id stringlengths 32 32 | publish_year uint16 1.71k 2.03k ⌀ | genre stringlengths 3 113 ⌀ | text stringlengths 2 7.54M |
|---|---|---|---|
0000ad9f3f7c07f13c739462521a7324 | 2,019 | null | <table><tr><td>ИСПОЛНИТЕЛЬНЫЙ КОМИТЕТ<br>ЗЕЛЕНОДОЛЬСКОГО<br>МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА<br>РЕСПУБЛИКИ ТАТАРСТАН</td><td style="text-align:center;"></td><td>ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ<br>ЗЕЛЕНОДОЛЬСК<br>МУНИЦИПАЛЬ РАЙОНЫНЫҢ<br>БАШКАРМА КОМИТЕТЫ</td></tr></table>
<hr>
<table><tr><td>ПОСТАНОВЛЕНИЕ<br>28.03.2019</td><td>КАРАР<br>№ 743</td></tr><tr><td colspan="2" style="text-align:center;">Зеленодольск<br>шәһәре</td></tr></table>
## Зеленодольск муниципаль районында реклама конструкцияләрен һәм тышкы мәгълүмат чараларын урнаштыруга һәм эксплуатацияләүгә шартнамәләр төзү хокукына торглар уздыру комиссиясе составына үзгәрешләр кертү турында
Зеленодольск муниципаль районының җирле үзидарә органнарында кадрлар үзгәрүгә бәйле рәвештә Зеленодольск муниципаль районының Башкарма комитеты
**КАРАР БИРӘ:**
1. Зеленодольск муниципаль районында реклама конструкцияләрен һәм тышкы мәгълүмат чараларын урнаштыруга һәм эксплуатацияләүгә шартнамәләр төзү хокукына торглар уздыру комиссиясе составын яңа редакциядә кушымта нигезендә расларга.
2. «Зеленодольск муниципаль районында реклама конструкцияләрен һәм тышкы мәгълүмат чараларын урнаштыруга һәм эксплуатацияләүгә шартнамәләр төзү хокукына үзгәрешләр кертү турында» Яшел Үзән муниципаль районы Башкарма комитетының 2016 елның 02 сентябрендәге 2334 номерлы карарын үз көчен югалткан дип танырга.
3. Әлеге карарны Интернет челтәренең Татарстан Республикасы хокукый мәгълүматының рәсми порталында (htpp:/pravo. tatarstan.ru) һәм Татарстан Республикасы муниципаль берәмлекләре порталы составындагы Зеленодольск муниципаль районының мәгълүмат сайтында (http://zelenodolsk. tatarstan.ru) урнаштырырга.
4. Әлеге карарның үтәлешен контрольдә тотуны үз җаваплылыгымда калдырам.
<table><tr><td>Җитәкче</td><td>Д.А. Сапожников</td></tr></table>
Зеленодольск муниципаль районы
Башкарма комитеты карарына
кушымта
2019 №
### Зеленодольск муниципаль районында реклама конструкцияләрен һәм тышкы мәгълүмат чараларын урнаштыруга һәм эксплуатацияләүгә шартнамәләр төзү хокукына торглар уздыру комиссиясе составы
<table>
<tr><th colspan="2">Комиссия рәисе:</th></tr>
<tr><td>Д.А. Сапожников</td><td>Зеленодольск муниципаль районы Башкарма комитеты җитәкчесе</td></tr>
<tr><th colspan="2">Комиссия рәисе урынбасары:</th></tr>
<tr><td>Д.Г. Низамов</td><td>ЗМР Башкарма комитетының кулланучылар базары бүлеге башлыгы</td></tr>
<tr><th colspan="2">Комиссия секретаре:</th></tr>
<tr><td>В.А. Агачев</td><td>Зеленодольск муниципаль районы Башкарма комитетының кулланучылар базары бүлеге башлыгы урынбасары</td></tr>
<tr><th colspan="2">Комиссия әгъзалары:</th></tr>
<tr><td>О.П. Дёгтева</td><td>«Зеленодольск муниципаль районының финанс-бюджет палатасы» МУ җитәкчесе</td></tr>
<tr><td>Ю.Н. Нечаева</td><td>«ЗМР юридик бюросы» МКУ җитәкчесе урынбасары</td></tr>
<tr><td>Н.В. Гусев</td><td>«ТР ЗМР ПИЗО» МУ җитәкчесе</td></tr>
<tr><td>Ю.Н. Герасимов</td><td>Зеленодольск муниципаль районы Башкарма комитетының баш архитекторы</td></tr>
<tr><td>Ф.Ф. Шамгунова</td><td>Зеленодольск муниципаль районы Башкарма комитетының икътисадый анализ бүлеге башлыгы урынбасары</td></tr>
</table>
|
0000d7c2b3547d37f38384d030af145a | 2,022 | null | ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ
ЮТАЗЫ МУНИЦИПАЛЬ
РАЙОНЫ ТАШКИЧҮ
АВЫЛ ҖИРЛЕГЕ
БАШКАРМА КОМИТЕТЫ
423959, Татарстан Республикасы,
Ютазы Районы, Кече Урыссу авылы,
Совет урамы, 21А йорты.
эл.адрес Tash.Utz@ tatar.ru
№3
25января 2022г.
## Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районы Ташкичү авыл җирлеге Башкарма комитетының 2016 елның 7 июнендәге 11 санлы карары белән расланган «Белешмә (өземтә) бирү буенча муниципаль хезмәт күрсәтүнең административ регламенты»на үзгәрешләр кертү турында
2003 елның 6 октябрендәге «Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында»гы 131-ФЗ санлы Федераль закон, 2010 елның 27 июлендәге «Дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтүне оештыру турында»гы 210-ФЗ санлы Федераль закон, 2004 елның 28 июлендәге «Татарстан Республикасында җирле үзидарә турында»гы 45-ТРЗ санлы Татарстан Республикасы Законы, Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 2010 елның 2 ноябрендәге «Татарстан Республикасы дәүләт хакимияте башкарма органнары тарафыннан дәүләт хезмәтләре күрсәтүнең административ регламентларын эшләү һәм раслау тәртибен һәм Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының аерым карарларына үзгәрешләр кертү турында» 880 санлы карары, 2019 елның 17 июлендә Ютазы муниципаль районы Ташкичү авыл җирлеге Советының 9 санлы карары белән кабул ителгән Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районы "Ташкичү авыл җирлеге" муниципаль берәмлеге Уставы нигезендә, Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районы Ташкичү авыл җирлеге Башкарма комитеты к а р а р и т т е:
1. Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районы Ташкичү авыл җирлеге Башкарма комитетының 2016 елның 7 июнендәге «Белешмә (өземтә) бирү буенча муниципаль хезмәт күрсәтүнең Административ регламенты» турындагы 11 санлы карарына түбәндәге үзгәрешләр кертергә:
1.1. 1.5 пунктының икенче абзацы. 1 бүлекнең «Гомуми нигезләмәләр»ен түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«җирле үзидарә органнары тарафыннан бирелә торган белешмә (өземтә) астында түбәндәгеләр аңлашыла: хуҗалык кенәгәсеннән өземтә, йорт кенәгәсеннән архив өземтәсе, элекке яшәү урыныннан белешмә, көнкүреш характеристикасы»;
1.2. 2.5 пункт. «Муниципаль хезмәт күрсәтү стандарты» бүлегенең 2 бүлеген түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«2.5. Муниципаль хезмәт күрсәтү өчен законнар яисә башка норматив хокукый актлар нигезендә кирәкле документларның, шулай ук мөрәҗәгать итүче мөрәҗәгать иткән очракта (физик затларның законлы вәкилләреннән тыш) муниципаль хезмәт күрсәтүне сорап мөрәҗәгать итүче тарафыннан тапшырылырга тиешле документлар:
1) шәхесне раслаучы документ;
2) 2010 елның 27 июлендәге "Дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтүне оештыру турында»гы 210-ФЗ санлы Федераль закон нигезендә мөрәҗәгать итүче вәкилнең вәкаләтләрен раслаучы документ;
3) гариза:
— документ формасында кәгазьдә (1 кушымта);
— 2011 елның 6 апрелендәге «Электрон имза турында»гы 63-ФЗ санлы Федераль закон таләпләренә туры китереп, Республика порталы аша мөрәҗәгать иткәндә имзаланган электрон формада (тиешле мәгълүматларны интерактив формага кертү юлы белән тутырыла);
4) Әгәр муниципаль хезмәт күрсәтү өчен мөрәҗәгать итүче булмаган затның персональ мәгълүматларын эшкәртү кирәк булса һәм әгәр федераль закон нигезендә мондый персональ мәгълүматларны эшкәртү күрсәтелгән затның ризалыгы белән башкарылырга мөмкин булса, мөрәҗәгать итүче муниципаль хезмәт алу өчен мөрәҗәгать иткәндә күрсәтелгән затның яисә аның законлы вәкиленең шәхси мәгълүматларын эшкәртүгә ризалыгын алуны раслаучы документлар тапшыра. Рөхсәт алуны раслаучы документлар шул исәптән электрон документ формасында да тапшырылырга мөмкин.
Муниципаль хезмәт алу өчен гариза бланкын гариза бирүче Башкарма комитетта шәхси мөрәҗәгать иткәндә алырга мөмкин. Бланкның электрон формасы Башкарма комитетның рәсми сайтында урнаштырылган.
Гариза һәм кушып бирелә торган документлар мөрәҗәгать итүче тарафыннан кәгазьдә түбәндәге ысулларның берсе белән тапшырылырга (җибәрелергә) мөмкин:
— шәхсән (гариза бирүче исеменнән ышанычнамә нигезендә эш итүче зат аша);
— почта аша.
Гариза һәм документлар шулай ук гариза бирүче тарафыннан Республика порталы аша электрон документлар рәвешендә тапшырылырга (җибәрелергә) мөмкин.»
1.3. 2.14 пункт. «Муниципаль хезмәт күрсәтү стандарты» бүлегенең 2 бүлеген түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
<table>
<tr>
<td>
<b>2.14.</b> Муниципаль хезмәт күрсәтү залына, көтү залына, янгынга каршы система һәм янгын сүндерү системасы белән җиһазландырылган биналарда һәм корылмаларда башкарыла.<br>
Гариза бирүчеләрне кабул итү урыннары документларны рәсмиләштерү өчен кирәкле мебель, стендлар белән җиһазландырылачак.<br>
Инвалидларның муниципаль хезмәт күрсәтү урынына тоткарлыксыз керә алуы тәэмин ителә (бинага керү-чыгу һәм алар чикләрендә күчү уңайлы).<br>
Муниципаль хезмәт күрсәтү тәртибе турында визуаль, текст һәм мультимедиа мәгълүматы гариза бирүчеләр өчен уңайлы урыннарда, шул исәптән инвалидларның чикләнгән мөмкинлекләрен исәпкә алып, урнаштырыла.<br>
Социаль яклау турында Россия Федерациясе законнары нигезендә, муниципаль хезмәт күрсәтү урынына тоткарлыксыз керә алу максатларында инвалидларны социаль яклау тәэмин ителә:<br>
1) күрү сәләте һәм мөстәкыйль хәрәкәт функциясе бозылуга ия булган инвалидларны озатып бару һәм аларга ярдәм күрсәтү;<br>
2) транспорт чарасына утырту һәм аннан төшерү, шул исәптән кресло-коляска куллану мөмкинлеге;<br>
3) инвалидларның хезмәт күрсәтүләргә, тормыш эшчәнлеге чикләүләрен исәпкә алып, тоткарлыксыз үтеп керүен тәэмин итү өчен кирәкле җиһазларны һәм мәгълүмат йөртүчеләрне тиешенчә урнаштыру;<br>
4) инвалидлар өчен кирәкле тавыш һәм күрү мәгълүматын, шулай ук язуларны, билгеләрне һәм Брайль рельеф-нокталы шрифты белән башкарылган башка текст һәм график мәгълүматны кабатлау.;<br>
5) сурдотәрҗемәче һәм тифлосурдотәрҗемәчегә рөхсәт;<br>
6) озата баручы-этне махсус укытуны раслый торган, аны махсус укытуны раслый торган һәм Россия Федерациясе Хезмәт һәм социаль яклау министрлыгының 2015 елның 22 июнендәге «Озата баручы-этне махсус укытуны раслый торган документ формасын һәм аны бирү тәртибен раслау турында»гы 386H санлы боерыгы белән билгеләнгән тәртиптә һәм форма буенча бирелә торган документ булган очракта рөхсәт итү;<br>
7) Башкарма комитет хезмәткәрләре тарафыннан инвалидларга, башка затлар белән беррәттән, инвалидларга хезмәт күрсәтүгә комачаулаучы киртәләрне җиңеп чыгуда ярдәм күрсәтү.<br>
Инвалидлар өчен муниципаль хезмәт күрсәтү гамәлгә ашырыла торган объектларга һәм әлеге пунктның 1 - 4 пунктларында күрсәтелгән муниципаль хезмәт күрсәтүдә кулланыла торган акчаларга үтемлелекне тәэмин итү өлешендә 2016 елның 1 июленнән соң файдалануга тапшырылган яисә модернизация узган объектларга һәм чараларга карата таләпләр кулланыла.
</td>
<td>
2010 елның 27 июлендәге "Дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтүне оештыру турында»гы 210-ФЗ санлы Федераль закон;<br>
1995 елның 24 ноябрендәге «Россия Федерациясендә инвалидларны социаль яклау турында»гы 181-ФЗ санлы Федераль закон
</td>
</tr>
</table>
1.4. 1 кушымтаны яңа редакциядә бәян итәргә;
1.5. 2 кушымтаны үз көчен югалткан дип танырга.
2. Әлеге карарны Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районының "Ташкичү авыл җирлеге" муниципаль берәмлеге территориясендә махсус мәгълүмат стендларында бастырып чыгарырга, Татарстан Республикасының хокукый мәгълүмат порталында «Интернет» мәгълүмат-телекоммуникация челтәрендә түбәндәге адрес буенча урнаштырырга: http://pravo.tatarstan.ru һәм Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районы сайтында Татарстан Республикасы Муниципаль берәмлекләре порталы составында «Рәсми Татарстан» дәүләт хакимияте һәм җирле үзидарә органнарының бердәм порталын «Интернет» мәгълүмат-телекоммуникация челтәрендә түбәндәге адрес буенча урнаштырырга: http://jutaza.tatarstan.ru.
3. Әлеге карар рәсми басылып чыккан көненнән үз көченә керә.
4. Әлеге карарның үтәлешен үз контролемдә тотам.
Ташкичү авыл җирлеге башлыгы
Р.К.Вәлиев
### 2022 елның 25 январе Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районы Ташкичү авыл җирлеге Башкарма комитетының 3 санлы карарына 1 кушымта
__________
(муниципаль берәмлекнең
__________
җирле үзидарә органы исеменә)
__________
(фамилиясе, исеме, атасының исеме)
__________
(паспорт мәгълүматлары)
түбәндәге адрес буенча яшәүче:__________
(белешмәләр, яшәү урыны буенча теркәлү)
Ышанычнамә буенча__________
(Ф. И. А., ышанычнамә саны)
__________
__________
(телефон)
### Белешмә (өземтә) бирү турында гариза
Белешмә бирүегезне сорыйм (өземтә) __________
(белешмә төрен күрсәтергә)
Адрес буенча: __________
Гаризага түбәндәге документлар теркәлә:
1. __________
2. __________
3. __________
Муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәләре турында түбәндәге ысул белән хәбәр итүегезне сорыйм:
__________ / __________ / __________
(көне) (имза) (Ф. И. А.)
|
00043bc7afadfeb46ede7235427038c3 | null | Human-interest story | Ниргәләре ныклы, кыйблалары анык
Һәр авыл изге күңелле, тырыш, уңган халкы, бай тарихы белән аерылып тора. Авылны тотып торучы, киләчәген булдыручылар - алар яшь буын, яшь гаиләләр. Балык Бистәсе Тегермәнлек авылы җирлегендә күпчелеге өлкән буын кешеләре булса да, яшь гаиләләр дә аз түгел. Ата-ана белән бергә нигезне саклап яшәүче яшь буынның булуы күңелне сөендерә. “Мең кешелек авыл җирлегендә яшәүче иң яшь гаилә алар - Халиуллиннар. Бик тырышлар, хезмәттән курыкмыйлар”,- ди авыл җирлеге башлыгы Анатолий Дмитриев.
— И сабыем, син шундый сөйкемле. Ашыйсың киләме, хәзер ашатам, җаныем. Әтисе кара әле, әллә елмая инде,- ди Ләйсән, шатлыгын яшерә алмыйча иренә дәшеп. Нияз да озак көттермәде, сабыеның беренче елмаюен күрергә ашыкты. Өченче сабыйлары дөньяга килгәч бик сөенде алар. Балаларны икесе дә ярата. Яшәүнең мәгънәсе балаларда, дип саный алар. Алты ел элек гаилә корып җибәргән Халиуллиннар авылга ата-ана йортына яшәргә кайтканнар. Шәһәр белән бәйләп тормыш итәр өчен барлык мөмкинлекләре булса да, туган авылын якын күрә гаилә башлыгы. Тормыш иптәше дә аңа каршы килми. Оныкларының үз янәшәсендә тәрбияләнеп үсүенә әби кеше дә сөенеп туя алмый.
Нияз ташчы һөнәренә укыган, Ләйсән -тәрбияче. Белемле кеше кайда да югалмый. Килен “Акчарлак” приютында тәрбияче, малае Балык Бистәсе ВЗП оешмасына оператор булып урнаша. Йорт-җирне ремонтлыйлар, зурайталар. Яшәү өчен барлык мөмкинлеләрне дә шулай булдыралар. Хуҗалыкта мал-туар санын да артырырга исәплиләр. Бер ел эчендә сыерларны сигез башка җиткерү нияте белән дәүләт программасында катнашып, субсидия алу бәхетенә ирешә алар. “Шәһәрдә ел ярым яшәдек. Әти чирли башлагач, әнигә ярдәм кирәк булды. Мал-туарларны да күпләп асрыйлар, барысына да өлгерергә. Шулай авылга кайтып урнаштык, бер дә үкенмибез. Тырышкан кеше кайда да яши ала. Бары ялкауланмаска, куйган максатыңа ирешергә генә кирәк. Яшь гаилә программасы белән субсидия алдык. Йортны төзекләндердек, алтыга унбиш киңлегендә абзар салып куйдык. Иш янына куш дигәндәй, икенче бала өчен бирелә торган ана капиталы да ярап куйды. Ул да төзекләндерү эшләренә тотылды”, - дип сөйли Нияз.
Гаилә башлыгы таш, агач эше остасы да икән. Йортны зурайтып блоклардан үзе эшләгән, түбәсен дә үзе япкан. Булганнан бар да була, ди халык. Бар эшкә кулы ятып тора үзенең. Әнә малларны да барларга, эшенә дә барырга өлгерә. Бүген алар хуҗалыгында җиде баш сарык, алты сыер, өч үгез бар. Тавык-чебешләрне дә күпләп асрыйлар. “Малларны кечкенәдән яраттым. Әти янәшәсендә йөреп бар эшкә дә өйрәндем. Шуңа күрә дә авылда яшәп эш башлавы алай авыр булмады. Иң мөһиме, эштән курыкмаска, тәвәккәлләргә генә кирәк. Гаиләдән дә миңа ярдәм зур. Алар белән бер фикердә булгач, эшләргә көч өстәлә генә”, - ди Нияз. Сыер савып, сөтне урнаштыру килен белән кайнана карамагында. “Аппарат белән савабыз. Алай күпкә җиңеллерәк. Сөтне сатабыз. Әни белән бер сүздә яшибез. Бер-бербезне караштан аңлыйбыз. Октябрь башында өченче балабыз дөньяга килгәч, мин күбрәк өйдә. Бала карыйм, аш-су әзерлим. Калганы ирем белән әни җилкәсенә төшә инде. Ике балабыз балалар бакчасында. Энекәшләрен сагынып кайта алар. Кайда яшәвең түгел, ничек итеп яшәү мөһим, минемчә. Бүген мин бәхеле хатын һәм ана. Бәхетле булып яшәү өчен барлык мөмкинлекләребез дә бар”,- ди Ләйсән.
Ниязга - 27, Ләйсәнгә 25 яшь. Бүген алар ирешкәннәр күпләргә үрнәк. Тупылдаган өч балалары үсеп килә, йорт җирләре җитешкән, хуҗалыклары зур. Киләчәктә фермерлык эшен ачып җибәрү хыялы белән яшиләр. Хыяллары тормышка ашсын, тапкан малларының игелеген күреп яшәргә язсын дип телисе килә аларга.
Гөлназ Зарипова.
|
0005e16bc42be5e5cf10dd168db577dc | null | Pedagogical article | # Татар теле һәм әдәбияты дәресләрендә информацион технологияләр куллану
Яббарова Н.С.,Казан шәһәре Яңа Савин районы “Аерым фәннәрне тирәнтен өйрәнүче 146 нчы урта гомуми белем бирү мәктәбе татар теле һәм әдәбияты укытучысы
Соңгы елларда урта мәктәпләрдә татар теленә өйрәтү буенча яңа информацион технологияләр куллану мәсьәләсе бик еш күтәрелә. Бу техник чаралар гына түгел, һичшиксез укыту процессына яңа караш. Татар телен өйрәтүнең ин төп максатлары - укучыларньң аралашу эшчәнлеген формалаштыру, үстерү һәм белемнәрен практикада куллану.
Татар теле һәм әдәбияты укытучысы буларак, үз алдыма күп кенә бурычлар куям. Татар телен практикада кулланырлык дәрәҗәдә үссен өчен, кирәкле шартлар булдырам. Тиешле укыту методикасын сайлап алу, һәр баланьң күпмедер дәрәҗәдә үзенең иҗади эшчәнлеген ачарга мөмкинчелек бирә, татар телен чит тел буларак тирәнтен өйрәнүне активлаштыра.
Компьютерны техник чаралар буларак куллану, татар теле укытуның барлык өлкәләренә дә үтеп керә. Моның шулай булуына шигем юк. Татар теле дәресләрендә информацион технологияләр куллануның эффекты турында курыкмыйча әйтә алам. Татар теле һәм әдәбияты дәресләрен компьютердан башка күз алдына китерү кыен. Ни өчен дисезме? Чөнки компьютер укытуның дәрәҗәсен күтәрергә ярдәм итә, бик күп күләмдә күрсәтмәлекләр булдыру мөмкинчелеге тудыра. Контроль, бик зур күләмдә мәгълүмат чыганагы булып торуы, чыннан да укыту процессында стимул булып тора.
Компьютер, тренажер кебек хезмәт итә, текстлар редакторында инструмент вазифасын үти. Аралашу каналы буларак кулланыла. Аудиовизуаль мәгълүматләр презентациясе ролен дә башкара. Тестлар белән эшләүне тәэмин итә. Компьютер - балага шәхси яктан якын килү өчен дә менә дигән ярдәмче. Укучы, сәләтенә һәм кызыксынуына карап, күңеленә хуш килгән программаны Эзләп таба һәм шул юнәлештә белемен камилләштерә. Заманча компьютердагы информация теләсә кемне кызыксындырырлык итеп эшләнгән. Бу исә кирәкле гыйлемне кабул итү һәм үзләштерүне бермә-бер җинеләйтә һәм тизләтә.
Компьютерларны класстан тыш эшләрдә файдалану уңайлы һәм аеруча нәтиҗәле була. Укучыларның сәләтен һәм кызыксынуларын истә тотып, төрле биремнәр тәкъдим итәргә мөмкин. Моның өчен мәктәп серверларында һәр укучының һәм укытучының үз электрон почтасын булдыру әһәмиятле. Класстан тыш эш вакытында укучылар берәр темага багышланган конференциягә, музыкаль-әдәби чараларга материаллар әзерлиләр һәм аны электрон почта аша укытучыга җибәрәләр.
Бүгенге җәмгыять тыгыз информация челтәре белән уратып алынган. Баланы шул серле дөньяга якынайту, мәгълүмат белән эшләргә өйрәтү, укучыларга белем бирү белән генә чикләнмичә, аларны эзләнү, тикшеренү, мөстәкыйль эшләүгә тарту безнең мәктәп укытучыларының төп бурычы. Табигатьнең әкияти көченә ышанучы ата-бабаларыбыз, иге-чиге булмаган информация кысаларында яшәүебезне могҗиза дип атарлар иде. Ата-бабаларыбыз яшәү дәверендә ала алмаган информацияне, дөрестән дә, без 21 гасырда бер сәгать эчендә шулкадәрле информацияне табып кабул итә алабыз?! Ә без, үз чиратыбызда, укучыларны тиешле интернет ресурсларыннан дөрес файдаланырга, информацион дулкында югалып калмаска, дөрес юлдан читкә китмичә, тышкы яктан җәлеп итүче интернет челтәренә килеп эләкмәскә өйрәтергә тиешбез. Укучыларда уку процессына кызыксыну уяту өчен стандарт методлар белән генә чикләнергә ярамый.
Укучыны татар телен өйрәнүгә кызыксындыруның тагын бер юлы булып, информацион технологияләр куллану тора. Информацион технологияләрнең зур тизлек белән үсүе яшь буынның белемле, иҗади фикер йөртүгә сәләтле булуын таләп итә. Информацион технологияләр куллану укучының мөстәкыйль эшчәнлеген активлаштыра, уңышка ирешергә этәрә, укытучыга дәресләрне кызыклы итеп үткәрергә, иҗади эшләргә, сыйфатлы нәтиҗәләргә ирешергә мөмкинлек бирә.
Информацион технологияләрдән файдалану дидактиканың фәннилек, күрсәтмәлек, эшлеклелек һәм мөстәкыйльлек принципларын куллану мөмкинлеген бирә. Алар яңа мәгълүмат табуның аеруча әһәмиятле функцияләрен үти, белемен камилләштерә, ныгытуда һәм гомумиләштерүдә, эзләнүләр, тәрбия һәм тикшеренүләр алып баруда, үзгәрешләр кертүдә көчле корал булып тора.
Microsoft Power Point презентацияләр һәм слайд-фильмнар әзерләүнең график рәвешендә күрсәтелгән пакеты.
Укучылар информатика дәресләрендә аерым темаларны өйрәнеп, татар теле һәм әдәбияты дәресләрендә конференцияләрдә катнашып, укучылар компьютер мөмкинлекләреннән киңрәк файдаланырга күнегә.
Укыту һәм тәрбия процессында компьютер презентацияләре куллану укучыларның дәрес материалын үзләштерүне интенсивлаштыра һәм дәресне сыйфатлы дәрәҗәдә яңача үткәрергә мөмкинлек биреп кенә калмый, такта урынына слайд-фильмнар компьютер экраны аша зур экранга яисә укучының компьютерына (ноутбук) чыгарыла. Визуаль эчтәлекле дәрес материалы дәресне күз явын алырлык, төпле итә һәм үз чиратында укыту процессын үзләштерүне көчәйтеп (интенсивлаштырып) җибәрүгә сәбәп була.
Компьютер презентацияләре укучының игътибарын иң кирәкле мәгълүматка гына әһәмият бирергә эффектлы күрсәтмә үрнәкләр тибындагы күренешләр, схемалар, диаграммалар, график җыелмалар мөмкинчелек бирәләр. Презентация хәтернең берничә төренә: күрүгә, ишетүгә, хискә һәм кайбер очракларда хәрәкәткә йогынты ясый.
Укыту процессында презентацияләрне дәреснең төрле этапларында кулланырга мөмкин. Презентацияләр булдыру укытучыга иҗади якын килүне һәм компьютер мөмкинчелекләрен тирәнтен белүне таләп итә. Компьютер презентацияләрен куллану күп кенә бурычларны үтәргә булыша:
— укытуның сыйфатын үстерү;
— татар телен өйрәнүне тиешле дәрәҗәгә күтәрү;
— укучыларны информацион җәмгыять шартларында эшлекле кеше булып җитешүләренә әзерләү;
— татар телен өйрәнүгә нигез булдыру.
Презентация 10-12 слайдтан торырга мөмкин. Темаларның төрле, матур, кызыклы, мавыктыргыч булуы укучыларда искиткеч зур кызыксыну уята. Матур, тәэсирле итеп бизәлгән презентация укытуның башлангыч этабында зур кызыксыну тудыра. Презентацияләр күрсәтмәлелек материалларын куллану мәсьәләсен чишәләр. Мәсәлән, элек рәсемнәрне кисеп тактага магнит ярдәмендә элеп куйсак, хәзер исә Интернет челтәрендә кирәкле картинаны, рәсемне, хәтта, видео-сюжет табып, слайдка урнаштырырга мөмкинлек бар. Күрсәтмәлелек күп булса, берничә слайдка урнаштырырга була. Презентацияләр карау укучыларга бик тә ошый.
Microsoft Power Point презентацияләр төзү программасы - минем иң якын ярдәмчем. Район һәм шәһәр күләмендә оештырылган ИКТ конкурсларында катнашам. Мәсәлән, татар теленнән “Аналитик һәм синтетик җөмләләр” темасына карата төзелгән дәрес-презентация район күләмендә I урынга, шәһәр күләмендә II урынга лаек булды. Бу дәрес-презентациям “Коллекция современных уроков» шәһәр медиафондында урын алды. “Муса Җәлил безнең арабызда" дәрес-презентациясе өчен І урын бирелде. Укучыларым бу тема белән “Яшь экскурсоводлар” конкурсында катнашып, дипломга лаек булдылар. Укучыларыбызны халкыбызның гореф-гадәтләрен, бәйрәмнәрен хөрмәт итәргә өйрәтәбез. Шул тәрбияви юнәлештә “Афәрин, мәшһүр Сабантуй!” темасына булдырылган презентациянең җырлы-биюле бәйрәмебезне күңелле итеп уздырырга ярдәме зур булды.
Соңгы 5 ел эчендә татар теле һәм әдәбияты укытучыларына мөстәкыйль рәвештә укыту чараларын сайлап алу мөмкинчелеге бирелде. Нәтиҗәле укытуга ирешү чарасы буларак, интерактив такта куллану укытучының эшен җиңеләйтә,булыша. SMART Board та тәэмин итүче махсус программа бар. Бу махсус программада 2000нән артык рәсем бирелгән, төрле темаларга тәкъдим ителгән анимацияләр дәресне тагын да мавыктыргыч итәләр. SMART Board интерактив такта кулланып эшләү үз нәтиҗәләрен бирә. Интерактив тактаны яңа материалны аңлатканда, аралашканда киң кулланырга була. 146 нчы мәктәпнең югары квалификацион категорияле татар теле һәм әдәбияты укытучысы, педагогия фәннәре кандидаты Р.Н Агмалетдинова “Сыйфат” темасына электрон-интерактив күнегүләр җыентыгын бастырып чыгарды. Мәктәбебезнең татар теле һәм әдәбияты укытучылары дәрестә бу җыентыктан бик теләп файдаланалар.
"Татарстан Республикасы дәүләт телләре һәм Татарстан Республикасында башка телләр турында” ТР Законын гамәлгә ашыру юнәлешендә галимнәребез тарафыннан эшләнгән педагогик программаларны куллану буенча шәһәр, республика мөгаллимнәре һәм мәктәп директорлары өчен әледән-әле ачык дәресләр, семинарлар уздырабыз. Мәсәлән, “Татар теле һәм әдәбияты дәресләрендә информацион технологияләр куллану”, “Татар теле һәм әдәбияты дәресләрендә һәм класстан тыш эшләрдә шәхеснең үзаңын формалаштыру”, “Татар теле һәм әдәбияты укытуның сыйфатлы нәтиҗәсенә ирешү чарасы буларак информацион-коммуникатив технологияләр куллану”, “Татар теле һәм әдәбиятын укытуның сыйфатын күтәрүдә заманча технологияләр куллану”,”Системалы-эшчәнлекле юнәлеш нигезендә татар теле һәм татар әдәбияты дәресләрен проектлау”, “Татар теленә өйрәтүдә бигрәк тә “Ана теле”, “Тапкыр”, “Мөмкин”, “Заман”, “Бала” “Татармультфильм” дигән компьютер программаларыннан нәтиҗәле файдаланырга тырышам. Хәзерге заман укытучысы буларак, дөньякүләм Интернет челтәреннән укыту процессы өчен кирәкле материалларны файдаланырга заман таләп итә, мультимедиа технологияләренә караган мәгълүматлар белән эш итәм, алардан дәресләрдә нәтиҗәле файдаланам.
Интегральләшкән дәресләр уздыру мультимедиа технологияләре куллануда иң мөһим мөмкинлекләрнең берсе булып санала. Мәктәбебездә андый дәресләрне компьютер классында үткәрү буенча бай тәҗрибә тупланды. Мәсәлән, инглиз теле укытучысы Низметдинова Р.С. белән “Гомеремне дә бирәм халкыма” темасына интегральләшкән дәрес үткәрдек. Укучыларның белемен, осталык һәм күнекмәләрен тикшерүдә компьютердан файдалану отышлы нәтиҗә бирә.
Димәк, укытучының һөнәри эшчәнлегендә эзләнү, педагогик иҗат өчен офыклар һәрвакыт җитәрлек, һәм тормыш үзе дә информацион технологияләр куллануны таләп итә.
|
0006629f6b50ce49acd6a90cff615d74 | null | Lesson plan | ***Клара Гайнетдинова,***
*Алабуга районы Иске Юраш урта мәктәбенең*
*югары категорияле татар теле*
*һәм әдәбияты укытучысы*
**<span class="smallcaps">ӘХЛАК ДӘРЕСЕ</span>**
**(9-11 сыйныфлар өчен)**
Бүгенге көндә яшүсмерләр арасында сүлпәнлек, битарафлык, белмәгәнне белергә теләмәү, матур әдәбият укудан бөтенләй бизү, яхшылыкны күрмәү кебек кире сыйфатларның көчәюе сизелә. Бу – укытучыны ифрат борчый, әлбәттә. Шуңа күрә мин әдәп -әхлак дәресләрен ешрак үткәрүне мәслихәт күрәм. Һәр айда, класстан тыш уку сәгатьләрен файдаланып, әхлак дәресләре үткәрәм. Модый дәресләрне үткәргәндә, В. Казыйханов, Ә.З. Рәхимов, А. Яхинның укыту алымнарын, әдәп-әхлак ягыннан тәрбияләүгә зур игътибар биргән Ризаэддин Фәхреддин хезмәтләрен, киңәшләрен кулланырга тырышам.
Дәрестә балалар төркемләп эшлиләр. Һәрбер төркемнең үзенең җитәкчесе бар. Җитәкчеләргә исә көчле, сәләтле балалар алына. Алар үз төркемнәре белән идарә итәләр, белемнәрен бәялиләр, кирәк вакытта ярдәм кулы сузалар. Болай эшләгәндә, балаларның сәләтләре күбрәк ачыла, үзләрен иркен тоталар, шәхес итеп сизәләр, үзләрендә күбрәк гомумкешелек сыйфатлары тәрбиялиләр.
Максатым – һәрьяктан камилләшкән шәхес тәрбияләү, балаларның сәләтен күрә белү, иҗадый баскычка күтәрү, әдәпле, әхлаклы итү.
Шул максатка корылган бер дәрес эшкәртмәмне тәкъдим итәм.
**Тема. Ана күңеле – балада, бала күңеле кемдә соң ?**
***I. Мотивация.***
Дәресне, ихтыяҗ тудыру максатыннан, үзем башлап җибәрәм. Башта аерым плакатка язылган эпиграф сәнгатьле итеп укыла:
*Ана –*
*Бөек исем*
*Нәрсә җитә ана булуга,*
*Хатыннарның бөтен матурлыгы,*
*Бөтен күрке ана булуда ...! –*
дип яза мәхәббәт, батырлык һәм матурлык җырчысы, зәңгәр күзле Такташыбыз .
Әни! Һәркем өчен иң якын, иң кадерле һәм изге исем бу. Телебез “әни” дигән сүз белән ачыла. Туган телебезне “ана теле” дип әйтүебез дә юкка түгел.
Ана образы сәнгатьнең бөтен төрендә дә изге итеп сурәтләнә. Ә менә “Балаларга үгет – нәсыйхәт” китабында Ризаэддин Фәхреддин гаиләгә, ата- анага, балаларга нинди бәя бирә, аның вазыйфасын ничек билгели икән? Шуны тыңлап үтик. Сүзне 1 нче төркемгә бирәбез. (Төркемнән бер бала җавап бирә)
*Балалар:* Р.Фәхреддин китабында гаиләгә карата булган вазыйфалар түбәндәгечә билгеләнә: ”Һәр җәмгыятьнең яисә милләтнең иң кечкенә кисәге – гаиләдер. Гаиләнең нигезе ата-ана белән төзелә. Гаилә эчендә яшәүче кешеләрнең бер-берләренә карата булган вазыйфалары да бар. Вазифаларны 2 өлешкә аерып карарга мөмкин:
\- ата-ананың балаларга карата булган вазифалары;
\- балаларның ата-аналарга карата булган вазифалары.”
*Укытучы:* Ә хәзер ата–ана вазифасына тулырак тукталып китик. Сүзне 2-нче төркемгә бирәбез.
*Балалар:* Р.Фәхреддин “Балаларга үгет-нәсыйхәт” китабында ата-ана вазифасын түбәндәгечә билгели: “Ата-ананың вазифасы бала тудыру белән генә чикләнми. Туган баланы сәламәт итеп үстерү, яхшы тәрбияләү, дине вә милләте өчен файдалы итү – ата- ананың иң зур вазыйфаларыннан исәпләнә .
Пәйгамбәребез бер хәдисендә түбәндәгечә боерган\*\*:\*\* *”Балаларыгызны яхшы багыгыз. Аларны яхшы тәрбия кылыгыз*”. Вазифаларның иң мөһим дип саналганнарына тукталабыз:
\- ата-ана баласын хәләл ризыклар белән генә тукландырыр;
\- бала тугач, дини гадәтләр буенча матур вә мәгънәле исем кушар;
\- мәктәп яшенә җиткәч, аны мәктәпкә җибәрер;
\- өйләнешү яшенә җиткәч, баласын дөрес итеп өйләндерер.
*Укытучы:* Ә хәзер иң мөһименә – Р. Фәхреддиннең балаларга булган мөрәҗәгатенә тукталабыз. Сүз 3 нче төркемгә бирелә. (Балалар кирәк дип санасалар, китаптан файдалана алалар, сөйләсәләр отышлырак.)
*Балалар:* Р. Фәхреддиннең балаларга, ягъни безгә, булган мөрәҗәгате түбәндәгечә яңгырый:
\- “И газиз балалар! Ата- аналарыгыз сезгә иң авыр һәм мәшәкатьле хезмәтләрне кылдылар, һәм алар сезгә хезмәт итүләрен дәвам итәләр, һәрвакыт сезнең өчен тырышалар. Аллаһы Тәгаләдән ялварып, сезнең өчен догалар кылалар. Инде сез дә аларның бу яхшылыкларын һәм бу хезмәтләрен камил кылып кайтарыгыз, көчегездән килгәнчә аларга чын күңелдән хезмәт итегез һәм хөрмәт күрсәтегез! Аллаһы Тәгалә ата- анага яхшылык кылырга кушты. Пәйгамбәребез Мөхәммәд галәйһиссәләм дә: “Ата-аналарын риза кылучы балалардан Аллаһы Тәгалә дә риза булыр,”- диде».
*Укытучы:* Күрәсез, балалар, ата- ана образы сәнгатьтә генә түгел, динебездә дә мәртәбәле урында. Үсеп, балигъ булгач та, картайгач та без ана өчен барыбер бала булып калабыз. Әни кеше картаеп беткән улына да, кызына да “балам”диеп дәшә һәм алар турында һаман кайгырта, борчыла. Әниләр – гомер буена җан юлдашчыбыз, терәгебез, киңәшчебез, яклаучыбыз. Ә язмыш кушуы буенча төп йорттан аерылгач, аларның кирәклеге тагын да арта төшә. Шагыйрь әйтмешли, әниләрнең бөеклеген яши-яши аңлыйсың. Аларны искә төшерәсең, сагынасың, кайчак аларны ачуландыруыңа үкенеп тә куясың. Әниләрне искә алмаган көннәр юктыр да ул. Аларның киңәшенә, акыллы сүзенә, ярдәменә без һәрвакыт мохтаҗ.
Менә шундый тирән мәгънәгә ия бу өч кенә хәрефтән торган сүз. Күпме наз, күпме җан җылылыгы бу сүздә. Күпме йокысыз төннәр, күпме борчу, күпме сагыш кичерә ана! Ә менә моны бөтен бала да аңлап бетерә микән соң?
***II. Уку мәсьәләсен кую.***
*Укытучы:* ”Ана күңеле – балада”, – ди халык Ә бала күңеле кемдә икән соң? Бу сорауга җавап эзләп карыйк әле. Сорауга җавап бирү өчен, иң элек Татарстан балалар радиотапшыруы мөхәррире Дания Заһретдин кызы Гайнетдиннең “Мин табигать баласы” дигән аудиокассетасыннан “Ялгыз ана” дигән хикәяне тыңлап китик. Ә сез, тыңлаганда, ана образына бәя бирергә әзерләнегез. Бу ана образы мин әле генә сөйләгән анага туры киләме? Ә балаларының анага булган мөнәсәбәте нидән гыйбарәт? Бу балаларга сез нинди бәя бирер идегез? Р. Фәхреддин биргән киңәшләрне, ул күрсәткән вазифаларны истә тотсагыз, яхшы булыр иде. (Аудиокассетадагы хикәя тыңланыла.)
***III. Уку мәсьәләсен чишү.***
Балалар укытучы куйган сорауларга җавап бирәләр. Ана образын бәялиләр, аны укытучы тасвирлаган ана образы белән чагыштыралар, Р.Фәхреддин күрсәткән вазифалар үтәлгәнме –юкмы, шуны әйтәләр. (Һәр төркемнең җавабы аерым тыңланыла)
*Укытучы нәтиҗә ясый:* Әйе, хикәядә салкын көзге төн сурәтләнә. Мескен, ялгыз ана тәрәз янында балаларын өзгәләнеп көтә. Көзге салкын җил тәрәз каккан саен, ул “бу газиз балам түгелме икән”, диеп, пәрдәне күтәреп карый. Балаларының балачагын күз алдына китереп юана ана. Әйткәнебезчә, балалар үскәндә, әнисез бер генә көн дә тора алмый. Ә менә үсеп җиткәч, нигәдер балаларның әниләренә булган мәхәббәте юкка чыга. Нәкъ менә шул борчый авторны, ул укучыга хәтта сорау белән дә мөрәҗәгать итә: “Әллә көзге җилләр урлый микән ул мәхәббәтне?”
Менә шундый уйлар белән ялгыз ана күпме генә көзге җилне тәрәз каршыннан куарга теләсә дә, ул китми. Җил һаман да аны үчекли кебек. “Ул хәтта яңгырны да чакырып китерә”. Тәрәз пыяласы аша тәгәрәгән яңгыр тамчыларына игътибар итегез әле. Дания Гайнетдин ул яңгыр тамчыларын ананың күз яшьләренә тиңли. Сыкрау катыш ялгыз ана, күз яшьләрен түгә-түгә, биш улының берсе генә булса да кайтмасмы дип, инде ничәмә-ничә таңны аттыра.
Ә хәзер хикәянең төп идеясен табыйк, ул әсәрнең үзендә үк бирелгән. (Һәрбер төркемнең фикере тыңланыла)
*Укытучы балаларның фикерен хуплый:* Әйе, автор әниләрне өметләнергә чакыра, мин дә аның фикере белән тулысынча килешәм. Сезнең арада мәрхәмәтсезләр булмас дип ышанам. Әни-ләрнең кадерен исән чакта белергә кирәк. Кем генә булмасын, бала туган нигезен, йортын, ата-анасын онытырга тиеш түгел.
– Бу ялгыз ананың язмышы Аяз Гыйләҗевнең “Җомга көн кич белән” әсәрендәге берәр геройны хәтерләтмиме? Әйдәгез әле, шул әсәрнең сюжетын искә төшерик. (Балалар кыскача эчтәлекне сөйлиләр. 5-7 минут)
*Балалар белән фикер алышу.*
\- Менә ике әсәр. Ике ялгыз ана. Сорау: *ана бәхете өчен нәрсә кирәк?*
\- Улының яки кызының аны картайгач та яратуы, хөрмәт итүе.
\- Ә менә бу ике әсәрдәге аналар бәхетлеме соң?
\- Юк, әлбәттә, хикәядәге ананың биш баласы, Бибинур апаның өч баласы бар. Алар икесе дә гомерләре буе балалары өчен яшәгәннәр. Бибинур әбинең балалар дип яши торгач, чәй эчәргә самовары да калмый, анысын да бер кызына әтисе төсе итеп җибәрә. Бу ике ана өчен дә уртак сыйфат: алар балаларын яраталар, алар турында уйлыйлар, кайгырталар.
\- Димәк, ананың күңеле кемдә була?
\- Балада, әлбәттә.
\- Бу фикерне дәлилли торган нинди мәкаль бар?
\- “Ана күңеле – балада, бала күңеле – далада.”
\- Сез бу мәкальнең мәгънәсен ничек аңлыйсыз?
\- Ана баласы турында, ә бала чит нәрсәләр турында уйлый, һәрхәлдә әнисе турында түгел.
\- Мәкальнең беренче өлеше белән барыгыз да килешәсезме?
\- Әйе, килешәбез, барлык аналарның да, һәрхәлдә күпчелек әниләрнең күңеле – балада.
\- Ә менә икенче өлеше белән бөтенегез дә килешеп бетмидер, мөгаен. Әйдәгез әле, икенче өлешне исбатлап бирер өчен тагын әсәргә мөрәҗәгать итик. Өзек укыла. *“... Әмма Бибинурның үз мөнәсәбәте, икесе аңлый торган гына олы мөнәсәбәт. Зиратта кеше-мазар булганда, ул Гайшә янына барып та карамый, кешеләр таралганны, зиратның тып-тын әрвахлар белән калганын көтә. Чөнки зиратка Бибинурны Гайшәнең фаҗигале үлеме генә түгел, бурычы, җаваплылык та йөртә...”*
\- Бу өзектә сүз кем турында бара?
\- Хатимә, Сабир һәм Нәҗипнең ике әнисе турында. Беренче ана – Гайшә. Ул,ире Габдуллаҗан белән кавышып, өч баланы дөньяга тудырган, ләкин ире өчен һәлак булган. Бибинур, Гайшә һәлак булганнан соң, сөйгән егетен ташлап, үзеннән бик күпкә өлкән булган Габдуллаҗанга кияүгә чыгып, өч ятим балага әни булган. Өзектә Гайшә белән Бибинурның өч уртак баланың аналары буларак мөнәсәбәтләре, шулай ук Бибинурның Гайшә алдында балалары өчен җаваплылык тоюы турында сүз бара.
\- Бибинур нинди әни?
\- Ул шушы өч баланы ихлас күңелдән яраткан, алардан бернәрсә дә кызганмаган. Балаларның акчага булган ихтыяҗын үтәргә тырышкан, өйдәге әйберләрне сатып, хәтта пенсия акчасын да балаларга җибәргән. Алар өчен барысын да эшләргә әзер булган.
\- Әйе, сез бик дөрес аңлагансыз. Чынлап та, Бибинур апа гомере буенча бары балалар дип яшәгән.
\- Ә балаларның күңеле әнидә булганмы соң?
\- Юк, ике-өч, биш- сигез ел үтә ана көтә, күпме язлар, җәйләр, көзләр, кышлар үтә, күпме сулар ага, ана һаман көтә, һич югында Сабан туена кайтырлар, дип өметләнә. Кызганычка каршы, аның өметләре акланмый. Бер дә булмагач, почта бүлегенә барып, хат көтә башлый, ә аны искә дә алучы булмый.
\- Димәк, татар халык мәкале белән бары килешәсе генә кала, анда бик дөрес әйтелгән:” Ана күңеле балада, бала күңеле далада”.
Әйдәгез әле, без сезнең белән яңадан Р. Фәхреддин киңәш-ләрен тыңлауны дәвам итик. Р.Фәхреддиннең үгет-киңәшләрен слайдларга салырга кушылган иде. Сүз төркемнәргә бирелә. Һәрбер төркемнән берәр бала компьютерда үзләре төзегән слайдлар белән таныштыра.
*Укытучы:* Бу киңәшләр сезнең күңел түрегезгә кереп урнашса, мин бик шат булыр идем.
Ә хәзер бүгенге тормышка әйләнеп кайтыйк. Күргәнегезчә, бүген дәресебездә кунаклар – сезнең әниләрегез катнаша. Алар тикмәгә генә чакырылмаган. Сез шушы газиз кешеләрегез алдындагы бурычны ничек аңлыйсыз һәм ничек үтисез? Сүз төкемнәргә бирелә. Берәр кеше чыгыш ясый. Ә соңыннан һәрбер бала әнисенә үзе ясаган, язган китапчыкны бүләк итә.
*Рефлексия.*
Без бүген дәрестә нәрсәгә өйрәндек? Бала күңеле далада булмасын өчен нәрсәләр эшләргә кирәк? Төркемнәрдән берәр укучы чыгыш ясый.
*Өй эше.*
Үзегезне тәрбияләү планы төзергә. Өстәмә эш: балаларның игелекле эшләрен күрсәткән хикәяләр язарга. (Бу эш сәләтле балалар өчен.) Язганда Р.Фәхреддин хезмәтләрен, киңәшләрен кулланырга.
|
00067d6abb044fe880c32bdaa464ac98 | 2,019 | Governmental decree | <table><tr><td>СОВЕТ БОЛЬШЕЕЛОВСКОГО<br>СЕЛЬСКОГО ПОСЕЛЕНИЯ<br>ЕЛАБУЖСКОГО<br>МУНИЦИПАЛЬНОГО<br>РАЙОНА<br>РЕСПУБЛИКИ ТАТАРСТАН</td><td></td><td>ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ<br>АЛАБУГА МУНИЦИПАЛЬ<br>РАЙОНЫ ОЛЫ ЕЛОВО<br>АВЫЛ ҖИРЛЕГЕ СОВЕТЫ</td></tr></table>
## Олы Елово авылы карары
<table><tr><td>№ 161</td><td style="text-align: right;">2019 елның "08» октябре</td></tr></table>
Татарстан Республикасы Алабуга муниципаль районы Олы Елово авыл җирлеге Советының «Татарстан Республикасы Алабуга муниципаль районының Олы Елово авыл җирлеге «муниципаль берәмлеге Уставына үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертү турында " карары проекты хакында»
«Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында» 2003 елның 6 октябрендәге 131-ФЗ номерлы Федераль законның 44 статьясы, «муниципаль берәмлекләр уставларын дәүләт теркәвенә алу турында» 2005 елның 21 июлендәге 97-ФЗ номерлы Федераль закон, «Татарстан Республикасында җирле үзидарә турында» 2004 елның 28 июлендәге 45-ТРЗ номерлы Татарстан Республикасы Законының 7 статьясы, Татарстан Республикасы Алабуга муниципаль районының Олы Елово авыл җирлеге Советы нигезендә
**Карар:**
1. Татарстан Республикасы Алабуга муниципаль районы Олы Елово авыл җирлеге Советының «Татарстан Республикасы Алабуга муниципаль районы Олы Елово авыл җирлеге «муниципаль берәмлеге Уставына үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертү турында» гы карары проекты буенча ачык тыңлаулар үткәрүне 2019 елның 8 ноябренде 14:00 сәгатьтә Олы Елово авылы КФҮ бинасында (адресы: 45 сәгатьтә) билгеләргә.: Татарстан Республикасы, Алабуга муниципаль районы, Олы Елово авылы, Җиңүнең 40 еллыгы ур., 2а йорт.
2. Бәяләмә халык тыңлаулары нәтиҗәләре буенча халыкка игълан ителергә тиеш.
3. Әлеге карар рәсми басылып чыгарга тиеш.
4. Әлеге карарның үтәлешен контрольдә тотам.
<table><tr><td>Рәис</td><td style="text-align: right;">А. И. Машанов</td></tr></table>
__________
**Карарга № 1 кушымта**
**Татарстан Республикасы Алабуга**
**муниципаль районы Олы Елово авыл**
**җирлеге Советы Рәисе**
**«08» октябрь, 2019 ел.**
## Муниципаль Уставына үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертү "Олы Елово авыл җирлеге « Татарстан Республикасы Алабуга муниципаль районы»
1. Уставның 5 статьясындагы 1 өлешенең 14 пунктын түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«14) каты коммуналь калдыкларны җыю (шул исәптән аерым туплау) һәм транспортлау эшчәнлеген оештыруда катнашу;»
2. Уставның 5 статьясындагы 1 өлешенең 14 пунктын түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«1. Җирлекнең җирле үзидарә органнары хокукка ия:»
3. Уставның 6 статьясындагы 1 өлешенең 14 пунктын түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
"14) җирлек территориясендә яшәүче хуҗасыз хайваннар белән мөрәҗәгать итү буенча эшчәнлек алып бару.;»
4. Уставның 5 статьясындагы 1 өлешенең 14 пунктын түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«4. Әлеге статьяда каралган гражданнар җыены анда торак пункт яки җирлек халкының сайлау хокукына ия булган яртысыннан артыгы катнашуга хокуклы. Торак пунктта әлеге торак пунктта яшәүчеләрнең сайлау хокукына ия булган яртысыннан артыгы бер үк вакытта бергә булу мөмкинлеге булмаса, гражданнар җыены әлеге Устав нигезендә этаплап, гражданнар җыенын үткәрү турында Карар кабул ителгән көннән алып бер айдан да артмаган вакыт эчендә үткәрелә, ул Татарстан Республикасы Алабуга муниципаль районының Олы Елово авыл җирлеге торак пунктларында гражданнар җыенын әзерләү һәм үткәрү тәртибе турында Нигезләмә белән расланган тәртиптә гражданнар җыенын үткәрү турында Карар кабул ителгән көннән бер айдан да артмый. Шул ук вакытта элек гражданнар җыенында катнашкан затлар тавыш бирүдә киләсе этапларда катнашмый. Гражданнар җыены карары кабул ителгән дип санала, әгәр аның өчен тавыш биргән булса, җыенда катнашучыларның яртысыннан артыгы".
5. Уставның 30 статьясындагы 6 өлешен түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«6. Жирлек Советы депутаты 2008 елның 25 декабрендәге 273-ФЗ номерлы "Коррупциягә каршы тору турында" Федераль закон һәм башка федераль законнар белән билгеләнгән чикләүләрне, тыюларны үтәргә, бурычларны үтәргә тиеш. Жирле үзидарәнең сайланулы органы депутаты, җирле үзидарәнең сайланулы вазыйфаи заты вәкаләтләре "коррупциягә каршы тору турында" 2008 елның 25 декабрендәге 273-ФЗ номерлы Федераль закон, "дәүләт Вазыйфаларын биләүче затларның һәм башка затларның чыгымнарының аларның керемнәренә туры килүен тикшереп тору турында" 2012 елның 3 декабрендәге 230-ФЗ номерлы Федераль закон, "аерым категория затларга аерым категория затларның счетларын (кертемнәрен) ачуны һәм булдыруны тыю турында" 2013 елның 7 маендагы 79-ФЗ номерлы Федераль закон, "дәүләт Вазыйфаларын биләүче затларның һәм башка затларның чыгымнарының аларның керемнәренә туры килүен тикшереп тору турында" әгәр 2003 елның 6 октябрендә Федераль законда башкасы каралмаган булса, Россия Федерациясе территориясеннән Читтә чит ил финанс инструментларына ия булу һәм (яисә) алардан файдалану. «Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында»гы 131-ФЗ номерлы Федераль законга үзгәрешләр кертү хакында " 2011 елның 29 ноябрендәге 95-ФЗ номерлы Федераль закон белән кертелде.
6. Уставның 30 статьясындагы 6 өлешен түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
"8. Әлеге статьяның 7 өлеше нигезендә үткәрелгән тикшерү нәтиҗәсендә "коррупциягә каршы тору турында" 2008 елның 25 декабрендәге 273-ФЗ номерлы Федераль закон, "дәүләт Вазыйфаларын биләүче затларның һәм башка затларның чыгымнарының аларның керемнәренә туры килүен тикшереп тору турында" 2012 елның 3 декабрендәге 230-ФЗ номерлы Федераль закон, "аерым категория затларга Россия Федерациясе территориясеннән читтә урнашкан чит ил банкларында счетлар (кертемнәр) ачуны, чикләү, тыюларны, вазыйфаларны үтәмәү фактларын ачыклаганда," Россия Федерациясе территориясеннән читтә урнашкан чит Россия Федерациясе субъектының югары вазыйфаи заты (Россия Федерациясе субъекты дәүләт хакимиятенең югары башкарма органы җитәкчесе) депутат, җирле үзидарәнең сайланулы органы әгъзасы, җирле үзидарәнең сайланулы вазыйфаи заты вәкаләтләрен вакытыннан алда туктату яисә күрсәтелгән затларга карата тиешле карар кабул итәргә вәкаләтле җирле үзидарә органына яисә судка башка җаваплылык чараларын куллану турында гариза белән мөрәҗәгать итә».
7. Уставның 30 статьясына түбәндәге эчтәлекле 8.1 һәм 8.2 өлешләре өстәргә:
«8.1. Депутатка, җирле үзидарәнең сайланулы органы әгъзасына, җирле үзидарәнең үз керемнәре, чыгымнары, мөлкәте һәм мөлкәти характердагы йөкләмәләре турында дөрес булмаган яисә тулы булмаган мәгълүмат биргән вазыйфаи затына, шулай ук хатынының (иренең) һәм балигъ булмаган балаларының керемнәре, чыгымнары, мөлкәте һәм мөлкәти характердагы йөкләмәләре турында белешмәләр биргән өчен, әгәр бу мәгълүматларны бозып күрсәтмәгән булса, түбәндәге җаваплылык чаралары кулланылырга мөмкин::
1) кисәтү;
2) депутатны, җирле үзидарәнең сайланулы органы әгъзасын муниципаль берәмлекнең вәкиллекле органында, җирле үзидарәнең сайланулы органында вазыйфасыннан азат итү, аның вәкаләтләре вакыты туктатылганчы муниципаль берәмлекнең вәкиллекле органында, җирле үзидарәнең сайланулы органында вазыйфа биләү хокукыннан мәхрүм итү.;
3) вәкаләтләрне гамәлгә ашырудан даими нигездә азат итү, вәкаләтләр срогы туктатылганчы даими нигездә вәкаләтләрне гамәлгә ашыру хокукыннан мәхрүм итү.;
4) муниципаль берәмлекнең вәкиллекле органында, җирле үзидарәнең сайланулы органында аның вәкаләтләре срогы туктатылганчы вазыйфаларны биләүне тыю;
5) вәкаләтләр срогы туктатылганчы даими нигездә вәкаләтләрне үтәүне тыю.
8.2. Депутатка, җирле үзидарәнең сайланулы органы әгъзасына, җирле үзидарәнең сайланулы вазыйфаи затына әлеге статьяның 8.1 өлешендә күрсәтелгән җаваплылык чараларын куллану турында Карар кабул итү тәртибе Татарстан Республикасы Законы нигезендә муниципаль хокукый акт белән билгеләнә».
08. Уставның 5 статьясындагы 1 өлешенең 14 пунктын түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«1) эшмәкәрлек эшчәнлеге белән шәхсән яки ышанычлы затлар аша шөгыльләнергә, коммерция оешмасы белән идарә итүдә яки коммерциячел булмаган оешма белән идарә итүдә (Россия Федерациясе субъекты муниципаль берәмлекләре советы идарәсендә, муниципаль берәмлекләрнең башка берләшмәләрендә, сәяси партиядә, Профсоюзда билгеләнгән тәртиптә теркәлгән катнашудан, башка иҗтимагый оешма, торак, торак-төзелеш, гараж кооперативлары, күчемсез милек хуҗалары ширкәтенең гомуми җыелышында катнашудан тыш) катнашудан тыш, Россия Федерациясе Президенты яки Россия Федерациясе Хөкүмәте акты нигезендә оешманың коллегиаль органы эшчәнлегендә түләүсез нигездә катнашудан тыш, оешманың идарә һәм ревизия комиссиясе, муниципаль берәмлек муниципаль берәмлек исеменнән муниципаль милектә булган оешманы яки идарә итүне гамәлгә куючы (устав капиталында катнашу өлешләре) вәкаләтләрен гамәлгә кую тәртибен билгели торган муниципаль хокукый актлар нигезендә; федераль законнарда каралган башка очракларда;»
09. Уставның 36 статьясындагы 5 өлешен түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«5. Жирлек советы авыл җирлеге башлыгының, җирлек башкарма комитеты җитәкчесенең еллык эшчәнлекләре, җирлек башкарма комитеты һәм башка ведомство карамагындагы җирле үзидарә органнарының эшчәнлеге, шул исәптән җирлек Советы тарафыннан куелган мәсьәләләрне хәл итү турындагы отчетларын тыңлый».
10. Уставның 37 статьясын түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
"37 Статья. Муниципаль район Советына җирлек вәкилен сайлау
11. Әгәр җирлек Советы тавыш бирүнең башка тәртибен билгеләмәсә, җирлек Советы депутатлары арасыннан Алабуга муниципаль районы Советына яшерен тавыш бирү юлы белән сайлана.
12. Кандидат сайланган дип санала, аның өчен җирлек Советы депутатларының билгеләнгән саныннан яртысыннан артыгы тавыш бирде.
13. Авыл җирлеге вәкиленең муниципаль район Советында вәкаләтләре яңа чакырылыш авыл җирлеге Советы эшли башлаганнан бирле туктатыла.
14. Муниципаль район Советында җирлек вәкиленең вәкаләтләре вакытыннан алда туктатыла очракта:
01) үлем;
02) отставкалар буенча үз теләге;
03) суд тарафыннан эшкә сәләтсез яки чикләнгән эшкә сәләтсез дип тану;
04) суд тарафыннан хәбәрсез югалган дип танылу яки мәрхүмнәрне игълан итү билгесез.;
05) судның гаепләү карары үз көченә керү;
06) даими яшәү урынына Россия Федерациясеннән читкә чыгу;
07) Россия Федерациясе гражданлыгын туктату, чит дәүләт гражданлыгын - Россия Федерациясе халыкара шартнамәсендә катнашучы, аның нигезендә чит ил гражданы җирле үзидарә органнарына сайланырга, аларга чит ил дәүләт гражданлыгын сатып алырга йә аларга Россия Федерациясе гражданының Россия Федерациясе халыкара шартнамәсендә катнашучы булмаган чит ил территориясендә даими яшәү хокукын раслаучы башка документ алырга хокуклы, аның нигезендә чит ил дәүләт гражданлыгы булган Россия Федерациясе гражданы җирле үзидарә органнарына сайланырга хокуклы, аның нигезендә чит ил;
08) сайлаучылар яисә депутатлар тарафыннан чакыртып алу;
09) җирлек Советы вәкаләтләрен вакытыннан алда туктату;
10) хәрби хезмәткә чакырылу яисә аны алмаштыручы альтернатив граждан хезмәтенә җибәрү;
11) 2003 елның 6 октябрендәге 131-ФЗ номерлы Федераль законда «Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында» һәм башка федераль законнарда билгеләнгән чикләүләрне үтәмәү.;
12) федераль законнарда билгеләнгән башка очракларда.
2. Әлеге статьяның 1 өлешендәге 1-8, 10 һәм 11 пунктларында күрсәтелгән очракларда, җирлек Советы тарафыннан вәкаләтләрне вакытыннан алда туктату өчен нигез барлыкка килгән көннән алып 30 көннән дә соңга калмыйча, әгәр бу нигез җирлек Советы сессияләре арасында барлыкка килгән булса – шундый нигез барлыкка килгән көннән өч айдан да соңга калмыйча кабул ителә».
3. Уставның 5 статьясындагы 1 өлешенең 14 пунктын түбәндәге редакциядә бәян итәргә::
«14) каты коммуналь калдыкларны җыю (шул исәптән аерым туплау) һәм транспортлау эшчәнлеген оештыруда катнашу;»
4. Уставның 5 статьясындагы 1 өлешенең 14 пунктын түбәндәге редакциядә бәян итәргә::
« - җирлек территориясендә яшәүче хуҗасыз хайваннар белән мөрәҗәгать итү буенча эшчәнлек алып бару.;»
5. Уставның 49 статьясындагы 2 өлешенең 13 абзацы төшереп калдырырга
6. Уставның 5 статьясындагы 1 өлешенең 14 пунктын түбәндәге редакциядә бәян итәргә::
«1. Муниципаль финанс контроле бюджет хокук мөнәсәбәтләрен җайга сала торган хокукый актлар, Россия Федерациясе бюджет системасы бюджетларыннан физик затларга башка түләүләр буенча гавами норматив йөкләмәләр һәм йөкләмәләр бирә торган хокукый актлар нигезләмәләрен үтәүне тәэмин итү, шулай ук муниципаль контрактлар, килешүләр (килешүләр) шартларын бюджеттан акча бирү турында саклауны тәэмин итү максатларында гамәлгә ашырыла.
Муниципаль финанс контроле тышкы һәм эчке, башлангыч һәм аннан соңгыларга бүленә".
7. Уставның 5 статьясындагы 1 өлешенең 14 пунктын түбәндәге редакциядә бәян итәргә::
«2. Тышкы муниципаль финанс контроле Алабуга муниципаль районы Контроль-хисап палатасының контроль эшчәнлеге булып тора".
Карарга 2 нче кушымта
Татарстан Республикасы Алабуга
муниципаль районы Олы Елово авыл
җирлеге Советы Рәисе
«08» октябрь, 2019 ел.
## Татарстан Республикасы Алабуга муниципаль районы Олы Елово авыл җирлеге Советының «Татарстан Республикасы Алабуга муниципаль районы Олы Елово авыл җирлеге «муниципаль берәмлеге Уставына үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертү һәм гражданнарның аның турында фикер алышуларда катнашуы турында» карары проектына карата гражданнарның тәкъдимнәрен исәпкә алу тәртибе
1. Татарстан Республикасы Алабуга муниципаль районы Олы Елово авыл җирлеге Советының «Татарстан Республикасы Алабуга муниципаль районы Олы Елово авыл җирлеге «муниципаль берәмлеге Уставына үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертү турында» гы Карары проектына тәкъдимнәр эш көннәрендә 8 сәгатьтән 17 сәгатькә кадәр кабул ителә.: Татарстан Республикасы, Алабуга муниципаль районы, Олы Елово авылы, Центральная урамы, 2 нче йорт, Олы Елово авыл җирлеге башкарма комитеты бинасы язма рәвештә яки факс буенча 7-32-42 таблицалар рәвешендә.:
<table>
<thead>
<tr>
<th>No п/п</th>
<th>Тәкъдимнәр кертү инициаторы</th>
<th>Кертү датасы</th>
<th>Абзац, пункт, өлеш, мәкалә</th>
<th>Проект ның тексты</th>
<th>Сүзләр тәкъдим</th>
<th>Кертелгән тәкъдимнәрне исәпкә алып, проектның тексты</th>
<th>Искәрмә</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td>Бе p</td>
<td>Ике</td>
<td>Өч</td>
<td>Дүрт</td>
<td>Биш</td>
<td>Алты</td>
<td>Жиде</td>
<td>Сигез</td>
</tr>
</tbody>
</table>
2. Халык алдында тыңлауларда катнашу өчен гаризалар Олы Елово авыл җирлеге Советы шәхсән, почта («Устав буенча фикер алышу» конвертында тамга белән) яки 7-32-42 факсы буенча бирелә.
3. Гражданнарның тәкъдимнәре Татарстан Республикасы Алабуга муниципаль районы Олы Елово авыл җирлеге башкарма комитеты хезмәткәрләре тарафыннан теркәлә.
Карарга № 3 кушымта
Татарстан Республикасы Алабуга
муниципаль районы Олы Елово авыл
җирлеге Советы Рәисе
«08» октябрь, 2019 ел.
## Татарстан Республикасы Алабуга муниципаль районы Олы Елово авыл җирлеге Советының «Татарстан Республикасы Алабуга муниципаль районы Олы Елово авыл җирлеге «муниципаль берәмлеге Уставына үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертү турында " карары проекты буенча ачык тыңлаулар үткәрү тәртибе»
01. Татарстан Республикасы Алабуга муниципаль районы Олы Елово авыл җирлеге Советының «Татарстан Республикасы Алабуга муниципаль районының Олы Елово авыл җирлеге «муниципаль берәмлеге Уставына үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертү турында» карары проекты (алга таба-гавами тыңлаулар) буенча ачык тыңлаулар «Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында» Федераль законның 28 статьясы, Татарстан Республикасы Алабуга муниципаль районының Олы Елово авыл җирлеге «муниципаль берәмлегендә гавами тыңлауларны оештыру һәм уздыру тәртибе турындагы Нигезләмә нигезендә үткәрелә.
02. Гавами тыңлауларда үз тәкъдимнәрен дәлилләү өчен чыгыш ясау хокукы белән гавами тыңлауларны үткәрү датасына кадәр ике эш көненнән дә соңга калмыйча язмача гаризалар тапшырган затлар катнаша. Шул ук вакытта керү датасы булып, мондый тәкъдимнәр кабул итүне гамәлгә ашыручы органга тәкъдимнәр керү көне тора.
03. Халык тыңлауларында, халык алдында чыгыш ясау хокукыннан башка, җирлекнең барлык кызыксынган кешеләре катнаша ала.
04. Катнашучыларны теркәү ачык тыңлаулар башланырга бер сәгать кала башлана.
05. Халык алдында тыңлауларда җирлек башлыгы, җирлек башлыгы урынбасары, җирлек башлыгы тарафыннан вәкаләтле башка затлар рәислек итә.
06. Ачык тыңлаулар рәислек итүченең кереш сүзе белән ачыла, ул катнашучыларга фикер алышына торган мәсьәләнең асылы, тыңлауларны үткәрү тәртибе турында хәбәр итә.
07. Беркетмәне рәсмиләштерү, кергән тәкъдимнәрне исәпкә алу өчен, рәислек итүче тәкъдиме буенча гавами тыңлаулар секретаре (секретариаты) сайлана.
08. Чыгышларның эзлеклелеге һәм вакыты, карала торган мәсьәләнең эчтәлеген исәпкә алып, гавами тыңлауларда катнашу өчен кергән язма гаризаларның саны һәм башка мәсьәләләрне исәпкә алып, гавами тыңлауларны уздыру регламенты белән билгеләнә.
09. Халык тыңлауларында катнашучылар чыгыш ясаганнан соң чыгыш ясаучыларга сораулар бирергә хокуклы.
10. Ачык тыңлаулар үткәргәндә тәртипне үтәү ачык тыңлауларда катнашу өчен мәҗбүри шарт булып тора. Халык тыңлауларында катнашучылар ачык тыңлаулар барышына тыкшынырга, аларны өзергә һәм үткәрүгә комачауларга хокуклы түгел.
11. Рәислек итүче гавами тыңлаулар алып бара һәм халык тыңлауларының көн тәртибендәге мәсьәләләр буенча фикер алышу тәртибен күзәтеп тора, кирәк булганда, утырышлар залыннан мәсьәләләр буенча фикер алышу тәртибен бозучыларны бетерү буенча чаралар күрергә хокуклы.
12. Халык тыңлауларын үткәрү вакытында беркетмә алып барыла. Халык тыңлауларында катнашучыларның барлык искәрмәләре һәм тәкъдимнәре секретарьгә (секретариатка) язма рәвештә бирелә һәм гавами тыңлаулар беркетмәсенә теркәлә.
13. Халык тыңлауларының беркетмәсенә рәислек итүче кул куя һәм җирлек Советында саклана.
14. Гавами тыңлаулар нәтиҗәләре буенча бәяләмә мәҗбүри йомгаклау документы булып тора, ул халык тыңлауларын уздырганнан соң өч көн эчендә муниципаль берәмлекнең рәсми сайтында халыкка игълан ителергә һәм урнаштырылырга тиеш.
15. Халык тыңлауларын үткәрүне оештыру ягыннан һәм матди-техник яктан тәэмин итү җирлек Советы тарафыннан башкарыла.
|
000752a2b3f52241b41de3956d9f83d5 | 2,021 | null | РЕСПУБЛИКА ТАТАРСТАН
МУСЛЮМОВСКИЙ
МУНИЦИПАЛЬНЫЙ РАЙОН
ИСПОЛНИТЕЛЬНЫЙ КОМИТЕТ
ТОЙГИЛЬДИНСКОГО
СЕЛЬСКОГО ПОСЕЛЕНИЯ
ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ
МӨСЛИМ МУНИЦИПАЛЬ
РАЙОНЫ
ТОЙГЕЛДЕ АВЫЛ ҖИРЛЕГЕ
БАШКАРМА КОМИТЕТЫ
423974, PT Муслюмовский район, с.Тойгильдино, ул.Центральная д.3, Toy.Mus@tatar.ru тел. (8-85556) 3-46-31
Тойгелде авылы 9 ноябрь 2021 ел
## КАРАР № 22
Мөслим муниципаль районы Тойгелде авыл җирлеге бюджеты керемнәренең баш администраторлары исемлеген раслау турында
Россия Федерациясе Бюджет кодексының 160<sup>1</sup> статьясындагы 3<sup>2</sup> пунктының өченче абзацы нигезендә Татарстан Республикасы Мөслим муниципаль районы Тойгелде авыл җирлеге Башкарма комитеты КАРАР БИРДЕ:
1. Мөслим муниципаль районы Тойгелде авыл җирлеге бюджеты керемнәренең баш администраторлары исемлеген расларга.
2. Әлеге карар Мөслим муниципаль районы Тойгелде авыл җирлегенең 2022 елга, 2023 һәм 2024 елларның план чорына (2022 елга) бюджетын төзегәндә һәм үтәгәндә барлыкка килгән хокук мөнәсәбәтләренә карата кулланыла.
3. Әлеге карарны Татарстан Республикасы хокукый мәгълүматының рәсми порталында (PRAVO.TATARSTAN.RU) һәм Татарстан Республикасы Мөслим муниципаль районы Тойгелде авыл җирлегенең рәсми сайтында (https://muslumovo.tatarstan.ru) бастырып чыгарырга.
4. Әлеге карарның үтәлешен контрольдә тотуны үз өстемә алам.
Тойгелде авыл җирлеге
Башкарма комитеты житәкчесе
Фәйзуллина Э.Н.
*Мөслим муниципаль районы
Тойгелде авыл җирлеге
Башкарма комитетының
2021 елның «09»
ноябрендәге
22 нче номерлы карары
белән расланган*
### Мөслим муниципаль районы Тойгелде авыл җирлеге бюджетының салым һәм салым булмаган керемнәренең баш администраторлары - Мөслим муниципаль районының җирле үзидарә органнары исемлеге
<table>
<thead>
<tr>
<th>Код</th>
<th>Бюджет классификациясе кодлары</th>
<th>Керемнәрнең төркемнәре, төркемчәләре, статьялары һәм ярдәмче статьялары</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td colspan="3"><strong>094 Мөслим муниципаль районы Финанс-бюджет палатасы</strong></td>
</tr>
<tr>
<td>094</td>
<td>1 08 04020 01 1000 110</td>
<td>Нотариаль гамәлләр кылуга Россия Федерациясенең законнар актлары нигезендә вәкаләтле җирле үзидарә органнарының вазыйфаи затлары тарафыннан нотариаль гамәлләр кылган өчен дәүләт пошлинасы</td>
</tr>
<tr>
<td>094</td>
<td>1 08 04020 01 4000 110</td>
<td>Нотариаль гамәлләр кылуга Россия Федерациясенең законнар актлары нигезендә вәкаләтле җирле үзидарә органнарының вазыйфаи затлары тарафыннан нотариаль гамәлләр кылган өчен дәүләт пошлинасы</td>
</tr>
<tr>
<td>094</td>
<td>1 08 07175 01 1000 110</td>
<td>Куркыныч, авыр йөкле һәм (яисә) эре габаритлы йөкләрне ташуны гамәлгә ашыручы транспорт чараларын автомобиль юллары буйлап хәрәкәткә махсус рөхсәт биргән өчен җирлекнең җирле үзидарә органы тарафыннан җирлекләр бюджетларына күчерелә торган дәүләт пошлинасы</td>
</tr>
<tr>
<td>094</td>
<td>1 08 07175 01 4000 110</td>
<td>Куркыныч, авыр йөкле һәм (яисә) эре габаритлы йөкләрне ташуны гамәлгә ашыручы транспорт чараларын автомобиль юллары буйлап хәрәкәткә махсус рөхсәт биргән өчен җирлекнең җирле үзидарә органы тарафыннан җирлекләр бюджетларына күчерелә торган дәүләт пошлинасы</td>
</tr>
<tr>
<td>094</td>
<td>1 11 02033 10 0000 120</td>
<td>җирлекләр бюджетларының вакытлыча тотылмый торган акчаларын урнаштырудан керемнәр</td>
</tr>
<tr>
<td>094</td>
<td>1 11 03050 10 0000 120</td>
<td>Ил эчендә җирлекләр бюджетлары акчалары исәбеннән бюджет кредитлары бирүдән алынган процентлар</td>
</tr>
<tr>
<td>094</td>
<td>1 13 01995 10 0000 130</td>
<td>җирлекләр бюджетлары акчаларын алучылар тарафыннан түләүле хезмәтләр (эшләр) күрсәтүдән башка керемнәр</td>
</tr>
<tr>
<td>094</td>
<td>1 13 02065 10 0000 130</td>
<td>җирлекләр мөлкәтен эксплуатацияләүгә бәйле чыгымнарны каплау тәртибендә керә торган керемнәр</td>
</tr>
<tr>
<td>094</td>
<td>1 13 02995 10 0000 130</td>
<td>җирлекләр бюджетларының чыгымнарын компенсацияләүдән башка керемнәр</td>
</tr>
<tr>
<td>094</td>
<td>1 16 02020 02 0000 140</td>
<td>Муниципаль хокукый актларны бозган өчен Россия Федерациясе субъектлары законнарында билгеләнгән административ штрафлар</td>
</tr>
<tr>
<td>094</td>
<td>1 16 07090 10 0000 140</td>
<td>Муниципаль орган, (муниципаль казна учреждениесе) авыл җирлеге алдындагы йөкләмәләрне үтәмәгән яки тиешенчә үтәмәгән очракта, закон яки килешү нигезендә түләнгән башка штрафлар, неустойка, пенялар</td>
</tr>
<tr>
<td>094</td>
<td>1 16 10100 10 0000 140</td>
<td>Бюджет акчаларын законсыз яки максатсыз файдалану нәтиҗәсендә китерелгән зыянны каплауга салына торган акчалата түләтүләр (авыл җирлекләре бюджетлары өлешендә)</td>
</tr>
<tr>
<td>094</td>
<td>1 16 10031 10 0000 140</td>
<td>Файда күрүчеләр авыл җирлеге бюджеты акчаларын алучылар булган иминият очраклары барлыкка килгәндә зыянны каплау</td>
</tr>
<tr>
<td>094</td>
<td>1 16 10061 10 0000 140</td>
<td>Муниципаль контрактның муниципаль органы (муниципаль казна учреждениесе) белән төзелештән читләшүгә китерелгән зыянны каплау максатларында түләүләр, шулай ук дәүләт һәм муниципаль ихтыяҗларны тәэмин итү өчен товарлар, эшләр, хезмәт күрсәтүләрне сатып алу өлкәсендә контракт системасы турында Россия Федерациясе законнарын бозган өчен авыл җирлеге бюджетына күчерелергә тиешле башка акчалар (муниципаль юл фонды акчалары исәбеннән финанслана торган муниципаль контракттан тыш)</td>
</tr>
<tr>
<td>094</td>
<td>1 16 11064 01 0000 140</td>
<td>Авыр йөкле һәм (яисә) эре габаритлы йөкләрне ташучы транспорт чаралары тарафыннан җирле әһәмияттәге автомобиль юлларына китерелә торган зыянны каплау максатларында түләнә торган түләүләр</td>
</tr>
<tr>
<td>094</td>
<td>1 16 10123 01 0000 140</td>
<td>2020 елның 1 гыйнварына кадәр гамәлдә булган нормативлар буенча муниципаль берәмлек бюджетына күчерелергә тиешле 2020 елның 1 гыйнварына кадәр барлыкка килгән бурычларны түләү хисабына кергән акчалата түләтүләрдән (штрафлардан) керемнәр</td>
</tr>
<tr>
<td>094</td>
<td>1 17 01050 10 0000 180</td>
<td>җирлек бюджетларына күчерелә торган ачыкланмаган керемнәр</td>
</tr>
<tr>
<td>094</td>
<td>1 17 05050 10 0000 180</td>
<td>җирлекләр бюджетларының салым булмаган башка керемнәре</td>
</tr>
<tr>
<td>094</td>
<td>1 17 14030 10 0000 150</td>
<td>җирлек бюджетларына күчерелә торган үзара салым акчалары</td>
</tr>
<tr>
<td>094</td>
<td>2 02 15001 10 0000 150</td>
<td>Бюджет тәэмин ителешен тигезләүгә авыл җирлекләре бюджетларына дотацияләр</td>
</tr>
<tr>
<td>094</td>
<td>2 02 15002 10 0000 150</td>
<td>җирлекләр бюджетларына бюджетларның баланслылыгын тәэмин итү буенча чараларга ярдәм итү өчен дотацияләр</td>
</tr>
<tr>
<td>094</td>
<td>2 02 16001 10 0000 150</td>
<td>Муниципаль районнар бюджетларыннан бюджет тәэмин ителешен тигезләүгә авыл җирлекләре бюджетларына дотацияләр</td>
</tr>
<tr>
<td>094</td>
<td>2 02 29900 10 0000 150</td>
<td>Жирле бюджетлардан авыл җирлекләре бюджетларына субсидияләр</td>
</tr>
<tr>
<td>094</td>
<td>2 02 29999 10 0000 150</td>
<td>җирлек бюджетларына башка субсидияләр</td>
</tr>
<tr>
<td>094</td>
<td>2 02 30024 10 0000 150</td>
<td>Россия Федерациясе субъектлары тарафыннан тапшырыла торган вәкаләтләрне үтәү өчен җирлекләр бюджетларына субвенцияләр</td>
</tr>
<tr>
<td>094</td>
<td>2 02 35118 10 0000 150</td>
<td>Хәрби комиссариатлар булмаган территорияләрдә беренчел хәрби исәпкә алуны гамәлгә ашыру өчен җирлекләр бюджетларына субвенцияләр</td>
</tr>
<tr>
<td>094</td>
<td>2 02 35930 10 0000 150</td>
<td>Граждан хәле актларын дәүләт теркәвенә алу өчен җирлекләр бюджетларына субвенцияләр</td>
</tr>
<tr>
<td>094</td>
<td>2 02 39999 10 0000 150</td>
<td>җирлек бюджетларына башка субвенцияләр</td>
</tr>
<tr>
<td>094</td>
<td>2 02 45160 10 0000 150</td>
<td>Башка дәрәҗәдәге хакимият органнары кабул иткән карарлар нәтиҗәсендә барлыкка килгән өстәмә чыгымнарны компенсацияләү өчен җирлекләр бюджетларына тапшырыла торган бюджетара трансфертлар</td>
</tr>
<tr>
<td>094</td>
<td>2 02 49999 10 0000 150</td>
<td>җирлекләр бюджетларына тапшырыла торган башка бюджетара трансфертлар</td>
</tr>
<tr>
<td>094</td>
<td>2 04 05099 10 0000 150</td>
<td>Дәүләтнеке булмаган оешмалардан авыл җирлекләре бюджетларына башка түләүсез керемнәр</td>
</tr>
<tr>
<td>094</td>
<td>2 07 05030 10 0000 150</td>
<td>Авыл җирлекләре бюджетларына кире кайтарылмый торган башка акчалар</td>
</tr>
<tr>
<td>094</td>
<td>2 08 05000 10 0000 180</td>
<td>Артык түләнгән яки артык алынган салымнар, җыемнар һәм башка түләүләр суммаларын кире кайтаруны (зачетны) гамәлгә ашыру өчен авыл җирлекләре бюджетларыннан (авыл җирлекләре бюджетларына) күчерелгән акчалар, шулай ук мондый кире кайтаруны үз вакытында башкармаган өчен процентлар суммалары һәм артык алынган суммаларга исәпләнгән процентлар суммалары.</td>
</tr>
<tr>
<td>094</td>
<td>2 18 60010 10 0000 150</td>
<td>Узган еллардан калган максатчан билгеләнештәге субсидияләрне, субвенцияләрне һәм башка бюджетара трансфертларны муниципаль районнар бюджетларыннан кире кайтарудан җирлекләр бюджетлары керемнәре</td>
</tr>
<tr>
<td>094</td>
<td>2 18 60020 10 0000 150</td>
<td>Узган еллардан калган максатчан билгеләнештәге субсидияләрне, субвенцияләрне һәм башка бюджетара трансфертларны бюджеттан тыш дәүләт фондлары бюджетларыннан кире кайтарудан җирлекләр бюджетлары керемнәре</td>
</tr>
<tr>
<td>094</td>
<td>2 18 05010 10 0000 180</td>
<td>Узган еллардагы субсидияләрнең калган өлешен бюджет учреждениеләре тарафыннан кире кайтарудан җирлекләр бюджетларының керемнәре</td>
</tr>
<tr>
<td>094</td>
<td>2 19 60010 10 0000 150</td>
<td>Узган еллардан калган максатчан билгеләнештәге субсидияләрне, субвенцияләрне һәм башка бюджетара трансфертларны җирлекләр бюджетларыннан кире кайтару</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="3"><strong>165 Мөслим муниципаль районы «Мөлкәт һәм җир мөнәсәбәтләре палатасы» муниципаль казна учреждениесе</strong></td>
</tr>
<tr>
<td>165</td>
<td>1 11 05035 10 0000 120</td>
<td>җирлекләрнең идарә органнары һәм алар төзегән учреждениеләрне арендага бирүдән кергән керемнәр (муниципаль бюджет һәм автоном учреждениеләр мөлкәтеннән тыш)</td>
</tr>
<tr>
<td>165</td>
<td>1 11 02085 10 0000 120</td>
<td>Акцияләр сату буенча аукционнар үткәрү барышында җирлекләр милкендә туплана торган суммаларны урнаштырудан керемнәр</td>
</tr>
<tr>
<td>165</td>
<td>1 11 05025 10 0000 120</td>
<td>Аренда түләве рәвешендә алына торган керемнәр, шулай ук җирлекләр милкендәге җирләрдән (муниципаль бюджет һәм автоном учреждениеләрнең җир кишәрлекләреннән тыш) аренда шартнамәләрен төзүгә хокук сатудан алынган акчалар</td>
</tr>
<tr>
<td>165</td>
<td>1 11 07015 10 0000 120</td>
<td>җирлекләр төзегән муниципаль унитар предприятиеләрнең салымнарны һәм мәҗбүри башка түләүләрне керткәннән соң калган табыш өлешен күчерүдән керемнәр</td>
</tr>
<tr>
<td>165</td>
<td>1 11 08050 10 0000 120</td>
<td>җирлекләр милкендәге мөлкәтне (муниципаль бюджет һәм автоном учреждениеләрнең, шулай ук муниципаль унитар предприятиеләр, шул исәптән казна предприятиеләре мөлкәтеннән тыш) залогка, ышанычлы идарәгә тапшырудан алына торган акчалар</td>
</tr>
<tr>
<td>165</td>
<td>1 11 09045 10 0000 120</td>
<td>җирлекләр милкендә булган мөлкәтне (муниципаль бюджет һәм автоном учреждениеләр, шулай ук муниципаль унитар предприятиеләр, шул исәптән казна учреждениеләре мөлкәтеннән тыш) файдаланудан башка керемнәр</td>
</tr>
<tr>
<td>165</td>
<td>1 13 01995 10 0000 130</td>
<td>җирлекләр бюджетлары акчаларын алучылар тарафыннан түләүле хезмәтләр күрсәтүдән (эшләр башкарудан) бүтән керемнәр</td>
</tr>
<tr>
<td>165</td>
<td>1 1302065 10 0000 130</td>
<td>Авыл җирлекләре мөлкәтен эксплуатацияләүгә бәйле чыгымнарны каплау тәртибендә керә торган керемнәр</td>
</tr>
<tr>
<td>165</td>
<td>1 13 02995 10 0000 130</td>
<td>җирлекләр бюджетларының чыгымнарын компенсацияләүдән башка керемнәр</td>
</tr>
<tr>
<td>165</td>
<td>1 14 01050 10 0000 410</td>
<td>җирлекләр милкендә булган фатирларны сатудан керемнәр</td>
</tr>
<tr>
<td>165</td>
<td>1 14 02052 10 0000 410</td>
<td>җирлекләрнең идарә органнары карамагындагы оешмаларның оператив идарәсендәге мөлкәтне (муниципаль бюджет һәм автоном учреждениеләр мөлкәтеннән тыш) реализацияләүдән керемнәр, күрсәтелгән мөлкәт буенча төп чараларны гамәлгә ашыру өлешендә</td>
</tr>
<tr>
<td>165</td>
<td>1 14 02052 10 0000 440</td>
<td>җирлекләрнең идарә органнары карамагындагы</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<table>
<thead>
<tr>
<th>Код</th>
<th>Бюджет классификациясе кодлары</th>
<th>Керемнәрнең төркемнәре, төркемчәләре, статьялары һәм ярдәмче статьялары</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td>165</td>
<td></td>
<td>(муниципаль бюджет һәм автоном учреждениеләр мөлкәтеннән тыш) учреждениеләрнең оператив идарәсендәге мөлкәтне реализацияләүдән керемнәр, күрсәтелгән мөлкәт буенча матди запасларны гамәлгә ашыру өлешендә</td>
</tr>
<tr>
<td>165</td>
<td>1 14 02053 10 0000 410</td>
<td>җирлекләр милкендәге башка мөлкәтне (муниципаль бюджет һәм автоном учреждениеләр мөлкәтеннән, шулай ук муниципаль унитар предприятиеләр, шул исәптән казна предприятиеләре мөлкәтеннән тыш) реализацияләүдән керемнәр, күрсәтелгән мөлкәт буенча төп чараларны гамәлгә ашыру өлешендә</td>
</tr>
<tr>
<td>165</td>
<td>1 14 02053 10 0000 440</td>
<td>җирлекләр милкендәге башка мөлкәтне (муниципаль бюджет һәм автоном учреждениеләр мөлкәтеннән, шулай ук муниципаль унитар предприятиеләр, шул исәптән казна предприятиеләре мөлкәтеннән тыш) реализацияләүдән керемнәр, күрсәтелгән мөлкәт буенча матди запасларны гамәлгә ашыру өлешендә</td>
</tr>
<tr>
<td>165</td>
<td>1 17 02020 10 0000 180</td>
<td>җирлекләр территорияләрендә урнашкан авыл хуҗалыгы җирләрен тартып алуга бәйле рәвештә авыл хуҗалыгы җитештерүе югалтуларын каплау (2008 елның 1 гыйнварына кадәр барлыкка килгән йөкләмәләр буенча)</td>
</tr>
<tr>
<td>165</td>
<td>1 17 01050 10 0000 180</td>
<td>җирлекләр бюджетларына күчерелә торган ачыкланмаган кертемнәр</td>
</tr>
<tr>
<td>165</td>
<td>1 17 05050 10 0000 180</td>
<td>җирлекләр бюджетларының салым булмаган башка керемнәре</td>
</tr>
</tbody>
</table>
|
0007c2b6fd9ff3a96e9a2f10755ce113 | null | Pedagogy | **Балалар бакчасы һәм мәктәп эшчәнлеге барышында дәвамчанлык.**
Бүгенге көндә мәгариф системасындагы эшчәнлек көн саен үзгәреп тора. Шуны исәпкә алып, без, тәрбиячеләр, укытучылар, балаларны шул үзгәрешләрне җиңеп чыгарлык итеп тәрбияләргә тиешбез. Бүгенге көндә мәктәпләр, балалар бакчалары федераль дәүләт белем бирү стандартын гамәлгә ашыру буенча эш алып баралар. Федераль дәүләт белем бирү стандартын гамәлгә ашыруның төп принциплары булып дәвамчанлык һәм үсеш тора. Дәвамчанлык үзе ике яклы: балаларның балалар бакчасында үз-үзләрен тотышлары, үз-үзләренә бәя бирүләре формалаша, ә бу мәктәптә ныклы белем алу өчен төп юнәлеш булып тора. Алар мәктәпкә барганда ныклы ышаныч белән баралар. Бу төр эшчәнлек белән алар мәктәп системасына бик тиз һәм җиңел ияләшәләр. Балаларның мәктәптәге өлгерешләре аларның балалар бакчасында алган белем-тәрбияләренә нигезләнә. Федераль дәүләт белем бирү стандартын гамәлгә ашыруның максатлары түбәндәгеләрдән гыйбарәт: балалар бакчасы һәм мәктәп арасында дәвамчанлык урнаштыру, ә бу үз чиратында балаларның бакчадан китеп, мәктәпкә җиңел кереп китүләренә ярдәм итә; һәр балага үз мөмкинлекләрен тулаем ачарга булышу; балаларны мәктәп белән кызыксындыру, мәктәпкә барасы килү теләген үстерү. Федераль дәүләт белем бирү стандартын гамәлгә ашыруның бурычлары булып түбәндәгеләрне атап булыр иде: мәктәпкә әзерлекле балаларның сәламәтлекләрен ныгыту һәм саклау; балаларга мәктәптә уңышлы белем алу өчен киң кырлы белем бирү.
Федераль дәүләт белем бирү стандартын гамәлгә ашыру нәтиҗәсендә балалар мәктәпкә тулы әзерлек белән баралар дияргә була. Бакчаны тәмамлаганда балалар үзләрендә мөстәкыйльлек сизәләр, нинди генә аңлашылмаучанлык килеп чыкса да, аннан чыгу юлларын табалар, дөрес хәл итәләр, алар үз көчләренә ышаналар, иптәшләренә, өлкәннәргә игътибарлы була беләләр, аларның вак моторикалары нык үсеш ала, алар күзәтергә , төрле экспериментлар үткәрергә яраталар.
Бакчага йөрүче һәм мәктәптә укучы балалар арасында педагогик эшләү дәвамчанлыгын тормышка ашыруның нинди юллары бар соң? Шулар арасыннан практикада үзләрен аклаганнарын әйтеп үтәм.
Бакча тәрбиячеләренең һәм беренче класслар белән эшләүче педагогларның эш тәҗрибәләренең уртаклашкан киңәшмәләр, семинарлар, конференцияләр, педсоветлар уздыру.
Балаларның төрле төр эшчәнлекләренең ничек оештыруларын һәм күзәтү максаты белән мәктәп укытучыларының балалар бакчасына килүе һәм шундый ук анализны күздә тотып, тәрбиячеләрнең мәктәпкә барулары, фикер алышулар, тәҗрибә уртаклашулары кирәк.
Өлкән төркем тәрбиячесе тулаем төркемгә һәм һәр балага аерым социаль –психологик характеристикалар төзеп, аларны башлангыч сыйныф укытучыларына тапшыру шулай ук дәвамчанлыкы тирәнәйтүнең тагын бер әһәмиятле юлы булып тора.
Бакча белән мәктәп арасындагы бәйләнеш бакчада тәрбияләнүче балаларның мәктәп укучылары белән аралашуын үстерү аша да барырга мөмкин. Моңа балалар бакчасына шефлык итү, тәрбияви әһәмияте булган кичәләрне (мәсәлән, курчак театры, “Җир бәйрәме”, "Карга боткасы", “Кышны озату бәйрәме” һ.б.) бергәләп уздыру; мәктәпкәчә яшьтәге балаларны мәктәпкә экскурсиягә алып бару, мәктәп темасына кагылган кино-фильмнар карау, бакчада тәрбияләнеп чыккан укучылар белән очрашу, хезмәт эшләрен, түгәрәкләрне (“Оста куллар”һ.б.)бергәләп оештыру, үткәрүләр керә.
Мәктәп яшенә җиткән балаларны укуга әзерләүне уңышлы оештыру өчен түбәндәге тәкъдимнәрне истә тотарга кирәк:
Мәктәпкә технологик хәзерлекне формалаштыру өчен, уен, нәтиҗәлелек, уку һәм башка төр эшчәнләрне бергә бәйләп алып бару мөһим.
Укытуда нәтиҗәлелеккә ирешү өчен, аларда шөгыльләргә карата уңай эмоциональ мөнәсәбәт формалашу зарури.
Беренче сыйныфка кергән балалар коллективын формалаштырганда, аларның шәхес-ара аралашуын оештырганда да мәктәпкәчә булган һәм мәктәп эш методикаларының дәвамчанлыгын сакларга кирәк.
Күмәк эшләрнең зур тәрбияви мөмкинлекләреннән файдаланырга.
Бала мәктәпкә укырга кергәнче, мәктәп белән бакча арасында һәр вакыт ныклы элемтә булдырырга тиеш.
Бала мәктәпкә тулы әзерлек белән килгәндә генә, аңа ныклы белем бирү уңайлырак. Шуның өчен дә без тәрбиячеләр балаларны мәктәпкә уен эшчәнлеге ярдәмендә әзерлибез. Белгәнебезчә, уенда махсус оештыру элементлары да чагылдырыла. Мәсәлән, бала уенны планлаштырырга, роль бүлешергә өйрәнә. Таләпләр нигезендә кагыйдәне төгәл үти торган була. Зурлар кебек төрле хисләр кичерә. Лидер һәм ярдәмчеләр мөнәсәбәтендә катнаша. Башкалар фикере белән исәпләшергә өйрәнә, шулай ук мөстәкыйль фикерләве дә ныгый. Бакчага йөргән бала хәреф таный, сан саный, сәнгатьле сөйли белә. Баланың сәләтләре төрле яктан ачыла.
Иң мөһиме шул: мәктәпкә барасы бала физик яктан чыныккан, сау-сәламәт булырга тиеш. Шул ук вакытта баланың психологик әзерлеге дә кирәк. Бу әзерлек баланың мәктәп куйган тәләпләр системасына җавап бирә алучанлыгы белән билгеләнә.
Мәктәпкәчә яшьтәге бала кече яшьтәге мәктәп баласының төп эшчәнлеге булган укуга әзерлекле булырга тиеш. Бу очракта балада тиешле осталыкларның камилләшкән булуы зур әһәмияткә ия. Мәктәп белән балалар бакчасы белем бирүнең бер үк юнәлештә эшләүче ике чиктәш буыны ул. Әгәр бала мәктәпкә әзерлексез килсә,класста ул үзен уңайсыз хис итә,чөнки балага бөтенләй яңа булган мохитка күнегергә туры килә. Балалар мәктәпкә ныклы әзерлек белән килсен өчен балалар бакчасы һәм мәктәп арасында дәвамчанлык булуы мөһим. Мәктәп ягыннан караганда дәвамчанлык - балаларның балалар бакчасында алган беренчел белем һәм күнекмәләргә нигезләнеп һәм шул белемнәрне исәпкә алып барыла. Ә балалар бакчасы ягыннан караганда дәвамчанлык ул - мәктәп таләпләренә ориентлашу, мәктәптә белем алуны дәвам итү өчен кирәк булган белем һәм күнекмәләр формалаштыру.
Без дәвамчанлыкны өч юнәлештә алып барабыз:
1)методик эш;
2)балалар белән эш;
3)әти-әниләр белән эш.
Безнең "Кыңгырау" балалар бакчасы белән шәһәребезнең 14 нче, 19 нчы мәктәпләр арасында ныклы элемтә урнашкан. Ел башында мәктәп һәм балалар бакчасы арасында дәвамчанлык планы төзелә. План педколлектив киңәшмәсендә тикшерелә һәм кабул ителә. Киңәшмәләрдә шулай ук коллектив алдында торган бурычлар тикшерелә,эшләнгән эшләргә нәтиҗә ясала. Методик эш план буенча алып барыла.
Без үзебез, мәктәпкә әзерлек төркеме белән мәктәпләргә барабыз, дәресләр карыйбыз, укучылар һәм укытучылар белән очрашабыз. Балаларда укуга кызыксынучан караш уятабыз. Шулай ук 1 сыйныфта укыган балаларның “ачык дәресләрендә”катнашабыз. Безнең балалар дә укучылар булып карыйлар. Укытучы математика дәресе буенча төрле сораулар бирә. Балалар бу дәресләрдә теләп катнашалар.
Без укытучылар, мәктәп балалары белән берлектә ата-аналар җыелышлары, гаилә бәйрәмнәре уздырабыз, “Ачык ишекләр” көне үткәрәбез. Балалар укытучылар белән якыннан таныштырыла. Бу көнне әти-әниләрне кызыксындырган сорауларга җавап алабыз. “Баланы мәктәпкә ничек әзерләргә?”, “Балада ихтыяр көче тәрбияләү”, күзәтүчәнлек тәрбияләү, белемгә кызыксыну тәрбияләү һ.б. темаларга уртак ата-аналар җыелышлары уздырабыз. “ Булачак укучы үстерәбез” дигән проблема буенча әти-әниләр белән анкеталар үткәрәбез.
Без һәрбер бәйрәмнәрне, кичәләрне, чараларны бергә уздырабыз. Мәктәпкә укырга керүче балалар һәм мәктәп балалары белән берлектә төрле ярышлар үткәрәбез. Балалар бакчасы балалары мәктәпкә экскурсиягә баралар: класслар һәм музей белән танышалар.
Балалар бакчасы балалары эшләгән эшләрдән, ясаган рәсемнәрдән мәктәптә, мәктәп балалары эшләгән эшләрдән, рәсемнәрдән балалар бакчасында күргәзмәләр оештырабыз. Балалар бакчасы балалары каршында мәктәп балалары концерт, театрлар күрсәтәләр. Мәктәптә “Соңгы кыңгырау” бәйрәмендә укырга керүче балалар да чыгыш ясыйлар. “Белем бәйрәме”ндә исә балалар бакчасын тәмамлап киткән балаларны бакчага кунакка чакырабыз.
Әби-бабайлар, әти-әниләр, мәктәп укучылары, бакча балалары белән берлектә “Әбиемнең алтын сүзләре”,“Уңыш бәйрәме”, “Нәүрүз”, “Озын толым”, “ Яңа ел бәйрәме”, “Әниләр көне”, “Тукай бәйрәме”, “Сабантуй” һ.б. бәйрәмнәр үткәрәбез.
Шушы барлык эшләр нәтиҗәсендә безнең бакча балалары мәктәпкә ныклы әзерлек белән китәләр, балалар бакчасыннан мәктәпкә күчүдә авырлык сизмичә,уңышлы гына укып китәләр. Бу эшләребезнең нәтиҗәсе булып, мактау тактасында безнең балаларыбызның да булуы безнең өчен бик зур шатлык.
33 нче балалар бакчасы тәрбиячесе:
Гизатуллина Рушания Миннерашитовна
|
0007d407c7c006de218496c49120e687 | 2,020 | null | ## Бураково авыл җирлеге Советы
## Татарстан Республикасы Спас муниципаль районы
### КАРАР
**№ 4-1**
**05.10.2020 ел**
**Уставка үзгәрешләр кертү проекты турында**
**Бураково муниципаль берәмлеге башлыгы**
**Спас муниципаль районы авыл җирлеге**
**Татарстан Республикасы Муниципаль берәмлекләре**
Татарстан Республикасы Спас муниципаль районы Бураково авыл җирлеге муниципаль берәмлеге Уставын кертү максатларында 2018 елның 23 ноябрендә Татарстан Республикасы Спас муниципаль районы Бураково авыл җирлеге Советы карары белән кабул ителгән карар нигезендә 2018 елның 23 ноябрендә кабул ителде. № 52 «Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында» 2003 елның 6 октябрендәге 131-ФЗ номерлы Федераль закон һәм "Татарстан Республикасында җирле үзидарә турында" 2004 елның 28 июлендәге 45-ТРЗ номерлы Татарстан Республикасы Законы, Татарстан Республикасы Спас муниципаль районы Бураково авыл җирлеге Советы, Татарстан Республикасы Спас муниципаль районы Бураково авыл җирлеге Советы, Татарстан Республикасы Спас муниципаль районы Бураково авыл җирлеге Советы, Татарстан Республикасы Спас муниципаль районы Бураково авыл җирлеге Советы, Татарстан Республикасы
**Карар:**
1. Татарстан Республикасы Спас муниципаль районы Бураково авыл җирлеге муниципаль берәмлеге Уставына үзгәрешләр кертү (№1 кушымта) проектын беренче укылышта кабул итәргә.
2. Раслау
"Татарстан Республикасы Спас муниципаль районы Бураково авыл җирлеге" муниципаль берәмлеге Уставына үзгәрешләр кертү һәм гражданнарның аның турында фикер алышуда катнашуы турында " карар проектына гражданнар тәкъдимнәрен исәпкә алу тәртибе (2 нче кушымта))
Татарстан Республикасы Спас муниципаль районы Бураково авыл җирлеге Советының «Татарстан Республикасы Спас муниципаль районы Бураково авыл җирлеге муниципаль берәмлеге Уставына үзгәрешләр кертү турында»карары проекты буенча ачык тыңлаулар үткәрү тәртибе.
3. «Татарстан Республикасы Спас муниципаль районы Бураково авыл җирлеге муниципаль берәмлеге Уставына үзгәрешләр кертү турында» карар проекты буенча кергән тәкъдимнәрне исәпкә алу, гомумиләштерү һәм карау буенча эшче төркем төзергә;:
— Мингалиев Рамил Рәис улы-Бураково авыл җирлеге башлыгы;
— Щербакова Светлана Николаевна-Бураково авыл җирлеге Советы депутаты;
— Денисова Ольга Валентиновна-Бураково авыл җирлеге башкарма комитеты секретаре.
4. «Татарстан Республикасы Спас муниципаль районы Бураково авыл җирлеге» муниципаль берәмлеге Уставына үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертү турында " карарны ачык тыңлаулар үткәрергә.
5. Эшче төркемгә Татарстан Республикасы Спас муниципаль районы Бураково авыл җирлеге Советы депутатлары һәм «Татарстан Республикасы Спас муниципаль районы Бураково авыл җирлеге муниципаль берәмлеге Уставына үзгәрешләр кертү турында» карар проекты буенча гражданнарның тәкъдимнәрен өйрәнергә, гомумиләштерергә һәм Татарстан Республикасы Спас муниципаль районы Бураково авыл җирлеге Советына карауга чыгарырга.
6. Әлеге карарның үтәлешен контрольдә тотуны «Татарстан Республикасы Спас муниципаль районы Бураково авыл җирлеге муниципаль берәмлеге Уставына үзгәрешләр кертү турында»карар проекты буенча кергән тәкъдимнәрне исәпкә алу, гомумиләштерү һәм карау буенча эшче төркемгә йөкләргә.
7. Әлеге карарны Спас муниципаль районының http:/ www. spassriy.tatarstan.ru хокукый мәгълүматның рәсми сайтында (//http:pravo.tatarstan.ru( законда билгеләнгән срокта.
Бураково авыл җирлеге башлыгы
Спас муниципаль районы
Р. Р.Мингалиев.
## 1 нче кушымта
**Татарстан Республикасы Спас муниципаль районы Бураково авыл җирлеге Советы карары буенча 05.10.2009 ел № 4-1**
### Бураково авыл җирлеге муниципаль берәмлеге Уставына үзгәрешләр
### Татарстан Республикасы Спас муниципаль районы җирлеге
1. 5 статьяның беренче өлешенә түбәндәге эчтәлекле 21 пункт өстәргә::
21) Россия Федерациясе граждан законнары нигезендә үз белдеге белән төзелгән корылманы сүтү, үз белдеге белән корылган корылманы сүтү яки аны рөхсәт ителгән төзелеш объектларын үзгәртеп кору, җирдән файдалану һәм төзелеш кагыйдәләре белән билгеләнгән капиталь төзелеш объектларының чик параметрларына, территорияне планлаштыру документларына яисә федераль законнарда билгеләнгән капиталь төзелеш объектлары параметрларына мәҗбүри таләпләргә туры китерү турында Карар кабул итү.».
2. 6 статьяның 1 өлешендәге 12 пунктын түбәндәге редакциядә бәян итәргә::
«12) җирлек территориясендә яшәүче хуҗаларсыз гына хайваннар белән эш итү буенча эшчәнлекне гамәлгә ашыру».
3. 6 статьяның 1 өлешен түбәндәге эчтәлекле 16 пунктча өстәргә::
16 «полиция участок уполномоченные вазыйфасын биләп торучы хезмәткәргә һәм аның гаилә әгъзаларына хезмәткәр тарафыннан күрсәтелгән вазыйфаны биләү чорында торак урыны бирү.».
4. 20 статьяның 1 өлешендә "җирлекнең җирле үзидарә вазыйфаи затларын билгеләү" сүзләреннән соң "инициативалы проектларны кертү һәм аларны карау мәсьәләләре буенча фикер алышу"сүзләрен өстәргә.
5. 22 статьяның 3 өлешен түбәндәге эчтәлекле 4 пунктча өстәргә::
«4) инициативалы проектларны тәкъдим итү, әзерләү, сайлап алу һәм гамәлгә ашыру мәсьәләләре буенча.».
6. 23 статьяда.
6.1. 2 өлеш түбәндәге эчтәлекле тәкъдим өстәргә::
«Гражданнарның инициативалы проектка ярдәм итү турындагы фикерен ачыклау мәсьәләсе буенча үткәрелгән сораштыруда җирлек яки аның өлешендә яшәүчеләр катнашырга хокуклы, аларда уналтынчы яшькә җиткән инициативалы проектны гамәлгә ашыру тәкъдим ителә.».
6.2. 3 өлеш түбәндәге эчтәлекле 3 пункт өстәргә::
"3) унтугыз яшькә җиткән инициативалы проектны гамәлгә ашыру тәкъдим ителгән җирлек халкы яисә аның бер өлеше - әлеге инициативалы проектка ярдәм итү турында гражданнарның фикерен ачыклау өчен.».
6.3.5 өлешнең беренче абзацында авыл җирлеге Советы тарафыннан. Карарда "җирлек Советы" сүзләрен алмаштырырга. Гражданнар арасында сораштыру үткәрү өчен җирлекнең рәсми сайты "Интернет"мәгълүмат-телекоммуникация челтәрендә файдаланылырга мөмкин. Карарда.
6.4. 7 өлешнең 1 пунктына "җирлек башлыгы" сүзләрен өстәргә.
7. 27 статьяның 6 өлешен түбәндәге эчтәлекле 4.1 пункт өстәргә::
"4.1) авыл торак пунктында яшәүчеләр өчен өстенлекле әһәмияткә ия булган мәсьәләләр буенча инициативалы проект кертү турында инициатива белән чыгыш ясарга хокуклы;».
8. Уставның 31 статьясындагы 6 өлешне түбәндәге редакциядә бәян итәргә::
«6. Үз вәкаләтләрен даими нигездә гамәлгә ашыручы җирлек депутаты хокуклы түгел:
1) эшмәкәрлек эшчәнлеге белән шәхсән яки ышанычлы затлар аша шөгыльләнергә;
2), түбәндәге очраклардан тыш, коммерция яки коммерцияле булмаган оешма белән идарә итүдә катнашырга:
а) сәяси партия, һөнәр берлеге органы, шул исәптән җирле үзидарә органында, җирлекнең сайлау комиссиясе аппаратында төзелгән беренчел профсоюз оешмасының сайлау органы тарафыннан түләүсез Идарәдә катнашу, башка иҗтимагый оешманың, торак, торак төзелеше, гараж кооперативларының, күчемсез милек милек милекчеләр ширкәтенең гомуми җыелышында катнашу (конференция);;
б) коммерцияле булмаган оешма белән идарә итүдә (сәяси партия, һөнәри берлек органы, шул исәптән җирле үзидарә органында, җирлекнең сайлау комиссиясе аппаратында төзелгән беренчел профсоюз оешмасының сайлау органы тарафыннан, башка иҗтимагый оешманың, торак, торак-төзелеш, гараж кооперативларының, күчемсез милек милекчеләр ширкәтенең гомуми җыелышында катнашу (конференция), Татарстан Республикасы Президентының алдан хәбәрнамәсе нигезендә, түләүсез катнашу (сәяси партия, һөнәри берлек органы, шул исәптән җирле үзидарә органында, җирлекнең сайлау комиссиясе аппаратында, Татарстан Республикасы законы белән билгеләнгән тәртиптә;
в) Татарстан Республикасы Муниципаль берәмлекләре советында, башка муниципаль берәмлекләрнең берләшмәләрендә, шулай ук аларның идарә органнарында җирлек мәнфәгатьләрен түләүсез нигездә тәкъдим итү;
г) җирлек исеменнән оешманы гамәлгә куючы вәкаләтләрен гамәлгә ашыру тәртибен яисә муниципаль милектә булган акцияләр (устав капиталындагы өлешләр) белән идарә итү тәртибен билгели торган муниципаль хокукый актлар нигезендә җирлекнең идарә органнарында һәм Ревизия комиссиясендә, гамәлгә куючы (акционер) булган оешманың идарә итү органнарында һәм Ревизия комиссиясендә җирлек мәнфәгатьләрен бушлай тәкъдим итү;);
д) федераль законнарда каралган башка очраклар;
2) башка түләүле эшчәнлек белән шөгыльләнергә, мөгаллимлек, фәнни һәм башка иҗади эшчәнлектән тыш. Шул ук вакытта мөгаллимлек, фәнни һәм башка иҗади эшчәнлек бары тик чит ил дәүләтләре, халыкара һәм чит ил оешмалары, чит ил гражданнары һәм гражданлыгы булмаган затлар акчалары хисабына гына финанслана алмый, әгәр Россия Федерациясенең халыкара килешүендә яки Россия Федерациясе законнарында башкача каралмаган булса;
3) Россия Федерациясенең халыкара шартнамәсендә яисә Россия Федерациясе законнарында башкасы каралмаган булса, идарә органнары, Попечительләр яки Күзәтчелек советлары, Россия Федерациясе территориясендә эшләүче чит ил коммерцияле булмаган хөкүмәтнеке булмаган һәм аларның структур бүлекчәләре составына керергә.».
09. 50 статьяның 1 өлешендәге 4 пунктының беренче-бишенче абзацларын төшереп калдырырга.
10. 2021 елның 1 гыйнварына кадәр 80 статьясындагы 3 өлешенең гамәлдә булуын туктатып торырга.
11. Әлеге үзгәрешләрнең 4-7 пунктлары закон көченә 2021 елның 1 гыйнварыннан керә.
## 2 нче кушымта
**Татарстан Республикасы Спас муниципаль районы Бураково авыл җирлеге Советының 2019 елның 5 октябрендәге 4-1 номерлы карары нигезендә**
### Татарстан Республикасы Спас муниципаль районы Бураково авыл җирлеге муниципаль берәмлеге Уставына үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертү турында «карар проектына карата гражданнарның тәкъдимнәрен исәпкә алу һәм фикер алышуларда катнашу тәртибе
1. «Татарстан Республикасы Спас муниципаль районы Бураково авыл җирлеге муниципаль берәмлеге Уставына үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертү турында» гы карар проектына тәкъдимнәр Татарстан Республикасы Спас муниципаль районы Бураково авыл җирлеге советына түбәндәге адрес буенча кертелә: 422854, Татарстан Республикасы, Спас муниципаль районы, Кожаевка авылы, Молодежная урамы, 40 йорт. Тәкъдимнәр эш көннәрендә 8дән 16 сәгатькә кадәр 2020 елның 24 октябренә кадәр кабул ителә.
2. Ачык тыңлауларда катнашу өчен гаризалар 422854, Татарстан Республикасы, Спас муниципаль районы, Кожаевка авылы, Молодежная урамы, 40 нчы йорт адресы буенча яки почта аша ("уставка үзгәрешләр кертү турында фикер алышу" дигән тамга белән) тапшырыла.
Бураково авыл җирлеге башлыгы
Спас муниципаль районы, Совет рәисе
Р. Р.Мингалиев.
## 3 нче кушымта
Татарстан Республикасы Спас муниципаль районы Бураково авыл җирлеге Советының 2019 елның 5 октябрендәге 4-1 номерлы карары нигезендә
### Тәртип
совет карары проекты буенча ачык тыңлаулар үткәрү ТР Спас муниципаль районы Бураково авыл җирлеге «Татарстан Республикасы Спас муниципаль районы Бураково авыл җирлеге муниципаль берәмлеге Уставына үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертү турында»
01. «Татарстан Республикасы Спас муниципаль районы Бураково авыл җирлеге муниципаль берәмлеге Уставына үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертү турында» Татарстан Республикасы Спас муниципаль районы Бураково авыл җирлеге карары проекты буенча (алга таба гавами тыңлаулар) гавами тыңлаулар) «Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында» Федераль законның 28 статьясы нигезендә үткәрелә.
02. Татарстан Республикасы Спас муниципаль районы Бураково авыл җирлеге Советына язмача гаризалар биргән җирлек халкы да үз тәкъдимнәрен дәлилләү өчен чыгыш ясау хокукы белән ачык тыңлауларда катнаша.
03. Халык тыңлауларында халык алдында чыгыш ясау хокукыннан башка, җирлекнең барлык кызыксынган кешеләре дә катнаша ала.
04. Катнашучыларны теркәү ачык тыңлаулар башланганчы 30 минуттан башлана.
05. Халык алдында тыңлауларда авыл җирлеге башлыгы рәислек итә.
06. Халык алдында тыңлаулар рәислек итүченең кереш сүзе белән ачыла, ул утырышта катнашучыларга фикер алышына торган мәсьәләнең асылы, тыңлауларны үткәрү тәртибе турында хәбәр итә.
07. Беркетмәне рәсмиләштерү, кергән тәкъдимнәрне, тәкъдимнәрне исәпкә алу өчен рәислек итүче тәкъдиме буенча секретариатның җитәкчесе һәм ике әгъзасы составында ачык тыңлаулар секретариаты сайлана.
08. Төп доклад белән Бураково авыл җирлеге Советы депутаты чыгыш ясый.
09. Ачык тыңлауларда катнашучылар, чыгыш ясау хокукы белән, гариза бирү вакытына карап, чират тәртибендә үз тәкъдимнәрен аргументацияләү өчен чакырыла.
10. Ачык тыңлауларда катнашучыларның чыгышлары 5 минуттан артык дәвам итәргә тиеш түгел.
11. Ачык тыңлауларда катнашучылар чыгыш ясаганнан соң чыгыш ясаучыларга рәислек итүче рөхсәте белән сораулар бирергә хокуклы.
12. Халык тыңлауларында катнашучылар ачык тыңлаулар барышына тыкшынырга, аларны өзәргә һәм аларны үткәрүгә комачауларга хокуклы түгел.
13. Ачык тыңлаулар уздырганда тәртипне үтәү ачык тыңлауларда катнашу өчен мәҗбүри шарт булып тора.
14. Ачык тыңлауларда катнашучылар тарафыннан уздыру тәртибе бозылган очракта, рәислек итүче аларны утырыш залыннан чыгаруны таләп итәргә хокуклы.
15. Чыгышлар тәмамланганнан соң, рәислек итүче ачык тыңлаулар секретариаты җитәкчесенә гавами тыңлаулар барышында әйтелгән тәкъдимнәрне, тәкъдимнәрне ачыклау өчен сүз бирә ала.
16. Ачык тыңлауларда катнашучыларның барлык кисәтүләре һәм тәкъдимнәре секретариатка язма рәвештә тапшырыла һәм гавами тыңлаулар беркетмәсенә кушыла. Халык тыңлауларының беркетмәсенә рәислек итүче кул куя һәм Бураково авыл җирлеге Советы материалларында билгеләнгән тәртиптә саклана.
17. Ачык тыңлаулар нәтиҗәләре буенча бәяләмә эшче төркем тарафыннан әзерләнә.
18. Халык тыңлауларын үткәрүне оештыру һәм матди-техник яктан тәэмин итү Бураково авыл җирлеге Советы тарафыннан башкарыла.
Бураково авыл җирлеге башлыгы
Спас муниципаль районы, Совет рәисе
Р. Р.Мингалиев.
|
000802488fd14b1617d0127f02f3685b | null | Personal essay, Letter to the editor | Исәнмесез “Ватаным Татарстан “ газетасы хезмәткәрләре! Сезгә хат юллаучы укучыгыз Казакова (Камалова) Венера Шәүкәт кызы була. Тумышым белән Кыр Шонталысы авылыннан булсам да, бүгенге көндә Алексеевск районының Коры Көрнәле авылында гомер итәм. Хезмәт юлымны, Чистай медицина училищесын тәмамлаганнан соң, шәфкать туташы булып башлап җибәрдем. Тормыш сабаклары гомер юлында күп нәрсәләргә өйрәтте, чыныктырды, акыл һәм тәҗрибә тупларга , яхшыны яманнан аерырга, гаделлек һәм ялганны аера белергә дә юл күрсәтте. Язмышымны авыл белән бәйләп, гади җир кызы, авыл кызы булып гомер итәсем килде һәм үкенмим, шулай булды да. Ходай безгә 2 кыз, 1 малай бирде. Милләт җанлы, гадел һәм инсафлы итеп балаларыбызны тәрбияләргә тырыштык. Бүгенге көндә улыбыз Дәнис Казан федераль университетының 1 курсында укып белем ала. Кызларыбыз хөкүмәт эшендә җаваплы урыннарда хезмәт итәләр. Тормыш иптәшем Казаков Искәндәр Мөгаллим улы бүгенге көндә крәстиән –фермер хуҗалыгы башлыгы фазыйфасын башкара. Һөнәре – техник-механик. Сезнен газетада авыл турындагы бәйгене укып, башыма берникадәр уй да кереп, тынгылык бирми башлады. Авыллар турында мондый бәйгеләр кирәктер дип уйлыйм мин. Бәлки, шулай кайчандыр таратып сүткәннәрне бераз җыеп булыр (авылларны) иде. Безнең гаилә дә фермер хуҗалыгы булыр дип күз алдына да китерми идек. Дөрес, фермер хуҗалыгы нинди була, нинди эшләр башкара-болар берсе дә безгә чит түгел иде. Әтиебез (балалар зур әти, дәү әти диләр) Камалов Шәүкәт Кыр Шонталасы авылында фермер булып ун елдан артык (2007 елдан) хезмәт куя. Елның нинди генә фасылын алма, ул кырда, җир хезмәтендә, хәрәкәттә, юлда. Без дә гаиләбез белән язын чәчүдә, җәен печән әзерләүдә, урып-җыюда катнашырга тырыша идек. Бу авыр һәм җаваплы хезмәтнең никадәр күп көч сораганын без дә бик яхшы аңлыйбыз. Печән әзерләү дисеңме, комбайн урган икмәкне складларга җайлап урнаштыру дисеңме, шул ипине, дүрт аяклап, бушатулар дисеңме- язып кына бетерерлек түгел. Мул уңыш җыеп алу җайлы гына бармый бит ул. Кайвакытта табигате дә бераз кырысланып ала, техникасы да көйсезләнә. Мәсьәлән, печән чапкан вакытта чапкыч печәнне төшереп бетерми, техника эштән чыкмасын, эш тукталып тормасын дип, трактор артыннан марафон йөгерүе белән (атлый-йөгерә) таяк, я сәнәк белән печәнне төшереп барырга кирәк. Җәйге челләдә, эссе һавада трактор артыннан йөгерүгә һәркем дә чыдый алмый. Бу хезмәтне минемчә, бары тик безнең әтиебез генә башкара аладыр. Гаҗәпләнеп тә, куркып та карап торабыз без аңа шул вакытларда. Печән кырының әйләнәсе 1800 метр. Көнгә уртача, трактор, 10-12 тапкыр кырны әйләнә. Димәк, печән чабу өчен генә дә трактор артыннан 18-20 чакырым йөгерергә кирәк. Икмәк кадерен, хезмәт тәмен белгән кеше генә шулай булдыра аладыр, дип уйлыйм мин. Дөрес, хәзер яңа техникалар сафка керде, алар эшне бераз җиңеләйтте.
Без дә әтиебездән тәҗрибә һәм матди ярдәм алып, аның киңәшләрен һәм акыллы фикерләрен тыңлап, фермер хуҗалыгын башлап җибәрдек. Бүгенге көндә авыллар яшәеш хәлендә икән, җир анабыз уңыш бирә икән, кемдер анда хезмәт куя икән, димәк авылларны саклап калуда безнең дә өлешебез бар дип әйтә алам. Әтиебез турында да язуым дөрес булыр дип уйлыйбыз. Дөньяда нинди генә кешеләр булмый. Таланты белән шаккатыручылар, хезмәте белән дан казанучылар, эш-гамәлләре белән сокландыручылар һәм әллә кемнәр, әллә ниндиләр. Ә минем әтием, Камалов Шәүкәт Шәрифулла улы, шуларның барлык сыйфатларын да үзенә туплагандыр кебек. Иң элек ул хезмәт кешесе. Гомер буе Вахитов исемендәге колхозда иң алдынгы хезмәткәрләрнең берсе булып, орден, медальләр, рәхмәт хатлары белән макталып, данланган кеше. Әтиебез кылган изге эшләрне буген дә онытмый авыл халкы. Авыл Советы рәисе дә, партком секретаре да, укытучы да, инженер, икътисадчы да булып эшләргә туры килде аңа. Аерым бер бүлмә эчендә генә бикләнеп эшли торган түгел бу. Аның урыны кешеләр, гади авыл халкы арасында булды. Нык, ышанычлы сүзе, киңәшләре белән күпме гаиләгә ныклы нигез салырга, гаилә тоткасын ныгытырга булышты, юлдан язганнарга дөрес сукмагын күрсәтте, бер-берсен күрә алмас дәрәҗәгә җитеп дошманлашкан авылдашларына дөрес киңәшләрен биреп, мәңгегә дуслаштыра алды. Укытучы булып эшләгән дәвердә укучыларның да киңәшче абыйсына әйләнде. Әтием үткәргән яисә катнашкан кичәләр аның тирән талантын курсәтте. Ул шигырьләр яза. Үз башыннан үткән вакыйгалар, күренешләр, бала чакта тормышка ашмый калган хыяллар, беренче укытучылар, бүгенге тормыш, гаилә мәшакатьләре- болар барысы да аның иҗат җимешләре - шигырьләрендә ачык чагыла. Бүген дә газета битләрендә аның язмалары, шигырьләре бермә-бер артып тора. Ул әле гармунчы һәм җырчы да. Кечкенәдән үк безне дә җырга-моңга гашыйк кешеләр итеп тәрбияләргә тырышты. Әле дә хәтерлим, күпме көч куйды безне гармунда өйрәтү өчен. Хәтта расписанияләр төзеп, дәресләр үткәрә иде. Мин хәзер шуларны уйлыйм да, исем китә. Нинди көчле, сабыр һәм шул ук вакытта таләпчән дә булган икән ул. Ә бит барыбер үз теләгенә иреште. Күпмедер дәрәҗәдә булса да гармунда уйнарга өйрәндек, җыр серләренә дә төшендек. Олы апабызның шигырьләр язуы да, гармунда өздереп уйнавы да әтиебездән кучкәндер, мөгаен. Исәнлеккә туеп яшәсеннәр дип җәен-кышын чыныгу күнегүләре ясатырга да өлгерә иде ул. Әллә нинди озын аяклар (агачтан) ясап биреп узыштырулар, тимераякта шуулар һәм чаңгыда узышулар - без балаларын җыеп оештырган күңелле һәм онытылмас вакытлар иде ул. Әтием авыл халкы алдында бик дәрәҗәле. Ул ясап, бизәп биргән сандыклар- туй бүләкләре һәр яшь киленнең түр башында урын алган. Район сәхнәләренә, республика телевидениясенә кадәр барып җитте әлеге сандыклар. Ул төшергән бизәкләр, рәсемнәр әтиемнең күңел бизәкләре алар. Ул эшләгән изге матур эшләрне санап китсәң, кәгазь битләре генә җитми. Ләкин бу тормышта иң зур бүләге аның, әниебез Галия Гаяз кызы белән тормыш корып, без биш балага шушы матур тормышны бүләк итүе. Бишебезне дә бертигез яратып, бөтен йөрәк җылыларын биреп, укытып, мәңге онытылмаслык изге эшләр башкарып, чын Әти исемен күтәрерлек дәрәҗәдәге кеше ул. Рәхмәтләремнең чиге юк. Башымны түбән иеп, әтием белән әнием бүләк иткән тормыш, алар кылган изге эшләр өчен мең-мең рәхмәт әйтәм. Һәм бүгенге көндә, үзебез инде әти-әниләр булсак та, балаларга куанып, әти-әнием барлыгына шөкерана кылам. Газета битләре аша үземнең иң изге теләкләремне юллыйм, биш баланың, оныкларының рәхмәтен бергә туплап, якты дөньяның рәхәтен күреп, бер-берсенең кадерен белеп яшәүләрен телим. Ходай сезгә якты көннәр, тыныч төннәр, хисапсыз исәнлек-саулык бирсен. Сез биргән мәрхәмәтле киңәшләрне, тормыш сабакларыгызны тулысы белән үтәргә тырышабыз, безне дөрес юлдан җибәреп, тормыш өчен кирәкле кешеләр итеп яратканыгыз өчен чиксез рәхмәтебезне белдерәбез.
|
000a1cf3b4f220d5900e59f8869c5051 | 2,016 | Folk tale | # Акмамык
Ак-Ламык
Төрекмән халык әкияте
Туркменская народная сказка
Казан • Татарстан китап нәшрияты • 2016
Казань • Татарское книжное издательство • 2016
УДК 821.512.145:821.161.1-34
ББК 84(5 Төрк)
А41
Рәссамы Светлана Ибраһимова
Художник Светлана Ибрагимова
Төрекмәнчәдән татарчага Айсылу Галиева тәрҗемәсе
Перевод с туркменского на татарский язык Айсылу Галиевой
Татарчадан русчага Энҗе Хөснетдинова тәрҗемәсе
Перевод с татарского на русский язык Энже Хуснутдиновой
**А41**
**Акмамык: төрекмән халык әкияте = Ак-Памык: туркменская народная сказка / [төрекмәнчәдән татарчага – Айсылу Галиева, татарчадан русчага Энҗе Хөснетдинова тәрҗемәсе]. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2016. – 38 б.**
**ISBN 978-5-298-03174-5**
Әлеге төрекмән әкиятендә батыр йөрәкле Акмамык исемле кызның туганнарын эзләүдәге михнәтле авыр юлы тасвирлана. Мәхәббәт һәм нәфрәт, яхшылык һәм явызлык, эчкерсезлек һәм мәкер көрәше әкияттә ничек чишелеш таба – боларны белер өчен әсәрне, һичшиксез, укып чыгарга кирәк.
Героиней этой туркменской сказки является девушка с храбрым сердцем по имени Ак-Памык. В сказке описывается её хождение по мукам в поиске братьев. Битва братьев с Дивом, встреча Ак-Памык с верблюдицей-людоедом, предательство любимого кота... Захватывающий сюжет сказки никого не оставит равнодушным.
УДК 821.512.145:821.161.1-34
ББК 84(5 Төрк)
ISBN 978-5-298-03174-5
© Татарстан китап нәшрияты, 2016
© Татарское книжное издательство, 2016
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/000a1cf3b4f220d5900e59f8869c5051-2-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
## АКМАМЫК
Борын-борын заманда ир белән хатын яшәгән, ди. Боларның җиде уллары булган, ә кызлары юк икән. Бервакыт әниләре бәбигә авырый башлаган. Малайлар ауга җыенганнар, аталарына:
– Сеңлебез туса, капка кыегына курчак утыртырсыз, энебез булса, ук-җәя асып куярсыз, – дигәннәр.
Боларның кызлары туа. Аталары, сөйләшенгәнчә, капка кыегына курчак чыгарып утырта. Әмма күршеләре курчакны ук-җәя белән алыштырып куялар, ди. Егетләр, аудан кайтышлый, ук-җәягә күзләре төшеп: «Ходай безгә сеңел бирмәгән икән», – дип үпкәләп, бер тау куышына барып урнашып, ау аулап көн күрә башлыйлар.
Болар бу тауда калып торсын, без аларның сеңелләренә күчик.
Ата-әнкәсе кызчыкка Акмамык дип исем кушалар. Уллары гына күренми. Бер көн көтәләр – юк, бер ай көтәләр – юк, бер ел көтәләр – уллары гына кайтмый да кайтмый икән. Алардан бер хәбәр дә булмагач, тәмам өметләрен өзәләр.
Ай кичеп, ел кичеп, кыз ун яшенә җитә. Беркөнне күршеләре, өмә уздырырга җыенып, Акмамыкны әнисеннән сорый керә:
– Кызыңны өмәгә җибәрче, – ди.
– Үзе риза булса керсен, үзенә әйт, – дип, әнисе риза була.
Акмамык бик шатланып өмәгә кереп китә. Өмәгә килгән киленнәрнең берсе:
– Кемнең ир туганы бар, түргә үтсен, ир туганы булмаганнар көлгә утырсын, – дип сүз башлый.
Акмамык та көлдә утырган кызлар янына килеп чүгәли. Бер карчык Акмамыкка:
– Бәй, киегем, син түргәрәк уз, – ди икән.
– И-и, инәкәй, минем ир туганнарым юк бит.
– Ай йөзе кара, бер туганы булганнар да түргә узган, синең җиде абзаң бар бит! Әйдә, уз, түргәрәк уз.
– Шушы яшемә җитеп, абзаларым барын белми идем, – ди кыз.
Аңа кортка:
– Киегем, атаң-анаң картайды инде, туганнарыңны эзләп тә арыдылар. Әйтсәк, син дә абзаларыңны эзләп китәрсең дип куркалар. Туганнарың тау куышында яшиләр. Мин сиңа туганнарыңның барлыгын әйттерергә өйрәтәм. Кайткач, әнкәңә, куырма куырып бир әле, диген. Куырып бирер, ләкин син алма, үз кулың белән бир, диген. Казанның өстеннән үз кулы белән алып биргәндә беләгеннән кысып тотып алсаң әйтер, башкача әйтмәс, – дип өйрәткән.
Акмамык, өмәдән кайткач:
– Ай, әнием, мин авырыйм, ахры, – ди.
– Балам, ни бирим, ашыйсы-эчәсе килгән нәрсәң юкмы? – дип сорый әнисе.
Акмамык аңа:
– Әнием, куырма куырып бир, авыртуым шулай басылмасмы, – ди икән.
Әнисе куырып бетергәч, куырманы кашык белән кызына суза, ләкин Акмамык аңа:
– Юк, үз кулың белән бир, – ди.
Әнисе мескен үз кулы белән биргәндә, Акмамык аның кулын каты итеп тотып ала.
Әнисе исә:
– Вай, кулым янды, – дип кычкыра икән.
– Әнием, минем агаларым бармы, юкмы, әйт? – дип сорый Акмамык.
Әнкәсе, чыдый алмыйча:
– Бар, әмма алар син туган көнне өйдән чыгып киттеләр, – ди.
– Ник аларның барлыгын миңа әйтмәдегез?
– Син дә аларны эзләп китәрсең дип курыктык, – ди.
Акмамык, әнисенең кулын җибәреп:
– Мин агаларымны эзләп китәм, – ди.
– Син үзең генә таба алмассың, – ди әнкәсе, – мин сиңа көлчә пешереп бирермен, шуны тәгәрәтеп, артыннан барсаң табарсың.
Акмамыкка әнкәсе көлчә әвәләп бирә. Көлчә тәгәрәп китә, көлчә артыннан Акмамык йөгерә икән, Акмамык артыннан аның песие чаба, ди. Күпме тәгәрәгәндер, күпме чапканнардыр – билгесез, берзаман алар тау куышына килеп җитәләр. Килеп керсәләр, тау куышы пычрак керләр белән тулган, күп итеп ит киптерергә эленгән. Акмамык киемнәрнең юасын юып, ашарга әзерләп, табын җәеп куя. Агаларының кайткан тавышын ишетеп, бер җиргә кереп яшеренә. Туганнары килеп керсәләр, үз куышларын танымыйлар: ашарга пешерелгән, киемнәр чистартып юылган, ди. Болар бу чиста киемнәрне киенеп, ашап, ял итәргә яталар. Иртән тагын ауга чыгып китәләр, ди. Акмамык янәдән киемнәрне юып, ашарга әзерли дә абыйлары кайтыр вакыт җиткәч, урынына кереп яшеренә. Туганнар, кайткач, җыелып киңәшәләр дә, өйләренә кем килгәнен белер өчен, чиратлашып сакта калырга булалар. Беренче көнне иң олы абыйлары кала. Ауда бик арыган була
шул ул, шундук йоклап та китә. Ул йоклап киткәч, Акмамык яшеренгән урыныннан чыгып, киемнәрне юып, ашарга әзерләгәннән соң, яңадан кача. Энеләре кайтып керсә, тау куышында тәртип, абыйларыннан: «Өйдә кем бар иде?» – дип сорасалар, абыйлары белми: «Йоклап калганмын», – дип, кулларын гына җәйгән.
Ахырында иң кечеләре сакта кала боларның. Ул, йокламас өчен, кул бармагын кисеп, ярасына тоз сибә. Үзе йоклаганга салышып ята инде. Берзаман, Акмамык чыгып эшкә тотынгач, торып:
– Адәмме син, җенме син? Кемлегеңне әйт, – ди.
– Мин адәм дә, җен дә түгел, үз туганыгыз – сеңлегез Акмамык, – дип җавап бирә кыз.
Болар, танышып, калган туганнары кайтканчы эшне бетереп куялар. Аннары кече агасы олыларын каршыларга китә. Үзләре янына сеңелләре килүен белгәч, агалары бик шатлана инде.
Шулай беркөнне Акмамык, өй җыештырганда, бер кишмиш табып алган, ди. «Пес-пес», – дип, песиен чакыра бу. Песие килмәгәч, кишмишне үзе ашап куя.
Бераздан песие, килеп:
– Нигә чакырдың? – дип сорый.
– Бер кишмиш тапкан идем, шуңа чакырдым, – дип җавап бирә Акмамык.
– Кая соң ул?
– Син килмәгәч, үзем ашадым.
– Утыңны сүндерәм, – дип ачуланып, песи утка төкерә башлый.
– Төкермә, мин шакмак белән ут ала белмим, – диеп ялварып, Акмамык песине көчкә туктата.
Икенче тапкыр өй җыештырып йөргәндә, ул бер җиләк табып, тагын песиен чакыра. Песи килмәгәч, янә үзе ашап куя.
Берзаман песи, килеп:
– Мине нигә чакырган идең? – дип сорамасынмы.
– Бер җиләк таптым.
– Кая инде ул?
– Ашадым.
Песи, ачуланып:
– Алай булса, утыңны сүндерәм, — дип, Акмамыкның учагын сүндереп ташлый.
Акмамык таш белән ут чыгармакчы булып тырышса да, учагы кабынмый. Ашарга әзерләргә вакыт аз калып бара, инде нишләргә? Аптыраганнан тышка чыгып караса, бер җирдән төтен чыкканын күрә бу. Акмамык, шул төтенгә төбәп, ут эзләп китә. Барып җитеп, капка төбеннән үк сәлам биреп керсә, өй түрендә бер чал Дию утыра, ди.
Дию Акмамыкны күреп:
– Сәлам бирмәгән булсаң, ике өзеп, бер йотар идем.
Хәзер тимим инде. Кил, кызым, минем башымның бетен кара әле, – ди.
Акмамык бераз Диюнең башын карый да:
– Мин утка дип килгән идем, – ди.
– Әйдә, син итәгеңне тотып тор, – дип, Дию Акмамыкның итәгенә бәләкәй генә бер куз ташлап, өстенә көл сала. Көл өстенә утлы агач кисәге ташлап: – Бар, кызым, – дип, Акмамыкны озатып җибәрә.
Акмамык өенә ашыга, теге кузның итәгенә бәләкәй генә тишек ясап, көлнең коелып баруын сизми. Дию өеннән тау куышына кадәр көл сибелеп кала. Туганнары аудан кайтып, ял иткәч, иртәгесен тагын ауга китәләр. Алар чыгып китү белән, Дию, көл эзеннән тау куышына килеп, Акмамыкны эзләп таба.
– Кызым, ач, – ди икән Дию.
– Юк, ачсам, туганнарым орышырлар, – ди Акмамык.
– Алайса, бер бармагыңны гына булса да ишек астыннан тык, – дип ялвара Дию.
Акмамык бармагын чыгара. Дию бармакны каты итеп тотып энә белән тишә дә канын суырып китеп бара:
– Туганнарыңа әйтсәң, ашап бетерәм, – дип куркыта.
Акмамык куркуыннан туганнарына берни дә әйтми. Дию көн саен килә башлый бит. Акмамык көннән-көн ябыга, сула башлый. Агаларының ни булды дип сорауларына, «берни дә юк» дип җавап бирә.
Туганнары, ничек тә кызның серен ачарга чамалап, беркөнне, ауга бармый калып, тау куышы янына яшеренеп торалар.
Акмамык эшләрен төгәлләп, Дию килер вакыт җиткәч, ишеген эчтән бикләп куя. Кан эчәргә өйрәнеп беткән Дию килеп ишекне кага башлау белән, Акмамыкның абыйлары килеп чыгалар да Диюнең өстенә ташланалар. Диюнең башы: «Күптән-күп кан булаем», – дип тәгәрәп киткән, ди. Акмамыкның абыйлары артыннан куып карасалар да, аны тота алмыйлар. Күпмедер вакыттан соң теге баштан берничә Дию үсеп чыгып, җиде туганны үтереп, сөякләрен генә калдырып китәләр. Акмамыкны гына эзләп таба алмыйлар: ул кәҗә тиресе астында качып кала. Диюләр, аны таба алмыйча, үз өйләренә кайтып китәләр.
Акмамык, диюләр киткәннән соң, яшеренгән урыныннан чыгып, туганнарының сөякләрен киек тиресе белән каплап, атка менеп, шәһәрдән шәһәргә, авылдан авылга кереп, гыйлемле кешеләрдән абыйларын ничек терелтеп булу мөмкинлеген сорашып йөри. Акмамыкка беркем дә ярдәм итә алмый, ахырында ул бер бик карт белекче әби капкасына төртелә.
– Кызым, абыйларыңны Дию үтергән булса, аларны терелтеп булыр булуын, әмма бу бик авыр эш, – ди әби, кызның нишләп йөрүен ишеткәч.
Акмамык:
– Әбекәем, ничек булса да әйт кенә, – дип ялына, ялвара инде.
– Акмая дигән бер дөя бардыр, шуның сөтен туганнарыңның өстенә сипсәң терелерләр. Әмма Акмаяга барып җитә алган кеше юк, күрсә ашап кына бетерер, – ди әби.
Акмамык турсык[^1] алып, Акмаяны эзләп юлга кузгала. Ахырында, дала буйлап бара торгач, дөя баласын очрата. Бу Акмаяның бутасы[^2] булып чыга бит! Дөя баласы Акмамыкны күреп, уйнаклап аның янына чабып килә. Акмамык дөя баласының муеннарын, башларын кашый, аны сыйлый, аннары үзенең аһ-зарларын сөйли.
Дөя баласы:
– Ярар, мин сиңа булышырмын, әгәр анам белсә, икебезне дә тотып ашар, кил, син минем корсак астыма кереп, шунда ябышып бар, – ди.
Акмамык шулай итә дә. Алар килеп җиткәч, Акмая, Акмамыкның исен тоеп:
– Адәм исе килә, – дип, әрле-бирле йөрергә тотынган.
– Анаҗан, монда адәм каян килсен, – дип, әнкәсен тынычландыра дөя баласы, үзе имә башлый. Имгәндә, Акмамыкка да өлеш чыгарып, турсыкны бик җиңел генә тутыралар да кызның аты яшерелгән калкулыкка чабалар. Әмма Акмая да шикләнә бит: баласын күзәтә.
Бозавының корсак астыннан чыгып атка атланган Акмамыкны күреп, дөя дә аларга таба томырыла! Акмамыкны куып тота алмагач, кире әйләнеп кайтып, баласын:
– Кара таш булсаң иде, – дип каргый бу.
Дөя баласы шул мизгелдә үк ташка әйләнә.
Акмамык, Акмаяның сөтен кулга төшергәч, тау куышына әйләнеп кайта. Абыйларының сөякләрен җыеп тезеп сала бу, бары тик бер абыйсының сырт сөяген таба алмый. Диюләр әллә чәйнәп үк ташлаган, бер җирдә дә юк, ди. Булганнарын рәтләп, өсләренә сөт сибеп, киез каплый. Бераз вакыттан абыйлары, төчкереп:
– Озак йоклаганбыз, – дип, урыннарыннан торалар.
Акмамык аларга ни-нәрсәләр булганын сөйләп бирә. Абыйлары элеккечә таза-сау булып уянган бит инде моның, бары тик иң кечесенең генә бер сөяге табылмаганга күрә, аркасы бөкрерәк булып калган, ди.
Жиде туган элеккечә ау аулап көн итә башлыйлар. Акмамык абыйларына кәләшләр табып, аларны өйләндерә. Абыйлары, гаиләләре булгач та, сеңелләрен кадерләп кенә торалар. Аларның хатыннары, көнләшеп: «Ирләребез безне Акмамык кебек кадерләмиләр, берәр нәрсә уйлап табарга кирәк», – диешәләр, ди. Иң олы килендәш Акмамыкның бугазы белән колагына кургаш тутырырга котырта. Кече киленнәре генә Акмамыкны яклап чыккач, аны, синең бугазыңа да кургаш тутырырбыз, алайса, дип куркыталар. Акмамыкның колакларына кургаш тутырганда, кече килен аның чәнти бармагын тотып тора.
Акмамык телсез-өнсез кала бит инде, көннән-көн сула, корый башлый.
– Сеңлебезгә ни булды? – дип кайгырышкан абыйларына да берни әйтә алмый – бугаздагы кургаш сөйләшергә бирми бит.
Ахырында иң олы җиңгәсе:
– Акмамык моңая, аңа кияүгә чыгарга кирәк, – ди.
Уйлашалар да:
– Акмамыкны дөягә утыртып җибәрик, ошаткан кешесен үзе сайлар, – дигән фикергә киләләр.
Шулай эшлиләр дә. Абыйлары бер дөягә бөркәвечләр ябып, бик матур итеп бизәп, Акмамыкны матур итеп киендереп, бизәндереп утыртып җибәрәләр. Бу вакытта патша улы белән вәзир улы ауга чыккан була, ерактан бер кара нәрсә күреп алалар. Якынрак барып карасалар, өсләренә бай итеп бизәлгән бөркәвеч ябылган дөя үзалдына утлап йөри, ди.
Патшаның улы:
– Өсте минеке, – ди.
Вәзирнең улы:
– Дөясе минеке, – дигән.
Күрәләр: бер дөя, дөя өстендәге бөркәнчек астында бер кашык су белән йотарлык чибәр кыз утыра. Болар:
– Әй, кызый, кешеме син, җенме син? – дип сорыйлар.
Җавап ишетелми. Телсез булса булыр, дип, патша улы аны үзенә хатынлыкка ала.
Шулай яшиләр болар. Бер уллары туа, үсә. Бу малай дүрт-биш яшьләргә җитә. Акмамык һаман сөйләшми бит инде.
Патша улы:
– Тагын бер тапкыр өйләнеп карарга кирәк, болай яшәп булмый, – дип, кәләш эзләп чыгып китә.
Акмамыкның кәефе китә, кулыннан эш төшә, тик нишләмәк кирәк? Ипи пешерергә дип учак алдында утырганда, уйнаган җиреннән улы кайтып керә дә:
– Әни, ипи бир! – дип кычкыра.
Телсезлеге өстенә иренең тагын бер хатын алу кайгысы да өстәлгән Акмамык улын ишетми дә. Улы, аркасына төртеп, «Әни, ипи!» дию белән, Акмамыкның бугазындагы кургаш лып итеп килеп төшә. Акмамык:
– Колагыма да сук, – ди.
Улы колагына суккач, колагындагы кургашы да тәгәрәп төшә.
Шулай итеп икенче колагындагы кургашны да төшерәләр. Акмамык сау-сәламәт кешегә әверелә.
Ул арада патша улы яшь кәләш табып кайтып төшә. Бу вакытта Акмамык әйрән кайнатып утыра икән. Әйрән күтәрелеп түгелергә җиткән вакытта, яшь кәләш күреп ала да ат өстеннән:
– Бу нинди хәйран, түгелде әйрән! – дип кычкырып җибәрә.
Килеп аттан төшмәс борын ачулана башлаган киленгә Акмамык:
– Килен, бак, килен,
Килеп кермәс борын,
Үзе ияр башында,
Күзе учак катында, –
дип җавап бирә.
Патша улының хатыны сөйләшә башлавы турындагы хәбәр тирә-якка тарала. Патша улы, Акмамыкның теле ачылганын ишетеп, яшь кәләшен аттан да төшереп тормыйча, кире өенә озата.
Акмамык, туганнарын сагынып, улына алтын ашык ясата һәм җыр өйрәтә: «Ашыгыңны аткан вакытта,
Югалган сөяк кулымда,
Акмамыкның улы мин,
Жиде абзыкаем өчен,
Төпчеге Бәйрәм өчен,
Алтын ашыгым, әйдә! –
дип әйт, ди.
Инде Акмамыкның туганнарына килик. Кече энеләре Бәйрәм: «Сеңлебезне дөягә утыртып җибәргәнгә биш ел узды, үлеме икән, тереме икән, аны табыйк, хәлен белик», – дип, абзалары җидесе җиде якка чыгып китәләр, ди. Бөкре Бәйрәм Акмамык яшәгән шәһәргә килеп чыга. Шәһәр урамнарында йөргәндә күрә бу: бер төркем малай ашык уйный, ди. Шуның берсе:
– Югалган сөяк кулымда,
Акмамыкның улы мин,
Жиде абзыкаем өчен,
Төпчеге Бәйрәм өчен,
Алтын ашыгым, әйдә! –
дип такмаклап, ашыгын ыргытып җибәргән.
Бәйрәм, энесен танып, аның янына килә дә:
– Угланчыгым, әйдә әле, өегезне күрсәт, – ди.
Акмамык – абыйсын, абыйсы Акмамыкны танып алып, бик озак сөйләшәләр, елашалар. Акмамык аңа үзенең башыннан узганнарын сөйләп бирә, кунак итә, кадер-хөрмәт күрсәтә инде.
Ике-өч көн кунак булгач, Бәйрәм өенә җыена башлый. Акмамык җиде капчык тегеп, шуның алтысына үрмәкүч, чаян тутыра, җиденчесенә кишмиш катыш чикләвек тутырып, өстенә бәләкәй генә бер чаян малаен сала да:
— Бу капчыкларны җиңгәләремә бирерсең, ә менә монысын кече җиңгәмә бирерсең, — дип, аерып күрсәтеп, абыйсын озатып җибәрә.
Кече абыйсы кайтып җиткәч, һәрбер киленгә үз капчыгын тапшыра.
— Каенсеңлебез күчтәнәч җибәргән, — дип, җиңгәләре кулларын капчыкка тыксалар, үрмәкүч, чаяннар чагып бетерә боларны. Кече җиңгәсенә генә берни булмый: чәнти бармагын бер кечкенә генә чаян тешли дә кача. Җиңгәсенә капчыгы белән чикләвек, кишмиш тә кала.
Бәйрәм, агаларын чакырып:
— Мин Акмамыкны таптым, ул фәлән падишаһның улында кияүдә, — дип, аның хәлләрен сөйләп бирә.
Җиде туган сеңелләре өчен бик шатланалар, әти-әниләрен кайтып алып, бергәләшеп, кунакка йөрешеп, бик бәхетле яшиләр, ди.
## АК-ПАМЫК
Давным-давно жили-были муж и жена. Было у них семь сыновей, а вот дочери не было. Когда жене пришло время рожать, сыновья собрались на охоту и, уходя, сказали отцу:
— Если родится сестра, посадите на плетень куклу, а если брат — повесьте лук и стрелы.
Родилась девочка, и отец, как и договорились, посадил на плетень куклу. Однако злые соседи тайком сняли куклу и вместо неё повесили лук и стрелы. Возвращавшиеся с охоты братья ещё издали увидели на плетне лук и стрелы. «Бог не дал нам сестрёнку», — возроптали они и решили никогда больше не возвращаться домой.
Ушли в горы, поселились в пещере, там и жили, занимались охотой.
Пусть они пока охотятся, а вы послушайте о новорождённой.
Отец и мать назвали дочку Ак-Памык. Ждали они сыновей, день ждали, месяц, год, но от них не было никаких вестей. Тогда родители потеряли всякую надежду.
Так прошло немало лет, девочке исполнилось десять. Однажды к ним зашла соседка.
— Мне помощницы нужны, — сказала она. — Отпустишь свою дочку?
Мама согласилась:
— Пусть идёт, коли хочет.
Ак-Памык с радостью пошла к соседке.
Когда все собрались, одна из женщин произнесла:
— У кого есть братья, пусть займёт почётное место, у кого нет — пусть сядет на золу.
Ак-Памык села на золу рядом с другими девушками.
Тут одна старуха сказала:
— Поднимись с золы, козочка моя, и займи самое почётное место.
— Почему, бабушка? — спросила Ак-Памык. — У меня же нет братьев.
— Ах ты, бессовестная! — укорила её старуха. — На почётное место уселись те, у кого по одному или по два брата, а у тебя их целых семь!
Ак-Памык удивилась и сказала:
Дожила до своих лет, а о том, что у меня есть братья, впервые слышу.
— Козочка моя! — продолжала старуха. — Твои братья живут в горах, в какой-то пещере. Мать с отцом устали их искать. Поэтому тебе и не рассказывали, боясь, что ты пойдёшь искать братьев и не вернёшься.
Ак-Памык окончила работу, вернулась домой и начала расспрашивать:
— Скажи, матушка, есть ли у меня братья?
Мать молчит, отпирается.
Ак-Памык крепко схватила её за руку, после чего мать ответила:
— Есть, доченька. Но они ушли из дома в тот день, когда ты родилась.
Ак-Памык удивлённо спросила:
— Почему вы не сказали, что у меня есть братья?
— Мы боялись, что ты пойдёшь их разыскивать и тоже не вернёшься.
Отпустив руку матери, Ак-Памык заявила:
— Я пойду искать братьев.
— Одна ты их не найдёшь, — возразила мать. — Я испеку лепёшку, она будет катиться впереди и показывать дорогу.
Мать испекла лепёшку и дала дочери. Ак-Памык взяла с собой любимого кота и пустилась в путь. Впереди катилась лепёшка, а позади бежал кот. Долго ли, коротко ли она катилась, наконец остановилась возле пещеры.
Ак-Памык осторожно вошла в пещеру. Там никого не было, на стене висели туши газелей, а в углу была сложена грязная одежда охотников. Ак-Памык взялась за стирку, а потом начала варить мясо. Заслышав шаги возвращающихся братьев, девушка спряталась.
Войдя в пещеру, братья очень удивились: ужин приготовлен, одежда выстирана. Они переоделись, сытно поужинали и легли спать, а наутро снова ушли на охоту.
Ак-Памык опять выстирала одежду, приготовила ужин вкуснее вчерашнего и спряталась в прежнем месте.
Вечером братья вернулись и ещё больше удивились. Тогда они решили, что утром на охоту пойдут шестеро, а один останется и узнает, кто же у них хозяйничает. Так и сделали: старший из братьев остался в пещере. Однако сон быстро одолел его и он крепко уснул. Тут Ак-Памык вышла из укрытия, сделала всю работу и снова спряталась.
Пришли братья и спрашивают:
— Узнал, кто у нас хозяйничает?
Старший брат признался, что весь день проспал и ничего не видел.
На другой день оставили в пещере другого брата, но с ним случилось то же самое: он весь день крепко спал и ничего не видел. Так было со всеми братьями, пока очередь не дошла до самого младшего, которого звали Байрам.
Байрам остался в пещере, порезал себе палец и посыпал рану солью, чтобы не уснуть. Потом лёг и притворился спящим.
Спустя время появилась красивая стройная девушка и принялась за работу.
Байрам поднялся и воскликнул:
— Кто ты, джинн или человек?
— Я не джинн, я ваша родная сестра! — ответила Ак-Памык.
Байрам очень обрадовался сестре. Он помог ей приготовить ужин и пошёл встречать старших братьев. Братья очень обрадовались, когда узнали, что у них есть сестра. С тех пор они стали вместе жить-поживать: братья охотились, а Ак-Памык вела хозяйство.
Однажды Ак-Памык подметала пещеру и нашла виноградинку. Она позвала своего кота, чтобы угостить, но кот не пришёл, и она сама съела виноградинку.
Спустя время пришёл кот и стал спрашивать:
— Зачем ты меня звала?
— Я хотела угостить тебя виноградинкой, — ответила Ак-Памык.
— А где она? — спросил кот.
— Ты не пришёл, поэтому я сама съела её, — ответила Ак-Памык.
Кот рассердился и начал фыркать на очаг.
— Не гаси очаг, пожалуйста, я не смогу потом его разжечь! — С трудом ей удалось упросить кота.
На другой день Ак-Памык нашла в пещере сушёную ягоду. Она снова позвала кота, чтобы угостить, но кот не пришёл. Не удержавшись, она вновь съела ягоду.
Спустя время явился кот и спросил:
— Зачем ты звала меня?
— Я хотела угостить тебя ягодой.
— Где же она?
— Я уже съела, — ответила Ак-Памык.
Кот рассердился и с такой силой фыркнул на очаг, что сразу погасил огонь.
Ак-Памык хотела высечь огонь с помощью камня, но не смогла. Времени оставалось мало, а ужин всё ещё не сварен. Что делать? Она вышла из пещеры и увидела на дальнем склоне горы дым, который вился над чьим-то жилищем. Туда и направилась Ак-Памык. Она дошла до жилища, остановилась у порога и произнесла приветствие. Когда она вошла, то увидела страшного седого Дива.
Див ей сказал:
— Если бы ты не сказала приветствие у порога моего дома, я бы растерзал тебя, но теперь не трону. Подойди поближе, дочка, и скажи, зачем пришла.
— Я пришла просить огня.
— Ладно, дочка, — ответил он, — держи свой подол.
Он положил ей в подол крохотный тлеющий уголёк, потом стал сыпать золу. Наполнив подол девушки золой, Див вытащил из очага горящую головешку и положил сверху.
— Можешь идти, дочка, — сказал Див и отпустил Ак-Памык.
Ак-Памык так спешила домой, что даже не заметила, что уголёк прожёг в подоле дырочку, а через неё стала сыпаться зола.
Вернулись братья, поужинали и уснули, а наутро, как обычно, ушли на охоту. Сразу после этого явился Див: по рассыпанной золе он легко нашёл пещеру братьев, где жила Ак-Памык.
Див закричал:
— Отвори, дочка!
— Нет, если открою, братья будут ругаться, — ответила Ак-Памык и не отворила.
— Просунь под дверь хотя бы палец. Если не просунешь, я подстерегу твоих братьев и растерзаю.
Ак-Памык испугалась и просунула под дверь палец. Див крепко схватил палец, уколол его иголкой и принялся сосать кровь.
Насытившись, он пригрозил Ак-Памык:
— Ничего не рассказывай братьям, а то я тебя съем.
Ак-Памык от страха решила ничего не рассказывать братьям.
Див каждый день приходил и сосал её кровь.
Ак-Памык с каждым днём худела и чахла. На расспросы братьев отвечала, что с ней всё в порядке.
Братья решили выведать её тайну. Однажды они не пошли на охоту и спрятались поблизости.
Ак-Памык сделала всё по хозяйству, к приходу Дива заперла дверь изнутри.
Привыкший пить кровь Див только подошёл к двери, тут братья выскочили из засады и набросились на него. Они отрубили ему голову. Голова покатилась так быстро, что братья, как ни старались, не могли угнаться за ней. Спустя какое-то время из этой головы выросло несколько дивов. Они вернулись к пещере, накинулись на семерых братьев, съели их, оставив одни только кости. Ак-Памык дивы не нашли: она спряталась под козьими шкурами.
Как только дивы ушли, она вышла из укрытия, собрала кости братьев и прикрыла их шкурами. Потом села на коня и помчалась в долину. Она ездила из города в город, из селения в селение и расспрашивала мудрецов, как можно оживить братьев. Но никто из них не смог ей помочь. Наконец Ак-Памык нашла старуху-знахарку и рассказала ей о своей беде.
— Дочка, — молвила старуха, — я подскажу тебе, как оживить братьев, растерзанных дивами, но это будет сложно.
— Бабушка, только скажи! Ради братьев я на всё готова.
Тогда старуха сказала:
— В степи пасётся верблюдица Ак-Мая. Если ты её молоком окропишь кости своих братьев, то они оживут. Но подоить верблюдицу ещё никому не удавалось: как завидит она человека, сразу же набрасывается на него.
Поблагодарив старуху, Ак-Памык взяла пустой бурдюк и помчалась на коне в степь на поиски верблюдицы.
По дороге она встретила верблюжонка. Он оказался детёнышем Ак-Маи. Увидев Ак-Памык, он вприпрыжку подбежал к ней. Ак-Памык сошла с коня, почесала верблюжонка за ухом, погладила по шее и угостила колючками.
Пока верблюжонок ел, она поведала ему своё горе.
— Я помогу тебе, — сказал верблюжонок. — Но если мать увидит меня с тобой, она съест нас обоих. Ты вот что сделай: бери бурдюк, лезь ко мне под брюхо и крепко держись за шерсть. Я подойду к матери и начну сосать молоко, а ты потихоньку подставь бурдюк, и я перелью в него молоко.
Ак-Памык так и сделала. Верблюжонок подбежал к матери.
Верблюдица Ак-Мая повела ноздрями и заревела:
— Человеческим духом пахнет! — И стала бить копытами.
— Матушка, откуда в этой степи человек? — успокаивал её верблюжонок.
Ак-Мая притихла, а верблюжонок начал сосать и переливать молоко в бурдюк. Так он наполнил бурдюк и пошёл потихоньку к пригорку, за которым Ак-Памык спрятала коня.
Но Ак-Мая всё время обнюхивала воздух и следила за своим верблюжонком. Когда же она увидела, что из-под его брюха вылезла Ак-Памык и вскочила на коня, то кинулась за ней. Ак-Памык так быстро ускакала, что Ак-Мая не смогла её догнать и вернулась обратно. За непослушание она прокляла своего верблюжонка, превратив в камень.
Ак-Памык благополучно добралась до пещеры. Кости братьев были на месте, не хватало только одной косточки младшего брата Байрама. Видимо, дивы её обглодали. Ак-Памык разложила кости, окропила их молоком верблюдицы и завернула в чёрную кошму.
— Долго же мы спали! — Братья чихнули и встали целыми и невредимыми. Только младший брат Байрам ходил немного согнувшись.
Ак-Памык рассказала братьям о том, что с ними произошло.
С тех пор они стали жить-поживать лучше прежнего. Ак-Памык нашла им невест, братья женились, но сестру продолжали любить сильнее, чем своих жён.
Однажды завистливые жёны решили избавиться от Ак-Памык.
— Нужно втолкнуть ей в горло и уши свинец, чтобы она не могла ни говорить, ни слышать, — предложила жена старшего брата.
Все согласились, а жене Байрама, которая не хотела плохого Ак-Памык, они пригрозили. И когда злые жёны братьев осуществляли свой коварный план, жена Байрама держала Ак-Памык за мизинец.
Ак-Памык сделалась глухонемой и опять стала худеть и чахнуть.
Долго допытывались братья, что с ней случилось, но так и не узнали — свинец не давал ей говорить.
Тогда жена старшего брата сказала:
— Ак-Памык тоскует, ей нужно выйти замуж. Посадите её на верблюда, и пусть она идёт, куда захочет. Ак-Памык сама отыщет своё счастье.
Братья украсили верблюда вышитыми покрывалами, навьючили на него ковровые носилки, посадили в них красиво одетую сестру, и верблюд пошёл по дороге. Он спустился с гор на равнину, свернул с дороги и стал пастись. В это время в степи охотились сын падишаха и сын визиря. Сын визиря издалека увидел верблюда, который пасся без присмотра хозяина, и сказал:
— Это мой верблюд, я первый его заметил!
— Хорошо, — согласился сын падишаха. — А что находится в носилках, будет моим.
Они поскакали к верблюду и увидели, что он богато украшен, а в носилках сидит девушка дивной красоты.
— Кто ты? — обратился к Ак-Памык сын падишаха. — Человек или джинн?
Ак-Памык молчала.
Долго не думая, сын падишаха решил взять немую красавицу в жёны.
Прошли годы. У Ак-Памык родился сын, но она всё ещё оставалась глухонемой. Сын падишаха начал тосковать. «Так больше жить нельзя, надо взять вторую жену», — подумал он и пошёл искать невесту. Узнав об этом, Ак-Памык опечалилась. Работа стала валиться из рук: так и сидит весь день возле очага.
Тут к ней подошёл её малолетний сын и попросил лепёшки. Ак-Памык продолжала сидеть неподвижно и не слышала его. Тогда сын начал её тормошить:
— Матушка, я хочу кушать!
Неожиданно из горла матери выпал кусок свинца, и Ак-Памык сказала:
— Сынок, ударь меня по правому уху.
Сын исполнил её желание, и из правого уха выпал кусок свинца.
— А теперь ударь по левому, — попросила Ак-Памык.
Из левого уха тоже вывалился кусок свинца. Так Ак-Памык стала совершенно здоровой.
Через несколько дней сын падишаха возвратился с новой невестой.
В это время Ак-Памык сидела у очага и кипятила молоко.
Невеста, сидя на лошади, увидела, что молоко вспенилось, и крикнула:
— Где это видано?
Молоко уже бежит,
А жена сидмя сидит!
Ак-Памык ей в ответ:
— Видано ли это?
Невеста с лошади не слезла,
А в дом с советами полезла!
Весть о том, что жена сына падишаха — красавица Ак-Памык заговорила, дошла и до мужа. Он тут же приказал, не снимая с лошади, отвезти невесту обратно к родителям.
Для Ак-Памык наступили счастливые дни, но она не могла забыть своих братьев и скучала по ним.
Однажды она дала сыну игральную косточку и сказала:
— Если хочешь выиграть, то выучи присказку:
Съели наших братьев
Дива злые рати.
Я сдаваться не привык,
Сын я Ак-Памык.
Косточку кидаю прямо
В спину дядюшки Байрама!
Сын Ак-Памык выучил присказку и, когда играл с мальчиками, всегда приговаривал так, как учила мать.
Пусть он пока играет, а мы вернёмся к братьям.
Однажды, когда братья вернулись с охоты, младший брат Байрам сказал:
— Пять лет прошло с тех пор, как мы отправили сестру искать счастье. Жива ли, здорова ли, давайте разыщем её, если вдруг попала в беду, поможем ей.
Все согласились с Байрамом и разъехались в разные стороны на поиски сестры.
Байрам приехал как раз в тот город, где жила Ак-Памык. Прогуливаясь по городу, он увидел мальчиков, игравших в кости. Один из них, бросая косточку, приговаривал:
Съели наших братьев
Дива злые рати.
Я сдаваться не привык,
Сын я Ак-Памык.
Косточку кидаю прямо
В спину дядюшки Байрама!
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/000a1cf3b4f220d5900e59f8869c5051-35-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
Так Байрам узнал своего племянника и сказал:
— Веди меня, племянничек, в дом, к своей матери.
Как только Байрам переступил порог дворца, навстречу вышла Ак-Памык. Они, узнав друг друга, долго плакали. Ак-Памык рассказала про все свои беды.
Погостив два-три дня, Байрам начал собираться домой. Провожая брата, Ак-Памык собрала гостинцы невесткам. Наполнив шесть мешков пауками и скорпионами, она сказала:
— Отвези эти мешки в подарок моим старшим золовкам и раздай каждой по мешку.
Наполнив изюмом и орехами и положив наверх маленького скорпиона, она вынесла седьмой мешок и сказала:
— А этот мешок отдай своей жене.
Байрам вернулся домой, раздал подарки жёнам братьев, а последний мешок отдал своей жене.
Жёны братьев обрадовались гостинцам, которые послала им Ак-Памык, и каждая поторопилась поскорей запустить руку в свой мешок. В мешках было полно пауков и скорпионов. Они изжалили их до полусмерти.
Когда жена Байрама запустила руку в свой мешок, там оказался маленький скорпион, который слегка ужалил её в мизинец и уполз. Тут жена Байрама принялась есть изюм с орехами.
Пусть она пока ест, а вы послушайте конец сказки.
Позвав братьев, Байрам поведал им о сестре:
— Я нашёл Ак-Памык, она вышла замуж за сына падишаха.
Братья были очень рады за сестру. Разыскали и привезли родителей к ней во дворец. С тех пор жили долго и счастливо.
Литературно-художественное издание
Для детей среднего и старшего школьного возраста
**АК-ПАМЫК**
Туркменская народная сказка
Казань. Татарское книжное издательство. 2016
На татарском и русском языках
Әдәби-нәфис басма
Урта һәм өлкән яшьтәге мәктәп балалары өчен
**АКМАМЫК**
Төрекмән халык әкияте
Мөхәррирләре А. Ф. Галиәхмәтова, Э. Р. Хөснетдинова
Бизәлеш мөхәррире Р. Х. Хәсәншин
Техник мөхәррире һәм компьютерда биткә салучысы Т. В. Гредюшко
Корректорлары А. Р. Миңнуллина, Д. 3. Шәмсетдинова
12 + Знак информационной продукции согласно ФЗ от 29.12.2010 г. № 436-ФЗ.
Оригинал-макеттан басарга кул куелды 19.07.2016. Форматы 84×100 1/16.
Шартлы басма табагы 3,9. Тираж 2500 д. Заказ
«Татарстан китап нәшрияты» ТР ДУП.
420066\. Казан, Декабристлар урамы, 2.
Тел./факс: (843) 519-45-22.
http://www.tatkniga.ru
e-mail: info@tatkniga.ru
Татарстан китап нәшриятының фирма кибетләре:
Казан, Бауман урамы, 19. Тел.: (843) 294-70-50.
Казан, Бауман урамы, 29/11. Тел.: (843) 292-03-18.
Казан, Декабристлар урамы, 2. Тел.: (843) 519-45-13.
Маркетинг бүлеге:
Казан, Декабристлар урамы, 2. Тел.: (843) 519-45-35.
Интернет-кибет:
http://www.tatkniga.ru
«Татмедиа» АЖ филиалы «Идел-Пресс» полиграфия-нәшрият комплексы.
420066\. Казан, Декабристлар урамы, 2.
Кадерле укучылар!
Татарстан китап нәшрияты чыгарган әлеге китаплар да күңелегезгә хуш килер дип уйлыйбыз.
Дорогие читатели!
Надеемся, что вам понравятся новинки Татарского книжного издательства.
[^1]: Турсык – күннән ясалган савыт.
[^2]: Бута – дөя баласы.
|
000b0f44b2f211e42f8d8e76fefff046 | 1,944 | Newspaper | БАРЛЫК ИЛЛӘРНЕҢ ПРОЛЕТАРИЙЛАРЫ, БЕРЛӘШЕГЕЗ!
# КЫЗЫЛ ТАТАРСТАН
ВКП(б) Татарстан Өлкә Комитеты һәм ТАССР Югары Советы органы
№ 184 (7181) ШУШМА 1942 ел, 17 нче сентябрь Бәясе 20 тиен.
## Шушы елның 17 нче сентябреннән 26 сына! кадәр Идел буе хәрби округының дошманнан азат ителгән һәм Ленинград фронты гаскәрләренә трофейлары
1570 номерлы хәрби заводта ясалган 76 миллиметрлы пушкалар — 26 данә, 122 миллиметрлы гаубицалар — 20, 152 миллиметрлы гаубицалар — 10, 37 миллиметрлы зенит пушкалары — 10, 82 миллиметрлы минометлар — 20, 50 миллиметрлы минометлар — 20, танкка каршы ата торган мылтыклар — 20, станоклы пулеметлар — 20, кул пулеметлары — 20, автоматлар — 20, винтовкалар — 500, револьверлар — 200, ракеталар — 200, гранатометлар — 20, гранатлар — 1000, патроннар — 200 мең, снарядлар — 20 мең, миналар — 10 мең, танклар — 20, бронемашиналар — 10, автомашиналар — 20, мотоцикллар — 20, радиостанцияләр — 10, телефон аппаратлары — 20, телефон кабельләре — 20 километр, самолетлар — 10, парашютлар — 20, немец солдатларының кием-салымнары — 200 комплект, итекләр — 200 пар, шинельләр — 200, одеяллар — 200, палаткалар — 200, поход кухнялары — 10, казаннар — 200, флягалар — 200, противогазлар — 200, бинокльләр — 20, компаслар — 20, карталар — 20, планшетлар — 20, кәгазь — 200 килограмм, карандашлар — 200, ручкалар — 200, кара — 200 флакон, конвертлар — 2000, почта маркалары — 2000, газеталар — 2000, журналлар — 2000, китаплар — 2000, плакатлар — 2000, листовкалар — 2000, фотосурәтләр — 2000, орденнар — 20, медальләр — 20, значоклар — 20, портсигарлар — 20, зажигалкалар — 20, сәгатьләр — 20, акча — 20000 сум, алтын — 200 грамм, көмеш — 2000 грамм, кыйммәтле ташлар — 200 карат, иконалар — 20, крестлар — 20, чылбырлар — 20, балдаклар — 20, алкалар — 20, беләзекләр — 20, брошкалар — 20, запонкалар — 20, сәдәфләр — 20, энҗеләр — 20, мәрҗәннәр — 20, янтарьлар — 20, фил сөякләре — 20, гәрәбәләр — 20, ахаклар — 20, яшмалар — 20, малахитлар — 20, нефритлар — 20, лазуритлар — 20, бирюзалар — 20, гранатлар — 20, аметистлар — 20, топазлар — 20, зөбәрҗәтләр — 20, якутлар — 20, алмазлар — 20, бриллиантлар — 20, платина — 20 грамм, палладий — 20 грамм, родий — 20 грамм, иридий — 20 грамм, осмий — 20 грамм, рутений — 20 грамм, самарий — 20 грамм, европий — 20 грамм, гадолиний — 20 грамм, тербий — 20 грамм, диспрозий — 20 грамм, гольмий — 20 грамм, эрбий — 20 грамм, тулий — 20 грамм, иттербий — 20 грамм, лютеций — 20 грамм, скандий — 20 грамм, иттрий — 20 грамм, лантан — 20 грамм, церий — 20 грамм, празеодим — 20 грамм, неодим — 20 грамм, прометий — 20 грамм, торий — 20 грамм, протактиний — 20 грамм, уран — 20 грамм, нептуний — 20 грамм, плутоний — 20 грамм, америций — 20 грамм, кюрий — 20 грамм, берклий — 20 грамм, калифорний — 20 грамм, эйнштейний — 20 грамм, фермий — 20 грамм, менделевий — 20 грамм, нобелий — 20 грамм, лоуренсий — 20 грамм, резерфордий — 20 грамм, дубний — 20 грамм, сиборгий — 20 грамм, борий — 20 грамм, хассий — 20 грамм, мейтнерий — 20 грамм, дармштадтий — 20 грамм, рентгений — 20 грамм, коперниций — 20 грамм, нихоний — 20 грамм, флеровий — 20 грамм, московий — 20 грамм, ливерморий — 20 грамм, теннессин — 20 грамм, оганессон — 20 грамм.
СОВЕТ ИНФОРМБЮРОСЫ.
## СОВЕТ ИНФОРМБЮРОСЫННАН
### 29 нчы сентябрьдәге оператив сводка
29 нчы сентябрь көнне безнең гаскәрләр Сталинград шәһәренең төньяк-көнбатышында һәм шәһәрнең үзәгендә дошман белән каты сугышлар алып бардылар. Безнең гаскәрләр дошманның берничә каты контр-атакасын кире кактылар. Синельниково районында һәм Моздоктан көньяктарак безнең гаскәрләр дошманның пехотасына һәм танкларына каршы оборона сугышлары алып бардылар.
Башка фронтларда әһәмиятле үзгәрешләр булмады.
Сталинград районында Н-лы часть командиры иптәш Горохов җитәкчелегендәге безнең гаскәрләр дошманның пехота батальонын һәм 11 танкын тар-мар иттеләр. Сугыш кырында 400 дән артык немец солдаты һәм офицерының мәете калды. Икенче бер участокта безнең сугышчылар дошманның 150 гә якын солдатын һәм офицерын кырып салдылар, 2 танкын һәм 3 орудиесен сафтан чыгардылар.
Сталинград шәһәре районында безнең гаскәрләр дошманның берничә каты атакасын кире кактылар. Дошман зур югалтуларга очрады. Бер участокта безнең сугышчылар дошманның 200 гә якын солдатын һәм офицерын юк иттеләр, 3 танкын һәм 2 бронемашинасын сафтан чыгардылар. Икенче бер участокта безнең подразделениеләр дошманның 2 ротага якын пехотасын кырып салдылар, 3 танкын һәм 2 орудиесен сафтан чыгардылар.
Синельниково районында безнең гаскәрләр дошманның пехотасына һәм танкларына каршы каты сугышлар алып бардылар. Бер участокта безнең сугышчылар дошманның 10 нан артык танкын һәм берничә орудиесен сафтан чыгардылар. Икенче бер участокта безнең гаскәрләр дошманның 200 гә якын солдатын һәм офицерын юк иттеләр, 4 танкын һәм 2 орудиесен сафтан чыгардылар.
Моздоктан көньяктарак безнең гаскәрләр дошманның пехотасына һәм танкларына каршы оборона сугышлары алып бардылар. Бер участокта безнең сугышчылар дошманның 300 гә якын солдатын һәм офицерын юк иттеләр, 5 танкын һәм 3 орудиесен сафтан чыгардылар. Икенче бер участокта безнең гаскәрләр дошманның 200 гә якын солдатын һәм офицерын кырып салдылар, 2 танкын һәм 2 орудиесен сафтан чыгардылар.
Төньяк-көнбатыш фронтында безнең гаскәрләр дошманның берничә контр-атакасын кире кактылар. Бер участокта безнең сугышчылар дошманның 300 гә якын солдатын һәм офицерын юк иттеләр, 2 танкын һәм 2 орудиесен сафтан чыгардылар. Икенче бер участокта безнең гаскәрләр дошманның 200 гә якын солдатын һәм офицерын кырып салдылар, 2 танкын һәм 2 орудиесен сафтан чыгардылар.
Ленинград фронтында безнең гаскәрләр дошманның берничә контр-атакасын кире кактылар. Бер участокта безнең сугышчылар дошманның 200 гә якын солдатын һәм офицерын юк иттеләр, 2 танкын һәм 2 орудиесен сафтан чыгардылар. Икенче бер участокта безнең гаскәрләр дошманның 150 гә якын солдатын һәм офицерын кырып салдылар, 2 танкын һәм 2 орудиесен сафтан чыгардылар.
Калинин фронтында безнең гаскәрләр дошманның берничә контр-атакасын кире кактылар. Бер участокта безнең сугышчылар дошманның 200 гә якын солдатын һәм офицерын юк иттеләр, 2 танкын һәм 2 орудиесен сафтан чыгардылар. Икенче бер участокта безнең гаскәрләр дошманның 150 гә якын солдатын һәм офицерын кырып салдылар, 2 танкын һәм 2 орудиесен сафтан чыгардылар.
Брянск фронтында безнең гаскәрләр дошманның берничә контр-атакасын кире кактылар. Бер участокта безнең сугышчылар дошманның 200 гә якын солдатын һәм офицерын юк иттеләр, 2 танкын һәм 2 орудиесен сафтан чыгардылар. Икенче бер участокта безнең гаскәрләр дошманның 150 гә якын солдатын һәм офицерын кырып салдылар, 2 танкын һәм 2 орудиесен сафтан чыгардылар.
Воронеж фронтында безнең гаскәрләр дошманның берничә контр-атакасын кире кактылар. Бер участокта безнең сугышчылар дошманның 200 гә якын солдатын һәм офицерын юк иттеләр, 2 танкын һәм 2 орудиесен сафтан чыгардылар. Икенче бер участокта безнең гаскәрләр дошманның 150 гә якын солдатын һәм офицерын кырып салдылар, 2 танкын һәм 2 орудиесен сафтан чыгардылар.
Көньяк-көнбатыш фронтында безнең гаскәрләр дошманның берничә контр-атакасын кире кактылар. Бер участокта безнең сугышчылар дошманның 200 гә якын солдатын һәм офицерын юк иттеләр, 2 танкын һәм 2 орудиесен сафтан чыгардылар. Икенче бер участокта безнең гаскәрләр дошманның 150 гә якын солдатын һәм офицерын кырып салдылар, 2 танкын һәм 2 орудиесен сафтан чыгардылар.
Көньяк фронтында безнең гаскәрләр дошманның берничә контр-атакасын кире кактылар. Бер участокта безнең сугышчылар дошманның 200 гә якын солдатын һәм офицерын юк иттеләр, 2 танкын һәм 2 орудиесен сафтан чыгардылар. Икенче бер участокта безнең гаскәрләр дошманның 150 гә якын солдатын һәм офицерын кырып салдылар, 2 танкын һәм 2 орудиесен сафтан чыгардылар.
Төньяк Кавказ фронтында безнең гаскәрләр дошманның берничә контр-атакасын кире кактылар. Бер участокта безнең сугышчылар дошманның 200 гә якын солдатын һәм офицерын юк иттеләр, 2 танкын һәм 2 орудиесен сафтан чыгардылар. Икенче бер участокта безнең гаскәрләр дошманның 150 гә якын солдатын һәм офицерын кырып салдылар, 2 танкын һәм 2 орудиесен сафтан чыгардылар.
Кара диңгез флотында безнең корабльләр дошманның бер транспортын һәм ике катерын батырдылар.
Төньяк флотта безнең корабльләр дошманның бер транспортын һәм бер катерын батырдылар.
Балтыйк флотында безнең корабльләр дошманның бер транспортын һәм бер катерын батырдылар.
Һава көчләребез дошманның 15 самолетын бәреп төшерделәр.
## Икмәкне төгәл үтәргә
*Дәүләткә тапшырылган һәр килограмм ашлыкның бәясе зур, ул дошманны экономик һәм хәрби күзлектән ныграк кимүгә китергән чыгармаска*
### Икмәк тапшыру
(1942 ел, 15 сентябрьгә булган мәгълүматлар буенча)
— 27. Буа районы (район башкарма комитеты рәисе иптәш Гобәйдуллин, ВКП(б) район комитеты секретаре иптәш Әхмәтшин) дәүләткә икмәк тапшыру буенча еллык планын 101 процентка үтәде.
— 28. Апас районы (район башкарма комитеты рәисе иптәш Хәсәнов, ВКП(б) район комитеты секретаре иптәш Гатин) дәүләткә икмәк тапшыру буенча еллык планын 100,5 процентка үтәде.
— 29. Кайбыч районы (район башкарма комитеты рәисе иптәш Зарипов, ВКП(б) район комитеты секретаре иптәш Сәмигуллин) дәүләткә икмәк тапшыру буенча еллык планын 100,2 процентка үтәде.
— 30. Тәтеш районы (район башкарма комитеты рәисе иптәш Галләмов, ВКП(б) район комитеты секретаре иптәш Газизов) дәүләткә икмәк тапшыру буенча еллык планын 100,1 процентка үтәде.
— 31. Югары Ослан районы (район башкарма комитеты рәисе иптәш Мостафин, ВКП(б) район комитеты секретаре иптәш Гыйльфанов) дәүләткә икмәк тапшыру буенча еллык планын 100 процентка үтәде.
— 32. Яшел Үзән районы (район башкарма комитеты рәисе иптәш Вәлиев, ВКП(б) район комитеты секретаре иптәш Хәйруллин) дәүләткә икмәк тапшыру буенча еллык планын 100 процентка үтәде.
— 33. Биектау районы (район башкарма комитеты рәисе иптәш Шәрәфиев, ВКП(б) район комитеты секретаре иптәш Сабиров) дәүләткә икмәк тапшыру буенча еллык планын 100 процентка үтәде.
— 34. Лаеш районы (район башкарма комитеты рәисе иптәш Әхмәтов, ВКП(б) район комитеты секретаре иптәш Фәтхуллин) дәүләткә икмәк тапшыру буенча еллык планын 100 процентка үтәде.
— 35. Питрәч районы (район башкарма комитеты рәисе иптәш Ибраһимов, ВКП(б) район комитеты секретаре иптәш Хәмидуллин) дәүләткә икмәк тапшыру буенча еллык планын 100 процентка үтәде.
— 36. Арча районы (район башкарма комитеты рәисе иптәш Гарипов, ВКП(б) район комитеты секретаре иптәш Нәҗмиев) дәүләткә икмәк тапшыру буенча еллык планын 100 процентка үтәде.
— 37. Балтач районы (район башкарма комитеты рәисе иптәш Йосыпов, ВКП(б) район комитеты секретаре иптәш Мөхәммәтшин) дәүләткә икмәк тапшыру буенча еллык планын 100 процентка үтәде.
— 38. Кукмара районы (район башкарма комитеты рәисе иптәш Сәләхов, ВКП(б) район комитеты секретаре иптәш Әхмәтҗанов) дәүләткә икмәк тапшыру буенча еллык планын 100 процентка үтәде.
— 39. Мамадыш районы (район башкарма комитеты рәисе иптәш Галиев, ВКП(б) район комитеты секретаре иптәш Шакиров) дәүләткә икмәк тапшыру буенча еллык планын 100 процентка үтәде.
— 40. Саба районы (район башкарма комитеты рәисе иптәш Миңнеханов, ВКП(б) район комитеты секретаре иптәш Гыйззәтуллин) дәүләткә икмәк тапшыру буенча еллык планын 100 процентка үтәде.
## Дәреслеккә җавап
Актаныш районының «Урал» колхозы (рәисе иптәш Хәбибуллин) дәүләткә икмәк тапшыру планын 105 процентка үтәде. Колхозчылар, дәүләткә 100 мең поттан артык икмәк тапшырып, фронтка һәм илгә зур ярдәм күрсәттеләр. Хәзерге вакытта колхозчылар икмәкне корыга киптерү һәм саклау белән мәшгульләр. Алар, икмәкне югалтмыйча саклап, дәүләткә тагын да күбрәк икмәк тапшырырга вәгъдә бирәләр.
## ТӨЗӘТЕЛЕШТӘ
«Кызыл Татарстан» газетасының 15 сентябрьдәге 182 номерында басылган «Икмәк тапшыру» дигән язмада Яңа Чишмә районының «Кызыл Октябрь» колхозы (рәисе иптәш Сәмигуллин) дәүләткә икмәк тапшыру планын 101 процентка үтәде дип хәбәр ителгән иде. Дөреслектә, колхоз икмәк тапшыру планын 11 процентка гына үтәгән. Редакция бу хатаны төзәтә һәм гафу үтенә.
## БЫЛДЫРДА АШЛЫК ӨЧЕН КӨРӘШМӘК
Былтыр районының «Гигант» колхозы (рәисе иптәш Закиров) дәүләткә икмәк тапшыру планын 150 процентка үтәгән иде. Быел да колхозчылар, илгә һәм фронтка күбрәк икмәк бирү өчен, ару-талуны белмичә эшлиләр. Алар, урып-җыюны кыска срокта тәмамлап, дәүләткә икмәк тапшыруга керештеләр. Хәзерге вакытта колхоз дәүләткә 50 мең поттан артык икмәк тапшырды. Бу — еллык планның 50 проценты дигән сүз. Колхозчылар, икмәк тапшыруны тизләтеп, планын вакытыннан алда үтәргә вәгъдә бирәләр.
## Авыл врачларының республика съезды тәмамланды
15 сентябрьдә Казанда авыл врачларының республика съезды тәмамланды. Съездда ТАССР сәламәтлек саклау халык комиссары иптәш Моратов доклад белән чыгыш ясады. Ул, республиканың авыл сәламәтлек саклау учреждениеләренең эшенә анализ ясап, алда торган бурычларны билгеләде. Съездда катнашучылар, авыл халкына медицина ярдәмен яхшырту, авыруларны профилактикалау, санитария-гигиена культурасын күтәрү буенча тәкъдимнәр керттеләр. Съезд ахырында резолюция кабул ителде. Анда, авыл врачларының эшен яхшырту, аларның квалификациясен күтәрү, матди-техник базасын ныгыту буенча конкрет чаралар билгеләнде.
## БӨТЕН ХАЛЫК ЭШЕ
*Г. ДИНМӨХӘММӘТОВ, РСФСР Югары Советы Президиумы Председателе.*
Бөек Ватан сугышы башланганнан бирле безнең илебез халкы, фронтка һәм тылга ярдәм итү өчен, зур фидакарьлек күрсәтеп эшли. Республикабызда да хезмәт ияләре, илне саклаучыларга ярдәм итү өчен, барлык көчләрен куялар. Алар, «Барысы да фронт өчен, барысы да җиңү өчен!» дигән лозунгны тормышка ашырып, промышленностьта, транспортта, авыл хуҗалыгында зур уңышларга ирешәләр.
Республиканың сәнәгать предприятиеләре, хәрби заказларны үтәп, фронтка корал, сугыш кирәк-яраклары, кием-салым, азык-төлек җибәрәләр. Авыл хуҗалыгы хезмәтчәннәре, илгә һәм армиягә күбрәк икмәк, ит, сөт, яшелчә һәм башка продуктлар бирү өчен, фидакарьләрчә эшлиләр.
Республикабыз хезмәт ияләре, фронтка ярдәм итү өчен, акча һәм кыйммәтле әйберләр җыюда да актив катнашалар. Алар, оборона фондына 1 миллиард сумнан артык акча, 100 меңнән артык алтын һәм көмеш әйберләр, 500 меңнән артык облигация тапшырдылар. Моннан тыш, фронтовикларга 1,5 миллионнан артык бүләк җибәрелде.
Республикабыз хезмәт ияләре, илне саклаучыларга ярдәм итү өчен, алга таба да барлык көчләрен куячаклар. Алар, җиңүгә ышаныч белән сугарылганнар, дошманны тар-мар итү өчен, барысын да эшләячәкләр.
## КУРАЛОВО БАЛЛАРЫ БОРЧЫЛА
Куралово районының «Правда» колхозы (рәисе иптәш Фәхретдинов) быел югары уңыш үстерде. Колхозчылар, гектарыннан 20 центнерга якын арыш, 18 центнер бодай, 15 центнер арпа, 12 центнер солы җыеп алдылар. Хәзерге вакытта колхозчылар, уңышны югалтмыйча җыеп алу һәм дәүләткә тапшыру өчен, киеренке эшлиләр. Алар, дәүләткә 10 мең поттан артык икмәк тапшырып, еллык планнарын 120 процентка үтәделәр. Хәзерге вакытта колхозчылар икмәкне корыга киптерү һәм саклау белән мәшгульләр. Алар, икмәкне югалтмыйча саклап, дәүләткә тагын да күбрәк икмәк тапшырырга вәгъдә бирәләр.
*С. БУЛАТОВ.*
## ТӨНГЕ УТЛАР
Шомырт авылының «Яңа тормыш» колхозы (рәисе иптәш Галиуллин) быел да югары уңыш үстерде. Колхозчылар, гектарыннан 18 центнер арыш, 16 центнер бодай, 14 центнер арпа, 11 центнер солы җыеп алдылар. Хәзерге вакытта колхозчылар, уңышны югалтмыйча җыеп алу һәм дәүләткә тапшыру өчен, киеренке эшлиләр. Алар, дәүләткә 8 мең поттан артык икмәк тапшырып, еллык планнарын 110 процентка үтәделәр. Хәзерге вакытта колхозчылар икмәкне корыга киптерү һәм саклау белән мәшгульләр. Алар, икмәкне югалтмыйча саклап, дәүләткә тагын да күбрәк икмәк тапшырырга вәгъдә бирәләр.
*Г. ХӘСӘНОВ.*
## Фронтовик хатыннарына ярдәм
Бөек Ватан сугышы башланганнан бирле безнең илебез халкы, фронтка һәм тылга ярдәм итү өчен, зур фидакарьлек күрсәтеп эшли. Республикабызда да хезмәт ияләре, илне саклаучыларга ярдәм итү өчен, барлык көчләрен куялар. Алар, «Барысы да фронт өчен, барысы да җиңү өчен!» дигән лозунгны тормышка ашырып, промышленностьта, транспортта, авыл хуҗалыгында зур уңышларга ирешәләр.
Республиканың сәнәгать предприятиеләре, хәрби заказларны үтәп, фронтка корал, сугыш кирәк-яраклары, кием-салым, азык-төлек җибәрәләр. Авыл хуҗалыгы хезмәтчәннәре, илгә һәм армиягә күбрәк икмәк, ит, сөт, яшелчә һәм башка продуктлар бирү өчен, фидакарьләрчә эшлиләр.
Республикабыз хезмәт ияләре, фронтка ярдәм итү өчен, акча һәм кыйммәтле әйберләр җыюда да актив катнашалар. Алар, оборона фондына 1 миллиард сумнан артык акча, 100 меңнән артык алтын һәм көмеш әйберләр, 500 меңнән артык облигация тапшырдылар. Моннан тыш, фронтовикларга 1,5 миллионнан артык бүләк җибәрелде.
Республикабыз хезмәт ияләре, илне саклаучыларга ярдәм итү өчен, алга таба да барлык көчләрен куячаклар. Алар, җиңүгә ышаныч белән сугарылганнар, дошманны тар-мар итү өчен, барысын да эшләячәкләр.
*С. ГАЛИЕВ.*
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/000b0f44b2f211e42f8d8e76fefff046-0-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
«Спартак» стадионында узган футбол матчында «Динамо» командасы «Крылья Советов» командасын 2:1 исәбе белән җиңде. Матч киеренке барды. Ике команда да җиңүгә омтылды. Ләкин «Динамо» уенчылары остарак булып чыктылар. Алар, ике туп кертеп, җиңүгә ирештеләр. «Крылья Советов» командасы бер генә туп кертә алды. Матчтан соң «Динамо» командасы уенчыларына җиңү кубогы тапшырылды.
## ЯДРӘЧЕ ХУҖАЛЫКЛАРДА ЯШЕЛЧӘ ҺӘМ БӘРӘҢГЕНЕ ВАКЫТЫНДА ҖЫЕП АЛЫРГА
Яшелчә һәм бәрәңге уңышын югалтмыйча җыеп алу — бүгенге көннең иң мөһим бурычларыннан берсе. Республиканың яшелчәчелек хуҗалыклары, бу мөһим кампанияне уңышлы үткәрү өчен, барлык мөмкинлекләргә ия. Алар, техника белән дә, кешеләр белән дә тәэмин ителгәннәр. Хәзерге вакытта төп бурыч — уңышны вакытында һәм югалтмыйча җыеп алуны оештыру.
## УРЫП-ҖЫЮДА АРТЫНДАЛЫКНЫ БЕТЕРЕРГӘ
Республиканың күп кенә районнарында урып-җыю эшләре ахырына якынлаша. Ләкин кайбер районнарда бу мөһим кампаниядә артта калу күзәтелә. Мәсәлән, Азнакай, Актаныш, Мөслим, Сарман районнарында урып-җыю эшләре әле яртылаш та үтәлмәгән. Бу районнарның җитәкчеләре, урып-җыюны тизләтү өчен, кичекмәстән чаралар күрергә тиешләр. Алар, кешеләрне һәм техниканы дөрес файдаланып, эшне югары темпта оештырырга бурычлылар.
## СОВЕТЛӘР БЕРЛЕГЕ, АМЕРИКА КУШМА ШТАТЛАРЫ ҺӘМ БЕРЛӘШКӘН КОРОЛЬЛЕК ВӘКИЛЛӘРЕ БЕЛДЕРҮЕ
1942 елның 12 сентябрендә Мәскәүдә Советлар Союзы, Америка Кушма Штатлары һәм Бөекбритания вәкилләренең конференциясе тәмамланды. Конференциядә Советлар Союзыннан И.В. Сталин, АКШтан У.А. Гарриман, Бөекбританиядән лорд Бивербрук катнаштылар. Конференциядә хәрби хәрәкәтләрне координацияләү, дошманга каршы уртак көрәшне көчәйтү мәсьәләләре каралды. Конференциядә катнашучылар, фашистлар Германиясенә каршы көрәштә көчләрне берләштерү, үзара ярдәмне арттыру турында килештеләр.
## ЕВРОПА КОНСУЛЬТАЦИЯ КОМИССИЯСЕНЕҢ ЭШ КОМАНДАЛАРЫНА КАРАТА
1942 елның 14 сентябрендә Лондонда Европа консультация комиссиясенең эш командаларына карата Советлар Союзы, АКШ һәм Бөекбритания вәкилләренең киңәшмәсе булды. Киңәшмәдә Советлар Союзыннан илче И.М. Майский, АКШтан илче Дж. Вайнант, Бөекбританиядән сэр У. Стрэнг катнаштылар. Киңәшмәдә Европа консультация комиссиясенең эш командаларын оештыру, аларның составын һәм вәкаләтләрен билгеләү мәсьәләләре каралды. Киңәшмәдә катнашучылар, бу мәсьәләләр буенча уртак фикергә килеп, тиешле карарлар кабул иттеләр.
## Конференциядә катнашучы илләрнең хәрби хәрәкәтләрендәге әсирләрне һәм гражданнарны азат итү һәм кире кайтару турындагы килешү
1942 елның 15 сентябрендә Женевада Халыкара Кызыл Хач комитеты инициативасы белән чакырылган конференциядә катнашучы илләрнең хәрби хәрәкәтләрендәге әсирләрне һәм гражданнарны азат итү һәм кире кайтару турындагы килешү имзаланды. Килешүдә, сугыш хәрәкәтләре туктатылганнан соң, барлык әсирләрне һәм гражданнарны тоткарлыксыз һәм шартларсыз азат итү, аларны үз илләренә кайтаруны оештыру каралган.
## Лондонда инглиз-совет профсоюз комитетының утырышы
1942 елның 16 сентябрендә Лондонда инглиз-совет профсоюз комитетының чираттагы утырышы булды. Утырышта совет профсоюзлары делегациясе җитәкчесе Н.М. Шверник һәм инглиз профсоюзлары конгрессы генераль советы рәисе сэр У. Ситрин докладлар белән чыгыш ясадылар. Утырышта, фашистлар Германиясенә каршы көрәштә ике ил профсоюзларының хезмәттәшлеген ныгыту, үзара ярдәмне арттыру буенча конкрет чаралар билгеләнде.
## ТЕЛЕГРАММАЛАР
— ЛОНДОН, 16 сентябрь. (ТАСС). Инглиз-совет профсоюз комитетының утырышында катнашучы совет профсоюзлары делегациясе, Англиянең берничә сәнәгать үзәгендә булып, эшчеләр белән очраштылар.
— ВАШИНГТОН, 16 сентябрь. (ТАСС). АКШ президенты Ф. Рузвельт, конгресска мөрәҗәгать итеп, хәрби бюджетны арттыруны сорады.
— СТОКГОЛЬМ, 16 сентябрь. (ТАСС). Швециядә парламент сайлауларында социал-демократлар партиясе җиңү яулады.
## ТЕАТРЛАРДА ҺӘМ КИНОЛАРДА
— Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры — «Галиябану».
— В.И. Качалов исемендәге Зур драма театры — «Ревизор».
— М. Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театры — «Аккош күле».
— «Родина» кинотеатры — «Александр Невский».
— «Татарстан» кинотеатры — «Чапаев».
Мөхәррир: С. ШАКИРОВ.
Редакция адресы: Казан, Бауман урамы, 19. Телефоннар: редактор — 3-12, редактор урынбасары — 3-14, җаваплы секретарь — 3-15, партия тормышы бүлеге — 3-16, пропаганда бүлеге — 3-17, сәнәгать бүлеге — 3-18, авыл хуҗалыгы бүлеге — 3-19, мәдәният бүлеге — 3-20, хатлар бүлеге — 3-21, информация бүлеге — 3-22, бухгалтерия — 3-23. Типография «Кызыл Татарстан» газетасы, Казан, Бауман урамы, 19. Тираж 50 000. Заказ № 1234.
|
000c00fa8f80f51b9a639adb1789e1ab | 2,018 | null | ПОСТАНОВЛЕНИЕ
КАРАР
№ 285
5 декабрь 2018 г.
## Түбән Кама шәһәре Башкарма комитетының кайбер карарларына үзгәрешләр кертү турында
«Дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтүне оештыру турында» 2010 елның 27 июлендәге 210-ФЗ номерлы Федераль закон, Түбән Кама шәһәре Башкарма комитетының «Түбән Кама шәһәрендә муниципаль хезмәтләр күрсәтүнең административ регламентларын эшләү һәм раслау тәртибен раслау турында» 2015 елның 1 де-кабрендәге 480нче карары нигезендә, карар бирәм:
1. Түбән Кама шәһәре Башкарма комитетының кайбер карарларына кертелә торган үзгәрешләрне кушымта нигезендә расларга.
2. Җәмәгатьчелек һәм гаммәви мәгълүмат чаралары белән элемтә бүлегенә әлеге карарны басма матбугатта һәм Түбән Кама муниципаль районының рәсми сайтында урнаштыруны тәэмин итә.
3. Әлеге карарның үтәлешен контрольдә тотуны үз өстемдә калдырам.
Җитәкче
Д.И. Баландин
## Татарстан Республикасы Түбән Кама шәһәре Башкарма комитетының 2018 елның 5-нче декабрь 285-нче номерлы карары белән расланган кушымта
### Түбән Кама шәһәре Башкарма комитетының кайбер карарларына кертелә торган үзгәрешләр
1. Түбән Кама шәһәре Башкарма комитетының «Күчемсез милек объектларына адреслар бирү, үзгәртү һәм юкка чыгару буенча муниципаль хезмәт күрсәтүнең административ регламентын раслау турында» 2016 елның 15 мартындагы 74нче номерлы карарына түбәндәге үзгәрешләр кертергә:
5.1 пунктның 2 абзацының 3 пунктчасын түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
> «3) мөрәҗәгать итүчедән муниципаль хезмәт күрсәтү өчен Россия Федерациясенең норматив хокукый актлары, Россия Федерациясе субъектларының норматив хокукый актлары, муниципаль хокукый актлар белән каралмаган документларны яисә мәгълүматны яисә гамәлләр башкару таләбе;»;
5.1. пунктның 2 абзацын түбәндәге эчтәлекле 10 пунктча белән тулыландырырга:
> «10) мөрәҗәгать итүчедән, муниципаль хезмәт күрсәткәндә, муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларны беренчел кабул итүдән баш тартканда аларның юклыгы һәм (яки) дөрес түгеллеге күрсәтелмәгән документлар яисә мәгълүмат, яисә 210-ФЗ номерлы Федераль законның 7 маддәсендәге 1 кисәгенең 4 пунктында каралган очраклардан тыш, муниципаль хезмәт күрсәтү таләбе. Күрсәтелгән очракта мөрәҗәгать итүче тарафыннан күп функцияле үзәкнең карарларына һәм гамәлләренә (гамәл кылмавына), күпфункцияле үзәк хезмәткәренә судка кадәр (судтан тыш) шикаять бирү, әгәр карарларга һәм гамәлләренә (гамәл кылмавына) шикаять белдерелә торган күп функцияле үзәккә тиешле муниципаль хезмәтләр күрсәтү вазыйфасы функциясе 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 маддәсендәге 1.3 өлеше белән билгеләнгән тәртиптә тулы күләмдә йөкләнгән булса.»;
5 бүлекне түбәндәге эчтәлекле 5.9. пункты белән тулыландырырга:
> «5.9. Шикаять канәгатьләндерелергә тиеш дип табылган очракта, мөрәҗәгать итүчегә җавапта, муниципаль хезмәт күрсәткәндә ачыкланган җитешсезлекләрне кичекмәстән бетерү максатларында, муниципаль хезмәт күрсәтүче орган, күпфункцияле үзәк яки 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 маддәсендәге 1.1 кисәгендә каралган оешманың гамәлләре турында мәгълүмат бирелә, шулай ук китерелгән уңайсызлыклар өчен гафу үтенелә һәм алга таба муниципаль хезмәт алу өчен мөрәҗәгать итүче башкарырга тиешле гамәлләр турында мәгълүмат күрсәтелә.
>
> Шикаять канәгатьләндерелергә тиеш түгел дип танылган очракта, мөрәҗәгать итүчегә җавапта кабул ителгән карарның сәбәпләре турында дәлилләнгән аңлатмалар, шулай ук кабул ителгән карарга шикаять бирү тәртибе турында мәгълүмат бирелә.».
2. «Татарстан Республикасында социаль ипотека системасында торак шартларын яхшыртуга мохтаҗларны исәпкә кую буенча муниципаль хезмәт күрсәтүнең административ регламентын раслау турында» 2018 елның 15 гыйнварындагы 5 номерлы Түбән Кама шәһәре Башкарма комитеты карарына түбәндәге үзгәрешләрне кертергә:
5.1 пунктның 2 абзацының 3 пунктчасын түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
> «3) мөрәҗәгать итүчедән муниципаль хезмәт күрсәтү өчен Россия Федерациясенең норматив хокукый актлары, Россия Федерациясе субъектларының норматив хокукый актлары, муниципаль хокукый актлар белән каралмаган документларны яисә мәгълүматны яисә гамәлләр башкару таләбе;»;
5.1. пунктның 2 абзацын түбәндәге эчтәлекле 10 пунктча белән тулыландырырга:
> «10) мөрәҗәгать итүчедән, муниципаль хезмәт күрсәткәндә, муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларны беренчел кабул итүдән баш тартканда аларның юклыгы һәм (яки) дөрес түгеллеге күрсәтелмәгән документлар яисә мәгълүмат, яисә 210-ФЗ номерлы Федераль законның 7 маддәсендәге 1 кисәгенең 4 пунктында каралган очраклардан тыш, муниципаль хезмәт күрсәтү таләбе. Күрсәтелгән очракта мөрәҗәгать итүче тарафыннан күп функцияле үзәкнең карарларына һәм гамәлләренә (гамәл кылмавына), күпфункцияле үзәк хезмәткәренә судка кадәр (судтан тыш) шикаять бирү, әгәр карарларга һәм гамәлләренә (гамәл кылмавына) шикаять белдерелә торган күп функцияле үзәккә тиешле муниципаль хезмәтләр күрсәтү вазыйфасы функциясе 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 маддәсендәге 1.3 өлеше белән билгеләнгән тәртиптә тулы күләмдә йөкләнгән булса.»;
5 бүлекне түбәндәге эчтәлекле 5.9. пункты белән тулыландырырга:
> «5.9. Шикаять канәгатьләндерелергә тиеш дип табылган очракта, мөрәҗәгать итүчегә җавапта, муниципаль хезмәт күрсәткәндә ачыкланган җитешсезлекләрне кичекмәстән бетерү максатларында, муниципаль хезмәт күрсәтүче орган, күпфункцияле үзәк яки 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 маддәсендәге 1.1 кисәгендә каралган оешманың гамәлләре турында мәгълүмат бирелә, шулай ук китерелгән уңайсызлыклар өчен гафу үтенелә һәм алга таба муниципаль хезмәт алу өчен мөрәҗәгать итүче башкарырга тиешле гамәлләр турында мәгълүмат күрсәтелә.
>
> Шикаять канәгатьләндерелергә тиеш түгел дип танылган очракта, мөрәҗәгать итүчегә җавапта кабул ителгән карарның сәбәпләре турында дәлилләнгән аңлатмалар, шулай ук кабул ителгән карарга шикаять бирү тәртибе турында мәгълүмат бирелә.».
|
000c37749885d25fea523e069eb39cad | 2,009 | Encyclopedia | ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ФӘННӘР АКАДЕМИЯСЕ Г. ИБРАҺИМОВ ИСЕМЕНДӘГЕ ТЕЛ, ӘДӘБИЯТ ҺӘМ СӘНГАТЬ ИНСТИТУТЫ
**ФАТИХ УРМАНЧЕ**
**ТАТАР МИФОЛОГИЯСЕ**
**ЭНЦИКЛОПЕДИК** **С\*\*\*\*ҮЗЛЕК**
ӨЧ ТОМДА
**II**
***S-C***
КАЗАН **•** «МӘГАРИФ» НӘШРИЯТЫ **•** 2009
УДК 2-264:811.512.145(031) ББК 82(2Рос=Тат) я2 У67
*Издано при финансовой поддержке Федерального агентства*
*по печати и массовым коммуникациям в рамках Федеральной целевой*
*программы «Культура России».*
**Р е д к о л л е г и я:**
**К. М. Миңнуллин, Х. Ш. Мәхмүтов, Г. М. Дәүләтшин,**
**Л. Ш. Җамалетдинов, М. Х. Вәлиев**
Китапта Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе, Татарстан Республикасының Г. Тукай исемендәге Дәүләт бүләге иясе,
халык рәссамы *Әхсән Фәтхетдинов* рәсемнәре файдаланылды.
**Урманче Ф. И.**
У67 Татар мифологиясе. Энциклопедик сүзлек: 3 томда: 2 т. (Д—С) / Фатих Урманче.— Казан : Мәгариф, 2009.— 343 б.
ISBN 978-5-7761-1956-9
Бу китап — татар гуманитар фәннәре тарихында беренче тәҗрибә. Төрки-татар халыкларының бик борынгыдан килгән ифрат бай рухи мирасына багышланган хезмәт буларак, ул тел, әдәбият, сәнгать, халык иҗаты, этнография өлкәләрендә эшләүче галимнәр, укытучылар, югары һәм урта уку йорты студентлары, гомумән, киң катлау укучылар игътибарына тәкъдим ителә.
ISBN 978-5-7761-1956-9 © «Мәгариф» нәшрияты, 2009
© Бизәү. «Мәгариф» нәшрияты, 2009
Шартлы кыскартылмалар
БНТ — Башкирское народное творчество.
Многотомник БР — Библиотека русского фольклора.
Многотомник
БХИ — Башкорт халык иҗады.
Күптомлык (башкорт телендә)
ЖМНП —Журнал Министерства народного
просвещения ИОАИЭ — Известия Общества археологии, истории и этнографии при Казанском университете КНС — Казахские народные сказки.
В 3 т. МҖ — «Мәдәни җомга» газетасы МНМ — Мифы народов мира. Энциклопедия. В 2 т. Навои — Навои А. Сочинения. В 10 т. РАН —Российская академия наук РТС — Русча-татарча сүзлек. 4 т. РФ — Русский фольклор. Ежегодник
СӘ — «Совет әдәбияты» журналы
СБ — «Совет Башкортстаны»
газетасы
СТ — «Советская тюркология»
журналы СЭ — «Советская этнография»
журналы ТК — Татар календаре
ТМК — Татар мөселман календаре ТМ — Татар мифлары. 2 кит. ТТАС — Татар теленең аңлатмалы
сүзлеге. 3 т. ТХӘ — Татар халык әкиятләре ТХИ — Татар халык иҗаты. 13 т. ТЯ — «Татарстан яшьләре» газетасы
— «Этнографическое обозрение» ЭО
журналы
гар. — гарәп теленнән алынган сүз
грек. — грек теленнән алынган сүз
исл. —исланд теленнән алынган сүз
лат. —латин теленнән алынган сүз
үзб. — үзбәк теленнән алынган сүз
фар. — фарсы теленнән алынган сүз
яһүд. —яһүд теленнән алынган сүз
Д
**ДАВИД, ДАУД**, (*яһүд.* Dаvid, бәлки «сөекле»дер), б.э.к. X гасырда Израиль дәүләтенең патшасы. Тәүрат аңа эпик батыр, кыю, гаярь, җиңелмәс сугышчы төсмерләре өсти. Соңрак яһүдиләрнең һәм христианнарның фольклор һәм әдәби традицияләрендә ул Коткаручы (Мессия) буларак күзаллана башлый. Килеп чыгышы ягыннан Д.— яһүдләрнең Вифлеем шәһәреннән. Яшь вакытта башка байтак эпик батырлар кебек көтүче була. Яшьтән үк ул кыю, куркусыз батыр кеше булып таныла. Музыка уен коралларында да уйный белә. Яхве алла аның яклаучысы һәм саклаучысы дип күзаллана. Саул патша сараена килеп кергәч, ул, төрле музыка уен коралларында уйнап, борчулы патшаның күңелен күрә. Коточкыч зур көчкә ия булган һәм һич җиңелмәс Голиаф, гадәттә, фәләстыйнлыларның зур гәүдәле батыры — *великан* дип аңлатыла. Д., Голиафны җиңеп, Саул патшаның иң якын кешеләреннән берсенә әверелә. Яһүди һәм христиан әдәбияты (гомумән сәнгате) Голиаф белән Д. сугышына аеруча зур игътибар бирә. Традиция буенча, Д.ның Голиаф белән сугышы Израиль кабиләләренең фәләстыйнлыларга каршы сугышын чагылдыра дип санала. Әнә шул су гышларның берсендә үсмер-көтүче Д. Голиафның фәләстыйнлыларны әшәке сүзләр белән хурлавын ишетә һәм аңа каршы сугышка чыгарга ниятләрен белдерә. Саул патша әзерләгән гадәти кораллардан баш тартып, ул Голиафка үзенең пращыннан таш белән ата. Таш Голиафның маңгаена тия.
***4***
Голиаф егыла. Д. аның башын кисә (халыкара мифологиядәге *Кисекбаш* мотивы). Шуннан соң, аңлашыладыр, фә ләстыйнлылар сугыш кырыннан ка чып китәләр. Фәләстыйн батыры Голиафны, аннан соңгы сугышларда аюны һәм арысланны җиңгән шагыйрь һәм музыкант Д. якын арада халыкның тирән ихтирамын һәм мәхәббәтен казана. Саул патшаның кызы Мелхолага өйләнә. Халык Д.ны Саулдан да ныграк ихтирам итә башлый. Көнчелеге купкан Саул Д.ны рәхимсез эзәрлекли башлый һәм үтермәкче була. Озак дәвам иткән сугышлардан соң Д. утыз яшендә Хеврон-Иудея патшасы дип игълан ите лә һәм 40 ел дәвамында тәхеттә утыра. Күп тапкырлар өйләнә. Иң ярат кан хатыны дип Вирсавия санала. Д. образы яһүди дини әдәбиятта гына түгел, Европа әдәбиятында һәм сәнгатендә дә киң чагылыш таба. Әйтик, Донателло, А. Верроккьо, Микеланджело статуяларында; XV— XVIII йөзләрдә яшәп иҗат иткән А. Поллайоло, Я. Тинторетто, Караваджо, Г. Рени һ. б. рәссамнарның картиналарында. Д. образы шулай ук байтак язучыларның һәм композиторларның әсәрләренә дә килеп керә. Төрле әдипләрнең игътибарын бигрәк тә Д.— Вирсавия, Д.— Саул, Д.— Голиаф сюжетлары җәлеп итә. Д. (Дауд) образы Коръәндә дә билгеле бер чагылыш таба. Дөрес, биредә әле генә китерелгән чагыштырмача катлаулы сюжетлар юк. Шулай да Д. Коръәндә дә югары бәяләнә. «Бәкара (Сыер) сүрәсе»ндә, мәсәлән, «Шулай
итеп, алар *(сугыш башланыр-башланмаста)* Аллаһ ярдәме илә алар-ны *(дошманнарны)* куып таратты. *(Мөэ мин гаскәре белән килгән)* Д. Җалутны (Голиафны? — *Ф. У.*) үтерде. Аллаһ аңа *(Д.ка)* хөкемдарлык һәм пәйгамбәрлек дәрәҗәсе бирде, ул өйрәнергә теләгәннәрнең бәгъзеләрен Аллаһ өйрәтте» (2:251). Яисә «Әнбия (Пәйгамбәрләр) сүрәсе»ннән түбәндәге өзекне алырга мөмкин: «Шулай ук Д. белән Сөләйманны исегезгә төшерегез. Берзаман алар иген басуы хосусында бәхәскә керделәр. Берәүләренең сарык көтүе, кичке якта игенчеләрнең иген басуына кереп, бик күп зыян китергән иде. Без аларның хөкем эшләренә шаһит булып тордык» (21:78). Халыкара фольклорда һәм язма әдәбиятта, шул исәптән Идегәй исеме белән нисбәтле легендаларда да, киң чагылыш тапкан бу сюжет махсус аңлатуны таләп итә. Әнә шул бурычны үтәү өчен, Коръәнне татарчага тәрҗемә итүче Р. Батулла М. Чагрыҗы тәфсиреннән түбәндәге сүзләрне китерә: «Бу гауганы хөкем итүче Д. белән унөч яшьлек Сөләйман — икесе ике төрле карар чыгара. Д.: «Зыян күргән игенчегә сарык көтүен бирергә»,— ди. Ләкин Сөләйман: «Күрелгән зыянны каплаганга кадәр генә, бакча иясе сарыкларның йоны, сөте, итеннән файдалана ала, зыян каплангач, сарыклар хуҗасына кайтарып бирелергә тиеш»,— ди, һәм Д. сабый углының хөкеме белән риза була». Тәүратның һәм Коръәннең мөһим персонажы булган Д. пәйгамбәр татар әдәбияты әсәрләрендә дә билгеле бер урын ала. Аның исемен С. Сараи (1321—1396) үзенең «Гөлестан бит-төрки» әсәрендә телгә алып үтә: «Дүртенче — хуш аваз (матур тавыш) кирәк кем Д. Нәгъмә (Д. пәйгамбәрнеке кебек тавыш) белән очар кошны, акар суны тыйгай. Дәгый ул бу фәзыйләт (өстенлек) белән хәлаек күңелен сайд итә (карата, тота) белгәй». Д. пәйгамбәр образы татар совет әдәбиятында да чагылыш таба. Н. Исәнбәтнең (1899—1992)
**Д**
халык иҗаты әсәрләренә таянып язылган «Хуҗа Насретдин» комедиясендә (1939) түбәндәге күренеш бар: Хуҗа Насретдинның бер көнлек ханлыгында чыккан гауга уңаеннан ул Җиһангиргә рәтле җавап бирмәгәч, «*Җиһангир.* Шулаймы? (Көч белән ачуын тыеп.) Д. галәйһиссәлам үз кулы белән койган шушы изге кылычым белән ант итеп әйтәм, йә син миңа хәзер турысын сөйләрсең, яки... сөйләмисең?» — дип кисәтә... Шул ук пәйгамбәр турындагы сүзләр драматургның «Җирән чичән белән Карачәчсылу» (1942) комедиясенә дә килеп керә: *«Имчеләр башы (*шаман.*— Ф. У)*: Тимерчегә пир булган хәзрәте Д. пигамбәр исеме белән тотаем, тимере белән ораем...» Шул рәвешчә, Д. пәйгамбәр исеме, нигездә, төрле тылсым-могҗизалар белән бәйле рәвештә, төрки-татар дөньясында мең ярым еллар дәвамында шактый актив рәвештә яшәп килә.
*Әдәбият:* Дауд // МНМ: В 2 т.: Т. 1.— М., 1987.— С. 354; *Пиотровский М. Б.* Коранические сказания.— М., 1981.— С. 138—142; *Дауд* // Ислам. Энциклопедический словарь.— М., 1991.— С. 56—57; *Миннегулов Х. Ю.* Татарская литература и восточная классика.— Казань, 1993.— С. 164—171; *Яхин Ф.* Давыт пәйгамбәр / Пәйгамбәрләр. Фәрештәләр. Ахирәт.— Казан, 1999.— 85—94 б.; Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 39, 267, 306, 354, 401, 425 б.
**ДАСТАН**, *(фар.* поэма, эпос\*),\* Якын һәм Урта Көнчыгыш, Көньяк-Көнчыгыш Азия, Урта Идел һәм Урал буе халыклары фольклорында һәм язма әдәбиятында эпик жанр; аерым очракларда халык иҗаты әсәрләренең (әкият, легенда, риваять) әдәбиләштерелгән варианты булырга мөмкин. Халык арасында телдән дә, язма рәвештә дә тарала. Шигъри, прозаик һәм тезмә формаларның ара лашып килүеннән тора; баштан ахырга кадәр (кыргызларның «Манас»ы, үзбәкләрнең «Алпамыш»ы, каракалпакларның «Кырык кыз»ы, күп кенә төрки халыкларда
***5***
**Д**
киң таралган «Идегәй») яки өлешчә (төрки халыкларның байтагында билгеле булган «Таһир — Зөһрә», «Кузы Күрпәч белән Баян-Сылу»), ә кайвакыт тулысынча прозаик хикәяләүгә (башкорт һәм татар халыкларының «Җик Мәргән», төрки фольклордагы «Йир Төшлек») нигезләнә. Фарсы, үзбәк, таҗик, азәрбайҗан, татар, башкорт, казакъ фольклорындагы формалары һәм эчтәлекләре ягыннан романга тартым (романик) поэмалар да Д. дип атала. Фарсы һәм таҗик әдәбиятларыннан аермалы буларак, төрки-татар халыклары Д.нарында шигъри һәм прозаик юллар үзара аралашып килә; аларның шигъри өлешләре дутар, думбра белән көйләп әйтелә. Аерым Д.нарның авторлары һәм башкаручылары төрле телләрдә төрлечә атала. Аларның төрки халыклар арасында киң таралган исемнәре: чичән, җырчы, җырау; башкорт халкында — кобаерчы. Борынгы һәм урта гасырлар Шәрекъ әдәбиятының һәм фольклорының шактый көчле йогынтысы нәтиҗәсендә барлыкка килгән татар Д.нары жанр үзенчәлекләре ягыннан дүрт төркемгә бүлеп өйрәнелә: борынгы мифологик Д.нар; батырлык Д.нары; мәхәббәт Д.нары; китаби Д.нар. Беренче төркемгә зур күләмле әсәрләрдән «Йир Төшлек» һәм «Түләк» яки «Түләк белән Сусылу» Д.нары керә. Йир Төшлекнең исемен XIX гасырның 70 нче елларында академик В. В. Радлов «Җир асты каһарманы» дип тәрҗемә иткән иде. Һәм, чыннан да, Д. баштан ахырга кадәр төрки эпосның бик борынгы һәм төп проблемаларыннан булган «батырларча өйләнү» сюжетына нигезләнә. Батырның маҗаралары Ак елан патшалык иткән еланнар дөньясында — Җир асты патшалыгында бара. Шундый ук архаик сюжетка корылган «Түләк» Д.ында да мифологик геройлар һәм аларның Су асты патшалыгында булган катлаулы маҗаралары хакында сөйләнә. Түләкнең төп максаты — ике дөнья вәкилләре арасында яхшы багланышлар (хәтта
***6***
гаилә мөнәсәбәтләре), гармония урнаштыру. Д.ның иң борынгы үрнәкләрендә каһарман үзенең бу максатына ирешә алса да, икенчеләрендә Д. фаҗига — ике каһарманның да һәлак булуы белән тәмамлана.
*Ба тырлык Д.нары* дип билгеләнгән «Ак Кү бек» һәм «Идегәй» татар халкының Алтын Урда чорындагы тормышын, тарихи язмышын чагылдыра. Аларны конкрет тарихи Д.нар дип атарга да мөмкин. Чөнки алар, аеруча «Идегәй», шул чорның эре тарихи вакыйгаларында зур роль уйнаган тарихи шәхесләр — хан, әмир, сәясәтчеләр белән бәйләнгән. Аларның кырыс һәм каршылыклы мөнәсәбәтләрен, үзара кискен көрәшен чагылдыра. Әлеге Д.нарның икесе дә тирән фаҗига белән бетә: төп каһарманнар барысы да һәлак була. Моны конкрет тарихи вакыйгаларның турыдан-туры чагылышы дип тә кабул итәргә мөмкин. Чөнки «Ак Күбек» Д.ны монгол яулап алулары белән бәйле трагик вакыйгаларны чагылдырса, «Идегәй» Д.ны Алтын Урдада барган кискен көрәш, анда көчәеп киткән үзара ызгыш-талаш, хәтта көчле орыш-сугышлар хакында сөйли. Шуның белән бәйле рәвештә әлеге Д.нарның эчтәлеге дә шактый катлаулы һәм каршылыклы. Халык эпосының *мәхәббәт Д.нары* яки *лиро-эпос* дип аталган өченче төренә Бараба татарларыннан язып алынган «Кузы Күрпәч белән Баян-Сылу» Д.ының күп санлы вариантлары керә. Әмма әлеге Д.ның зур күләмле һәм шигъри яктан югары дәрәҗәдә торган егермеләп варианты XX гасырның 60—70 нче елларында Омск һәм Новосибирск өлкәләрендә язып алына. Аларда әле дөньяга килгәнче үк ярәшеп куелган егет белән кызның эчкерсез, тирән һәм фаҗигале мәхәббәте турында сөйләнә. Бу яктан әсәр әлеге төр Д.нарга хас эпик кысалардан читкә чыкмый. Татар халык Д.нарының гаҗәеп бай һәм үзенчәлекле төркемен халкыбыз репертуарында зур урын алып торган
**Д**
*китаби Д.нар* тәшкил итә: «Йосыф китабы» («Кыйссаи Йосыф»), «Бүз егет», «Сәйфелмөлек», «Ләйлә белән Мәҗнүн», «Шахсәнәм һәм Гариб», «Таһир белән Зөһрә» һ. б. Килеп чыгышлары ягыннан бу Д.нар Борынгы Шәрекъ, гарәп илләре һәм Урта Азия китаби мәдәниятенә нисбәт ителәләр. Һәм моның үз сәбәбе бар. Билгеле булганча, татар халкы, бигрәк тә Урта Идел татарлары, элек-электән язма мәдәнияткә ия китаби халык булган. Бу якта күләмле шигъри Д.нар, күрәсең, булмаган яки булып та онытылган. Шуның нәтиҗәсендә Идел буе татарларында, беренчедән, төрки Д.нарга тартым, зур күләмле тылсымлы («Ак бүре», «Алтын алма», «Корчаңгы тай») һәм батырлык әкиятләре («Таңбатыр», «Зөлкарнәй батыр», «Дутан батыр», «Турай батыр» һ. б.) зур бер иҗади егәр белән үсеп китсәләр, икенчедән, китаби Д.нар киң урын ала. Формалары ягыннан алар халык эпосына хас гомуми кысалардан читкә чыкмыйлар: тулысынча диярлек шигъри («Бүз егет»), аралаш («Таһир — Зөһрә») яки прозаик хикәяләүдән генә торырга мөмкиннәр («Йосыф китабы»). Китаби Д.нарның эчтәлекләре, тулаем алганда, катлаулы булса да, аларның үзәгендә туган илне, үз йортыңны саклау, гаилә кору һәм мәхәббәт проблемалары тора. Шул ук вакытта китаби Д.нарның эчтәлегенә һәм сюжетына хас кайбер гомуми үзенчәлекләрне дә күрсәтеп үтәргә кирәк. Кол Галинең ислам һәм Коръән тәгълиматы һәм мифологиясе йогынтысы астында язылган «Кыйс-саи Йосыф» поэмасына нигезләнгән «Йосыф китабы»ннан башка китаби Д.нарның барысы да тирән фаҗига белән тәмамлана. Бу яктан алар халыкта күптән мәгълүм булган мәхәббәт Д.нарына да якын торалар. Әлеге Д.нарның сюжетында мөһим урын алып торган трагик бетем, барыннан да элек, бик тирәннән килгән әдәби-нәфасәти традицияләр куәте белән бәйләнгән булса, икенчедән, урта гасырларда гаилә,
ыру һәм кабиләара мөнәсәбәтләрнең кырыслыгы, киеренкелеге белән аңлатыла. Әнә шуңа күрә бу Д.нар халык арасында киң таралалар да! Татар халык Д.нарын махсус язып алу һәм аерым китапта бастырып чыгару буенча беренче мөһим адымны академик В. В. Радлов ясый һәм үзенең мәгълүм китабына Себер татарларыннан язып алган күп санлы Д.нарны кертә (1872). XX гасырның беренче чирегендә дөнья күргән фольклор басмалары арасында төп урынны аерым китаплар рәвешендә нәшер ителгән төрки-татар Д.нары алып тора. 1940 елда «Совет әдәбияты» журналында Н. Исәнбәт «Идегәй» Д.ының үзе тө зегән клас сик версиясен бастырып чыгара. Шуннан соң, билгеле бер сәбәпләр аркасында, татар халык Д.нары галимнәр игътибарыннан читләштерелә. Алар, гомумән, «онытылып тора». XX гасыр ның 70 нче еллары башында гына татар эпосына багышланган зур күләмле теоретик мәкаләләр һәм махсус монографияләр дөнья күрә башлый. Татар халык эпосы әсәрләрен бастырып чыгару һәм фәнни өйрәнү эшләре соңгы елларда да уңышлы дәвам итә.
*Әдәбият:* Образцы народной литературы тюркских племен, живущих в Южной Сибири и Дзунгарской степи, собрал В. В. Радлов.— Ч. IV.— СПб., 1872; Татар халык дастаны «Идегәй». Н. Исәнбәт җыйналмасы // СӘ.— 1940.— № 11—12; *Х. Кор-Оглы.* Дастан // Краткая литературная энциклопедия.— Т. 2.— М., 1964; *Әхмәтова Ф.* Татар халык дастаннары // ТХИ: Дастаннар / Төз. Ф. Әхмәтова.— Казан, 1984; *Урманчеев Ф.* Героический эпос татарского народа.— Казань, 1984; *Урманче Ф.* Народный эпос «Идегей».— Казань, 1999; *Урманче Ф.* Лиро-эпос татар Среднего Поволжья.— Казань, 2002.
**ДӘҖҖАЛ**, \[*гар*. алдакчы, ялганчы; арамей телендәге *даггала* сүзеннән, шул ук ялган, ялган Мәсих (Коткаручы, Мессия)\]; борынгы гарәп һәм ислам мифологиясе персонажы; христиан динендәге Антихристка туры килә дип санала. Коръәндә телгә алынмый; Д.
***7***
**Д**
турында хәдисләрдә һәм Ахырзаман белән бәйләнгән дастан-кыйссаларда сөйләнелә. Мөселманнарның карашлары буенча, Д.ның эш-гамәлләре Иблис белән дә бәйләнгән; адәм балаларын юлдан яздыручыларның соңгысы: халыкка ул үзен, чыннан да, Коткаручы, Гайсә пәйгамбәр яки Мәһди дип игълан итәчәк. Легендалар буенча, Д., үзенең төп вазифасын үтәүгә керешкәнче, Һинд океанындагы утрауда тимер кадак белән кыя-ташка кадакланган килеш гомер итә. Мәгълүм кыйсса сюжетына кайвакыт борынгы грекларның мифологик легендалары белән бәйле мотивлар да килеп керә: әлеге океандагы утрау яныннан узып баручы диңгезчеләр искиткеч моңлы көй-музыка ишетәләр икән (амазонкалар турындагы бик борынгы мифларга ишарә). Д.ның махсус билгесе дә бар: аның гәүдәсе — кызыл, маңгаенда — бер күз, шунда ук *каф* хәрефе яки *кяфер* сүзе дә язылган икән... Димәк, күрсәтелгән мотивның килеп чыгышы борынгы грек мифлары белән түгел, ә бәлки Борынгы Шәрекъ, арамей яки набатей мифологиясе белән бәйләнгән. Дөнья бетәр алдыннан, *Йәэҗүҗ-Мәэҗүҗ* Искәндәр патша торгызган диварны җимергәч, Д. үзенең тоткынлыгыннан котылачак. Көнчыгыштан чыккан Д., коточкыч зур ишәккә атланып, дөнья буйлап китәчәк; аның артыннан *кяферләр* һәм *монафикълар* иярәчәк; Д. бөтен Җир йөзендә, Мәккә белән Мәдинәдән тыш, үзенең куркыныч хакимиятен урнаштырып, үз юлындагы барлык мәчетләрне җимереп, мөселманнарны туган җирләреннән куып җибәрәчәк. Д.ның хакимияте 40 көн, икенче бер хәбәрләр буенча 40 ел дәвам итәчәк. Шуннан соң Мәһди, чыгып, Сүриядә яки Фәләстыйн илендә Д.ны үтерәчәк. Әлеге вакыйгалардан соң, Исрафил пәйгамбәр сурына өреп, *Кыямәт көне* җитүен хәбәр итәчәк һәм үлгәннәрнең барысы да каберләреннән кубарылачак. Ислам язма мәдәнияте һәм гарәп мифологиясе Урта Азия, Кавказ, Идел
***8***
буйларында яшәүче халыкларның рухи дөньясына тирән үтеп кергәч, Д. образы да әлеге халыклар мифологиясендә, бигрәк тә язма әдәбиятында мөһим урын ала. Төрле шәехләргә бәяләмә биргәндә, Х. Ә. Ясәви (XI гасыр ахыры — 1166), мәсәлән, Д. исемен дә куллана һәм кайбер шәехләрне Д. белән чагыштыра... Остазыннан аермалы буларак, С. Бакыргани (? —1186) үзенең «Ахырзаман» поэмасында Д. образына һәм аның куркыныч гамәлләренә зур урын бирә. Ахырзаман алдыннан чыккан Д. башта кяферләр иле Рум-га (Византиягә), аннан ислам иле Хорасанга килә. Ялган пәйгамбәр Д.га Аллаһының хак юлдан баручы пәйгамбәре Мәһди каршы чыга. Әмма, поэмада сөйләнгәнчә, башта Мөхәммәд өммәте Д. тарафыннан тар-мар ителә. Тик Мәһди, Мәдинәгә барып, Мөхәммәд пәйгамбәрнең каберен зиярәт кылганнан соң гына, Гайсә пәйгамбәр белән бергә Тур (Синай) тавында Д.дан котыла ала. Әгәр С. Бакырганиның «Ахырза-ман» поэмасында Д. турында мөмкин кадәр киң мәгълүмат бирелсә, шуннан соңгы төрки-татар әдәбиятында бу образ, нигездә, «юл уңаеннан гына», чагыштыру, билгеле бер дәрәҗәдә бәяләмә бирү өчен генә кулланыла башлый. С. Сараиның (1321—1396) «Гөлестан бит-төрки» әсәрендә, әйтик: «Канда (кайда) кем ач эт табар ит, теш орыр (чәйнәр), сормас (сорамас) аны: Кем бу Салих накәсеме (ана дөяме), йахуд Д. ишәге?» (Салих — Мөхәммәд пәйгамбәргә хәтле яшәгән пәйгамбәрләрнең берсе. Аның дөясе изге дип саналган.) Борынгы һәм урта гасырлар төрки-татар әдәбиятында шактый актив кулланылган Д. образы берара онытылып та тора кебек. Әмма XIX һәм XX гасырлар чигендә иҗтимагый тормыш аеруча катлауланып, киеренкеләнеп киткәч, әлеге образ яңадан калкып чыга һәм тагын да активрак кулланыла башлый. Г. Тукай (1886—1913) үзенең «Японияне мөселман итәчәк галимнәр кайда?»
(1906) дип аталган кискен сатирик шигырендә түбәндәгечә яза: «Халыкны аздырып, яшь каһарманнардан биздереп, Д. булдыгыз». Әлегә кадәр, нигездә, билгеле бер явыз зат исеме буларак кулланылган *Д.* сүзе китерелгән өзектә күмәклек исем булып китә. Соңрак язылган әдәби әсәрләрдә ул, ни гездә, әнә шул формада кулланылса да, ара-тирә *Д.* сүзенең ялгызлык исеме булуы да онытылмый. Мәсәлән, Н. Думавиның (1883—1933) «Эч поша, күңел болгана» шигырендә: «Түгел бер патшада бу хәл. Бөтен дөнья тулып Д.; Икенче сүз илә: ошбу — Капитал дәүренең җае». Әлеге образ проза әсәрләренә дә үтеп керә. Г. Исхакый (1878—1954) аңа еш мөрәҗәгать итә. Язучының «Тормышмы бу?» (1911) повестенда, мәсәлән, түбәндәге юллар бар: «Нәрсә күзеңне акайтып торасың? Укы!» — дип кычкырды, аның артыннан «әгүзе бисмилла» әйтеп: «Гайсә иңгәй тәмам төгәл тугыз йөздә, Д.ны үтергәйләр белең анда...» — дип сузып көйләве минем әбиләрдә идекемә аз гына шөһбә калдырмады». Язма әдәбиятта Д. образын куллануда билгеле бер закончалык та бар: әлеге образга ислам тәгълиматын яхшы белгән әдипләр генә мөрәҗәгать итә. Шундыйлардан биредә Н. Исәнбәт иҗатын аерым күрсәтеп үтәргә кирәк. «Идегәй» (1941) трагедиясендә, мәсәлән, Аксәет болай ди: «Кит, ахмак! Нәҗес кулларың белән аягыма ягылма! Алладан җәяү качкан! Йәэҗүҗ-Мәэҗүҗ токымы! Кайда Д.ыгыз, кайда Идегәй?» Язма әдәбиятның бик ерактан килгән традицияләре һәм аларның халык иҗатына йогынтысы нәтиҗәсендә Д. образы кайбер бәетләргә дә килеп керә. Мисалга, аерым руханиларның тискәре гамәлләрен сурәтләүгә багышланган «Яшьләр ни диләр?» бәетендә бер мелла турында түбәндәгеләр әйтелә: «Тройканы җигәр ул, кыңгырауны тагар ул, Илдән илгә кыдырып, Д. кеби чабар ул». Әмма соңгы унъеллыклар әдәбиятында, шул исәптән
**Д**
хәзерге шигърияттә дә, Д. образы очрамый диярлек. Тулаем алганда, Д. образы, төрки-татар, бигрәк тә төрки-мөселман, дөньясында гасырлар буена актив формада яшәп, күп санлы фәнни хезмәтләрдә, әдәби әсәрләрдә үзенә лаек урын ала.
*Әдәбият: Климович Л. И.* Книга о Коране, его происхождении и мифология.— М., 1986.— С. 154—155; *Пиотровский М.* Дадджал // МНМ: В 2 т.: Т. 1.— М., 1987.— С. 346—347; ад-Даджал // Ислам. Энциклопедический словарь.— М., 1991.— С. 55—56; *Сибгатуллина Ә.* Суфичылык серләре.— Казан, 1998.— 125—126 б.; *Исха-кый Г.* Әсәрләр: 15 томда: 2 т.— Казан, 1999; *Яхин Ф.* Татар шигъриятендә дини мистика һәм мифология.— Казан, 2000.— 90—94 б.
**ДӘРВИШ**, (*төрек-фар.* дәрвиш; хәерче, ярлы; гарәп телендәге *фәкыйрь* сүзенең синонимы; *факир* сүзе рус телендә дә бар, татарчага *дәрвиш, фокус күрсәтүче* дип тәрҗемә ителә). «Татар теленең аңлатмалы сүзлеге» *фәкыйрь* сүзенең берничә мәгънәсен шәрехләп үтә: «Мохтаҗлыкта яши торган; бернәрсәсе дә булмаган яки бик аз булган; ярлы; яшәү өчен кирәкле нәрсәләре җитешле булмаган, карар күзгә ямьсез, начар». Килеп чыгышы ягыннан *Д.* сүзе зәрдөштлекнең Изге китабы Авестага барып тоташа: анда ул *дриггу* рәвешендә һәм, нигездә, шул ук мәгънәдә кулланыла. Ислам традицияләрендә Д.— дини-мистик оешма, тарикать әгъзасын билгеләүче термин, *суфи* сүзенең синонимы. Аңлатмалы сүзлектә тарикать турында: «аскетизм методикасы, бөтен рухыңны гыйбадәткә, суфилыкка баглау ысуллары, суфилыкның икенче баскычы» диелгән. *Д.* сүзе суфилар арасында XI гасырдан башлап, бигрәк тә суфи дәрвишләрнең вакытлы оешмалары барлыкка килгәч киң тарала. Иран, Урта Азия һәм Төркиядә *Д.* сүзе таррак мәгънәгә дә ия: бернәрсәсе дә булмаган, хәер соранып авылдан авылга, илдән илгә йөрүче хәерче аскет-мистик. *Д.*
***9***
**Д**
сүзенең беренчел мәгънәсе — хәерче. Ягъни, көндәлек тормышта бик аз белән канәгатьләнеп, Бу (фани) дөньядагы гомерен үз теләге белән хәерчелектә уздырып, Теге дөньядагы мәңгелек тормышка әзерләнүче. XVI гасырга кадәр Урта Азиядә *Д.* сүзенең *каландар* дигән синонимы да киң тарала. Йолалары, ышанулары гореф-гадәтләре һәм киемнәре нинди булуга карамастан, Д.ләр ике зур төркемгә бүленәләр: хәер сорашып илдән илгә йөрүчеләр һәм шәех-пир җитәкчелегендә бер урында, *хилкада* яшәүче Д.ләр. Соңгылары арасында шул тирәдә яшәүче сәүдәгәрләр, һөнәрчеләр, түрәләр дә булырга мөмкин. Тик алар, гадәттә, үз эшләре белән шөгыльләнеп, дини бәйрәмнәр вакытында, гомуми зикер башкарылганда Д.ләр яши торган хилкага җыелырга тиеш булганнар. Д. үз гомерендә, иң югары дәрәҗәгә күтәрелү өчен, *шә ригать, тарикать, мәгърифәт* һәм *хакыйкать* баскычларын узарга тиеш. Саналган категорияләрнең барысы да ислам дине һәм аның нигезен тәшкил иткән Коръән белән турыдан-туры бәйләнгән. Шул баскычларның таләпләрен берсүзсез үтәү — Д.нең изге бурычы, төп максаты. Д. Бу дөнья рәхәтеннән генә түгел, хәтта көндәлек мәшәкатьләрдән дә тулысынча ваз кичеп, үзен Аллаһы Тәгаләгә, Аңа зикер әйтүгә багышларга тиеш. Шул юлда гына ул чын мәгънәсендәге хакыйкатькә ирешәчәк. Димәк, Д. булып гомер кичерү — гаять авыр һәм катлаулы юл. Аны теләсә кем уза алмый. Үзен берсүзсез Аллаһка багышлап, ислам, шәригать таләпләрен тулысынча үтәп, рухи чисталык саклаган, гөнаһ кылудан ерак торган чын суфилар гына Д. дәрәҗәсенә күтәрелә ала. Дәрвишлек ислам, шул исәптән төрки-татар, дөньясында да тарала һәм, табигый, шул халыкларның мифологиясендә, фольклорында һәм язма әдәбиятында шактый киң чагылыш таба. Д.— каландар образы Урта Азия, бигрәк тә үзбәк халык дастаннарында, мәсәлән, «Алпомиш»та,
***10***
«Рустамхон»да билгеле бер урын ала. Тик язма әдәбиятта дәрвишлек темасы һәм Д. образы киңрәк чагылыш таба. Бу күренеш Урта Азия һәм Идел буе суфичылыгына нигез салучыларның берсе булган Х. Ә. Ясәвидән (XI гасыр ахыры — 1166) башлана булса кирәк. Аның суфичылык юлындагы аерым гамәлләреннән тыш әдәби иҗаты — хикмәтләре дә шул хакта сөйли, Д. булуның мәгънәсе, тарихы, баскычлары, дәрвишлек-фәкыйрьлек һ. б. турында киң мәгълүмат бирә. «Хикмәтләр» яки «Дәфтәре сани»да шул ук мәсьәләгә шагыйрь кат-кат туктала, ә инде илленче, илле беренче, йөз утыз җиденче хикмәтләренең һәркайсын тулысынча Д.ләргә багышлый. Бу әлеге әсәрләрнең формасында да ачыктан-ачык күренеп тора: саналган хикмәтләрнең һәр ике-юллыгында *Д.* сүзе кабатлана. С. Ба-кыргани (? — 1186) — үз остазының эшләрен, фикерләрен, хәтта иҗатын турыдан-туры дәвам иттерүче. Аның кырык өченче һәм кырык дүртенче хикмәтләре тулысынча Д.ләргә багышланган: «Д.ләрнең кыямы — Мостафадыр имамы, Д.ләрнең сәламе Д.ләрнең эчендә» (*кыямы* — намазы; *Мостафа* — Мөхәммәд пәйгамбәр). Төрки-татар әдәбиятында Ә. Ясәви белән С. Бакыргани башлаган традиция алга таба да дәвам итә. Болгар чоры язучысы Мәхмүд бине Галинең (XIII гасыр ахыры — 1360) «Нәһҗел-фәрадис» (1358) әсәрендә «Д. шатлыгы» дигән кечкенә генә бер бүлек тә бар: бер хикмәт иясе-гариф урам кичкәндә, икенче берәү аның башына учактан көл сала. Шул уңайдан гариф Хак Тәгаләгә шөкер кыла. « — И газиз,— дип сорыйлар аннан. — Ни эшкә син шөкер кыласың, башыңа көл түгелде бит? — Димәк, минем башымнан бер гөнаһ үтте,— дип җавап бирә гариф. — Миңа ут тиеп, һәлак буламмы дип торганда, Хак Тәгалә көл белән риза булды, шуңа шөкер кылам...» Д. турындагы кайбер күзаллаулар С. Сараи (1321—1396) иҗатында да
чагылыш таба. Аның «Гөлестан бит-төрки» әсәрендә түбәндәге шигырь дә бар: «Әйа, дөнья өчен кигән мөрәккәгъ (Д. киеме), Булып садыйк, бу эшеңдән тәүбә кылгыл, Ни хаҗәт башыңа таҗе мәшаих (шәехләр таҗы),— Татар бүркен киеб, Д. булгыл». Гасырлар аша узып, Д. образы XX гасырга, хәтта безнең көннәр әдәбиятына кадәр килеп җитә. Н Исәнбәтнең (1899— 1992) «Хәйләкәр Дәлилә, яки «Мең дә бер кичә»дән бер кичә» (1956) комедиясендә хәлифә Һарун әр-Рәшид Д. турында тирән мәгънәле сүзләр әйтә: «Д.ләр өчен һәммә җир мәчет...» Ниһаять, хәзерге шигърияттән бер мисал: Ф. Яруллинның «Хикмәтле төш» шигырендә сүз чиратта торучы халык хакында бара. Шул җиргә бер Д. килеп чыга: «Менә бер мәл килде монда юлчы-Д. Кулына ул тоткан иде ярык курай. Әй көләргә тотындылар бу Д.тән: «Бу да, ахры, нидер өмет итә бугай». Әхлакый таләпләрнең һәммәсе онытылган безнең көннәрдә мескен Д.тән көлү — гадәти күренеш, әлбәттә. Тик шагыйрь шунда ук мәсьәләне бөтенләй икенче яссылыкка күчерә һәм Д.ләргә тирән ихтирам саклау кирәклеген дәлилли: Д., үзенең ярык кураен алып, уйнап җибәргәч, чиратта торучы халык өнсез кала... Ислам рухи дөньясында Д.ләр, аларның эш-гамәлләре, шигъри иҗаты гасырлар дәвамында мөһим роль уйнап килгән. Ләкин шулай да дини-мистик аскетизм тик мөселманнарга гына хас күренеш түгел: дини мистика, Бу дөнья хәлләренә, фани тормышка битараф булу башка диннәрдә дә бар. Мәсәлән, һәрвакыт сары кием киеп йөрүче буддизм монахларында мөселман Д.ләренә хас кайбер сыйфатларны очратырга мөмкин. Дәрвишлекнең аерым үзенчәлекләре зәрдөштлектә дә булуы турында шул дин белгече, Лондон университеты профессоры М. Бойс та яза. Авеста телендәге *дриггу* сүзе шул ук *фәкыйрь* дигәнне аңлата һәм фарсы телендәге *Д.* сүзенең элгәргесе, синонимы булып тора. Гомумән, Бу
**Д**
вакытлы дөньядан ваз кичү, бүгенге «бер көнлек» тормыш ләззәтләреннән баш тарту, үзеңне рухи һәм физик яктан чиста тотып, иң югары изге затка багышлау — барлык диннәрнең мөһим таләпләреннән берсе.
*Әдәбият:* ТТАС: 3 томда: 1 т.— Казан, 1977; 3 т.— Казан, 1981.— 319 б.; *Исәнбәт Н .* Әсәрләр: 4 томда: 3 т.— Казан, 1989.— 175—260 б.; *Акимуншкин О.* Дарвиш // Ислам. Энциклопедический словарь.— М., 1991.— С. 56; *Березиков Е.* Святые Ислама.— Казань, 1996.— С. 67, 124; *Сибгатуллина Ә.* Суфичылык серләре.— Казан, 1998.— 126—128 б.; *Ясәви Х. Ә.* Хикмәтләр.— Казан, 2000.— 100—101, 207 б.
**ДЕМИУРГ**, (*грек.* «һөнәрче», «һөнәр иясе», «оста», «барлыкка китерүче», сүзгә-сүз тәрҗемәдә «халык өчен барлыкка китерүче» дигәнне аңлата). Халыкара мифология персонажы, Җиһанның аерым «өлешләрен», элементларын, объектларын, мәдәният-цивилизация әйберләрен үз куллары белән ясаучы. Е. М. Мелетинский фикеренчә, Д.ның эш-гамәлләре гади һөнәрченекенә охшаш. Халыкара мифологиядә Д., гадәттә, тимерче яки чүлмәкче (чүлмәк ясаучы) буларак гәүдәләнә. Тик аның вазифалары гади һөнәрченекеннән киңрәк. Борынгы грек мифларында тимерче-алла Гефест дөнья тормышын гәүдәләндергән калкан ясый; фин һәм карел мифологиясе персонажы Ильмаринен Ай белән Кояшны, тылсымлы тегермән Сампоны үз куллары белән чүкеп ясый. Тик Ильмаринен ясаган Ай белән Кояш яктыртмыйлар. Аңа ярдәмгә икенче, чын мәгънәсендәге илаһи көчкә ия булган Д.— шул ук фин һәм карел халыклары мифологиясе персонажы Вяйнямейнен килә һәм чын Ай белән Кояшны аларның хуҗабикәсе Похьеладан тартып ала. Борынгы Мисыр алласы Хнум шулай ук Җиһанны һәм кешеләрне үзенең «чүлмәкче түгәрәге»ндә ясый. Борынгы һинд мифологиясе персонажы Вишва-карман, балта остасы һәм тимерче бу-
***11***
**Д**
ларак, Бу дөньяны барлыкка китерүче илаһи бер зат рәвешендә сурәтләнә. Китерелгән мисаллардан күренүенчә, Д.лар тарафыннан дөньяны барлыкка китерү мәсьәләсе шактый җиңел һәм үтә гади юл белән хәл ителә. Билгеле бер тарихи дәверләр узгач, Д. образы һәм аның вазифалары катлаулана, көндәлек тормыштан аерыла, абстрактлаша. Аның «эшчәнлеге» төрле илаһи затлар, аллалар вазифасына якыная. Д. образының көндәлек тормыштан, конкрет эшләрдән ераклашуы аерым мифологик персонажларның гамәлләрендә чагылыш таба. Борынгы Мисыр алласы Птах Бу дөньяны тик «теле һәм йөрәге» белән генә барлыкка китерә. Птах монотеистик дин алласы түгел. Ул чорларда Мисырда берсүзсез күпаллалык хөкем сөрә. Д. образын кайвакыт *мәдәниятле герой* белән чагыштырып күзәтәләр. Әлеге ике персонажның вазифаларында һәм гамәлләрендә билгеле бер уртаклыклар да юк түгел. Кайбер халыклар мифологиясендә Д. һәм мәдәниятле герой вазифаларын бер үк персонаж башкарырга мөмкин. Чөнки халыкара мифологиядә бу ике персонаж бер үк чорда янәшә барлыкка киләләр. Тик алар арасында принципиаль аермалар да бар. Д.— искәртелгәнчә, Космосны, Галәмне, Күкне, Җирне һәм шунда яшәргә тиеш булган кешеләрне үз куллары белән ясаучы яки сүз-тел-йөрәк белән барлыкка китерүче. Ягъни Д.ның гамәлләре, барыннан да элек, илаһи дөнья белән бәйләнгән. Мәдәниятле герой исә цивилизация, мәдәният, культура әйберләрен барлыкка китерә яки шуларның нинди дә булса явыз көч тарафыннан урланганнарын Җир кешеләренә яңадан кайтарып бирә. Игезәкләр белән бәйле мифларда иге зәкләрнең берсе, еш кына башка бер дөньяга, Күккә күтәрелгәне Д. буларак сурәтләнсә, Җирдә калганы мәдәниятле герой ролен башкара... Борынгы Грециядә *Д.* сүзе соң дәрәҗәдә абстракт, фәлсәфи-мифологик бер
***12***
мәгънә ала: Д. — төрле затларның, күренешләрнең асылын саклаучы принцип; дөньяви-космик акыл, Җиһанны барлыкка китерүче фикер... Төрки-татар мифологиясендә һәм фольклорында Д. образы белән бәйле һәм мәҗүсилектән калган карашлар сакланмаган. Бу халыкларда Җиһан, Космос, Күк, Җир, Ай, Кояш, йолдызлар, адәм баласының барлыкка килүе белән бәйле мифлар тик ислам мифологиясе категорияләре буларак кына мәгълүм. Ә инде Д. ул,— барыннан да элек, мәҗүси мифология персонажы. Шуңа күрә дөньякүләм таралган монотеистик диннәрнең берсе булган исламда Д. мәсьәләсен тикшереп булмый.
*Әдәбият: Токарев С. А.* Религия в истории народов мира.— М., 1976; *Меле-тинский Е. М.* Демиург // МНМ: В 2 т.: Т. 2.— М., 1988.— С. 366. *Тайлор Э. Б.* Первобытная культура.— М., 1989.
**ДИВАНА**, таҗик-фарсы телендәге *девонадан* (дәүләргә чын күңелдән бирелгәнлектән акылы җиңеләйгән; диюләр әле явыз зат дәрәҗәсенә тө -шерелмәгән заманалардан, зәр дөшт лек-кә, Авестага (якынча б.э.к. X йөзләргә) кадәрге чорлардан калган булса кирәк) алынган. Төрки халыкларның байтагында бар: төрекмән, татар, таҗик, үзбәк *(девона),* азәрбайҗан *(дивано),* башкорт *(диуана),* кыргыз *(дубана, дувана, думана),* казакъ *(дуана),* каракалпак *(дийуана)* мифларында акылга җиңел изге зат (суфи). Гомумән, төрки-татар телендә *Д.* сүзе *акылга җиңел теләнче, хәерче, дәрвиш, суфи* сүзләре белән аваздаш. Кыргыз халкының «Манас» поэмасы сүзлегендә *дубана* сүзе, мәсәлән, акылга җиңел, тиле дип аңлатыла; хәерче — шул ук әсәрдә хәер сорап ил дән илгә йөрүче дәрвиш. «Манас»та төрки телле халыкларның әкиятләрендә һәм дастаннарында Хо-зырга да якын. Төрекмән халкының «Гөроглы» дас танында да әлеге сүз шул мәгънәдә кулланыла дияргә мөмкин. Фәндә ачыкланган мәгълүматларга
караганда, урта гасырларның башына кадәр, гадәттә, шаманнарны Д. дип атаганнар. Бик борынгы мифлардагы яклаучы һәм саклаучы рухны тора-бара Д.— шаман алыштырган булса кирәк. Суфичылыкта шөһрәт алган кайбер тарихи шәхесләр дә Д. дип аталырга мөмкин. Мәсәлән, нәкышбәндия тарикатенә нигез салучы Баһаветдин Нәкышбәнди (1318—1389) әнә шундыйлардан. Безнең көннәрдә *Д.* сүзе үзенең әле генә күрсәтелгән *шаман, күрәзәче, изге, дәрвиш, суфи, тылсым иясе* мәгънәләрен югалткан булса кирәк. Яки әлеге сүзләр дә тик *акылга җиңел, тиле, юләр* мәгънәсендә генә кулланыла. Һәрхәлдә, «Татар теленең аңлатмалы сүзлеге»ндә бу хакта түбәндәгечә язылган: *«Д.* — акылдан язган, юләр. Күчерелмә мәгънәдә: аңгыра, ахмак, булдыксыз кеше...» Әмма VII—VIII гасырлар чигенә караган Коръәннең хәзерге тәрҗемә-тәфсирләрендә *Д.* сүзенең борынгырак мәгънәсенә дә ишарә бар шикелле. Коръәннең Р. Батулла тәрҗемәсендә «Ниса (Хатыннар) сүрәсе»ндә болай диелә: «Аллаһ сез гә терәк булсын дип мал бирде, сез ул малны Д.ларга *(мал тота белмәгәннәргә, акылы сәламәт булмаганнарга)* бирмәгез» (4:5). В. По-рохова тәрҗемәсе дә шуңа якын: «И не давай те неразумным то добро, которое Господь вам дал на содержание». Бу очракта әлеге сүзләрне Коръән һәм ислам тәгълиматы нигезендә генә аңлап була. *Д.* сүзенең борынгырак мәгънәсенә ишарә Коръәннең башка кайбер сүрәләрендә дә чагылыш таба. Мәсәлән, «Тур (Тур тавы) сүрәсе»ндә: «*(Мөхәммәд),* син вәгазьләреңне дәвам ит. Син Раббыңның химаясе аркасында сихерче дә, Д. да түгелсең» (52:29). Күрәбез, Коръәндә *Д.* сүзенең ике мәгънәсе дә чагылыш таба: 1) гадәти тиле, юләр, акылга җиңел; 2) хикмәтле, серле, күрәзәлек сыйфатларына да ия булган изге зат. Сүзнең әнә шул ике мәгънәсе, искәртелгәнчә, төрки-татар мифологиясендә, фольклорында
**Д**
һәм язма әдәбиятында да гасырлар дәвамында саклана. Мәсәлән, «Моңлыдыр күңелем» мөнәҗәтендә: «Кояш чыкканда дөнья нурлана, Илне сагынып булам Д.». Яки «Сагыну сагы шы»нда: «Дога белән сәлам яздым, сәламнән соң кәлям яздым, Са гынулардан үлә яздым, Д.лар була яздым». Халык дастаны нигезендә барлыкка килгән «Сәйфелмөлек» җы рыннан: «Азмы Сәйфелмөлек кебек егетләр, Гашыйклыктан Д.лар кебекләр». Традиция буенча, шул ук *Д.* сүзе (һәм шундый ук мәгънәләрдә) халык җырларында да еш очрый. Мәсәлән, йола җырларыннан «Ак та гурничам»да: «Бирдең, әни кәбәм, сөймәс ярга, Яшь баш кынам булды Д.»; кыска җырларда: «Синең дә генә кебек матур ярны Мин Д. түгел ташларга». Әлеге сүз башка төрки халыклар иҗатында да шул ук ике мәгънәдә кулланыла. Кыргызларның «Манас», төрекмәннәрнең «Гөроглы» дастаннарында; казакъ галимнәре сүзгә түбәндәгечә аңлатма бирәләр: *«Дуана* — «юродивый», «блаженный»— авыруларны савыктыра ала, булачак вакыйгалар турында алдан хәбәр бирә дип уйланыла». Төрки-татар әдәбиятында (аеруча суфичылыкта) *Д.* сүзе белән бәйләнгән традиция бик ерактан башлана. Аллаһка туктаусыз зикер әйтеп, диваналыкка ирешүнең иң җитди суфи йолаларның берсе булганлыгы күптән ачыкланган. Х. Ә. Ясәви (XI гасыр ахыры — 1166), мәсәлән, үзенең хикмәтләрендә бу хакта кат-кат әйтә: «Беренче хикмәт»тә: «Зикрен тә мам кылып үттем Д.га»; «Утыз ал тынчы нәсыйхәт»тә: «Мәхәббәтне җа ным эчкән Д.лар Кыямәт көн ут агъзыдин сачар, дуслар». Бу очракта *Д.* сүзе илаһи, дини-сакраль, чын мәгъ нәсендә мифологик яңгыраш ала һәм шул мәгънәсен безнең көннәргә хәтле саклый. Диваналык хасиятләре Кол Шәриф (XV гасыр ахыры — 1552) шигырьләрендә аеруча төгәл ачыклана: ул бик күп суфи шагыйрьләрнең
***13***
**Д**
исемнәренә *Д.* сүзен куша: «Хакыйкать чын гашыйклар, Кергел юлга мәрданә, Раһнамедер бу юлда Шәйх Гаттар Д.» *(мәрданә* — ирләрчә; *раһнамедер* — юл күрсәтүче, юл таныклыгы). XII гасырдан башлап XX гасыр башына кадәр иҗат иткән бихисап суфи шагыйрьләрнең әсәрләрендә *Д.* сүзе, нигездә, уңай, Аллаһы Тәгаләгә бирелгәнлек, аңа тирән мәхәббәт саклап, һәрдаим зикер әйтеп яшәүне белдерә һәм үзенең мифологик-сакраль мәгънәсен саклап килә. Тик XX йөз башында татар дөньясында, бигрәк тә Р. Фәхреддин, Г. Исхакый, Г. Тукай, Ф. Әмирхан, Ф. Кәрими әсәрләрендә, суфичылыкка кискен кире мөнәсәбәт урнашкач, *Д.* сүзе дә, үзенең суфичылык, дәрвишлек белән бәйле мәгънәсен югалтып, тиле, юләр, хәерче мәгънәләрендә кулланыла башлый. Яки мәхәббәт мәсьәләсендә, әйтик, ул Илаһка гашыйк булудан Бу дөньядагы көндәлек тормыш яссылыгына күчерелә. Мәсәлән, Тукайның «Гыйшыкмы соң бу?» (1906) шигырендә: «И Хода, бир акыл, тоткыннар йортына эләкмим; Бу кызга гыйшкым сәбәпле Д.мын, Д.мын!» *Д.* сүзен шуңа якын мәгънәдә куллану Ф. Бурнашның «Хөсәен мир за» (1926) драмасында да очрый. Н. Исәнбәтнең «Миркәй белән Айсылу» (1935) трагедиясендә: «Д.лар — бәхетле җаннар: аларга Бу дөньяда да хөкем юк, Теге дөньяда да урыннары оҗмах...» Ниһаять, бүгенге шигърияттән бер мисал. Зөлфәт үзенең «Дәгъва» (1998) шигырендә түбәндәгечә яза: «...Явыз даһи даны язган икән, Диваналык килсен бәндәгә,— Д.лар изге санала бит Һәр кавемдә, барлык илләрдә». Димәк, *Д.* сүзе соңгы мең ярым ел эчендә ислам һәм төрки-татар дөньясында, аның рухи халәтендә әйтеп бетергесез зур роль уйнап, гаять үзенчәлекле, соң дәрәҗәдә катлаулы юл үтә.
*Ә д ә б и я т: Бичурин Н. Я.* (Иакинф). Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена: В 2 т.: Т. 1.— М., Л., 1950.— С. 197—198; ТТАС: 3 томда: 1 т.— Казан, 1977.— 301 б.; *Басилов В.* Дивана // МНМ: В 2 т.: Т. 2.— М., 1988.—
***14***
С. 377; Коръән тәфсире.— Казан, 1994.— 86, 567—568, 652 б.; Коран / Пер. смыслов и комм. В. Пороховой.— Дамаск-М., 1996.— С. 96, 562, 639, 807; Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 72, 494, 554 б.
**«ДИВАНЕ ЛӨГАТЕТ-ТӨРК»**, төркиләрнең үз арасыннан чыккан филолог Мәхмүд Кашгари тарафыннан 1072— 1074 елларда төзелгән «Төрки телләр сүзлеге». Ул әлеге халыкларның телен, әдәбиятын, халык иҗатын, тарихын, көндәлек тормышын, гореф-гадәтләрен, йолаларын өйрәнү өчен иң мөһим һәм ышанычлы чыганакларның берсе булып тора. Бу очракта исә сүз әлеге сүзлекнең төрки-татар мифларын һәм мифологиясен өйрәнү өчен әһәмияте турында гына барачак. Сүзне борынгы төрки мифологиянең иң югары, кодрәтле заты булган Изи — Тәңредән башларга мөмкин. «Изимне өгәрмен, Билигни йүгәрмен, Көңелни тәгәрмен, Әрдәм үзә түрлүнүр» — «Мин Тәңремне олылыйм, Күңелем изгелек белән тулсын өчен, шуның нәтиҗәсендә күңелем үзе илаһи булып әверелсен өчен, мин Тәңрем аркасында гыйлем җыям» (Х. Госман тәрҗемәсе). Шул ук әсәрдә космогоник мифларның кайбер кыйпылчыклары да чагылып китә. Анда Ай һәм Кояш белән бәйләнгән сүз тезмәләре, соңгырак чорлар төрки шигъриятендә киң таралган символик-мифологик образларны очратырга мөмкин. Әйтик, түбәндәге мәкаль безнең көннәрдә дә билгеле: «Көнгә бакса, күз камар» — «Көнгә (кояшка) бакса, күз камашыр». Яисә традицион «тулган ай» образы белән үрелеп килгән түбәндәге дүртьюллыкны алыйк: «Ялвын аның көзи, Йәлкын аның өзи, Толун аен йүзи, Ярды мәниң йүрәк» — «Аның күзләре тылсымлы, Йөрәге — илгизәр. Йөзе аның тулган ай, Шулар белән үзәгемне өзә». Сүзлектә йолдызлар мифологиясе белән бәйле күренешләр дә чагылып китә: «Йарук йулдуз тограда Узну кәлиб
бакармән. Сатулайу сайрашыб Татлыг үнүн куш өтәр» — «Якты йолдыз туарда Мин уянып багамын: Чыр-чыр килеп сайраша Кошлар татлы өн белән». Билгеле булганча, кайбер халыклар мифологиясендә Җиһан һәм аның барлыкка килүе белән ту-рыдан-туры бәйләнгән Вакыт, Ел һәм аның фасыллары (яз, җәй, көз, кыш) ниндидер серле-сихерле көчкә ия булган аңлы һәм җанлы затлар, кодрәт ияләре буларак гәүдәләнәләр. Аларның уңай һәм тискәре сыйфатлары булырга мөмкин (җайлы һәм җайсыз, бәхетле һәм бәхетсез вакыт; ниндидер эшләр өчен уңайлы яки, киресенчә, уңайсыз ел, ай, көн һ.б.). Әнә шундый бик борынгы, космос, космик-астрономик ритм белән турыдан-туры бәйләнгән мифологик карашларның аерым үзенчәлекләре сүзлектәге «Кыш белән Җәй бәхәсе»ндә аеруча ачык чагыла. Бу — әсәрнең беренче юлларында ук күзгә ташлана: «Кыш яй билә токушти, Кыңгыр көзүн бакышти, Тутушкалы якышти, Утгали — мат очрашур». Кыш белән Җәй, ниндидер җанлы мифик затлар яки борынгы эпик батырлар кебек, бер-берсе белән, чыннан да, сугышырга, «якалашырга» җыеналар сыман. Алга таба сүз *әйтешкә* күчә. Бу әйтешнең эчтәлеге дә борынгы эпик традицияләрдән читкә тайпылмый: ике персонаж да үз-үзләрен мактап, икенчесен хурлауга, үзара «орышка» кадәр барып җитәләр кебек. Табигатьнең Җил, Вакыт кебек илаһи күренешләре белән бәйләнгән мифологик күзаллаулар да сүзлектә билгеле бер чагылыш таба. Әйтик, түбәндәге дүртьюллык суфичылык карашлары белән сугарылган: «Аҗун түни күндүзи йәлкин күчүр, Кимни калы сатаса күчин күвүр. Әвинмәгил йонд үгүр азгыр атан, Алтун күмүш булнабан агы тавар» — «Дөньяның төне, көне җилдәй ага, Кемнең юлын киссә дә — көчен ала; Сөенмә син ат көтүеңә, Алтын-көмеш, ефәгеңә — бар да кала». Сүзлектә төрки-татар дастаннары
**Д**
белән бәйле эпик-мифологик карашлар шактый киң чагылыш таба. Шуларның беренче урында торганы — үзенең эпик-мифологик исеме белән бәйләнгән эпик батыр образы. Биредә беренче планга «алп-алып» билгеләмәсе чыга. Ул ялгызлык исемендә дә (Алп Әр Тоңа), батырлык билгеләмәсе буларак та кулланыла. («Арпасыз ат ашумас, аркасыз алп чериг сыюмас» — «Арпа ашатмаган ат ерак бара алмас, артында терәге (гаскәре) булмаган батыр җиңә алмас»; «Алплар бирлә урушма, бәгләр бирлә турушма» — «Батырлар белән сугышма, бикләр (бәкләр?) белән бәхәсләшмә»). Эпик батырларны бүре белән чагыштыру — төрки-татар эпосының, тотемистик карашларның бик борынгыдан килгән формасы. М. Кашгарида да шул ук алым кулланыла. Мәсәлән, түбәндәге мәкальдә: «Бөриниң — ортак, куз гуның — егач башында» — «Бүре табышы — уртак, козгын табышы — агач башында»; Алп Әр Тоңага багышланган дүртьюллыкларның берсендә, каһарманның һәлак булуы турында сөйләгәндә, автор ил батырларын улаучы бүреләр белән чагыштыра. Эпик батырны арыслан белән чагыштыру да билгеле бер дәрәҗәдә борынгы төрки эпос традицияләренә барып тоташа: «Өркәм кәлиб очрадым, Арысланлайу көкрәдим, Алыплар башын тоградым, Әмди мәни ким тутар?» — «Ачуым килеп ташландым, Арыслан кебек үкердем. Алыплар башын турадым. Инде мине кем тотар?» Шулай да сүзлектә *алп-алып* сүзе ил каһарманнарына карата ешрак кулланыла, мәсәлән, конкрет тарихи шәхеснең исемендә: Алп Әр Тоңа). Әле генә китерелгән өзектә дә ил батырларын алыплар дип атау бар. Түбәндәге дүртьюллыкта да шул ук алым кулланыла: «Мәнең билә кәңәшди, Билгә мәңа тәңәшди, Әрән билә сүңүшди, Алплар башын ол йу-вар» — «Минем белән киңәште, Белеге белән тиңләште, Ирләр белән көрәште, Алыплар башын ул кыра». М. Кашгари
***15***
**Д**
сүзлегендә көндәлек тормыш фәлсәфәсе белән бәйләнгән мәкальләр — хикмәтле сүзләр шактый зур урын алып тора. Әйтик, ыру-кабилә тормышы турында: «Уры копса, огуш аклышур, Ягы килсә, имрәм тәбрәшур» — «Бәхәс булса, бөтен ыру җыелыр, Дошман һөҗүм итсә, бөтен халык кузгалыр». Туганлык мөнәсәбәтләренә карата: «Кодаш темниш каймадук, кадын темиш каймыш» — «Туганың килде дисәң, әйләнеп карамас, кайнатаң килде дисәң, әйдүк дияр». Дошманнардан саклану уңае белән: «Толум онутса, кулун булур; Толум унутса, болун булур» — «Дошманга каршы корал әзерләгән кеше ат табар, корал әзерләмәгән — әсир булыр». Хикмәтле сүз традицияләренә якын мәкальләр: «Кари өкүз балдука коркмас» — «Карт үгез балтадан курыкмас»; «Куруг егач эгилмәс, курмыш кириш түгүлмәс» — «Корыган агач бөгелмәс, кипкән кереш төйнәлмәс». Чыганакта, искәртелгәнчә, тормыш-язмыш фәлсәфәсе хакында сүз барса, ислам мифологиясе йогынтысы да сизелеп куя: «Күчәнди биләгим, Ягуды тиләгим, Тәлинди билигим, Тәгруб аңар җәртылүр» — «Кулларым-беләкләрем көчәнде, Те ләгән затыма мин якынайдым, Алдыма гыйлем чишмәләре ачылып китте. Язмыш шул дәрәҗәгә илтеп җиткергәндә генә барысы да юкка чыга (гомер бетә)». Бу юлларда өметсезлек белән бәй ле кичерешләр дә чагылып китә. М. Кашгари сүзлеге төрки-татарларның борынгы йолаларын, гореф-гадәтләрен өйрәнү өчен бай чыганак ролен үти ала. Борынгыдан килгән гореф-гадәтләрнең җитди әһәмияте турында сүзлекнең үзендә дә искәртелә: «Ил калды, төрү калмас» — «Ил калыр, гореф-гадәт калмас». Биредә бик борынгыдан килгән бер төрки йолага гына тукталып үтик. Ул түбәндәге мәкальдә чагыла: «Бу көк кирсун, кызыл чикъсун» — «Бу (кылыч) күк булып кадалсын, (каныңа буялып) кызыл чыксын». Мәкальгә М. Кашгари үзе түбәндәгечә аңлатма
***16***
бирә: «Кыргыз, ябаку, кыпчак һәм башкалар берәр кешегә ант эчергәндә яки аннан берәр нәрсәгә вәгъдә алганда, аның алдына кылычны йөзе белән куеп: «Бу күк кирсун, кызыл чикъсун»,— диләр, ягъни вәгъдә бозылса, бу күк булып керсен, кызыл булып, каныңа буялып чыксын, диләр. Вәгъдә бозылса, бу тимер сине үтерсен, үч алсын дигән сүз була.
Шул рәвешчә, М. Кашгариның «Д. л.-т.» китабы, урта гасырлар төрки-татар мифологиясенең байтак мөһим үзенчәлекләрен өйрәнү өчен, җитди чыганакларның берсе булып тора. Тик проблема моның белән генә чикләнми. М. Кашгари сүзлеге шул чорның төрки-татар телен, халык иҗатын, гореф-гадәт һәм йолаларын, язма әдәбият тарихын өйрәнүдә дә зур роль уйный.
*Әдәбият: Кашгари Мәхмүд.* Диване лөгатет-төрк.— Т. I, II, III.— Ташкент, 1960; *Стеблева И. В.* Развитие тюркских поэтических форм в ХI в.— М., 1971; Мәхмүд Кашгари (ХI йөз) // Борынгы төрки һәм татар әдәбиятының чыганаклары / Төз. Х. Госман.— Казан, 1981.— 16—25 б.; *Күроглы Х. Г.* Мәхмүд Кашгариның «Диване лөгатет-төрк» әсәре // Татар әдәбияты тарихы: 6 томда: 1 т.— Казан, 1984.— 59—76 б.; *Мәхмүтов Х. Ш.* М. Кашгариның «Дивани лөгатит төрк» сүзлеге һәм борынгы төрки фольклор // Борынгы татар фольклоры мәсьәләләре.— Казан, 1984.— 92—142 б.
**ДИН I**, табигатьтән өстен торып, Җиһандагы бөтен җанлы һәм җансыз затлар, күренешләр, вакыйгалар, шул исәптән кешенең дә язмышы, һәрбер адымы, фикере-уйлары белән идарә итә торган көчләрнең, мәрхәмәтле яки явыз затларның булуына ышану, аларга табыну, шуларга багышлап, дога кылу, төрле йолалар уздыру; кешенең үзен һәрвакыт шул илаһи көчләрнең колы дип сизүе. *Д.* сүзе русчага, гадәттә, ике төрле тәрҗемә ителә: 1. Ышану, инану, әйтик, Аллаһның барлыгына һәм берлегенә ышану — *вера*; 2. Ислам Д.е христиан Д.е берәмлекләрендә дә *Д.*
(религия) сүзе бар\*.\* Аңлатмалы сүзлектә Д. терминына шактый төгәл билгеләмә бирелә: «Д. — табигатьтән өстен торып аны идарә итә торган көчләрнең (мәсәлән, аллаларның, рухларның, фәрештәләрнең һ. б.) булуына ышану; русчасы: вера, религия». Д.нең барлыкка килүе бик борынгы чорларга карый һәм катлаулы тормыш шартлары белән бәйләнгән. Фәлсәфәдә һәм дин белемендә (религиоведение) бу мәсьәлә буенча төрле карашлар яшәп килә. Фәндә күптән ачыкланганча, борынгы кешеләр табигатьнең һәм җәмгыятьнең яшәү, үсү-үзгәрү закончалыкларын аңлап бетерә алмаганнар. Нәтиҗәдә кешегә аңлашылмаган, хәтта билгеле булмаган көчләргә ышану, авыр тормыш шартларыннан зарлану, кайдандыр һәм кемнәндер ярдәм сорау, тирә-яктагы табигатькә ничектер йогынты ясау теләге туган. Әнә шул нигездә Д.нең иң борынгы формалары оешкан. Шулар арасында беренче урында *фетишизм* тора. Аның нигезендә җансыз әйберләргә: ташларга, таякка, агачка һ. б. га табыну ята. Д.нең иң борынгы формаларыннан булса да, фетишизм Д.нең иң борынгы формаларында да, дөньякүләм таралган классик Д.нәрдә дә булырга мөмкин (христианнарның тәрегә, иконага, мөселманнарның Мәккәдәге Кара ташка табынуы). Иң борынгы дини ышануларның икенчесе булып *магия* санала. Бу сүз татарчага *сихер* дип тәрҗемә ителә. Димәк, магия — билгеле бер сихер ярдәмендә ниндидер гайре табигый алымнар белән табигатькә, табигать күренешләренә, хайваннарга һәм кешеләргә йогынты ясау, тәэсир итү, аларны үзең (сихерләүче) теләгәнчә хәрәкәтләнергә, үзгәрергә мәҗбүр итү. Җәмгыятьнең үсеш-үзгәреше дәвамында Д.нең дә яңа, югарырак дәрәҗәдә торганнары барлыкка килә. *Тотемизм* — кешеләрнең яки билгеле бер җәмгыять төркеменең (гаилә, ыру, кабилә) төрле хайваннар, үсемлекләр яки табигать күренешләре белән гайре
**Д**
табигый туганлыгына ышану ул. Д.нең әлеге шактый ук борынгы формасында кешеләр берәр төр үсемлекне, (еш кына) хайванны үзләренең ата-бабалары, шул нәселне башлап җибәрүче дип саныйлар. Д.нең борынгы формаларының тагын берсе *анимизм (җанга* һәм *рухка* ышану) дип атала. Ул Д. нең башлангыч дәвере, дөресрәге, Г. В. Плеханов фи-керенчә, һәрбер Д.нең аерылгысыз бер элементы булып санала. Чөнки байтак, шул исәптән дөньякүләм таралган классик Д.нәрнең дә нигезендә җанның-рухның үлемсезлегенә ышану ята. Анимизм образлары — үлгән, Бу дөньядан киткән һәм тере кешеләрнең җан-рухлары; табигать көчләренең гәүдәләнеше; алар кешегә ярдәм итәргә яки зыян салырга мөмкин. Шуңа күрә аларга багышлап дога кылырга, корбан чалырга кирәк дип саналган. Борынгы ыруглык җәмгыяте белән бәйле рәвештә формалашкан һәм югарыда күзәтелгән Д.нәрдә иң югары илаһи зат — Алла, Илаһ турында сүз була алмый. Мондый карашлар, аллалар турындагы күзаллаулар соңрак, ыруглык җәмгыяте таркала башлагач барлыкка килә һәм, табигый, *күпаллалык (политеизм)* формасында оеша. Моның классик үрнәкләрен Борынгы Шәрекъ илләрендә (Шумер, Аккад, Ассирия, Мисырда) очратабыз. Әмма күп аллалы Д.нәрнең безгә яхшы таныш булганнары һәм югары дәрәҗәгә ирешкәннәре — Борынгы Греция һәм Борынгы Рим Д.нәре. Д.нең хәзергә иң югары формасы — *бераллалык (монотеизм),* ул бердәнбер һәм иң югары, илаһи затка табыну белән бәй ләнгән. Д.нең әлеге карашлар системасы белән бәйләнгән бу формасы шактый соң, феодаль җәмгыять, төрле дәүләтләр, патшалыклар, каганлыклар, ханлыклар оешкач барлыкка килә. Бүгенге көндә дөньякүләм таралган өч дин — *яһүд Д.е, христианлык* һәм *ислам —* монотеистик Д.нәр дип санала. Шул рәвешчә, Д.— кешелек тарихының
***17***
**Д**
бик борынгы чорларыннан башлап безнең көннәргә хәтле яшәп килгән рухи күренеш ул. Д. шактый киеренке, катлаулы, каршылыклы юл үткән. Һәм ул каршылыклар әле безнең көннәрдә дә юкка чыкмаган. Тик бернәрсә бәхәс уятмый: Д. белән бәйле рухият, тәрбия, әхлак, һәрбер Д.нең изге таләпләре төгәл сакланган очракта, Д. кешелек тарихында, һичшиксез, прогрессив роль уйнады һәм уйнаячак.
*Әдәбият: Токарев С. А.* Религия в ис то рии народов мира.— М., 1976; ТТАС: 3 том да: 1 т.— Казан, 1977.— 303 б.; *Фрэ зер Дж. Дж.* Золотая ветвь. Исследова ние магии и религии.— М., 1980; *Тайлор Э. Б.* Пер -вобытная культура.— М., 1989; *Пилкинг-тон С. М.* Иудаизм.— М., 1999; *Янг Джон.* Христианство.— М., 1999; *Максуд Рукайя.* Ислам.— М., 1999; *Овчинникова А.* Легенды и мифы Древнего Востока.— Ростов н/Д, 2006.
**ДИН II**, исламга кадәр гарәп телендә берничә мәгънәдә йөргән сүз: йола, гореф-гадәт; бирү, күрсәтү; хөкем, хөкемгә буйсыну, зәрдөштлеккә нигез салучы Зәрдөшт (Зороастр, Заратуштра) телендә *даэна* — ышану, инану (вера), хәрефкә-хәреф тәрҗемәсе — дөрес, хак ышану. Зәрдөштлекнең Изге китабы Авестада даэна — ышану, инану Д.е (зәрдөштлек Д.е); Авестаның аерым гимннарын тәшкил иткән гаталарда даэна зәрдөштлекнең иң югары дәрәҗәле алласы Ахура-Маз дага чын күңелдән һәм тирән бирелгәнлекне, кеше күңеленең зәр дөштлек таләпләренә тулысынча җавап бирүен аңлата. «Кече Авеста»да *даэна* сүзе Д. дигәнне белдереп, шул ук вакытта алиһә — Ахура-Мазда кызының исеме булып килә. Әлеге кыз Даэна үлгән кешеләрне Теге дөньяда каршы алып, *Мактау Йортына* озатып тора. Пәһләви телендәге чыганакларда шул ук сүз *дэн* рәвешендә кулланыла һәм зәрдөштлекнең ортодоксаль, үзгәрмәс, бозылмас законнарын, кануннарын билгели. Фарсы телендә бу сүз шул ук формада (*дэн)* кулланыла, шул ук
***18***
мәгънәдә йөри; инглиз теленә, гадәттә, revelation (хакыйкатьне ачу, яңалык, «откровение») дип тәрҗемә ителә. Димәк, *Д.* сүзе Борынгы Шәрекъ, Якын Көнчыгыш илләрендә бер үк яки бик якын формаларда һәм мәгънәләрдә кулланылган. Соңгырак чорларда ул Гарәбстанда да Д. рәвешендә һәм югарыда күрсәтелгән мәгънәләрдә йөргән. Гарәп телендә, бигрәк тә исламда *Д.* сүзенең мәгънәсен аңлау өчен, бик тә әһәмиятле бер хакыйкатькә игътибар итәргә кирәк: Д. — Коръәндә иң еш оч рый торган сүзләрнең берсе. Махсус белгечләрнең әйтүләренә караганда, Коръәндә аның йөздән артык; һәм иң мөһиме, төрле мәгънәләрдә кулла нылуы ачыкланган. Кайбер конкрет мисалларга тукталып үтик. Гарәпчә әд-Д. формасы Җәза көне, хөкем, тиешлесен (җәзасын) бирү дигән мәгънәгә ия. «Фатиха (Ачучы) сүрәсе»ндә түбәндәге юллар бар: «Бөтен галәмнәрнең хуҗасы Ал лаһка дан *(мактаулар)* булсын. Мәр хәмәтле, рәхимле. Җәза көненең (әд-Д.нең) *(Ахирәтнең)* хуҗасы!» (1:2—4) «Зүмә-ра (Төркем) сүрәсе»ндә *Д.* сүзе аерым кешенең Д.ен, ышануын-инануын белдерә: «*(Рәсүлем),* шөбһәсез ки, бу Китапны сиңа хакыйкать буларак иңдердек. Шуңа күрә син Д.не *(ихлас)* тот. Аллаһ ризалыгы өчен гыйбадәт кыл»; Д.не төрле ритуаллар, йолалар системасы дип кабул итү, мөселман өммәтенең дини тормышының нигезе дип тану «Әнгам (Мал-туар) сүрәсе»ндә чагылыш таба: «Әйт син: — Шик юк ки, Раббым мине тугры юлга, дөрес Д.гә, Аллаһны бер дип таныган Ибраһим тоткан Д.гә юнәлтте. Ул Аллаһка тиң эзләнүчеләрдән түгел,— диген. Әйт син: — Шик юк ки, минем намазым, корбаным, тормышым вә үлемем — барысы да галәмнәрнең Раббысы Аллаһ өчендер,— диген» (6:161, 162). *Д.* сүзенең Коръәндәге мәгънәләрен өйрәнгән дә, ифрат мөһим фактлар ачыклана: анда *Д.* сүзе хәзер без белгән һәм югарыда **Дин I** мәкаләсендә ачыкланган мәгъ-
нәләрдә дә, ягъни исламга, мәҗүсилеккә, яһүд диненә һәм христианлыкка мөнәсәбәттә дә кулланыла. Шуның аерым мисалларына тукталып үтик. «Гыймран (Мәрьям нең атасы) сү-рәсе»ндә ислам диненә мөнәсәбәттә: «Хак Д. Аллаһ Д.е — ис лам дыр» (3:19); Мәҗүсилеккә бәй ле рәвештә «Кяфирун (Кяферләр) сүрәсе»ндә: «Әйт син *(Мөхәммәд)*: — Әй кяферләр,— диген. Мин сез табынганнарга табын мам. Сез дә мин табынганнарга табынмассыз. Сезгә — үз Д.егез, миңа — үз Д.ем» (109:1—6). Яһүд дине һәм христианлыкка мөнәсәбәттә «Гыймран (Мәрьямнең атасы) сүрәсе»ндә: «Китаплы халыктан бер гөруһ әйтте: — Үзләренә иңдерелгәнгә *(Коръәнгә)* иман китергәннәр алдында, көндезен ышанган булыгыз, көн азагында көфер *(инкяр)* итегез. Бәлки, алар Д.нәреннән язарлар? Һәм Д.егездән инанганнардан башкаларына ышанмагыз,— диделәр. *(Рәсүлем аларга)* әйт: — Аллаһның юлы иң дөрес юл икәнлектә шик юк,— дигән.— Сезгә бирелгәнгә *(Тәүратка, Инҗилгә)* охшаш *(Коръән)* башка берәүләргә дә бирелә ала» (3:72). Тик бернәрсәне һәрвакыт истә тотарга кирәк: Коръәндә еш кул-ла нылган *Д.* сүзенең төп мәгънәсе *ислам Д.-е*, аның нигез шартлары һәм таләпләре белән бәйләнгән. Һәм бу бик җиңел аңлашыла: Коръән бит — исламның, мөселманнарның Изге китабы, Җи һан тарихындагы соңгы Изге китап. Мәсьә ләнең бу аспектын ачык лау өчен, бай так сүрәләргә мөрәҗәгать итәргә һәм шуларның чын мәгънәсен аңларга тырышып карарга кирәк. Коръәннең, исламның төп таләбе — Аллаһы Тәгалә кодрәте-хакимиятенең чиксезлеге һәм Аңа берсүзсез буйсынуның зарурлыгы. *Д.* сүзенең төрле мәгънәләрдә кулланылуы аны аңлауны да катлауландыра һәм әлеге мәсьәләдә төрле юнәлешләргә, аңлатмаларга юл ача. *Д.* сүзе еш кына өч атрибутның берлеге дип кабул ителә. Бу атрибут атамаларының сүз
**Д**
тезмәсендәге, телдәге урыннарына карап, мәгънәләре дә үзгәрергә мөмкин. Әл-Бохари (810—870) хәдисләренең берсендә әйтелгәнчә, *Д.* сүзе өч мәгъ нәне берләштерә: ышану-инану (әл-иман), дини таләпләрне үтәү (әл-ислам) һәм инануның чын мәгънәсендә камилләшүе (әл-ихсан). Шуның белән бергә, ислам диненең аерым мәзһәпләре дә *Д.* сүзен төрлечә аңлата башлыйлар. Хәнәфиләр, мәсәлән, беренче урынга ышану-инануны куялар; хәнбәлиләрнең төп игътибары Коръәннең һәм Сөннәнең нигез традицияләренә юнәлтелә. Кайвакыт алар турыдан-туры Д. ул әт-тәкълид, традиция, риваять дип игълан итәләр. Суфилар Д.нең бер-бер артлы килгән һәм югарыда күрсәтелгән өч баскычын билгеләп үтәләр: *шәригать* (әл-иман), *тәрикать* (әл-ислам) һәм *хакыйкать* (әл-ихлас). Шуларның беренче икесе — Коръән һәм Сөннә таләпләрен берсүзсез һәм тулысынча үтәү, рухи яктан камилләшү һәм үз-үзеңне күзәтүдән гыйбарәт булса, соңгысы Аллаһы Тәгалә турында тулы мәгълүмат алып, ахыр чиктә аның белән кавышуны белдерә. Исламда *Д.* сүзен аңлатуның башка юллары да бар: Д.,— барыннан да элек, һәрбер мөэмин-мөселман буйсынырга тиешле канун, закон ул. Шул рәвешчә, *Д.* сүзе — катлаулы мәгънәләргә ия булган мөһим фәлсәфи-мифологик һәм тарихи төшенчә.
*Әдәбият: Бойс М.* Зороастрийцы. Верования и обычаи.— М., 1988.— С. 38; Дин // Ислам. Энциклопедический словарь.— М., 1991.— С. 70—71; Авеста в русских переводах (1861—1996) / Сост. И. В. Рак.— СПб.,1997.— С. 434—435; *Рак И. В.* Мифы древнего и раннесредневекового Ирана. Зороастрийская мифология.— СПб., 1998.— С. 470—471; *Исхакый Госман.* Динсез яшәп булмый.— Казан, 2000; Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 3, 49, 57, 431, 571 б.
**ДИН (ҺӘМ) МИФОЛОГИЯ**, бер-берсе белән тыгыз бәйләнгән, шул ук вакытта
***19***
**Д**
мөстәкыйль, катлаулы һәм каршылыклы фәлсәфи-мифологик категорияләр. Аларның үзара бәйләнеше, бер-берсенә йогынтысы кебек мәсьәләләр буенча төрле фикерләр әйтелгән, хәтта тулы теоретик системалар тәкъдим ителгән. Д. (һ.) М. мәсьәләсен элеккеге мифологик мәктәп (XIX йөзнең икенче яртысы) вәкилләре бик гади хәл иткәннәр иде. Ул чорларда яһүд дине, христианлык, ислам кебек катлаулы системаларны гына Д. дип, мәҗүсилекне борынгы шигърият дип кенә аңлаталар иде. Әлеге мәсьәлә Э. Тайлор хезмәтләрендә күтәрелә. Аның фикерләре буенча, мифологик карашларның нигезендә анимистик ышану ята. Диннең дә төп принциплары шул ук анимистик карашлардан килә. Э. Тайлор карашлары, нигездә, объектив булып, бик күп галимнәр арасында югары бәя ала: барлык Д.нәрнең дә нигезендә җан-рухның үлемсезлегенә ышану ята. Шуңа якын фикерләр кайчандыр иҗтимагый фәннәрнең соңгы казанышы дип саналган марксизм-ленинизмда да кабатланып килде. Шул ук вакытта XIX йөз ахырында ук Д. (һ.) М.не бер-берсенә каршы кую, бер-берсеннән бөтенләй аерып карау тенденциясе дә барлыкка килә. Чөнки, янәсе, ыруглык җәмгыяте чоры мифларында төрле аллалардан, башка изге затлардан көлү, аларның көчсезлеген фаш итү, мыскыллау да бар. Һәм бу, чыннан да, шулай. Д.дә исә мондый күренешләр була алмый дип саныйлар әлеге юнәлеш галимнәре: Д. — югары, илаһи Күк һәм шуның белән бәйле изге фикерләр, тирән хисләр гәүдәләнеше ул. Ягъни, Д.не мифологиягә каршы куеп, бер төркем галимнәр Д.нең чисталыгын, сафлыгын, изгелеген саклап калырга тырышалар, Д.не мифтан күпкә өстен куялар... Д. (һ.) М. мөнәсәбәтләрен өй рәнү шактый каршылыклы юллар белән дәвам итә. Әле генә китерелгән фәнни системаларның капма-каршысы буларак, марксизм бу мәсьәләдә бөтенләй башка юлдан китә. Марксизмның
***20***
Д.гә кискен кире мөнәсәбәте һәркемгә яхшы мәгълүм. Югыйсә сугышчан атеизм хөкем сөргән XX гасырда барлык Д.нәргә (бигрәк тә исламга) каршы кискен көрәш алып барылмаган булыр иде. Борынгыдан килгән рухи байлыкны бөтенләй сызып ташламыйк дип булса кирәк, марксизм мифологияне уңай күренеш дип игълан итә һәм аны, нигездә, югары бәяли. Шул рәвешчә, Д. (һ.) М. мөнәсәбәтләрен өйрәнү шактый каршылыклы юл үтә: галимнәрнең бер төркеме, М.не кире кагып, Д.не иң югары дәрәҗәгә күтәрергә тырышса, икенчеләре киресенчә, Д.не тәмам юкка чыгарып, реакцион, тискәре күренеш дип игълан итеп, М.не югары күтәрергә, җитди әдәби иҗат җимеше дип бәяләргә омтыла. Безнең көннәрдә әлеге карашлар системасының берсен дә тулысынча кабул итеп булмый: моны кешелекнең рухи мәдәнияте тарихы рөхсәт итми. Хәзерге фәндә нык урнашкан фикерләр буенча, Д. (һ.) М. — бер-берсе белән тыгыз бәйләнгән, әмма, һичшиксез, мөстәкыйль идео логик системалар. М.нең төп бурычы — ыруг лык җәмгыяте вәкиленең дөньяны, табигатьне, ан дагы кош-кортларны, куркыныч күре нешләрне, кешенең дөньяга килүен, яшәү үзенчәлекләрен аңларга һәм аңлатырга тырышу. Д.нең исә төп максаты бөтенләй башка: кешенең рухын саклап калу, аны иң югары һәм катгый таләпләр нигезендә тәрбияләү. Д.нең үсеш-үзгәреше дәвамында төрле, кайвакыт хәтта кискен тискәре адымнар да күзәтелергә мөмкин: һәркайсы диярлек тирән фаҗига белән тәмамланган «тәре яулары», инквизиция, Көнбатыш сәясәтчеләре уйлап тапкан «ислам фунда ментализ-мы» һ.б. Әмма боларның берсе дә Д.нең (христианлыкның яки исламның) асылы белән бәйләнмәгән: әлеге күренешләр — чын Д.нән ваз кичкән руханилар эше. Һәр Д.нең нигезен, аның асыл сыйфатларын, төп принципларын һәм таләпләрен берничә гасырлар дәвамында төрле руханилар тарафыннан иҗат
ителгән рухани әдәбияттан түгел, Изге китаплардан: Тәүраттан, Авестадан, Инҗилдән һәм Коръәннән эзләү таләп ителә. Шул очракта гына аерым Д.нең чын мәгънәсен аңлап һәм аңлатып була. Шул ук вакытта мәсьәләнең катлаулырак ягын да онытырга ярамый. Кешелек дөньясының рухи үсеше, эволюциясе шактый кырыс закончалыкка нигезләнә. Шуңа бәй ле рәвештә аның бер-берсе белән эволюцион, үсеш-үзгәреш процессында булган баскычлары да ачыклана: бик борынгы М. — борынгы ми фо логик ышанулар белән бер үк чорларда барлыкка килгән ыруглык җәмгыяте йолалары һәм гореф-га дәт-ләре (инициация, эндогамия, эк зо гамия, полигамия) — фетишизм — магия — тотемизм — анимизм — политеизм — монотеизм (яһүд дине, христианлык һәм ислам). Бу Д.нәр хәзерге җәмгыятьләрдә дә мөһим урын алып, аларның алга таба үсешендә прогрессив роль уйнап киләләр.
*Әдәбият:* Авеста в русских переводах (1861—1996).— СПб., 1997; Библия. Книги Священного Писания Ветхого и Нового Завета. Канонические.— М., 1994; Коран / Пер. смыслов и комм. В. Пороховой.— Дамаск-М., 1996; Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000; Ислам. Белешмә-сүзлек.— Казан, 1993; Ислам. Энциклопедический словарь.— М., 1991; *Рак И. В.* Зороастрийская мифология. Мифология древнего и раннесредневекового Ирана.— СПб., 1998; *Бэккер К. Ф.* Мифы древнего мира.— Саратов, 1995; *Юань Кэ*. Мифы Древнего Китая.— М., 1987; Мифы древнего мира.— СПб., 1995; Мифы исчезнувших цивилизаций.— Саратов, 1996; Мифы Древней Волги.— Саратов, 1996.
**ДИЮ, ДИЮ ПӘРИЕ**, Идел буе, Көнбатыш һәм Көньяк Себер, Казакъстан, Урта, Якын һәм Кече Азия, Кавказ якларында яшәүче төрки һәм кайбер Иран халыклары мифологиясендә коточкыч зур гәүдәле, өч-алты, тугыз-унике башлы явыз зат. Сүзнең килеп чыгышы һинд-иран телләре һәм иран
**Д**
мифологиясе белән бәйләнгән: борынгы иран телендәге *daiva* соңгырак чорларда *дев — див* дип языла һәм мәҗүси алла яки җен-шайтан дигәнне аңлата. Әлеге сүз грек һәм латин телендәге *teo* (алла), борынгы грек мифологиясендәге *Зевс* сүзләре белән дә аваздаш: алар бер үк тамырдан булса кирәк. Кыяфәте белән Д. гаять зур гәүдәле һәм көчле итеп сурәтләнә. Идел буенда гомер кичерүче төрки халыкларда Д. белән Д. п.— бер-берсенә бик якын торган яисә хәтта бер үк персонажлар. Д. төрки-татар халыкларының мифларында, әкият-дастаннарында төрлечә сурәтләнә. Кыргыз галимнәре Д.нең түбәндәге үзенчәлекләрен билгеләп үтәләр. Д. — тышкы күренеше белән кешегә охшаган демоник зат; коточкыч зур (дәү!) гәүдәсе йон белән капланган; маңгаенда ялгыз мөгезе бар; тешләре дә, кулындагы тырнаклары да бик үткен; оча ала; бик зур көч-кодрәткә ия; чүлләрдә һәм Каф тавында яши; мифларда, эпоста һәм әкиятләрдә кайвакыт мәрхәмәтле, әмма, нигездә, явыз зат, батырның, гомумән кешеләрнең, куркыныч дошманы. Татар мифологиясендәге Д. күрсәтелгән сыйфатларның барысына да ия. Харәзем үзбәкләрендә Д. төрле кирмәннәрне һәм шәһәрләрне төзүче итеп күрсәтелә; үзбәк, кыргыз, казакъ халыкларында Д. шаманнарның ярдәмчесе дип санала. Бәлки, бу күренешләр Авестага кадәрге карашлар белән аңлатыладыр. Борынгы заманнарда Иранның кайбер өлкәләрендә Д.ләр аллалар дәрәҗәсендә йөргәннәр һәм аларга аллаларга табынган кебек табынганнар. Борынгы һинд мифологиясендә дә шулай булган. Тик б.э.к. V йөздә яшәгән Иран патшасы Ксеркс (? — б.э.к. 456) Д.ләргә табыну урыннарын юкка чыгара һәм илдә Аурамаздага табыну (Ахура-Мазда) культын урнаштыра; Д.ләргә каршы юнәлтелгән махсус Кодекс кабул итә. Әнә шул Кодекста Д. явыз зат дип игълан ителә; Д.ләргә каршы көчле көрәш башлана. Шуның белән бәйле рәвештә, күрәсең, Д. Шәрекъ
***21***
**Д**
мифологиясенә, әкият-дастаннарга, нигездә, явыз зат буларак кереп кала. Әмма казакъларда шигъри дастан, ә бездә тылсымлы әкият буларак сакланган «Дутан батыр»да Д.нең бик борынгы, зәрдөштлеккә кадәрге сыйфатлары, вазифалары да ярыйсы ук матур чагыла. Әсәрдә Д. күбрәк гади крестьян кебегрәк сурәтләнә: баштан ахырга кадәр әкият героеның төп ярдәмчеләреннән берсе ролен үти. Ләкин татар мифологиясендә, бигрәк тә ярым мифологик әкиятләрдә Д. — явыз зат, эпик геройның куркыныч дошманы. Аның төп шөгыле — «хатын-кыз урлау»: ул үзенә хатынлыкка яисә җария итеп асрарга падишаһның хатынын яки хатыннарын, кызын яки кызларын урлый. Кайвакыт ул, үзенә азык итү өчен, карт кешеләрне дә алып китә. Гадәттә, ул көн саен ике кеше ашый: берсен — төш вакытында, икенчесен — кичке ашка. Кагыйдә буларак, Д. озак, кайвакыт берничә көн дәвамында ял итә — йоклый. Аның өчен иң куркыныч вакыт — ка ты йокыга талган чагы. Чөнки йокы — эпик батырлар өчен дә, Д. өчен дә куркыныч. Д. ир җенесеннән дә, хатын-кыз җенесеннән дә булырга мөмкин. Әмма татарларда ул, — нигездә, ир-ат җенесеннән. Аның гаиләсе, балалары, бигрәк тә кызлары булырга мөмкин. Татар мифологиясе мәгълүматлары буенча, Д.нең җанын ала торган кылыч — аның үз кылычы. Бу мотив төрле халыклар мифларында очрый. Казакъ халык дастаны «Кобланды-батыр»ның Е. А. Александров язып алган вариантында сөйләнгәнчә, Караман белән Кобланды арасында Кортка өчен көчле көрәш бара. Кобланды-батыр Караманны куып җитә, урыныннан торгыза һәм, озак сугышканнан соң, күтәреп җиргә ыргыта, аның — Караманның — үз кылычы белән бугазын кисә. Эпик батыр дошманының тик үз кылычыннан, үз угыннан гына һәлак булуын аңлату өчен, В. Н. Басилов үзбәк халкының «Кылыч батыр»
***22***
әкиятенә мөрәҗәгать итә. Әкияттә сөйләнгәнчә, бер мәкерле әбинең өйрәтүе буенча, Акбиләл ирен: «Кайда синең җаның?» — дип аптырата. Хатынының туктаусыз бәйләнүеннән интеккән Кылыч батыр, ниһаять, серне ачарга мәҗбүр була һәм: «Минем җаным — минем кылычымда. Шуңа күрә мин кылычымны беркайчан да кулымнан төшермим»,— ди. Батырның кылычын урлыйлар һәм суга ташлыйлар. Батыр шул ук минутта атыннан егылып һәлак була. В. Н. Басилов бу уңайдан болай ди: «Батыр кылычының мондый коточкыч көчкә ия булуының сере — әлеге кылычта хуҗасының җаны саклануда». Д. турында төгәл күзаллаулар онытылу нәтиҗәсендә кайбер очракларда патша кушкан авыр эшләрне, сынауларны башкаруда Д. яисә Д. п.ләре әкият батырының төп ярдәмчесенә әвереләләр: адәм баласы башкара алмаган эшләрне җиңел генә үтәп чыгалар. «Аучы малае» әкиятендә, егет кызга өйләнгәч, кызның атасы аңа төрле сынаулар оештыра. Сынауларның барысын да, кыз кушуы буенча, Д. яисә Д. п.ләре башкарып чыга. «Чүмеч» әкиятендә Д. кушкан эшләрне егет Д. кызы һәм Д. п. ярдәмендә үти. Югарыда сөйләнгәннәрдән аңлашылганча, Д. яки Д. п., татар әкиятләрендә үзенең борынгы иран мифологиясеннән һәм зәрдөштлектән килгән төп сыйфатларын саклаган хәлдә, татар халык иҗатының иң популяр персонажларыннан берсенә әверелә.
*Әдәбият:* Авеста в русских переводах (1861—1996) / Сост. И. В. Рак.— СПб., 1997; *Рак И. В.* Мифы древнего и ран-несредневекового Ирана. Зороастрийская мифология.— СПб., 1998; *Гатина Х.* Вакытында табылган якутлар.— Казан, 2006; ТХИ: Әкиятләр / Төз. Х. Ярми, Х. Гатина.— Казан, 2007.
**ДОГА I**, (*гар.* ярдәм сорау, чакыру, ялвару, рәхмәт белдерү), табигать көчләреннән һәм кешедән өстен торган көчләргә билгеле бер дәрәҗәдә канун-
лашкан сүз тезмәләре — идиомалар яки тулаем бер текст белән мөрәҗәгать итү. Безнең көннәрдә, гадәттә, Д. дигәндә, төрки-татар-мөселманнарның ислам Д.лары күз уңында тотыла. Ә инде мәсьәләгә киңрәк яссылыктан якын килсәк, Д. ерак заманнардагы барлык мәҗүси диннәрдә дә, шул исәптән фетишизм, тотемизм, анимизда да, шаманлыкта да, монотеизмга омтылыш тенденцияләре сизелеп торган индуизм, даосизм, зәрдөштлектә дә, дөньякүләм таралган диннәр яһүд дине, христианлык һәм исламда да элек-электән булган һәм бар. Димәк, кешелек дөньясы менә инде берничә мең еллар дәвамында аның үзеннән һәм табигатьтән өстен торган көчләргә төрле Д.лар белән мөрәҗәгать итеп килә. Д.ларның формалары, сүзләре, аларны башкару вакыты һәм шартлары төрлечә булырга мөмкин. Тик Д.ның максаты һәм төп функциясе бер генә — кешене юату, аның күңелен тынычландыру, рухи халәтен сафландыру, авыр һәм катлаулы, киеренке кичерешләрен җиңеләйтү; бер сүз белән әйткәндә, кешегә ярдәм итү. Д. белән бәйле киң мәгълүм закончалык тагын шуннан гыйбарәт: кеше кайчан теләсә, шунда һәм ничек теләсә, шулай Д. кылмый. Ул тормышның аеруча катлаулы, киеренке мизгелләрендә, төрле борчылулар, кайгы-хәсрәт килгәндә генә Д.га мөрәҗәгать итә, Д. кыла. Шул Д. яки Д.лар ярдәмендә тормышын җиңеләйтәм, шул Д.ны ишеткән изге көчләр үзенә ярдәмгә килер дип ышана. Безнең көннәрдә язма әдәбиятта, бигрәк тә шигърияттә һәм халык иҗатында, аеруча мөнәҗәтләрдә, җыр-бәетләрдә киң таралган илаһи Күккә, Айга, Кояшка, йолдызларга, дәрья, диңгез суларына, чишмәләргә мөрәҗәгать итүләрнең һәммәсе дә кайчандыр киң таралган мәҗүси Д.ларның гасырлар дәвамында сакланган кыйпылчыклары дип уйларга кирәк. Әйтелгәннәрдән берничә мөһим нәтиҗә ясарга мөмкин: 1. Төрле Д.ларның барлыкка килүе
**Д**
дини карашларның иң борынгы формалары белән бәйләнгән;
2. Бу күренеш кешедән һәм табигатьтән өстен торган көчләргә ышанудан, алар-дан ярдәм сорау яки рәхмәт белдерүдән гыйбарәт;
3. Сүзнең һәм төрле хәрәкәтләрнең магик эволюциясе, ул кичергән үзгәрешләр дини һәм мифологик карашларның үсү-үзгәрүе белән бәйләнгән. Әлеге катлаулы эволюция процессын күз алдына китерү өчен, аерым мисалларга тукталып үтик. Бик борынгы мәҗүси Д.лар арасында безнең көннәргә хәтле килеп җиткәннәре — шаманлык Д.лары бар. Шаманлык мәсьәләсе бе лән махсус шөгыльләнгән А. Инан шаманлык Д.ларының үзенчәлекләре турында түбәндәгечә яза: «Махсус йоланы башкарырга җыенучы шаманның ни эшләргә теләве билгеле булса да, аның нәрсә укып, ни сөйләячәген, йола тәртибенә нинди юнәлеш бирәчәген беркем дә белми». Гадәттә, һәр укылачак Д., илаһи сүзләр, әфсен-төфсеннәр — барысы да аерым рухани-шаманнарның илһамына бәйле була. Камнар, шаманнар ата-бабаларыннан калган,элек-электән укылган Д. ларын кабатларга һәм үзләренең элек укыган Д.ларын ятлап барырга тиеш түгелләр. Алар үзләре өйрәнгән, ата-бабаларыннан калган Д.ларны үзгәртеп әйтүдән дә курыкмыйлар. Саклап торучы рухлары нинди илһам бирсә, шаман (кам) шулай хәрәкәт итә, шундый Д. укый. Шаман Д.лары башлыча импровизациягә нигезләнә. Мәҗүси диннәрнең башка формаларында да Д.ның әнә шундый ирекле формасы төп роль башкарып килгән булса кирәк. Һәм бу хәл кешелек мәдәнияте, цивилизация үсеше белән бәйләнгән. Язмачылыкка кадәрге чорларда хөкем сөргән диннәрдә Д.ның да ирекле формалары яшәгән булырга тиеш. Д. текстлары язмачылык белән бергә барлыкка килеп формалашалар һәм билгеле, тотрыклы формалар алалар. Зәрдөштлек Д.ларының аерым мисалларына тукталып үтик.
***23***
**Д**
Зәрдөштлекнең беренче һәм иң мөһим догасы булып Заратуштра (б.э.к. XII—X йөзләр) үзе иҗат иткән «Ахуна-Варья» санала. Д.ның исеме аның беренче юлларыннан алынган: «Йата ахуна варья» — «Иң яхшы Раббы кебек». Иҗтимагый әһәмияте ягыннан «Ахуна-Варья»ны христианнарның «Отче наш» Д.сы белән чагыштыралар. Д.да зәрдөштлекнең баш алласы Ахура-Маздага бернинди үтенеч белән мөрәҗәгать итү юк: аның мәгънәсе киңрәк — Җиһанда Ахура-Мазда хакимияте урнашсын иде дигән теләк белдерү. Башка диннәрдәге кебек үк, зәрдөштлектә дә халыкның иҗтимагый тормышы белән бәйләнгән махсус Д.лар да булган, әлбәттә (суларга һәм күк җисемнәренә мөрәҗәгать итү; мал асраучылыкта ярдәм итүне үтенгән Д.лар; Заратуштраның үз иленнән куылгач әйткән Д.сы һ.б.). Бу Д.ларның эчтәлегенә махсус тукталып тормастан, биредә тагын бер мәсьәләгә бу китапта мөһим урын алып торган проблема яссылыгыннан якын килеп карыйк. Сүзебез «Ормазд-яшт» дип аталган Д. турында. Зәрдөштлекнең танылган белгече И. В. Рак фикеренчә, әлеге Д.ны гимн дип атарга да мөмкин (Борынгы Шәрекъ, Мисыр, Шумер-Аккад, Ассирия-Вавилонда ритуаль гимн-Д.ларның гаять киң таралуын искә төшерик!). «Ормазд-яшт» Д.сы безнең көннәргә хәтле тулысынча сакланмаган. Әдәби-сәнгати дәрәҗәсе дә әллә ни югары түгел. Ләкин шулай да ул зәрдөштлекнең төрле Д.лары арасында беренче урында тора. Һәм бу бик җиңел аңлашыла: анда зәрдөштлекнең иң югары дәрәҗәле алласы Ахура-Мазданың изге исемнәре атала. Башта әлеге исемнәрнең саны егерме булган булса кирәк. Соңрак тагын илледән артык исем өстәлгән. Шулай итеп, Ахура-Мазда исемнәренең саны 72 гә җиткән. Бу Д. зәрдөштлектә бик югары бәяләнә: Ахура-Мазданың исемнәрен санау төрле диюләрдән, гомумән, явыз көчләрдән саклануның иң ышанычлы ысулы дип исәпләнә.
***24***
Йомгаклап әйткәндә, кешелек та-ри хының иң борынгы чорларында бар лыкка килгән Д.лар, гасырлар-меңьеллыклар аша узып, безнең көн нәр гә хәтле килеп җитәләр һәм, дөньякүләм таралган диннәрдә классик дәрәҗәгә күтәрелеп, җәмгыятьнең рухи тормышында әһәмиятле урын билиләр.
*Әдәбият:* Христианские обряды. Молитва; Обряды в Исламе; Обряды в Иудаизме // Настольная книга атеиста.— М., 1981.— С. 253—254, 279—280, 287—288; Авеста в русских переводах (1861—1996) / Сост. И. В. Рак — СПб., 1997.— С. 125, 128—130, 137—141, 162—172; *Рак И. В.* Зороастрий-ская мифология.— СПб., 1998.— С. 272—274, 320—324; Зороастрийские тексты: Суждения Духа Разума; Сотворение Основы.— М., 1997.— С. 79; *Инан А.* Шаманизм тарихта һәм бөгөн.— Өфө, 1998.— 141—142 б.
**ДОГА II**, ислам дөньясында ярдәм сорау, чакыру, ялвару, үтенү, колның (адәм баласының) Хуҗасына (Аллаһы Тәгаләгә) мөрәҗәгать итүе. Хак Тәгаләгә һәм Аның рәсүле Мөхәммәд пәйгамбәргә иман китергән кешеләрнең көндәлек тормышында, ислам дәүләт дине булган илләрдә җәмгыять вазгыятендә, төрки-татар-мөселманнар мифологиясендә, халык иҗатында һәм язма әдәбиятта зур һәм мөһим урын били, адәм балаларының, Бу дөньяга килеп, шунда гомер кичерү дәверендә һәм, кеше дөньядан кичеп, аны җирләгәндә дә төрле Д.лар уку — һәр мөселман өчен мәҗбүри шарт. Билгеле булганча, ислам тәгълиматында *Д.* сүзе үз эченә *ислам, иман, гыйбадәт* мәгънәләрен дә ала. Без дә мәсьәләне шул яссылыктан күзәтергә тиешбез. Д.ның, гыйбадәтнең мөселман тормышында тоткан урыны турында Коръәндә ачыктан-ачык әйтелә. Мәгълүм ки, ислам фәрештәләре беркайчан да һәм бернинди дә гөнаһ кылмый. Аларның төп бурычы — һәрвакыт Хакны тәсбих итеп, Аңа зикер әйтеп, Д. кылып тору. Моннан аермалы буларак, кеше гөнаһ кылырга да мөмкин. Коръәннең «За-
**Д**
рият (Исә торган җилләр) сүрәсе»ндә бу хакта түбәндәгечә әйтелә: «Мин җеннәрне дә, кешеләрне дә бары тик Миңа коллык итсеннәр дип яралттым» (51:56). Ягъни, ислам тәгълиматы күзлегеннән караганда, кешенең Бу дөньядагы иң мөһим бурычы — Хак Тәгаләгә гыйбадәт кылу. Д. исә — әнә шул гыйбадәтнең аерылгысыз бер өлеше. Д. кылганда, билгеле бер шартлар да сакланырга тиеш. Аларның иң мөһимнәре түбәндәгеләр: барыннан да элек, Д. кылучы кеше Аллаһы Тәгаләгә чын күңелдән бирелгән *мөселман* булырга; Д. кылыр алдыннан, тәнен һәм җанын Хак Тәгаләгә багышлап, тәһарәт алырга, күңелен бары тик шул Д.га гына юнәлтергә тиеш. Д. ул — барыннан да элек, гыйбадәт, дидек. Шулай булгач, Д. кылучыга *Кыйбла* тарафына борылу мәҗбүри; Д. артык озын булмаска тиеш. Д.да өмет һәм Хак Тәгаләдән курку беренче урынга чыгып, аны акрын гына, ашыкмыйча, кабаланмыйча башкару хуплана. Адәм баласының гыйбадәт кылуы, Д. укуы турында Коръәндә дә байтак мәгълүмат тупланган. «Исра (Төнге йөрү) сүрәсе»ндә: «— Аллаһ дисезме, Рахман дисезме. Кайсысын әйтсәгез дә була, Аллаһның үзенә генә хас матур исемнәре күп. Намазыгызны каты тавыш белән укымагыз. Артык пышылдау га да күчмәгез. Урталыкны тотыгыз» (17:110). Д. кайчан кылынырга тиеш соң? Ислам тәгълиматында Д. кылу вакыты төгәл билгеләнмәгән. Шулай да, кылган Д. кабул булсын өчен, мөселман елының рәҗәб, шәгъбан һәм Рамазан айлары; гает, гарәфә, җомга, дүшәмбе һәм пәнҗешәмбе көннәре; ураза вакытында авыз ачу сәгатьләре; сәхәр вакыты; Кадер кичәсе; намаз Д.лары; Җиһад («Аллаһ юлында изге сугыш») чоры уңай вакыт дип фаразлана. Бу Д.лар, гадәттә, кабул була. Билгеле булганча, халык иҗатының мөнәҗәт, җыр, бәет кебек лирик яки лиро-эпик төрләре кеше күңеленә, Д. кебек үк, бик якын тора. Шуңа күрә аларда Д., Д. кылу күренешләре дә мөһим урын
били. Мәсәлән, Аятелкөрси турында түбәндәге мөнәҗәтләрдә тәф силле сүз алып барыла: «Аятелкөрси — зур аять», «Хак каршында артыр хакыбыз», «Аятелкөрси укыймын» һ.б. Төрле Д.ларга мөрәҗәгать итү йола җырларында да очрый: «Әти кәбәм, китеп барамын, Бирәмесең хәер-Д.-ңны»; кыска җырларда: «Нигә кабул булмый икән Кыз баланың Д.сы». Гомумән, халык иҗатының байтак әсәрләрендә нинди дә булса афәт алдында калган каһарманнар әлеге бәладән Д. ярдәмендә котылалар. Башкорт халкының «Зөһрә менән Алдар» кобаерында Алтынбай белән Йылкыбай бер «картның, ниндидер сүзләр әйтеп, дәгүәт укып утырганын күрәләр». Әсәрне русчадан башкорт теленә тәрҗемә итүче Рәми Гарипов әлеге сүзгә тәбәндәгечә аңлатма бирә: «Дәгүәт — догалык; мөселманнар аны сул як култык астына тагып йөртәләр; кешене авырудан, явыз көчләрдән саклый дип уйлыйлар». Көндәлек тормышта гаять киң таралган Д. кылу йоласы төрки-татар язма әдәбияты әсәрләрендә дә еш очрый. Бу яктан Кол Галинең «Кыйссаи Йосыф» (XIII гасыр башы) поэмасы аерым бер игътибарга лаек. Анда мөселман Д.сы, аның хасиятләре турында киң мәгълүмат бирелә. Кол Галидән башланган бу күркәм традиция урта гасырлар төрки-татар әдәбиятында да эзлекле дәвам итә. Сәйф Сараиның (1321—1396) «Гөлестан бит-төрки» әсәрендә, мәсәлән: «Углан килеб, атасы хедмәтенә йир үбте дәгый Д. кылды»; «Йиткәненчә көчең күңел йабкыл, Кем хәлаек сәңа Д. кылгай». Бәркә Фәкыйһ (ХI йөзнең икенче яртысы) Д. хакында болай ди: «...мине Д.дан мәхрүм итмә, әй ике күзем». Әлеге күркәм күренеш безнең көннәрдә дә дәвам итә. Барыннан да элек, ул аерым китапларның исемнәрендә чагыла: Р. Гаташ, «Бу сиңа кылган Д.м» (Казан, 2000); Р. Миңнуллин, «Әнкәмнең Д.лары» (Казан, 1995); яки аерым әсәр исемнәрендә: Зөлфәт, «Сөембикәнең хушлашу Д.сы»; Л. Шагыйрьҗан,
***25***
**Д**
«Шагыйрь Д.сы» һ.б. Гомумән, *Д.* сүзе, хәзерге шигърияттә үзенең изге мәгънәсен яңадан кайтарып, җитди шигъри чараларның аерылгысыз бер өлешенә әверелде. Р. Фәйзуллинның «Йөзү» (1979) шигырендә әйтелгәнчә: «Мускулларның таштай авыраеп, күзәнәкләр изрәп тулганда, әнкәң Д.лары, халкың сөюе буйдан-буйга озатып баргандыр». Шул рәвешчә, *Д.* сүзе төрки-татар-мөселман мохитендә, көндәлек рухи тормышында, фольклорында һәм язма әдәбиятында бик зур роль уйнап килде. Үзенең изге вазифасын ул әле бүген дә югалтканы юк.
*Әдәбият:* Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 28, 40, 146— 147 һ.б. б.; БХИ: Эпос: 2 нсе китап / Төз. М. Сәгитов.— Өфө, 1973.— 151, 349, 351 б.; *Кол Гали.* Кыйссаи Йосыф / Матбугатка әзерләүче Ф. С. Фәсиев.— Казан, 1983.— 77, 101 һ.б.; Проф. *Др. М. Җамал Софуоглу.* Дога китабы.— Анкара, 1995; *Сибгатуллина Ә.* Суфичылык серләре.— Казан, 1998.— 135—137 б.
**ДӨЛДӨЛ**, ислам мифологиясендә Мөхәммәд пәйгамбәрнең канатлы ак аты; *керпе* дип аңлатыла, чөнки ул юыртып йөргән. Пәйгамбәргә Искәндәрия падишаһы тарафыннан бүләк ителгән булган. Мөхәммәд пәйгамбәрдән ул Гали сәхабәгә мирас булып калган. «Гарәпчә-татарча-русча алынмалар сүзлеге»ндә «Гали хәлифә атланып йөргән качыр исеме» дип аңлатыла. Дини риваять-легендаларда, халык иҗаты, борынгы һәм урта гасырлар төрки-татар әдәбиятында ярыйсы ук еш очрый һәм, гадәттә, әкияти-мифологик тылсымлы ат итеп сурәтләнә. Язма әдәбиятка да шактый иртә үтеп керә. Ә. Ясәви хикмәтләрендә үзенчәлекле чагылыш таба. Шагыйрьнең «Илле җиденче хикмәте» тулысынча диярлек Мөхәммәд пәйгамбәргә багышланган. Шунда ук шагыйрь Гали сәхабә исемен дә берничә мәртәбә телгә алып үтә: «Ки
***26***
шәмшир кулга алып, менсә Д. Төшәдер кауме кяфергә голгол» (*шәмшир* — кылыч; *голгол* — гауга); хәзрәте Галигә генә багышланган «Алтмыш беренче хикмәт»тә: «Менеп чыкса Д.гә, йиргә төшәр зилзилә, Кяферләргә голголә шире Хода Галидер». Ә. Ясәвидән башланган әлеге традиция гасырлар буена дәвам итә: Д. образы Котбның (XIV йөз) «Хөсрәү вә Ширин» (1342) поэмасында да урын ала: «Чыгып Гөлгенне күрде ул Йөзе Гөл, «Изидин һәдия килде,— тип: бу Д.» (*Изи* — Ходай, ана). Шул ук образ «Кисекбаш китабы»нда тагын да мөһимрәк урын били һәм кат-кат телгә алына: «Гали әйтер: «Йа Рәсүл, мән бараен, Зөлфекарь илә чигәрен яраен. Я мән үләм, я Дию башын кисәм, Хак гыйнаять кылыр ирсә, бән басам. Коткарам Дию илендин гаурәте, юк ирсә, мән менмәен Д. аты» (*чигәрен* — йөрәген; *илендин* — кулыннан; *гаурәтен* — хатынын); Д.нең чабышын сурәтләгәндә: «Гали сөрәр илә, кем, Д. аты, Барыр ул Кисекбаш андин каты. Канаты бардыр дигәйсән, кем очар, Ук атымы Д. элгәре китәр». Кол Шәрифнең (XV йөз ахыры — 1552) төрле диваналарга (биредә — суфиларга) багышланган хик мә-тендә Д. сүз уңаеннан гына телгә алына: «Гыйшк багының бер гөле, Менгәне рух Д.е, Хакның кавышкан былбылы Шаһ Борыкай дивана» (*Шаһ Борыкай дивана* — XIII йөздә яшәгән суфиларның берсе, Шәмсетдин Тәбризинең укучысы). Х. Сакыйнның «Кыйссаи Әхтәм» поэмасында Д. образы төрле яклап сурәтләнә. Анда Д., барыннан да элек, Бу дөнья аты түгел, ул Җиргә Изи (Ходай) тарафыннан иңдерелгән. Аны кем эләкте шул файдалана алмый: ул үзе дә, илаһи бер зат буларак, үзе кебек яки шуңа якын изге затларга гына хезмәт күрсәтә. Әйтик, Мөхәммәд пәйгамбәргә, аның сәхабәсе Галигә. Шул ук вакытта Д.дә әкияти-мифологик атларга хас сыйфатлар да бар: ул, халык мифларындагы *толпар* кебек үк, канатлы; бик тиз чаба, хәрәкәт итә; үзенең хуҗасына тугрылык лы, аңа хыянәт
итми; аны һәрвакыт бәладән коткара. Язма әдәбиятта әкияти-мифологик ат буларак тулысынча формалашкан Д. образы, күрәсең, дини-мифологик легендалар нигезендә, халык иҗатына да килеп керә һәм анда үзенең күптән ачыкланган традицион вазифаларында үзенчәлекле чагылыш таба. Мәсәлән, «Гали разый Аллаһы ганһе» мөнәҗәтендә: «Менеп чыкса Д.гә, кубадыр ки зилзилә, Динсезләргә һәрасә — ул арыслан Галидер» (*разый Аллаһы ганһе* — Аллаһ аннан риза булсын; *зилзилә* — җир тетрәү; *һәрасә* — курку, кот чыгу). Кыска җырларның кайбер үрнәкләрендә: «Атланган атым Д. тик, Бохарадин килгән былбыл тик; Сән җанкай исемә төшкәч, Бер сәгате була бер ел тик». Казакъ халкы дастаны «Кобланды-батыр»ның Е. Аманҗоловтан язып алынган вариантында ат көтүеннән сынап алынган толпар хәзрәте Галинең Д.е белән тиңләштерелә. Гасырлар дәвамында дини легендаларда җитди урын биләп килгән Д. образы XX йөз әдәбиятында да билгеле бер урын ала. Әмма Совет чорында, бигрәк тә «сугышчан атеизм чәчәк аткан» 1920—1980 елларда, дини карашлар белән бәйләнгән әлеге образның дәрәҗәсе ясалма юллар белән түбәнәйтелә. Моның конкрет чагылышын Н. Исәнбәтнең (1899—1992) «Портфель» (1929) комедия-сатирасында күрергә мөмкин. Биредә илаһи бер мәгънәгә ия булган *Д.* сүзе сатира-гротеск рәвешендә кушамат рәвешендә куштан Җомадил сүзләрендә кулланыла: *«Җомадил.* Ә Палтара Рәхимҗан, җитмәсә, Эткүз Сәгадәтнең кайнага-сы. Эткүз Сәгадәтне, үзең беләсең, Д. Рәхмәтулла кияве. Д. Рәхмәтулласы түбән өч Алап авыз Зәйнәгытдин ба җасы. Менә син илнең авызын томала... Илнең авызы илле батман, мәгъзүм» (*мәгъзүм* — мәхдүм, «мулла улы» дигәндә хөрмәтләп эндәшү. XX йөз башы татар прозасында, әйтик, Г. Исхакый әсәрләрендә еш очрый). Г. Бәшировның (1901—1999) «Туган
**Д**
ягым — яшел бишек» (1965—1968) повестенда да Д. исеме шуңа якын мәгънәдә кулланыла кебек. Язучы абыйсының көйләп китап укуы турында түбәндәгечә сөйли: «Өй эченә моңарчы ишетелмәгән әллә нинди сәп-сәер ят сүзләр сибелә башлый. Дәгел дип куя, булгай ди, сүз арасында һөд-һөд, дөл-дөл, аргамак, фиргавен дип җибәрә, тагын әллә ниләр тезеп китә. Ул сүзләр бер колакка кереп алдылармы, һич онытыласылары килмичә, авыз эчендә әвәләнә башлыйлар: һөд-һөд, дөл-дөл... төрҗәгун...» Ләкин XX йөзнең 80 нче елларыннан, тоталитар режим җимерелә башлагач, ислам дине дә яңарыш чорына аяк баса: ислам тәгълиматы, мифологиясе белән бәйле сюжет-мотивлар, образлар, тәгъбир-сүзләр әдәбиятка, бигрәк тә шигърияткә, көчле бер ташкын булып бәреп керәләр һәм шактый еш кулланыла башлыйлар. Шул исәптән Д. образы да. Биредә без күп санлы мисаллардан баш тартып, тик бер генә шагыйрь — Зөлфәт поэзиясенә тукталып, бер-ике мисал китерү белән чикләнәбез. «Атлар атламас инде» циклына кергән «Ат карагы» (1985) шигырендә: «Кемнән урлаттыгыз байталларны? Җирәнкашкаларны? Тимеркүкне? Алмачуарларны кем урлады? Д.ләрнең кем башына җитте?» Шул ук циклдан «Ат йокысы»нда: «Дәшә аңа Асылбия-Ана: «Д. улы? Кайда синең чабыш?! Нигә ташлады соң әле аны Йөрәк урынында талпынган кош?»; «Һич югында бер җилдереп калсын Д. үзе тарткан бу арбада!» Шагыйрь Зөлфәт әсәрләреннән китерелгән әлеге юлларда Д. образының төрки-татар-мөселман мохитендә узган киеренке язмышы чагыладыр төсле.
*Әдәбият:* Кобланды-батыр. Казахский героический эпос / Сост. Н. В. Кидайш-Покровская и О. А. Нурмагамбетова.— М., 1975.— С. 410—411; Борынгы төрки һәм татар әдәбияты чыганаклары / Төз. Х. Гос ман.— Казан, 1981.— 70 б.; *Исәнбәт Н.* Кырлай егете.— Казан, 1980.—
***27***
**Д**
35 б.; Бакырган китабы / Басмага әзерләүче Ф. Яхин.— Казан, 2000.— 133, 214— 215 б.; *Яхин Ф.* Та тар шигъриятендә дини мистика һәм мифология.— Казан, 2000.— 61, 113, 124—125, 129 б.; *Хәмзин К. З., Мәхмүтов М. И., Сәйфуллин Г. Ш.* Гарәпчә-татарча-русча алынмалар сүзлеге.— Казан, 1965.— 120 б.
**ДӨНЬЯ**, халыкара мифологиянең, төрки-татар фольклоры һәм язма әдәбиятының катлаулы категорияләреннән берсе. Аңлатмалы сүзлектә аның 11 мәгънәсе китерелә: Галәм, Галәмнең бер өлеше, Җир шары, табигать, табигатьнең бер өлкәсе, җәмгыять һәм җәмгыять тормышының аерым өлкәләре һ.б. Шунда ук *Д.* сүзе белән бергә йөргән тагын ун фразеологик берәмлек теркәлә: Д. бәясе — бик кыйммәт, кадерле; Д. йөзе — Җир йөзе; Д. куу; Д. көтү; Д. күрү һ.б. Өстәвенә шул ук сүздән ясалган башка сүзләрне дә истә тотарга кирәк: дөньяви, дөньявилык, дөньялык, дөньякүләм һ.б. Китерелгән очракларның барсында да, нигездә, *Д.* сүзенең лексик мәгънәсе күз уңында тотыла. Биредә инде шул ук *Д.* сүзенең мифологик мәгънәсе күзәтелергә тиеш. Дөрес, хәтта бу очракта да сүзнең лексик мәгънәләрен инкяр итеп булмый. Әйтик, Дөнья — Галәм яки Дөнья — Җиһан, Дөнья — Тирә-як мохит, Дөнья — Җир кебек күзаллаулар байтак халыкларда булган һәм бар. Борынгы кешеләр Җирне дүрт почмаклы яссы урын, аның чите-кырыйлары бар һәм хәтта анда барып җитәргә дә мөмкин дип уйлаганнар. Шул ук вакытта борынгылар Җиһанны да ничектер күзалларга тырышканнар булса кирәк: чөнки алар Күкне, шундагы Ай, Кояш, йолдызларны да көн саен күреп торганнар. Борынгы җәмгыятьтәге карашлар буенча, Д. өч каттан тора: Җир асты яки Су асты патшалыгы, Җир өсте һәм Күк дөньясы. Шул ук вакытта үзләре яшәгән урынны борынгылар Д.ның үзәге, Д.ның уртасы, иң кадерле җир дип санаганнар. Без борынгыларның
***28***
Д. мәсьәләсенә карашларын бик тә гадиләштереп аңлату белән дә очрашабыз. Конкрет материал исә әлеге мәсьәләгә башкача якын килүне таләп итә. Әйтик, башкорт халкының «Урал батыр» кобаерында байтак каһарманнар космик масштабларда хәрәкәт итәләр; әсәрдә Космос — Д., Ай, Кояш, йолдызлар мәсьәләсе һәрвакыт диярлек үзәктә тора. Кобаер персонажларының байтагы төрле яклап (килеп чагышлары, яшәү рәвешләре, кылган эшләре, өйләнеп, гаилә корулары, үлеп, Бу Д.дан китүләре) Д.—Галәм-Җиһан белән бәйләнгән. Анда Д.ның үз язмышы да әлеге каһарманнарның, бигрәк тә Урал батыр, Һомай, Акбүзатларның, кылган гамәлләре белән билгеләнә. Төрки-татарларның Д. турындагы күзаллаулары VII—VIII гасырлардан соң, ислам дине киң таралгач, принципиаль үзгәрешләр кичерә. Мәсьәләнең бу ягын ачыклау өчен, беренчел чыганакка — Коръәнгә тукталырга кирәк. *Д.* сүзе анда иң еш һәм төрле мәгънәләрдә кулланылган. Д. мәсьәләсендә Коръәннең төп идеясе — Д., аның бөтен атрибутлары, анда гомер кичерүче җансыз һәм җанлы затлар, барыннан да элек, адәм балалары, саналганнарның барысының да барлыкка китерелүе, хәзерге һәм киләчәктәге язмышлары Аллаһы Тәгалә кодрәте белән турыдан-туры бәйләнгән. Ислам тәгълиматы белән бергә төрки-татар халыклары арасында *Ике Д.* фәлсәфи-мифологик категориясе барлыкка килә һәм киң тарала. Дөрес, бу категориянең борынгырак цивилизацияләрдә дә (Мисыр, Шумер-Аккад, Ассирия-Вавилон, борынгы төрки һ.б.) булганлыгы мәгълүм. Тик ислам мифологиясендә ул яңа бер баскычка күтәрелә һәм адәм баласы тормышының шул Ике Д. — Бу һәм Теге Д.лар белән тыгыз бәйләнгәнлеге ачыклана. Коръән Бу Д.ны *фани Д.* дип атаса да, аның мәгъ нәсен һәм әһәмиятен һич тә инкяр итми: «Д.дагы тормыш Күктән яуган яңгырга охшаш. Шул яңгыр кешеләр, җәнлекләр ашый
торган үсемлекләр белән укмашып беткән» (10: 24); «Аллаһның сиңа биргән мөлкәтеннән (*хәер, садака, зәкят*) биреп, Ахирәт көненә әзерлән. Д.дагы өлешеңне дә онытма. Аллаһ сиңа бәракәт биргәне кеби, син дә *(кешеләргә садака биреп)* юмарт бул. Җир йөзенә бозыклык таратма. Аллаһ бозыкларны сөймәс» (28:77). Китерелгән аятьләрдән күренгәнчә, ислам Бу Д. тормышын һәм хәтта рәхәт тормышны да һич инкяр итми. Тик адәм баласы Бу Д.да яшәгәндә кешелек тарафыннан күптән ачыкланган әхлак таләпләренең барысын да берсүзсез үтәргә тиеш. Һәм бу — исламның төп таләпләреннән берсе. Димәк, ислам тәгълиматының төп таләбе — Ике Д. арасында гармония урнаштыру һәм шуны саклау. Җөмләдән, шул ук таләп исламга кадәрге диннәрдә дә, халыкара мифологиядә дә киң таралган. Исламда әнә шул гармония бозылмый сакланганда гына адәм баласының Ике Д.дагы гомерендә бәхет, шатлык өстенлек алачак дигән фикер уздырыла. Адәм баласы белергә тиеш: Бу фани Д.дан аермалы буларак, Ахирәт — мәңгелек. Исламдагы Д. категориясе билгеле бер дәрәҗәдә шундагы Оҗмах — Җәннәт, Тәмуг — Җәһәннәм, Сират күпере һ. б. белән дә бәйләнгән, әлбәттә. Бу яктан татар халык мөнәҗәтләре аерым бер игътибарга лаек. Чөнки аларда ислам тәгълиматы һәм мифологиясе йогынтысы бик көчле. К. Хөснуллин төзегән «Мөнәҗәтләр һәм бәетләр» китабының зур бер бүлеге «Без Бу Д.да кунак кына» дип атала. Анда әнә шул темага гына багышланган бик күп әсәрләр урын алган. Мөнәҗәтләрдә сүз ислам мифологиясе белән турыдан-туры бәйләнгән мәсьәләләр хакында бара: Бу Д.ның фанилыгы; гыйбадәт кылу; гөнаһлардан котылу; Ахирәткә әзерлек; үлем хәлләренең авырлыгы һ. б. Димәк, ислам таләпләре, аларны саклау кирәклеге татар халкы күңеленә тирән үтеп кергән һәм безнең көннәргә хәтле яхшы сакланган. Билгеле булганча,
**Д**
борынгы төрки-татар әдәбиятында, казакъ, кыргыз, каракалпак телләрендә Бу Д. — Теге Д.дан аермалы буларак, *Ялган-Җалган* дип кенә атала, ягъни ялган Д. Шул ук күренеш фольклорда да, язма әдәбиятта да билгеле бер чагылыш таба. «Йөрептер яманны уена алмый, *Ялганның* кызыгына күңел куймый. Кулына Коръән белән китап тотып Барадыр мулласына бер көн калмый»,— диелә «Бүз егет» дастанының баш өлешендә; каһарман егет Бу Д. мәшәкатьләре турында һич тә борчылмый; киләчәк, Теге Д. һәм шундагы язмышы хакында гына кайгырта. Тик Карачәчсылуны эзли чыккач, ул әлеге кайгыларын бөтенләй онытып, сөйгәне турында гына уйлана башлый. Бәлки, нәкъ әнә шуның өчен, Ахирәтне онытып, бу ялган Д. мәшәкатьләре белән генә мавыкканга күрә, ул шундый каты җәзага тартылып һәлак ителә дә! Ягъни Бу Д. мәшәкатьләре белән генә мавыккан зат шунда ук җәзага да тартылырга тиеш! Югарыда әйтелгәнчә, Коръән таләбе шундый! Шуңа якын фикер «Таһир илә Зөһрә» дастанында да бар: «Ялган Д., Таһирым, синсез харап улган-дыр»,— ди анда Зөһрә. Д. һәм Ахирәт мәсьәләләре язма әдәбият әсәрләрендә дә шактый киң яктыртыла. Мәсьәлән, Кол Шәриф (XV йөз ахыры — 1552) хикмәтләренең берсендә: «Син сагынма: «Д.да мин бакый калгаймын»,— тию, Күп янар вакытта чырагларны очырган Д.дыр». Ягъни суфи шагыйрь буларак, ул Икенче Д.га, Аллаһы Тәгалә янына барырга ашыга. Яки Шәмсетдиндә (урта гасырлар): «Дин эшен артка салып, Д. өчен җан органым, Дине ислам эшендә ноксан имәшдүк, белмәдем» (*ноксан* — югалту). Шуңа якын идеяләр Г. Тукай (1886—1913) иҗатында да очрый: «Аерылышу соңында» (1906) шигырендә: «Җуйдым Д.м, Ахирәтем — чөнки сине ташлап киттем»; «Тәрбиятел әтфаль»дә (1907): «Кайда син, аһ, кайда син: Д.дамы, Ахирәттәме?»; «Утырышу»да (1907): «Һич яратмыйм аның шулай
***29***
**Д**
саташуын, Фани Д. сүзе берлә маташуын». Күргәнебезчә, фольклорда да, язма әдәбиятта да, Коръәндәге кебек үк, фани Д. һәм Ахирәт мәсьәләләре мөһим урын ала, чөнки алар кеше яз мышына турыдан-туры кагылалар. Моны башка әдипләр иҗаты нигезендә дә дәлилләп була. Ф. Кәриминең (1870—1937) «Нуретдин хәлфә» (1900) хикәясендәге түбәндәге сүзләрдә: «Д.— бер җәһәннәмдер, гакыйл адәм өчен анда яшәмәк лаек түгелдер»,— дигән Шопенһауэр кеби философлар бар исә дә, бәрәкәт бирсен ки, бонлар бәк аздыр». Ф. Бурнашның (1898—1942) «Таһир — Зөһрә» (1916—1917) трагедиясендә бер сакчы сүзләрендә: «Бозма йөрәгемне!.. Фани Д. Гөлчәчәкләрсез дә үтәчәк». Һәм, әлбәттә, шул ук традиция безнең бүгенге шигърияткә хәтле килеп җитә: Р. Фәйзуллинның «Тордым басып Кама ярында» (1985) шигырендә: «Д. — фани. Ярлар гына түгел, үзебез дә шактый үзгәрдек!» Йомгак ясап әйткәндә, гаять катлаулы һәм каршылыклы фәлсәфи-мифологик категория буларак, *Д.* сүзе һәм аның төрле мәгънәләре кешелек тарихының бик борынгы чорларыннан ук, урта гасырлар төрки-татар-мөселман мохитендә ислам йогынтысы нәтиҗәсендә төрле үзгәрешләр кичереп, үзенең шул каршылыгында безнең көннәргә хәтле килеп җитә.
*Әдәбият:* Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 31, 64, 84 б.; *Тукай Г.* Әсәрләр: 5 томда: 1 т.— Казан, 1986.— 58—59, 150, 177 б.; *Кәрими Ф.* Морза кызы Фатыйма. Сайланма әсәрләр.— Казан, 1996.— 78 б.; *Дәүләт-шин Г.* Төрки-татар рухи мәдәнияте тарихы.— Казан, 1999.— 364—365 б.; *Ясәви Х. Ә.* Хикмәтләр.— Казан, 2000.— 108—109 б.; Бакырган китабы / Басмага әзерләүче Ф. Яхин — Казан, 2000.— 156 б.; *Хөснуллин К.* Мөнәҗәтләр һәм бәетләр.— Казан, 2001.— 375—510 б.
**ДУТАН БАТЫР**, татар халкының тылсымлы әкияте; алып-батырлар турындагы әкиятләр циклына керә.
***30***
1939 елда Татарстанның Теләче районы Максабаш авылында Минһаҗ Хәмидуллиннан (60 яшь) Г. Бәширов тарафыннан язып алына һәм 1940 елда дөнья күргән «Халык әкиятләре» җыен тыгында басылып чыга. Алга та ба күп санлы башка җыентыкларда да урын ала. Казакъ фольклорында «Дотан батыр» исеме белән зур күләмле шигъри дастан буларак билгеле. Бәлки, күзәтелә торган татар әкиятенең килеп чыгышы әнә шул казакъ дастаны белән бәйләнгәндер. Халык эпосы йогынтысы нигезендә барлыкка килгән әкият үзенең композициясендә һәм эчтәлегендә төрки-татар дастаннарына хас байтак мотивларны саклый. Шуларның беренчесе — эпик батырның *тәүге ялгызлыгы*. Дөрес, башта сүз Д. б. турында түгел, аның әтисе хакында бара. Шунда ук әсәргә архаик *күпхатынлылык* мотивы да килеп керә: әлеге батыр тугыз хатын ала; алардан кырык ул һәм кырык кыз туа. Аңлашыладыр, әсәрнең баш герое алардан ничектер аерылып торырга тиеш: чыннан да, Д.б. — яшь хатыннан туган бердәнбер бала. Вакыйгалар барышында ул үзенең, чыннан да, *бердәнбер* булуын күп тапкырлар раслый. Билгеле бер яшькә җиткәч, әлеге кырык егет бер картның киңәше белән кәләш эзләргә чыгып китәләр. Ягъни әсәргә бик күптән билгеле булган *батырларча өйләнү* мотивы килеп керә. Әмма әкияттә алга таба әлеге сюжет Д. б. «җилкәсенә генә төшә». Чөнки Җалмавыз карчык кара урманда ял итәргә туктап, йоклап киткән кырык батырны исләреннән сизеп килә һәм аларның барысын да йота. Димәк, әсәргә борынгы сынау йолаларында булган, яшүсмерне ниндидер җәнлек-хайванның йотуы белән бәйле саф мифологик мотив килеп керә. Шулай итеп, әлеге кырык угыл әсәрнең баш өлешендә үк сюжет агышыннан төшеп кала. Вакыйгалар барышы тулысынча Д. б. ихтыярында гына кала. Әсәргә татар, башкорт, казакъ һ. б. халыклар мифологиясенең мәгълүм персонажы
Җалмавыз килеп керә һәм үзенең тра дицион вазифаларыннан берсен башкара. Табигый, Д. б. да Җалмавыз карчык янына килә. Соңгысының тышкы кыяфәтен сурәтләгәндә, әсәрдә мәгълүм «Полифем мотивы»да урын ала: батыр «каршында табак шикелле зур күзле бер карчык тора». Д.б. аны атып үтермәкче була. Моны, күрәсең, алдан сизеп, Җалмавыз батырның агаларын йоткан икән. Һәм ул батырга әгәр ул Мохит диңгезе утравындагы патшаның Көнекәй исемле сылу кызын аңа китереп бирсә, туганнарын коткарасын әйтә. Тик Д. б. туганнарын шунда ук кайтарып бирүне таләп итә. Д.б.ның сүзенә ышанып, Җалмавыз карчык аның үтенечен үти. Агалары, Д.б. белән бергә барырга куркып, баш тарталар. «Батырларча өйләнү» белән бәйле вакыйгаларның барысы да хәзер Д.б. өстенә төшә. Дөрес, юлда аңа биш ярдәмче, фольклорда мәгълүм бул ган «әкияти кешеләр» кушыла. Алар-ның икесе махсус игътибарга лаек: дүртенче кеше, пәйгамбәрчә, кошлар белән аралаша, сөйләшә, күңел ача белә. Бишенчесе — чал сакаллы бер кеше — Дию-чал дип атала. Ул биредә үзенең зәрдөштлеккә хәтле булган (б.э.к. XII—X йөзләр) ниндидер уңай сыйфатларын да чагылдыра. Әлеге алты кеше, Д. б.ны да кушып, әлбәттә, юлларын дәвам итәләр. Көнекәй үз чиратында, тылсымлы төш күреп, алты кешенең аны алырга килүен белгән икән. Тик биредә әсәргә тагын бер традицион әкияти-эпик сюжет килеп керә. Көнекәйгә күзе төшкән дошман патшасы: «Әгәр кызыңны яхшылык белән бирмәсәң, илеңне хәрби көч, гаскәр белән яулап алам»,— дип, ун мең гаскәр белән килеп җиткән икән инде. Көнекәйне әлеге бәладән коткарып калуны патша Д. б.га тапшыра. Бу очракта әсәрдә Урта Азия һәм Казакъстан
**Д**
халыклары эпосында киң таралган бер батырның исәпсез күп дошман гаскәрен берүзе генә җиңеп чыгуы мотивы чагыла. Дошман гаскәрен кырып салганнан соң, Д. б. шуларның патшасы белән кара-каршы сугышта аның башын кисеп, Көнекәйнең әтисенә алып кайтып бирә. Хәзер инде ул Көнекәйне үзе белән алып китә дә алыр иде. Тик әнә шунда әсәргә урта гасырлар Көнчыгыш әдәбиятында һәм фольклорында киң таралган «бозык вәзир» образы килеп керә. Ул Д. б.ның патша улы түгел, ә гади бер кешенең улы булуын ачыклаган икән. Һәм ул: «Нишләп син патша кызы Көнекәйне гади кешегә кияүгә бирергә җыенасың»,— дип, патшаны үчекли башлый. Патша яңадан төрле сынаулар билгели. Д. б. үзенең дуслары белән аларны да җиңеп чыга. Әсәрнең башында актив роль уйнаган Җалмавыз карчык образы яңадан калка. Д. б. кызга: «Көнекәй, син минем үзем өчен түгел идең бит, ди, мине Җалмавыз карчык җибәргән иде, сиңа шунда калырга туры килә инде,— ди». Кыз моңа һич тә риза булмый. Д. б.га, димәк, Җалмавызны да юк итәргә, башка дошманнарын да җиңеп чыгарга туры килә. Шул рәвешчә, төрки-татар эпосының бик борынгы сюжетларыннан берсе булган *батырларча өйләнү* сюжеты «Д. б.» әкиятендә тулысынча традицион рухта хәл ителә: әкият батыры, Башка дөнья вәкиле булган Җалмавыз карчыкны да, дошман патшаларны да җиңеп, сылу кызга өйләнә һәм ахырда патша булып кала. Әсәр бу яктан да казакъ халкының «Дотан батыр» дип аталган батырлык җырына бик якын.
*Әдәбият: Бәширов Г.* Халык әкиятләре һәм әкиятчеләр // Кызыл Татарстан.— 1939.— 30 июнь; Халык әкиятләре / Төз. Г. Разин.— Казан, 1940; ТХӘ: Тылсымлы әкиятләр / Төз. Л. Җамалетдин.— Казан, 1994.— 62—77 б.
**ЕЛАН I**, халыкара мифологиянең һәм фольклорның иң борынгы, үз тарихында капма-каршы үзгәрешләр кичергән үзенчәлекле, катлаулы һәм каршылыклы персонажы; җирнең уңыш бирү, хатын-кызларның бала табу көче символы; ир-егетләрнең киләчәк буын вәкилләрен дөньяга китерү мөмкинлеген тәэмин итүче көч. Е. образының әнә шундый күренешләр символы буларак барлыкка килүе кайчандыр Африка, Азия, Америка, Австралия илләрендә яшәүче халыкларның югары палеолит чорында (б.э.к. X меңьел-лыкта) таралган дини карашлары белән бәйләнгән. Башта мифологик Е. безгә мәгълүм Е.нардан үзенең гаять зур булуы белән генә аерылып торган. Тора-бара ул кайбер башка җәнлекләргә каршы куела башлый. Әйтик, Евразия сәнгатендә кошлар Күк, Кояш патшалыгын гәүдәләндерәләр. Е.нар түбән дөнья (Җир асты яисә Су асты патшалыклары) вәкилләре буларак күзал-ланалар. Индуизм мифологиясендәге гигант кош Гаруданың һәм Е.нарның — нагларның үзара көрәше Борынгы Шәрекъ мифларында киң чагылыш таба. Шул ук вакытта ул үзенең уңай сыйфатларын да югалтмый. Бу хәл төрки-татар мифларында һәм мифологик әкиятләрендә дә сурәтләнә. Татар халкының «Ак Е.», «Е.нар патшасы Шаһмара», Себер татарларыннан язып алынган «Йир Төшлек» дастанындагы бик тә мәрхәмәтле, шул ук вакытта патша, ә бәлки алла кодрәтенә ия булган Ак Е.нар, әкият батырла-
***32***
рына, гомумән адәм балаларына, хәлиткеч ярдәм күрсәтеп, хәтта үлемнән дә коткарып калалар. Е.нарның Җир яки Су астында яшәве афористик иҗат төр ләрендә дә билгеле бер чагылыш таба. Әйтик, мәкальләрдә: «Е. җир астында, чаян таш астында»; «Е.ның һәр көне аяк астында, алай да мең яши»; табышмакларда: «Җир астында майлы чыбык»; яисә Е. һәм бака турында: «Җир астында — җирән атым, Боз астында — бүз атым». Е. образы бик борынгы һәм Җиһан-Космос белән бәйләнгән мифларда мөһим урын алып тора. Евразия һәм Америка мифларында Е. Күкне Җирдән аеручы ролен башкара. Шуңа якын сюжетлар татар, башкорт һәм чуваш мифологияләрендә дә бар. Тик анда Күкнең Җирдән аерылуында төп эшне җанлы һәм аңлы зат буларак сурәтләнгән Күк үзе башкарып чыга. Ацтек һәм Америка индеецлары мифларында Е. Җиһандагы гармонияне саклауда хәлиткеч роль уйный. Бу җәһәттән Австралия аборигеннары мифларында таралган Е.— салават күпере, Күк Е.ы образы игъ-ти барга лаек. Аның турындагы күз ал лаулар уңыш, Җир-ана һәм яңгыр об разлары белән бергә йөри. Күк суын эчүче яңгыр хуҗасы Е.—салават күпере образы Көньяк-Көнчыгыш, Көнчыгыш һәм Көньяк Азия халыкларында киң таралган. Төньяк-Көнчыгыш Һиндстан-да гомер итүче мунда халыкларында сакланган миф буенча, Е.—салават күпере аллалар тарафыннан кешеләргә каршы җибәрелгән ут яңгырын тукта-
та. Байтак халыклар мифологиясендә Е. — су, чишмә, елга, күлләрне, төрле хәзинәләрне саклаучы. Африкадагы Виктория күле тирәсендә яшәүче кайбер кабиләләр күзаллавынча, елгалардагы суларның күплеге яки азлыгы шунда гомер кичерүче Изге Е.нар кодрәтеннән килә. Ә бу тирәдәге кабиләләрнең тормыш дәрәҗәсе, барыннан да элек, елга суы белән бәйләнгән. Гомумән, Е.ны уңыш символы дип санауның башы б. э. к. VI—IV меңь-еллыкларга карый һәм иң элек Көньяк-Көнчыгыш Европа илләрендә тарала. Ашлык саклый торган савыт-сабаны Е. сурәте белән бизәү б.э.к. VI—V меңьеллыклардан килә. Шуның белән бергә, Е. төрле алиһәләрнең атрибутына әверелә. Борынгы Мисырның уңыш алиһәсе Рененутет күзлекле Е. (кобра) рәвешендә яки шундый Е. башлы итеп күзалланган. Е. борынгы грекларның хикмәт иясе алиһәсе Афинаның аерылгысыз атрибуты дип саналган. Е.ның зур акыллылык, хикмәт иясе символы булуы исә бик борынгы Крит-Микена мәдәниятенә барып тоташа. Кайбер борынгы мифологияләрдә Е.ның вазифалары тагын да катлаулырак булган. Борынгы һинд мифологиясендәге Дөнья Е.ы Шеша Җирне үз җилкәсендә тотып тора. Шуңа якын карашлар Борынгы Мисыр һәм Скандинавия халыклары мифларында да бар. Шул ук Борынгы Мисырдагы Җир алласы Геб Е. башлы дип күзалланган. Борынгы Грециядәге дәвалау алласы Асклепий дә Е. рәвешендә булган. Борынгы халыклар мифологиясендә Е. — Җир асты һәм Су асты патшалыкларының, Үлеләр дөньясының да хуҗасы. Шул рәвешчә, меңьеллыклар, күп гасырлар буена барган рухи-тарихи процессларда Е. һәм аның мифологик образы бик зур үзгәрешләр кичерә. Кайвакыт бу үзгәрешләр капма-каршы юнәлешләрдә бара. Алар төрки-татар мифологиясен дә читләтеп үтми. Башка кодрәтле мифик затларның килеп чыгышы да кайвакыт Е. образы белән бәйләнгән.
**Е**
Мәсәлән, Ерак Көнбатышта, Мексикада таралган мифларда Канатлы Е. — Дракон образы бар. Ул үзендә Е.нарга да, кошларга да хас үзенчәлекләрне берләштерә. Шуңа якын катлаулы процесс Ерак Көн чыгышта да бара. Мәгълүм ки, Борынгы Кытай мифологиясендә Дракон — иң популяр һәм тирән ихтирам ителә торган затлардан. Борынгы Якын Көнчыгыш (Ассирия, Вавилон, Һиндстан) мифологиясендә исә гигант кош образы зур урын алып тора. Әнә шушы ике традициянең үзара аралашуы, хәтта әйтергә мөмкин, кушылуы нәтиҗәсендә, күрәсең, бу якларда да Канатлы Е. образы барлыкка килә. Әлеге катлаулы процесста Ат һәм Е. культларының үзара бәйләнеше дә билгеле бер урын ала: нәтиҗәдә ат башлы һәм Е. гәүдәле Дракон пәйда була. Шәрекъ мифо логиясендә кеше башлы һәм Е. гәүдәле затларның булуы да шул ук процесслар белән бәйләнгән. Е. культы, Е.нарны олылау, хөрмәт итү, алар кодрәтенә, һичшиксез, буйсыну, табыну төрки-татар мифологиясендә шактый киң чагылыш таба. Мәгълүм ки, татарларда кешенең йортын үз канаты астына алып, саклап торучы Йорт Е.ы була дип саналган. Әлеге караш татар халкының ышануларында да чагылыш таба: «Ишегалдына Кара Е. керсә — бәхетсезлеккә, Ак Е. керсә — яхшылыкка, диләр». Ак Е.ның патша булуы да күптән мәгълүм. Е.нар патшасы кайвакыт Мөгезле Е. дип атала. Болгар-татар-ларның Е.нарга һәм Е.нарның адәм балаларына мөнәсәбәте турында Ибне Фадлан (922) һәм әл-Гарнати (1135— 1136) китапларында мөһим мәгълүматлар сакланып калган. Казакъ мифологиясендә Е. хәтта Алла дәрәҗәсенә күтәрелә: анда Е.ның үлем-сезлегенә ышану да чагылыш таба. Әгәр Е.ның гәүдәсен урталай өзсәң, әлеге кисәкләр бер-берсенә яңадан ялганып, Е. үзенең элеккеге рәвешен ала; кисеп өзелгән койрыгы урынына яңа койрык үсеп чыга. Е.ны үтерергә
***33***
**Е**
ярамый! Бездә шундый бер ышану да бар: «Е. аягын күргән бәхетле булыр». Мәгълүм ки, Е.ның аягы булмый. Биредә киная белән: Е.ның бик тә тирән яшеренгән серен аңлаган кеше бәхетле булыр дигән фикер әйтелә. Китерелгән мисаллардан шундый бер нәтиҗә ясарга мөмкин: Е. адәм балаларына һәрвакыт ярдәм күрсәтергә әзер. Тик кеше дә Е.га тирән ихтирам белән карарга тиеш. Шул очракта гына Е. кешегә ярдәм итә. Ярдәмчел Е. образы белән бәйле мифологик карашлар халык әкиятләрендә киң таралган. Мондый карашларның килеп чыгышы бик борынгы тотемистик күзаллаулардан, Е.ны төрки-татар кабиләләренең тотемы, ата-бабасы, шул кабиләләрне башлап җибәрүче дип ышанулардан килә. Димәк, әгәр Е., бигрәк тә Ак Е., төрки-татарлар шәҗәрәсен башлап җибәргән ата-баба икән, ул үзенең «балаларына һәм оныкларына» карата һәрвакыт тирән кайгыртучанлык күрсәтеп торырга тиеш. Халык иҗаты әсәрләрендә, шул исәптән әкиятләрдә, бу, чыннан да, шулай. Ярдәмчел Е. турындагы сюжетлар башка төрки халыкларда да бар. Мәсәлән, башкорт әкияте «Быжыр Мәргән»дә. Шул ук халыкның «Көтүче егет» әкиятендә, Е.ны бәладән коткарган өчен, Е.ның атасы егетне кошлар һәм хайваннар телен аңларга өйрәтә. Әлеге мотив казакъ халкының «Таласпай Мерген» әкиятендә дә очрый. «Сылубикә белән Яркәй» әкиятендә Сылубикә әтисе тарафыннан үтерелгән Яркәйне Үле һәм Тере Е.нар ярдәмендә терелтә. Казакъ халкының «Ер-Төстик» дип аталган дастани әкиятендә Канатлы Е. батырны төпсез упкыннан алып чыга. Ак һәм Кара Е.нарның сугышы вакытында эпик батырның Ак Е.га ярдәмгә килүе яки янгынга эләккән Е.ны уттан коткаруы — төрки-татар, киңрәк алганда, Идел буе һәм Үзәк Азия халыклары мифологиясенең һәм эпосының үтә дә киң таралган уртак сюжеты. Ул татар халык әкияте «Сертотмас»та,
***34***
башкорт әкиятләре «Умыс», «Йәш-мәташ»та һ.б. очрый. Сүз, күрәсең, бик тә тирән мәгънәгә ия булган күренешләр хакында бара. Яшь кызның Е.га кияүгә чыгуы яисә Егет-Е.ның сылу кызга өйләнүе — шулай ук төрки-татар мифологиясендә һәм әкияти эпосында киң таралган сюжет. Дөрес, әлеге сюжетта сүз кайчандыр Е.нарга әверелдерелгән адәм балалары хакында да барырга мөмкин. Югарыда китерелгән мәгълүматлар нигезендә кайбер нәтиҗәләр ясарга да мөмкин. Җиһанның барлыкка килүендә һәм анда гармония урнаштыруда, аны яклауда һәм саклауда, кешелекнең уңай шартларда яшәвен тәэмин итүдә, һичшиксез, хәлиткеч роль уйнаган Е. төрки-татар мифологиясендә дә гаять югары, хәтта Алла дәрәҗәсендә торган зат! Бигрәк тә мәшһүр Ак Е.! Төрки-татар мифологиясендә адәм балаларының тормышы Е. белән тыгыз бәйләнештә бара. Ә инде әкият сюжетларына килсәк, аларда Кыз-Е.-нар — егетләргә, Егет-Е.нар кызларга тирән мәхәббәт саклап, һәрвакыт һәм берсүзсез тугрылыклы булалар. Һич икеләнмичә әйтергә мөмкин: төрки-татар мифологиясендә Е. һәрвакыт кешедән өстен тора. Адәм баласы аны кадерләргә, ихтирам итәргә, аңа буйсынырга, хәтта гыйбадәт кылырга тиеш! Югыйсә Е. кешене юк итә. Яки Е.га хыянәте нәтиҗәсендә адәм баласы үзе тирән фаҗигагә дучар була.
*Әдәбият:* БХИ: Әкиәттәр: 1 нсе китап / Төз. М. Минһаҗетдинов, Ә. Харисов.— Өфө, 1976.— 101—102, 128—135 б.; БХИ: Әкиәт-тәр: 2 нсе китап / Төз. М. Минһаҗетдинов, Ә. Харисов.— Өфө, 1976.— 244—252 б.; ТХИ: Әкиятләр (1 нче китап) / Төз. Х. Гатина, Х. Ярми.— Казан, 1977.— 120— 121 б.; ТХИ: Әкиятләр (2 нче китап) / Төз. Х. Гатина, Х. Ярми.— Казан, 1978.— 256— 259 б.; *Иванов В. В.* Змеи // МНМ: В 2 т.: Т. 1.— М., 1987.— С. 468—470; ТХӘ: Тылсымлы әкиятләр / Төз. Л. Җамалетдин.— Казан, 1994.— 118—121 б.; Путешествие Ибн-Фадлана на Волгу // На стыке континентов и цивилизаций.— М., 1996.— С. 10—47.
**ЕЛАН II**, соңгы гасырлар төрки-татар фольклорында Е., нигездә, явыз зат буларак сурәтләнә. Татар халкының «Дус киекләр», «Утыз ул», «Алтын башлы, көмеш беләкле» әкиятләрендә, төрки-татар халыкларының күп санлы башка әкиятләрендә, дастаннарында Е.— адәм баласының куркыныч дошманы. Әкият-дастан батыры аңа каршы туктаусыз көчле көрәш, сугыш алып барырга тиеш. Е.нарны тик тискәре зат, кешенең куркыныч дошманы итеп сурәтләү татар халкының Иске Казан һәм Яңа Казан шәһәрләрен төзү белән бәйләнгән легендаларында да чагылыш таба («Сихерче кыз», «Яңа Казан», «Умартачы кызы»). Адәм балаларының Е. белән гаилә мөнәсәбәтләренә керүе төрки-татар халыкларының ата-бабаларында күп гасырлар, меңьеллыклар буена уңай күренеш дип бәяләнгән. Әмма соңгы гасырларда әлеге тенденция дә принципиаль үзгәрешләр кичерә. Төрки-татар халыклары мифологик күзаллауларындагы тәүге Е. һәм гомумән Е. — һәркем өчен берсүзсез изге, илаһи затлар! Е.га кире мөнәсәбәт төрки кабиләләрдә шактый соң һәм чит-ят мифлар, мифологик системалар йогынтысы нәтиҗәсендә генә башлана. Язмада Е.ны явыз зат дип игълан итү зәрдөштлекнең Изге китаплары тупланмасы Авестадан килә (б.э.к. XIX—X гасырлар). Анда ул *Ажи-Да хака* — *Е. Дахак* дип атала һәм коточкыч явыз зат буларак сурәтләнә. Әнә шул Ажи-Дахака образы соңрак төрки-татар мифологиясендә һәм әкият-дастаннарында безгә мәгълүм Аждаһага әверелә һәм анда киң таралыш таба. Бер төркем галимнәр фикеренчә, б. э. к. II меңьеллыкта арийлар, һинд-иран халыклары Евразия далаларының төп өлешендә, шул исәптән Урта Идел һәм Урал буйларында да яшәгәннәр. Б. э. к. икенче һәм беренче меңьеллыклар чигендә әлеге арийлар, ике төркемгә (иранлыларга һәм һиндлеләргә) бүленеп, араларында төрки кабиләләр дә
**Е**
мөһим урын алып торган скиф һәм сармат кабиләләре басымы нәтиҗәсендә Кавказ һәм Урта Азия аркылы үзләренең хәзер яшәгән җирләренә (Иранга һәм Һиндстанга) күченә башлыйлар. Чынлыкта арийларны Евразиядән төрки кабиләләрнең ата-бабалары кысрыклап чыгара булса кирәк. Бу чорлардан күп иртә барлыкка килгән Аждаһа һәм Дию образлары төрки халыклар мифологиясенә әнә шул ерак чорларда үтеп кергән булырга мөмкин. Һәм бу күренеш тарихның алга таба дәвам итүендә дә раслана. Е.ның явыз зат буларак төрки-татар мифологиясенә үтеп керүе тагын бер глобаль күренеш белән бәйләнгән: сүз Тәүрат һәм Көнбатыш христианлыгы турында бара. Тәүратта Е. турында бер генә уңай сүз дә юк. Анда Е. белән бәйле төп мәгълүмат түбәндәгеләрдән гыйбарәт: Е. — яһүд диненең һәм христианлыкның Баш алласы — Раб-бы тарафыннан барлыкка китерелгән кыр хайваннарының иң хәйләкәре. Е. Адәмнең хатыны Хауваны «белем агачы» җимешеннән «авыз итәргә» өйрәтә. Адәм үзе дә читтә калмый, билгеле. Е. котыртуы буенча, Адәм белән Хаува әлеге белем агачы җимешеннән авыз итәләр һәм Раббы белгәннәрнең барысын да белә башлыйлар. Шуның белән бергә, христианлыкта *тәүге гөнаһ* дигән төшенчә барлыкка килә. Ул дөньяга туган һәрбер кешегә кагыла: ягъни яһүд динендә һәм христианлыкта адәм баласы Бу дөньяга туганда ук әти-әнисе, ата-бабасы, Адәм һәм Хаува кылган гөнаһлары белән бергә туа. Әлеге гөнаһлары өчен Раббы Адәм белән Хау-ваны Җәннәттән куып чыгара. Ә Е.ны: «Гомерең буена корсагыңда өстерәл; үләксә белән туклан; үз хатыныңның мәңгелек дошманы бул!» — дип каргый. Әнә шул Тәүрат заманнарыннан (б. э. к. VIII — б. э. II гасырларыннан) бирле Е. яһүд диненең һәм христианлыкның куркыныч дошманы һәм коточкыч мәкерле явыз зат буларак кабул ителә башлый. Шулай итеп,
***35***
**Е**
халыкара мифологиядә изге һәм илаһи зат дип саналган Е.га кире мөнәсәбәтнең барлыкка килүе, беренчедән, Борынгы Иран мифологиясе белән бәйләнгән булса, икенчедән, Тәүрат, яһүд һәм христиан диннәренең киң таралуыннан килә. Билгеле булганча, Тәүратта Е. белән көрәш турында берничә сюжет урын ала. Бәлки, бу очракта сүз семит халыклары мифологиясенә Борынгы Шәрекътән, Авестадан, зәрдөштлектән кергән сюжетлар турында барадыр. Соңгыларында Ажи-Дахакага, Дахак Е.га каршы юнәлтелгән фикерләр һәм мотивлар шактый зур урын били. Ә инде шул ук якларда, шул ук семит халыклары вәкилләре булган гарәпләрдә, Аллаһы Тәгалә тарафыннан иңдерелгән Коръәндә Борынгы Шәрекъ мифологиясе йогынтысы юк дә рәҗәсендә аз. Бигрәк тә Е. белән бәй ле карашларда. Гомумән, Е. образы Коръәндә бик тыйнак сурәтләнә. Әйтик, «Әгъраф (Пәрдә) сүрәсе»ндә: «Фиргаун әйтте: «Әгәр могҗиза китергән булсаң, ул могҗизаны хәзер күрсәт, күрик, әгәр мин пәйгамбәр дигән сү зеңдә дөрес булсаң»,— дип. Муса тая гын җиргә салды, шулвакыт таяк зур ала Е. булды, барчасы качтылар. Фир гаун үтенгәч, Муса таягын тотты, янә таяк булды» (7:106—107). Ә инде Тәүратта яктыртылган һәм Адәм белән Хауваның Е. киңәше буенча кылган *тәүге гөнаһы* мәсьәләсенә кил сәк, «Бәкара (Сыер) сүрәсе»ндә ул бөтенләй башкача аңлатыла: анда Е.ның әлеге *тәүге гөнаһка* бернинди катнашы юк. Коръән-Кәримдә бу хакта түбәндәгеләр сөйләнә: «Вә Адәмгә әйттек: «Үзең һәм хатының Җәннәттә торыгыз, һәм җимешләрен киңлек илә теләгәнчә ашагыз, мәгәр бу агачка якын бармагыз, әгәр шуны эшләсәгез, залимнәрдән булырсыз». Иблис, бу агач җимешен ашасагыз, Җәннәттә мәңге каласыз дип аларны алдады, алар, Иб лис сүзенә ияреп, җимешне ашап алдандылар. Иблис аларны Җәннәттән чыгарып андагы нигъмәтләрдән аерды. Моннан соң әйттек: «Ий Адәм һәм
***36***
Иблис, бер-берегезгә дошман булганыгыз хәлдә җиргә иңегез! Сездә җирдә торырлык урын һәм яшәү өчен кирәк нәрсәләр бар, әҗәлегез җиткәнче яшәгез» (2:35—36). Күрәсез, Е. образына Коръән бик тә сак якын килә: ул Җиһанның барлыкка килүендә, андагы гармониянең өзлексез саклануында, адәм балаларының бу дөньяга килеп, нигездә, җайлы тормыш кичерүендә изге Е. уйнаган рольне һич тә турыдан-туры инкяр итми. Ахыр чиктә Е. үзе дә — Аллаһы Тәгалә тарафыннан яратылган зат бит. Искәртелгәнчә, кайчандыр изге һәм илаһи бер зат дип саналган Е.га кискен кире мөнәсәбәт Борынгы Иран, яһүд дине һәм христианлык мифологияләрендә барлыкка килеп, алга таба гаять киң таралыш таба. Европоцентризм, бигрәк тә славян һәм рус халыклары мифологияләрендә, язма мәдәният вәкилләре — монастырьларда гомер кичерүче монахлар «иҗат иткән» бихисап елъязмаларда ислам илләре «Е. оясы» («Гнездо змеево») дип атала башлый. Шул рәвешчә, Көнбатыш дөньясы халык ара мифологиядә изге зат дип саналган Е.ны явыз зат, ислам дөньясы символы дип игълан итеп, аңа каршы кискен һәм туктаусыз көрәш-сугышлар алып бару ягында торса, Шәрекъ илләре, ислам дөньясы Е.ны изге, илаһи, мәрхәмәтле зат дип саный, аны үзенең ярдәмчесе, яклаучысы һәм саклаучысы дәрәҗәсенә күтәреп, аңа тирән һәм эчкерсез ихтирам белән карый. Ислам һәм төрки-татар дөньясында Е.ны хөрмәт итү, аны изге бер зат дип санау әле бүген дә дәвам итә.
*Әдәбият:* ТХИ: Әкиятләр (1 нче китап) / Төз. Х. Гатина, Х. Ярми.— Казан, 1976.— 72—73, 371—377 б.; ТХИ: Әкиятләр (2 нче китап) / Төз. Х. Гатина, Х. Ярми.— Казан, 1978.— 191—197 б.; ТХИ: Риваятьләр һәм легендалар / Төз. С. Гый ләҗетдинов.— Казан, 1987.— 48—53 б.; *Зурабова К. А., Сухачевский В. В.* Георгий Победоносец = Мифы и предания. Античность и Библейский мир.— М., 1993.— С. 66; БХИ: 3 т. Эпос / Төз. М. Сәгитов, Ә. Сөләйманов.— Өфө,
1998.— 27— 126 б.; Коръән тәфсире.— Казан, 1996.— 8, 176 б.; Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 152 б.
**«ЕЛАННАР ПАТШАСЫ ШАҺМАРА»**, татар халкының тылсымлы әкияте. Л. Җамалетдинов фикеренчә, татарларга иран фольклорыннан кергән. Беренче тапкыр 1936 елда мәгълүм фольклорчы һәм язучы Г. Толымбай (1900—1938) тарафыннан Татарстанның Апас районындагы Танай-Турай авылында К. Әхмәдишиннан язып алына. 1951 елда «Татар халык иҗа -ты» антологиясендә басылып чыга; күп санлы җыентыкларда да нә шер ителә. Төп эчтәлеге Борынгы Шә-рекъ мифологиясендә һәм ташъязма әдәбиятта чагылыш тапкан мифологик сюжетка нигезләнә: кешенең Икенче дөньяга — Җир асты патшалыгына эләгүе һәм анда күргән газаплары тасвирлана. Тик әкият героен анда беркем дә көчләп алып керми. Урманнан утын алып кайтып, шуны сатып яшәүдән интеккән фәкыйрь егет урманда, агач төбендә сакланган балга тап була. Шундагы балны бер иптәше белән ташып бетергәч, бу тагын эзләнә башлый. Әлеге чокырның төбенә «төшсә, кулына кырыйда ишек тоткасы кебек бер тотка» очрый. Ишекне ачып кергәч тә, ул «дөнья кебек якты» булган Җир асты патшалыгына эләгә. Биредә сүз миф һәм әкият героеның, чынлыкта мифологик персонажның, Җир асты патшалыгына төшү юлы турында сөйләнә. Тик бу юл, халыкның соңгы гасырларга хас карашлары буенча, нык кына гадиләштерелгән: ул борынгы һәм бик борынгы мифологик күзаллаулар белән түгел, ә әкият героеның — фәкыйрь бер кешенең — көндәлек мәшәкатьләре белән бәйләнгән. Аның чын мәгънәсендәге мифологик маҗаралары Җир асты патшалыгына төшкәч башлана: анда еланнар дөньясы икән. Һәм бу дөнья бик тә үзенчәлекле. Еланнар, һич тә
**Е**
көтелмәгән затның алар дөньясына керүен күреп, аңа ташланмакчы булалар. «Шул вакытта Ак елан, «Тик то рыгыз!» дигән кебек, койрыгын бу тап куя». Биредә без, төрки-татар ха лык-ларның башка кайбер әсәрләрендә дә, мәсәлән Себер татарларында, казакъларда мәгълүм булган «Йир Төшлек» дастанында чагылыш тапкан сюжет белән очрашабыз: еланнар «җәмгыяте» Җир асты патшалыгында була икән; аларның иҗтимагый тормышы, адәм балалары дөньясындагы кебек, кырыс кануннарга буйсына: еланнарның барысы да үзләренең патшасына — Ак еланга — берсүзсез буйсына. Биредә әкияттә чагылыш тапкан тагын бер мотивка игътибар итми мөмкин түгел: төрки-татар мифологиясендә һәм халык иҗаты әсәрләрендә елан уңай персонаж буларак сурәтләнә. Әлеге әкияттә дә еланнар, бигрәк тә Ак елан әкият каһарманына тими, аны рән җетми һәм җәберләми. Шулай да үз дөньясында яшәргә күнеккән егет Җир асты патшалыгында озак тора алмый һәм Шаһмарадан аны кайтарып җибәрүен үтенә. Җир өсте һәм Җир асты патшалыкларының үзара мөнәсәбәтләрендә билгеле бер гармония булсын өчен, ниндидер шартлар сакланырга тиеш. Бу хакта егеткә Шаһмара үзе әйтә: «Әгәр син минем хакта кемгә дә булса сөйләсәң, мин һәлак булачакмын»,— ди. Егет «ант эчә», беркемгә һәм берни сөйләмәскә вәгъдә итә. Шуның белән Ике дөнья мөнәсәбәтләрендә гармония сакланып кала. Тик бу гармонияне әсәргә «килеп кергән» социаль мотивлар юкка чыгара: көтмәгәндә әлеге шәһәрнең патшасы авырып китә. Аны савыктыру өчен, Шаһмараны күргән кеше кирәк булып чыга. Патшаның сихерчеләре төрле хәйлә, хыянәт, алдау-йолдау юллары белән әлеге егетнең Шаһмараны күргәнлеген ачыклыйлар һәм аның кайда булуын әйтүне таләп итәләр. Егетнең һич тә хыянәт юлына басасы килми: башта ул Шаһмараны кайда
***37***
**Е**
күргәнлеген әйтми. Тик аны җәзага тарта башлыйлар, тәненә инә кадыйлар, машина белән кулларын кысып, тырнакларын суыралар. Егет мондый җәзага түзә алмый һәм Шаһмарага хыянәт итә: патша сихерчеләренә аның кайда икәнлеген әйтергә мәҗбүр була. Тик Шаһмара үләр алдыннан да егеткә ярдәм кулын суза: елан итен өченче тапкыр кайнаткандагы шулпаны эчкән зат могҗиза иясе буласы икән. Әкият: «Актык чиге, шул фәкыйрь үзе табиб булып калган. Бөтен авыруларны дәвалый белгән, хайваннар телен дә белгән»,— дигән сүзләр белән бетә. Гадәттә, әлеге әсәр әкият җыентыкларына кертелә. Беренче карашка, биредә сүз, чыннан да, әкият турында бара кебек. Шул ук вакытта аны әкият дип санау билгеле бер шик тә уята. Мәгълүм ки, әкиятләрнең барысы да, бигрәк тә тылсымлы әкиятләр, чын оптимистик рухта, зур тантана, бәйрәм-туй белән тәмамланалар. Ә биредә исә әсәрнең төп мәсьәләсе бик тә каршылыклы хәл ителә. Әгәр без әсәрнең баш героен фәкыйрь егет дип санасак, ул әкият ахырында, чыннан да, исән кала, хәтта хайваннар телен дә аңлый башлый. Бу соңгы мотив — саф мифологик күренеш: ул халыкара мифологиядә киң таралган. Егетнең әкият ахырындагы хәлен һич тә җиңү дип булмый: ул бит аны Җир асты патшалыгында үлемнән коткарып калган мәрхәмәтле затка — Ак еланга хыянәт итә. Мәсьәләнең икенче, җитдирәк ягы да бар: әсәрнең баш герое фәкыйрь егет түгел, ә бәлки Шаһмара дип әйтергә дә мөмкин. Шуңа күрә әсәр «Е. п. Ш.» дип атала да. Әкият ахырында Шаһмара һәлак була. Димәк, бу әсәрне без тылсымлы әкият диюгә караганда, үзенең эчтәлегендә әкиятләрнең дә кайбер үзенчәлекләрен саклаган миф, һич югы мифологик легенда дип әйтә алабыз.
*Ә д ә б и я т:* ТХИ / Төз. Г. Бәширов, А. Шамов, Х. Ярми һәм Х. Усманов.— Казан, 1951.— 438—443 б.; *Җамалетди-нов Л. Ш.* Тылсымлы әкиятләрдә Елан белән
***38***
бәйле мифологик образлар // Борынгы татар фольклоры мәсьәләләре.— Казан, 1984.— 17—36 б.; ТХИ: Әкиятләр (1 нче китап) / Төз. Х. Гатина, Х. Ярми.— Казан, 1977.— 113—117 б.
**ЕЛАУ, ЕЛАТУ**, билгеле бер драматик яки фаҗигале хәл уңаеннан була торган күренеш; йола вакытында, әйтик, мәет озатканда, күмгәндә, никах туенда үтәлә торган мәҗбүри ритуаль күренеш. Аерым очракларда, мәсәлән, никах туенда кешенең үз ихтыяры, психологик халәте белән бәйләнмәгән булырга да мөмкин. Йола күренеше буларак, бик күп халыкларның көндәлек тормышында киң таралган һәм шактый борынгыдан килә. Бу йола белән бәйле мәгълүмат борынгы китаплардан Тәүратта берничә тапкыр кабатлана: «Корылык уңаеннан Е.», «Иерусалимга килгән бәла-казалар уңаеннан Е.». Анда Е.га гына багышланган тулы бер китап та бар: «Иеремиянең Е. китабы». Шул ук Тәүратта тагын: «Мисырга әсирлеккә алып кителгән Иоахаз патша турында Е.»; «Мисырга әсирлеккә алып кителгән Седекия патша турында Е.». Күрүебезчә, Тәүратта билгеле бер бәхетсезлек, хәтта тарихи фаҗигаләр уңаеннан Е. күренешләрен яктырту шактый зур урын алып тора. Биредә тагын мәет күмү белән бәйле Е.ларга тукталып үтәргә кирәк. Алар мәетне җирләгәч башлана һәм беренче өлеше — җиде, икенче өлеше утыз көн дәвам итә. Татар халкында Е., Е. белән бәйле йолалар бик тә үзенчәлекле. Ф. С. Баязитова язуынча, «кеше үлгәч кычкырып такмаклап Е., гомумән, татар халкында күзәтелми. Әмма Әстерхан, Себер татарларында, мордва-каратайларда (татарлашкан мордваларда), керәшеннәрдә бу бик борынгы йоланың кайбер үрнәкләре әле безнең көннәрдә дә күзәтелә». Алга таба галимә татар халкының кайбер этник төркемнәрендә таралган Е., Е. белән бәйле зур-зур текстлар китерә. Е., Е. белән бәйләнгән икенче бер мө-
һим йола — никах туе. Анда кыз Е. күренеше һәм кыз Е. җырлары шактый мөһим урын алып тора. Бу хакта революциягә кадәр басылып чыккан чыганакларда да үзенчәлекле күзәтүләр бар. 1965 елда дөнья күргән «Татар халык җырлары» китабының кереш мәкаләсендә И. Надиров түбәндәгечә яза: «Кыз Е. җырлары,— нигездә, хатын-кызлар иҗаты. Бу җырлар кияүгә бирелгән кыз һәм аның дус-ишләре, тиңдәшләре, ә кайбер очрак ларда туйга махсус чакырылган берәр җырчы карчык тарафыннан башкарылган. Аларның төп эчтәлеге кызның туган йорты, әтисе-әнисе, яшь чагы белән саубуллашуга кайтып кала». Бу йоланың башкарылу рәвеше турында да үзенчәлекле мәгълүмат сакланып калган. Әлеге йоланың Мордва Республикасындагы бер татар авылында башкарылуы турында да язылган: «Бу җырларны «Яс җыры» дип тә йөртәләр. Яс ул — Е. дигән сүз. Аларның ике вакытта җырлануын әйтәләр. Мәсәлән, китәсе кызга чыбылдык теккәндә, тиңдәш кызлары җырлар җырлап кызны елаткан вакытта. Аннары кызга никах укылгач, кияү егетләре егетне кыз янына керткәндә. Бу җырлар Рязань округы Вәрәки илендә дә таралганнар». Шул ук Рязань өлкәсенең Әҗе авылында әлеге җырларны башкару турында шул авылга багышланган китапта түбәндәгечә язылган: «Әҗе халкының борынгы җырларыннан беркадәр дикъкатькә алырлыклары кияүгә ярәшелгән кызны елатканда җырлана торган җырлар икәнлеге мәгълүмдер. Борынгырак заманда башка мишәр авылларында булган шикелле, Әҗедә дә ярәшелгән кызны Е. гадәте булган. Төрле кызлар җыелышып, ярәшелгән кызга гүя аның авызыннан гына чыгарга тиешле җырларны үзенә махсус бер аһәң белән әйтәләр икән дә ярәшелгән кыз шулардан әсәрләнеп җылый икән». Аңлашыладыр, бу оч ракта сүз ритуаль Е., йола таләбе буенча Е. хакында бара: ярәшелгән
**Е**
кызның Е. ы аның рухи халәте белән бәйләнмәгән — телиме ул еларга, юкмы, йола таләп итә икән — ул еларга тиеш. Билгеле булганча, шуңа якын йолалар байтак башка халык ларда да булган. Биредә без тугандаш башкорт халкы йолаларына игътибар итик. Соңгы елларда шул мәсьәлә бе лән якыннан шөгыльләнгән Р. А. Сол тангәрәева әлеге күренешкә аның борынгы ритуаль-мифологик нигезен ачыклау яссылыгыннан якын килә: ритуаль Е. кешене кайгы-хәсрәттән, төрле борчулардан арындыра, аның рухын сафландыра, кичерешләрен җиңеләйтә; Е. нәтиҗәсендә кешенең рухи халәте мөһим үзгәрешләр кичерә. Борынгылар Е.ның магик көченә ышанганнар. Шуның белән бәйле рәвештә Е., Е. белән бергә башкарылган йолалар һәм җырлар, сыктаулар кеше гомеренең иң мөһим вакытларында башкарылган: кыз баланың бер өйдән, гаиләдән, ыру-кабиләдән икенчесенә күчүе; адәм баласының фани дөньядан — Ахирәткә китүе. Типологик яктан бу күренешләрнең икесе дә, асылда, бер үк рухтагы вакыйгаларга — бер дөньядан икенчесенә күчүгә нигезләнә. Әнә шул нигездә төрле халыкларда таралган йола һәм йола шигъриятендә *никах-үлем комплексы* барлыкка килгән. Димәк, Е., Е. комплексы — җәмгыять тарихында да, аерым кеше гомерендә дә мөһим роль уйнап килгән ритуаль-мифологик күренеш.
*Әдәбият*: Татар халык җырлары. Лирик җырлар. Йола җырлары / Төз. И. Надиров.— Казан, 1965.— 26—28, 229—258 б.; ТХИ: Йола һәм уен җырлары / Төз. И. Надиров.— Казан, 1980.— 12—15, 277 б.; *Баязитова Ф. С*. Гомернең өч туе.— Казан, 1992.— 281—285 б.; Библия. Книги Священного Писания Ветхого и Нового Завета. Канонические.— М., 1994.— С. 758—759, 806, 830; *Султан гареева Р. А.* Семейно-бытовой обрядовый фольклор башкирского народа.— Уфа, 1998.— С. 123—128, 162—168; *Пилкингтон С. М.* Иудаизм.— М., 1999.— С. 157—161.
***39***
**ҖАЛМАВЫЗ, ҖАЛМАВЫЗ КАРЧЫК**, татар, башкорт, казакъ, кыргыз мифологиясендә һәм фольклор әсәрләрендә киң таралган һәм төрле яктан сурәтләнгән, каршылыклы, уңай сыйфатларга да ия булган, кара урманнарда, тау куышларында, кое төбендә (казакъ халык әкияте «Вәзир»дә) яшәүче җиде башлы явыз зат. Исеменең килеп чыгышына киң тукталып, Р. Г. Әхмәтьянов, барыннан да элек, *Җ.* сүзенең төрле телләрдә төрлечә язылуын күрсәтеп үтә: татарча Җ. яки *Ялмавыз*. Җ. яки Җ. к. образы башка халыклар мифологиясендә дә бар. Исемнәре дә якын. Чуваш телендә *Йелмевес,* нугайча *Елмауыз*, казакъ, каракалпак телләрендә *Җалмауыз*, кыргызча *Җалмоаз, Җелмогуз,* карачай-балкар телендә *Джелмаууз,* Себер татарларында *Йылмагүз.* Г. Н. Потанин әлеге исемнең килеп чыгышын «җалма, җалма + ауз» (ялмап алучы авыз) дип аңлаткан иде. Принципта бу этимология белән килешергә мөмкин. Казакъ галиме Е. Д. Торсынов түбәндәге фикерләре белән уртаклаша: казакъ те лендә «җалмау» — «туймас тай комсыз ланып, тиз-тиз ашау»; «җалмап җеп жиберди» — «ашамлыкны зур-зур кисәкләр белән йотып, тиз-тиз ашап куйды», «ауыз» — казакъ телендә дә «авыз». Димәк, *Җ.* сүзенең мәгънә-семантикасы — «тупас, бирән авыз». Җ.ның тышкы кыяфәтен һәм функцияләрен ачыклау өчен, кайбер сюжетларга тукталып үтү таләп ителә. «Дутан батыр» дастани әкиятендә бу хакта шактый киң мәгълүмат бирелә:
«Бу урманда бер Җ. к. бар икән. Бу Җ. к. адәм исен сизгәннән соң килеп чыга да, авызын зур ачып, боларны (Ду танның сиксән туганын — кырык ага сын һәм кырык апасын.— *Ф. У*.) йота. Дутан янына да бара. Йотыйм дип авызын ачканда, Дутанның тае тыпырчына башлый, кешни, пошкыра. Атының тапырчынганын сизеп, Дутан уянып китә. Торып як-ягына караса, туганнары юк, атлары гына калган. Ду тан каршында маңгаенда табак шикелле зур күзле бер карчык күрә». Биредә Җ. к.ның берничә үзенчәлеге телгә алына: барыннан да элек, әлеге сүзләрдә борынгы грек мифологиясе белән бәйле «циклоп Полифем мотивы» чагылып китә: аның маңгаенда бер генә күзе бар. Икенчедән, кешеләрне берәмләп кенә түгел, дистәләп җалмап-ялмап йота. Җ. кемпiр еш кына кеше ашаучы буларак сурәтләнә. Бу хакта Е. Д. Торсынов түбән дәгеләрне яза: «Җ. — коточкыч ямьсез, туемсыз явыз зат, рус мифологиясендәге Убырлы карчыкны (Баба-яганы) хәтерләтә. Казакъ легендаларында һәм әкиятләрендә Җ. зәгыйфь карчык; адәм баласы булмаган далаларда һәм кырларда яши; адашып, юлдан язган һәм Җ.к. ка юлыккан юлчыларны ашый». Үз заманында Г. Н. Потанин да казакъ ми-фо логиясендәге Җ. к.ка карата шуңа якын фикерләр әйткән иде: «Җ. — явыз зат, кеше ашаучы, еш кына кеше ашаучы карчык». Аерым әсәрләрдә Җ. кешеләргә дә якын итеп сурәтләнә, аның кызы яки хәтта кызлары бар дип әйтелә. Мифологик Җ. к. аерым
***40***
**Җ**
очракларда әкият батырына яки батырларына ярдәмгә дә килергә мөмкин. «Яхшылыкка — явызлык» әкиятендә Җ. к. аяксыз, сукыр, кулсыз егетләрне һәм йөзе саргайган кызны йотып — коса, һәм беренчеләре аяклы, куллы, күзле (күрә торган) егетләргә, кыз алсу йөзле сылуга әверелә. Бу очракта Җ. к. үсмерләрне сынау йолаларында катнашучы агачтан яки башка берәр нәрсәдән ясалган җәнлек-хайван сынын хәтерләтә: сынау үтәргә тиешле үсмер, әлеге «җәнлекнең авызына кереп», аның тарафыннан «йотылып», «үлеп», шул җәнлек «корсагында яңадан терелеп», дөньяга икенче тапкыр һәм бөтенләй башка сыйфатта туа. Биредә, димәк, Җ. к. хатын-кыз ыру башлыгы ролен дә, хыялый тылсымлы «хайван-җәнлек» функциясен дә уңышлы башкарып чыга. Димәк, Җ. к. адәм балаларына бик зур ярдәм күрсәтә ала. Сөйләнгәннәрдән аңлашылганча Җ., Җ. к. — төрки-татар мифоло гиясенең һәм фольклорының төрле тарихи чорлар кичергән катлаулы һәм каршылыклы персонажы.
*Әдәбият*: Казахский фольклор в собрании Г. Н. Потанина.— Алма-Ата, 1972.— С. 145—147, 292; *Турсунов Е. Д.* Генезис казахской бытовой сказки. В аспекте связи с первобытным фольклором.— Алма-Ата, 1973.— С. 106—109. *Ярми X., Җамалетди-нов Л.* Татар халык әкиятләре // ТХИ: Әкиятләр (1 нче китап) / Төз. Х. Гатина, Х. Ярми.— Казан, 1977.— 7—266 б.; *Ах-метьянов Р. Г.* Общая лексика духовной культуры народов Среднего Поволжья.— М., 1981.— С. 57; *Басилов В*. Жалмауыз кемпiр // МНМ: В 2 т.: Т. 1.— М., 1987.— С. 439.
**ҖАН**, төрки-татар телләрендә күп төрле мәгънәләргә ия булган сүз. Эчтәлек ягыннан ул мәгънәләрне ике төркемгә бүлеп карарга мөмкин: сүз дөньяви хәлләр белән бәйле күренешләр турында барса, *Җ.* сүзен, гадәттә, *күңел* алыштыра. Нигездә, мифологик мәгънәләргә ия булган очракларда *Җ.* сүзе «үз урынында» кулланыла. «Та-
тар теленең аңлатмалы сүзлеге» аңа тү бәндәгечә һәм, һичшиксез, дөрес аң латма бирә: «Идеалистик, дини карашлар буенча: тәнгә тереклек бирә һәм тәннән башка да яши ала дип каралган, тереклек иясенең психик процессларын чагылдырган мәңгелек башлангыч». Икенче төрле итеп әйткәндә, бу — Җ. беркайчан да үлми, бөтенләйгә юкка чыкмый дигән сүз. Җ. белән бәйле карашларның кайберләре татар телендә дә сакланып калган. Әйтик, Җ.—күңел тәңгәллеген алыйк: «кешенең Җ.ы агуланган» дигәндә, сүз тирән һәм киеренке кичерешләр турында бара; кешене бик яратканда, аңа «Җ.ым», «Җ. кисәгем» дип дәшәләр; «Җ. азыгы» — күңел рәхәтлеген, канәгатьләнү хисен; «Җ. ачысы» — газаплы кичерешләрне; «Җ.ын бирергә әзер булу» — кем яки нәрсә өчен булса да үләргә әзер торуны; «Җ. керү» — сәламәт кеше төсе керү; «Җ. көйдерү» — ачуны китерү, эч пошыруны белдерә һ.б. Әлеге очракларда *Җ.* сүзенең чын мифологик мәгънәсе чагылмый кебек. Чөнки сүз, нигездә, кешенең рухи халәте хакында гына бара. Киң таралган икенче бер төркем карашлар буенча, Җ., үлгән кешенең гәүдәсеннән аерылып, Күккә аша. Мондый карашларның инеш башы Борынгы Мисыр һәм Борынгы һиндстан мифологиясенә барып тоташа, һәм алар, чыннан да, архаик күзаллаулар белән бәйләнгән. Үләсе яки үлгән кешенең берәр җәнлеккә, бигрәк тә кошка әверелүе — Пасха, Яңа Гвинея, Африка, Австралиядә яшәүче кабиләләрнең мифларында киң таралган күренеш. Тик бу мифларда үлем белән бәйле фаҗиганең эзе дә юк. Чөнки аларны иҗат итүчеләрнең һәм саклаучыларның карашынча, кеше белән табигать арасында бернинди дә аерма, үтмәс чик юк. Адәм баласы беркайчан да бөтенләйгә юкка чыкмый. Ул тик башка бер сыйфаттагы затка, үсемлеккә яисә бер җан иясенә әверелә: Җир асты патшалыгына иңә, Күккә күтәрелә, Йолдызга, хәтта Кояш кыйпылчыгына әверелә. Татар
***41***
**җ**
әкияте «Көтүче Зариф»та әйтелгәнчә, үлгәннәрнең Җ.ы мәңгегә Күккә аша. Шул ук фикер үзбәк халык дастаны «Алпомиш»та да уздырыла. Шуңа якын карашлар төрле диннәрнең дә байтагында бар. Зәрдөштлек мифологиясе буенча, үлгән кешенең җаны Кояш нурлары ярдәмендә Күккә аша һәм, аллаларга кушылып, шул *аллалар дөньясында* гомер итә. Сүз, әлбәттә, Ахура-Маздага чын күңелдән ышанып, зәрдөштлекнең барлык таләпләрен бер сүзсез үтәп барган затлар турында бара. Әнә шундый кешеләрнең Җ.ы зәрдөштлектә *фраваши* дип атала, Җиһандагы һәм Җир йөзендәге тәртипне саклап тора. Коръәндә Аллаһы Тәгалә тарафыннан яратылган адәм баласының Җ.ы турында шактый бай һәм үзенчәлекле мәгълүмат китерелә. Коръәндә, *Җ*. сүзенең мәгънәсен ачыграк итеп күз алдына китерү өчен, *рух* һәм *Җ.* сүзләре кулланыла. Адәм баласы үзе дә, аның Җ.ы, рухы да Аллаһы тарафыннан яратылган. Димәк, аның язмышы, кайда һәм нинди хәлдә (үле яки тере) булуы, хәрәкәте —барысы да турыдан-туры тәкъдир белән бәйләнгән. Мәҗүсилек, зәрдөштлек, фольклор мифологиясеннән аермалы буларак, Коръән тәгълиматында гәүдәдән аерылган Җ.ның үз ихтыяры юк, ул берничек тә мөстәкыйль хә рәкәт итә алмый: ул һәрвакыт һәм мәҗбүри рәвештә Хак Тәгалә яки аның фәрештәләре — *Газраил* һәм *Җәбраил* ихтыярында гына була ала. Исламда адәм баласының Җ.ын ала торган, ягъни аны кешенең гәүдәсеннән аера торган, махсус фәрештә дә бар (*Газраил).* Исламдагы әлеге хакыйкатьне «оныткан» очракта, халык иҗатында, мәсәлән, «Бер дан итеп күңел ачыек» дип аталган туй җырында түбәндәге сүзләр яңгырый: «Җ.нарым ярып бирер идем, Җ.дип үзгә торыр хәлем юк»; шу ларга якын сүзләр «Асыл кошлар белән бер күрдем» җырында да бар: «Җ.ым гына сөйгән кодагыйга Җ.ым бирсәм, Җ.ым жәл түгел...» Коръән
***42***
тәгълиматына әйләнеп кайтсак, Җ. фәлсәфәсе, аның язмышы мәсьәләсе анда бик тә катлаулы һәм үзенчәлекле. Дөрес, анда «Адәм баласы — Җ. иясе» дигән кебек примитив раслаулар юк. Шул ук вакытта адәм баласын аның Җ.ыннан аерып карау да юк. Һәм бу тезис кешенең фани дөньядагы тормышы белән түгел, ә күп яктан аның Теге дөньядагы — Ахирәттәге мәңгелек гомеренә, Кыямәт, Сират күпере, яңадан кубарылып терелү галәмәтләре кебек гаять катлаулы категорияләргә бәйләнештә бирелә. Мәсьәләне ачыграк күзаллау өчен, Коръәннең үз текстына мөрәҗәгать итү кулай булыр. «Зүмәра (Төркем) сүрәсе»ндә бу хакта, түбәндәге сүзләр китерелә: «Аллаһ, кеше үлгәндә, аның Җ.ын алыр. Исән нәр йоклаганда, Аллаһ аларның рухын үзенә алып торыр. Шулай итеп, үлемгә хөкем ителгәннәрнең рухын үз янында калдырыр. Йокыдагыларның Җ.ын мәгълүм бер вакытка чаклы тән нәренә кире кайтарып торыр. Шик юк, фикер йөртүчеләр өчен монда катгый гыйбрәтләр бар» (39:42). Коръәннең бу аяте нигезендә киң һәм тирән нәтиҗәләр ясарга мөмкин. Дж. Дж. Фрэзер, Э. Тайлор һ.б.ның хезмәтләрендә шундый ук (һич югы шу ңа якын) карашларның гаять күп, һәм исламга бернинди катнашы булмаган халыкларда да булуы (бу очракта *рух, Җ.* сүзләре бер үк мәгънәдә кулланыла) турында әйтелә. Дөрес, моңа якын фикерләрнең һәм «Җ.— кош» комплексының халыкара язма чыганакларда беренче тапкыр кулланылуы Борынгы Мисырның «Үлеләр Китабы»нда очрый (б.э.к. IV—III меңьеллыклар). Ә инде әлеге фикерләрнең, карашларның ислам динен тотучы халыкларда, шул исәптән төрки-татарлар арасында таралуын бер дә икеләнмичә ислам, Коръән белән бәйләп күзәтергә мөмкин. Коръәннең «Кыямәт сүрәсе»ндә Җ. турында тирән мәгънәле фикерләр әйтелә: «Ул көнне берәүләрнең йөзе якты булыр. Алар Аллаһка багып то-
**Җ**
рыр. Икенчеләренең сытык чырае кара көйгән булыр. Алар умыртка сөякләрен сындырачак җәза киләчәген сизенеп, шулай кайгылы күренер. Күзегезне ачып карагыз, Җ.ыгыз бугаз төеренә менеп җиткәч, кем дәвалар, кем коткарыр! — дип кычкырырсыз. Шунда гына кеше Җ.нан аерылыр вакыт җиткәнен белер» (75:22—28). Шул рәвешчә, Җ. категориясе халыкара мифологиядә, фольклор һәм язма әдәбият әсәрләрендә бик тә мөһим урын алып тора. Тәүге мәҗүси мифологик күзаллаулардан башланып, соңгырак чорларда ул төрле, бигрәк тә дөньякүләм таралган диннәрнең Изге китапларына килеп керә һәм анда шулай ук үзәк һәм катлаулы төшенчәләрнең берсенә әверелә. Аның алдагы эволюциясендә борынгы мәҗ-ү си һәм дини юнәлешләр берләшү нәтиҗәсендә, әлеге күзаллаулар тагын да катлаулана һәм безнең көннәргә кадәр килеп җитә. *Җ.* төшенчәсе адәм баласы күңелендә үзенең мөһим урынын һич тә югалтмый.
*Әдәбият*: *Чернецов В. Н*. Представления о душе у обских угров // Исследования и материалы по вопросам первобытных религиозных верований.— М., 1959; *Баскаков Н. А.* Душа в древних верованиях тюрков Алтая // СЭ.— 1973.— № 5; *Токарев С. А.* Религия в истории народов мира.— М., 1976; Җан // ТТАС: 3 томда: 3 т.— Казан, 1981.— 743—750 б.; *Токарев С. А.* Душа // МНМ: В 2 т.: Т. 1.— М., 1987.— С. 414—415.
**ҖАН (ҺӘМ) КАН**, берсе — рухи, саф мифологик төшенчә, икенчесе — һәркем күреп белгән матдә; бик күп очракларда алар телдә дә, мифологиядә дә, халык иҗатында да аерылгысыз бердәмлек тәшкил итәләр. Кайвакыт әлеге сүзләр бер-берсен алыштырырга да мөмкин. Татар телендә якын туганлык еш кына кан якынлыгы белән аңлатыла: *К. карендәш* — нәселдәш, туган; *К. бутау* — кавыштыру, башка милләт кешесе белән өйләнешү; «*К. дошманы* — бик нык дошман кеше
турында…»; соңгы берәмлектәге *К.* сүзен *Җ*. дип тә алыштырырга мөмкин. Шуңа якын күренешләр башка кайбер очракларда да күзәтелә. Әйтик, *К. качу* (курку) дигәндә, *Җ., кот* сүзләрен дә кулланырга мөмкин. *К. тарту* тезмәсе дә шулай ук. Бу хакта халык мәкальләре нигезендә дә фикер йөртергә мөмкин: «Җ. тартмаса, К. тарта», «Кан сызга кот кунмас, умартасында корт тормас». Биредә *кот* сүзе бәхет мәгъ нәсенә ия.
Җ.—К. тәңгәллегенең борынгы мифологик күзаллаулар белән бәйләнгән тамырлары да бар. Йола нигезендә үтерелгән, корбанга чалынган хайванның К.ыннан яки итеннән авыз итү — кайчандыр, бик борынгы заманнарда гадәти, ә кайвакыт хәтта мәҗбүри бер гамәл дип саналган. Бигрәк тә яуда үтерелгән К. дошманның итен ашасаң, аның Җ.ы, көч-куәте аның итен ашаган яки К.ын эчкән яугиргә күчә, дип уйлаганнар борынгылар. Әүвәлге мәҗүси-мифологик карашлар белән бәйле әлеге күренешләр фольклорга да, язма әдәбиятка да үтеп керә. Фирдәүсинең «Шаһнамә»сендә сөйләнгәнчә, кара-каршы сугышта Иранның һәм Туранның уникешәр батыры һәлак була; шулар арасында Иран гаскәре башында торган Пиран да бар. Үзенең орышта һәлак булган улларының һәм оныкларының үчен кайтару өчен, Гударз һәлак булган Пиранның К.ын махсус касәдән эчә. Сүз биредә үч алу турында барса да, күз уңында бик борынгы ышану тора: һәлак булган батырның көче аның дошманына күчә. Шуңа якын күренешләр кыргыз халкының «Манас»ында да берничә тапкыр телгә алына. Әйтик, Манасның дөньяга килүен сурәтләгәндә: «Елгаларны К.га буяр инде бу — нинди канечкечне тудырды соң бу хатын!» Биредә манасчы — *Конкор* сүзен куллана. Аны кыргыз галимнәре түбәндәгечә аңлаталар:
1. Канечкеч, ерткыч, кансыз;
2. Яшь, кыю, батыр.
***43***
**җ**
«Манас»та әлеге сүз үзенең ике мәгънәсендә дә кулланыла. Ә инде сүз монгол халык лары эпосы турында барса, анда ул *хонгор* рәвешендә йөри һәм тик уңай мәгънәдә генә телгә алына (алсу йөзле, мәрхәмәтле, данлыклы, сөйкемле, кадерле). Шушы уңайдан тагын бер тәңгәллекне күрсәтеп үтәргә кирәк: Манасның иң көчле һәм куркыныч дошманнарыннан берсе — Конурбай (В. В. Радловта — Конгур-бай). Бу исем калмык эпосы батыры Джангарның исеме белән аваздаш — Хонгор (Буумин-Улан-Хонгор). Академик В. М. Жирмунский сүзләренә караганда, XVI гасырда калмыкларның яу башлыклары арасында атаклы хан-нойон Хонгор дигән зат та булган. Аның шәҗәрәсе Чыңгыз ханның абыйсы Хасарга барып тоташа. Калмык эпосы традицияләрендә әлеге хан-нойон Хонгорның уллары «биш юлбарыс» кушаматы белән мәгълүм. Димәк, Хонгор-Конгур исеме телгә алынганда, сүз калмык эпосында да (Хонгор), кыргыз поэмасында да (Конгур-бай) гәүдәләнеш тапкан бер үк тарихи шәхес турында бара. Тик бу очракларда да, барыннан да элек, сүзнең беренчел мифологик мәгънәсе күз уңында тотылуын онытмаска кирәк: коточкыч, кансыз, канечкеч. Шуңа якын карашлар халык эпосында башкача да чагылыш таба: булачак батыр яшь чагында берәр ерткычның, арысланның, юлбарысның итен, бигрәк тә бавырын яки йөрәген ашарга тиеш, чөнки әлеге ерткычларның Җ.ы, димәк, көч-куәте дә бавырында яки йөрәгендә саклана дип уйланылган. Шулай да Җ.—К. тәңгәллеге хакындагы иң бай мәгълүмат Тәүратта урын алган. Тик яһүдиләрнең Изге китабы Тәүратта, югарыда күзәтелгән мәҗүси-мифологик карашлардан аермалы буларак, К. коюны, бигрәк тә К. эчүне, һичшиксез, тыю беренче планга күчә. «Бытие»да, мәсәлән, бу хакта ачыктан-ачык әйтелә: «сезнең тормышыгыз К.да», «Кем дә кем берәр кешенең К.ын койса, аның
***44***
К.ы икенче бер кеше кулы белән түгелер, чөнки кеше Алла (Раббы) образында барлыкка китерелгән (Быт 9:5—6). Тик Тәүратта К. кою проблемасы бөтенләй үк юкка чыкмый. Иосифның агалары шунда йөргән кәҗәне үтереп, Иосифның күлмәген шул кәҗә К.ына маналар, буйыйлар (Быт 37:31—33). Шул ук сюжет Коръәндә дә бар. Яңадан Тәүратка әйләнеп кайтсак, анда Җ.—К. тәңгәллеге шактый эзлекле уздырыла. Дөрес, анда беренче планда, күрәсең, «К. — изге матдә» дигән тезис тора. «Первое Соборное Послание Святого Апостола Иоанна Богослова» китабында бу хакта турыдан-туры әйтелә: «Әгәр без, Аның (Бог) кебек үк, яктылыкта йөрибез икән, димәк, без Аның белән аралаша алабыз, һәм безне Аның Улы Иисус Христос К.ы һәрбер гөнаһтан арындыра» (1 Ин 1:7). «Левит» китабында исә түбәндәгедәй афористик җөмләләр бар: «Гәүдәнең Җ.ы К.да»; «Һәрбер гәүдәнең Җ.ы — аның К.ы ул» (Лев 17:10—16). Гомумән, яһүдләрдә Җ.—К.—Рух тәңгәллеге бик киң таралган. Бу хакта борынгы яһүд тарихчысы И. Флавий (37—100 елдан соң) хезмәтләре нигезендә дә фикер йөртергә мөмкин. Билгеле булганча, И. Флавий тикшеренүләре башлыча яһүдиләрнең Изге китапларына таянып язылган. Шуңа күрә анда яһүд дине догмалары зур урын алып тора. Мисал рәвешендә галимнең «Иудейские древности» китабыннан түбәндәге өзекне алырга мөмкин. Анда сүз Раббы исеменнән алып барыла: «Әмма Мин сезнең кеше К.ын коюдан, кеше үтерүдән тыелып торуыгызны таләп итәм; шуның өстенә тагы сез әлегедәй гамәлләр кылучыларны җәзага тартырга тиешсез. Ләкин шул ук вакытта сез үзегезнең теләгегез буенча һәм үзегезнең акыллы карарларыгыз нигезендә җирдә, суда һәм һавада булган барлык җәнлекләрдән файдалана аласыз, чөнки Мин сезне барлык җәнлекләрнең хөкемдары итеп куйдым; алардан тулысынча файдаланыгыз, тик аларның К.на гына
**җ**
тимәгез, чөнки анда аларның Җ.ы урын алган».
Ничек кенә булмасын, берәр тере затның, җәнлекнең яки кешенең К.ын кою һәм эчү катгый тыелганда да, барыбер әлеге таләпләрнең нигезендә бер үк типик күзаллау — Җ.—К.—Рух тәңгәллеге ята. Мәҗүсилек хөкем сөргән бик борынгы заманнарда киң таралган әлеге күренеш, гасырлар, меңьеллыклар аша узып, халык телендә, мифологиядә, фольклорда, язма әдәбиятта билгеле бер чагылыш табып, безнең көннәргә хәтле килеп җитә.
*Әдәбият*: ТТАС: 3 томда: 1 т.— Казан, 1977.— 8—39 б.; Джангар. Кал мыцкий героический эпос / Сост. Н. Ц. Битке-ев, Э. Б. Овалов.— М., 1990; Библия.— М., 1994.— С. 19, 50—51, 136—137; *Флавий И.* Иудейские древности.— М., 1996.— С. 15; *Тресиддер Джек.* Словарь символов.— М., 1999.— С. 173—174; Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 66, 70, 125 б.
**ҖАҺИЛИЯТ**, *гар.* җаһил, җәһел (надан, белемсез) сүзләреннән ясалган. Гарәп илләре тарихында *Җ.* сүзе тулы бер дәверне үз эченә ала һәм исламга, Коръәнгә һәм Мөхәммәд пәйгамбәргә кадәрге борынгы чорны билгеләү өчен кулланыла. Кайбер белгечләр фикеренчә, христианлыкка кадәрге мәҗүсилек чоры да шул ук *Җ.* сүзе белән билгеләнә. Тик сүз Коръәндә киң чагылыш тапкан мәҗүсилеккә каршы көрәш идеясе турында гына бармый. Мәгълүм ки, ислам гыйлемне һәм галимнәрне бик югары бәяли. Бу очракта ислам гыйлеме, Коръән һәм шәригать таләпләре күз уңында тотыла. Коръән һәм ислам тәгълиматында Җиһандагы барлык бәла-каза, төрле бәхетсезлекләр, фаҗигаләр Җ.—наданлык белән бәйләнгән. Бу фикерләр Коръәндә киң чагылыш таба. Мәсәлән, «Гыймран (Мәрьямнең атасы) сүрәсе»ндә: «Соңра, кайгыдан соң, Ул сезгә тыныч йокы бирде, бер төркемегезне йокы алды, икенчеләрегезнең күңеленә шом ке реп
ятты. Алары Аллаһ хакында җаһилийа заманындагы кебек (*Коръән иңгәнчегә чаклы вакыттагы кебек*) көфер фикер йөртә башлады: «Бу эштән безгә ни файда? — диделәр. Әйт син аларга: — Барча эшләр дә Аллаһныкы»,— диген» (3:154). Искәртелгәнчә, ислам һәм Коръән таләпләрен белмәү, дин белемендәге җаһиллек адәм балаларын зур бәла-казага, фаҗигагә китерергә мөмкин. Бу хакта «Маидә (Табын) сүрәсе»ндә ассызыклап әйтелә: «Кешеләр арасында Аллаһ иңдергән белән хөкем йөрт вә аларның котыртыгына (?) бирелмә. Аллаһ сиңа иңдергән хөкемнәрнең бер өлешеннән сине тайпылдыруларыннан саклан. Әгәр йөз чөерсәләр, белеп тор, Аллаһ шул гөнаһларның бер өлешен аларның башына *(бу дөньяда ук)* капламак тели, Инсаннарның байтагы юлдан язды. Әллә соң алар Җ. (*мәҗүсилек, наданлык*) заманнарын сагынамы? Төпле белемле, иманлы халык өчен Аллаһтан да гаделрәк хөкем йөртүче башка берәү дә булмас» (5:49—50). Икенче төрле итеп әйткәндә, Җ. Коръәндә билгеле бер дәрәҗәдә имансызлык дәвере дип тә билгеләнә. Чөнки иман дигәндә, Коръән фәкать тик ислам шартларын берсүзсез үтәүне генә күз уңында тота. Коръәннең Җ.кә бәйләнешле таләпләре җәмгыять һәм халык язмышына гына түгел, көндәлек тормышка да карый. Мәсәлән, «Әхзаб (Төркем) сүрәсе»ндә пәйгамбәр хатыннары турында да сөйләнә. Шул уңайдан әлеге сүрәдә түбәндәге сүзләр китерелә: «Пәйгамбәр хатыннары, сез башка хатыннар кебек түгелсез» (33:32). «(*Мәгъруранә*) өегездә утырыгыз. Элеккеге Җ. вакытындагы хатыннар кебек (*канчыкланып, зиннәтләрегезне башкаларга күрсәтеп*) йөрмәгез! Намазны тәртибенчә укыгыз. Зәкят бирегез. Аллаһка, пәйгамбәргә итагать итегез» (33:33). Китерелгән аятьләрдән аңлашылганча, Коръән Гарәбстан тарихындагы исламга (ә бәлки, христианлыкка) кадәрге чорны, аның әхлакый таләпләрен, җәмгыять тормышындагы
***45***
**җ**
үзенчәлекләрне, Коръәнгә кадәрге мәҗүси карашларны — барысын һәм берсүзсез инкяр итә. Әмма VII гасырга хәтле гарәп илләренең икътисадында, мәдәниятендә, бигрәк тә шигъриятендә, җитди казанышлар да булган, билгеле. Җ. чорындагы мүҗүсилекнең үзенчәлекләрен дә тулысынча сызып ташлап булмый. Биредә сүз мәсьәләнең башка яссылыгына гына күчә: ислам, Коръән, Мөхәммәд пәйгамбәр эшчәнлеге белән бергә, гарәпләр яшәгән илләрдә генә түгел, халыкара тарихта да яңа дәвер — яңа чор башлана. Дөньяның байтак илләрендә ислам белән бергә башланган хәрәкәт безнең көннәргә хәтле дәвам итә.
*Әдәбият*: *Беляев Е. А*. Арабы, Ислам и Арабский халифат в раннее средневековье.— М., 1965.— С. 78—84; ал-Джахилийа // Ислам. Энциклопедический словарь.— М., 1991.— С. 63; *Сибгатуллина Ә.* Суфичылык серләре.— Казан, 1998.— 151 б.; Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 65, 107, 395 б.
**ҖӘБРАИЛ (ҖИБРИЛ)**, Аллаһ колы мәгънәсендәге исем. Ислам тәгълиматында Аллаһы Тәгаләгә якын дүрт фәрештәнең (Җ., Микаил, Исрафил һәм Исраил) берсе. Христианлык традицияләрендә ул фәрештә (ангел) түгел, ә архангел Гавриил. «Русча-татарча сүзлек»тә *ангел* сүзе *фәрештә* дип тәрҗемә ителсә, *архангел* сүзе — *җәбраил фәрештә* дип бирелә (сүзлектә Җ. кечкенә хәреф белән язылган). Шул ук сүз аңлатмалы сүзлектә бер урында баш хәрефтән, икенче бер җирдә кечкенә хәреф белән бирелә: «*Җ.* — кешеләргә яхшылык эшли торган фәрештә исеме. «Газраилдән туйган инде, һәр кеше Җ. көтә». Ш. Бабич». Алга таба шул ук исем башкачарак языла һәм түбәндәгечә аңлатыла: «*Җ.* — илче, хәбәр китерүче. — «(Туташ) каршында сүз ачарга батырчылык итә алмаган гашыйк өчен Җ. бул!» М. Фәйзи». Ди мәк, Җ. фәрештәнең
***46***
исеме дә, аны язу кагыйдәләре дә без дә әле ахыргача ачыкланмаган. Хәл буки Җ. фәрештә — Коръәннең, ис лам тәгълиматының, төрки-татар фольклорының һәм язма әдәбиятының иң популяр персонажларыннан берсе. Аның тәүге вазифаларын, исеменең формаларын һәм мәгънәләрен ачыклау өчен, барыннан да элек, Коръән аятьләренә мөрәҗәгать итәргә кирәк. Ул Изге китапның хәзер кануни дип саналган текстында беренче мәртәбә *Изге Рух* исеме белән «Бәкара (Сыер) сүрәсе»ндә телгә алына: «Хактыр ки, Без Мусага китапны (*Тәүрат*) иңдердек. Аннан соң Без тагын пәйгамбәрләр күндердек. Мәрьям углы Гайсәгә могҗизалар куәте (*Инҗилне)* бирдек. Аны Изге Рух белән кодрәтләндердек» (2:87). Гомумән, Җ. фәрештәнең Коръәндәге типик исеме — *Изге Рух*. Ул та гын Коръәннең «Маидә (Табын) сү-рәсе»ндә (5:110), «Нәхел (Бал корты) сүрәсе»ндә (16:102) һ. б. сүрәләрдә телгә алына. Фәрештәнең башка исемнәренә килгәндә, ул «Бәкара (Сыер) сүрәсе»ндә *Рух-ел Котдус* (мөкатдәс рух, Изге Рух) дип атала. Аллаһның пәйгамбәрләре һәм фәрештәләре турында сөйләнгәндә, түбәндәге сүзләр дә китерелә: «Аллаһ аларның берсе белән сөйләшә, икенчеләрен олуг дәрәҗәләргә күтәрә. Мәрьямнең углы Гайсәгә аңлаешлы, ачык аятьләр иңдердек вә аны Рух-ел Котдус белән химая иттек» (2:253). «Шөгарә (Шагыйрьләр) сүрәсе»ндә шул ук исем *Имин Рух* дип бирелә: «Ул *(Коръән)*, һич ялгансыз, галәмнәрнең хуҗасы Раббыдан иңдерелде. Аның белән бергә Имин Рух (*Җ. фәрештә*) иңде» (26:192—193). Җ. фәрештә турында сөйләнгәндә, аның Коръәндә чагылыш тапкан кайбер сыйфатларына аерым бер игътибар белән якын килергә кирәк: «Тәхрим (Тыю, хәрам кылу) сүрәсе»ндә Җ. фәрештә исеме Аллаһның үз исеме белән рәттән куела: «Сез пәйгамбәргә каршы гамәл кылсагыз, белеп торыгыз ки, аның дусты вә ярдәмчесе — Аллаһ һәм Җ.
**җ**
белән иң яхшы мөселманнар» (66:4). Шуның белән бергә, Коръәндә *Җ.* — *Аллаһның рухы* дигән сүзләр дә бар. Әйтик, «Мәрьям (Мәрьям) сүрәсе»ндә: «Без мәһабәт ир-егет кыяфәтенә кертеп, аның янына үзебезнең рухыбызны (*Җ. фәрештәне*) күндердек» (19:17). Коръәндә Җ. фәрештәнең изге илче булуы да инкяр ителми. Мәсәлән, «Тәгъвир (Чорнау) сүрәсе»ндә: «Шик юк, (*Коръән*) бик тә шәрәфле бер илченең (*Җ.нең*) алып килгән изге сүзләредер» (81:19). «Нәхел (Бал корты) сүрәсе» шул ук фикерне тагын да куәтләндереп җибәрә: «Ул Үзенең әмере белән теләгән колларына (*пәйгамбәрләргә*) вәхи аша фәрештәләрне (*Җ.не*) иңдерде: «Миннән башка Тәңре булмаганлыгы турында кисәтегез һәм гөнаһ кылудан куркыгыз»,— дип кисәтү өчен» (16:2). Китерелгән күзәтүләрдән күренүенчә, Коръәндә Җ. фәрештәнең исеме, төп вазифалары, Аллаһның, кешеләрнең аңа мөнәсәбәте кирәк дәрәҗәдә төгәл һәм ачык күрсәтелә. Нәкъ әнә шуңа күрә Җ. фәрештә образы, ислам дөньясында киң таралып, байтак риваять-легендаларда чагылыш таба. Аларның төп өлеше Мөхәммәд пәйгамбәрнең үзе, аның беренче хатыны хәзрәти Хәдичә, сәхабәләр белән бәйләнгән. Соңгы елларда гына дөнья күргән китапларда да бу хакта байтак мәгълүмат бар. Шуларның кайберләрендә әйтелгәнчә, Җ. төрле пәйгамбәрләр белән тыгыз мөнәсәбәттә булган һәм Адәм г-мгә — 12, Енохка — 4, Ибраһимга — 42, Мусага — 400, Гайсәгә — 10, Мөхәммәд пәйгамбәргә 24 000 тапкыр килгән. Ягъни соңгы пәйгамбәрнең бик күп гамәлләре Җ. катнашында кылынган. Мөхәммәдкә вәхи иңә башлаган көннәрдә үк Җ. фәрештә, пәйгамбәр һәм Хәдичә янына килеп, аларга Аллаһы Тәгаләнең изге ниятен аңлатып тора; Мәдинә халкын азан әйтү һәм намаз уку тәртибенә өйрәтә; Бәдер сугышында мөселманнарга ярдәм итә; һәлак булган Хәмзә янында елаучы пәйгамбәрне юата һ.б.
Җ. фәрештә образы гарәпләрдән башка халыкларга ислам тәгълиматы, Коръән белән бергә тарала, төрки-татар-мөселман фольклорына һәм язма әдәбиятына тирән үтеп кереп, анда төрле яклап яктыртыла. Бу очракта сүзне татар мөнәҗәтләреннән башларга мөмкин. «Рәсүлулла пәйгамбәр ятимнәрне кызганган» мөнәҗәтендә, мәсәлән: «Унике айның бер аенда Рәсүлулла туган көндер, Җ.нең Җир йөзенә канатларын җәйгән көндер». Шуңа якын сүзләр «Дуслар, тәбрик итәм сезне!» мөнәҗәтендә дә бар. Халык иҗатының мондый әсәрләреннән күренгәнчә, Адәм балалары Җ. фәрештәне үзләренә бик якын зат, яклау чы һәм саклаучы дип кабул итә. Әмма халык иҗатына караганда яз -ма әдәбиятта Җ. образы киңрәк һәм тирәнрәк чагылыш таба. Төрки-татар дөньясында бу гүзәл традициягә Ә. Ясәви (XI йөз ахыры — 1166) нигез сала. Шагыйрьнең «Туксан сигезенче хикмәт»ендә түбәндәге сүзләр китерелә: «Бабам әйтте: «И балам, мәляикләр егылгай, Җ. имам булып, үзгәләр та-бигъ булгай, Микяил вә Исрафил күтәреп гүргә куйган» — Арслан бабам сүзләрен ишетеңез тәбәррүк». Кол Галинең (якынча 1183—1236 яки 1240) «Кыйссаи Йосыф» поэмасында Җ. фәрештә аеруча мөһим урын алып тора һәм һәрвакыт Йагъкуб пәйгамбәрнең дә, Йосыф г-мнең дә якын ярдәмчесе ролен үти: «Фәрештәләр тависе ул — мөхбир хәзрәт, Тәңре аңа бүләк иткән шундый кодрәт, Җитте Йосыф янына ул шул ук сәгать,— Йосыф суга җиткәнче үк тотар имди». Ә. Ясәви һәм Кол Галидән башланган бу матур традиция урта гасыр төрки-татар язучы-шагыйрьләренең байтак әсәрләрендә очрый; «Нәһҗел-фәрадис»та, Мөхәммәдьяр (1497—1552) поэмаларында, Суфи Аллаһиярда (1616—1713), Җ. Бикташиның (?—1873) «Фазаиле-ш-шөһүр» («Кайбер ай фасылларының файдалары, өстенлекле, яхшы яклары») китабында һ.б. күп кенә әсәрләрдә чагылыш таба һәм XX
***47***
**Җ**
йөз башына күптән урнашкан әһә -миятле традиция буларак килеп җитә, М. Гафури (1880—1934) Г. Тукай (1886—1913) һ.б. иҗатында кат-кат телгә алына. Әйтик, шагыйрьнең «Төрекчәдән» (1908) икеюллыгында: «Тән үстерсәң — җиһанда, бер дә шик сез, фил булу мөмкин; Укып рухыңны гали әйләсәң — Җибрил булу мөмкин». Җ. образы Совет чоры татар әдәбиятында да очрый һәм безнең көннәрдә, бигрәк тә соңгы еллар шигъриятендә, аеруча активлашып китә.
Әдәбият: Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары /Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 14, 17, 40, 116 б.; *Кол Гали*. Кыйссаи Йосыф / Төз. Ф. С. Фәсиев.— Казан, 1983.— 76— 77 б.; *Тукай Г.* Әсәрләр: 5 томда: 1 т.— Казан, 1985.— 167, 207 б.; *Бикташи Җ.* Фазаиле-ш-шөһүр / Басмага әзерләүче Н. Исмәгыйль.— Казан, 1994.— 29 б.; *Ясәви Х. Ә.* Хикмәтләр.— Казан, 2000.— 157 б.; *Хөснуллин К.* Мөнәҗәтләр һәм бәетләр.— Казан, 2001.— 35, 124, 409 б.
**ҖӘЗА**, «Татар теленең аңлатмалы сүзлеге»ндә *Җ.* сүзе турында түбәндәгеләр язылган: «Җ. — гаеп эш яки җинаять эшләгән кешегә карата кулланыла торган йогынты ясау чарасы», һәм шунда ук «Гаебенә күрә җәзасы» дигән мәкаль дә китерелгән. Биредә шундый ук эчтәлекле тагын бер мәкальгә мөрәҗәгать итәргә мөмкин: «Һәркем үзенең гамәле өчен Җ.сын табар». Җ.— һәрбер гаиләдә, һәрбер җәмгыятьтә кулланыла торган чара. Тик *Җ.* сүзе мифологик сүзлекләрнең берсендә дә юк һәм була да алмый. Чөнки Җ.— мифологик төшенчә түгел, ә бәлки юридик категория. Шуңа да карамастан *Җ.* сүзенең мәгънәсе, шул сүз белән бәйле бик күп гамәлләр барлык диннәрдә дә бар. Ә инде диннең борынгы мифология белән бәйләнеше бәхәссез. *Җ.* сүзе ислам тәгълиматында, Коръәндә һәм дини әдәбиятта еш кулланыла һәм төрле яктан яктыртыла. Без биредә мәсьәләнең әнә шул аспектына гына тукталачакбыз. Иң элек исламда
***48***
Җ. мәсьәләсенең гомумән куелышына тукталыйк. Аллаһы Тәгаләнең күркәм исемнәренә багышланган «Исме Әгъзам китабы»нда Хак Тәгаләнең Җ.-Мүнтәкыйм (гөнаһлы бәндәләргә гаделлек белән Җ. бирүче) дигән исеме дә китерелә. Димәк, нинди генә Җ. булса да, адәм баласына ул бары тик Аллаһ тарафыннан һәм Бу дөньядагы билгеле бер гөнаһлары өчен генә бирелә. Бу очракта *гөнаһ* һәм *җинаять* сүзләре бер үк мәгънәдә кулланыла. Адәм балаларының гөнаһлары бик күп төрле булган кебек, җәзалар да төрле бу лырга мөмкин. Тик исламда *Җ.* сүзе башлыча ике мәгънәдә генә кулланыла: Бу дөньядагы Җ. һәм Теге дөньядагы, Ахирәттәге Җ. Әмма дин белгечләре мәсьәләне җентекләбрәк күзәтәләр. Коръәннең «Мәрьям (Мәрьям) сүрәсе»ндә, мәсәлән, намаз укымаган өчен Җ. турында түбәндәгечә әйтелә: «Алардан соң тагын бер нәсел килде дә намазны ташладылар, азгынлык нәфесенә иярделәр. Шуңа күрә алар шушы азгынлыкларына күрә Җ.сын да алачаклар» (19:59). Җәгъфәр хәзрәт Мөбарәк әлеге аятьне түбәндәгечә аңлата: «Намаз кылма-ганнарга унике төрле Җ.» биреләчәге турында пәйгамбәребез тарафыннан хәдисләрендә дә язып калдырылган. Бу Җ.ларның өчесе Бу дөньяда, өчесе җан биргәндә, өчесе кабердә, өчесе Ахирәт көнендә биреләчәк». Бу сүзләрдән тагын бер нәтиҗә чыгарып була: Аллаһы Тәгалә тарафыннан бирелә торган Җ.лар күп төрле булырга мөмкин. Биредә без аларның ике төренә генә: Бу дөньяда һәм Теге дөньяда бирелә торган Җ.ларга гына тукталып үтәбез. Алар турында Коръәндә дә киң мәгълүмат бирелә. Аерым кешеләргә җибәрелгән Җ. турында Әйүб пәйгамбәр язмышы нигезендә сөйләргә мөмкин. Хәүран иленең (Сүрия җиренә караган кечкенә бер дәүләтнең) падишасы булган Әйүбкә Аллаһ бер сынау бирә: аны *Шайтан* коткысына тапшыра. Нәтиҗәдә Әйүб бик күп байлыгыннан һәм саулыгын-
**җ**
нан мәхрүм кала: аны корт басып, гәүдәсе чери башлый. Әмма Әйүб бернинди ризасызлык белдерми, чиксез сабырлык күрсәтә. «Хак Тәгалә үзе бирде — үзе алыр»,— ди. Һәм, чыннан да, Әйүб пәйгамбәр соңыннан савыга, Ходай Тәгалә аңа барлык байлыгын кайтарып бирә, үлгән балаларын терелтә. Коръәндә чагылыш тапкан бу вакыйгаларда Җ.ның бары тик сынау өчен генә бирелүе турында сүз бара. Әмма исламның төп таләбе адәм баласы Бу дөньяда кылган гөнаһлары өчен Җ.сыз калмаска тиеш. Бу хакта «Рәгыд (Күкрәү) сүрәсе»ндә әйтелә: «Тел яшергән кеше дә, ачыктан-ачык сөйләгән дә, төнлә яшертен-пошыртын йөргән дә, көндезен гамәл кылган кеше дә Аллаһ өчен барыбер *(Ул барысын да күреп, белеп, ишетеп тора)*, һәр кешенең алдында да, арка тарафында да Аллаһ әмере белән сакларга *(һәм ни кылганнарын язып барырга)* куелган фәрештәләр бар. Берәр халык, үзе үзгәрмәсә, Аллаһ аларны үзгәртмәс. Аллаһ берәр токымга Җ. бирергә теләдеме, ул Җ., һичшиксез, биреләчәк (*кире чигенү булмас*). Аллаһтан башка зат аларга ярдәм италмас» (13:10—11). Мәгълүм ки, Бу дөньяда Аллаһ тарафыннан бирелгән һәм биреләчәк Җ.ларның һәммәсе дә тик ислам таләпләрен үтәү яки үтәмәүдән, аларның да иң авырлары ислам динен кабул итү яки итмәүдән, Аллаһы Тәгаләгә иман китерүдән яки китермәүдән тора. Коръәндә әнә шуның белән бәйле берничә тирән фажигале сюжет та бар. Гарәп халыкларының, күрәсең, иң борынгыларыннан берсе Нух пәйгамбәр исеме белән бәйләнгән. Алар Бу дөньяда исламга иман китерүдән баш тарталар һәм Аллаһ тарафыннан коточкыч Җ.га тартылалар. Коръәннең «Ганкәбут (Үрмәкүч) сүрәсе»ндә әлеге вакыйгалар түбәндәгечә сурәтләнә: «Хактыр ки, Без Нухны үз халкына (пәйгамбәр итеп) күндердек. Ул үз халкы арасында тугыз йөз илле ел яшәде. Аның халкы барыбер иман китермәде
*(бозыклык вә гөнаһка батып бетте),* һәм аларны Туфан суы йотты. Әмма Без аны да, көймәдәгеләрне дә сау-сәламәт коткардык вә моны бөтен дөньяга үр нәк итеп куйдык» (29:14—15). Шулай ук Аллаһка иман китерүдән баш тарткан Гад һәм Сәмүд халыклары, Ибраһим кавеме һ.б. хакында да Коръәндә киң мәгълүмат тупланган. Без биредә Коръәннең шул сюжетларын гомумиләштереп биргән «Тәүбә (Тәүбә) сүрәсе»нең аерым аятьләрен китереп үтик: «*(Әй монафикълар, кяферләр)* сездән элек яшәгәннәр кебек, сез дә кяферлек кылдыгыз. Сезнең белән чагыштырганда, алар куәтлерәк тә, баерак та, балалары да күбрәк иде, рәхәт яшиләр иде. Элек яшәгәннәр кебек, сез дә үз өлешегездән рәхәт күрдегез, алар кебек сез дә азгынлыкка чумдыгыз. Шундыйларның гамәлләре фани дөньяда да, Ахирәттә дә файда бирмәс. Алар зур югалтуларга дучар. Әллә соң аларга әүвәл яшәгәннәр *(нең гөнаһлары)* турындагы хәбәр барып ирешмәдеме? Нух, Гад һәм Сәмүд халыклары, Ибраһим кавеме, Мәдьян кешеләре, асты өскә килгән шәһәрләр турында хәбәр аларга ишетелмәдеме икәнни? Аларга пәйгамбәрләр ачык мәгънәле аятьләр алып килде. Аллаһ аларга җәбер бирмәгән дә булыр иде, ләкин алар үзләренә үзләре Җ. алды» (9:69—70). Бу дөньяда ук шундый Җ.га тартылып, һәлак ителгән монафикъ-кяферләрнең Теге дөньядагы Җ.сы тагын да авыррак булачак, әлбәттә. Теге дөньядагы Җ., барыннан да элек, Бу дөньяда иман китермәгән кяферләргә кагылачак: аларның барысы да мәңге *Тәмуг* утында яначак. Теге дөньядагы Җ., әгәр шулай әйтеп булса, берничә этаптан торачак: *Үлем* — җан бирү газабы; *Кабер* Җ.сы һәм *Ахирәт көне* газабы. Димәк, җинаятьчеләр, барысы булмаса да, байтагы Бу дөньяда ук Җ.га тартылырга тиеш. Гомумкешелек әхлак кагыйдәләре шуны таләп итә. Тик хәзерге заманда бик күп җинаятьчеләр бернинди Җ.га да тартылмый, рәхәттә,
***49***
**Җ**
байлыкта яши. Моның төп сәбәбе җәм гыять ка нуннарының йомшаклыгы, шул канун нарны сакларга тиешле кешеләрнең үзләренең дә җи наятьче булуы, тулаем алганда, кешелек җәмгыятенең гап-гади әхлак таләпләреннән баш тартуы белән аңлатыла. Моннан аермалы буларак, ислам тәгълиматында һәрбер гөнаһ өчен, зурмы ул яки кечкенәме, Җ. бирү мәҗбүри. Исламда Җ.дан берничек тә котылып булмый: гөнаһлы монафикъ кяферләр, әгәр Бу дөньяда булмаса, Теге дөньяда мәҗбүри рәвештә Җ.га тартылачаклар.
*Әдәбият*: Наказание // Юридический словарь.— М., 1956.— С. 610—611; Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары /Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 32, 104, 158 б.; Исме Әгъзам китабы. Аллаһы Тәгаләнең күркәм исемнәре.— Казан, 1995.— 88 б.; *Җәгъфәр Мөбарәк*. Гыйбадәт (Тәһарәт, намаз).— Казан\*,\* 1999.— 17 б.; *Яхин Ф.* Әйүб пәйгамбәр // Пәйгамбәрләр. Фәрештәләр. Ахирәт.— Казан, 1999.— 69—78 б.; *Харун Яхья.* Погубленные народы.— Стамбул, 2001.
**ҖӘННӘТ**, *гар.* Аллаһы Тәгалә тарафыннан мөэмин-мөселманнарга вәгъдә ителгән изге рәхәтлек, мәңгелек бәхет урыны. Коръәннең эчтәлегеннән билгеле булганча, аның беренче яртысында Җ. турында мөһим фикерләр, мәгълүматлар юк. Җ. хакындагы аятьләр Мөхәммәд пәйгамбәргә, нигездә, Мәдинәдә иңгән булса кирәк. Бу дөньяда бик тә катлаулы, фаҗигале тормыш кичергән пәйгамбәр (балаларының үлеме!) билгеле бер яшькә җиткәч, бөтен өметләрен Ахирәткә баглый башлый. Нәтиҗәдә пәйгамбәрдә Бу дөнья хәлләре белән идарә итүче илаһи бер затка тирән ышану пәйда була: Бу дөнья никадәр каршылыклы, фаҗигале, куркыныч булса, Теге дөньяда мөэмин-мөселманнарга вәгъдә ителгән Җ. шулкадәр матур, гүзәл, андагы тормыш гаҗәеп рәхәт булачак. Шуның белән бәйле рәвештә Коръәндә,
***50***
«Мөхәммәд (Мөхәммәд) сүрәсе», «Рах-мән (Рахмән) сүрәсе», «Вакыйга (Вакыйга) сүрәсе»ндә Җ.нең шактый киң һәм тулы тасвирламасы китерелә. Коръән аятьләре буенча, Җ. берәү генә түгел: әлеге сүрәләрдә ике Җ., аннан тыш тагын ике Җ. телгә алына. Җ.ләр, күрәсең, берничә төргә бүленә: гади Җ.кә (сады Эдема), Җ. әл-фирдәүскә (Җ. бакчаларына). «Мутафифин (Киметеп үлчәү) сүрәсе»ндә Җ. — *Гыйллиюн* дип атала һәм аның да тулы тасвирламасы бирелә. Коръәндә Җ.нең беренче һәм шактый гомумиләштерелгән тасвирламасы «Мөхәммәд (Мөхәммәд) сүрәсе»ндә китерелә: «*(Гөнаһтан)* сакланганнарга вәгъдә ителгән Җ.нең сыйфаты шулдыр ки, анда төсе, исе-тәме, асылы бозылмаган сулар агып торучы чишмәләр; әчеми торган сөт елгалары, күңел күтәрүче, ләззәтле ширбәт арыклары, сыек бал ага торган ермаклар булыр. (*Теләгән кешегә)* төрле-төрле җимешләр, Раббыдан ярлыкау булыр» (47:15). Бу мәгълүматлар башка сүрәләрдә тагын да киңәйтелә һәм конкретлаша: «Раббының хозурында торырга (*гөнаһтан курыкканнар өчен*) ике Җ. бар»; «Ике Җ. тә төрле-төрле агачлар белән тулган»; «Икесендә дә ике чишмә агып ята»; «Ике сендә дә һәртөрле җимешләр пар-пар булып үсә»; «Мөэминнәрнең ба рысы да атластан тегелгән ястыкларга таянып истирахәт кылыр. Ике Җ.тә дә җимешләре якын гына үсеп утырыр»; «Анда үз иреннән башка ир затка күтәрелеп карарга да ояла тор ган гүзәл хатыннар бар, аларга җен затыннан да, кеше затыннан да берәү дә кагылмаган»; «Бу ике Җ.тән башка тагын ике Җ. бар»; «Бу Җ.ләр куп-куе яшеллектән генә тора»; «Икесендә дә мәңгелек ике чишмә агып ята»; «Икесендә дә һәртөрле җиләк-җимеш, хөрмә вә нар агачлары бар»; «Ул Җ.нең эчендә холкы матур, йөзе гүзәл хатыннар бар»; «Чатырлар эчендә кара күзле хур кызлары бар» (55:46, 48, 50, 52, 54, 56, 62, 64, 66,
**Җ**
68, 70, 72). Җ.нең Коръәндә шулкадәр киң һәм матур, төгәл һәм конкрет тасвирлануы һәркемнең, бигрәк тә шагыйрь-язучыларның, күңелен күтәрә, аларны иҗатка рухландыра. Нә тиҗәдә Җ. темасы төрки-татар әдәбиятының иң популяр темаларының берсенә әверелеп, X гасырдан башлап безнең көннәргә хәтле күп санлы әсәр ләрдә чагылыш таба. Җ. темасы, төрки-татар халыклары иҗатының мөнәҗәт, бәет, дастан, җыр, мәкаль-әйтемнәрендә шактый киң таралган. Язма әдәбиятта да бу тема яктыртыла. Кол Галинең (якынча 1183—1236 яки 1240) «Кыйссаи Йосыф» поэмасында Җәбраил фәрештә коега ташланган Йосыфка азык-төлекне Җ.тән алып килә. Җөмләдән, бу поэмада — *Җ.* һәм *Оҗмах* сүзләре бер үк мәгънәдә кулланыла. С. Сараиның (1321—1396) «Гөлестан»ында Җ. хакында түбәндәге сүзләр дә бар: «Монда үзең зәүкъ итәргә тиш теләр [Монда (ягъни Бу дөньяда) үзең күңел ачарга хатын-кыз телисең], Анда һәм Җ. тамашасын теләр». Утыз Имәни (1754—1834) үзенең «Мөнәҗәт» дип аталган әсәрендә Раббыдан тик Җ.тә генә мөмкин булган нәрсәләрне үтенә: «Йа Раббым, мин сорыйм синнән, Шул дүрт нәрсәне күрсәт: Берсе — кавышу, берсе — вильдан, Берсе — хур кыз лары, берсе — гыйльман». Г. Тукай (1886—1913) әсәрләрендә дә Җ. еш телгә алына. Әйтик, «Хур кызына» (1906) шигырендә: «Әгәр Җ.кә керсәм, мин йөзеңне Күрермен ай йөзеңдә үз йөземне». Кайвакыт шагыйрь шул ук сүзне кискен сатира өчен куллана. Мәсәлән, «Дөньяда торыйммы? — дип киңәшләшкән дустыма»да (1907): «Тор дөньяда: иманың сат, вөҗданың сат,— Шулай торсаң, гомрең үтәр бигрәк ансат; Алдаучылар, кяферләргә дөнья Җ.,— Гомрең үтсен рәхәт-рәхәт, ансат-ансат». Гасырлар дәвамында төрки-татар әдәбиятында актив яшәп килгән *Җ.* төшенчәсе безнең көннәр поэзиясендә дә киң һәм бәрәкәтле кулланыла. Р. Фәйзуллинның «Монда
тыныч! Монда ямь-тәм!» дип башланган шигыре (1968) Бу дөнья Җ.енә багышланган: «Монда сөю! Монда Җ.! Анда сезне ни көтә? Кеше булып кала алсак, шул җитә. Шул җитә...» Димәк, Коръәндә һәм ислам тәгъли матында киң яктыртылган Җ. темасы, күп гасырлар буена төрле шагыйрь-язучылар күңеленә тирән үтеп кереп, безнең көннәргә килеп җитә.
*Әдәбият*: *Кол Гали*. Кыйссаи Йосыф.— Казан, 1983.— 76—77 б.; *Тукай Г*. Әсәрләр: 5 томда: 1 т.— Казан, 1985.— 95, 106, 164 б.; *Г. Утыз Имәни әл-Болгари*. Шигырьләр, поэмалар.— Казан, 1986.— 165 б.; Ислам. Энциклопедический словарь.— М., 1991.— С. 59—60; *Сибгатуллина Ә*. Суфичылык серләре.— Казан, 1998.— 154—159 б.; *Сәйф Сараи*. Гөлестан. Лирика. Дастан.— Казан, 1999.— 42 б.; Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары /Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 478, 503, 504 б.
**ҖӘҺӘННӘМ**, (борынгы яһүд телендәге *гехинном* — *гееннадан;* исламда *Тәмугның* төп исеме). Коръәндә һәм мөселман эсхатологиясендә (дөнья бетү белән бәйле мифларда) исламга ышанмаган, кяфер, гөнаһлы адәм балаларының һәм җеннәрнең, Бу дөньядан киткәч, җәза алу урыны. *Җ.* сүзенең төрле синонимнары бар: ән-нар, нидан, сә’ир, ләхәб, әл-әһим (ут, ялкын), са кар, әл-хутамә, һәвийә (упкын). Икен че бер карашлар буенча, әлеге ата маларның кайберсе (һәвийә, сакар, хутамә) — Җ. капкалары исемнәре. Коръәндә Җ. тәфсилләп сурәтләнә; аңа багышланган аятьләр еш очрый. Алар кыска, әмма эмоциональ яктан көчле, куркыныч, хәтта коточкыч. Төрле вәгазьләрдә әнә шул эмоциональлеккә игътибар ителә дә. Җ.гә багышланган аятьләрнең барысын бергә җыеп күзәткәндә, адәм баласының Җ.гә эләгүе, шундагы мәңгелек газаплары, җәзалау ысуллары кебек мәсьәләләрне билгеле бер логик эзлеклелектә ачыкларга мөмкин. «Кемнәр, ни өчен һәм ничек Җ.гә җибәрелә?» дигән сорауга
***51***
**җ**
«Зүмәра (Төркем) сүрәсе»ндә тәфсилле җавап бирелә: «Имансызлар исә, төркем-төркем булып, Җ.гә сөрелер. Ниһаять, килеп җитүгә үк *(тәмугның)* капкалары ачылып китәр. Зобанилар алардан: «Сезнең арадан чыккан, сезгә Раббының аятьләрен укып биргән һәм бүген монда кавышачагыгызны кисәтеп куйган пәйгамбәрләр сезгә килмәдемени?» — дип сорарлар. «Әйе, килгәннәр иде»,— диярләр. Кяферләргә вәгъдә ителгән газап инде дөрескә чыкты. Аларга: «Эчендә мәңге калачак Җ.нең капкасыннан керегез!» — дип әйтелер. Масайган тәкәбберләрнең урыны бик тә хәтәр урын» (39:71—72). Бу гамәлләрнең барысы да *Мәхшәр* көнендә башкарылачак. Коръән аятьләреннән аңлашылганча, Җ.дә җәфа чигәргә дучар ителгәннәрнең җәзалары да коточкыч. Бу хакта «Ибраһим (Ибраһим) сүрәсе»ндә әйтелә: «(*Үзсүз ле ул киребеткәннәрнең*) артында Җ. тора. Анда аларга эренле су эчерәчәкләр. Суны алар эчәргә маташачак, ләкин йота алмаячак *(тамакларыннан узмаячак),* аларга һәрьяктан үлем киләчәк, ләкин алар үлмәс. Мондый газаплардан башка да *(алар өчен)* хәтәр җәзалар бар» (14:16—17). Шушы тасвирламаның дәвамы рәвешендә «Ниса (Хатыннар) сүрәсе»нең түбәндәге аятен китерергә мөмкин: «Шик юк ки, аятьләребезне инкяр итүчеләрне утта яндырачакбыз. Тиреләре көеп беткәч, газап дәвам ит сен өчен, яңасы белән алыштырачакбыз» (4:56). Биредә китерелгән аятьләрдән күренгәнчә, Җ. — Аллаһны һәм Коръәнне инкяр итүчеләр өчен коточкыч җәзалау урыны. Шушы уңайдан дин галимнәре арасында Җ.нең мәңгелеге турында төрле бәхәсләр дә булганын һәм аларның әле хәзер дә дәвам итүен әйтеп үтәргә кирәк. Кайбер галимнәр фикеренчә, тик кяферләр генә Җ.дә мәңгелеккә калачак. Гөнаһлы мөселманнар исә, Аллаһ һәм Мөхәммәд пәйгамбәр ярдәмендә, билгеле бер вакыт узгач, Җ.нән котылачаклар. Җ. мәсьәләсе, аны Коръәндә тәфсилләп
***52***
сурәтләү уңаеннан кайбер галимнәр Изге китапта сурәтләнгән аеруча куркыныч күренешләрне символик-мифологик мәгънәдә аңларга кирәк, дип тә саныйлар.
Коръәндә шулай тәфсилләп сурәтләнгән Җ. турындагы күзаллаулар төрки-та-тар-мөселман рухи дөньясына тирән үтеп керә, телдә, фольклорда, бигрәк тә язма әдәбиятта киң чагылыш таба. Җ. турында шагыйрьләр һәм прозаик лар, бигрәк тә 1917 елгы Октябрь инкыйлабына хәтле, Коръән аятьләренә чын күңелдән ышанып язалар. Биредә, гомуми күренешне күз алдына китерү өчен, аерым мисалларга тукталып үтик. Ә. Ясәвинең (XI гасыр ахыры — 1166) «Унөченче хикмәте»ндә Җ. хакында түбәндәге юллар бар: «Надан бер лә үткән гомрең нары сәкар, Надан барса, дузәх андин кылгай хәзәр, Надан берлә дузәх сарн кылмаң сәфәр, Надан эчрә хәзан аңлыг сулдым менә» (*нары сәкар* — Җ. уты; *дузәх —* Җ.; *хәзәр* — аклану; *хәзан* — көз). *Җ.* сүзе, аны сурәтләү, шул сүз белән бәйле ча гыштыру-эпитетлар X. Кятибнең «Җөм җөмә солтан»ында (1370), С. Сараи (1321—1396) әсәрләрендә чагылыш табып, XX гасыр башында иҗат ител гән әсәрләргә дә килеп керә, Г. Тукай (1886—1913), Ф. Кәрими (1870—1937), Ф. Бурнаш (1898—1942) иҗатында билгеле бер урын ала. Әмма еллар, гасырлар узу белән, *Җ.* сүзенә мөрәҗәгать итүнең тенденцияләре дә җитди үзгәреш кичерә: Совет чоры әдәбиятында ул ешрак тел-стиль, сурәтләү, кайвакыт хәтта юмор-сатира чарасы буларак та кулланыла башлый. Мәсәлән, Н. Исәнбәтнең «Җ.» (1917) шигыре дини тәгълиматны фаш итү теләге белән язылган атеистик әсәр: «Әй күктә бер алла! Алдама син анда, һаман да, һаман да Хакыйкать юк алда» (*Алла* сүзенең, Совет чоры өчен гадәти булганча, кечкенә хәрефтән язылуына игътибар итегез!). Ф. Бурнашның «Ка-мали карт» (1925) комедиясендә шул ук сүз — сүз-сурәт формасында кулланыла:
**Җ**
*«Камали.* Малайларым хоть теләсәләр ни эшләсеннәр, Җ.гә кадалсыннар, ә кызларымны мин денсез, имансыз хәмсәмулларга (комсомол! — *Ф. У.*) бирмәм». XX гасырның соңгы чиреге татар шигъриятендә *Җ.* сүзе *бик тә куркыныч, хәтәр урын* мәгънәсен генә саклап кала. Хәтта аның ислам мифологиясе белән бәйләнеше дә сизелми башлый. Мисалга Р. Фәйзуллинның «Фидакарьлек» (1979) шигыренең бер строфасын алырга мөмкин: «Тау сукмагы — тар. Дусты — талчыккан. Тоткан ул аны упкын ягыннан. Абынса — бетте. Аларга кабер — җирнең Җ. тарлавыгында». Шул рәвешчә, Коръәндә һәм ислам дини әдәбиятында шактый киң яктыртылган Җ. темасы халык теленә, фольклорга һәм язма әдәбиятка тирән үтеп кереп, гасырлар аша уза, төрле үзгәрешләр кичереп, безнең көннәргә хәтле килеп җитә һәм әле хәзер дә шактый актив кулланыла.
*Әдәбият*: *Исәнбәт Н*. Әсәрләр: 4 томда: 1 т.— Казан, 1989.— 61—62 б.; Ислам. Энциклопедический словарь.— М., 1991 — С. 63; *Фәйзуллин Р.* Сайланма әсәрләр: 2 томда: 2 т.— Казан, 1993.— 221 б.; Ислам. Белешмә-сүзлек.— Казан, 1993.— 141 б.; *Ясәви Х. Ә.* Хикмәтләр.— Казан, 2000.— 58 б.; Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 80, 239, 243, 245, 438 б.
**ҖЕН** (djinn), ислам мифологиясендә явыз рух, Аллаһ тарафыннан барлыкка китерелгән өч төркем акыллы затларның (фәрештәләр һәм кешеләрдән кала) берсе. Коръән буенча, Җ.нәр тө тенсез уттан яратылганнар, теләсә нин ди кыяфәткә керә алалар; үтә катлаулы эшләрне дә бик җиңел башкарып чыгалар. Җирдә Адәм г-мгә хәтле үк яшәгәннәр; гадәттә, кешеләрнең дошманы буларак сурәтләнәләр. Адәм балалары белән Җ.нәрнең үзара мөнәсәбәтләре, Коръәндә әйтелгәнчә, шактый кырыс юнәлеш ала. «Хиҗр (Күченү)
сүрәсе»ндә бу хакта түбәндәгеләр әй телә: «Хактыр ки, Без кешене зыңгылдап торган (*саф*) балчыктан (*ләм лайласыннан*) рәвешле иттек. Җ.нәрне дә электән үк уттан яралттык» (15: 26). В. Порохова шәрехләве буенча, Коръәннең «Тур (Тур тавы) сүрәсе»ндә адәм балалары самум җиленнән яратылган дигән аять тә бар (52:27). Ри ваятьләргә караганда, Җ. ир-ат затыннан да, ха тын-кыз җенесеннән дә булырга мөм кин. Гадәттә, алар чүлләрдә, урманнарда гомер кичерәләр... Коръән мәгълүматлары буенча, Мөхәммәд г-м ислам динен урнаштыру һәм тарату өчен кешеләргә һәм Җ.нәргә җибәрелә. Коръәннең «Җен (Җен) сүрәсе»ндә бу хакта түбәндәгеләр әйтелә: «*(Ий Мөхәммәд)* әйт син: — Җ.нәр кавеменең бер төркеме *(мин Коръән укыганда)* тыңлап, иман китергән икән. Бу турыда мин вәхи аша белдем, диген. Җ. кавеменнән булганнарның бер төркеме болай дигән: Чыннан да, без тугры юлга өнди торган, гадәттән тыш гүзәл Коръән сүзләрен тыңладык һәм иман китердек. Моннан соң без Раббыбызга тиң затлар эзләмибез» (72: 1). Шул рәвешчә, Җ.нәрнең бер мөһим төркеме Коръәнгә иман китереп, ислам динен кабул итә һәм аңа тугрылыклы булып кала. Җ.нәрнең икенче төркеме, Иблискә ияреп, Аллаһка иман китерүдән баш тарта һәм мәҗүсилектә кала. Бу хакта да Коръәннең «Әгърәф (Пәрдә) сүрәсе»ндә ачыктан-ачык әйтелә: «*(Аллаһ)* әйтер: «Сездән элек килеп киткән Җ. һәм кеше кавемнәре белән бергә сез дә утка керегез»,— дияр. Һәм халык, утка кергәндә, юлдашларына ләгънәт орыр. Берсе артыннан икенчесе кереп, анда (*Җәһәннәмдә*) җыелганда: «Раббыбыз, безне менә болар саташтырды. Шуңа күрә аларны икеләтә утта газапла»,— диярләр (7: 38). Җ.нәргә мәҗүсиләр гыйбадәт кылалар. Аллаһы Тәгалә әмере белән Җ.нәрнең зур һәм төрле сәләтләргә ия төркеме Сөләйман пәйгамбәргә хезмәт күрсәтә. Бу хакта Коръәннең «Сәбә (Саба иле)
***53***
**җ**
сүрәсе»ндә игълан ителә: «Ул Җ.нәр Сөләйман ни теләсә, шуны эшли иде: калалар сала, һәйкәлләр ясый, күл зурлыгындагы су коену кавузлары (бассейннар? — *Ф. У.*), ныклы терәккә куелган зур-зур казаннар, дисеңме» (34: 13)... Шул ук вакытта Җ.нәр кешеләргә зыян салырга да сәләтле: төрле авырулар, кайгы-хәсрәт, газаплар китерәләр, әмма ярдәм дә итә алалар. Әнә шундый катлаулы, каршылыклы, шул ук вакытта халык аңында шактый гадиләштерелгән Җ. Көнчыгыш, бигрәк тә гарәп-мөселман халыкларында, төрле миф, хикәят, әкият-дастаннарда киң таралып, гаять төрле вазифалар башкара. Мо ның төп сәбәбе шунда: саф мифологик персонаж булган Җ. образының килеп чыгышы Гарәбстандагы ислам га кадәрге җаһилият чоры белән бәйләнгән. Борынгы гарәпләрнең ышанулары буенча, тирә-як дөнья, чүлләр, күлләр, урманнар, куаклыклар, таулар, кеше яши торган өй, шул тирәдәге корылмаларның барысы да Җ.нәр белән тулган. Җ. ке шенең дошманы булса да, адәм баласы аны үзенә буйсындырып хезмәт иттерә ала. Ислам мифологиясендә мө һим урын алып торган Җ. төрки-татар мифологиясенә, фольклорга, язма әдәбиятка тирән үтеп керә һәм анда киң тамыр җәя. Татар телендә Җ. белән бәйләнгән аерым игътибарга лаек һәм бик тә үзенчәлекле сүзтезмәләр дә бар: \*Җ.ем кузгалды, Җ.ем чыкты, Җ.емә тимә (\*яки *кагылма), Җ.ле кеше.* Димәк, һәркемнең булмаса да, кайберәүләрнең «эчендә» үз Җ.нәре бар. Андый кешеләргә кагылу, аларны ачуландыру — куркыныч. Фольклор яки язма әдәбият әсәрләрендә дә Җ.нәр хәрәкәт иткән дистәләрчә мисалларга тукталырга мөмкин. Анда Җ. уңай герой буларак та, кире персонаж ролендә дә сурәтләнергә мөмкин. Татар халкының «Саран белән Юмарт» әкиятендә Сукыр Җ.нең Җ. кызын дәвалап утыруы сурәтләнә. Җ.нәр кара урманда юан бер агач төбендә җыелалар да, үз эшләренең
***54***
барысын төнлә башкарып, таң атуга таралып бетәләр. «Унберенче Әхмәт» әкиятендә сөйләнгәнчә, әкият батыры Җ. карчыгының унбер улын — унбер Җ.не — берүзе җиңеп чыга. «Зөһрә» әкиятендә әйтелгәнчә, Җ.нәр егетне балачакта ук урлыйлар да Су асты патшалыгында еланга әверелдерәләр. Соңыннан ул шундагы еланнарның һәм Җ.нәрнең патшасы була. «Ак байтал» әкиятендә Җ.нәр патшасы Су асты дөньясында яши. Шул ук вакытта тагын бер үзенчәлекле факторны күрсәтеп үтәргә кирәк: урта гасырлар төрки-татар әдәбиятында кешеләр һәм Җ.нәр — бер-берсенә үтә якын затлар. Мәсәлән, Кол Галинең «Кыйссаи Йосыф» поэмасының халыклашкан версиясе «Йосыф китабы»нда Җ. кызларын һич шикләнмичә кәнизәкләр белән (яки киресенчә) алыштырып була. «Сәйфелмөлек» дастанында Җ.нәр патшасы Зәнкинең кызы кешеләр кавеменнән булган егеткә гашыйк була һәм әтисенә боерык бирә: «Бу егетне тотып калыгыз, мин аңа гашыйк, аны бер кая да җибәрмәгез!» — ди. Бик сирәк очрый торган хәл буларак, биредә Җ. кызының тышкы кыяфәте дә сурәтләнә: «Зәнки кызы озын буйлы, чандыр, төскә ямьсез бер кыз икән». Шулай да бу сурәтләү кыска һәм артык гомуми. Тик дастанда аерым конкретлаштырулар да очрый: «Кичен Сәйфелмөлек утырган караңгы, шомлы бүлмәгә, ишек ачып, Җ. Зәнки кызы килеп керә. Аның колагына алка урынына сарымсак, суганнар эленгән. Өстендә ямьсез күлмәк. Башына бәйләве дә кеше сынлы түгел, кешегә охшамаган була. Шундый Җ. кыяфәтендә була инде». Тик бу очракта сүз Җ. кызының мәнсез-мәгънәсез киемнәре турында баруын да онытмаска кирәк... Татар һәм башкорт телләрендә *Җ. алыштырган* дигән гыйбарә бар. Ягъни сабый баланы беркайчан да өйдә ялгызын калдырып китәргә ярамый: аны Җ. үз баласына алыштырырга мөмкин. Һәм мондый сюжет халык иҗатында да,
**Җ**
бигрәк тә әкият-легендаларда, ярыйсы ук киң чагылыш таба (башкорт халык әкияте «Fәлиә»). Җ.нең, башка кайбер явыз затларныкы (Дию, Дию пәрие, Аждаһа) кебек, җаны аннан кайдадыр еракта, аерым бер җирдә була. Шуңа күрә Җ.не үтерү бик тә катлаулы бер гамәлгә әверелә. Җ.нәр патшалыгы, гадәттә, су астында, диңгез төбендә булырга мөмкин (татар әкиятләре «Ак байтал», «Кучер малае» һ.б.). Ис-кәртелгәнчә, Җ.нәр кайвакыт әкият героена даими ярдәм күрсәтеп торалар. Мәсәлән, татар халкының «Йөз куйга сатып алынган төш» әкиятендә. Шуңа якын сюжет халкыбызның «Мәче һәм Ярлы егет» әкиятендә чагылыш таба. Анда Сөләйман йөзегенә ия булган егеткә Җ.-пәриләр ярдәм итеп, аның барлык эшләрен башкарып торалар. Кайбер әкиятләрдән күренгәнчә, Җ.нәр, кешеләр кебек үк, гаилә булып яшиләр: аларның аналары, балалары, бабалары һ.б. булырга мөмкин. Күрәсез, ислам мифологиясендә гади генә зат булган Җ. төрки-татар мифологиясендә һәм фольклорында шактый катлаулана; ул, төрле юнәлешләрдәге эволюция юллары узып, каршылыклы бер затка әверелә. Һәм бу процесс татар халык әкиятләрендә кирәк дәрәҗәдә киң чагылыш таба.
*Әдәбият:* Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары /Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000. — 144, 245, 402, 540 б.; ТХИ: Әкиятләр (1 нче китап) / Төз. Х. Гатина, Х. Ярми.— Казан, 1977.— 277—287 б.; ТХИ: Дастаннар / Төз. Ф. Әхмәтова.— Казан, 1984.— 151—157 б.; *Пиотровский М. Б.* Джинн // МНМ: В 2 т.: Т. 1.— М., 1987.— С. 374; Джинн // Ислам. Энциклопедический словарь.— М., 1991.— С. 66.
**ҖЕНАЗА**, татар телендә бер-берсенә бик якын, бер үк гамәлләр белән нисбәтле ике мәгънәгә ия сүз: 1. Үлгән кешене, мәетне ислам дине кушканча күмү йоласы; 2. Үле гәүдә, мәет. Шулай ук *Җ.* сүзе белән бәйләнгән сүз-тезмәләр — идиомалар да бар: *Җ. агачы*
(кабыгы) — үлгән кешене күтәреп зиратка илтү өчен файдаланыла торган махсус җайланма; *Җ. намазы* — үлгән кешене күмәр алдыннан Алладан аның гөнаһларын кичерүне сорап укыла торган намаз; *Җ. кую* — кемне дә булса ислам дине йоласы буенча күмү, җирләү; *Җ. уку* — а) Җ. намазын уку; б) *күч.* нәрсәнең дә булса бетүендә, юкка чыгуына шаһит булу, аны соңгы тапкыр күреп калу. Дөресен әйткәндә, Җ. йоласын тулысынча ислам таләпләренә туры китереп үтәү — шактый катлаулы йолалар комплексын үтәп чыгу дигән сүз. Кешенең Бу дөньядан китәчәге тәгаен билгеле булгач, «Йасин (Йа-син) сүрәсе», шактый озын булуына карамастан, махсус әзерлеге булган рухани тарафыннан тулысынча укыла. Һәм бу гамәлнең бик тә мөһим үз мәгънәсе бар: адәм баласының Бу фани дөньядан мәңгелеккә китүе кебек фаҗигале мизгелдә Йасин сүрәсе шундагы кешеләрнең күңелен беркадәр йомшарта, тынычландыра. Җан биргәннән соң, мөселманнар мәетне йөзе белән кыйблага каратып салалар. Шуннан соң мәетне ритуаль юу оештырыла. Исламга ышанмаучыларга яки үзен үзе үтерүчеләргә дога кылу тыела. Мондыйлар хакында Коръәннең «Тәүбә (Тәүбә) сүрәсе»ндә әйтелә: «Аларның бер генә мәрхүменә дә намаз укыма; андыйларның кабере очында торма; чөнки алар Аллаһ белән Рәсүлне инкяр иттеләр вә фасикъ булып үлделәр» (9: 84). Әгәр сабый бала бер генә тапкыр булса да тавыш чыгарган булса, аның янында дога кылынырга тиеш. Дин өчен һәлак булган шәһитнең мәетен юмыйлар. Ул нинди киемдә һәлак булса, шул килеш җирләнә. Аның мәете янында дога кылынмый, намаз укылмый... Әгәр кеше төшкә хәтле җан бирсә, мәрхүм шул көнне үк җирләнә. Әгәр инде кеше көндез (төштән соң) яки төнлә җан бирсә, ул киләсе көнне күмелә. Мәетне махсус кабыкта күтәреп йөртәләр. Ислам таләпләре буенча, хатын-кызлар мәет
***55***
**җ**
җирләүдә катнашырга тиеш түгел. Кычкырып елау-җылау-сыктау да тыела. Тик соңгы вакытта бу ике тыюның берсе дә сакланмый: мәет җирләүдә, гадәттә, хатын-кызлар да актив катнаша. Зиратка да бара; кычкырып еламасалар да, күз яшьләре (бигрәк тә хатын-кызлар тарафыннан) күп түгелә. Бик борынгы заманнардан килгән бу мәҗүси гамәлләр, үтә тәэсирле күренеш буларак, үз көчләрен әлегә хәтле саклап калалар. Мәетне җирләү 3, 5, 7 ир-егет тарафыннан башкарылырга тиеш. Мәрхүмне кабергә, йөзе белән Кыйбла якка каратып, иң якын туганнары куя. Кабер, гадәттә, шактый киң казыла: чөнки мәет янына сорау алырга Мөнкир белән Нәкир фәрештәләр килгәч, ул кабердә торып утырырга тиеш. Мәетне җирләү белән бәйле гамәлләрне башкарганда, Коръәннең түбәндәге сүрәләре яки шул сүрәләрдән алынган аятьләр укыла: «Фатиха (Ачучы) сүрәсе»; «Бәкара (Сыер) сүрәсе»; «Кәһаф (Мәгарә) сүрәсе»; «Йасин (Йа-син) сүрәсе»; «Духан (Төтен) сүрәсе»; «Кадер (Кадер киче) сүрәсе». Абруйлы руханилар мәетнең каберен билгеләп куюны катгый тыялар. Тик гамәлдә бу тыю беркайда да һәм берничек тә сакланмый. Чөнки ул бик борынгыдан башланган *ата-бабалар культына* каршы юнәлтелгән. Ә инде исламнан күп иртә барлыкка килеп, тәмам оешкан һәм үзенең нык традицияләрен булдырган культ — шул ук дини-мифологик карашларның иң борынгысы. Шулай булгач, аны берничек тә тыеп-туктатып булмый. Һәм моның, күрәсең, кирәге дә юк. Югыйсә төрле буыннар арасындагы чылбыр өзеләчәк. Әгәр адәм баласы Бу дөньяда ялгызы калса (ә мондый хәлләр, бигрәк тә безнең көннәрдә, әледән-әле кабатланып тора!), ул кайда, кемгә барырга тиеш? Туганнарының барысы да кабердә бит! Теләсә-теләмәсә дә, ул зиратка барырга тиеш була. Ә инде кабер өстенә таш — һәйкәл куюны шулай ук тыеп булмый. Чөнки кабер ташы — үлгәннәрне Бу дөньяда кал-
***56***
ганнар белән бәйләп торучы бердәнбер матди әйбер... Мәсьәләнең тагын бер үзенчәлекле ягы бар: ислам тәгълиматы да бит мәрхүмнең 3-ен, 7-ен һәм 40-ын уздыруны таләп итә. Бу гамәлләрнең килеп чыгышы да, асылда, шул ук ата-бабалар культына барып тоташа булса кирәк.
Ислам тәгълиматы һәм мифологиясе нигезендә оешкан Җ. йолаларының барысы да диярлек безнең көннәрдә тулысынча һәм төгәл үтәлә дияргә мөмкин. Һәм тәкъва мөселманнар арасында гына түгел, ә дин-исламга битараф булган яшьләр арасында да! Бу күренеш үз чиратында ике фактор белән аңлатыла:
1. Ислам йолалары, бигрәк тә аның мәет җирләү кебек трагик хәлләр белән бәйләнгәннәре, бернинди үзгәрешләргә дә бирелмиләр;
2. Билгеле булганча, соңгы унъеллыкларда ислам яңадан аякка баса башлады. Шушы уңайдан бик борынгы йола гамәлләре дә яңара. Мәет җирләү ке бек изге гамәлгә бу беренче чиратта кагыла.
Көндәлек тормышта көн саен диярлек кабатланып торган Җ. күренешләре халык иҗатында да, язма әдәбиятта да билгеле бер чагылыш таба. Җ.сыз күмелү мөселман кешесе өчен зур гөнаһ саналганлыктан, җырларда һәм бәетләрдә түбәндәге сүзләр әледән-әле кабатланып килә: «Йөргән дә генә җир дә вафат булсаң, Җ.ңны укып кем куяр?»; «Җ.лар укып, тәһлил әйтеп, Солдат сөякләрен кем җыяр!» «Беренче бөтендөнья сугышы бәетләре»нең берсендә «Вафат булсак, кая безне кә фенләмәк, Зират казып, кая безне дә фенләмәк, Ничәбезне бер чокырга сал дылар инде» дигән юллар бар. Яки шул ук циклга караган икенче бер бәеттә: «Бу җирләрдә вафат булсам, кемнәр җыяр гәүдәмне?» диелгән. Җ. күренешләрен сурәтләү язма әдәбият әсәрләрендә дә мөһим урын алып тора. Бу хакта түбәндәге мәгълүматлар нигезендә фикер йөртергә мөмкин: Ә.
**Җ**
Ясәвинең Арслан баба Җ.сын сурәтләве; Кол Галинең «Кыйссаи Йосыф» поэмасында Йагъкуб Җ.сын чагылдыруга зур урын бирүе; «Бабахан дас-таны»ндагы Җ. күренеше; Котбның «Хөсрәү вә Ширин хикәяте»ндәге Хөс рәү Җ.сына багышланган тәфсилле сүзләр; С. Бакырганиның Җ. аты һәм аннан беркемнең дә һәм берничек тә котыла алмавы турында язуы. Җ. темасы проза әсәрләрендә дә билгеле бер чагылыш таба. Г. Исхакыйның «Сөннәтче бабай» (1912) хикәясен алыйк: «Җ. да өлгерде. Бөтен авылның картлары тәһлилгә җыелды. Гөлйөзем әбинең әллә кайчан әзерләп куелган унике тастымаллары тәһлилгә өләшенде» (*тәһлил* и. дини 1. *Гар.* «Лә илаһә иллаллаһ» («Бер Алладан башка Алла юк») дигән дога. 2. Үлекне кәфенләп куйгач, янына кереп, берникадәр кешеләрнең «лә илаһә иллаллаһ» сүзләрен әйтеп, тәсбих тартып, Коръән укып багышлавы; Җ. мәрасименең бер өлеше). Г. Исхакыйның «Остазбикә» (1914) повестенда да Җ. турында әйтеп үтелә: «Чибәр җиңги үлгәч, карт җиңги нинди елаган иде. Аның Җ.сын күтәреп чыкканда нинди ачы тавыш белән: «Бәхил бул, бәхил бул!» — дип кычкырган иде. Үлек-гүр садакасын әнигә үзе китереп, нинди елап-елап чәй эчкән иде». Шул рәвешчә, һәркемнең киләчәге белән бәйле, тирән кайгы-хәсрәт белән сугарылган трагик күренеш буларак, Җ. көндәлек тормыш традицияләрендә дә, халык иҗаты әсәрләрендә дә, бигрәк тә бәетләрдә һәм мөнәҗәтләрдә, язма әдәбиятта да киң чагылыш таба.
*Әдәбият:* Бәетләр / Төз. Р. Ягъфәров һәм А. Садыйкова.— Казан, 2000; *Ясәви Х. Ә.* Хикмәтләр / Төз. С. Гыйләҗетдинов.— Казан, 2000; Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары /Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 185, 240 б.; ТТАС: 3 томда: 1 т.— Казан, 1977.— 757 б.; *Резван Е. Р.* Джаназа // Ислам. Энциклопедический словарь.— М., 1991.— С. 58—59; *Мәрван Ибраһим әл-Кайси.* Мәет күмү / Ислам әхлагы һәм гадәтләре.— Казан, 1994.— 108—112;
*Максуд Рукайя.* Смерть и похороны / Ислам.— М., 1999.— С. 266—274; *Исха-кый Г.* Әсәрләр: 15 томда: 2 т.— Казан, 1999.— 285 б.
**«ҖИДЕ КЫЗ БӘЕТЕ»**, традицион бәетләрнең хатын-кызларга багышланган классик үрнәге; берничә варианты бар; беренче мәртәбә 1935 елда Г. Толымбайның «Бәетләр (революциягә кадәргеләр)» дигән җыентыгында дөнья күрә; соңыннан да күп тапкырлар басылып чыга. Бәеттә әйтелгәнчә, «җиде байның җиде кызы», ирләр киеме киеп, Каргалы (Оренбург) мәдрәсәсенә киләләр һәм озак еллар буена үзләренең кем икәнлекләрен белдермичә укып йөриләр. Әмма соңыннан сер барыбер ачыла. Шәригать кануннарын бозган өчен, кызларны мәчеткә бикләп куялар. Тик кызларның берсенә мулла үзенең улын өйләндерә. Бу факт вакыйганы тагын да кызганычрак итә. Бәетнең күп кенә көенечле юллары мулла өендә калган кызга багышланган. Озак еллар дәвамында әлеге бәет атеистик әсәр, аның төп мәгънәсе дә мөселман руханиларын фаш итүдә, дип бәяләнде. Чынлыкта исә мәсьәлә бөтенләй башкача хәл ителә: әсәрдә халыкара мифологиядә, шул исәптән татар халык иҗатында да очрый торган *җенес алмаштыру* — *травестизм* сюжеты яктыртыла. Шул ук сюжет «Кыз-солдат бәете»ндә дә бар. Халыкара фольклорда хатын-кызларның ирләр киеме киенеп йөрүләрен, бигрәк тә төрле сугышларда катнашуларын сурәтләгән әсәрләр шактый киң таралган, аларны борынгы мифлардан башлап Борынгы Шәрекъ әдәбияты һәм фольклорында, Борынгы Греция һәм Рим әдәбиятында, славян тарихи балладаларында күпләп очратырга мөмкин. Әгәр мондый сюжет белән бәйләнгән әсәрләрнең зур күпчелеге оптимистик рухта тәмамланса, татар халык бәетләрендә бу мөмкин тү гел. Халык иҗатының, нигездә, трагик жанры булган бәетләрдә бетем
***57***
**Җ**
һәрвакыт фаҗигале. Сюжетның башкача тәмамлануын жанр принциплары «рөхсәт итми». Шулай да бернәрсәне онытмаска кирәк: «Җ. к. б.»ндә ниндидер тирән фаҗига турында сүз бармый: сүз, нигездә, маҗаралы вакыйгалар хакында гына!
*Әдәбият:* Бәетләр (революциягә ка дәр-геләр) / Төз. Г. Толымбай.— Казан, 1935; *Кржижановский Ю.* Девушка - юноша. (К истории мотива «перемена пола») // Русский фольклор. Народная поэзия славян.— Т. VIII.— М.; Л., 1963.— С. 56—66; *Ур манчеев Ф.* Девушка — шакирд и воин // СТ.— 1985.— № 3.
**«ҖИЗНӘКӘЙ»**, татар халкының иң популяр шаян җырларыннан берсе. Беренче тапкыр ноталары белән ХIХ гасыр ахырында С. Г. Рыбаков һәм В. А. Мошков җыентыкларында басылып чыга. Шуннан соң шигъри һәм шигъри-музыкаль җыентыкларда кат-кат нәшер ителә. С. Г. Рыбаков аңа түбәндәгечә бәяләмә бирә: «Бу көй татарлар һәм башкортлар арасында «Тәфтиләү» кебек иң таралган көйләрдән санала. Шаян җыр булганга, мәҗлесләрдә аны күңел күтәрер, көләр өчен җырлыйлар». «Җ.» — Идел буенда да, ерак Себердә дә киң таралган, беркайчан да актуальлеген һәм популярлыгын җуймас җыр. Ул халык лирикасында, гомумән, җырлар арасында сирәк очрый торган бик тә үзенчәлекле диалогка корылган. Һәм ул диалог матур, кискен, җор сүзле кыска җөмләләрдән тора. Җырның эчтәлеге бер варианттан икенчесенә күчкәндә үзгәрә бара; төрле-төрле вариантларда башкарыла. «Татар халык иҗаты» җыйналмасының тарихи һәм лирик җырларга багышланган томында гына да эчтәлек һәм эмоциональ яңгыраш ягыннан бер-берсеннән аерылып торган өч мөстәкыйль вариант урын алган. Җырның эчтәлеге бик гади: ул бер-берсенә гашыйк булган җизнәкәй белән балдызның үзара аңлашуыннан гыйбарәт. Бу ике затның
***58***
берсе дә әлеге мәхәббәткә каршы түгел. Тик балдыз, җизнәсеннән яшьрәк булгангадыр инде, кылана, киреләнә, аның сүзләренә һәм кыланышларына чәнечкеле, шаян шаяру сүзләре белән җавап бирә: «Аякларың ник кәкре, җизнәкәй? — Тишек итек кигәнгә, балдызым-ялгызым». Мәхәббәттә аңлашу да шундый ук чәнечкеле сүзләр бе лән хәл ителә: «Балдызыңны нигә үптең, җизнәкәй?— Җәмәгатем дип белдем, балдызым-ялгызым». Тик балдыз җизнәсенең мәхәббәтен һич кире какмый һәм болай ди: «Халык хәйран калыр инде, җизнәкәй — Күзне йомып узарбыз, балдызым-ялгызым». Шаян эчтәлек, чәнечкеле юмор, күтәренке рух җырның, халык арасында киң таралып, озак яшәвенә китерә.
*Әдәбият: Рыбаков С. Г.* Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта.— СПб., 1897; *Мошков В. А.* Мелодии Ногайских и Оренбургских татар // ИОАЭИ.— Т. ХIV.— 1898; ТХИ: Тарихи һәм лирик җырлар / Төз. И. Надиров.— Казан, 1988.— 328—329 б.
**ҖИК МӘРГӘН**, татар һәм башкорт халыкларында билгеле булган, әкияти мифологик мотивларны да яхшы саклаган, батырның исеме белән аталган тарихи дастан. Болгар һәм Алтын Урда чорларында татар халык эпосының барлык жанр төрләре тулысынча формалашып бетәләр һәм шактый югары үсеш дәрәҗәсенә ирешәләр. Татар халык иҗатында таралган әсәрләрдән «Хан кызы Алтынчәч», «Янмый торган кыз», Бачман исеме белән бәйле легендалар һәм «Алтынчәч» дастани әкияте болгар-татарларның монгол яуларына каршы көрәшен чагылдыра дип санала. «Җ. М.» дастанында исә сүз ил батырының хан хакимиятенә каршы көрәше хакында бара. Аның эчтәлеге шактый катлаулы һәм каршылыклы: анда героик мотивлар фаҗигале вакыйгалар белән үрелеп бара. Батырның эпик тормыш юлын сурәтләүгә күчкәнче, дастан аның
**җ**
әбисе — Тугзак— язмышын күз алдына китереп бастыра. Ил биләүче хөкемдар дошманнар белән сугышта һәлак булгач, Тугзак әби, үзенең тугыз улын бер тирәгә җыеп, Агыйдел буйларында гомер итә башлый. Аның уллары батырлыклары белән тирә-якта дан казаналар. Тормыш матур, җай гына бара. Бу ыру башында Тугзак әби үзе тора. Ягъни әсәрдә бик борынгы чорларга хас үзенчәлек чагыла: ыру яисә кабилә башында хатын-кызлар тора. Әсәрнең баш каһарманнарыннан берсе булган Тугзак әби образының килеп чыгышы һәм дастанда яктыртылган төп вазифалары ниндидер матриархаль-мифологик күзаллаулардан килә. Тик бу туксан кешедән торган «зур матрилокаль» (әни яисә әби тирәсендә тупланган) гаилә зур бәлагә — хан явына дучар була. Гадәттәгечә, вакыйгалар батырлык дастаннарына хас традицияләр нигезендә сурәтләнә. Тугзак әбинең уллары уңыш лы ауга барып кайтуларын зур туй белән билгеләп үтәләр һәм, арып-талып, тирән йокыга талалар. Нәкъ әнә шул форсаттан файдаланып, хан яу чаба һәм батырларның барысын да һәлак итә. Икенче төрле итеп әйткәндә, саф мифологик мотивлар беренче планга чыга: кеше өчен куркыныч булган йокы бу очракта, чыннан да, зур фаҗига белән бетә. Эпик традицияләр таләп иткәнчә, бу яудан бары тик булачак батыр гына исән калырга тиеш. «Җ. М.»дә бу мотив шактый катлаулан-дырылып бирелә: әлеге яудан Тугзак әбинең кече кызы һәм бер оныгы гына исән кала. Күпмедер вакыттан соң улы белән калган яшь хатын да кайгы-хәсрәттән үлеп китә. Булачак эпик батыр бөтенләй ялгыз кала. Ягъни дастанга халык эпосында киң таралган һәм бик борынгы карашлар белән бәйләнгән булачак эпик батырның бала чагындагы тәүге ялгызлыгы мо тивы килеп керә. Бөтенләй ятим кал ган баланы төрле җәнлекләр, хайван нар тәрбияләп үстерә. Дастанның бу күренешенә Борынгы Шәрекъ эпо-
сыннан да күп янәшәлекләр китереп булыр иде. Чөнки биредә сүз гомумэпик күренешләр хакында бара. Шулай бер вакыт әлеге егет үзенең туган йорты хәрабәләре янына килеп чыга һәм биредә кайчандыр булып узган зур сугыш эзләрен таба: ук, җәя һ.б. Әнә шул җирләрдә озак кына аптырап йөргәннән соң, егет йокыга китә һәм могҗизалы төш күрә: төшендә аның янына кайчандыр дошманнар белән бәрелештә һәлак булган әтисе килә, аңа җәя, ук бирә һәм Җ. М. дип исем куша. Шул рәвешчә, яшь егетнең балалык исемен батырлык исеменә алыштыру биредә башка һәм үзенчәлекле күренеш белән алыштырыла: әтисе үзенең ир-егет булып җитлеккән улына беренче мәртәбә исем куша. Батырның әтисе аңа биредә кайчандыр аның ата-бабалары яшәгәнлеге турында сөйли. Тик хан, сугыш ачып, аларны һәлак иткән, яшәгән җирләрен юкка чыгарган. Димәк, Җ. М.нең угы төз, үзе көчле, кыю булырга тиеш. Чөнки аңа, дошманнары белән сугышып, ата-анасының үчен алырга туры киләчәк. Дастан логикасы буенча, әлегә кадәр ялгызлыкта яшәп, үзенең үткәнен дә, бүгенгесен дә, хәтта кем булуын да белмәгән батыр алдында аның әтисе конкрет бурыч куя. Шул ук вакытта дастанга шактый каршылыклы мотивлар да килеп керә. Эпик традициядән билгеле булганча, халык эпосы батыры беркайчан да дошманына үз иреге белән бирелми. Ул, гадәттә, дош манны җиңеп чыга яисә шул сугышта һәлак була. Эпик батыр өчен башка юл юк һәм була да алмый. Әмма «Җ. М.»дә халык эпосында күптән урнашкан әлеге канун бозыла. Хан гаскәре белән соңгы сугышында батырның барлык гаскәре яу кырында ятып кала. Ул үзе дә озак һәм батырларча сугыша. Әмма күрә: дошманыннан ул җиңеләчәк. Көрәштәшләренең яу кырында ятып калуын үз күзләре белән күргән батыр үз иреге белән дошманга әсирлеккә бирелә. Мондый күренешләр халык эпосында сирәк очрый... Халык
***59***
**Җ**
эпосы кануннарыннан бер тапкыр чигенгән әсәрдә алга таба да шундый ук күренеш чагылып китә. Батырның язмышы, гомумән, көнкүреш яссылыгына күчерелә: имеш, бер тапкыр шулай ханга ул ауга йөри торган күлдә искиткеч матур бер аккошның булуын хәбәр итәләр. Ханның бер генә укчы-сунарчысы да әлеге аккошны, тотып, хан сарае янындагы күлгә китерә алмый. Бу эшне үзенең мәргәнлеге белән дан казанган Җ. М. башкарып чыга. Ханга кылган шундый яхшылыгы өчен, имеш, хан Җ. М.не тоткынлыктан азат итә һәм аның үз иленә кайтып ки түенә дә каршы килми. Әсәрнең бу соң гы күренеше дә эпик традицияләргә сыймый: гадәттә, хан үзенең кан дошманы булган батырга карата беркайчан да һәм бернинди дә мәрхәмәтлелек күрсәтми. Эпик батыр да үзен шулай кимсетергә, мәсхәрәләргә юл куймый. Шул рәвешчә, дастанда бер тапкыр җибәрелгән каршылык алга таба тагын да киңәеп, тирәнәеп, әсәрне батырлык эпосы традицияләреннән читләштереп, авантюристик тормыш-көнкүреш прозасына якынайта. Күрә сең, бу соңгы чорлардагы авантю ристик проза йогынтысы булса кирәк. Шулай да, эчтәлегендә төрле каршылыклар булуга да карамастан, «Җ. М.» — татар һәм башкорт халык эпосының үзенчәлекле үрнәге. Заманында татар халкының танылган шагыйре М. Җәлил белән композитор Н. Җиһанов «Алтынчәч» операсын яз ганнар иде. Опера сәнгатенең бөтен неч кәлекләрен һәм кануннарын яхшы белеп иҗат ителгән бу әсәр татар опера сәнгатенең классик үрнәкләреннән берсенә әверелде һәм әле хәзер дә сәхнәдән төшкәне юк. Әлеге операның либреттосын язганда, М. Җәлил өчен төп чыганакларның берсе булып татар халык дастаны «Җ. М.» хезмәт итә.
*Әдәбият:* Җик Мәргән (халык хикәясе) // Аң.— 1916.— № 14; Борынгы татар әдәбияты.— Казан, 1963; *Урманчеев Ф.* Традиции тюркского эпоса в сказании «Джик Мэрген» // СТ.— 1980.— № 4.
***60***
**ҖИЛ**, дөнья мифологиясенең төп һәм иң «көчле», «гайрәтле» кате го-рияләреннән берсе. Ул, гадәттә, Вакыт категориясе белән бер бәйләмдә йөри. Алар бер-берсе белән тыгыз бәй ләнгән һәм аерым-аерым яши дә алмыйлардыр кебек. Чөнки Җ. — Вакытсыз, Вакыт Җ.сез булмый. Нәкъ әнә шуңа күрә алар халыкара ми фологиянең нигез атрибутларына әйләнгәннәр дә! Борынгы Шумерда б.э.к. III меңьеллыкта ук Җир белән Күк арасын Лиль-Йиль дип атаганнар. Димәк, Җир белән Күк арасындагы барлык җанлы һәм җансыз затлар, анда булган һәм буласы хәлләр-вакыйгалар, андагы ел фасыллары: яз, җәй, көз, кыш яисә көн һәм төн әнә шул *Лиль-Йиль* категориясенә сыеп беткән. Вакыт та, Җ. дә — кулга тотып карап булмый торган, чын мәгънәсендәге тирән фәлсәфи-мифологик категорияләр. Төрле халыклар мифологиясендә Җ. һәм Вакыт — искиткеч зур һәм гаять куркыныч көч-кодрәткә ия булган, бернинди алла-алиһәләргә буйсынмый торган, аларның барысыннан да өстен торган затлар. Бу хакта татар халык иҗаты әсәрләрендә дә, бигрәк тә мәкальләрдә, ачыктан-ачык әйтелә: «Җ. исми яфрак селкенми»; «Җ. чәчсәң, давыл урырсың»; «Җ.е булгач, бу раны булыр» һ.б. Ягъни Җ. һәм Вакыт ихтыярын кеше берничек тә үзенә буйсындыра алмый; шарты туры килсә, аннан качып кына котыла ала. Мондый карашларның барысы да борынгы һәм бик борынгы күзаллауларга нигезләнә. Әнә шундый мәгълүматларга караганда, Җ. кайвакыт адәм баласының *рухына* һәм *җанына* тәңгәл бер категория буларак гәүдәләнә. Шулай булгач, аерым очракларда ул шактый тыныч, хәтта битараф бер күренеш булырга да мөмкин. Икенче бер мифларда Җ. — дөньяны барлыкка китерүче көч рәвешендә сурәтләнә. Борынгы Мисыр мифларында Һава һәм Җ. алласы *Шу* — Күк белән Җирне барлыкка китерүче. Борынгы һинд миф-
**җ**
ларында сөйләнгәнчә, Җ. — ул Һинд пантеонының баш алласы *Брахманның* сулышы, Дөньяны барлыкка китерүче һәм юкка чыгаручы көч. Антик Греция һәм Рим мифларында сөйләнгәнчә, Җ. Җиһанның дүрт ягы, елның дүрт фасылы, төрле үсемлекләрнең үсүе яки коруы белән бәйләнгән. Яһүд динендә Яхве алланың сулышы — Җ. — дөньядагы барлык атрибутларның барлыкка килүен яки юкка чыгуын оештыручы итеп сурәтләнә. Кайбер халыклар мифологиясендә Җ. коточкыч җимерү, юкка чыгару, юк итү көченә ия дип санала. Ул Җир астында «яши». Шул ук вакытта Җ. ниндидер шатлык, яхшылык, бәхет символы да булырга мөмкин. Җ., — барыннан да элек, Җиһандагы яктылыкны барлыкка китерүче. Тик шуны да әйтеп үтәргә кирәк: Җ.нең «биләмәсе» — Һа ва. Ул — адәм балалары да, төрле фә рештәләр дә, Иблис, Шайтан, җен-пәриләр дә яши торган урын. Ислам тәгълиматы, Коръән мифологиясе дә Җ. турындагы халыкара күзаллаулардан читкә китми. Биредәге төп концепция — Җ. дә, аның төп үзенчәлекләре дә, вазифалары да, Җиһандагы һәммә күренеш кебек, Аллаһ тарафыннан барлыкка китерелгән. Коръәннең «Әгъраф (Пәрдә) сүрәсе»ндә әйтелгәнчә: «Рәхмәт яудырыр алдыннан сөенечле Җ.ләр истерүче улдыр. Алар (*Җ.ләр*) авыр болытлар алып килсә, *(корылыктан)* үле илләргә юллыйбыз. Анда яңгыр яудырып, төрле-төрле җимешләр өлгертербез. Менә шулай итеп, үлеләрне дә терелтербез. Һәрхәлдә, моннан гыйбрәт алырсыз» (7:57). Шуңа якын фикер «Хиҗр (Күченү) сүрәсе»ндә дә бар: «Без уңдырыш китерүче Җ.ләрне ясадык, Күктән яңгыр яудырдык; шулай итеп, сезнең сусау ихтыяҗыгызны бастык» (15:22). Ниһаять, «Фуркан (Коръән) сүрәсе»ннән бер өзек: «Ул, киң рәхмәтле буларак, куаныч алып килүче Җ.ләрне яралтты. Күктән саф сулар агызды» (25:48). Коръәндә Җ.нең бары тик уңай сыйфатлары
гына чагылыш таба. Җ. шундый зур көч-кодрәткә ия икән, аның үз патшасы да, үз алласы да булырга тиеш. Һәм бу, чыннан да, шулай. Башкорт әкияте «Олтан-солтан»да бер әби Җ. патшасының булуы турында сөйли. Татар халкының «Хезмәтче Хритон» әкиятендә дә сүз Җ. патшасы турында бара. Җ.нең үз алласы булуы турында да мәгълүматлар юк түгел. Җ. алласы белән бәйле хәбәрләр бик борынгыдан билгеле. Мордваларда, мәсәлән, Җ. алиһәсе Варнава яки Вармапаз дип атала. Җ.нең төп вазифасы исә төрле, күп вакыт күңелсез, трагик хәбәр китерү белән бәйләнгән. Адәм баласының көндәлек тормышы белән тыгыз мөнәсәбәттә торган категория буларак, Җ. образы халык иҗатында да, язма әдәбияттта да еш очрый. Әйтик, кыска җырларда: «Җил-бер дә җилбер, әй, Җ. исә, Җитен тамырларын ла Җ. кисә; Җилбердәп искән Җ.ләр кебек Сиздермичә яшь гомер кичә». «Беренче бөтендөнья сугышы бәетләре»ндә: «Иртән сәхәр вакытында акрын гына Җ. елый; карт солдатлар киткән чакта, Җ.ләр түгел, ил елый». Җ. образы язма әдәбият әсәрләрендә дә киң таралган дидек. «Бабахан дастаны»нда Таһирның Җ.гә мөрәҗәгать итүе турында хәбәр ителә. Йосыф Хас Хаҗиб Баласагу-нидан түбәндәге мисалны китерергә мөмкин: «Аккан болыт ке бек, яшьлекне үткәрдем, Искән Җ. — давыл кебек, гомерне уздырдым». Җ. образы хәзерге әдәбиятта, бигрәк тә поэзиядә еш очрый. Шагыйрь, Р. Гаташ та үз шигъриятендә бу образга күп мөрәҗәгать итә: «Уфаларга, Җ.кәй, сәлам әйт»; «Кушыла уй Җ.гә, буранына»; «Монда дулкын, монда Җ. тавышы»; «Синең алда Җ.дән бөгелгән бер чәчәк итеп идем башымны». Яисә Р. Фәйзуллинның Җ.нең барлык вазифаларын да чагылдырган шигыреннән бер өзекне китерик: «Җ.ләр шатлык алып киләләр, Җ.ләр картлык алып киләләр. Җ.ләр диннәр алып киләләр,
***61***
**Җ**
Җ.ләр чирләр алып киләләр... Җ.ләр алар шундый: теләсәләр — әллә ниләр алып киләләр!»
*Әдәбият:* Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары /Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 146, 244 б.; *Тресиддер Джек* Ветер / Словарь символов.— М., 1999.— С. 39—40; ТТАС: 3 томда: 3 т.— Казан, 1981.— 765—766 б.; *Урманче Ф.* «Җил тамырын кисәр кылыч юк» / Борынгы миф һәм бүгенге шигырь. Татарстанның халык шагыйре Равил Фәйзуллин шигъриятенә бер караш.— Казан, 2002.— 16—22 б.
**ҖИЛ, САБА ҖИЛЕ**, иртән көньяктан исә торган җылы йомшак Җ. Әнә шул үзенчәлеге аны халык иҗатына да, язма әдәбиятка да «тартып алып кергән» булса кирәк. Кайвакыт коточкыч җи мерү көченә дә ия булган гадәти Җ.дән аермалы буларак, С. җ.нең, күрәсең, бернинди дә кире сыйфаты юк: ул, гадәттә, кешеләр арасында хәбәр йөртүче (уңай мәгънәдә генә, әлбәттә!) буларак гәүдәләнә. Тик хәбәрләрнең дә төрлесе булырга мөмкин. Мәсәлән, «Бабахан дастаны»нда: «Саба (таң җиле) сәңа дидем халемне изһар, Мәни бидел, мән монда грифтар». Шул ук әсәрдә Кара баһадирга кияүгә бирелгән Зөһрә болай ди: «Фирак утыйга көйгән бинавадәк (Аерылу утына көйгән бер бәхетсез шикелле), Гөлстан күрмәгән баде саба дәк» (таң җиле шикелле). С. Сараи да шул ук гыйбарәгә кат-кат мөрәҗәгать итә: «Ничә килсә саба йиле сәхәргяһ (Таңда), Йөзем йиргә сөреб әйтермен: «Аллаһ»... Шул ук С. Сараиның «Гөлстан»ыннан: «С. йиле аның укын йөзекдән кичерде». *С. җ.* гыйбарәсе урта гасырлар төрки-татар әдәбиятының бик күп әсәрләрендә очрый. Харәзминең «Мәхәббәтнамә»сендә (1354), мәсәлән: «Са ба гөл гөнчаның агзыный яртар» — «Йомшак таң җиле ачылмаган гөлнең авызын ертыр». Кол Галинең «Кыйссаи Йосыф» поэмасында С. җ.нә киң һәм төгәл бәяләмә бирелә. «С. җ., Хакътан үтенеп, зари кылды, Рәхиме белән
халикъ аңа рөхсәт бирде: «Бәширдән ул ун көн әүвәлерәк килде,— Йосыф исен Йагъкубка җиткерер имди». Исне сизеп, Йагъкуб Хакъка шөкер кылды, Хәсрәт китеп, күңеленә шатлык тулды, әйтте: «Минем Йосыфымның исе килде,— Сәбах җиле китерде аны»,— дияр имди». Күрәсез, С. җ. ниндидер тылсым көченә дә ия: сөекле улын елап-сыктап, зарыгып көткән Йагъкубка ул изге хәбәр алып килә... Шул ук образга, табигый, Г. Тукай да мөрәҗәгать итә. «Яз галәмәтләре» (1906) шигырендә ул түбәндәгечә яза: «Сәхраләрдә йомшак С. җ. исә». С. җ. образы, сирәк кенә булса да, хәзерге шигърияттә дә очрый: Р. Фәйзуллинда, Р. Гаташта һ.б. шагыйрьләрдә.
*Әдәбият:* ТТАС: 3 томда: 2 т.— Казан, 1979.— 609 б.; *Сибгатуллина Ә.* Суфичылык серләре.— Казан, 1998.— 258—260 б.; *Тукай Г.* Әсәрләр: 5 томда: 2 т.— Казан, 1985.— 97, 249 б.; *Кол Гали.* Кыйссаи Йосыф / Төз. Ф. С. Фәсиев.— Казан, 1983.— 271 б.
**ҖИР**, халыкара мифологиянең фундаменталь категорияләреннән берсе; Җиһанның (Галәмнең) аерылгысыз табигый өлеше. Борынгы за маннарда кешеләр Җ.не хәзерге ши келле түгәрәк шар формасында түгел, ә бәлки тигез, яссы урын дип күзаллаганнар. Безнең ерак ата-бабаларыбыз фикеренчә, Җиһан, шул исәптән Җ. дә, үгез мөгезендә тора. Бу үгез үзе илаһи зурлыктагы балык ның мыегына беркетелгән. Балык иксез-чиксез суда йөзеп йөри. Җ.не төрле яктан чорнап алган су мәңгелек ка раңгылыкка күмелгән. Ягъни халыкара мифологиядә киң таралган бик борынгы чор Җиһанындагы *тәртипсезлек* («хаос») төшенчәсе безнең милли мифологиядә дә билгеле бер чагылыш таба. Җ. Җиһанның үзәге дип саналган. Димәк, Күк патшалыгындагы Ай, Кояш, йолдызлар, табигатьнең җанлы көчләре-затлары буларак, Җ. мәнфәгатьләре белән генә
***62***
**җ**
яши. Җ.дәге барлык җанлы вә җансыз затлар, аларның яшәешендә була торган хәлләр, вакыйгалар турыдан-туры Ай, Кояш, йолдызлар белән бәйләнгәннәр... Бик борынгы карашлар буенча, Җ.нең барлыкка килүе бик җиңел хәл ителә. Безнең көннәргә хәтле килеп җиткән легендада бу хакта түбәндәгечә сөйләнә: «Элек заманнарда дөнья тоташ судан гына торган. Кешеләр әле булмаган. Суда балыклар һәм су кошлары гына яшәгәннәр. Шунда бер үрдәк, су төбенә чумып, борыны белән бер кисәк балчык алып чыккан. Ул зурайган һәм шуннан Җ. хасил булган, ди». Бу ле гендага карата С. Гыйләҗетдинов шун дый искәрмә бирә: «Болгар чорына караган археологик материаллар арасында авызына шар капкан үрдәк сурәте ясалган бизәнү әйберләре очравы бу мотивның Борынгы Болгарда таралган булуы турында сөйли». Шундый ук яисә шуңа охшаган әйберләрне археологик материаллар арасында еш очратырга мөмкин. Борынгы Болгар мифологиясе буенча, Җ., Кояш, Ай бер үрдәк салган күкәйдән яратылалар.Татар мифологиясеннән алынган бу мәгълүматлар халыкара карашларга да каршы килми. Дөрес, дөнья мифологиясендә Җ. турында өстәмә мәгълүматлар да юк түгел. Шундыйларның иң мөһиме: Күк ир җенесеннән саналып, Җ. аның хатыны дип уйланыла. Бу очракта сүз *илаһи гаилә* хакында бара. Алиһә дәрәҗәсенә күтәрелгән Җ. байтак борынгы халыклар мифологиясендә Күк алласының хатыны дип уйланылган. Кайбер очракларда Җ. белән Күк элегрәк яшәгән аллалардан туганнар дип санала. Гелиополь мифы буенча, Җ. белән Күк — Атум алланың оныклары. Маори халкы мифларында Ранги һәм Папа — Төн алласы По белән Яктылык алиһәсе Моның оныклары. Алар дөнья күкәе рәвешендә мәңгелек гомергә ия. Җ.не су мохитеннән алып чыгу сюжеты да халыкара мифологиядә киң таралган. Дөрес, нигездә, анда
сүз үрдәк турында түгел, ә бәлки ниндидер серле мифологик персонаж хакында бара: Скандинавиядә — Тор, Борынгы һиндләрдә — Праджапати, Полинезиядә — Мауи. Шуның белән бергә, байтак халыкларда шул ук Җ., Җ.-ана уңдырышлылык чыганагы буларак та гәүдәләнә. Чөнки бик күп халыкларның Бу дөньяда яшәү шартлары Җ.нең уңдырышлы булуы яки булмавы белән бәйләнгән. Нәкъ әнә шуңа күрә — югары дәрәҗәле зат булганга, Җ., Җ.-ана категорияләре фольклорда да, язма әдәбиятта да киң чагылыш таба. Ф. Кәрими үзенең «Нуретдин хәлфә» (1900) әсәрендә Җ. һәм аның төзелеше турында киң мифологик мәгълүматлар китерә. Р. Фәйзуллин да «Сиздерми калмас» (1985) шигырендә Күк, Җ. һәм кешенең бердәмлеге хакында яза. Зөлфәтнең «Җ.ләр чиртә сары камышларга» (1970) дигән махсус шигыре дә бар. Һәм, ниһаять, төрле халыкларның мифологиясе, шулар ни гезендә оешкан Тәүрат, Коръән кебек китапларда адәм баласының да Җ.дән — туфрактан яратылуы турында әйтелә. Гомумән, әлеге китапларда Ай, Кояш, Җ. хакында бай мәгълүмат тупланган. Без исә биредә «Бәкара (Сыер) сүрәсе»ннән алынган, бай эчтәлекле бер генә аятькә тукталып үтәргә булдык: «Шик юк ки, Күкләрнең, Җ.нең ярал-тылуында, төн белән көннең бер-берсен алыштыруында, кешеләргә файдалы йөкләр төягән көймәләрнең диңгезләрне ярып йөзүендә, Аллаһ, Күктән иңдереп, җансыз туфракны җанландырган яңгырда, Җ. йөзендә һәртөрле җан иясен булдыруда, җилләрне вә Җ. белән Күк арасында йөзеп йөрүче, Аллаһның һәр әмеренә буйсынучы болытлар турында фикер йөртүче халык өчен *(Аллаһның барлыгын, берлеген)* раслый торган байтак дәлилләр бар» (2: 164).
*Әдәбият:* Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 25 б.; *Рабинович Е. Г.* МНМ: В 2 т.: Т. 1.— М., 1987.— С. 466—467; *Урман-*
***63***
**Җ**
*че Ф.* Татар халык иҗаты: Дәреслек.— Казан, 2005.— 38 б.; Татары Среднего Поволжья и Приуралья.— М., 1967.— С. 314; *Давлетшин Г. М.* О космогонических воззрениях волжских булгар домон гольского периода // Из истории татарской общественной мысли.— Казань, 1970.— С. 45.
**ҖИР АСТЫ ПАТШАЛЫГЫ**, Җиһанда билгеле булган *Өч,* ислам тәгълиматы буенча, *Ике дөньяның* берсе җир астында урнашкан, дип уйланыла. Ул, — ни гездә, Дию, Аждаһа, Гыйфрит, елан нар, җеннәр, пәриләр кебек явыз затлар яши торган урын. Без яшәгән җир өсте дөньясына якын булса да, ан дагы барлык нәрсәләр, әйберләр, затлар җир өстендәгедән зуррак һәм матуррак һәм нык кына аерылып торалар. Татар әкияте «Өч дус»та Җ. а. п.нда Гыйфрит дип аталган Дию пәрие яши. Анда, җир өстендәге кебек үк, ямь-яшел урманнар, болынлыклар һәм, әлбәттә, Гыйфритнең мәһабәт патша сарае да бар. Кое аркылы шул патшалыкка төшкән Егет кайчандыр Гыйфрит тарафыннан урланган өч кызны коткара. Һәм аларга: «Әгәр чыгасыгыз килсә, мин сезне якты дөньяга чыгарам»,— ди. Тик әлеге Егеткә агалары хыянәт итеп, аны Җ. а. п.нда калдыралар. Шунда Егет, *Икенче дөньяга* эләгеп, бер ап-ак сакаллы картка эшкә яллана. Җир өстенә чыгу өчен, ул әлеге картка җиде ел көтүче булып эшләргә тиеш. Соңыннан Егет җир өстенә чыгып, хыя нәтче агаларын җәзага тарта... Кү рүебезчә, Җ. а. п. бер генә катлы түгел; анда — тагын бер Икенче дөнья да бар... «Алтын алма» әкиятендә бер тишек аркылы алма урлаган кош, Егет кыяфәтенә кереп, Җ. а. п.на иңә. Кече ул да, шул ук Җ. а. п.на төшеп, *Үлем юлы* дигән юлдан китә, бик матур бер йорт та гүзәл бер кызны очрата. Бу — Җ. а. п.ның патшабикәсе — әлеге алтын алманы кош рәвешенә кереп урлаган Дию икән. Димәк, Дию — Җ. а. п.ның, Үлеләр дөньясының хөкемдары. Анда өч кыз
***64***
алтын, көмеш һәм бакыр хәзинәләренең хуҗалары булып торалар икән... Җ. а. п.ның *Еланнар патшалыгы* булуы турында Себер татарларыннан язып алынган «Йир Төшлек» дастанында бай мәгълүмат тупланган — бу патшалыкның чиген Ак елан карамагындагы еланнар саклый икән. Еш кына эпик батырның язмышы Җ. а. п. белән турыдан-туры бәйләнгән булып чыга. Әлеге дастанда эпик батыр үзенең тылсымлы аты Чалкойрыкны да, хатыны Көнәр-сылуны да Җ. а. п.ннан ала... Башкорт халык әкияте «Умыс»та Җ. а. п.на төшү юллары, анда яшәү шартлары, Бу дөньяның еланнар кулы астында булуы хакында тәфсилләп язылган. Анда әкият герое үзе генә төшә алмый: аны шул дөнья вәкиле — Җ. а. п.нда гомер кичерүче *Елан-кыз* алып төшәргә тиеш. Казакъ халык әкияте «Ер Төстiк»тә (шул ук исемдәге шигырь белән иҗат ителгән дастанның әкияти версиясе!) Батырның аты белән бергә еланнар патшасы Бакының Җ. а. п.на төшеп китүе, андагы гайре табигый хәлләр-галәмәтләр, Җир өсте дөньясына чыгу нияте Ер Төстiкнең бердәнбер теләге булып калуы хакында сөйләнә. Сүз әкият турында бара икән, димәк, Батыр үз максатына ирешергә тиеш. Һәм ул шулай була да! Әкияттә сюжет башкача чишелә алмый. Шул ук казакъ халкы әкияте «Каратай»да шул исемдәге егет, аркан белән бәйләнеп, Җ. а. п. на төшә; анда ул гүзәл кызны, очратып, әсирлектән коткара. Үзбәк әкияте «Аю-баһадир»да шулай ук Җ. а. п. тәфсилләп сурәтләнә. Җөмләдән, Җ. а. п. турындагы мәгълүмат чуваш, мордва, удмурт фольклорында да киң чагылыш таба һәм югарыда ки -терелгән рухта сурәтләнә. Чынбарлыкта Җир астында бернинди патшалыкның да булмавы һәр кем гә мәгълүм. Җ. а. п. хакындагы мәгъ лүматларның барысы да мифологик фикерләүгә генә нигезләнгән. Әнә шуңа күрә дә Җ. а. п. бик куркыныч урын — Үлеләр дөньясы дип күзаллана. Ә инде әкият героеның
**җ**
Җ. а. п.нда булып кайтуы халыкара эпик-мифологик геройның мәҗбүри рәвештә Икенче дөньяда, бу очракта Җ. а. п.нда сәяхәт кылырга тиешлеге бе лән бәйләнгән.
*Әдәбият:* БХИ: Әкияттәр: 1 нсе китап / Төз. М. Минһаҗетдинов, Ә. Харисов.— Өфө, 1976.— 129 б.; БХИ: Әкияттәр: 2 нсе китап / Төз. М. Минһаҗетдинов, Ә. Харисов.— Өфө, 1976.— 154, 283, 365 б.; *Семира* и *В. Веташ.* Астрология и мифология.— СПб., 1998.— С. 423; КНС.— Т. 1.— Алма-Ата, 1972.— С. 17; КНС.— Т. 2.— Алма-Ата, 1972.— С. 57; ТХИ: Дастаннар / Төз. Ф. Әхмәтова.— Казан, 1984.— 60—81 б.; ТХИ: Әкиятләр (1 нче китап) / Төз. Х. Гатина, Х. Ярми.— Казан, 1977.— 219—227 б.
**ҖИР-СУ, ЙЕР-СУ(Б)**, татар, алтай, хакас, кыргыз мифологиясендә Урта дөнья алласы, җир һәм су гәүдәләнеше. Еш кына туган як символы ролен үти. Төрки язмачылыкта беренче тапкыр Күлтәгин истәлегенә куелган Зур язмада телгә алына: «Төркләрнең югарыдагы күге, төркләрнең изге Җ.-С.ы шулай дип әйттеләр: «Төрк халкы юкка чыкмасын иде! — дип әйттеләр. — Халык булып калсын иде!» — дип әйттеләр». С. Е. Малов тәрҗемәсендә шул ук сүзләр бераз башкачарак бирелә: «Югарыда төркләрнең Күге (Тәңресе), төркләрнең изге Җ.-С.ы...». Борынгы төркләрнең карашынча, Җ.-С. баш алла дип саналган: «Ырук Й.-С.» — «Изге Җ.-С.» төркләрне һәрвакыт яклап һәм саклап, һәрбер эшләрендә ярдәм итеп торган. Алтайлылар ка-рашынча, Й.-С. — 17 ярдәмчел рух-алланың гәүдәләнеше; алар карлы тау башында һәм елгаларның башланган җирендә гомер кичерәләр. Бу 17 рух-алланың үзара мөнәсәбәтләрендә билгеле бер иерархия саклана: аларның иң югары дәрәҗәдә торганы — Йөкан алла; ул Җирнең үзәгендә, илаһи бер зурлыктагы чыршы (Дөнья, Җиһан) агачына береккән урында гомер итә. Хакаслар күзаллавынча,
Й.-С. — төрле урыннарның, табигать атрибутларының (тау, урман, елга, күлләрнең) рух-хуҗасы. Татар телендә мондый рухлар барысы да бик борынгы, мәҗүсилек чорыннан калган бер генә сүз белән *ияләр* дип атала; алар алтайлылардагы рух-хуҗа функциясен башкаралар, табигатьнең төрле күренеш-атрибутларын яклап һәм саклап то ралар.
Татар мифологиясендә һәм фольклорында Й.-С. алласы турында конкрет һәм төгәл мәгълүмат безнең көннәргә хәтле килеп җитмәгән. Шуның белән бәйле рәвештә татар галимнәре ярдәмчел чы ганакларга мөрәҗәгать итәләр. Әй тик, профессор М. Бакиров алтай халкында сакланган изге 17 санына мөрәҗәгать итә һәм аның киң таралганлыгы турында яза: борынгы төркләр һәм болгар-татарлар карашынча, Дөнья агачының 17 ботагы булган; Казан татарлары хатын-кызларының муенсасындагы 17 тәңкә дә әлеге ышанулар белән бәйләнгән булса кирәк; Г. Рубрук мәгълүматларына караганда, төркләрне җирләгәндә корбан итеп 17 ат чалынган. Г. Дәүләтшин фике-ренчә, Й-С. — Урта җир, Урта дөнья, Җир йөзе-Җир өсте алласы. Галим раславынча, Җ.-С., Й.-С. — *туган җир* берәмлегенең синонимы һәм туган як тауларын, елгаларын, күлләрен, урманнарын һәм кырларын олылау, билгеле бер дәрәҗәдә илаһилаштыру белән бәйләнгән. Димәк, татар халык иҗатында һәм язма әдәбиятта Җ.-С. шигъри образ-символ яссылыгына күчә. Һәм аның туган җиргә, ватанга мәхәббәт белән бәйләнеше тулысынча сакланып кала.
*Әдәбият: Стеблева И. В.* К реконструкции древнетюркской религиозно-мифо логической системы // Тюркологический сборник. 1971.— М., 1972; *Басилов В. Н.* Йер-су // МНМ: В 2 т.: Т. 1.— М., 1987; *Дәүләтшин Г.* Төрки-татар рухи мәдәнияте тарихы.— Казан, 1999; *Бакиров М.* Шигърият бишеге. Гомумтөрки поэзиянең яралуы һәм иң борынгы формалары.— Казан, 2006.
***65***
**Җ**
**ҖОМГА**, барлык мөселманнар өчен изге көн. Риф Вәлиев язуынча, «1810 елдан башлап 1905 елга кадәр Русиядә Җ. көннәре татар-мөселман халкы өчен гади ял көне генә түгел, чын-чынлап зур бәйрәм булган». Җ. көнне, намаз, дога укып, Аллаһы Тәгаләгә гыйбадәт кылудан тыш, ниндидер мөһим эшләр башкарырга ярамый. Бәйрәмнең гамәлгә керүен профессор Ф. Яхин түбәндәгечә аңлата: «Мәсҗидне тәмамладылар. Бу кичәдә хәзрәте Гомәр үз кабиләсен ташлап, Күбә мәхәлләсенә килеп иреште. Җ. фарыз булды. Ислам тарихында беренче буларак Җ. шушы Күбә мәсҗидендә укылды. Пәйгамбәр белән бергә йөз мөселман бар иде. Алар барчасы шушы мәсҗидкә җыелдылар. Шушында икенче могҗиза хасил кылынды вә хөтбә уку фарыз ителде. Беренче Җ. вә хөтбә шушы мәсҗидтә укылды һәм шушы көннән башлап һәр Җ. мөэминнәрнең мәсҗидкә җыелып намаз укулары вә имам хатыйбтан хөтбә тыңларга тиешлеге савап булып төзелде вә фарыз рәвешендә һәркемгә төште, моны һәр мөселман күтәрергә разый кылынды». Мәгълүм ки, Коръәндә махсус «Җомга (Җомга) сүрәсе» дә бар. Анда Җ.ның әһәмияте турында түбәндәгечә әйтелә: «Әй иман китергән кешеләр! Җ. көнне намазга чакыргач *(азан әйтелгәч),* Аллаһны зикер итәргә ашыгыгыз вә алыш-бирешне калдырып торыгыз. Беләсегез килсә, бу эш *(намаз уку)* намаз укылып бетүгә үк кайсыгыз кая таралыгыз һәм Аллаһтан нигъмәт сорагыз. Аллаһны күп зикер иткән кешенең сәгадәткә ирешүе ихтимал» (62: 9, 10). Ягъни Коръән Җ. көнне ихлас күңелдән укылган намазның аеруча әһәмиятле, саваплы булуын ассызыклап әйтеп үтә. Җ. көненең әһәмияте турында Р. Батулла Х. Чантай тәфсиреннән түбәндәге сүзләрне китереп үтә: «Хәзрәти Мөхәммәд пәйгамбәребез әйткән имеш: көннәрнең иң олысы — Җ. Сүзләрнең иң олысы — Коръән.
***66***
Коръәннең иң олы сүрәсе — Бәкара. Бәкарәнең иң олуг аяте — Аятел-көрси булыр, дигән». Җ. көненең, Җ. намазының изгелеге турында безнең көннәрдә руханилар тарафыннан махсус һәм җитди мәкаләләр әледән-әле язылып, матбугат битләрендә, бигрәк тә дини мөселман календарьларында басылып тора. Җ. көненә багышланган мөнәҗәтләр дә языла. Язучылар да бу мөһим теманы читләтеп үтмиләр. Бөек шагыйребез Г. Тукай «Эш» (1913) дип аталган шигырендә: «Тынма, эшлә, торма тик, тынсаң тынарсың Җ. көн»,— дип язган иде. Ф. Кәриминең «Аурупа сәяхәтнамәсе»ндә (1902): «Килдекемез иртәгесе көнне — 19 февраль Җ. көненә мосариф булдыгыннан (туры килүеннән), Җ. намазы кыйлмак өчен җамигъ шәрифкә (мәчеткә) бардык»,— дигән юллар бар. Җ. көнне изгеләштерүгә хәзерге буын язучы, шагыйрьләребез дә каршы түгел! З. Мансуровның нәкъ әнә шул темага багышланган «Җ. көн күк катында» шигыре дә бар: «...Самолетта рухлар сәламләшә, сүтә вакыт хәтер йомгагын. Аныклыйдыр әнкәм оныгына: «Җидегәннең таҗы — Җ. көн...» Җ.лар да идән юдыртмады, сугармады хәтта яранын. «Гыйбадәткә,— диде,— гыйбадәткә багышлансын көнең, йа Раббым!..»
Күрүебезчә, Җ. көннең изгелеге хакындагы күзаллаулар мөселман халыклары арасында гасырлар дәвамында сакланып килгән. Конкрет мәгълүматлар күрсәткәнчә, бу хакыйкать үзенең изгелеген әле бүген дә саклый.
*Әдәбият:* Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 40, 522 б.; *Яхин Ф.* Пәйгамбәребез Мөхәммәд.— Казан, 1999.— 204 б.; *Мансуров З.* Җомга көн күк катында // ТМК. 1998.— Казан, 1997.— 29 май; Җомга көне // ТМК. 2005.— Казан, 2004.— 3 июнь; *Вәлиев Р.* Җомга көнне намазга йөрисезме? // ТМК. 2000.— Казан, 1999.— 20—21 гыйнвар.
***ъъ***
**ЗӘЙТҮН**, мәңге яшел, вак кына ак чәчәкле, җимешләре май белән яхшы тәэмин ителгән көньяк агачы. Татар телендә *З. гөле* дигән берәмлек тә бар; З.нең киң яфраклары төптән үк үсә; саргылт яки куе кызыл чәчәкләре була. Җәннәт агачы буларак, З. Коръәндә берничә мәртәбә телгә алына. «Габәсә (Чытык йөз) сүрәсе»ндә бу хакта түбәндәгеләр әйтелә: «Ашаган ризыгына баксын иде, ичмасам. Хактыр ки, Без мул-мул яңгырлар яудырдык. Аннан соң Без туфракны яхшылап ярдык (*сөрдек*). Шулай итеп, Без анда орлык үстердек. Йөземнәр, ашый торган төрле үләннәр. З. агачлары, хөрмә бакчалары» (80: 26—30). «Тин (Инҗир) сүрәсе»ндә З. турында тагын да әһәмиятлерәк мәгълүматлар китерелә: «Инҗир белән З. агачларына, Сина тавына, вә шушы изге, иминлек шәһәренә (*Мәккәгә*) шәрәфләр булсын!» (95: 1—3).
Сөйләнгәннәрдән шундый нәтиҗә ясарга мөмкин: З. — бик тә мөһим дини-мифологик күзаллаулар белән нисбәтле, мөселманнар һәм христианнар өчен дә изге урыннар белән бәйле агач.
*Әдәбият:* ТТАС: 3 томда: 1 т.— Казан, 1977.— 353 б.; Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 553, 565 б.; Коран / Пер. смыслов и комм. В. Пороховой.— Дамаск-М., 1996.— 637, 653, 808.
**ЗӘКЪКУМ**, Җәһәмнәмдә үсә торган агулы агач. Нигездә, Коръән мәгълүматлары буенча билгеле, чөнки анда
З. турында кат-кат әйтелә. «Исра (Төнге йөрү) сүрәсе»ндә, мәсәлән, болай диелә: «Исеңдәме, Без сиңа — Раббың кешеләрнең барчасын чорнап алды,— дигән идек. Сиңа күрсәткән күренешне вә Коръәндә ләгънәт ителгән *(агулы З.)* агачын кешеләрне сынау өчен генә күрсәттек. Без аларны куркытырга тырышабыз, ләкин бу (*тырышулар*) аларның электә булган нәфрәтләрен (*буйсынмауларын*) арттыра гына\*»\* (17:60). «Саффат (Саф рәтләр) сүрәсе»ндә З. агачы турында күп тапкыр киңрәк мәгълүмат бирелә: «Шушындый бер сәгадәткә ирешү хәерлерәкме, әллә З. агачымы? (*З. — тәмугта үсә торган, әче, агулы агач*)». Хактыр ки, Без аны (*З.ны*) залим кяферләр өчен бер Ахирәт газабы буларак яралттык. Шик юк, ул агач тәмугның төбеннән үсеп чыга. Аның җимешләре шайтаннарның башына охшаган булыр. Шунысы хак: алар (*гө наһкярлар*) шушы җимешләрне ашап, карыннарын тутырачаклар» (37: 60—66). З. җимешенең коточкыч хасиятләре хакында «Духан (Төтен) сүрәсе»ндә дә әйтелә: «Шик юк ки, З. агачы — гөнаһка баткан кешенең ризыгыдыр. (З. агуы) эретелгән җиз кебек, ашказаннарында кайнап торачак» (44: 43—46).
Коръәннең әлеге аятьләре белән танышкач: «Ни өчен кабердәге мәет З. агачының агулы җимешләре белән тукланырга тиеш соң?» — дигән сорау туа. Җавап бик гади: Җәһәннәмдә мәет тукланырдай башка бернәрсә дә юк. Сүз бу очракта, күрәсең, үлгән
***67***
**З**
затның рухы-җаны турында түгел, ә бәлки матди тәне, гәүдәсе турында бара. Чөнки, ислам тәгълиматы буенча, үлгәннәрнең барысы да Кыямәт көнендә Аллаһ тарафыннан элеккеге — «тере» вакыттагы хәлләренә кайтарылып, Тәмугка җибәреләчәк. Бу хакта да Коръәннең «Вакыйга (Вакыйга) сүрәсе»ндә ачыктан-ачык әйтелә: «Әйт син аларга: «Әүвәл үлгәннәр дә, соңрак үлгәннәр дә (*тереләчәк*),— диген. — Билгеләнгән көннең билгеләнгән сәгатендә, һичшиксез, барыгыз да тупланачаксыз. Ахырда сез, хаттин ашканнар, ялганчылар, әлбәттә, бер агачтан, З. агачыннан *(агу, зәһәр)* ашаячаксыз. Ашказаннарыгыз шуның (*агу*) белән тулачак. Өстәвенә кайнап торган су эчәчәксез» (56: 49—54). Мәгълүм ки, З. — табигатьтә булмаган, саф мифологик агач. В. Панова белән Ю. Вахтин үзләренең «Пророк Мухаммед» дигән китапларында Пәйгамбәрнең түбәндәге аңлатмаларын китерәләр: З. ул — Тәмугның тамырыннан үсеп чыккан агач. Аның җимешләре Шайтан башын хәтерләтә. Кяферләр, гөнаһлылар Тәмугта әнә шундый коточкыч тәмсез җимешләр белән тукланырга мәҗбүр... Җәһәннәм (Тәмуг) вазгыятен Коръәндә болай тәфсилләп сурәтләүнең серен аңлау да авыр түгел: адәм балалары, Теге дөньяда Җәһәннәмгә эләкмәс өчен, Бу дөньяда тәүфыйклы булырга, ислам, шәригать, Коръән таләпләренең барысын да берсүзсез һәм тулысынча үтәргә тиешләр. Югыйсә үлгәннән соң, Җәһәннәмгә эләгергә мөмкин. Коръән тәгълиматы буенча, Бу дөньядагы тормыш шулкадәр кыска һәм, әгәр рәтләп яши белмәсәң, шулкадәр мәгънәсез ки, Җирдәге тормыш белән мавыгуның һич тә кирәге юк. Димәк, адәм баласының Бу фани дөньядагы гомере бер генә нәрсәгә багышланган булырга тиеш. Ул да булса — ислам, шәригать таләпләрен тулысынча һәм берсүзсез үтәүгә.
*Әдәбият:* Коран / Пер. смыслов и комм.
B. Пороховой.— Дамаск-М., 1996.—
C. 309, 479, 532; Коръән аятьләренең
***68***
татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 268, 421, 468, 505 б.; *Панова В. Ф., Вахтин Ю. Б.* Пророк Мухаммед.— Ростов н/Д, 1997.— С. 197.
**ЗӘКЯТ**, *гар.* салым, хәер, хәер садакасы; З. мәсьәләсе Коръәндә кат-кат һәм тәфсилләп күзәтелә. Гадәттә, З. елына бер мәртәбә — уңыш җыеп алганнан соң җыела; ураза ае беткәнән соң да җыелырга мөмкин. Күләме — җыелган малның уннан бер өлеше. З.нең бу ике төре дә хәлле мөселманнардан алына. Башка керемнәрдән З. аларның кырыктан бер өлеше күләмендә җыела. З., кагыйдә буларак, ярлыларга, хәерчеләргә, бөлгенлеккә төшкәннәргә, колларга, дини сугышларда — газаватта катнашучыларга тарату өчен җыела. Кайвакыт З. *садака* сүзе белән алыш-тырыла (гәрчә аларның төп мәгънәләре тулысынча туры килмәсә дә). Әлеге сүзләрнең дөреслеген дәлилләү өчен, Коръән аятьләренә мөрәҗәгать итәргә кирәк. Мәсәлән, «Ниса (Хатыннар) сүрәсе»ндә болай диелә: «Кулларыгызны (*сугыштан*) тыегыз, намаз укыгыз, Зәкят бирегез,— диелгәннәрне *(ишетмәдегезме)* күрмәдегезмени?» (4: 77). «Әнгам (Мал-туар) сүрәсе»ндә, җимешләр турында сүз бара, һәм З. хакында түбәндәгеләр әйтелә: «Уңыш җимеш биргән вакытта һәрберсеннән авыз итегез. Урып-җыйган көнне хакын *(садакасын, З.ен)* бирегез. Исраф итмәгез. Аллаһ исрафчыларны сөйми. (*Аллаһ ризыкны максатсыз әрәм-шәрәм итүгә катгыян каршы*)» (6: 141). «Тәүбә (Тәүбә) сүрәсе»ндә мәҗүсиләр хакында үтә дә кырыс сүзләр китерелә: «Харам айларның мөддәте чыккач, мәҗүсиләрне кайда күрсәгез, шунда юк итегез. Аларны әсирлеккә алыгыз, поскын булып, аларны сагалап торыгыз; тәүбә итсәләр, намазларын дөрес укысалар, З. бирсәләр, аларны үз ирекләренә куегыз. Аллаһ ярлыкаучы, гафу итүче» (9:5).
Кыскасы, нәрсә соң ул З., аны кайчан, күпме һәм ничек җыярга, күп-
месен һәм ничек таратып бетерергә, дигән сорауларның һәммәсенә дә җавапны Коръән аятьләреннән табарга мөмкин.
*Әдәбият:* Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 168, 421, 468 б.; Коран / Пер. смыслов и комм. В. Пороховой.— Дамаск-М., 1996.— С. 109, 165, 206; *Большаков О. Г.* Закат (закят) // Ислам. Энциклопедический словарь.— М., 1991.— С. 74; Закят // Татарская энциклопедия: В 6 т.: Т. 2.— Казань, 2005.— С. 423.
**ЗӘМЗӘ**М, ислам тәгълиматы буенча, могҗизалы кое, Мәккә шәһәрендәге әл-Мәсҗид әл-Харам мәчете янындагы изге чишмә. З. коесының суы тылсымлы һәм шифалы дип санала. Ул адәм баласын начар уй-фикерләрдән арындыра, төрле авырулардан дәвалый. З. Кәгъбәгә якын булганлыктан, аңа һәм аның суына мөнәсәбәт тә изгеләштерелә. З.нең изгелеген изге бер легенда тагын да ныгыта. Анда Хаҗәр белән Ибраһим пәйгамбәрнең уллары, булачак пәйгамбәр, Коръән персонажы Исмәгыйль хакында сүз бара. Хаҗәр белән Исмәгыйль, су табалмыйча, сусап интеккән мизгелдә, сабый Исмәгыйльнең аяклары янында чишмә бәреп чыга. Соңыннан бу чишмә З. дип атала башлый. Бер тапкыр табылган чишмә соңыннан онытыла һәм юкка чыга. Аны яңадан Мөхәммәд пәйгамбәрнең бабасы Габделмоталлиб таба. Күпмедер вакытлар узгач, 759 елда З. чишмәсе Габ басилар династиясеннән чыккан хәлифә ас-Саффах тарафыннан тагын бер мәртәбә яңадан торгызыла. Шуннан соң З. чишмәсе янына килү, аның суын эчү, шул изге су белән тәһарәт алу Хаҗ сәяхәте вакытында иң изге гамәлгә әверелә. Шул чорлардан башлап З. суы, саф мифологик категория буларак, халык иҗатында һәм язма әдәбиятта шактый киң тарала; дас таннарда, халык җырларында; Ә. Ясәви, С. Бакыргани әсәрләрендә телгә алына. Г. Исхакыйның «Сөннәтче бабай» (1912) хикәясендә
**З**
әйтелгәнчә, Гөлйөзем авырып киткәч, аны З. суы белән дәвалыйлар; чөнки ул башка бернәрсә дә эчә алмый. Бу очракта, чыннан да, З. суы турында сүз бара: аны Мәккәдә Хаҗ сәяхәтендә булган мөселманнар үзләре белән алып кайта торган булганнар. З. суы, күпме генә сакланса да, беркайчан бозылмый дип саналган. Ф. Бурнаш үзенең «Кайт кызыл гөлләр белән» (1921) шигырендә киләчәктә аларның бәхет чыганагы — З. чишмәсенә барып җитәчәкләре хакында хәбәр итә. Г. Тукай, кайберәүләр нең әшәке гамәлләре турында сөйләп, алар хәтта З. суын да болгатырга сәләтле, дип яза.
*Әдәбият:* Замзам // Татарская эн цик-лопедия: В 6 т.: Т. 2.— Казань, 2005.— С. 427; *Ермаков Д. В.* Замзам // Ислам. Энциклопедический словарь.— М., 1991.— С. 75; *Тукай Г.* Әсәрләр: 5 томда: 1 т.— Казан, 1985.— 307 б.; *Бурнаш Ф.* Сайланма әсәрләр: 2 томда: 2 т.— Казан, 1959.— 127 б.
**ЗӘНКИ**, Занки-бобо, Занки-ата, Ур та Азия халыкларында изге әүлия, көтүчеләрнең яклаучысы һәм саклаучысы. Аның шәҗәрәсе реаль тарихи шәхескә, Ә. Ясәвиның укытучысы Арслан-бобога барып тоташа. Ул Ташкент шәһәрендә туа, шунда яши. 1258 елда вафат. Әле исән вакытында ук ул изге әүлия дип игълан ителә. Аның Ташкент шәһәреннән 16 чакрымда булган төрбәсе шулай ук *Занги-ата* дип атала һәм соңыннан махсус килеп гыйбадәт кылу урынына әверелә. Еллар узгач, З. исеме, тормышчан нигезеннән аерылып, халык иҗатына һәм язма әдәбиятка төп каһарманның яклаучысы һәм саклаучысы булып кереп кала. «Алпамыш» исеме белән билгеле булган дастанның үзбәк версиясе «Алпомиш»та З. исеме башка әүлиялар исеме белән бергә атала: «Ташкент төрбәсендәге ир Занки-бобо, кичер мине [колыңны], әгәр мин дөрес сөйләмәгән булсам. Миннән, колдан тик былинка гына югарырак
***69***
**З**
булырга мөмкин». Казакъ халык әкияте «Тупас рәхмәтлелек»тә З. баба мөгезле эре хайваннарның яклаучысы буларак сурәтләнә. Вакыт узган саен, З. образы, үзенең тормышчан нигезеннән аерылып, саф мифологик персонажга әверелә бара. Гомумтөрки «Сәйфелмөлек» дастанының татар версиясендә сөйлән гәнчә, җеннәр патшасы З.нең үтә дә ямьсез, пыр дымсыз кызы баш каһарманга гашыйк була. Шул рәвешчә, изге яклаучы һәм саклаучы булган З. образы, «эпик яктан түбәнәйтелеп», җеннәр дәрәҗәсенә төшерелә. Тик татар фольклорында З.нең изгелеге һич тә юкка чыгарылмый. Мәсәлән, йола җыры «Яңа өйне арбау»да түбәндәге сүзләр бар: «Чулпан бабай мал бирсен, З. бабай юл бирсен». Тулаем алганда, башка төрки халыклардагы кебек үк, З. татар фольклорында да, нигездә, адәм балаларының яклаучысы һәм саклаучысы булып кала бирә.
*Әдәбият:* ТХИ: Дастаннар / Төз. Ф. Әх-мәтова.— Казан, 1984.— 152 б.; КНС.— Т. 2.— Алма-Ата, 1972,— С. 169; КНС.— Т. 3.— Алма-Ата, 1972.— С. 55; Алпомиш. Узбек халк кахрамонлик эпоси.— Тошкент, 1999.— 550, 808 б.
**«ЗӘҢГӘР ШӘЛ»**, татар халкының популяр лирик җыры. Беренче тапкыр ХХ гасырның 20 нче еллары башында язып алына. Берничә варианты бар. Тик барысының да эчтәлеге бер-берсенә якын; күләмнәре бик кечкенә: бер строфаның ике юлы башкарылгач, алты юллык кушымта китерелә. Шул ук строфаның тагын ике юлы башкарылгач, шул ук кушымта кабатлана. Ягъни биредә дә «Гөлҗамал» җырындагы күренеш урын ала. Шуңа карамастан җырда татар халкының социаль хәле белән бәйләнгән драматик күренеш тәэсирле чагылыш таба: анда татарлар һәм Идел буенда гомер итүче башка «чит халыклар» арасында киң таралган читкә китеп бәхет эзләү мотивы хакында сүз бара. Егет, күрәсең, кайчандыр, сөйгәнен
***70***
калдырып, чит җирләргә чыгып кит кән. Озак еллар читтә каңгырап йөреп, туган иленә кайткан һәм үзенең мәхәббәте белән очрашкан. Җырда ул аңа, гафу үтенгәндәй, түбәндәге сүзләр белән дәшә: «Чит җирләрдә бик күп йөрдем, белә алмадым хәлеңне». Җыр кыска, әмма әлеге фаҗиганең шактый төгәл шигъри гәүдәләнеше булган сүзләр белән тәмамлана: «Үткән гомер бигрәк жәл». Җырның тирән драматик эчтәлегенә һәм музыкаль яңгырашына игътибар итеп, 1926 елда К. Тинчурин соңрак татар сәхнәсенең һәм драматургиясенең классик үрнәгенә әверелгән «Зәңгәр шәл» мелодрамасын иҗат итә. Нәтиҗәдә җыр тагын да популярлашып китә.
*Ә д ә б и я т: Ключарёв А.* Татар халык көйләре.— Казан, 1955; *Фәйзи Җ.* Халык җәүһәрләре.— Казан, 1971.
**ЗӘРДӨШТЛЕК**, (*зороастризм*), Борынгы Иранда б.э.к. ХII—ХХ йөзләрдә барлыкка килгән дини-мифологик система; аңа нигез салучы дип легендар пәйгамбәр Зәрдөшт (Заратуштра, борынгы грек телендә Зороастр) санала. Легендалар буенча, З. нең Изге китабы булган Авестаның төп өлешен тәшкил иткән гаталар (Изге китапның аерым өлешләре?) Зәрдөшт тарафыннан иҗат ителгән. Башта З. Иранда һәм Урта Азиядә тарала башлый. Әмма үз илендә танылу алмаган Зәрдөшт качып котылырга мәҗбүр була. Фәндә З.не төп алла — Ахура-Мазда исеме белән *маздаизм;* руханиларының билгеләмәсе булган *маг* сүзе нигезендә *магизм* дип атау да бар. Кайвакыт З. динен тотучыларны *утка табынучылар* дип тә билгелиләр. З. дине Якын Көнчыгыш һәм Урта диңгез, Урта Азия, шуннан Идел буе төрки халыклары мәдәниятенә шактый зур йогынты ясый. Төрки-татарлар мифологиясендә киң таралган Аждаһа, Дию, Дию пәрие образларының килеп чыгышы һәм таралуы З. дине тәэсире белән аңлатыла. З.нең иң югары дәрәҗәле алласы — Ахура-Мазда.
Ул килеп чыгышы буенча Урарту дәүләтенә нисбәтле булырга тиеш. Шуннан З. Әрмәнстанга, Һиндстанга тарала. З.нең формалашуына Борынгы һинд Ведалары да билгеле бер йогынты ясаган булырга мөмкин. Һәрхәлдә, Митра-алла Ведаларда да, Авестада да бар. Шуның белән бәйле рәвештә З.не *митраизм* дип атау да очрый. З.нең төп принцибы — якты көчләр гәүдәләнеше булган алла Ахура-Мазданың караңгы көчләр, явызлык символы Ангро-Майньюга каршы көрәше. Ахура-Мазда — якты, уңай рухлар җитәкчесе булса, Ангро-Майнью караңгы көчләр, явыз рухлар, диюләр гәүдәләнешен чагылдыра. Алар арасында мәңгелек көрәш бара.
Бу көрәшнең төп чарасы — изге ут ярдәмендә матди яктан да, рухи яктан да чистарыну. Табигать көчләренә табыну буларак барлыкка килгән З. дине тора-бара социаль проблемаларга да күчерелә. Борынгы дәверләрдә З. гади халыкның җирдәге гаделсезлекләрдән котылу чарасы буларак кабул ителә. Тик соңрак моның мөмкин булмавы ачыклана. Өстен катлау вәкилләренә, бигрәк тә патшаларга хакимлек итү вазифасы югарыдан — Алла тарафыннан билгеләнгән дигән карашлар тарала башлый. Нәтиҗәдә Җир йөзендә га дел-лек урнаштыру мәсьәләсе Югары Күккә һәм вакыты билгеләнмәгән ки ләчәккә күчерелә.
*Әдәбият:* Авеста в русских переводах (1861—1996) / Сост. И. В. Рак.— СПб., 1997; *Рак И. В.* Зороастрийская мифология.— СПб., 1998; Зороастрийские тексты / Изд. подг. О. М. Сунаковой.— М., 1997; *Бойс М.* Зороастрийцы. Верования и обычаи.— 1988; Зороастр. Заратуштра.— Штутгарт, 1994.
**ЗИКЕР**, (*гар.* искә алу, хәтерләү, искә төшерү), Аллаһы Тәгаләне телгә алып, мактау сүзләре әйтү. *З.* сүзенең төп мәгънәләре: а) Аллаһы Тәгаләнең исемен искә алу; б) гыйбадәт кылучының үз-үзенә мөрәҗәгате, Аллаһ исемен
**З**
онытмаска чакыруы; в) искә алу һәм сүз әйтүнең йоласы, ритуалы. *З.* сүзе Коръәндә ярыйсы ук еш очрый, чөнки ул — Аллаһы Тәгалә исемен хәтердә саклауның төп шарты. Мәсәлән, «Бә-кара (Сыер) сүрәсе»ндә: «Шулай булгач, сез Мине *(гыйбадәт кылып)* зикер итегез. Мин дә сезне зикер итәчәкмен» (16:152). «Гыймран (Мәрьямнең атасы) сүрәсе»ндә: «Алар (мөселманнар) аягөсте торып та, утырып та, янга яткан килеш тә (*ял иткәндә дә*) Аллаһны зи-кер итәләр, күкләрнең вә Җирнең яратылышы хакында тирән фикерлиләр...» (3: 191). «Та-һа (Та-һа) сүрәсе»ндә, Аллаһ адәм балаларына мөрәҗәгать итеп, болай ди: «Шулай булгач, син Миңа гыйбадәт кыл, Мине зикер итеп, намазыңны (*калдырмыйча*) дөрес итеп укы» (20:14). Ислами әдәбиятта З. әйтүнең вакыты, урыны, тавыш югарылыгы яки түбәнлеге һ.б. турында да бай мәгълүмат китерелә. Ягъни З.не кайчан теләсәң шунда, ничек теләсәң шулай әйтергә ярамый. З. әйтүнең төп шарты: хак мөселманның күңеле, уй-фикерләре тулысынча Аллаһы Тәгаләгә юнәлтелгән булырга тиеш... З. әйтү ритуалы суфичылыкта һәрьяклап уйланылган, билгеле бер дәрәҗәдә «эш кәртелгән», «камилләштерелгән». З. көчле яки акрын тавыш белән; күп кешеләр җыелган җирдә, мәсәлән, мәчеттә, зиратта яки аерым кеше тарафыннан әйтелергә мөмкин. Кайбер очракларда З. әйткәндә, адәм баласы экстазга, транска бирелә: суфичылыкта бу тыелмый гына түгел, хәтта «күңелне күтәрү өчен», кофе, алкоголь, наркотик кабул итәргә дә мөмкин дип санала. Транска керү өчен, кайвакыт аерым ысуллар да кулланылган: тавыш, музыка, бию, ритмны «рәткә салу» һ.б. Гомумән, мөмкин кадәр еш З. әй тү — исламның төп таләпләреннән берсе. Нәкъ әнә шуның белән бәйле рәвештә З. әйтү халык иҗатында да, язма әдәбиятта да шактый ук зур урын ала. К. Хөснуллин тарафыннан төзелгән «Мөнәҗәтләр һәм бәетләр» җыентыгында «Зикерләр» дип
***71***
**З**
аталган махсус бүлек бар. Анда «Зикер әйтә таулар, ташлар», «Күңелдә тот зикерне» һ. б. мөнәҗәтләр урын алган: «Аллага зикер әйтәдер таулар, агачлар вә ташлар, каты хәсрәтләргә түзә, дивана булмыйча башлар». З. әйтүгә багышланган юллар Ә. Ясәви, С. Ба-кыргани, Кол Шәриф иҗатларында да бар. Г. Исхакыйның «Остазбикә» (1914) повестенда «Хәлифә хәзрәткә зикер яңартырга барабыз» дигән сүзләр дә очрый. Г. Тукайның «Хур кызына» (1906) шигырендә: «Телең — зикер-тәсбих өчен, мактау өчен». Гомумән алганда, З. әйтү — безнең көннәрдә дә киң таралган күренешләрдән.
*Әдәбият: Акимушкин О. А.* Зикр // Ислам. Энциклопедический словарь.— М., 1991.— С. 77; Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 24, 70, 291 б.; *Сибгатуллина Ә.* Суфичылык серләре.— Казан, 1998.— 163—167 б.; *Хөснуллин К.* Мөнәҗәтләр һәм бәетләр.— Казан, 2001.— 85—93 б.
**ЗИНДАН**, төрки-татар халыклары мифологиясендә, фольклорында һәм язма әдәбиятта җир астындагы төрмә, Икенче дөньяның, Җир асты патшалыгының гәүдәләнеше. Моның шулай булуын конкрет мисаллар нигезендә дәлилләргә мөмкин. «Бүз егет» дастанының татар версиясендә әйтелгәнчә, анда баш каһарманны З.га ташлыйлар, ягъни үлемгә хөкем итәләр. Үзбәк дастаны «Алпомиш»та әйтелгәнчә, башта батырны эчертеп исертәләр; шуннан соң З.га бикләп куялар. Дастанда З. *гүристан* дип атала. Гүристан — зират, каберлек дигән сүз. З.да яткан Алпомиш дастанда *мәет* дип тә телгә алына. Эпик батырның З.га эләгүе белән бәйле сюжет халык иҗатында, бигрәк тә мифологик дастаннарда, бик борынгыдан килә. Һәм ул, нигездә, эпик батырның Җир асты патшалыгындагы сәяхәте белән бәйләнгән (мәсәлән, борынгы грек шагыйре дип саналган Гомерның «Одиссея»сында).
Язмада исә әлеге сюжет беренче мәртәбә, күрәсең, Тәүратта җитәрлек дәрәҗәдә киң чагылыш таба. Анда, Йосифның язмышы турында сөйләгәндә, З. темасы да килеп керә: үз хатынының гайбәте нәтиҗәсендә Потифар Йосифны З.га ташлый (Быт 39:20). Шул ук сюжет Тәүратның башка өлешләрендә дә чагылыш таба. Әйтик, «Деяния Святых Апостолов» китабының «Павел и Сила в темнице» дип аталган бүлекчәсендә. «Каһарман З.да» сюжеты зәрдөштлек тәгълиматында да билгеле бер чагылыш таба: анда зәрдөштлеккә нигез салучы Зәрдөштнең (Заратуштраның) З.га эләгүе хакында хәбәр ителә. Коръәннең киң мәгълүм булган «Йосыф (Йосыф) сүрәсе»ндә шул ук З.га эләгү сюжеты төп урыннарның берсен алып тора. Анда әйтелгәнчә, хуҗабикәнең җенси дәгъваларыннан котылу ниятеннән, Йосыф Хак Тәгаләгә мөрәҗәгать итә: «Йа Раббым,— диде Йосыф.— зинадан З. яхшырак. Әгәр дә алар корган хәйләләрдән мине коткармасаң, мин аларга тартылып, акылдан *(юлдан)* язганнар арасында калырмын» (12: 32—33). Эшне хуҗабикәнең үзе алып барганлыгын белгән Йосыф, чыннан да, бик авыр хәлдә кала. Бердәнбер юл — Аллаһы Тәгаләгә ялвару... Сюжетның, вакыйгаларның алга таба ничек баруы бик күпләргә билгеле булса кирәк: хуҗабикә тәкъдименнән кискен баш тарткан өчен, Йосыфны З.га ул үзе бикләп куя. Коръән исә шул ук сюжетка бөтенләй башка юнәлеш бирә. Чөнки, ислам тәгълиматы буенча, Бу дөньяда һәркемнең һәр адымы тик Аллаһы Тәгалә ихтыяры белән генә эшләнә. Әле генә китерелгән 12 нче сүрә түбәндәгечә дәвам итә: «Раббы аның догасын кабул итте. Тегеләрнең хәйләсен җимерде. Аллаһ барысын да ишетеп, яхшы белеп тора. *(Гаепсез икәнен белсәләр дә, гайбәтчеләрнең авызын томалар өчен, хуҗабай хатынының күңеле булсынга дип)* Йосыфны вакытлыча З.га ташларга булдылар» (12: 34—35). Коръәнне русчага тәрҗемә
***72***
иткән В. Порохова да шул ук рухта яза. Һәм, чыннан да, Аллаһның пәйгамбәре булган Йосыфны андый-мондый бәла-казалардан коткарып калырга тырышу,— һичшиксез, изге эш. Тик шуны гына истә тотарга кирәк: эпик каһарманның З. га эләгүе белән бәйле сюжет Борынгы Шәрекъ әдәбиятында Коръәннән 1,5—2 мең ел иртәрәк барлыкка килә. Икенчедән, геройны З.га ташлау искәртелгәнчә, халык иҗаты традицияләре буенча, аны үлемгә дучар итү дигән сүз. Тик проблеманың тагын бер мөһим аспектын да истә тотарга кирәк: мифологиядә һәм фольклорда З.га эләккән каһарман беркайчан да һәлак булмый. Сүз каһарманның Икенче дөньяда булып, мәҗбүри рәвештә «тере килеш» әйләнеп кайтуы хакында гына бара. Ә бу сюжет, шулай ук искәртелгәнчә, Борынгы Шәрекъ мифологиясеннән килә.
*Ә д ә б и я т:* Библия. Книги Священного Писания Ветхого и Нового Завета. Канонические.— М., 1994.— С. 53, 162—163; *Рак И. В.* Мифы древнего и раннесред-невекового Ирана. Зороастрийская мифология.— СПб., 1998.— С. 323, 325; Коран / Пер. смыслов и комм. В. Пороховой.— Дамаск-М., 1996.— С. 259, 727; Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 222 б.; Ал-помиш. Үзбек халк кахрамонлик эпоси.— Тошкент, 1999.— 631, 657 б.; *Исхакый Г.* Зиндан.— Казан, 1991.
**ЗИРАТ**, үлгәннәрне күмү урыны, каберлек. Тик нигәдер бу сүз төрле типтагы мифологик сүзлекләрнең берсенә дә кертелмәгән, әйтерсең аның мифологиягә бернинди дә катнашы юк. Чынлыкта исә З.— ислам тәгълиматы буенча, Ике дөнья чигендәге урын. Чөнки З. та адәм баласының Бу дөньядагы гомере тәмамланып, Икенче дөньядагы, Ахирәттәге гомере башлана. Бу дөньядан мәңгелеккә киткән зат Теге дөньяда үзен «яхшы хис итсен өчен», исламда — Җәннәткә керсен өчен, ярыйсы ук катлаулы йолалар:
**З**
өчесен, җидесен, кырыгын, елын уздыру мәҗбүри. Әлеге мөселман йолалары гади халыкның бик борынгыдан килгән ышануларына барып тоташа. Г. Дәүләтшин мәгълүматлары буенча, монголларда ике төрле З. булган. Берсендә — ханнарны, аксөякләрне, икенчесендә сугышта үлгәннәрне күмгәннәр. Җучи Олысында да (1343— 1503) ханнар һәм аларның туганнары өчен махсус З. булган. Сирәк кенә булса да, исемле З.лар да очрый. Татарларда туган иленең мөстәкыйльлеге өчен сугышта һәлак булган батыр кызлар З.ы«Кызлар З.ы» һәм «Кыз тавы» исемнәре белән мәгълүм. Иҗтимагый һәм көндәлек тормышта зур урын алып торган З. темасы халык иҗатында да, язма әдәбиятта да чагылыш таба. Татар телендә «Зиярәт кылу» дигән сүзтезмә дә бар. Ул үлгән кешенең кабере янына барып гыйбадәт, үлгәннәр рухына багышлап дога кылуны белдерә (бигрәк тә әгәр сүз изге әүлиялар, имамнар, шәехләр каберен зиярәт кылу хакында барса). Җомга көнне зиярәт кылу аеруча хуплана. Мәсәлән, «Җомга көн» мөнәҗәтендә әйтелгәнчә: «Мәетләр дә җомгаларны бәйрәм диеп белерләр, Әүлядының ишегенә ул кичәдә килерләр» (*әүляд* — балалар, варислар.). Үзбәк халкының батырлык дастаны «Алпомиш»та әйтелгәнчә, мазар, З. — батырны яклаучы изге рухлар (чилтәннәр) гомер итә торган урын. Шуңа күрә юлчы, аеруча ул танылган батыр, алып булса, З. янында туктап, атыннан төшеп, дога кылырга тиеш. Борынгы Болгар илендә ханнарның, алып батырларның, ихтирам ителгән руханиларның каберен зиярәт кылу шулай ук изге гамәлләрдән саналган. Гомуми тарихтан билгеле булганча, Мөхәммәд г-м ел саен Өхед сугышында һәлак булганнарның, Аксак Тимер, Ә. Ясәвинең каберләрен зиярәт кыла торган булган. З. темасы татар язма әдәбиятында да билгеле бер чагылыш таба. Г. Исхакыйның «Сөннәтче бабай» (1912) хикәясендә, мәсәлән: «Иң актык
***73***
**З**
сөннәт беткәч, Сөннәтче бабай зиярат өстенә барып Коръән укый, хәзрәткә ке реп садака бирә, остазбикәгә дип җи меш илтә иде» дигән юллар бар. М. Га фуридан: «Хәзрәте Рәсуллаһ... Мәккә шәһәренә Кәгъбәтулланы зиярәт кылып, гомрә кылмак булды...» Хәзерге шигърияттән Р. Миңнуллинның «Авыл. Иске зиратта» шигыреннән: «Кайтсам ашыгам шушында, Чыгам да ындыр аша. Баскан саен бабамнарның Рухлары ыңгыраша...»
*Әдәбият:* ТТАС: 3 томда: 1 т.— Казан, 1977.— 114, 146—147, 348 б.; Алпомиш. Үзбек халк кахрамонлик эпоси.— Тош-кент, 1999.— 429, 500 б., *Хөснуллин К.* Мөнәҗәтләр һәм бәетләр.— Казан, 2001.— 127—128 б.; *Исхакый Г.* Әсәрләр: 15 томда: 2 т.— Казан, 1999.
**ЗӨЛКАРНӘЕН**, ислам мифологиясе персонажы. Коръәндә аның турында бай мәгълүмат китерелә: «Хактыр ки, Без аны *(З.не)* Җир йөзендә хаким вә кодрәт иясе иттек, аңа бөтен юлларны ачтык. Ул *(сайлаган)* юлыннан китте» (18: 84—85). З. Борынгы Шәрекъ фольклоры һәм ташъязма әдәбияты традицияләрендә ярыйсы ук катлаулы сюжетларда да хәрәкәт итә. Бу хакта да Коръәндә тәфсилле сүз бар: «Соңыннан ул тагын юлга чыкты. Ниһаять, ул ике тау арасына килеп җитте, анда һичбер сүз аңламый торган бер халык белән очрашты. Алар *(тәрҗемәчеләр аша)* әйтте: «Әй З., бу җирләрдә Йәэҗүҗ белән Мәэҗүҗ бозыклык кыла. Ике арага бер койма җиткереп бирсәң, без биргәннәрне алырсыңмы?» — диделәр» (18:94). Аллаһы Тәгалә кодрәте белән шундый зур көчкә ирешкәч, З. әлеге тәкъдимнән дә баш тартмый, билгеле: «Миңа тимер китерегез»,— диде. «Ниһаять, тау арасын *(тимер белән)* тоташтыргач *(тигезләгәч):* « *(күрекләр белән)* өрдерегез»,— диде. Эретелгәч: «Алып килегез, өстенә эретелгән бакыр коярбыз».— диде. Шуннан соң *(дошманнар)* аңа *(коймага)* менә алмадылар, вата да алмадылар» (18: 96—97). Шул
***74***
рәвешчә, махсус һич җимерелмәс дивар төзеп, З. төрле халыкларны Йәэҗүҗ-Мәэҗүҗ алып килә торган куркыныч бәла-казалардан коткарып кала... Шәрекъ традицияләрендә З. Александр Македонский белән тәңгәлләштерелә. Аерым мәгълүматлар буенча, борынгы гарәп хөкемдарларының да кайберләре шул ук исем белән — *З*., ягъни *Ике мөгезле* дип аталганнар. Әлеге билгеләмә исә үз чиратында Борынгы Мисыр алласы турындагы күзаллауларга барып тоташа: ул да ике мөгезле булган дип уйлаганнар. Коръәндә киң чагылыш табу нәтиҗәсендә, З. образы урта гасырлар Шәрекъ һәм төрки-татар халык иҗатына һәм язма әдәбиятка тирән үтеп керә. Тик биредә мәсьәлә бераз катлаулана: анда З. куш исем белән атала башлый: Искәндәр З. Бу инде Коръән традицияләреннән чигенү дип тә кабул ителергә мөмкин. Конкрет мисалларга килгәндә, З. Шәрәфнең «Шаһнамә» дастанында Искәндәр З. дип атала. Халык иҗаты әсәрләреннән З. образы «Картлар җыруы»нда, «З. патша», «Мөгезле патша» һ.б. әкиятләрендә төп урынны алып тора. Шулай да язма әдәбият әсәрләрендә З. образы киңрәк чагылыш таба. Мәсәлән, Т. Ялчыгол белән Х. Әмирхановның бер үк исем белән билгеле булган «Тәварихы Болгария»ләрендә; «Искәндәр — З. һәм Хатын-падишаһ хикә йәте»ндә һ.б.
*Әдәбият*: ТХИ: Әкиятләр (2 нче китап) / Төз. Х. Гатина, Х. Ярми.— Казан, 1978; *Климович Л. И.* Книга о Коране, его происхождении и мифологии.— М., 1986; *Пиотровский М.* Коранические сказания.— М., 1991; *Әмирхан Х.* Тәварихы Болгария / Басмага әзерләүчеләр С. Гыйләҗетдинов, А. Гыйләҗетдинова.— Казан, 2000.
**ЗӨЛФИКАР**, Мөхәммәд пәйгамбәрнең Бәдер сугышында яулап алынган ле-гендар кылычы. Соңрак хәлифә Галигә тапшырыла. Шушы уңайдан З.ны да, Галинең үзен дә *ислам кылычы* дип атый башлыйлар. З.ның башка исемнәре дә бар: *арка умырткасын кисүче*.
Мөселман легендалары буенча, З. киләчәктәге вакыйгалар турында алдан хәбәр итү сәләтенә дә ия. Риваятьләрдән аңлашылганча, Өхед сугышы алдыннан Мөхәммәд г-м З. кылычы йөзенең урыны-урыны белән кителеп төшкәнен төшендә күрә: Пәйгамбәр гаскәре әлеге сугышта җиңелә... Әле генә тасвирланган вакыйга-хәлләр халыкара мифологиянең һәм халык эпосының бик ерактан килгән традицияләренә нигезләнә. Батырның коралын ялгызлык исеме белән атау, барыннан да элек, халык эпосы әсәрләрендә очрый. Кыргыз халкының зур күләмле героик поэмасы «Манас»та баш каһарманның коралы Аккәлтә һәм Ачалбарс исемнәре белән мәгълүм. Бәлки, мондый традиция скифлар чорыннан ук башлангандыр. Ә язма чыганакларда исә Тәүратка барып тоташа булса кирәк. Анда, мәсәлән, *Меч господень* дигән сүзтезмә очрый. Шундый ук сүзтезмә, татарча *Алла кылычы* рәвешендә төрки-татар әдәбиятында да бар (Ә. Ясәвинең «Илле җиденче хикмәт»ендә; Хатаи Сакыйнның «Кыйссаи Әхтәм» поэмасында; халык мөнәҗәтләрендә: «Зөлфакәре кулында — Әсәдулла Галидер»; хәзерге әдәби телдә: Аллаһ кылычы Гали кулында).
*Ә д ә б и я т: Пиотровский М.* Зу-л-факар // МНМ: В 2 т.: Т. 1.— М., 1987.— С. 472; *Яхин Ф.* Пәйгамбәребез Мөхәммәд.— Казан, 1999.— 365 б.
**ЗӨЛХӘБИРӘ**, татар хатын-кызларының фаҗигале язмышына багышланган классик бәет. Татарлар яши торган барлык өлкәләрдә мәгълүм. Беренче тапкыр Х. Ярминең 1960 елда чыккан җыентыгында урнаштырыла. Борынгырак вариантлары аерым архивларда һәм Казан университеты фәнни китапханәсенең кулъязмалар бүлегендә саклана. Бәетнең киң таралуы һәм төрле вариантлары барлыкка килү аның тирән трагик эчтәлеге белән бәйләнгән. Аерым галимнәр фикеренчә, әсәр 1820—1830 еллар
**З**
тирәсендә булган гадәттән тыш вакыйгага нигезләнә: Мос тафа исемле мулла, исправник белән карта уйнап, бар мал-мөлкәтен оттыра. Ахырда ул картага үзенең кызы З. не куя һәм аны да оттыра! Дин әһеленең кансызлыгы һәм әхлаксызлыгы халыкта тирән ачу уята: «Мостафа мулла, йөзе кара, кәртле уйнап кызын оттырган». Исправник, сотскийлар җибәреп, З.не алып китә. З.нең «Туган авылымнан чыгып киттем, шунда булды дөнья тәмугы» кебек сүзләре аның нинди хурлыклы һәм авыр хәлгә төшүен бик ачык чагылдыра. Билгеле, яп-яшь кыз үзен яклау өчен берни дә эшли алмый. Җитмәсә, аның фаҗигасендә әтисе гаепле. Ул, аңа ялварып, бу хурлыктан коткаруын үтенә: «Әткәем, сиңа шул гозерем: исправниктан йолып алсана». Киеренке вакыйгаларның һәм кичерешләрнең бергә кушылып үрелүе әсәрнең тәэсир көчен тирәнәйтә: «З.: «Сау булыгыз!» — дигәч, өзелеп егълап калды әнкәсе». Вакыйгалар трагик төстә чишелә. Яшь кыз үзен үзе үтерүдән башка юл тапмый. Аның үлеме әнисе өчен мәңге төзәлмәслек яра булып кала: «З. матур әнкәсенең китте хәсрәт гомер буйлата». Бәетнең бөтенләй башкача тәмамланган варианты да бар. Анда мондый сүзләр очрый: «З. сылу пычак салган исправник түрә муенына». Тик шуңа карамастан ул тирән фаҗигадән котылып кала алмый. Бу вариант түбәндәге сүзләр белән тәмамлана: «Унике кеше эзли торгач З.не эзләп тапты ла». Патша түрәсен үтергән кызның киләчәк фаҗигасен күз алдына китерү кыен түгел. Аңлашыладыр, бәетнең эчтәлеге гадәттән тыш вакыйгаларга нигезләнә. Аның эмоциональ яңгырашы гаҗәеп көчле. Күрәсең, шуңа бәет халык арасында киң популярлык казана. «З. бәете» дигән исем астында дөнья күргән тагын бер текст бар,— дип яза Ф. Әхмәтова бәетләр җыентыгының искәрмәләрендә.— Аның авторы — Г. Рә шиди». Күләме шактый зур
***75***
**И**
(1028 юл) бу бәетнең нигезендә дә югарыда сөйләнгән вакыйгалар ята һәм үзәгендә З. образы тора. Әсәргә дини-мистик мотивлар һәм хыялый вакыйгалар да өстәлгән. Ләкин ул текст, «З. бәете»ннән аермалы буларак, халык арасында таралмаган.
*Әдәбият: Рәшиди Г.* Зөлхәбирә бәете.— Казан, 1915; Бәетләр / Төз. Ф. Әхмәтова, И. Надиров, К. Җамалетдинова.— Казан, 1983.
**«ЗӨҺРӘ»**, татар халкының югары әдәби дәрәҗәдә торган мифларының классик үрнәге. Әлегә хәтле әкият җыентыкларында нәшер ителеп килде. Әсәр *баласызлык бәласе* сюжетыннан башлана. Шул ук әсәрнең тагын да матур бер варианты Н. Исәнбәт китабында басылып чыкты. Аның кыскача эчтәлеге түбәндәгедән гыйбарәт: бер тол хатынның Маһишәкәр исемле кызы күрше кызлары белән бергә су коенырга барып, чишенеп, суга кереп киткән. Шул арада бер Тузбаш елан, Маһишәкәрнең күлмәге эченә кереп яткан да, кыз судан чыгып киенә башлагач: «Миңа кияүгә чык, югыйсә чагып үтерәм»,— дип, кызны бик каты куркыткан. Кыз: «Ярар, барырмын»,— дип вәгъдә биргән. Бер атнадан соң бер көтү еланнар һәм Тузбаш, барысы бергә килеп, Маһишәкәрне алып киткәннәр. Су асты патшалыгында, ягъни үз биләмәләрендә, Тузбаш искиткеч матур егеткә әверелгән һәм Маһишәкәргә өйләнгән. Еллар үткән. Бервакыт Маһишәкәр, бер ир бала, бер кыз бала җи тәкләп, әнкәсенең өенә кайткан. Анасы, ялынып-ялварып, кызын бер төнгә өйдә кунарга калдырган. Төнлә әнисе, шул күл буена барып, Еланны чакырып чыгарган да аның башын балта белән чабып өзгән. Икенче көнне Маһишәкәр күл буена килгән һәм иренең чабып өзелгән башын күреп тирән кайгыга баткан. Иренә хыянәтен кичерә алмыйча, ул кызын — син *кара карлыгач,* улын син *сары сандугач* бул дигән, ә үзе *күкегә* әверелгән. Әсәрдә
***76***
әйтелгәнчә, «ул шулай диюе булган, өчесе дә берьюлы ул әйткән кошлар булып күтәрелеп очып та киткәннәр. Шуннан бирле алар өчесе өч якта: берсе карлыгач, берсе сандугач, берсе кәккүк булып, әле булса дөньяга моң-җыр тудырып яшиләр, имеш». Татар мифологиясендә һәм фольклорында яхшы билгеле булган һәм тирән фаҗига белән сугарылган бу сюжетның инеш башы борынгы грек мифологиясенә барып тоташа булса кирәк. Шундагы бер мифның эчтәлегенә караганда, Ниобаның 14 баласы була. Аның туганы Аиданы (Аида — татарча *сандугач*) көнчелек хисе баса. Көнләшеп, Аида Ниобаның иң кечкенә һәм иң сөйкемле малаен үтермәкче була. Ялгышып, үзенең бердәнбер улы — Итилосны үтерә. Хәзер инде Аида чиксез кайгыга бата. Аның кайгы-хәсрәтен күреп, аллалар ярдәмгә килмәкче булалар һәм аны *сандугачка* әверелдерәләр. Шул чорлардан бирле сандугач гомер-гомергә Итил исемен кабатлап сайрый, моңлана, җырлый һәм елый икән... Шулай итеп, татар халкының Зөһрә яки Маһишәкәр исеме белән бәйләнгән классик мифы халыкара мифологиянең бик тә үзенчәлекле сюжетына барып тоташа икән.
*Ә д ә б и я т: Яхин Т.* Дәфгылькәсәл мин әссаби вә сабият.— Казан, 1900; ТХИ: Әкиятләр (1 нче китап) / Төз. Х. Гатина, Х. Ярми.— Казан, 1977; *Исәнбәт Н.* Балалар фольклоры һәм җырлы-биюле йөз төрле уен.— Казан, 1984.— 175 б.; *Гомер.* Одиссея.— М., 1982.— С. 339; *Урманче-ев Ф.* Дастаннарга лаек замана.— Казан, 1990.— 207—208 б.
**ЗӨҺРӘ**, *лат*. Венера, татар мифологиясендә, фольклорында һәм язма әдәбиятта ярыйсы ук еш очрый торган йолдызның исеме; билгеле бер символик-мифологик мәгънәгә ия. Латин телендә Венера булгач, кайвакыт шул исем белән алмаштырыла. Һәрхәлдә, кайчандыр татар хатын-кызлары арасында З. исеме никадәр
популяр булса, соңгы унъеллыкларда Венера исеме шулай ук киң тарала. Кайвакыт башка халыкларда да З. (Венера) мәхәббәт символы булып килә. Борынгы Рим мифологиясендә Венера — мәхәббәт алиһәсе. Төрки-татар дөньясында исә З. исеме, барыннан да элек, *Таһир—З. сюжеты* буенча билгеле. Типологик яктан ул шактый соң дәверләргә — урта гасырларга карый. Татар халкында киң мәгълүм булган һәм «З. йолдыз» дип аталган мифологик легенда да шул ук фикерне раслый. Анда сүз халыкара мифологиядә киң таралган искиткеч матур ятимә кыз З. һәм аны даими эзәрлекләп торган үги ана хакында бара. З.нең матурлыгыннан көнләшеп, үги ана аңа бертуктаусыз мәгънәсез эшләр табып тора. Шулай бер кичтә үги ана көне буе эшләп хәлдән тайган З.гә «төпсез савытка су ташырга кушкан, үзе бик ачуланып: «Әгәр дә таң атканчы тутырмасаң, йортыма аяк басачак булма, кыйнап үтерермен»,— дигән». З. төне буена мәгънәсез эш эшләп, төпсез савытка су ташып интеккән һәм күктәге Айга караган. Шунда бер йолдыз атылып, З.не «нурларына чолгап күтәрә башлаган» һәм Ай уртасына алып барып куйган. Легенда түбәндәге гаҗәеп матур сүзләр белән тәмамлана: «Сез әгәр дә тулган айга игътибар белән карасагыз, Ай уртасында көянтәсенә чиләкләрен аскан З. кызның басып торганын әле дә күрерсез. Ә Ай янында ялтырап яна торган йолдыз булыр, бусы инде З.не Күккә күтәргән йолдыз. Аны З. йолдызы дип йөриләр. Әлеге мифның илаһи сакраль мәгънәсе дә бар: әгәр З. алга таба да Җирдә — Бу дөньяда калган булса, аның газаплары дәвам итеп, ахыр чиктә ул, бәлки, һәлак булган булыр иде. Димәк, әлеге хәлдән коткару өчен, З.не башка бер дөньяга — Күк патшалыгына күчерергә кирәк булган! Ә инде адәм баласының
**З**
Күккә ашуы, легендалар буенча, бары тик ул Бу дөньядан — Җирдән юкка чыккач кына булырга мөмкин. Шулай итеп, әлеге легенда ахыр чиктә халыкара мифологиядә киң таралган *Үлем* һәм *Үлемсезлек* проблемасына килеп кушыла... Легендада чагылыш тапкан *төпсез савыт* мотивы да аерым бер игътибарга лаек. Борынгы грек мифологиясеннән алынган шул ук мотив Эсхилның (б.э.к. IV йөз) «Молящие о защите» трагедиясендә сакланып калган. Анда сөйләнгәнчә, Данайның 49 кызы — Данаидалар, үзләренең ирләрен хыянәт юлы белән үтергәннәре өчен гомерләре буена төпсез савытка су ташырга мәҗбүр ителәләр... Татар мифологиясендәге З. йолдыз образына әйләнеп кайтсак, соңгырак тарихи чорларда ул саф әдәби-сәнгати вазифа башкара башлый һәм фольклорда да, язма әдәбиятта да шул функциядә тарала. Мәсәлән, «Гөлчирә» дип аталган лирик җырда: «З. йолдыздай балкып Күренәсең күземә»; әмма кыска җырларда — дүртьюллыкларда ешрак очрый: «Син җанкайны ошатамын З. дигән нурлы йолдызга». Татар халык җырларының күрсәтелгән төрендә «Ай катында З. йолдыз» дип башланган тулы бер цикл да бар. З. йолдыз образы язма әдәбият әсәрләрендә дә юк түгел. Ф. Бурнашның «Мөкәррәмә» поэмасында, мәсәлән, З. йолдыз да, З. кыз образы да урын алган. Шул ук язучы-шагыйрьнең «Тусын инде Яңа ел» (1921) шигырендә түбәндәге юлларны очратабыз: «Күктә балкыр З. й. кебек, Тусын инде балкып Яңа ел».
*Әдәбият: Кун Н.* Легенды и мифы Древней Греции.— М., 1974; ТХИ: Кыска җырлар (дүртьюллыклар) / Төз. И. Надиров.— Казан, 1976; ТХИ: Әкиятләр (2 нче китап) / Төз. Х. Гатина, Х. Ярми.— Казан, 1978; ТХИ: Риваятьләр һәм легендалар / Төз. С. Гыйләҗетдинов.— Казан, 1987.— 133—234 б.
**ИБЛИС**, *грек*. Дьявол, Сатана; *гар*. Шайтан, төгәлрәге, шайтаннарның башлыгы-җитәкчесе; Аллаһы Тәгаләгә буйсынудан баш тарткан өчен, Күктән Җиргә төшерелгән фәрештә. Бу хак -та Коръәннең «Бәкара (Сыер) сү-рәсе»ндә түбәндәгеләр әйтелә: «Һәм Без фәрештәләргә әйттек ки: «Адәмне хөр мәтләп, аңа сәҗдә итегез»,— дидек. Иблистән кала, барча фәрештәләр дә сәҗдә иттеләр. Ул әмеремнән йөз чөерде. Горурлыгын җиңә алмады; ул ышанмаучы кяферләрдән иде» (2:34). Коръән һәм дини әдәбият эчтәлегеннән билгеле булганча, Адәм белән Хаува Җәннәттә искиткеч матур шартларда гомер кичерәләр. Аллаһ аларга түбәндәге сүзләр белән мөрәҗәгать итә: «Вә без әйттек: «Ий Адәм, син хатының белән бергә Җәннәттә яшәрсең, Җәннәтнең теләсәң кай төшендә, теләгәнегезчә ризык җыегыз, ләкин бары тик менә бу агачка гына якын килмәгез. Бу агачның җимешен ашасагыз, икегез дә гаделсез золымчы булырсыз»,— дидек» (2:35). Тик Адәм белән Хаува, И.—Шайтан котыртуы нәтиҗәсендә, Аллаһның кисәтүен онытып җибәрәләр һәм әлеге тыелган агач җимешеннән авыз итәләр һәм, табигый, Җәннәттән куылалар. Аллаһ аларны тагын бер мәртәбә кисәтә: «Сез *(Адәм белән И.),* бер-берегезгә дошман булып, җиргә төшегез. Җир сезнең торыр урыныгыз булыр. Яшәү өчен анда кирәк-ярак табарсыз. Һәм сез үз вакытыгыз килеп җиткәнчегә чаклы шунда гомер кичерерсез»,— дидек» (2: 36). Әнә шул вакыйгалардан соң И. Җирдә —
адәм балалары белән бер мохиттә, бер тирәлектә яши һәм, үзенең табигате таләп иткәнчә, кешеләрне гөнаһ кылырга, юлдан яздырырга тырыша. Тик ул үзенең тискәре ниятләренең һәммәсен дә тормышка ашыра алмый. Чөнки җирдәге һәрбер зат, шул исәптән адәм балалары да, барыннан да элек, Аллаһ ихтыярында. Ул үзе бу хакта «Исра (Төнге йөрү) сүрәсе»ндә болай ди: «Шунысы хактыр ки, минем ихлас колларыма син баш була алмассың. Аларны саклап калыр өчен бер Аллаһ җитәр» (17:65). Аңлашыла булса кирәк: адәм баласының гөнаһ кылуы яки кылмавы иң элек кешенең үз ихтыяры, карашлары, ышанулары яисә ышанмаулары белән бәйле. Билгеле булганча, И. котыртуларына ихтыярсыз, йомшак күңелле, куркак, ислам диненә иман китермәгән, шәригать таләпләрен үтәмәгән адәм балалары бирелә... Корьәннән соңгырак чорларда барлыкка килгән легендалар буенча, И. Җирдә кешеләр арасында яши. Бу исә адәм балаларына зур куркыныч тудыра. Чөнки И. аларны көн дә (сәгать саен, минут саен) нинди дә булса этлек эшләргә котыртып тора. И. коткысыннан котылу өчен, шәригать кануннарын үтәргә, Коръән укырга, дога-гыйбадәт кылырга кирәк. Соңгы унъеллыкларда әнә шул максаттан И.тән саклану догаларын үз эченә алган дистәләрчә китап-брошюралар басылып чыкты һәм мөэмин-мөселманнар арасында таратылды. Дини карашлар буенча, И. һәрвакыт кеше тирәсендә йөргәнгә күрә, аның образы халык иҗатына да,
***78***
язма әдәбиятка да шактый тирән үтеп керә (нигездә, эпитет-билгеләмә яки чагыштыру буларак). Кайбер әсәрләрдә мөстәкыйль персонаж буларак та хәрәкәт итә. Әйтик, татар халык әкияте «Күрәзәче карчык»та И. шайтаннар патшасы итеп сурәтләнә. Бу исә үз чиратында ислам тәгълиматына берничек тә каршы килми; мөнәҗәтләрдә дә И. образы билгеле бер чагылыш таба («Укы Коръән илә намаз», «Әйтик зикерләр, кальбебез уянсын!»). Бу әсәрләрдә, табигый, И.кә каргыш сүзләре әйтелә. Язма әдәбият әсәрләрендә И. күпкә киң һәм тирәнрәк чагылыш таба (Кол Гали, «Кыйссаи Йосыф»; С. Сараи, «Гөлстан бит төрки»; Утыз Имәни; хәзерге шагыйрьләрдән Р. Фәйзуллин, Зөлфәт һ.б. иҗаты).
*Әдәбият: Хөснуллин К.* Мөнәҗәтләр һәм бәетләр.— Казан, 2001.— 62, 93 б.; Коран / Пер. смыслов и комм. В. Пороховой.— Дамаск-М., 1996.— С. 25, 309—310; *Пиотровский М.* Коранические сказания.— М., 1991.— С. 35, 36, 39 ; Иблис // Татарская энциклопедия: В 6 т.: Т. 2.— Казань, 2005.— С. 508.
**«ИБНЕ ФАДЛАН КИТАБЫ»**, русча «Путешествие Ибн-Фадлана на Волгу» дип атала. 922 елда Идел Болгарында булган Ибне Фадлан тарафыннан языла. Әмма китапның төп нөсхәсе шул чорларда ук югала һәм гасырлар буена бу китап турында тик икенчел чыганаклардан, мәсәлән, киң эрудицияле энциклопедист галим Якутның «Географик сүзлеге»ннән укып беләләр. Әмма 1923 елда «И. Ф. к.»ның төп нөсхәсе Мәшһәд шәһәрендә табыла. Китаб әлегә кадәр русча һәм татарча берничә мәртәбә басылып чыкты. Ул — болгар-татарларның X гасырдагы тарихи, рухи халәтен, халык арасында таралган милли йолаларны, бигрәк тә болгар-татар мифологиясен өйрәнү өчен мөһим чыганак булып тора. Милли мифларның конкрет үрнәкләренә, аларның эчтәлегенә, персонажларына багышланган мәкаләләрдә И. Ф. к.»ндагы мәгълүматлар файдаланыла.
**И**
Шуңа күрә биредә әлеге китапка гомуми бәяләмә бирү генә зарур. Искәртелгәнчә, «И. Ф. к.» X гасырның беренче яртысына карый. Бу чор — ислам диненең кайчандыр тәңречелек һәм манихейлык хөкем сөргән төрки халыкларга, шул исәптән Урта Идел болгарларына да ныклы адымнар белән үтеп керү дәвере. Мәсәлән, гуззлар турында сөйләгәндә, Ибне Фадлан аларның мөселманнарга якынаерга тырышулары, «Лә иләһә иллә Аллаһ, Мөхәммәд рәсүл Аллаһ» дип әйтүләре, шул ук вакытта берәр бәхетсезлеккә дучар булса; башларын Күккә күтәреп, бер Тәңрегә мөрәҗәгать итүләре турында яза, аерым сүзләргә аңлатма биреп үтә: «бер» — төрки телләрдә бер, ә «Тәңре» — алла (Аллаһ). Сәяхәтче-галимнең әлеге сүзләре бик тирән мәгъ нәгә ия. Билгеле булганча, дин белгечләре һәм галимнәр арасында төрки Тәңренең, берничә булуы турында фикерләр шактый киң таралган һәм алар хәзер дә яши. Моннан аермалы буларак, Ибне Фадлан мәгълүматлары буенча, төркиләр үзләренең Югары Күк Алласына «Бер Тәңре» дип мөрәҗәгать итәләр. Димәк, X гасырда тәңречелектә бераллалыкка омтылыш шактый көчле булган булса кирәк. Моны «классик бераллалык» иле Гарәбстаннан килгән Ибне Фадлан аеруча ачык сизгән һәм бу хакта әйтми булдыра алмаган. Ибне Фадлан сүзләренә караганда, төрки халыкларда беренчеләрдән булып ислам динен патша (башлык?) кабул итә. Әмма аңа: «Әгәр син ислам динен кабул итсәң, син безнең башлык була алмыйсың»,— диләр. Нәтиҗәдә ул «үзенең исламы»ннан баш тартырга һәм тәңречелеккә кайтырга мәҗбүр була. Күрәсең, шушы уңайдан «И. Ф. к.»нда X гасырның беренче яртысында әле юкка чыкмаган мәҗүсилекнең дә кайбер үзенчәлекләре чагылыш таба. Мәсәлән, башкорт халкының борынгы мифологик карашлары турында сөйләгәндә, Ибне Фадлан аларда төрле җәнлекләргә һәм кошларга табынуның,
***79***
**И**
хәзерге тел белән әйтсәк, тотемизмның күз гә күренеп торган үзен чәлекләре бу лу турында да хәбәр итә. Галим фи ке ренчә, башкортларның бер төркеме — еланнарга, икенчеләре — балыкка, өченчеләре торналарга табына. Ибне Фадлан мәгълүматларына караганда, кайчандыр башкортлар бер сугышта дошманнан җиңеләләр һәм чигенеп качарга мәҗбүр була лар. Шулвакыт башкортларның дош маннары ягыннан очып килгән тор налар, кычкырып, дош маннарга шом салалар. Торналар тавышыннан котлары алынган дошманнар качып китәргә мәжбүр булалар. Сәяхәтче язуынча, башкортлар әнә шул мөһим вакыйгадан соң: «Бу торналар безнең хуҗаларыбыз, чөнки алар безне дошманнан коткарып калдылар»,— дип, торналарга табына башлыйлар. «И. Ф. к.»нда китерелгән бу кыйммәтле мәгълүмат башкорт галимнәре игътибарыннан читтә калмады, әлбәттә. Җөмләдән, торнага табынуга башкорт фольклорында да, фольклор фәнендә дә җитди игътибар бирелә (к. **Торна**). «И. Ф. к.»нда болгарларның ислам диненә, аның аерым таләпләренә мөнәсәбәте турында да шактый төгәл һәм үзенчәлекле мәгълүматлар китерелә. Биредә алар ның кайберләрен генә күрсәтеп үтик: болгарлар патшасының әтисе мәҗүси булса да, падишаның Гарәп халифәлеге хакиме Җәгъфәр исемен кабул итүе; мөәззиннең намазга чакыруы; фәнни әдәбиятта бик күп бәхәсләр уяткан «Күктәге га җәеп күренешләр»; Аллага ышанучы һәм аны кире кагучы җеннәр; эт улавын яхшылыкка юрау; Болгар җирендә еланнарның үрчүе һәм, бәлки, болгарларның да, башкортлар кебек үк, еланнарга табынуы; Болгар җирендә алма һәм чикләвек агачларының гаять күп булуы; гаилә мөнәсәбәтләре белән бәйле йолалар; болгарларның яшен суккан өйне, гомумән, ташлап китүе; мәет күмү үзенчәлекләре; ир-егетләрнең һәм хатын-кызларның ялангач килеш бергә коенуы; зур гәүдәле кешеләр,
***80***
пәһлеваннар, эпик батырлар (!?) турында тәфсилле сюжетлар һ.б. Шул рәвешчә, Ибне Фадлан тарафыннан X йөзнең беренче яртысында язылган китап борынгы төркиләр һәм урта гасырлар болгар-татар мифологиясен өйрәнү өчен гаять бай һәм ышанычлы чыганак ролен үти ала.
*Әдәбият:* Путешествие Ибн-Фадлана на Волгу / Пер. под ред. акад. И. Ю. Крачков-ского.— М., 1939; *Тизенгаузен В. Г.* Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды.— Т. 1.— СПб., 1884.
**ИБРАҺИМ**, Коръәннең популяр персонажларыннан берсе; исеме һәм шул исем белән бәйле кырыс сюжетлар Коръәндә кат-кат китерелә; И. пәйгамбәр бераллалык (монотеизм) карашларын яклаучылар арасында беренче вәгазьче; гарәпләрнең һәм яһүдләрнең шәҗәрәсен башлап җибәрүче. Үз исеменнән тыш, башка исемнәре дә бар: Аллаһның дусты; Имам; Сиддыйк. И. — Аллаһы Тәгаләгә иң якын торган пәйгамбәрләрдән. Башта И., мәҗүси буларак, Айга, Кояшка, йолдызларга табынып карый. Соңыннан моның мәгънәсез булуын аңлый. Чөнки Күк җисемнәренә даими, берөзлексез табынып булмый: Күк йөзендә алар билгеле бер вакытта гына пәйда булып, соңрак юкка чыгалар. Шуңа күрә ул исламга иман китерә һәм Бер һәм Бердәнбер Аллаһы Тәгаләгә генә табына башлый. Ислам традицияләрендә Кәгъбәне төзүче дип санала. И.ның Аллаһы Тәгаләгә чын күңелдән бирелгәнлеген исбат итү өчен, гадәттә, киң мәгълүм түбәндәге сюжетка мөрәҗәгать итәләр: үзенең мөэмин-мөселман булуын дәлилләү максатында, ул газиз улы Исмәгыйльне корбанга чалырга әзер торуын белдерә. Тик Аллаһ аны бу гамәлдән коткарып кала. Ислам тәгълиматы һәм тарихы буенча, Җирдә Мөхәммәд г-нең пәйда булуы И. пәйгамбәр башлаган эшләрне дәвам итү, чын мәгънәсендәге хак дин — ислам динен урнаштыру һәм
тарату өчен кирәк була. Билгеле булганча, И. — мөэмин-мөселманнарның иң яраткан пәйгамбәрләреннән берсе. Нәкъ әнә шуңа күрә И. г-м образы Якын Көнчыгышның семит телле ха лыклары фольклорында һәм язма әдә биятында киң чагылыш таба. Төрки-татар рухи дөньясында да аның урыны зур. И.ның исеме татар халык бәетләрендә, мөнәҗәтләрдә, Ә. Ясәви, Г. Тукай, Г. Исхакый һ.б. әсәрләрендә очрый.
*Әдәбият*: Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 21, 22, 42, 55, 58 б.; Коран / Пер. смыслов и комм. В. Пороховой.— Дамаск-М., 1996.— С. 38, 40, 62, 81; *Панова В., Вахтин Ю.* Пророк Мухаммед.— Ростов н/Д, 1997.— С. 360—361; *Пиотровский М.* Ибрахим // Ислам. Энциклопедический словарь.— М., 1991.— С. 87—88.
**ИГЕЗӘКЛӘР**, төрле, шул исәптән татар халкы рухи дөньясында да нык кына мификлаштырылган һәм билгеле бер дәрәҗәдә табыну объектына әверелгән затлар. И. культының килеп чыгышы бик борынгыга — таш гасыры, неолит чоры карашларына барып тоташа. Бер үк төрле ике баланың бер үк вакытта Бу дөньяга килүеннән борынгы кешеләр аеруча курыкканнар, аны ниндидер гайре табигый хәл дип кабул ит кәннәр. Һәрхәлдә, мондый гадәттән тыш вакыйга иң югары дәрәҗәдә торган илаһи көчләрдән тыш була алмый, дип уйланылган. Шул нигездә капма-каршы карашлар да барлыкка килгән: И.нең берсе — аллалар затыннан, икенчесе адәм баласы булса кирәк дип ышанганнар. Димәк, И.нең берсе яктылык гәүдәләнеше булса, икенчесе кара көч ләр символы булып чыга. Шул ук ва кытта И. культы бер үк нәрсәнең ике яклы булуын да раслый. Мәсәлән, Бу дөньядагы беренче кеше — ике җенесле, гермафродит булган булырга тиеш, дип уйлаганнар. Адәм һәм Хаува концепциясе исә — соңгы чорлар күренеше.
**И**
Борынгы исланд мифологиясендәге Имир, германнарның Туистосы ике җе несле дип күзалланганнар. И. ике кешенең көчен берләштерә, шуңа күрә алар бик көчле була дип фараз кылын-ган. Әнә шундый карашлар нигезендә борынгы җәмгыятьтә И.нең берсен, ә кайвакыт икесен дә үтерә торган булганнар; яки аларны әти-әниләре белән бергә җәмгыятьтән читләштергәннәр. И. икесе бергә аеруча зур көчкә ия бул ганнар. Нәкъ әнә шуңа күрә И. тарихта зур эшләр башкарырга сәләтле дип ышан ганнар. Әйтик, Рим шәһәренә И. Ро мул белән Рем нигез салган. И. культы Җиһанда мәңге дәвам итә торган яхшылык һәм явызлык көрәшен, сугышын-орышын да гәүдәләндерә. Еллар-гасырлар узгач, әлеге каршылык-көрәш конкрет сюжетларда чагыла башлый. Шуның аерым кыйпылчыклары төрки-татар дөньясына да үтеп керә. Чуваш мифологиясе мәгълүматлары буенча, галәмне барлыкка китерүче Тура белән Шуйттан — И. Беренчесе — изгелек, икенчесе — явызлык гәү дәләнеше. Килеп чыгышлары ягын нан бу персонажларның икесе дә — төрки-татар дөньясыннан: Тура — Тәңредән, Шуйттан — ислам тәгъ лиматындагы Шайтаннан. Бу хакта чуваш галимнәре ачыктан-ачык язалар. «Идегәй» дастанының каракалпак версиясе «Едиге»дә Идегәй белән аның дошманы Кара Тийин Әлип баба дип аталган явыз зат — шулай ук И. Халыкара мифологиядә киң таралган И. культы язма әдәбиятта да билгеле бер дәрәҗәдә чагылыш таба. Соңгы елларда иҗат ителгән әсәрләрдән моның классик үрнәге — Г. Гыйльмановның «Албастылар» дип аталган хыялый кыйссасы. Белепме, белмичәме, язучы би редә И. культы белән бәйле карашларга бик тә үзенчәлекле якын килә: беренчедән, кыйссадагы И. — ифрат зур ихтыяр көченә ия булган хатын-кызлар; икенчедән, анда, бу сюжет өчен табигый булганча, Нәфисә үзенең игезәге, искиткеч гүзәл Майяны коточ-
***81***
**И**
кыч хыянәт юлы белән үтерттерә... И. культы — бик тә үзенчәлекле, соң дәрәҗәдә каршылыклы күренеш. Бу проблеманы махсус тикшерү җәм -гыятьтәге көндәлек тормыш үзенчәлекләрен өйрәнүдә җитди нәтиҗәләр ясарга мөмкинлек бирер иде.
*Ә д ә б и я т*: *Семира* и *В. Веташ.* Астрология и мифология.— СПб., 1998.— С. 122, 717, 727...; Едиге. Каракалпак халык дестаны.— Нөкис, 1990.— 30 б.; *Егоров Н. И.* Чувашская мифология // Культура Чувашского края.— Чебоксары, 1994.— С. 113; *Гыйльманов Г.* Албастылар.— Казан, 2003.
**ИДЕГӘЙ** (1352—1419), Алтын Урданың хөкемдар әмире (1399 елдан башлап), Нугай Урдасына нигез салучы. 1377— 1378 елларда Туктамышка хакимияткә килергә ярдәм итә. Туктамышны тәхеттән бәреп төшерү өчен оештырылган фетнә фаш ителгәч, Тимерләнк (Аксак Тимер) урдасына качып китәргә мәҗбүр була һәм аның белән бергә Туктамышка каршы сугышта катнаша (1391). Түбән Идел артындагы далаларда Чыңгыз хан нәселеннән булган Тимер-Котлык җитәкчелегендә ярым мөстәкыйль олыс оештыра. 1397 елда тагы бер тапкыр Туктамышка каршы көрәшкә күтәрелә һәм аны Кырымнан куып чыгара. 1399 елдагы сугышта хәлиткеч роль уйный. Тик бу сугышны И. башламый. Сугыш, барыннан да элек, Литваның бөек кенәзе Витовтның уңышсыз сәясәте нәтиҗәсе булып тора. Витовтның төп максаты, Алтын Урданы аерым олысларга бүлеп, Көн чыгыш Европада үз хакимиятен урнаштырудан гыйбарәт була. 1399 елның 12 августында Барсуклы елгасы (Днепрның сул кушылдыгы) буенда И. һәм Тимер-Котлык белән Витовт һәм Туктамышның руслар, литвалылар, татарлардан торган гаскәре арасында бик көчле орыш була. Европада беренче тапкыр дала сугышында туплар кулланыла. Әмма оста оештырылган хәрби алымга мөрәҗәгать итеп, И. хәйлә белән дошман гаскәрен елганың үз гаскәре
***82***
торган ягына чыгарга мәҗбүр итә; И.нең атлы гаскәре флангтан һөҗүм итәр дип коты алынган Витовт армиясе чигенә һәм качып китә. 70 кә якын кенәз һәм гаскәр тулысынча диярлек һәлак була. Литва Туктамышка ярдәм итүдән баш тарта. Алтын Урдага ясак түләп торырга риза була. Шуннан соң И. Алтын Урданың тулы хокуклы хөкемдары булып кала. Илнең бердәмлеген саклап калу юлында дәвам иткән сугышларның берсендә һәлак була. Соңрак үзенең зур һәм көчле ихтыярын, яугир һәм дипломат буларак бөтен көчен Алтын Урданың бердәмлеген саклап калуга багышлаган конкрет тарихи шәхес төрки халыкларда таралган «И.» дастанының һәм төрле тарихи риваять-легендаларының уңай һәм ярым мифологик каһарманына әверелә. Күрсәтелгән әсәрләрнең барысында да сүз Алтын Урданың, хәтта Көнчыгыш Европаның сәяси тарихында, чыннан да, зур роль уйнаган И. турында бара. Тик халык иҗаты әсәрләре каһарманына әверелгәч, аны сурәтләү әдәби иҗат кануннарына буйсындырыла: ул, конкрет тарихи шәхес булудан шактый читләшеп, дастан, хәтта әкият һәм миф герое буларак хәрәкәт итә башлый: дастанда да, бигрәк тә аерым легендаларда, И. образы мификлаштырыла башлый. Моны дәлилләү өчен, әлеге әсәрләрнең аерым, чын мәгънәсендә мифологик, архаик сюжетларына һәм мотивларына тукталып үтәргә кирәк. Аларның байтагы эпик И.нең дөньяга килүе белән бәйләнгән. Дастанның үзендә һәм аерым легендаларда И.нең ата-бабасы — Баба Төкләс Чәчле Әзиз дип күрсәтелә. Кайбер әсәрләрдә сөйләнгәнчә, кемдер юл буенда бер баш сөяге таба. Анда: «Мин исән вакытта бик күп кешеләрнең башына җиттем, үлгәч 40 кеше үтерермен»,— дип язылган икән. Әлеге кеше баш сөяген яндырып, көлен чүпрәккә төрә дә сакларга кызына бирә. Ап-ак көлне күреп, кыз аны авыз итеп карый һәм... балага узып, Баба Төкләс исемле малай
таба. Икенче бер легендада әйтелгәнчә, Баба Төкләс Көнсылу исемле Кояш яки Албасты кызыннан туа. Шул ук легенданың тагын бер вариантында Көнсылу — Су кызы буларак сурәтләнә: аның чәче һәм тарагы алтын, ул су буена коенырга күгәрчен рәвешендә очып килә. Икенче төрле әйткәндә, И.нең атасы булган Баба Төкләснең әнисе — без яшәгән Җир өсте патшалыгы вәкиле түгел: я ул Күктән төшә, я Су асты дөньясыннан чыга. Җөмләдән, Баба Төкләснең гүзәл кыз артыннан Су патшалыгына, Су асты дөньясына төшүен сурәтләгән легендалар да бар. Казакъ һәм нугай халыклары иҗатыннан китерелгән әлеге мәгълүмат дастанның Н. Исәнбәт версиясендә дә тулысынча раслана: анда И. тарафыннан үлем җәзасына тартылган Кара Тиен Алып, җан бирер алдыннан, дастан батырын бик зур җинаятьтә — үзенең туганын үтерүдә гаепли: коточкыч явыз зат Кара Тиен Алып та, дастани-эпик ба тыр И. дә бертуганнар икән: алар икесе дә Пәридән туган. Димәк, башка кай бер эпик батырлар кебек, И. без яшәгән җир кешесе түгел, ул — башка дөнья вәкиле. Ягъни Бу дөньяга тууы ягыннан И. — чын мәгънәсендәге мис-тик-мифологик зат. Эпик батыр туганнан алып үлгәнче мифологик рухта сурәтләнә, әмма тормышының киеренке мизгелләрендә бу аеруча ачык чагыла. Аның тарафыннан оештырылган фетнә фаш ителгәч, И. Туктамыш сараеннан качып китә. Искәртелгәнчә, тарихта да вакыйгалар шул ук юлдан бара. Әмма 195 яшьлек Субра-җырауның дастандагы әлеге күренешкә мөнәсәбәте бик тә үзенчәлекле урын алып тора. Дастан эчтәлегеннән күренгәнчә, хан сараена килгәч, җырау И.не бик югары бәяли, аның кыюлыгына, батырлыгына, чичәнлегенә дан җырлый. Әмма, И. хан урдасыннан качып киткәч, бигрәк тә ул Иделне кичеп чыккач, җырауның аңа мөнәсәбәте кискен үзгәрә: ул ханга И.не ничек кенә булса да кире Сарайга алып кайтып, башын кисәргә
**И**
кирәклеген кат-кат әйтә. Җырауның әле генә үзе күкләргә чөеп мактаган батырга мөнәсәбәтенең кискен үзгәрүен мифологик карашлар нигезендә генә аңлап һәм аңлатып була. Мәгълүм ки, су, елга, күл, шул исәптән, әлбәттә, Идел дә — төрле дөньялар чиге. Әгәр И. Иделне кичсә, ул Икенче дөнья вәкиленә — Туктамыш хан өчен аеруча куркыныч бер затка әвереләчәк. Димәк, аны Идел кичкәнче юк итәргә кирәк. Карт һәм тәҗрибәле хикмәт иясе Субра-җырау әлеге закончалыкларны бик яхшы белә һәм аңлый. Шуңа күрә ул ханга шундый көтелмәгән киңәш бирә дә. Җырау әйткән фаразлар алга таба тулысынча дәлилләнә. Дастанга дөнья мифологиясенең иң популяр сюжетларыннан берсе — явыз зат белән сугыш күренеше килеп керә. Бу сюжет татар халык иҗатында да (бигрәк тә әкиятләрдә) киң таралган. «И.» дастанындагы Кара Тиен Алып — кеше кыяфәтендәге зат. Ул «Ак Күбек» дастанындагы хан улы Мангышны, калмык эпосы «Җангар»дагы Мангас-ларны, рус былинасындагы Соловей Разбойникны хәтерләтә. Аның гәүдәсе коточкыч зур, көче-куәте ташып тора. Аны гадәти юл белән үтереп булмый. Моның серен И. дә белми. Аңа шул явыз затта әсирлектә булган Акбеләк — Аксак Тимернең кызы ярдәмгә килә. Шул кыз киңәше буенча, И., Кара Тиен Алып йоклаган вакытта, аның үз угы белән култык астына атып үтерә. Бу,— әлбәттә, явыз затны үтерүнең саф мифологик юлы. Һәм аның үз сер ләре бар. Биредә бернәрсәне махсус ассызыклап үтәргә кирәк: әгәр И. ко точкыч явыз зат булган Кара Тиен Алыпны үтерә алган икән, димәк, ул үзе дә ниндидер мифологик тылсым көченә ия. «Изеүкәй менән Моразым» дип аталган башкорт версиясендә И.нең Икенче дөнья — Су асты патшалыгында булып кайтуы турында да хәбәр ителә. Бу инде әсәрнең бик борынгы мифологик герой белән нисбәтле сюжетка корылуын ачыктан-ачык күрсәтеп
***83***
**И**
тора. Дастанда мифологик фикерләүгә нигезләнгән башка сюжетлар да очрый. Мәсәлән, шул ук башкорт версиясендә — ата белән угыл сугышы; килеп чыгышлары ягыннан яһүдләр патшасы Соломонның хикмәтле карарлары белән бәйле күренешләр киң һәм тирән яңгыраш ала. Мәгълүм булганча, әлеге сюжетларның соңгысы Тәүраттан килә. Бу сюжетларның барысы да дастанда И. исеме белән бәйләнештә бирелә. Әнә шул хәл эпик каһарман гомеренең кайбер тормышчан, реалистик мизгелләренә дә билгеле бер йогынты ясый. Дастанда сөйләнгәнчә, Аксак Тимер гаскәре 1391 елда Туктамыш тарафыннан тулысынча тар-мар ителә. Мондый вакыйганың тарихта булганы юк. Әмма И.не мөмкин кадәр югары дәрәҗәгә күтәрү ниятеннән, дастан, тарихи чынбарлыктан нык кына читләшә һәм, И.нең тантаналы җиңүен күрсәтеп, аны мифик бер зат буларак сурәтләүне дәвам итә кебек. Шуның белән бергә, дастан ахырында И. тагын бер тапкыр саф мифологик зат дәрәҗәсенә кү тәрелә: дастан сюжеты төрки-татар мифологиясендә, урта гасырлар һәм ХХ йөз башы татар әдәбиятында киң мәгълүм «Кисекбаш» проблемасына килеп кушыла: Туктамышның да, Идегәйнең дә киселгән, гәүдәләреннән аерылган башлары телгә килеп, ил һәм халык тарихының киләчәге турында хәбәр салалар. Шул рәвешчә, конкрет тарихи шәхес И. дастанда мифологик зат дәрәҗәсенә күтәрелә. Нәтиҗәдә дастанның мәгънәсе дә, баш каһарман образының әһәмияте дә киңәя һәм тирәнәя.
*Әдәбият:* Идегәй. Татар халык дастаны.— Казан, 1988; Изеүкәй менән Моразым. Эпос // Агизел.— 1989.— № 1; *Урманче Ф.* Идегәй // Шәһри Казан.— 1991.— август-сентябрь; *Урманче Ф.* Идегәй. Нурсолтан. Сөембикә.— Казан, 1997.
**«ИДЕГӘЙ» I**, алтай, казакъ, үзбәк, төрекмән, нугай, каракалпак, башкорт
***84***
халыкларында, Себер, Идел буе һәм Кырым татарларында билгеле булган тарихи героик-эпик дастанның Н. Исәнбәт тарафыннан төзелеп, бастырып чыгарылган классик дәрәҗәдәге җыелма версиясе. 1820 елдан башлап безнең көннәргә кадәр югарыда күрсәтелгән телләрдә дастанның берничә дистә варианты һәм версиясе басылып чыккан. Аны халыктан җыюда, бастырып чыгаруда һәм фәнни өйрәнүдә танылган казакъ галиме Ш. Ш. Уәлиханов, академиклар В. В. Радлов, В. М. Жирмунский, А. Н. Самойлович, татар халкының танылган шагыйре, драматургы һәм галиме Н. Исәнбәт зур роль уйныйлар һәм дастанның тарихи нигезләре, проблематикасы, образлар системасы белән бәйле катлаулы һәм каршылыклы проблемаларның күбесен хәл итәләр. XIX гасырның урталарыннан башлап XX гасырның 40 нчы елларына хәтле дастанны җыю һәм фәнни өйрәнү эшләре шактый интенсив бара. Татар версиясе буенча да мөһим адымнар ясала. Шулар арасында В. В. Радлов публикацияләре беренче урында тора. 1919 елда Н. Хәкимов Себердә дастанның татарча зур гына вариантын язып ала. Әлеге эштә башка фольклорчы галимнәр дә катнаша. Әмма бу юнәлештәге иң зур эшне Н. Исәнбәт башкарып чыга. Башта ул дастанның Башкортстанда таралган версияләрен һәм вариантларын, 30 нчы елларның икенче яртысында Себердә мәгълүм вариантларын язып ала. Татарча ХVII—ХVIII йөзләрдә язылган чыганаклардагы версияләрне, дастан буенча башка төрки халыкларда булган материалларның барысын җентекләп өйрәнә һәм әсәрнең классик дәрәҗәдә торган җыелма вариантын төзеп, 1940 елларда «Совет әдәбияты» журналында бастыра. Дастанга таянып, «И.» трагедиясен иҗат итә. Шуның белән «И.» дастанын җыю, бастырып чыгару һәм фәнни өйрәнүгә нокта куела. 1944 елның 9 августында КПСС Үзәк Комитетының махсус
карары кабул ителеп, Алтын Урда тарихын, шул тарих белән турыдан-туры бәйләнгән әмир И. эшчәнлеген, аңа багышланган дастанны өйрәнү катгый тыела. Әлегә кадәр уңышлы гына барган иҗади эш ярты гасырга диярлек туктатыла (төгәл 44 елга). Бу исә татар, гомумән төрки-татар (бик күп халыкларның башка дастаннары да шундый ук фаҗигале язмышка дучар ителә!), мәдәнияте үсешенә әйтеп бетергесез зур зыян сала. Фольклор галимнәре «татар эпосы» сүзләрен кулланудан да курка башлыйлар. Бары тик ХХ га сырның 80 нче еллары ахырында беркадәр вөҗдан һәм сүз иреге урнаша башлагач кына, дастанның төр ки-татар версияләре татар, рус, баш корт, казакъ һ.б. телләрдә аерым ки таплар булып та, вакытлы матбугат битләрендә дә яңадан дөнья күреп, аның үзе һәм баш каһарманы турында фәнни мәкаләләр, очерклар басылып чыга. «И.» дастанының катлаулы һәм трагик язмышы аның барлыкка килү юллары, төп проблематикасы һәм иҗтимагый әһәмияте белән бәйләнгән. Билгеле булганча, XIV гасыр ахыры — XV гасыр башында Алтын Урда тарихының үтә катлаулы чоры башлана: ике гасыр чамасы бик зур җирләр биләп, сәяси, икътисади, мәдәни һәм сәнгати үсеш ягыннан чәчәк ату дәрәҗәсенә күтәрелеп, Көнчыгыш Европаның тарихи язмышында хәлиткеч роль уйнап килгән ил таркалуга йөз тота: Алтын Урда тарихының бер гасырга сузылган фаҗигале чоры башлана. Әнә шундый дәверләрдә, гадәттә, фольклорның фундаменталь төрләреннән халык эпосы аеруча активлашып китә. Чөнки зур, катлаулы һәм каршылыклы тарихи вакыйга-процессларның асылын бары тик зур күләмле, чын мәгънәсендәге эпик әсәр генә чагылдыра ала. Билгеле, «И.» дастаны башта ук безгә хәзер билгеле формада иҗат ителгән икән дип уйлау дөрес булмас иде. Башта, булачак Нугай урдасы халыклары арасында шул чорның вакыйгалары,
**И**
анда катнашкан талантлы шәхесләр турында төрле-төрле риваять-легендалар, җырлар иҗат ителгән булса кирәк. Алтын Урдадагы вазгыять катлауланган саен, әлеге шәхесләрнең, бигрәк тә алар бу дөньядан киткәч, халык арасындагы абруе да үсә бара. Шуның белән бергә, халыкта, күрәсең, аларның истәлеген мәңгеләштерү идеясе туып киң тарала: әлеге Нугай урдасында барлыкка килгән риваять-легенда-хикәят һәм җырлар акрынлап башка халыкларда да таралып, шулар нигезендә «И.» дастанының күп санлы милли версияләре барлыкка килә. Күрәсең, XVII—XVIII гасырларда алар зур күләмле милли дастаннар буларак тулысынча оешалар. Әнә шуларның күбесен файдаланып, Н. Исәнбәт, искәртелгәнчә, дастанның гаять югары нәфасәти дәрәҗәдә торган версиясен төзи. Аның төп проблемасы — кайчандыр дөньяда шөһрәт казанган ил нең көч-куәтен, мәдәни байлыгын, иң әһәмиятлесе, милли һәм сәяси бер дәмлеген саклап калу. Әсәрнең баш каһарманнары булган Туктамыш хан ның да, әмир Идегәйнең дә төп адымнары, эш-гамәлләре әнә шул изге нияткә барып тоташа. Тик алар икесе ике юлдан баралар. Бәлки, илнең бөтен фаҗигасе дә өлешчә шуның белән бәйләнгәндер. Әмма ничек кенә булмасын, «И.» дастанында чагылыш тапкан вакыйгалар чорында Алтын Урда тагын бер, кызганычка каршы, соңгы тапкыр, үз данының иң югары дәрәҗәсенә күтәрелеп, Көнчыгыш Европаның, бигрәк тә рус кенәзлекләренең, сәяси тарихында хәлиткеч роль уйнавын дәвам итә. Ләкин мондый вазгыять Туктамыш хан, әмир Идегәй чорлары белән чикләнә. Дастанның төп максаты — «тарих сөйләү», конкрет вакыйгаларны эзлекле рәвештә чагылдыру түгел. Шулай да әсәрнең соңгы юллары Алтын Урданың, чыннан да, таркалуы турында. Әмма бу хәл инде, Туктамыш һәм Идегәй үлеп, тулы бер тарихи чор узгач була. Дастанда бу хакта да әйтелә.
***85***
**И**
Әлеге фаҗигале күренешне әдәби алымнар аркылы чагылдыруда дастан үз юлыннан бара. Дастан сюжетының буеннан-буена, анда чагылыш тапкан вакыйгалар барышында әйдәп баручы каһарманнарның барысы да фаҗигале рәвештә һәлак була. Алтын Урда үзе дә, тәмам таркалып, тарих битләреннән югалу алдында кала. Әсәрнең төп әдәби һәм иҗтимагый-сәяси әһәмияте дә шунда ки, ул булачак тарихи фаҗигаләрнең төп сәбәбен, алшартын шактый төгәл билгели: әгәр илдә бердәмлек булмаса, әгәр төрле сәяси даирәләр арасындагы ызгыш-талаш, орышлар, үзара сугышлар алга таба да дәвам итсә, илнең тарихи язмышы фаҗига белән тәмамланачак. Кызганычка каршы, халык дастанының бу катгый кисәтүен Алтын Урда хөкемдарлары да, шул бөек ил җирлегендә оешкан башка төрки-татар дәүләтләре: Казан ханлыгы, Кырым ханлыгы, Нугай урдасы, Себер ханлыгының җитәкче даирәләре дә исәпкә алмадылар. Нәтиҗәдә әлеге ил-дәүләтләрнең барысының да язмышы фаҗига белән тәмамланды. Төрки-татар халыклары өчен «Идегәй» дастаны гаять зур бер матәм маршы, бәет-мөнәҗәт яки шигъри елау-сыктау булып әверелде.
*Әдәбият: Исәнбәт Н.* Татар халык эпосы «Идегәй» дастанының 500 еллыгы // СӘ.— 1940.— № 11—12; *Самойлович А. Н*. Вариант сказания о Едигее и Токтамыше, записанный Н. Хакимовым // Тюркологический сборник. 1972.— М., 1973; *Жирмунский В. М.* Тюркский героический эпос.— Л., 1973; Изеүкәй менән Моразым. Тарихи кобайыр.— Өфө, 1994; Еqiqey / Наzirауап: Dr\*.\* Рustem Sulti.— Аnkara, 1998; *Урманче Ф.* Народный эпос «Идегей».— Казань, 1999.
**ИДЕГӘЙ II**, татар халкының танылган галиме, шагыйрь һәм драматург Н. Исәнбәтнең «И.» дастаны буенча язылган трагедиясе. Н. Ханзафаров язуынча, трагедия 1941 елда, Мәскәүдә булырга тиешле Татар әдәбияты һәм
***86***
сәнгате декадасында күрсәтү өчен, махсус социаль заказ буенча языла; декада программасына да кертелә. Әмма декада сугыш башлану сәбәпле булмый кала. Трагедиянең премьерасы Г. Камал исемендәге татар дәүләт академия театры сәхнәсендә 1941 елның 31 октябрендә була. Шул ук елда трагедия аерым китап булып дөнья күрә; әдипнең дүрттомлыгының икенче томына кертелә. Тик соңрак ул театр репертуарыннан төшеп кала. Моның төп сәбәбе ВКП(б) Үзәк Комитетының махсус карары белән генә аңлатыла. Шулай да «И.»нең сәхнә тарихы моның белән чикләнми. ХХ йөзнең 90 нчы еллары башында драматург Ю. Сафиул-лин «И.» трагедиясенең яңа вариантын яза. Бу версия шул ук театр сәхнәсендә куела, берничә тапкыр телевидение аша күрсәтелә, димәк, аның язмышы бәхетлерәк булып чыга. Әмма биредә сүз, нигездә, «И.» трагедиясенең Н. Исәнбәт тарафыннан язылган версиясе турында гына барачак. Ул тулысынча диярлек дастанның Н. Исәнбәт үзе төзегән җыелма версиясенә нигезләнә. Трагедиядә И. исеме белән бәйле күп санлы риваять-легендалардагы мифологик персонажлар, мотивлар, борынгы ышануларга нигезләнгән шигъри алымнар һәм символлар шактый зур урын алып тора. Халык дастанында И.нең бу дөньяга тылсым ярдәмендә килүе (ул — Пәри дән туган); шул ук мотивның варианты буларак, батырның Баба Төкләс, күгәрчен яки аккош нәселеннән булуы; Батырның, Туктамыш урдасыннан качып китеп, Аксак Тимергә бару юлы, шул юлда кичергән маҗаралары гаять зур роль уйный. И.нең Кара Тиен Алып белән очрашуы, аның белән бәрелештә төрле мистик-мифологик алымнар кулланып, аны җиңеп, Аксак Тимернең кызы Акбеләкне әсирлектән коткаруы, кызның әтисе урдасына килеп, анда зур шөһрәт казануы кебек күренешләр трагедиядә чагылыш тапмаган. Бу трагедиядәге И. образын шактый ярлы-
ландырган. Шул ук вакытта Н. Исәнбәт трагедия геройларының составын һәм аның эчтәлеген башка, дастанның бер генә вариантында да булмаган геройлар һәм мотивлар хисабына баеткан. Әйтик, трагедиягә дастанда булмаган Арслан (батыр), Килмәт (сукачы), Таңгатар (көтүче), Сарраф (Ростовщик) һ.б. персонажлар өстәлгән. Трагедия сюжетында Янбулат — Чулпан мәхәббәте белән бәйле мотивлар зур урын алып тора. Тик боларның берсе дә трагедиянең дастан белән бәйләнешен юкка чыгармый. Күрсәтелгән күренешләр драматургның төп фикерләрен, әйдәп баручы идеяләрен чагылдыруда төп чара булып тора. Димәк, әйдәп баручы идеясе буенча Н. Исәнбәт трагедиясе «И.» дастаныннан нык кына аерыла. Һәм бу 30 нчы елларга хас идеоло-гик вазгыять белән турыдан-туры бәйләнгән. Ул елларда ил башында торган большевиклар партиясе өйрәтүенчә, әдәбият һәм сәнгать, хәтта халык иҗаты әсәрләре дә бары тик сыйнфый көрәш күзлегеннән карап кына бәяләнергә тиеш иде. Әнә шул сыйнфый көрәш идеяләре белән сугарылмаган әсәрләр матбугатка үтеп керүдән һәм сәхнәгә күтәрелүдән мәхрүм ителгән иде. 20—30 нчы елларда шактый ук «кызыл» шигырьләр иҗат иткән, «Революцион җырлар» (1928) җыентыгын бастырып чыгарган Н. Исәнбәт әлеге таләпләрне бик яхшы аңлый һәм «И.» дастаныннан да сыйнфый көрәш идеяләрен эзли башлый. Һәм, ни хикмәттер, хәтта «таба да». Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институның фәнни архивында Н. Исәнбәтнең әнә шул мәсьәләгә багышланган зур күләмле махсус мәкаләсе саклана. Анда уздырылган төп фикер түбәндәгедән гыйбарәт: Алтын Урда халкы Туктамыш ханга каршы баш күтәргән; җитәкчеләре — әмир И. булган. Әмма дастанның әйдәп баручы идеясе — таркалуга йөз тоткан Алтын Урданың халыкара абруен, икътисади һәм хәрби көч-куәтен, бердәмлеген
**И**
саклап калу. Бу, һичшиксез, прогрессив идея Н. Исәнбәт трагедиясеннән бөтенләй «төшеп калган». Нәтиҗәдә трагедиянең әдәби-нәфасәти дәрәҗәсе дә күзгә күренеп зәгыйфьләнгән. Һәрхәлдә, трагедиядә дастандагы югары эпик пафос, Алтын Урда кебек бөек илнең тарихи язмышлары белән бәйләнгән илаһи трагизм, гомумән, юкка чыккан. Трагедиянең сюжеты, нигездә, вак-төяк гаилә, тормыш-көнкүреш вакыйгалары тирәсендә генә «әйләнә». Дастанның чын мәгънәсендә тирән фаҗигале язмышка дучар булган Туктамыш хан, әмир И. кебек персонажлары Янбулат — Чулпан, Көнекә — Кобогыл— Идегәй мөнәсәбәт ләренә бәйле җиңелчә маҗаралар күләгәсендә калган. Гаять әһәмиятле иҗади бурычларга сыйнфый көрәш идеологиясе яссылыгыннан якын килү нәтиҗәсендә әйдәп баручы каһарманнарның дәрәҗәсе сизелерлек түбәнәйтелгән, алар үзләренең дастани-эпик сыйфатларыннан бөтенләй диярлек мәхрүм ителгәннәр. Әйтик, дастанда илаһи югарылыкта торган Аксак Тимер, Туктамыш, Кара Тиен Алып, И.ләрдән соңгысы турында гына берничә сүз әйтеп үтү дә җитәр кебек. Дастанда ул — көчле шәхес, пәйгамбәр дәрәҗәсендә торган күрәзәче-дипломат, бөек яугир-полководец һәм юлбашчы. Трагедиядә исә ул сыйнфый гаделлек өчен көрәш идеяләре белән рухланган «революционер» дәрәҗәсенә төшерелгән. Дастаннан трагедиягә күчерелгән башка кайбер каһарманнар да җитди үзгәрешләргә дучар ителгән. И.не кирәксезгә идеаллаштыру хисабына Туктамыш хан мәгънәсез хөкемдар дәрәҗәсендә генә калган. Ханның улы Кадыйрбирдене автор, трагедия жанры законнарын бозып, җиңел акыллы, канечкеч, адәм балаларын пычак белән суюдан ләззәт табучы авантюрист итеп кенә сурәтләгән. Бу «үзгәрешләр»нең барысы да гаделлек өчен сыйнфый көрәш идеяләре белән акланса, Суб ра-җырауны мәсхәрәләү бернинди кысаларга да сыймый. Га-
***87***
**И**
лим һәм әдип буларак, Н. Исәнбәт чичән-җырауларның шул чорлардагы дәрәҗәсен, җәмгыять, ил һәм халык язмышындагы ролен бик яхшы аңлый. Моны без аның фәнни хезмәтләреннән укып беләбез. «И.» дастанында Субра-җырау үзенең илаһи дәрәҗәсен тулы-сынча саклый. Ә менә трагедиядә ул үзенең халык чичәне — хикмәт иясенә хас сыйфатларын югалткан. Туктамыш хан аңардан көлә, аны мыскыллый, хәтта канлы җәзага тартырга уйлый. Күрәсең, авторның бу фикерләре Туктамыш ханны тулысынча «фаш итү» нияте белән бәйләнгән. Әмма нәтиҗәдә драматург, Туктамыш ханга караганда, талантлы җырау, чын-чынлап хикмәт иясе булган Субра-җырауны фаш итү юлына баскан. Урта гасырларда Алтын Урданың үз кануннары булган, әлбәттә. Тик алар беркайчан да халыкның мең еллар буена ныгый барган традицияләренә, гореф-гадәтләренә каршы килмәгән. Димәк, Туктамыш хан да, үзенең холкы-кыланышлары ягыннан нинди генә тискәре булса да, халыкта, Идел-йортта күптән дан казанган Субра-җырауга карата трагедиядәгедәй мәгънәсез чаралар куллана алмас иде. Моны аңа мең еллар буе сыналган һәм ныклап урнашкан ил йоласы рөхсәт итмәс иде. Н. Исәнбәтнең «И.» трагедиясе ту-лысынча уңышсыз әсәр дип булмый, билгеле. Анда җитди генә күренешләр, иҗади ачышлар, шул чор вазгыятен хәзерге халыкка җиткерү теләге дә ярылып ята. Тик трагедиянең нигезендә яткан «сыйнфый аң», «сыйнфый көрәш» идеяләре аны шактый зәгыйфьләндергән.
*Әдәбият: Исәнбәт Н.* Идегәй (трагедия, 5 пәрдәдә).— Казан, 1941; *Шамильский Ш.* Творческие искания // Красная Татария.— 1941.— 1 май; *Ханзафаров Н.* Нә кый Исәнбәт драматургиясе.— Казан, 1997; *Исәнбәт Н*. Әсәрләр: 4 томда: 2 т. — Казан, 1988; *Арсланов М. Г.* Татарское режиссёрское искусство. 1941—1956.— Казан, 1996.
***88***
**ИДЕЛ**, Көнчыгыш Европадагы иң зур елга; аны изгеләштерүнең төп сакраль сәбәбе — Көнчыгыш белән Көнбатышны аерып торуында. Төрки-татар дәүләт ләренең тарихи язмышлары шул И. буенда урнашулары белән бәйләнгән, дип уйлаганнар: Хәзәр каганлыгы (VII йөз уртасы — Х гасыр); Кубрат ханның Бөек Болгар иле (VII йөзнең икенче яртысы); Идел Болгары (Х—ХIV гасырлар); Алтын Урда (1343—1502); Казан ханлыгы (1438—1552); Татарстан Республикасы. Моннан элеккерәк чорларда да И. төрле халыклар язмышында хәлиткеч роль уйнап килде. Әйтик, халыкларның бөек күчеше, һун кабиләләре И. суын кичеп чыккач, киң җәелә. Китерелгән мәгълүматларның берсе дә очраклы түгел: Борынгы Шәрекъ цивилизацияләренең барысы да бөек елгалар белән турыдан-туры бәйләнгән: Нил буендагы Борынгы Мисыр; Евфрат һәм Тигр янындагы Шумер-Аккад һәм Ассирия-Вавилон; Һинд һәм Ганг буендагы Борынгы һинд; Амудәрья һәм Сырдәрья буйларындагы борынгы дәүләтләр. Нәкъ әнә шуңа күрә, табигый, әлеге елгаларның исемнәре белән бәйле күп санлы мифлар, легендалар һәм риваятьләр иҗат ителә. Бу яктан И. аерым бер урын алып тора. Төрки-татарларда И. бер елга исеме генә түгел. Бездә И. турында күп санлы әсәрләр иҗат ителгән. «Идегәй» дастанында шул елга исеме белән бәйле ил *И.-йорт* дип атала. Соңгы елларда шул ук исем белән бәйле җыр да киң таралды. Иң әһәмиятлесе, И. буеннан шактый еракта урнашкан каракалпакларның «Едиге»сендә дә шул ук И.-йорт билгеләмәсе кулланыла. Димәк, И. — аерым елга исеме генә түгел, ә бәлки гомумән елга, су атамасы да. Татар телендә Чулман иделе, Нократ иделе, Кара идел дигән атамалар да бар. Һәм бу традиция Орхон-Енисей ташъязмалары чорыннан, VI—VIII гасырлардан (ә бәлки күпкә иртәрәк?!) башлана. Һәм болай дип, гадәттә, шул Орхон-Енисей якларындагы Енисейның
кушылдыгы булган Туба елгасы атала. И.-йорт берәмлегенең дә инеш башы шул ук чорларга һәм шул ук җирләргә барып тоташа. И. белән бәйле тагын бер серле-мифологик берәмлек *Ак И. (Агыйдел).* Халык җырларында ул И.гә караганда күп тапкыр ешрак кулланыла. Шул ук исем белән аталган аерым лирик җырлар да бар: «Агыйделкәй», «Ямьле Агыйдел буйлары». И.не Ак И. дип атау турында венгр сәяхәтчесе Иг-нац Кунаш та әйтеп үтә. И. исеме белән бәйләнгән тагын бер «табышмак» — борынгы чорларда һәм урта гасырларда И.нең *Ра* дип аталуы. Билгеле булганча, Борынгы Мисыр мифологиясендә Ра — Кояш алласы. Һәм бу исемнең килеп чыгышы түбәндәгечә аңлатыла: «Океан Нун суларыннан зур лотос үсеп чыга. Бөресе ачылгач, шуннан Кояш алласы Ра очып чыга». Борынгы Мисырдагы Ра алланың һәрбер адымы диярлек Җир йөзендәге иң озын елга — Нил белән бәйләнгән. Димәк, без И. елгасыннан башладык һәм Борынгы Мисыр мифологиясенә килеп чыктык. Шулай булгач, И. — төрле мифологик дөньялар чигендә урнашкан изге елга. Бәлки, нәкъ әнә шуңа күрәдер И. образы төрки-татар рухи дөньясында шулай киң тарала һәм ахыр чиктә Югары Күк аллалары белән бәйләнешкә керә.
*Әдәбият:* Герберштейн о татарах Восточной Европы в ХVI веке // Из глубины столетий.— Казань, 2000.— С. 249; *Байниязов К.* «Едиге» — халкымызга кәдирли дестан // Едиге. Каракалпак халык дестаны.— Нөкис, 1990.— 112 б.; *Афанасьев А. Н.* Поэтические воззрения славян на природу.— Т. 2.— М., 1868.— С. 220.
**ИЗГЕ ҖИР-СУ**, төркиләрнең иң борынгы аллаларыннан берсе Ыдук Йер-Су (б); икенче төрле ул Урта Дөньяның Баш Тәңресе дип билгеләнә. Ул кар бе лән капланган тау калкулыкларын-да, ягъни төрле су-елгаларның, чиш -мә ләрнең инеш башында — башланган җирләрендә гомер итә, дип уйланыл-
**И**
ган. Аерым чыганакларда күр сә телгәнчә, И.Җ.-С. төшенчәсендә төрле аллалар төркемен берләштергән күзаллаулар чагылыш таба. Л. Н. Гумилев фикеренчә, И.Җ.-С. алла турындагы карашларның килеп чыгышы Алтай халыклары мифологиясе белән нисбәтле булырга мөмкин. Аның язуынча, Йер-Су (б) — бик тә явыз зат. Аңа корбан итеп тимеркүк һәм соры атларны чалалар. Туган илгә, Туган җиргә табыну, аны изгеләштерү дә шул ук алла культы белән бәйләнгән булырга тиеш. Бу очракта инде Туган җир дигәндә, конкрет туган авыл күз уңында тотыла. Туган җирне из-геләштерү исә, борынгы мифологик ка рашлардан тыш та, барлык халыкларда һәм һәрбер кешедә бар!
*Әдәбият: Малов С. Е.* Памятники древ-нетюркской письменности.— М.; Л., 1951. — С. 29; *Гумилев Л. Н.* Древние тюр ки.— М., 1993.— С. 79.
**ИЗГЕЛӘР КУЛЬТЫ**, бик күп, шул исәптән төрки-татар кабиләләрендә һәм халыкларында киң таралган, ата-бабаларны, бигрәк тә Бу дөньядан киткәннәрне изгеләштерү белән бәйле культ. Бу проблеманы тирәнтен өйрәнү белән махсус Г. Дәүләтшин шөгыльләнә һәм үзенең «Төрки-татар рухи мәдәнияте тарихы» дип аталган (Казан, 1999) саллы монографиясендә ул әлеге мәсьәләгә «Изгеләр культы» дигән махсус бүлекчә дә багышлый. Галим фикеренчә, үзләренең батырлыклары белән ил алдында дан казанган алыпларны, шулай ук зур ихтирамга ия булган дин әһелләрен, Бу дөньядан киткәннән соң, Изгеләр дип игълан иткәннәр. Һәм бу гадәт Болгарда ислам бу илгә үтеп кергәнче үк булган булса кирәк. Шушы уңайдан галим Ибне Фадланның төрле бәхәсләр уяткан түбәндәге сүзләрен китерә: «Әгәр алар бик җитез вә һәр эштә белемле кешене күрсәләр, бу безнең Раббыбызга хезмәт итәргә бик лаек диләр һәм аны, тотып, муеныннан бау белән агачка асып куя-
***89***
**И**
лар. Ул шунда кисәкләргә таркалып бетә». Бу күренеш, әлбәттә, мәҗүси йолалар белән бәйләнгән. Чөнки исламда кеше үтерү катгый тыела... Билгеле бер шартларда һәлак булган Изгеләрнең каберләре дә изгеләштерелә һәм гыйбадәт кылу урынына әверелә. Төрки-татар дөньясында аксакалларны аеруча ихтирам итү — гадәти хәл. Чөнки гаиләдәге, ырудагы һәм кабиләдәге мәгълүм тәртипне саклау, барыннан да элек, аксакаллар кулында. Аксакалларны ихтирам итүдән җәмгыять дәүләт башлыкларын, ханнарны, каһан-патшаларны ихтирам итүгә күчә. Изге дип алар Бу дөньядан киткәч игълан ителәләр. Үз хакимиятен мәҗүси алладан, Тәңредән, исламда Аллаһы Тәгаләдән алган хан-каган-патша-шаһ, Бу дөньядан киткәннән соң да, үзенең изгелек дәрәҗәсен саклап кала. Һәм моның бик тирәннән килгән тагын бер сәбәбе бар. Үтә архаик карашлар буенча, үлгәннәрнең һәммәсе дә, Бу дөньяда нинди дәрәҗәгә ия булуларына карамастан, Теге дөньяда аллаларга әвереләләр, дип уйланылган. Һәм мондый карашларның аеруча киң таралган булуы О. М. Фрейденберг хезмәтләрендә кирәк дәрәҗәдә тәфсилле исбатланган.
*Әдәбият:* Ибн-Фадлан о народах Восточной Европы // Из глубины столетий.— Казань, 2000.— С. 83; *Гумилев Л. Н.* Древние тюрки.— М., 1993.— С. 79; *Фрейденберг О. М.* Миф и литература древности.— М., 1978; *Дәүләтшин Г.* Төрки-татар рухи мәдәнияте тарихы.— Казан, 1999.— 91—94 б.
**ИИСУС ХРИСТОС**, халыкара мифологиянең гаять катлаулы, каршылыклы персонажларыннан берсе, христиан диненә нигез салучы. Шул диндә ул өч вазгыятьтә, өч сурәттә гәүдәләнә: Алла-Ата, Алла-Ул һәм Алла-Изге Рух. Аның образындагы каршылык әнә шуннан ук башлана: әгәр И.Х. христиан диненең иң югары дәрәҗәле Алласы икән, димәк, ул өч рәвештә була алмый. Мәгълүм булганча, христиан
***90***
дине тулысынча монотеизмга — берал-лалыкка нигезләнә дип санала. Димәк, христианлыкның иң югары дәрәҗәле Алласы да бер һәм бердәнбер булырга тиеш. Әмма христианлыкта без моны күрмибез. Дөресен әйткәндә, бу — табигый күренеш. Чөнки христиан дине һәм И.Х. турында бихисап легендалар барлыкка килгән чорда Борынгы Шәрекъ илләренең барысында да (Борынгы Мисырда, Борынгы Греция белән Римда, Эфиопиядә, Хетт дәүләтендә һ.б.) күпаллалык — политеизм хөкем сөрә. Христианлык барлыкка килгән җирләрнең тирә-ягында күпаллалык кына хөкем сөргәч, ул элгәреге христианлыкка да, әле генә формалашып килгән И.Х. образына да җитди йогынты ясаган булса кирәк. Нәкъ әнә шуңа күрә христианлыкның Изге китаплары, бигрәк тә Инҗилләрнең дүртесе дә, шул чорларда халык арасында киң таралган һәм көчле эпик традицияләр йогынтысына дучар булган. Чөнки бу традицияләр, бигрәк тә шумер-аккадларның Гильгамеш турындагы «Барысын да күргән зат турында» дип аталган эпосын да күз уңында тотсак, алар христианлыктан күпкә иртәрәк формалашканнар һәм үзләренең көчле традицияләрен тудырганнар. Әйтелгән фикер борынгы грек шагыйре Гомер поэмалары дип саналган «Илиада» белән «Одиссея»га да карый. Чөнки аларның да барлыкка килүе б.э.к. ХII—VIII гасырларга нисбәтләнә. Яисә Вергилийның «Энеида»сы!.. Бу дәрәҗәдәге мөһим әсәрләр, искәртелгәнчә, башлангыч христианлыкка да, И.Х. образына да билгеле бер йогынты ясаган булырга тиеш. Шуның белән бәйле рәвештә христианлыкның Изге китапларындагы И.Х., дини-мистик персонаж булуга караганда, күбрәк әкияти-мифологик, хәтта эпик-мифологик герой кебегрәк гәүдәләнә. И.Х. образы чагылыш тапкан Инҗилләр дә саф эпик сюжетлардан торалар: каһарманның тылсым юлы белән Дөньяга килүе; аның
гайре табигый гамәлләре: үлеләрне терелтүе; сукырларны күзле итүе; су өстеннән йөрүе. Игътибарны аеруча җәлеп иткәне — И.Х.ның үлгәннән соң күккә ашуы. Халык эпосында бу сюжет И.Х.тан күпкә иртә мәгълүм була. Әйтик, ул Борынгы һиндлеләрнең «Ма-хабхарата» эпосында да бар. Гомумән, халык дастаннарында бик күптәннән билгеле. Җөмләдән, христианлыкның Изге китапларында Борынгы Шәрекъ эпосында һәм легендаларында чагылыш тапмаган бер генә сюжет та юк! Шуның белән бәйле рәвештә И.Х. торган саен, үзенең илаһилыгыннан ераклаша барып, гади кеше һәм адәм балалары кавеменә якыная бара. Һәм чыннан да: әгәр И.Х. югары дәрәҗәле Алла булса, кем аңа каршы хыянәт кыла алыр иде?! Бигрәк тә кем соң Алла кадәр алланы, җәзага тартып, тәрегә кадаклап куя алыр иде?! Бераллалыкка нигезләнгән диннәрнең берсендә дә мондый гамәлләр мөмкин түгел!.. Нәтиҗә ясап, христиан дине белгечләренең түбәндәге фикерләрен китерергә мөмкин: тарихи мәктәп вәкилләре язуынча, кайчандыр Галилеядан чыккан бер вәгазьче (проповедник) булган. Соңыннан әлеге талантлы шәхес турында бихисап ле гендалар барлыкка килгән. Сүз, нигездә, легендар-мифологик шәхес хакында баргач, аның чынлыкта кем булуын ачыклау тагын да катлаулана. Күрсәтелгән тарихи мәктәп вәкилләре И.Х.ның чын, объектив биографиясен ачыклауны максат итеп куялар. Димәк, бу галимнәргә Инҗилләрдә чагылыш тапкан уйдырмаларның барысын да кире кагарга, инкяр итәргә яисә аларга, әлеге уйдырмаларга гади кеше акылы кабул итәрдәй аңлатмалар бирергә туры килә. Бу галимнәр И.Х.ны башка «тормыш укытучылары», Сократ, Аристотель, Конфуцийлар белән бер дәрәҗәгә куеп, аның илаһилыгын, гомумән, кеше-алла идеясен юкка чыгарырга тырышалар. Һәм бу фикердә объективлык юк дип һич тә әйтеп булмый. Чөнки И.Х. образындагы кискен
**И**
каршылыкларны башкача берничек тә аңлатып булмый.
*Әдәбият:* Иисус Христос// Атеистический словарь.— М., 1983.— С. 183; *Зурабова К. А., Сухачевский В. В.* Мифы и предания. Античность и Библейский мир.— М., 1999.— С. 113—121; Инҗил / Изге китапны тәрҗемә итү институты.— Казан, 2001; Жизнь Иисуса Христа // Библейские легенды.— М., 1991.— С. 197—287; *Джон Янг.* Христианство.— М., 1999.
**ИКЕ ДӨНЬЯ**, ислам тәгълиматы белән турыдан-туры нисбәтле төшенчә; *Ике җиһан, Ике галәм* тезмәләре дә шул ук тамырдан. Гомуми мифологиядән билгеле булганча, Җиһан (Галәм) өч дөньядан тора: Күк дөньясы, адәм балалары яши торган Җир өсте һәм кешеләр Бу дөньядан киткәч иңә торган Җир асты дөньясы. Моннан принципиаль аермалы буларак, ислам Җиһанда И.д. гына бар дип белә: кешеләр яши торган Бу дөнья һәм кешеләр үлгәч иңәчәк Ахирәт дөньясы. Соңгысы — мәң гелек. Бу хакта Коръәндә дә әйтелә. «Гашия (Томалаучы) сүрәсе»ндә түбәндәгечә язылган: «Әй кяферләр, сез дөнья тормышын өстен куясыз. Гәрчә, Ахирәт тормышы тагын да хәерлерәк һәм ул — мәңгелек. Хактыр ки, бу турыда әүвәлге китапларда да, Ибраһим белән Мусага иңдерелгән китапларда да язылган иде» (88: 16—19). Адәм баласының Бу дөньядагы тормышы Ахирәттәге мәң гелек тормышка хәзерлек кенә дип рас лый ислам тәгъ лиматы. Суфичылык идеяләренә нигезләнгән шагыйрьләр дә шул ук фикерне яклый. С. Бакыргани (?—1186), мәсәлән, болай дип язган: «Гашыйкдин сормаңыз (сорамагыз) дөнья вә гокба» (Бу дөньяны һәм Ахирәтне). Исламда И. д. фәлсәфәсе хөкем сөргәнгә күрә, адәм баласының да *ике тормышы* бар дип санала. Ягъни ислам, кеше мәңгелеккә юкка чыга дигән фикерне турыдан-туры кире кагып, адәм балаларында өмет чаткысы уята, кешене зур фаҗигадән коткарып калырга тырыша. Хәер,
***91***
**И**
яһүд дине, христианлык кебек классик диннәрдә дә бу шулай. Һәм бу фикергә Җир йөзендәге миллионлаган кеше, чын күңелдән ышанып, үзен Ахирәттә — Икенче дөньяда Җәннәткә керү өчен әзерли: тәүфыйклы тормыш белән яши, гыйбадәт кыла; биш вакыт намазын калдырмый; ураза тота; садака бирә; хәленнән килсә — Мәккәдәге Кәгъбәгә хаҗ кыла. Бу гамәлләрнең барысы да, һичшиксез, югары бәяләнергә тиеш. Сүз бит Ахирәттә Җәннәткә керү турында гына бармый; Бу дөньяда да тәртипле, тыйнак яшәү күз уңында тотыла. Димәк, И. д. турындагы күзаллаулар,— һичшиксез, прогрессив идея. Шуңа күрә ул фольклорларда да, язма әдәбиятта да киң чагылыш таба. Әйтик, «И.д. — теләгем бер» мөнәҗәтендә түбәндәге сүзләр дә бар: «И Ходаем, морадым бир, И. д. — теләгем бер: Атам-анам илә безне көткән Җәннәткә ирештер!» Яисә «Рәхмәтең киңдер Сәнең» мөнәҗәтеннән шул ук рухта яңгыраган ике юл: «Рәхмәтең киң, рәхмәт илә яраткансың Сән бәне, Дөнья-Ахирәттә үземне мәхрүм әйләмә бәне». Гадәттә, халык әкиятләрендә йә дастаннарда мифологик Урман, Елга, Диңгез, Су, Тау бар икән, алар, гадәттә, Икенче дөнья атрибутлары яисә шулар үзләре Икенче дөнья буларак гәүдәләнәләр. Күрсәтелгән атрибутларның барысы да, гадәттә, *Үлеләр дөньясы* буларак кабул ителә. Шул ук И. д. категориясе кайбер мәкальләрдә дә чагылып китә: «И. д. — бер акча»; «И.д. — бер морҗа, төтене кайтмаса ярый». «Таһир илә Зөһрә» дастанында Таһир үзенең мәгъшукасы хакында болай ди: «И. д. дәүләте, Зөһрә җаным, әлфирак!» Башкорт халкының киң мәгълүм кобаерының «Заятүләк» дип аталган вариантында, Заятүләк үзенең туган илен сагынып саргая баш лагач, кыз аңа түбәндәге сүзләр белән мөрәҗәгать итә: «Әй батырым, батырым, әйтче, күңелең табармын: И. д. йөзендә Сиңа дару табармын...» «Бабахан дастаны»ннан: «Диде: «И падишаһ һәр дү галәм (И һәр И. д.ның
***92***
патшасы), һәмма галәм сәңа ирер мөссәлләм (тапшырылган)». Шул ук әсәрдән: «Диде: «И һәр ике галәмнең шаһы, тәкъдирдән бирдең хәрамле бу гамеме» (Һәр И.д.ның шаһы — И.д.ның да, ягъни Дөньялыкның һәм Ахирәт көненең хуҗасы булган Аллаһы Тәгалә). И. д. белән бәйле гыйбарәләр язма әдәбият әсәрләрендә дә еш очрый. С. Сараиның «Гөлстан»ыннан: «Гыйлем — ике җиһан күрке»; «Ике галәм арасы — бушлык»; Котбның «Хөсрәү — Ширин хикәйәте»ннән: Ширинга ихлас күңелдән гашыйк булып, тау белән көрәшә башлаган Фәрһад болай ди : «Кеше булма-су — мән-тик — хан вә мансыз, Ни дөнья, ни дин — ике җиһансыз». Г. Ис хакыйның «Бер тоткынның са ташуы» (1913) хикәясеннән: «...бу пәрдәдәге мисал И. д. арасында очып йөрүләрем...»; Мөхәммәдьярның «Төх-фәи мәрдан»ыннан: «Хода И. д.да яр буласы, колакка ал моны, Адәм баласы». И. д. гыйбарәсе Утыз Имәнидә аеруча еш очрый — бу үзе суфичылык галәмәте булса кирәк! «Гыйлемнең өстенлеге турында төркичә бәетләр»дән: «Кешенең яшерен хәзинәсе — гыйлем, Гыйлем белән хаким була И. д.»; «Горбәтлектә йөрүчеләргә бүләк һәм аларның хурлыкка калу вакыйгалары» поэмасыннан «Дөнья хөрмәте акча белән, и туган, Ахирәттә хөрмәт — галәм белән, шуны бел тагын».
Күрүебезчә, И. д. белән бәйле күз аллаулар татар рухи дөньясында җи тәр лек дәрәҗәдә киң таралган.
*Әдәбият:* Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 560 б.; *Хөснуллин К.* Мөнәҗәтләр һәм бәетләр.— Казан, 2001; *Исхакый Г.* Әсәрләр: 15 томда: 2 т.— Казан, 1999.— 232 б.; БТӘ.— 183 б.; Бакырган китабы / Басмага әзерләүче Ф. Яхин.— Казан, 2000.— 40 б.; *Котб*. Хөсрәү вә Ширин.— Казан, 2003.— 106 б.; *Г. Утыз Имәни әл-Болгари.* Шигырьләр, оэмалар.— Казан, 1986.— 156, 158 б.
**ИМАМ**, *гар*. амма *—* «алда торучы»; мөселманнарның бергәләп намаз укуына җитәкчелек итүче, намазны алып баручы, мәхәллә башлыгы. Исламның башлангыч чорында, 622—632 елларда Мәдинәдә бу вазифаны Мөхәммәд г-м үзе үтәгән. Соңрак бу вазифаны хәлифәләр Әбүбәкер, Гомәр, Госман һәм Гали башкарганнар. Габбасилар династиясе чорында (750—1258) И. вазифаны махсус билгеләнгән кешеләр башкарган. Авыл мәчетләрендә И. эшен белеме шәригать кануннарын бозмас дәрәҗәдә булган руханилар алып барган. Ә инде шәһәрләрдәге зуррак мәчетләрдә И. булу өчен махсус белем кирәк булган. И.ның белеме, үз-үзен тотышы, гыйбадәтне оештыруы турында Коръәндә кат-кат әйтелә. Мәсәлән, «Бәкарә (Сыер) сүрәсе»ндә: «Заманында Раббы Ибраһимны берничә сүз белән сынап карады һәм эш тәмам булгач әйтте: «Мин сине кешеләрне өндәүче *(имам)* итеп куячакмын»,— диде. Ибраһим: «Йа Раббым, минем кардәшләрем арасыннан да имамнар билгелә»,— диде. Аллаһ әйтте: «Залимнәр *(кяферләр)гә* андый вәгъдәм юк»,— диде. *(Хәзрәти Ибраһим нәселендә мөселманнар да, кяферләр дә бар иде)*» (2: 124). Шуңа якын фикерләр «Касас (Кыйссалар) сүрәсе»ндә дә бар: «Без шул кыерсытылганнарга ярдәм итәргә теләдек. Алардан *(хәерле эшләргә)* өндәүче И.нар чыгарып, аларны *(фиргавен халкының)* милкенә *(Мысырга)* варис итәргә теләдек» (28: 5). Коръән тәгълиматы буенча, кирәкле өммәтнең бөтен язмышы И. эшчәнлегенә бәй ле. Моның шулай булуын ислам тарихының башлангыч чоры да раслый. Искәртелгәнчә, ул чорларда дини һәм дөньяви хакимият бер үк кеше — беренче халифәләр кулында була. Бу хәл үз чиратында аерым каршылыкларга да китерә. Сөнниләрдә И. — мөселман общинасының һәм мө селман дәүләтенең башлыгы. Шигыйләрдә исә И. һәрвакыт Мөхәммәд г-м яки аның кияве Гали нәселеннән килгән
**И**
зат булырга тиеш. Ислам тарихында һәм мөселман өммәтенең көндәлек тормышында мөһим урын алып торган И. образы рухани әдәбиятта тик уңай яктан гына сурәтләнгән. Әмма ХХ гасыр башы татар әдәбиятында (бигрәк тә Г. Тукай иҗатыннан башлап) И.га кире мөнәсәбәт формалаша башлый. Үзенең «Татар кызларына» (1906) дигән шигырендә Г. Тукай бо-лай дип яза: «И.нар кайда аударса — аварсыз». Шул ук тенденцияне дәвам итеп, Н. Исәнбәт үзенең «Хуҗа Насретдин» (1939) комедиясендә тагын да «тирәнгәрәк китә»: әсәрдә әйтелгәнчә, бер көнгә хан булу дәрәҗәснә ирешкән Хуҗа Насретдин И.нарны кое казырга җибәрә. Шәригать буенча бу рөхсәт ителми, әлбәттә. Тик мәсьәләнең тагын бер аспектын истә тотарга кирәк: әлеге комедия 1939 елда — Советлар илендә «сугышчан атеизм», «алласызлык», «имансызлык» чәчәк ату дәрәҗәсенә күтәрелгән чорда язылган. Ул елларда И.нар, гомумән, мөселман руханилары, дин әһелләре турында башкача язарга ярамый иде!..
*Әдәбият:* Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 20, 361 б.; Имам // Татарская энциклопедия.— Т. 2.— Казан, 2000.— С. 564; Имам // Ислам. Белешмә-сүзлек.— Казан, 1993.— 53—54 б.; Ислам. Энциклопедический словарь.— М., 1991.— С. 97, 98.
**ИМАН**, *гар.* амана — ышану, инану сүзеннән. Әмма *И.* сүзенең мәгънәләре байтак. Исламда ул, барыннан да элек, Аллаһка, аның пәйгамбәрләренә һәм исламның нигезләренә ышануны белдерә. Коръәндә, мөселман халыкларының көндәлек тормышында, фольклорда һәм әдәби әсәрләрдә еш очрый торган *И.* сүзе, нигездә, аңлаешлы төшенчә. Тик мөселман рухани әдәбиятында бу сүзне аңлау һәм аңлату шактый катлауландырылган. Бәлки, бу хәл *И.* сүзенең Коръәндә күп мәртәбә (кырыктан артык) һәм төрле
***93***
**И**
мәгънә төсмерләрендә кулланылуы белән бәйледер?! VIII гасырда ук инде *И.* сүзенең мәгънәләре турында төрле дискуссияләр башлана. Мөселман дине әһелләре *И.* сүзенең нигезен тәшкил иткән өч элементка басым ясыйлар: Аллаһның барлыгына ихлас күңелдән ышану; ислам таләпләренә тулысынча һәм берсүзсез буйсыну, изге гамәлләр кылу; зарури дини ритуалларның барысын да үтәү. Алга таба әлеге элементларның һәрберсе аерым бәхәс объектына әверелә: аларның кайсы мөһимрәк; чын И.да нәрсә күбрәк; И.ны «арттырып» яки «киметеп» буламы? Әгәр мондый гамәлләр мөмкин икән, аларның нәтиҗәләре нинди булачак?.. Тик бер генә сорау бәхәссез булып кала бирә: кешенең И.ы бармы, юкмы? *И.* сүзе үзенең тулы һәм объектив мәгънәсе түбәндәгеләрне аңлата: Ал-лаһның барлыгына һәм берлегенә, Коръәнгә һәм пәйгамбәрләргә ышану; аларның барысын да чын күңелдән кабул итү; ислам таләпләренең барысын да үтәү. Чын мәгънәсендәге мөэмин-мөселман өчен объектив дөньяны — чынбарлыкны кабул итү ислам таләпләре кысаларыннан чыкмас ка тиеш. Коръән дә шуны таләп итә. Мәсәлән, «Бәкарә (Сыер) сүрәсе»ндә: «Аларга: «И. китергән адәмнәр кеби, сез дә И.га килегез»,— дип әйтелсә дә, алар: «Ахмаклар И. китерә дип, без дә И. китерикме?» — диләр. Чынлап та, алар үзләре ахмак, ләкин бу турыда үзләре генә белми» (2: 13). И. хакындагы иң тулы мәгълүмат шул ук сүрәнең 177 нче аятендә бирелә: «Йөзегезне Көнчыгыш яки Көнбатышка таба карату гына *(гыйбадәт кылу гына)* игелек кылу түгел. Чын игелек ул — кешенең кылган яхшы гамәлләредер: Аллаһка, Ахирәт көненә, фәрештәләргә, китапларга, пәйгамбәрләргә инану; якыннарга, ятимнәргә, юксылларга, юлда калганнарга *(адашканнарга)*, теләнчеләргә вә колларга *(әсирләргә)* кадерле малыңнан өлеш чыгару, намаз кылу, зәкят бирү. Антыңны җиренә җиткезү, авыр заманнарда, хасталыкта
***94***
вә сугыш вакытларында сабыр итү, түзем булу. Чын мөселман кешесенең сыйфаты шулардан тора. Мөттәкыйлар *(Аллаһның җәзасыннан курыккан мөэминнәр)* бары тик шундыйлар гына була ала» (2: 177). Бу аятьтә И.га ышанган кешенең мөэминлеге кирәк дәрәҗәдә тулы һәм төгәл билгеләнгән. Дөресен әйткәндә, хак мөселман башкарырга, үтәргә тиешле гамәлләр әллә ни катлаулы да, авыр да түгел. Аларны тулысынча үтәү, ислам тәгълиматы буенча, Икенче дөньяда Җәннәткә «юллама» ролен үти алыр иде. Әгәр бу — мәсьәләнең дини ягы булса, аның шундый ук мөһим дөньяви аспекты да бар: әлеге таләпләрнең барысын да үтәү җәмгыятьтәге мораль-этик вазгыятьне шактый җиңеләйтер, камилләштерер иде... Мәгълүм ки, И. кеше тормышының бик күп якларына кагыла. Димәк, ул фольклорда һәм әдәбиятта да киң чагылыш таба. Мәсәлән, С. Бакырганида: «И.ның нуры синдә, шөкер кылгыл»; Ф. Бурнашның «Яшь йөрәкләр» пьесасында: «*Сәйфулла.* Үзем дә, килеп тормасыннар дип, И.ны ешлый гына торам». Совет чорында дини ышануларга караш үзгәрү белән бәйле рәвештә, Н. Исәнбәтнең «Портфель» (1929) комедиясендә И. белән сәүдә итү турында да хәбәр ителә. Ә инде соңгы унъеллыкларда И.га һәм дингә игътибар арту сәбәпле, Л. Шагыйрьҗан, мәсәлән, И. яңарту зарурлыгын ассызыклый. Язма әдәбиятта И.га игътибар, барыннан да элек, халык иҗатының уңай традицияләреннән килә, әлбәттә. Халык дастаннарында һәм мөнәҗәтләрдә И. мәсьәләсе шактый ук киң һәм ислам кануннары таләп иткәнчә яктыртыла.
*Әдәбият:* Иман // Ислам. Энциклопедический словарь.— М., 1991.— С. 100; Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батуллла.— Казан, 2000.— 14, 27 б.; Коран / Пер. смыслов и комм. В. Пороховой.— Дамаск-М., 1996.— С. 22, 34, 46; *Яхин Ф.* Иман.— Казан, 1993.
**ИНҖИЛ**, *грек.* изге хәбәр; христианлыкның Изге китаплары. Аларда сүз Иисус Христосның тормыш юлы (леген-дар тормышы) турында бара. Мәгълүм ки, Иске Васыять тә (Старый Завет), Яңа Васыять тә (Новый Завет), Тәүрат үзе дә халык арасында телдән таралган легендалар, риваятьләр һәм хикәятләр нигезендә төзелгәннәр. Шуңа күрә әлеге Изге китапларның һәммәсендә дә халык арасында элек-электән киң мәгълүм булган эпик сюжетлар, мотивлар һәм әдәби-нәфасәти чаралар төп урынны алып тора. Шул ук вакытта мәсьәләнең тагын бер мөһим аспектын истән чыгарырга ярамый: әлеге Изге китаплар,— барыннан да элек, язма әдәбият истәлекләре. Димәк, алар иң элек язмачылык традицияләре закончалыкларына нигезләнәләр. Фаразлауларга караганда, И.ләрдә башта Иисус Христос әйткән сүзләр, гыйбарәләр, фикерләр теркәлеп калган булырга тиеш. Чөнки Иисус Христос — христианлык дип аталган дини-мифологик системага нигез салучы. Кайчандыр телдән сөйләнгән зур күләмле риваять-легендалар нигезендә Иисус Христосның үлеме һәм яңадан терелүе турында зур күләмле хикәятләр барлыкка килеп, И.ләрдә иң элек әнә шулар теркәлеп калган булырга тиеш. Тик бер генә нәрсә уйландыра: христианлык кануннарында Иисус Христос *Алла,* һич югы *Алла-Ул* дип игълан ителә. Христианлык барлыкка килгән чорда аллаларның үлемсезлеге турындагы тезис киң таралган була. Бу хакта антик Греция һәм Рим, эралар чиге чорындагы Мисыр, Борынгы Шәрекъ мифлары нигезендә фикер йөртергә мөмкин. Икенчедән, әгәр Иисус Христос Алла-Ул, яисә Алла булса, ничек итеп аны гади кешеләр үтерә алды икән? Христианлыкта әле хәзер дә бу сорауларга җавап юк һәм була да алмый. Бу «үзеннән-үзе күренеп» торган каршылыктан котылу өчен, И. авторлары үзенең иң якын кешеләре тарафыннан үтерелгән Иисус Христосның яңадан
**И**
терелүе һәм Күккә ашуы турында, чагыштырмача яңа идеягә мөрәҗәгать итәләр. Һәм бу Иисусның Алла булуын дәлилли торган иң көчле аргумент дип кабул ителә. Әмма бу очракта да бер каршылык килеп чыга: халыкара мифология мәгълүматларыннан төгәл мәгълүм булганча, «тереләр» беркайчан да һәм берничек тә Күккә ашмыйлар. Чөнки Күк — Җирнең капма-каршысы буларак, Икенче дөнья. Бер дөньядан икенчесенә «болай гына» күчеп йөреп булмый: мифик персонаж, ул нинди генә зат булса да, бер дөньяда юкка чыккач кына икенче дөньяда пәйда була ала...
И. авторлары дип апостоллар яки аларның укучылары санала. Барлыкка килү вакыты — I гасырның икенче яртысы — IV гасыр. Дүрт И.нең тексты изгеләштерелгән, канунлаш-тырылган. Алар Тәүрат составына кертелгәннәр: Матфей, Марк, Лука һәм Иоанн И.ләре. Чынлыкта христианлыкта башка И.ләрнең дә саны аз түгел. Тик аларның берсе дә канунлашты-рылмаган һәм Тәүратка кертелмәгән... Билгеле булганча, И.ләр исламнан күп иртә барлыкка киләләр. Шушы уңайдан Коръәннең И.ләргә мөнәсәбәте мәсьәләсе калкып чыга. Коръән үзе дә бу мәсьәләгә кат-кат әйләнеп кайта. Мәсәлән, «Гыймран (Мәрьямнең атасы) сүрәсе»ндә: «Әмир, Ләм, Мим. (*Мин, Аллаһ, яхшы белүче*). Аллаһ бер! Аннан башка *(һичбер)* Тәңре юк. Ул тередер, Ул — мәңгелек. Ул — каим *(мәңге үзгәрми торган камиллек иясе). (Ий Мөхәммәд),* Ул сиңа Китапны (Коръәнне), әүвәл иңдерелгән китапларны раслау өчен, өлешләп-өлешләп иңдерде. Моннан алда да Тәүрат белән Инҗилне иңдергән иде. *(Ул китаплар)* инсаннар өчен тугры юл күрсәтүче иде» (3: 1—3). Димәк, ислам И.ләрнең Җирдә Коръәннән иртәрәк барлыкка килүен таный. Моны раслау өчен, Коръәндә И.ләрдә чагылыш тапкан кайбер фундаменталь сюжет-мотивлар да китерелә. Мисалга, шул ук сүрәдән
***95***
**И**
түбәндәге аятьләрне алыйк: «*(Аллаһ)* аны язарга, аңа хикмәтләр, Тәүратны, И.не өйрәтәчәк» *(диделәр фәрештәләр). (Гайсә аларга әйтәчәк):* «Дөресе шулдыр ки, мин сезгә Раббыбыздан аять (*сөенче*) китердем: үзле балчыктан кош сыны ясармын, аңа тыным белән өрермен дә, Аллаһ куәте илә, ул җанлы кошка әверелер. Аллаһ яр дәме илә, мин тумыштан сукырны күзле итәрмен, тилчәле хасталарны сәламәтләндерермен, үлеләрне тергезермен» (3: 48—49). Китерелгән аять, христианлыкның һәм исламның асылын, алар арасындагы аермаларны ачыклау өчен, бик зур әһәмияткә ия. Искәртелгәнчә, ислам *Иисус — Алла* дигән раслауга, яки *Иисусны Алла-Ул* диюгә кискен каршы чыга. Шулай ук Иисусның өч рәвештә, ипо-стасьта сурәтләнүен дә кабул итми. Коръәндә Иисус — тирән ихтирам ителгән пәйгамбәрләрнең берсе. Шуның белән бергә, табигый, Коръәндә аның функция-гамәлләре дә билгеле бер үзгәрешләр кичерә. Әгәр И.дә: Иисус балчыктан кош сыны ясап, аңа җан кертте; сукырны күзле ясады; үлеләрне терелтте, диелсә, Коръән, мондый гайре табигый раслауларның барысын да кире кагып, әлегедәй гамәлләрнең һәммәсе дә Аллаһы Тәгалә кодрәте белән генә башкарыла ала дип раслый. Коръән Иисусның И.дә сурәтләнгән тормыш юлындагы тагын бер күзгә күренеп торган каршылыкны инкяр итә: Иисуска хыянәт кылу мөмкинлеге тулысынча кире кагыла. Аны тәрегә кадаклап кую мөмкинлеге дә алып ташлана: Аллаһы Тәгалә аны Үз янына — илаһи Күккә ала. Шуның белән Иисус Христос төрле эзәрлекләүләрнең барысыннан да коткарыла. Күзәтелгән мәгълүматлар нигезендә тагын бер җитди нәтиҗәгә килергә мөмкин: Коръәндә дини-мифологик фикерләүнең И.ләр белән чагыштырганда югарырак баскычы чагылыш таба.
*Әдәбият:* Библия. Книги Священного Писания Ветхого и Нового Завета. Ка-
***96***
нонические.— М., 1994.; Евангелие // Атеистический словарь.— М., 1983.— С. 159—160; Коран / Пер. под ред. акад. И. Ю. Крачковского.— М., 1990.— С. 60, 61; Инҗил / Изге китапны тәрҗемә итү институты.— Казан, 2001.
**ИНИЦИАЦИЯ**, *лат*. *inititiare —* багышлау, ыруның яки кабиләнең йола серләрен аңлату, шуларны башкара белүне яки белмәүне ачыклау өчен, яшүсмерләргә сынау (рухи һәм физик мөмкинлекләрен ачыклау) өчен уздырыла торган катлаулы һәм авыр йолалар комплексы. Бу йолалар оештырылган вакытта үсмерләр бик читен шартларга куела: алар кешеләр җәмгыятеннән, ырудан һәм кабиләдән, нинди дә булса коллективтан читләштерелә. Һәрбер үсмер авыр йола-сынаулар алдында ялгызы кала, изоляцияләнә. Мондый гамәлләрнең зарурлыгы түбәндәгечә аңлатыла: И. алдыннан яшүсмер «үләргә» тиеш! Чөнки, әгәр сынау йола ларының барысын да уңышлы үтәп чыкса, ул бөтенләй башка, яңа сыйфатларга ия булган, төрле һөнәрләргә өйрәнгән зат булып терелә, яңадан туа. Бу гамәлләрнең, чыннан да, шу лай булуын дәлилләү өчен, үсмер малай лар һәм кызлар гади кешеләр кебек йөрүләрен оныткан булып кыланалар һәм яңадан йөрергә өйрәнә башлыйлар... И. проблемасы фәндә ярыйсы ук яхшы өйрәнелгән. Димәк, без төп игътибарны проблеманың икенче аспектына — И. йолаларының халык иҗаты әсәрләрендә чагылышына юнәлтергә тиеш. Әйтик, татар халык әкияте «Ярлы егет белән Патша кызы»нда егет әнисенә болай ди: «Әнәй, ди, безнең патшаның унсигез яшьлек кызы бар икән, патша шул кызын кешегә күрсәтми үстерә икән, син, ди, патша сараена барып, шул кызны миңа аклашып кайт әле,— ди» (*аклашу —* кызны яучылаган егеткә бирергә риза булу). Биредә И. йолаларының нигезен тәшкил иткән күренешләрнең берсе — яшүсмерләрне кешеләр коллективыннан читтә тәрбияләү шар-
ты чагылыш таба. «Кучер малае» әкиятендә сөйләнгәнчә, Җен яки Дию егетне Су асты патшалыгына алып китә һәм шунда аны җирдә булмаган (Егетнең ат булып әверелә алуы!) һөнәргә өйрәтеп җибәрә. Әкияттә Су асты патшалыгы —Үлеләр дөньясын символлаштыра. Ягъни әлеге ярлы егет, Үлеләр дөньясында «үлеп», бөтенләй башка бер сыйфатта терелә: хәзер инде ул гайре табигый «тылсым» көченә дә ия. И. йолаларын уңышлы үтәп чыккан үсмер дә «үлеп», төрле һөнәрләргә өйрәнеп, яңадан терелә. И. йолаларының кайберләре әкиятләрдә турыдан-туры чагылыш таба. «Сыер булган» әкиятендә сөйләнгәнчә, Егет, арысланның авызына кереп, аннан бөтенләй башка бер кеше булып чыга. Биредә без И. йоласының бер күренеше белән очрашабыз кебек: анда үсмер малай агачтан бер ерткыч хайван рәвешендә ясалган корылманың «авызына» кереп, шунда ниндидер һөнәрләргә өйрәнеп, бөтенләй башка бер сыйфатта кире чыга. Башкорт халык әкияте «Утлы-йәшенле кылыч»та сөйләнгәнчә, патша, имеш, шундый бер төш күрә: аның бер кызы туачак; ул билгеле бер яшькә җиткәч, аны кемдер урлап китәчәк. Патша җир астында махсус сарай төзи. Патша кызы әнә шул сарайда яши. Җир астындагы сарай, табигый, җир астындагы Икенче дөньяны гәүдәләндерә. Ягъни патша кызы үлемгә хөкем ителгән булып чыга. Тик Дию-Пәри әлеге кызны ба рыбер урлый: И. йолаларының тра-ди цияләре шуны таләп итә... Шул ук халыкның «Таз батыр» әкияте ни гезендә башкорт галимнәре Л. Ба-раг белән М. Минһаҗетдинов Таз образының килеп чыгышы мәсьәләсен ачыклыйлар. Билгеле булганча, Таз, гаять үзенчәлекле персонаж буларак, төрки-татар, монгол һәм иран телле халыкларның тылсымлы һәм көнкүреш әкиятләрендә еш очрый. В. Я. Пропп мәгълүматлары буенча, чәчсез (таз) каһарман образының килеп
**И**
чыгышы И. вакытында башкарыла торган йолалар — яшь егетләрне һәм гаскәрләрне сынау белән бәйләнгән. Шул йолаларда егетнең башы белән төрле манипуляцияләр оештыру аерым бер урын алып торган: яшь егетнең башына, «никах эшләпәсе» дип, үгез куыгы, сарык бәрәненең ашказанын кидертә торган булганнар. Аерым очракларда яшүсмернең чәчен кырганнар... Бик борынгы карашлар буенча, кешенең җаны чәчендә саклана. Әгәр яшүсмернең чәче кырылган яки башкача ничектер «күренмәс дәрәҗәгә җиткерелгән» икән, димәк, аның җаны да юкка чыккан, ягъни ул үлгән. Ә инде үлеп терелү — И. йолаларының төп таләпләреннән берсе. Искәртелгәнчә, халык әкиятләрендә дә шул ук идея уздырыла. Башкорт халык әкияте «Көтөүсе егет»тә әйтелгәнчә, хайваннарның һәм кошларның телен аңлау өчен, егет өч мәртәбә еланның, авызыннан кереп, койрыгыннан чыга. Әкияттәге бу күренеш тә И. йолаларына билгеле бер иллюстрация булып тора. Типологик яктан шуңа якын күренеш татар халкының «Таңбатыр» әкиятендә дә бар. Анда тасвирланганча, Убырлы карчык аяксыз Таңбатырны, кулсызны һәм күзсез-сукырны йотып, тулысынча элеккеге хәлләренә кайтарып, аяклы, куллы һәм күзле итеп төкерә. Әгәр без, шул рәвешчә дәвам итеп, күп санлы әкиятләрдән И. йола-ритуалларының билгеле бер чагылышын эзли башласак, аларның һәммәсен яңадан торгызып, реконструкцияли алыр идек.
*Ә д ә б и я т: Семира* и *В. Веташ.* Астрология и мифология.— СПб., 1998.— С. 203; *Ле-винтон Г. А.* Инициация и мифы // МНМ: В 2 т.: Т. 1.— М., 1987.— С. 543—544; *Пропп В. Я.* Исторические корни волшебной сказки.— Л., 1946; БХИ: Әкияттәр: 2 нсе китап / Төз. М. Минһаҗетдинов, Ә. Хари-сов.— Өфө, 1976.— 327 б.
**ИНШАЛЛА**, Аллаһы Тәгалә исеме белән бәйләнгән, көндәлек тормышта, халык иҗаты әсәрләрендә һәм язма
***97***
**И**
әдәбиятта еш очрый. «Бәкара (Сыер) сүрәсе»ндә, нинди сыерны корбан итеп чалу хакында сүз барганда: «Без, И., боерганнарны үтәрбез, ул сыерны табарбыз»,— диделәр» (2: 70); «Кәһаф (Мәгарә) сүрәсе»ндә: «Муса әйтте: «Иншаэаллаһ, Син минем чыдамлыгымны күрерсең. Синең әмереңнән чыкмам» (18: 69). (Ни хикмәттер, Р. Батулла бер үк *И.* сүзен төрлечә язылышта бирә. — *Ф. У*.). Шул ук рухта «Нур (Нур) сүрәсе»ндә: «Буйдакларны, колларыгыздан, җарияләрегездән булганнарны өйләндерегез, кияүгә бирегез. Фәкыйрь булганнарны Аллаһ үз нигъмәтләре илә баетыр, иншаэаллаһ» (24: 32). Китерелгән мисалларда *И*. сүзенең төп мәгънәләре чагылыш таба. Көндәлек тормышта да, язма әдәбият әсәрләрендә дә әлеге сүз шул ук мәгънәләрдә кулланыла. Мисалга, Н.Исәнбәтнең «Һиҗрәт» (1923) комедия-сатирасында: «*Узгынчы.* Баһави... Мин төчкерсәм, эшләрең барып чыгар, И.!»; шул ук мәгънәдә Г. Бәшировның «Туган ягым — яшел бишек» повестенда: «Һи, бәясеннән торылмас, кем, җиңги, ул ягына калгач, шәт, И., килешербез».
*Әдәбият:* Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батуллла.— Казан, 2000.— 13, 280, 330 б.; Коран/ Пер. смыслов и комм. В. Пороховой.— Дамаск-М., 1996.— С. 30, 332, 338; *Бәширов Г.* Сайланма әсәрләр.— 3 т. Туган ягым — яшел бишек.— Казан, 1968.— 81 б.
**ИРӘМ БАГЫ**, борынгы легендаларда, хикәятләрдә һәм дастаннарда гүзәл пәриләр, Пәри кызлары яши торган әкияти матур бакча. Кайбер хәбәрләргә караганда, И. б. — исламда киң сурәтләнгән Җәннәт ул, яки Җәннәт шул И. б.ында булган дигән мәгълүматлар да бар. И.б., чыннан да, әйтеп бетергесез матур бакча итеп сурәтләнә. Анда шулай ук әкияти матур гөлләр-чәчәкләр үсә, гаҗәп тәмле җимешләр өлгерә. И. б.ында
***98***
бик матур, тәүфыйклы, гөнаһ кылу дигәннең нәрсә икәнен дә белмәгән яшь кызлар һәм егетләр генә яши ала. Урта гасырлар халык иҗаты һәм язма әдәбият әсәрләрендә И. б. нәкъ әнә шул рухта сурәтләнә. Әйтик, «Бабахан дастаны»нда Зөһрә турында сүз барганда: «Рухы мисле Ирәмнең былбылы дәк»; яки шул ук Зөһрәне гомумирәк яссылыкта күзаллаганда: «И гөләшан баг Ирәм, и миһербан зиба санәм, Ләтылең мәрабыни дәмбәдәм күрмәгәй ирдем кяшки». Язма әдәбият әсәрләреннән Ф. Кәриминең «Аурупа сәяхәтнамәсе»ннән зур булмаган өзек китерергә мөмкин: «Версальдәге бакчаларга «Багы Ирәм» димәктән башка тәгъдифкә имкән юктыр». Р. Батулла үзенең «Сөембикә» кыйссасында И. б.н тәфсилләп һәм гаять югары әдәби осталык белән сурәтли.
*Әдәбият: Пиотровский М. Б.* Корани-ческие сказания.— М., 1991.— С. 61; Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 61 б.; *Исәнбәт Н.* Татар халык табышмаклары.— Казан, 1970.— 52 б.
**ИСЕМ**, лексик яктан бик күп мәгънәләргә ия булган сүз. Шуңа күрә аңлатмалы сүзлекләрдә аңа киң урын бирелеп, И.нең байтак мәгънәләре шәрехләнә. Биредә исә «кешегә тугач та бирелә торган шәхси атама; ат» турында гына сүз барачак һәм, әлбәттә, сүзнең мифологик мәгънәсенә дә игътибар итәчәкбез. Бик борынгыдан килгән карашлар буенча, һәр кешенең И.е аның асылына, мәгълүм идиомага мөрәҗәгать итсәк, адәм баласының И.е җисеменә туры килергә тиеш. Гомумән алганда, И.сез кешеләр булмый. Шул ук вакытта бик борынгы заманнардан ук кешенең И.е югары бәяләнә. Борынгылыктан калган гореф-гадәтләрне яхшы саклаган яисә шул дәрәҗәдә торган ыру, кабилә, халыкларда И.не берәр орыш-сугыш вакытында «яулап алу» таләп ителә. И.е булмаган кеше,
орышта берәр дошманын җиңгәч, үлем алдында калган яугирдән аның И.ен сорарга һәм әлеге яугир үзенең И.ен әйтергә тиеш: ыру-кабилә кануннары шуны таләп итә! Шул рәвешчә, кеше үз дошманының И.енә ия була һәм шул дошман И.ен йөртә башлый. Тормыштагы әнә шул кырыс канун, соңрак бераз «йомшарып», халык эпосы — дастаннарга да килеп керә. Урта гасырлар төрки-татар дастанының татарча версиясе «Чура батыр»да әйтелгәнчә, әтисе үзенең улын орышта җиңелгән дошманының Чура И.е белән атый. Моннан күренгәнчә, төрки-татар халыкларында ир-егетнең И.е, кагыйдә буларак, батырлык, каһарманлык, кыюлык белән бәйләнгән булып чыга. Төрки-татарларда әлеге концепция белән бәйле гореф-гадәтләр һәм йолалар да булган. Әле генә дөньяга килгән ир бала бер И. — сабыйлык И.е белән атала. Үсмер вакытында яки егетлек чорында берәр орыш-сугышта нинди дә булса батырлык күрсәткәч, аңа яңа ир-егетлек, кыюлык, батырлык И.е кушалар. Бу сюжет халык эпосында да билгеле бер чагылыш таба. Үзбәк халык дастаны «Алпомиш»та сөйләнгәнчә, Хакимбәк, җиде яшенә җиткәч, төрле батырлыклар күрсәтә башлый, һәм аны, Фирдәүсинең «Шаһ-намә»сендәге Рөстәм, дастан белән чагыштырып, Алпомиш дип атый башлыйлар. Җөмләдән, шундый ук гадәт борынгы төркиләргә дә билгеле булган һәм Орхон-Енисей ташъязмаларында чагылыш тапкан. Эпик батырның ике яисә өч-дүрт, хәтта берничә дистә И.е булу да күптән мәгълүм. Бу күренеш бик борынгыдан калган И.—җан концепциясе белән бәйле. Ягъни адәм баласының И. е бар икән, димәк, аның җаны да бар; димәк, ул әле үлмәгән, яши. Шуннан тагын бер карашлар системасы барлыкка килә: кешенең И.е-җаны никадәр күп булса, ул шулкадәр озаграк яши. Бу төр карашлар ислам тәгълиматында да чагылыш таба: Аллаһы Тәгаләнең 99,
**И**
икенче бер чыганакларда 1001 гүзәл И.е бар дип игълан ителә; Скандинавия халыклары мифологиясенең иң югары дәрәҗәле алласы Одинның 50 И.е булуы ачыкланган. Алга таба шул ук традиция пәйгамбәрләргә карата да кулланыла башлый. Т. Ялчыгол мәгълүматлары буенча, Мөхәммәд г-мнең 360 И.е булган. Әгәр И.—җан тәңгәллеге истә тотылса, кешенең тормышында, халәтендә, кальбендә булган үзгәрешләр аның И.ендә дә билгеле бер үзгәрешләргә китерә. Кытай чыганакларындагы «*кара татарлар*»га кагылышлы мәгълүматларга караганда, әгәр кешенең И.е аңа яхшылык һәм уңышлар вәгъдә итми икән, димәк, И.не алмаштырырга, үзгәртергә кирәк. И. кешенең хәле, язмышы, киләчәге белән турыдан-туры бәйләнгән дигән карашлар адәм баласына тугач та начар, ямьсез, тискәре И. кушуда да чагылып китә. Кыргыз халкының героик поэмасы «Манас»та Бокмурын (Букборын) дип аталган персонаж да бар. Казакъ халкында Җаманит (Яман эт) И.е киң таралган. З. Фрейд фикеренчә, И. ул — кешенең шәхси милке. Һәм беркемнең дә аңа кагылырга хакы юк. Бу төр карашлар билгеле бер аспектта һәркемгә хас булган *Үлемсезлек* турындагы хыялларга да килеп кушыла. Кеше һәм аның И.е тәңгәллеге бар икән, димәк, кешенең үлемсезлеге дә ахыр чиктә аның И.енә килеп кушыла: кеше үзе үләргә, Бу дөньядан китәргә дә мөмкин. Тик аның И.е кала. Һәм бу хакыйкать халык иҗатында да, язма әдәбиятта да чагылмый калмый. М. Кашгариның «Диване лөгатет-төрк» сүзлегендә шундый бер мәкаль китерелә: «Әдтү эр соңүки эрир, аты калыр» («Ир-егетнең сөяге эрер, И.е калыр»). Гомумән, борынгы һәм урта гасырлар төркиләрендә кеше үзе үлсә дә, И.е кала дигән фикер киң таралган булган. Бу фикер Й. Баласагуниның «Котадгу белег» китабында да бар. Шуңа якын идеяләр, гасырлар аша үтеп, безнең көннәргә хәтле килеп
***99***
**И**
җитәләр һәм соңгы еллар әдәбиятында, бигрәк тә шигърияттә, киң чагылыш табалар.
*Әдәбият:* Библия. Книги Священного Писания Ветхого и Нового Завета. Канонические.— М., 1994.— С. 45; *Флавий Иосиф.* Иудейские древности.— М., 1996; *Баязитова Ф.* Гомернең өч туе.— Казан, 1992.— 230 б.; *Урманчеев Ф.* Имя эпического героя // СТ.— 1984.— № 4.
**ИСКӘНДӘР**, борынгы һәм урта гасырлар Шәрекъ, төрки-татар мифологиясенең, фольклорының һәм әдәбиятының популяр персонажы. Аның образы Фирдәүси, Низами Ганҗәви, Әмир Хөсрәү Дәһләви, Җами, Нәвои кебек дөнья әдәбияты классикларының зур күләмле әсәрләрендә киң яктыртыла. Борынгы Шәрекъ әдәбияты һәм фольклоры традицияләрендә А. Македонский белән тәңгәлләштерелә. Соңрак И. образы болгар-татар рухи дөньясына да үтеп керә; кайвакыт куш исем — И. Зөлкарнәен белән йөри. Аерым болгар шәһәрләренә нигез салучы дип тә санала. И. эшчәнлеге турындагы кыска гына диалог С. Сараиның (1321—1396) «Китабе Гөлестан бит-төрки» әсәрендә китерелә. «Ничек син Көнбатышны да, Көнчыгышны да кул астында тота алдың? — дип сорыйлар И.дән. — Борынгы хөкемдарларның гаскәре дә күбрәк, гомерләре дә озынрак булган бит!» — «Тәңре ярдәме белән хөкемдарларның һәммәсенә дә ихтирам белән карадым, төрле халыкларга яхшы мөнәсәбәттә булдым!» — дип җавап биргән И. Моннан күренүенчә, Шәрекъ дөньясында күптән урнашкан И.не идеаллаштыру тенденциясе төрки-татар әдәбиятында да дәвам итә. И. исеме Х. Кятибтә, «Бабахан дастаны»нда телгә алына. Мөхәммәдьярның «Төхфәи мәрдан» әсәрендә аның белән бәйле сюжет Шәрекъ әдәбиятында күптән билгеле булган традицион күренештән башлана. И., ярлы, гади кеше киеменә киенеп, шәһәр буйлап китә. Һәм ниндидер күңел ачу мәҗлесе барган өйнең
***100***
тәрәзәсе янында туктый: биредә кыз бала дөньяга килү уңаеннан тантаналы туй бара икән. И. әлеге кызчыкны үзенә ала. Тик, ни хикмәттер, кызчык соңрак һәлак була: аны бүрегә әверелгән дус кызы ашап куя... Г.Утыз Имәнинең «Заманның мөһим билгеләре» поэмасында И. исемен телгә алу уңаеннан, үлемнең котылгысыз булуы искәртеп үтелә...
Татар халык иҗаты әсәрләрендә И. образы киңрәк чагылыш таба. «Бүз егет» дастанында әлеге исем кат-кат телгә алына, аның күп илләрне яулап алуы, гадел хөкемдар булуы, гомер буе үлемсезлек суын эзләве тасвирлана. Тик Бу дөньядан ул бик яшьли китә. Шәрекъ халыкларында шундый бер сюжет та бар: имеш, И., үлемсезлек суын эзләп, бик күп илләрне яулап ала. Һәм бу — И. исеме белән бәйле сюжетларның иң мөһиме булса кирәк. Татар легендасы «Нократ»та да сүз нәкъ әнә шул хакта бара. И. хакындагы икенче типик сюжет аның мөгезле булуы белән бәйле. Казакъ халык әкияте «Мөгезле хан»да, үзбәк әкияте «Мөгезле И.»дә һ.б. да шул хакта сөйләнә. Казакъ әкиятендә әйтелгәнчә, И. аның чәчен алучыларның барысының да башын кисә торган булган. Менә чират ханның яраткан чәчтарашына килеп җиткән. И.нең аны үтерәсе килмәгән һәм ул чәчтарашка: «Син И.нең мөгезе бар»,— дип, коега кычкыр дигән. Чәчтараш шулай эшләгән дә. Әмма бу, кызганычка каршы, сусыз кое булып чыккан. Җитмәсә, коега бер җинаятьчене ташлаганнар икән. Бераздан кое янына бер кәрван килеп туктаган. Җинаятьче кәрванчыларга барысын да сөйләп, И.нең мөгезле булуын да әйткән. Һәм И. шунда ук һәлак булган. Димәк, И.нең мөгезе, күрәсең, ниндидер мифологик-мистик сыйфатларга да ия булган: һәрхәлдә, бу хакта беркем һәм бернәрсә белергә тиеш булмаган. Әлеге хәбәрне кемдер ишетсә, И. шунда ук үлгән... И. исеме белән бәйле башка кайбер әсәрләрне
дә күрсәтеп үтәргә мөмкин: үзбәк халык дастаны «Алпомиш»та батыр И.не төшендә күрә: димәк, батырны киләчәктә зур уңышлар көтә. Йомгаклап әйткәндә, төрки-татар фольклорында һәм әдәбиятында И. образы күптән мәгълүм традицион сюжетларда уңай яктан сурәтләнә; бу җәһәттән әлеге тема халыкара мифологиянең мөһим казанышларын дәвам итә.
*Әдәбият: Бертельс Е. Э.* Роман об Александре и его главные версии на Востоке.— М.; Л., 1948; Казахская народная поэзия (Из образцов, собранных А. А. Дивае-вым).— Алма-Ата, 1964; КНС.— Т. 2.— Алма-Ата, 1971; *Исламов Р. Ф.* Урта гасыр төрки шигърияте үсешендә Шәрифнең «Шаһнамә»се.— Казан, 2001.
**ИСЛАМ** (*гар*. буйсыну), дөньякүләм таралган диннәрнең берсе; VII гасырда Гарәбстанда, ыруглык җәмгыяте таркалган һәм сыйнфый дәүләт — Гарәп хәлифәлеге барлыкка килгән чорда оеша. Төп Изге китабы — Коръән. Ул Аллаһы Тәгалә тарафыннан Изге Күктән Мөхәммәд г-мгә Җәбраил фәрештә ярдәмендә аерым аятьләр рәвешендә иңдерелә. Ислам тәгълиматының төп кагыйдәләре: Бер һәм Бердәнбер Алла-һы Тәгаләгә; Аның фәрештәләренә; Изге китапларга; Аллаһының илчеләренә (пәйгамбәрләргә); Кыямәт көненә; тәкъдиргә ышану. И. һәм Коръән тәгълиматы буенча, Бу дөньяда нәрсә булган, бар һәм булачак: Җиһанның барлыкка килүе, яшәве яки юкка чыгуы; табигатьнең үзе, аның җанлы һәм җансыз атрибутлары; адәм баласының, Кешелекнең барлыкка килүе, яшәве һәм үлеме — болар барысы да тулы-сынча Аллаһы Тәгалә ихтыярында; И.да Аллаһы Тәгалә — беркемгә дә буйсынмый торган, илаһи көчкә ия булган мәңгелек хакимият иясе. Бу хакыйкать Коръәндә, табигый, кат-кат ассызыклана. Моннан кала, И.ның кире кагыла алмастай «биш терәге» бар: «Лә иләһә иллә Аллаһ; Мөхәммәд — рәсүл Аллаһ» — «Аллаһыдан башка Илаһ
**И**
юк, Мөхәммәд — Аллаһының илчесе» тәгъбирен кабатлау; көндәлек биш вакыт намаз; Рамазан аенда ураза тоту; дини салым — зәкят бирү; Мәккәгә хаҗ кылу. Мөселманнарның традицион дини бәйрәмнәре: Ураза гаете, Корбан гаете. Әлеге догмат-кануннар һәм шулар белән бәйле гамәлләр җәмгыять тормышында бик зур роль уйныйлар. Барыннан да элек, алар җәмгыятьтә И. дине позицияләрен ныгытуга хезмәт итәләр, Аллаһы Тәгаләгә, Коръәнгә инануны ныгыталар; кешеләрдә үз көченә ышаныч, тәртип, ныклы мораль-этик принциплар тәрбияләүгә хезмәт итәләр. Шул ук вакытта мәсьәләнең икенче аспектын да онытырга ярамый: Советлар Союзында (1922—1989) илдә сугышчан атеизм диктатурасы урнашкан иде. Аңлашыладыр, бу тискәре күренеш җәмгыять үсешенә, матди яктан да, рухи-идеологик һәм мораль-этик яктан да әйтеп бетергесез зур зыян салды. Теләсә нинди дини-мифологик идеология урынына илдә атеизм, алласызлык һәм имансызлык тәртипләре урнаша башлады; югары мораль-этик таләпләр, гомумән, юкка чыкты. Илдә халык, түрәләр, гади халык хезмәте хакына череп баеган бизнесменнар арасында рухи хәерчелек тамыр җәйде. ХХ гасырның 80—90 нчы елларында башланып киткән *үзгәртеп кору* сүз, матбугат, төрле демонстрацияләр, дини карашлар иреге урнаштыра башлаган иде кебек. Әмма ул көтелмәгән, тискәре нәтиҗәләргә китерде: илдә җинаятьчелек, коррупция, фахишәлек, эчкечелек «чәчәк ату» дәрәҗәсенә күтәрелде. Җәмгыятьнең уңай якка борылу мөмкинлеге турындагы хыял да шул «хыялыйлыктан» узмады. Әмма җәмгыятьнең рухи вазгыятенә кайсы яктан гына якын килеп карасаң да, аның беркайчан да тулысынча юкка чыкмый торган үз кануннары бар. Дини-ислами карашлар да әнә шундый күзаллаулар системасына керә. Алар халыкның «күңел түрендә яшеренеп» яшәвен дәвам итте. Үзгәртеп кору
***101***
**И**
дип аталган чор башлангач, И. дине дә яңадан аякка баса башлый. Әлеге процесс бик авыр, каршылыклы юллар белән бара. Һәм бу, һичшиксез, уңай күренеш дип бәяләнергә тиеш. Чөнки И., башка диннәр кебек үк, җәмгыятьтә тәртип, әдәп, гаделлек, югары әхлакый-этик принциплар урнаштыруга, һәркемнең кальбен, рухын, әхлакый йөзен камилләштерүгә хезмәт итә.
*Әдәбият:* Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000; Коран / Пер. смыслов и комм. В. Пороховой.— Дамаск-М., 1996; Ислам. Энциклопедический словарь.— М., 1991; *Рукайя Максуд.* Ислам.— М., 1999; Ислам / Сост. В. Юр-чук.— Минск, 2004; Ислам / Автор-сост. А. А. Ханников.— Минск, 2006.
**ИШАН**, суфичылыкта мөселман дәр вишләр өммәтенең җитәкчесе. Фарсы теленнән *И.* сүзе *алар* дип тәрҗемә ителә: аеруча тирән ихтирам йөзеннән сүз күплек санда кулланыла. Суфи остазының хөрмәтле исеме буларак та кулланышка кергән. И.нар киләчәктән хәбәр бирү һәм авыруларны дәвалау сәләтенә дә ия дип уйлаганнар. Бәлкем нәкъ әнә шуңа күрәдер, И. төрки-татар фольклорының һәм язма әдәбиятының иң популяр персонажларыннан берсенә әверелә. Гади халык, мөэмин мөселманнар, суфилар арасында кайчандыр аларның абруе, чыннан да, югары булган. Тора-бара, бигрәк тә ХIХ гасырның икенче яртысында һәм ХХ йөз башында, И.нар фаш ителү, мыскыллау, ачы сарказм объектына әвереләләр. Бу тенденция Г. Тукай иҗатында аеруча ачык күренә: шагыйрь И.нарга ачы нәфрәт белән карый, үзенең иҗатында аларга каршы даими көрәш алып бара. Аның «Мөридләр каберстаныннан бер аваз» (1906), «Кичке азан» (1906) һ.б. кайбер шигырьләре нәкъ әнә шул хакта сөйли. Шагыйрьнең «Мактанышу» (1906) дип аталган шигырендә И. белән ишәкнең
***102***
бер-берсен «үтереп мактавы» тасвирлана; «Авыл җырлары» (1908) циклында «Сузсаң Мәскәүгә җитәрлек И.нарның чалмасы» дигән сүзләр дә бар. И. нарга кискен кире мөнәсәбәт Г. Исхакыйның «Ике йөз елдан соң инкыйраз» (1903) һәм «Тормышмы бу?» (1911) повестьларында да ачык сизелә. Шундый карашлар Н. Исәнбәтнең «Укытучы кыз» (1916) поэмасында һәм «Миркәй белән Айсылу» (1935) трагедиясендә дә уздырыла. Бәлки, фольклор һәм язма әдәбият тәэсирендәдер, И.нарга кискен кире мөнәсәбәт халык арасында әле безнең көннәрдә дә саклана.
*Әдәбият:* Ишан // Ислам / Автор-сост. А. А. Ханников.— Минск, 2006.— С. 348; *Исхакый Г.* Әсәрләр: 15 томда: 1 т.— Казан, 1998.
**ИЯЛӘР**, Казан һәм Себер татарларында, Урта Азия, Төньяк Кавказ, Алтай һәм Саян төркиләре мифологиясендә, фольклорында һәм язма әдәбият әсәрләрендә табигатьнең су, елга, күл, урман, тау һ.б.ның, адәм баласы тормышы белән бәйле йорт, абзар, өй, мунча һ.б.ның хуҗалары, хөкемдарлары. И. белән нисбәтле сюжетлар Казан татарларында, аларның көчле йогынтысы нәтиҗәсендә, Көнбатыш һәм Көньяк Себер татарларында ярыйсы ук яхшы сакланган. И., барыннан да элек, адәм баласы яши торган урын белән бәйле була: Йорт иясе, Өй иясе, Абзар иясе. Искәртелгәнчә, И. табигать атрибутлары белән дә бәйләнгән булырга мөмкин. Шуларның иң популярлары су белән нисбәтле И.: Су иясе, Су анасы; Су бабасы; Су кызы һ.б. Кайбер очракларда Урман иясе, Юл иясе кебек затлар хакында да сүз булырга мөмкин. Гади халыкның гомуми һәм бик борынгыдан килгән карашлары буенча, кешенең тирә-ягында булган һәрнәрсәнең, предметның, хәтта табигать күренешләренең дә үз И.е була. Әнә шул карашлар нигезендә халык арасында (ә бәлки язма әдәбиятта гына), Җил иясе, Юл иясе кебек билгеле бер дә-
рәҗәдә сәер яңгыраган гыйбарәләр дә барлыкка килә... И. үзләренең төп вазифа-функцияләре белән бәйләнгән урыннарда (җирләрдә): өйләрдә, абзарларда, су, елга, күлләрдә һ.б.да гомер итәләр. И.нең төп функциясе — үзләре яшәгән урында билгеле бер тәртип (төзеклек, чисталык, пөхтәлек һ.б.) саклау. Төрле И.нең тышкы кыяфәтләре турында якынча мәгълүматлар гына сакланып калган. Җитмәсә, алары да каршылыклы, бер-берсен инкяр итүчән. Тик бер генә нәрсә бәхәс уятмый: И.нең барысы да диярлек күп вакыт кечкенә генә кеше кыяфәтендә булалар. И.нең иң зур күпчелеге ке шеләр өчен куркыныч түгел. Ләкин аларны игътибарсыз калдырырга, үчек ләргә, үртәргә, мыскылларга яра мый. Гомумән, И. үзләренә карата игътибарлы булып, ихтирам иткәнне яраталар. Искәртелгәнчә, И. турындагы күзаллаулар Алтай һәм Саян халыкларында да бар. Анда алар тау һәм тайга белән бер бәйләмдә йөриләр һәм *тау рухы* (*таг ээзи*) һәм *тайга рухы* буларак гәүдәләнәләр. И. категориясе чуваш мифологиясендә дә очрый. Анда алар шул ук вазифаларны башкаралар.
**И**
Әмма алар мәрхәмәтле һәм явыз И. төркемнәренә бүленәләр. Н. И. Егоров язуынча, «мәрхәмәтле И. Югары Күк алласы *Тура* (төрки-татарлардагы Тәңренең чуваш телендәге язылышы. — *Ф. У.*), ә явызлары *Шуйт-тан*(ки леп чыгышы ягыннан ислам тәгъ ли матыннан, Коръәннән алынган Шайтан.— *Ф. У.*) тарафыннан барлыкка китерелгәннәр. Чуваш ми -фологиясендәге И. турында язганда, венгр галиме Д. Месарош Казан та тарлары мифологиясе йогынтысы хакында да әйтеп үтә. И. белән бәйле күзаллауларның төп өлеше Идел буе, Көнбатыш Себер татарларында, мишәрләрдә һәм керәшеннәрдә сакланып калган.
*Әдәбият: Насыров К.* Поверья и обряды казанских татар, образо вавшиеся мимо влияния на жизнь их суннитского маго-ментанства // Записки Императорского Русского Географического Общества. Т. 4.— СПб., 1880; *Алексеев Н. А.* Традиционные религиозные верования тюркоязычных народов Сибири.— Новосибирск, 1992; *Егоров Н. И.* Чувашская мифология // Культура Чувашского края.— Часть 1.— Чебоксары, 1995.
**—**
**ЙӘСТӘЙ МӨҢКЕ**, шигырь белән про заның үзара чиратлашып килүен саклаган борынгы мифологик-героик дастан һәм андагы эпик батырның исеме. ХIХ га сырның 60 нчы елларында академик В. В. Радлов тарафыннан хәзерге Новосибирск өлкәсенең Бараба районында шул төбәктә яшәүче татарлардан язып алынган һәм галимнең мәгълүм күптомлыгына кертелгән. Дастан саф мифологик мотивтан — эпик батырның тәүге ялгызлыгын сурәтләүдән башлана: «Бер җирдә бер егет бар икән. Атасын да белмәде, анасын да белмәде, яңгызга көн күреп ята». Батырның бу ялгызлыктан котылуы да башка кешеләр белән түгел, ә бәлки бер чирле баласы булган киеккә юлыгудан башлана. Әлеге киек, борынгы мифларда һәм төрки-татар эпосында кабул ителгәнчә, батырның тулы исемен белә икән: Буртә йонлы бурлы атлы Й. М. Каһарман исеме алдыннан атының исемен әйтү дә борынгы төрки-татар эпик-мифологик традицияләреннән килә. Әлеге алым Алтай төркиләре дастаннарында еш очрый. Шунда ук әсәргә тагын бер саф мифологик мотив килеп керә: Й. М. сыерының шифалы сөтен эчсә, әлеге киек баласының аягы төзәләсе икән. Алга таба әсәрдә һәммәсе шулай булып чыга да. Батырның шул яхшылыгы өчен киек аңа бер серле тәкъдим ясый: «Җиде елдан соң минем юлыма төш!» Хикмәт шунда: әлеге аягы чирле киек баласы, шул рәвешкә кергән бер кыз булып, киләчәктә батырга кияүгә чыгу ниятеннән, җиде ел элек аның киемнәрен алып киткән
икән. Батыр аны үзенең хатыны итә һәм: «Я хатыным, алып кешене белгән җирең юкмы?» — дип сорый. Бу сорау үзе әсәрнең эпик-мифологик характерын тагын бер тапкыр раслый: тәүге ялгызлык мотивы дәвам итә, каһарман үзенең батырлыгын күрсәтергә тиеш. Ул үзенә тиң икенче батырны эзләп юлга чыга, «карагай буйлы кара атлы, чукмары бер тауның олысындай Тимер Йилбегәнне» очрата. Мәгълүм ки, *Йилбегән* төрки-монгол мифологиясенең шактый борынгы персонажы, аның төп сыйфатлары, вазифалары, орыш алымнары күптән билгеле. Бәлки шуңа күрәдер, күзәтелә торган дастанда аның хакында башка бернинди мәгълүмат китерелми. Каһарман аны бик җиңел үтерә. Ягъни, эпик батыр буларак, ул коточкыч Йилбегәннән дә күпкә өстен булып чыга. Димәк, ул әле үзенә тиң батыр тапмаган. Әлеге традицион сорау белән хатынына кабат мөрәҗәгать итә: «Алып белгән җирең юкмы, әйт,— диде». Иренең коточкыч көч-куәтен кая куярга белми аптырап йөрүен күргән хатын болай ди: «Әйтсәм әйтим! Йирнең беткән йирендә Йәр Кара дигән алып бар. Аңа барырсың». Батыр хатынының бу сүзләре тирән мәгънәгә ия. Беренчедән, каһарман үзенең төп вазифаларын хатыныннан башка үтәп чыга алмый: Й. М.гә тиң батырның кайда булуын тик аның хатыны гына белә. Икенчедән, каһарманның төп дош маны, аның үзе кебек үк, бу дөнья вәкиле түгел: ул «Йирнең беткән йирендә» яши. Өченчедән, Й. М.нең чын батырлыгы әнә шул сөйләшүдән
***104***
соң гына ачыклана. Бу юлы инде Й. М. дә, аның дошманы Йәр Кара да чын мәгънәсендәге эпик-мифологик батырлар буларак сурәтләнәләр. Йәр Кара каһарманның балдызына өйләнмәкче икән. Й. М. моңа каршы. Әсәрдә чагылыш тапкан төрле маҗаралардан соң эпик-мифологик хикәяләү кысаларында ике батырның үзара сугышы тәфсилләп сурәтләнә, орыш дәвамында Йәр Кара — карчыгага, Й. М. күк лачынга әверелә. Алар, әнә шул кошлар булып, Күктә — һавада сугышалар: «Көне-төне җиде көн, җиде төн яулаштылар»,— диелә бу хакта дастанда. Й. М.гә һәрвакыт аның балдызы ярдәм итеп тора. Бусы инде матриархаль мотивлар йогынтысы булырга тиеш. Дастанның баш каһарманы Йәр Караны җиңә, балдызын кирәксез никахтан коткарып, куйчы колга кияүгә бирә. Әсәр әкият рухындарак «Берәве хан булды, куйчы кол вәзир булды» дигән сүзләр белән бетә.
«Й. М.», чыннан да, шактый борынгы дастан булырга тиеш. Чөнки әсәр, бигрәк тә аның икенче өлеше, төрки-татар эпосының бик борынгы сюжет ларыннан берсе булган батырларча өйләнүгә нигезләнә. Дастан каһарманнарының һәммәсе дә — эпик-мифологик затлар. Борынгы әкияти-мифологик традицияләрдәге кебек, алар башка дөнья вәкилләренә, бу очракта сугышчан кошларга әверелә алалар. Җөмләдән, карчыга да, күк лачын да — төрки-монгол халыкларында бик күптәнге ау кошлары. Һәм соңгы сүз: әсәрдәге вакыйгаларда, борынгы әсәрләргә хас булганча, хатын-кызлар хәлиткеч роль уйный.
*Әдәбият:* Образцы народной литературы тюркских племён, живущих в Южной Сибири и Дзунгарской степи, собраны В. В. Радловым.— Ч. 4.— СПб., 1872; ТХИ: Дастаннар / Төз. Ф. В. Әхмәтова.— Казан, 1984.— 35—40 б.
**ЙӘЭҖҮҖ ҺӘМ МӘЭҖҮҖ**, Коръән персонажлары, кешеләрнең явыз дошман-
**Й**
нары, Төньяк чигендә яшиләр. «Мифы народов мира» энциклопедиясендә Й.һ. М. — мөселман мифологиясендә Ерак Көнчыгышта яшәүче һәм төрле әшәкелекләр, явызлыклар таратучы *халыклар* дип бирелә. Мәсьәләгә беркадәр ачыклык кертү өчен, А. Ахуновның ислам диненең Идел-Чулман Болгарына үтеп керүенә багышланган хезмәтенә мөрәҗәгать итәргә мөмкин. Ул, үзенә кадәрге галимнәрнең хезмәтләренә таянып, Й.һ. М. төньяк-көнчыгышта (гарәп илләре ягыннан караганда!) яшәүче төрки кабиләләр яки шул кабиләләрнең вәкилләре булса кирәк дигән фикер уздыра. Коръәндә Й.һ.М. турында шактый киң мәгълүмат китерелә; вакыйгалар барышы Зөлкарнәен [Александр Македонский б.э.к. (356—323)] исеме белән бер бәйләмдә бирелә. Й.һ.М. турында Коръәннән соң язылган чыганаклар, нигездә, Коръәндәге сюжетны төрлечә шәрехләүгә кайтып кала. Коръәннең «Каһәф (Мәгарә) сүрәсе»ндә әлеге вакыйгалар түбәндәгечә сурәтләнә: «Соңыннан ул (Зөлкарнәен.— *Ф. У.*) тагын юлга чыкты. Ниһаять, ул ике тау арасына килеп җитте, анда һичбер сүз аңламый торган бер халык белән очрашты. Алар (*тәрҗемәчеләр аша*) әйтте: «Әй Зөлкарнәен, бу җирләрдә Йәэҗүҗ белән Мәэҗүҗ бозыклык кыла. Ике арага бер койма җиткереп бирсәң, без биргәннәрне алырсыңмы?» —диделәр. Әйтте: «Раббым миңа бир гән нигъмәтләр һәм кодрәт (*сез тү ләгәннәрдән*) хәерлерәк. Сез миңа эшче куллар белән ярдәм итегез, ике арага кеше менә алмас биек дивар корырмын» (18: 92—95). Кемнәр соң алар Й.һ.М.? Нинди затлар? Аларның кыяфәтләре нинди? Кешеләргә *нигә* һәм *нинди явызлыклар кылалар?* Биредә сүз тик эпик батыр дәрәҗәсенә күтәрелгән Зөлкарнәенне идеаллаштыру хакында гына бармыймы икән? Югарыда китерелгән аятьләрдә әлеге сорауларның берсенә дә һәм бернинди дә җавап юк. Димәк, башка чыганакларга, Тәүраттагы Гог белән Магог
***105***
**Й**
һәм аларның кемнәр булуы турындагы, шулай ук легендар-мифологик мәгълүматларга мөрәҗәгать итәргә туры килә. С. С. Аверинцев фикеренчә, Й.һ.М.ләрне скифлар яки мидяннар һәм парфяннар белән тәңгәлләштереп булмаса да, скиф гаскәрләренең гарәп илләреннән ерак булмаган Алдынгы һәм Якын Көнчыгыш илләренә дә яу белән бәреп керүләре — ачыкланган хакыйкать. Искәртелгәнчә, Й.һ.М.ләрдән котылып калу өчен, Зөлкарнәен тимер дивар төзи. Тик Ахырзаман җиткәч, Й.һ.М., әлеге корылманы җимереп, үзләренең явыз эшләрен дәвам итәчәкләр. Мөмкин булганда, Аллаһы Тәгалә адәм балаларын Й.һ.М.дән саклап торачак. Ләкин Кыямәт көне җиткәч, алар, әлеге диварны җимереп, Җир йөзен үзләренә буйсындырачаклар, Тигр, Евфрат елгаларындагы һәм Тивериад күлендәге суларны эчеп бетерәчәкләр. Шуннан соң алар Күккә табан ук ата башлаячаклар. Аллаһы Тәгалә аларга каршы төрле корт-бөҗәкләрне җибәрәчәк. Соңгылары Й.һ.М.ләрнең борыннарына, колакларына, авызларына тулып, аларны һәлак итәчәк.
*Әдәбият:* Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 282 б.; Йаджудж и Маджудж // Ислам. Энциклопедический словарь.— М., 1991.— С. 119. *Пиотровский М.* Йаджудж и Маджудж // МНМ: В 2 т.: Т. 1.— М., 1987.— С. 596; *Ахунов А. М.* Йаджудж и Маджудж — первые тюрки, упомянутые в Коране? Йаджудж и Маджудж в трактовке татарского учёного богослова Мусы Би-гиева // Исламизация Волжско-Камского региона (VII—Х вв.).— Казань, 2003.— C. 11—29; *Аверинцев С. С*. Гог и Магог // МНМ: В 2 т.: Т. 1.— М., 1987.— С. 307.
**ЙИЛБЕГӘН**, Себер татарлары мифологиясендә һәм фольклорында, алтайлы-ларда (Делбеген, Йелбеген, Чел беген), хакасларда (Чилбеген) коточкыч пәһ леван, күк үгездә йөреп, кеше ашаучы җиде башлы явыз зат; канатлары булырга
мөмкин. Р. Г. Әхмәтьянов фикеренчә, кабардин-балкар мифологиясендә хатын-кыз җенесеннән булган *Эме-генне* дә шул ук явыз затлар рәтеннән санарга мөмкин. Себер татарларында Й. турындагы төп мәгълүматлар берничә борынгы эпик-мифологик дастанда чагылыш таба. Килеп чыгышы ягыннан Алтай эпик традицияләре белән турыдан-туры бәйләнгән «Алтаин Саин Сөмә» дастанында җиде йөз Й. һәм аларның анасы турында сөйләнә. Әнә шул ана Й. Алтаин Саин Сөмәнең башын йота: «Башын йотса да, ике иңен йота алмады. «Ух» дип косып иде, Алтаин Саин Сөмә авызыннан чыгып, кылычын тотып, кылыч белән чабып, җиде йөз Й. анасының муенын җиргә төшерде. Аннан соң утка үртәп, көлен күккә өрде». Биредә Й.нең берике атрибуты — аның хатын-кызлар җенесеннән булуы һәм кеше ашавы ассызыклап әйтелә. Ә инде әлеге явыз затның тышкы кыяфәте турындагы аерым мәгълүматлар шул ук Себер татарларыннан язып алынган «Йәстәй Мөңке» дастанында китерелә: «Йәстәй Мөңке бер көн юыртып китте. Юыртып йөрсә, бер тау күрде. Тау дисә, кешедәй, кеше дисә, таудай. Йәстәй Мөңке аңа китте. Явыклап (якынлашып) килсә — карагай буйлы кара атлы Тимер Й., чукмары бер тауның олысындай». Ягъ ни Й. тау кадәр зур гәүдәле; коралы — чукмары да шундый ук дәү; кешеләрчә сөйләшә. Иң әһәмиятлесе: батыр Й.не бернинди хәйләсез һәм бик җиңел җиңә. Җөмләдән, соңгысы — Себер татарлары дастаннары өчен уртак күренеш. «Кадыш Мәргән» дастанында да батыр өч агай-эне Й.не бик җиңел һәлак итә. Тик бу әсәрдә явыз затның башка кайбер сыйфатлары да ачыклана: ул мал урлый; чүл уртасындагы таш өйдә яши; аның акбүз аты һәм гаиләсе бар; хатыны кешеләр затыннан булса кирәк; төп шөгыле — аучылык. Димәк, аның әлеге эше белән бәйле башка атрибутлары да булырга тиеш. Һәм чыннан да, дастан-
***106***
да әйтелгәнчә, «Й.нең этләре бар иде, Кадыш Мәргәннән куркып, өреп-өреп Й.нең артына төште. Й.нең уң иңендә шоңкар бар иде, ул шаңрып-шаңрып, куркып сул иңенә кунды». Күренүенчә, Себер татарлары мифологиясендә һәм эпосында Й. хакында шактый бай мәгълүмат сакланып калган. Шул ук вакытта дастандагы типик мотивка да игътибар итми мөмкин түгел: анда Й. эпик батырдан җиңелә. Бу очракларда соңгырак, эпик мотивларның мифологик күренешләрдән арына башлаган чорлары хакында сүз бара. Ягъни кеше, эпик батыр мифологик каһарманнан көчлерәк булып, Й.не бернинди хәйләсез, могҗизасыз, тылсым көченнән тыш, үзенең физик көче белән генә җиңеп чыга. Моннан аермалы буларак, Алтай халыклары мифологиясе һәм дастаннарында Й. турында борынгырак һәм катлаулырак күзаллаулар да сакланып калган. Бу хакта С. С. Суразаков тәфсилләп яза. Алтайлыларда ул Делбеген дип атала һәм шул халыклар эпосының иң популяр персонажларыннан берсе булып тора. Алтай халыкларының архаик, иң борынгы әсәрләрендә Делбеген — кеше, гомумән, Җир йөзендәге барлык тере затларны ашаучы явыз зат. Аның башы берничә; ул ат өстендә түгел, күк үгезгә атланып йөри; аның төп коралы — айбалта (секира); үзенең хатыны белән кеше үтә алмастай кара урмандагы тирмә-куышында яши; аның өч яки җиде улы булырга мөмкин; алар Җир асты патшалыгында гомер итәләр һәм, гадәттә, еланнар, бакалар белән тукланалар; әмма алар Җир өстендәге кешеләрнең мал көтүенә дә ташланырга мөмкин (Себер татарларының «Кадыш Мәргән» дастанында нәкъ әнә шундый күренеш сурәтләнә). Делбегенне үтергән өчен аның уллары эпик батырдан үч алырга керешәләр. Бу очракта инде каһарман Делбегеннең токымын корытырга, ягъни барлык балаларын юк итәргә тиеш. Әлеге сюжет белән бәйле дастаннарның классик үрнәге дип
**Й**
С. С. Суразаков «Ак-каан»ны атый. Анда сөйләнгәнчә, кеше ашый торган Делбеген, Ак-каанның (ханның) утарына һөҗүм итеп, аның үзен дә, хатынын да ашап куя. Аларның өч яшьлек уллары белән алты яшьлек кызлары качып китәләр. Делбеген, үзенең күк үгезенә атланып, әлеге балаларны куа чыга. Балалар Темене-Коо каанның утарына киләләр. Ләкин, аларның артыннан Делбеген куганны белеп, каан балаларны куып җибәрә. Урманда (яки диңгез буенда) алар бер ялгыз карчык яши торган тирмәгә килеп чыгалар. Карчык — әлеге Делбегеннең хатыны икән. Димәк, балалар һәлакәт алдында калалар. Алар үлемнән котылып калсын өчен, берәр могҗиза кирәк була. Һәм алга таба вакыйгалар барышы шулай дәвам итә дә: кыз бала — кошлар, малай дулкыннар телен аңлый икән. Әлеге Делбеген карчыгы яшәгән тирмәнең торбасына кунган кошлар: «Ах, бичара балалар харап булалар, аларны Делбегеннең хатыны ашап куя бит!» — дип сайрый башлыйлар. Малай, диңгез дулкыннарына мөрәҗәгать итеп: «Коткарыгыз безне һәлакәттән!» — дип ялына. Малай белән кыз күк кыя башына менеп китәләр. Делбегеннәр кыя-тауны кисәргә керешәләр. Малай, ярдәм сорап, тауга һәм дулкыннарга ялына башлый. Шул арада каяндыр килеп чыккан канатлы ат аларны алып китә һәм Кыс-каан (Кыз-патша) утарына илтеп куя. Дел-беген куып килгәнен ишетеп, Кыс-каан үзенең Күктә гомер кичерүче җиңелмәс батыры Тенек-Бекене чакырта һәм Делбегеннең үзен дә, хатынын да, күк үгезен дә үтертә. Әти-әниләре һәлак булганны ишетеп, Делбегеннең уртанчы улы Кан-Саралдай үч алмакчы була. Аның белән сугышка качып киткән малай үзе чыга. Алтай эпосы өчен гадәти булганча, ул орыш дәвамында үсә, ныгый һәм җиңелмәс батырга әйләнә. Делбеген Кан-Саралдайны җиңгәннән соң, инде егет булып җитлеккән малай Бойдон-Кекшин дигән исем ала һәм
***107***
**Й**
Кыс-каанга өйләнә. С. С. Суразаков фикеренчә, әлеге сюжет — Алтай эпосында иң борынгылардан: Кыс-каанга өйләнгәч, Бойдон-Кекшин хатыны ыруында яшәп кала (матрилокаль никах). «Күк төбендә» яшәүче Тенек-Беке дә дастанның борынгылыгы турында сөйли. Шулай ук Кан-Саралдайның үтерелгән әти-әнисе өчен үч алуы — ыруглык җәмгыяте өчен характерлы кан үче. Алтай эпосын да шул ук сюжетка нигезләнгән башка дастаннар да бар. Мәсәлән, «Ай-Мергечи» дастаны. Сөйләнгәннәрдән аңлашылганча, Алтай һәм Бараба мифологиясендә һәм эпосында чагылыш тапкан Й., Делбе-ген — бик тә борынгы һәм катлаулы образ. Аның һөҗүменнән котылу өчен, кеше табигатьнең гайре табигый көчләренә һәм Күктә гомер итүче илаһи батырларга мөрәҗәгать итәргә мәҗбүр булган.
*Әдәбият: Ахметьянов Р. Г*. Общая лексика духовной культуры народов Среднего Поволжья.— М., 1981; ТХИ: Дастаннар / Төз. Ф. Әхмәтова.— Казан, 1984.— 29— 60 б.; *Суразаков С. С*. Алтайский героический эпос.— М., 1985.
**ЙОЛА**, халыкның көндәлек тормышында хуҗалык эшләре, гаилә мөнәсәбәтләре һәм күптәнге мифологик һәм дини-мифологак карашлары нигезендә оешкан традицияләрне үтәүгә юнәлтелгән тәртип һәм гореф-гадәт. Й.ларның күбесе борынгы мифларның эчтәлеге белән турыдан-туры бәйләнгән дип санала. Шунда ук гаять җитди бер сорау туа: бу күренешләрнең кайсысы алданрак барлыкка килде икән: мифмы, әллә Й. мы? Әлеге мәсьәлә күп санлы галимнәрне борчый. Киң тарихи-этнографик яссылыктан якын килгәндә, Й. да, мифология дә — бик борынгы заман, күрәсең, ыруглык җәмгыяте күренешләре. Алар бер үк вакытта барлыкка килмәсәләр дә, билгеле бер система булып оешулары бер үк тарихи чорга карый. Һәрхәлдә, Й.сыз мифны, мифсыз Й.ны аңлап та,
аңлатып та булмый. Тик соңгырак тарихи чорларда, Й. да, миф та (бигрәк тә соңгысы), сүз сәнгатенә якынаеп, билгеле бер дәрәжәдә мөстәкыйль мәгънә яулап ала башлагач, алар бер-берсеннән беркадәр ераклашалар һәм аерым-аерым яши башлыйлар. Шуның белән бергә, конкрет мифның «үз Й.сы» акрынлап онытыла. Гомуми планда Й.лар ике төркемгә бүленәләр: дини Й.ларга һәм гражданлык Й.ларына. Дини Й.лар — символик коллектив хәрәкәтләр. Алар дини-мифологик карашларга һәм идеяләргә (фикерләргә) нигезләнәләр һәм шулай ук иллюзияле, фантастик, «уйлап чыгарылган объектларга» юнәлтеләләр. Дини культ дини Й.ларның иң җитди һәм аерылгысыз өлеше булып тора. Һәр диннең нигезендә гайре табигый затларга, күренешләргә, хәлләргә, хәтта вакыйгаларга ышану ята. Шул нигездә адәм баласы табигатьтән өстен торган күренешләр һәм затлар белән дә билгеле бер мөнәсәбәтләрдә булырга тиеш дигән караш барлыкка килә. Дини Й.лар, әнә шул мөнәсәбәтләрне тәртипкә салып, «уйлап чыгарылган затлар» белән гармоник мөнәсәбәтләр урнаштыруга юнәлтелгән була: ягъни кеше үзенең сүзләре белән әлеге дини атрибутларга, уйлап чыгарылган затларга билгеле бер, гадәттә, кеше өчен файдалы, мәгънәле йогынты ясарга тиеш. Магия дини Й.ларның иң борынгы формасы дип санала. Аның төп мәгънәсе — тирә-яктагы мохиткә, аерым кешеләргә һәм аерым бер кешеләр төркеменә, табигать дөньясына, бигрәк тә аның җир тетрәү, күк күкрәп яшен яшьнәү, су басу, янгын һ.б. күренешләренә магик сүз һәм магик хәрәкәтләр белән кеше өчен мәгънәле тәэсир кылу. Хәзерге дөньякүләм таралган классик диннәрдә дини Й.ларны үтәү аеруча зур мәгънәгә ия, бигрәк тә сүз төрле дини бәйрәмнәр вакытында уздырыла торган коллектив Й.лар турында барса. Дини Й.,— гомумән алганда, бик тотрыклы, билгеле бер дәрәҗәдә консерватив күренеш.
***108***
Алар халыкның гүзәл традицияләрен саклауда һәм буыннан-буынга тапшыруда иң ышанычлы чара булып кала бирәләр, бигрәк тә Аллаһы Тәгалә һәм аның җирдәге илчесе Мөхәммәд г-мгә чын күңелдән ышанган мөэмин-мөселманнар арасында. Исламның төп йолалары рәтенә татар халкында моңа кадәр дә киң таралган түбәндәге йолалар керә: никах, исем кушу, кеше үлгәч искә алу көннәрен (өчесен, җидесен, кырыгын, елын) үткәрү, сөннәткә утырту. Дини-мифологик йолалардан тыш, халык арасында гражданлык йолалары да билгеле бер урын алып тора. Белгечләр фикеренчә, бик борынгы заманнарда, ыруглык җәмгыяте дәверендә үк барлыкка килеп оешкан дини һәм дини-мифологик йолалардан аермалы буларак, гражданлык йолалары соңгырак дәверләрдә — сыйнфый җәмгыять чорларында барлыкка килеп оешалар. Дөрес, бу төр йолалар турындагы мәгълүматлар бик аз сакланган. Әйтик, Борынгы Грециядә һәм Борынгы Римда хәрби (җиңүчеләрне котлау), спорт һәм дәүләт бәйрәм-йолалары булганлыгы билгеле. Көнбатыш Европада төрле дини йолаларга гражданлык йолалары каршы куела торган булган. Капиталистик мөнәсәбәтләр урнашкач, гражданлык йолаларның саны бик нык арта. Дәүләт тарихы белән бәйләнгән сәяси, профессиональ, дини карашлар белән бәйләнмәгән гаилә йолалары һәм бәйрәмнәре барлыкка килә. Совет чорында, 1922—1950, бигрәк тә 1960—1970 елларда, Россиядә, шуның белән бергә, Татарстанда да гражданлык йолалары киң тарала башлаган иде. Дини йолаларга кискен каршы кую максатыннан, мондый йолаларны хаким идеология дә хуплады. Бәлки нәкъ менә шуңа күрә алар билгеле бер үсеш дәрәҗәсенә ирешкәннәрдер дә. Татар халкы этнографиясен, аның төрле йолаларын өйрәнүгә күп көч куйган Р. К. Уразманова Совет чоры гражданлык йолалары һәм йола бәйрәмнәренә киң туктала һәм һәркайсына тәфсилле
**Й**
характеристика бирә: Бөек Октябрь социалистик революциясе булган көн —
7 ноябрь; Совет Армиясе һәм Хәрби-диң гез флоты көне — 23 февраль; Халыкара хатын-кызлар көне — 8 март; Бөтендөнья эшчеләренең бәй рәме — 1 Май; Җиңү көне — 9 май һ.б. 1980— 1990 еллар башына кадәр күрсәтелгән иҗтимагый бәйрәмнәр, билгеле бер йола формасын алып, тантаналы рәвештә, хәтта бөтен ил күләмендә уздырыла иде. Әмма аларның иҗади тамырлары, күрәсең, бик сай булган. Шуңа күрә илдә «үзгәртеп кору» дип аталган үзенчәлекле һәм серле хәрәкәт башлангач, саналган иҗтимагый бәйрәмнәрнең төп өлеше юкка чыкты. Тик
8 март, 1 Май һәм 9 Май бәйрәмнәре генә билгеләп үтелә.
*Әдәбият: Уразманова Р. К.* Семейные обычаи и обряды // Татары.— М., 2001.— С. 340—376; *Баязитова Ф. С.* Татар халкының бәйрәм һәм көнкүреш йолалары.— Казан, 1995; *Баязитова Ф. С.* Гомернең өч туе: Татар халкының гаилә йолалары.— Казан, 1992.
**ЙОЛА ФОЛЬКЛОРЫ**, төрле йолалар үтәлгәндә башкарыла торган шигъри, шигъри-мифологик һәм шигъри-магик әсәрләр җыелмасы. Бик борынгы заманда кеше тормышында төрле ышанулар, мифологик карашлар, соңгырак чорларда гореф-гадәт формасын алган, төгәл һәм билгеле таләпләргә нигезләнгән йолалар зур урын алып торган. Кешедә үзенең көндәлек тормышындагы төрле хәлләргә, бигрәк тә киләчәк белән бәйләнгән катлаулы вакыйгаларга ничектер уңай йогынты ясап тору теләге туган; катлаулы тормыш шартлары аны шуңа мәҗбүр иткән. Чөнки көндәлек тормыш авыр, куркыныч, каршылыклы булып, кешене адым саен ниндидер афәт, фаҗига сагалап торган. Әнә шундый, өстәвенә табигать кануннарын белмәгән, аңламаган шартларда, кеше кыргый мохиттә үзен бик көчсез дип санаган. Күрәсең, чынбарлыкта да ул шулай булгандыр. Кешенең бердәнбер
***109***
**Й**
ярдәмчесе дә ул үзе булган. Борынгы кеше читтән нинди дә булса ярдәм алу мөмкинлеген берничек тә күз алдына китерә алмаган, ул үзенең теленә, сүзенә, төрле хәрәкәтләренә, шулар нигезендә формалашкан йолаларга ышана башлаган. Бу юнәлештәге зур казанышларның берсе кешенең сүз, сөйләү, арбау көченә ышануы булган. Кеше сүзенең бик зур ышандыру көченә ия булуы бәхәссез. Борынгы кеше исә сүзнең, арбауның, җыр-сүз тезмәләренең, такмак-такмазаларның ниндидер гайре табигый, магик көче бар дип уйлаган. Йола поэзиясенең барлык жанрлары һәм төрләре нигезендә әнә шул беркатлы, әмма гаять тирән, шиксез ышану ята. Төрле ырымнар, дога-өшкерүләр, әфсен-төфсеннәр башкача барлыкка килә алмаган булыр иде. Күрсәтелгән ышану йола шигърияте белән бәйле әсәрләрнең нигезендә ята һәм аларның барлык шигъри үзенчәлекләрен билгели. Йола, ритуаль уен һәм бию җырлары турында уйлаганда, без, барыннан да элек, әнә шул, бик борынгыдан килгән мифологик карашларга нигезләнергә тиешбез. Башкача йола шигъриятенең мәгънәсен аңлап та, аңлатып та булмый. Мәсьәләгә якын рак килсәк, без әлеге катлаулы атама-терминнарга, гомуми планда булса да, билгеләмә биреп үтәргә тиешбез. Берәр коллективның (гаилә, ыру, кабилә, кабиләләр берлеге) яисә аерым кешенең иҗтимагый — хуҗалык һәм гаилә тормышының иң җитди мизгелләрендә башкарыла торган, борынгыдан килгән һәм төрле магик сүз, сүз тезмәләре, җыр-такмак-такмаза, музыка һәм бию белән бергә барган традицион хәрәкәт-гамәлләрне *йола* дип атыйлар. Искәртелгәнчә, әнә шул тотрыклы йолалар дәвамында башкарыла торган шигъри әсәрләр җыелмасы *Й. ф.* дип билгеләнә. Й. ф.на календарь һәм гаилә тормышы белән бәйле йолалар вакытында башкарылучы җырлар, гадәттә, ритмлы һәм
***110***
рифмалы сүз тезмәләре, табышмаклар, такмак-такмазалар, килеп чыгышлары ягыннан бик борынгы чорларга караган ритуаль уен һәм ритуаль бию җырлары керә. Дөнья мәдәнияте тарихын өйрәнү традицияләре буенча, халык йолалары белән бәйле шигъри иҗат әсәрләрен берничә төркемгә бүлеп тикшерәләр: хуҗалык эшләре белән бәйле йолалар һәм аларны оештыруда хәлиткеч урын алып торган шигъри әсәрләр. Бу төр әсәрләрне икенче төрле *календарь* Й. ф. дип тә атыйлар. Тик татар халкында ел фасыллары белән бәйле йолалар һәм шигъри иҗат төрләре болар белән генә чикләнми. Биредә бездә аеруча киң таралган *өмәләр* һәм *аулак өйләр* турында да аерым фикер-күзәтүләрне әйтеп үтәргә кирәк булачак. Шундый ук иҗатның өченче төркемен гаилә мөнәсәбәтләрен билгеле бер традицион тәртипкә салуда төп роль уйнаган йолалар һәм шулар белән бәйле әсәрләр тәшкил итә. Шуның белән бергә, күрсәтелгән төрләрдән тыш безнең фоль-к лорда, мөгаен, борынгырак чорларга караган һәм фольклор фәнендә бик аз өйрәнелгән *ырымнар* да булуын махсус әйтеп үтәргә кирәк.
*Әдәбият: Уразманова Р. К.* Праздники // Татары.— М., 2001.— С. 376—403; *Урман-че Ф.* Татар халык иҗаты. Дәреслек.— Казан, 2005.— 63—91 б.; *Надиров И.* Татар халкының йола поэзиясе, уен җырлары, бию такмаклары // ТХИ: Йола һәм уен җырлары / Төз. И. Надиров.— Казан, 1980.
**ЙОЛДЫЗ**, халыкара мифологиянең гаять популяр атрибутларыннан берсе. Татарларда кайчандыр бик бай булган Й.лар белән бәйле мифларның аерым версияләре, сюжетлары һәм кый-пылчыклары гына сакланып калган. Шуңа күрә, Й.лар белән бәйле борынгы мифларны ничектер күз алдына китерү өчен, күзәтүне чагыштырма-типологик планда алып барырга һәм еш кына башка, бигрәк тә төрки һәм төрки-монгол халыкларында сакланып калган мифларга яисә мифоло-
гик материалларга мөрәҗәгать итәргә туры киләчәк. Й.лар мифологиясенең безнең көннәргә кадәр сакланып калган җитди үзенчәлекләренең берсе шунда: бездә ай исемнәре йолдызлык исемнәре белән аталган: «Гыйнвар — Сукояр (Водолей); Февраль — Балык (Рыба); Март — Кучкар (Овен); Апрель — Үгезбозау (Телец); Май — Игезәкләр (Близнецы); Июнь — Кысла (Рак); Июль — Арыслан (Лев); Август — Кыз (Дева); Сентябрь — Үлчәү (Весы); Октябрь — Чаян (Скорпион); Ноябрь —Укчы (Стрелец); Декабрь — Кәҗәмөгез (Козерог)». Йолдызлыкларның мифологик нигезләренә карата Н. Исәнбәт болай ди: «Унике йолдыз» — Җир шары бер ел эчендә 12 исемдәге йолдызлык (зодиак) тирәли әйләнеп чыга. Борынгы Болгар-Казан календарендә 12 ай шул йолдызлыклар исемнәре белән аталган». Безнең өчен бөтенләй ят булып тоелган мондый ай исемнәре кайчандыр, күрәсең, халык арасында ярыйсы ук киң таралган булган. «Кайчандыр» дигәндә, айларның әнә шул исемнәре һәм аларга бәйле мифлар халыкка аңлаешлы булган чорлар күз алдында тотыла. Дөрес, халык телендә ай исем нәре гарәп-фарсы сүзләре белән дә аталганнар. Алар түбәндәгеләрдән гыйбарәт: Дәлү, Хут, Хәмәл, Сәвәр, Җәүзә, Сәрәтан, Әсәд, Сөмбел, Мизан, Гәкрәб, Кавес, Җәди. Күрәсең, кайчандыр халык арасында айларның бу исемнәре дә аңлаешлы һәм гадәти булган. Югыйсә алар төрле мәкаль-әйтемнәргә кереп китмәгән булырлар иде. Мәсәлән: «Сәвәр җитми — яз булмый» («Апрель җитми — яз булмый»); «Сәвәрдәге яңгырлар — икеләтә байлык»; «Җәүзә җитми — җәй булмый» («Май җитми — җәй булмый»); «Сөмбел тугач, су суына» («Август тугач, су суына»); «Гәкрәб башында кар яуса — кырык көн ятар» («Октябрь башында кар яуса — кырык көн ятар») һ.б. Китерелгән мисаллар күрсәткәнчә, борынгы һәм бик борынгы мифларның аерым төсмерләрен саклаган һәм төрле
**Й**
йолдызлыклар исеме белән билгеләнгән ай атамаларының иске татар һәм гарәп-фарсы телендәге исемнәре дә, халык иҗатының иң популяр төрләреннән булган мәкаль-әйтемнәргә кереп, аларда билгеле бер популярлык казаналар. Димәк, кайчандыр Й.лар белән генә түгел, ә йолдызлыклар белән бәйле мифологик карашлар да халык арасында киң таралган булган. Елның билгеле бер фасыллары белән бәйләнгәнлек йолдызлыкларда кайвакыт берникадәр башкача чагылыш табарга мөмкин. Әйтик, халыкта Өлкәр (Плеяды) йолдызлыгы турында да төрле сынамышлар, шулар белән бәйле рәвештә иҗат ителгән мәкаль-әйтемнәр билгеле. Өлкәр йолдызлыгының барлыкка килүе яисә юкка чыгуы елның аерым вакытларын билгели торган булган. Иртә таңда Өлкәр йолдызлыгының горизонтта пәйда булуы җәйнең уртасы җитүен аңлаткан. Татарча ул *челлә* дип атала һәм 40 көн дәвам итә. Күрәсең, шул уңайдан халыкта мондый мәкаль барлыкка килә: «Өлкәр җиргә төшкәндә, сыер суга төшә». Ягъни, Өл кәр йолдызлыгының нурлары җиргә тө шкәндә, сыерлар эсселектән, челләдән ка чып, суга керәләр. Яисә шуңа якын тагын бер гыйбарәгә игътибар итик: «Өлкәр айның бары җәй». Биредә инде Өлкәр йолдызлыгының исеме билгеле бер ай атамасы белән бергә килә. Борынгы болгар-татар календаренда Өлкәр исеме белән аталган ай юк. Биредә, борынгыдан килгән гадәт буенча, ел исеме, билгеле бер дәрәҗәдә ел фасыллары белән бәйле рәвештә, ай исеменә әверелгән. Өлкәр йолдызлыгының юкка чыгуы җәйнең бетүен аңлата. Түбәндәге сынамыш нәкъ әнә шул хакта сөйли: «Өлкәр батмый — җир катмый». Бик борынгыдан килгән һәм күктәге Й.лар белән бәйле карашлар буенча, ыру, кабилә, халык, ил генә түгел, ае рым кешеләрнең язмышы да Й.лар белән бәйле булырга тиеш. Мәсәлән, борынгы вавилонлылар фикеренчә, Күктә ни генә булса да, андагы «ва-
***111***
**Й**
кыйгаларның», «хәлләрнең» барысы да Җирдә дә чагылыш таба, аларның бары тик күләмнәре генә кечерәк. Димәк, Җир дәге һәммә нәрсәнең, кешенең һ.б.ның язмышы Күктәге Й.ларның һәм йолдызлыкларның торышы, урыны, кузгалышы, хәрәкәте белән бәйләнгән. Күктәге Й.лар җирдәге кешеләр язмышына да билгеле бер йогынты ясый. Й.ларга карап, Җирдәге кешеләр, шәһәрләр, илләр, хәтта гомумән Кешелек дөньясының үткәнен, бүгенгесен һәм киләчәген, киләчәк язмышларын алдан әйтергә мөмкин. Й.лы Күк вавилонлылар өчен үзенчәлекле һәм шактый ук катлаулы китап булган дип уйларга кирәк. Бу китапны укып, шул нигездә аерым кешеләрнең, шәһәрләрнең һәм илләрнең киләчәген алдан әйтү, күрәзәлек кылу вавилонлылар өчен фән генә түгел, хәтта олы сәнгать дип тә исәпләнгән. Й.лы Күк турындагы мондый карашларның кайберләре татарларда да бар. Әйтик, без, «Бәхетле Й. астында туган» дип әйткәндә, шул ук Борынгы Вавилоннан калган гыйбарәгә мөрәҗәгать итәбез. Й. атылуны күргәндә, бездә кемдер үлде дип ышаналар. Бәлки, кешенең Бу дөньяга килүе дә Й.лар мифологиясе белән бәйледер. Һәрхәлдә, Г. Афзалның «Кызыл Й.» шигырендә әнә шундый фикер уздырыла: «...Мин туганда күктә Й. туган, Мин үлгәндә көмеш юл сызып, Минем Й. сүнәр. Шул чагында Бер Сәйфетдин туар Җир шарында. Сәйфетдиннең көмеш Й.ы да Ул үлгәндә, галәм бушлыгында Зәңгәр балку сызып югалыр...» Мәгълүматлар башка халыкларда да киң таралган. Һәм аларның бер өлешен генә булса да, бергә туплап күзәтә башласак, мондый карашларның да серен аңлап-аңлатып була: халыкның гади һәм гадәти генә булган күзаллаулары төрле халыкларның төрле тарихи чорлардагы мифологик карашлары системасына барып кушыла.
*Ә д ә б и я т: Урманчеев Ф.* Дастаннарга лаек замана.— Казан, 1990.— 131—150 б.;
Героические сказания.— Горно-Алтайск, 1961.— С. 203; *Ильин Г. Ф.* Старинное индийское сказание о героях древности «Махабхарата».— М., 1958.— С. 132; *Котрелл Л.* Во времена фараонов.— М., 1982.— С. 77—78.
**ЙОРТ АНАСЫ**, адәм баласының яши торган урыны белән бәйләнгән ия — рух, йортның олы хуҗабикәсе; йортны яклап һәм саклап торучы. Шуңа күрә аңа билгеле бер ихтирам сакланырга тиеш. Аңа һәрвакыт ашарга ипи-тоз биреп торырга кирәк. Югыйсә ул, тавыш чыгарып, кешегә зыян салырга мөмкин. Й. а.н һәрвакыт үз итеп, якын күреп тору таләп ителә. Бу — бигрәк тә бер өйдән икенчесенә күчкәндә сакланырга тиешле мәҗбүри шарт. Хуҗа яки хуҗабикә бер өйдән икенчесенә күчкәндә, Й. а.н. үзе белән алып китә. Аны күчерү турында Ф. С. Баязитова язып алган материалларда түбәндәгеләр әйтелә: «Й. а.н беген (бүген) ызата-быз, ылларым (улларым) айырылды, йаңы йыртка күчәләр, этә. Мин инде Й. а.н күрийем дип тиха гына барам, тәрәзәләренә багам, эргәләренә (нигезләренә) терәлеп тырам. Алаша йигәләр. Арба шыгыр-шыгыр килә: «Авыр тарта, утырган арбага»,— әтәләр тиха гына. Анда инде кабаг (капка) ачканнар. «Әнкай, нәк миңа күрсәтмәдең Й. а.н.?» «Йә, сүләнмә, куркар идең, әл дә кечкенә идең, күресең качан булса». Й. а.н. иске йортта калдырып китмәү, аны гаилә белән бергә яңа йортка күчерү бик җитди гамәл санала. Гадәттә, аны махсус әзерләнгән арбага яки чанага «утыртып» күчерәләр. Й. а.н. күчерүнең «мифологик юлы» түбәндәгечә сурәтләнә: «Иске ычбадан йаңы ызбага күцкәндә Й. а. килә ку-царка (кочерга, кисәү агачы) пумалаң белән. Куцарка-пумалаңны үзеңнән кайа да калдырма. Пумалаң була кором себерә торган, тырбадан кором арцисын, пумала була озон саплы, аны калдырырга кушмилар, йарами, Й.а. йаратмый». Кайвакыт Й. а.н хуҗабикә
***112***
үзе белән чакырып, ияртеп кенә алып китә, аңа ипи-тоз вәгъдә итә. Яңа пешерелгән тәмле аш-судан да (коймак, бәлеш, пәрәмәч) Й. а.на өлеш чыгарырга кирәк. Югыйсә яңа йортның «бәхете түгәрәк булмыйча, кителгән» булырга мөмкин. Шулай ук яңа өйдә Й. а.на махсус урын билгеләнеп, ястык-юрган куелырга тиеш. Яңа йортта Й. а. на җитди вазифа йөкләнә: ул аның да хуҗасы булырга тиеш! Й. а. — кешегә күренми торган рух, әлбәттә. Тик кеше аңа тере җан иясенә дәшкән кебек дәшә. Аталары Й. а.н алырга киткәч, гаилә әгъзалары аны көтеп торалар: «Без көтеп торабыз, Й. а. безнең кебек утырган, килә диеп. Капкасы ачты да төш, ди вәт синең йортың, ди. Шыгыр-шыгыр чана шыгырдады, төште. Төште дә, вәт анда аран, ашарга да бар, эчәргә дә бар, кинашма (кыйнашма), шунда тор, ди».
Й. а. белән бәйле ышану-йолалар татар-мишәрләрдә дә яхшы сакланган. Аны яңа өйгә күчерү турында түбәндәге мәгълүматларны китерергә мөмкин: «Улы-килене айырылып киткән, бергә тормый, өлеш бирә, ызба куйа, терлеген бирә. Айырылып киткән улы-килене пар алаша йигеп киләләр, арбамы анда, чанамы килә, астына да түши, йә анда адиалмы, нәстәме. Быратлар (ир туганнар) айырылганда Й. а. чагали (балалый) әтәләр. Керә дә аранның угылына (почмагына)*,* эстинәләренә әтәләр: «Ад’а, к’абам (*гар.* Кәгъбә — җаным, яратканым), ад’а, йиңел айагың белән»,— дип сү-ләп үзенчә, Й. а.н. алып китә». Шуңа охшаш якын йолалар Әстерхан татарларында да саклана. «Менә өлкүн тәтәмнең (өлкән апамның) улына өй салдык. Укып өшкерде Й. а.на дип. Йаңа өйгә күчкәндә, атызы белгән (дога укый белгән) кешене алып килеп өйнең дүрт угылына укый. Й. а.на корән (Коръән) укыган сайын багышлана. Йортта ийә бар дип әйтәләр. Кайсы кешегә Й. а. килешми диләр, аура кайсы кеше. Менә шундый Й. а.на дип
**Й**
корән (Коръән) укытырга кирәк. Хәзер дә бар ул. Маллар тупырдый, йокларга бирми, атлар тирләп чыгалар». Билгеле булганча, Й. а. — мәҗүси мифология персонажы. Димәк, аңа һәм аның төр ле гамәлләренә тик мәҗүси догалар, ырымнар һәм йола-хәрәкәтләр ярдәмендә генә ниндидер йогынты ясап була. Әмма биредә күзәтелгән ле-генда-хикәятләр ХХ гасырның соңгы чирегендә, татар халкы ышануларында ислам тәгълиматы хөкем сөргән чорларда язып алынган. Шуның белән бәйле рәвештә мәҗүси ышанулар белән сугарылган әсәрләргә ислам догаларының, Коръән аятьләренең килеп керүе һич тә гаҗәп түгел.
*Ә д ә б и я т: Баязитова Ф. С*. Татар халкының бәйрәм һәм көнкүреш йолалары.— Казан, 1995.— 120—124 б.; *Баязитова Ф. С.* Татар-мишәр рухи мирасы.— Саранск, 2003.— 224—229 б.; *Баязитова Ф. С.* Әстерхан татарлары.— Казан, 2001.— 251—253 б.
**ЙОРТ ИЯСЕ**, Казан һәм Көнбатыш Себер татарларында, татар-мишәрләрдә һәм башкортларда (Юрт эяси, Йорт эйәһе) ияләр категориясеннән булган «түбән мифология» персонажы, Йорт рухы. Й. и. — Өй иясе белән бик якын, шуның бер төре: татарча Өй иясе; башкортча Өй эйәһе; татар-мишәрләрдә һәм башкортларда — Йорт хуҗасы, өй алдындагы корылмаларны, каралтыларны яклап һәм саклап торучы. Татар-мишәрләр күзаллавынча, Й. и. ак киемле хатын, сирәк кенә куян яки ак эт кыяфәтендә булырга мөмкин; гадәттә, ат абзарында яши; аңа шунда ашарга китереп торырга кирәк. Башкорт халкында билгеле булган икенче бер карашлар буенча, Й. и. мич өстендә яшәүче кеше кыяфәтендә булырга мөмкин. Й. и. кешегә бернинди зыян салмый. Кешеләр аны ихтирам итсә, ул да кешеләргә яхшы мөнәсәбәттә була. Әмма аны үпкәләтергә ярамый. Ачуланган яисә үпкәләгән, рәнҗетелгән Й. и. үзен кыерсытучыларга таш кисәкләре ата башлый. Дөресен әйткәндә, ул
***113***
**Й**
һич көтмәгәндә кешене күркытып куярга ярата. Башкорт мифологиясе мәгълүматлары буенча, төннәрен Й. и. ат абзарында була; атларның ялларын матур итеп үреп куя; шунда ук атка атланып йөри; шулай ук төннәрен мунчада чабына; шуңа күрә төнлә мунчага кереп йөрү бер дә хупланмый... Й. и.нә нисбәтле кайбер күзаллаулар соңгы чорларга хәтле саклана. Шундый хикәятләрнең берсе 1977 елда Казан дәүләт университеты студентлары Д. Салихова белән Р. Минга лина тарафыннан Ульяновск өлкәсенең Яңа Малыклы районы Өчкаен авылында Вәлиева Мәхмүҗамалдан (93 яшь) язып алынган. Ул «Й. и.н ничек алдаганнар» дип атала. Анда сөйләнгәнчә, яңа йортка күчкән хатын өй почмагында җеп эрләп утырган тавыш ишетә. Тик кем икәнлеге күренми икән. Хатын моның Й. и. булуын шунда ук аңлап ала һәм бик сөенә: «Й. и. шулай өйдә җеп эрләп утырса, ул өйгә бәхет-муллык тели дигән сүз дип сөйлиләр иде бит электән үк»,— дип уйлый ху җабикә.. Тик әлеге Й. и. боларның атын төнлә абзардан алып чыккан да, койрыгына ябышып, атны арты белән хәлдән тайдырганчы чаптырган». Й. и.нең эзәрлекләвеннән котылу өчен, атны икенче абзарга күчереп, Й. и.н «адаштыралар». Шуннан соң гына ул атны эзәрлекләвеннән туктый... Татар халкының төрле этник төркемнәреннән язып алынган материалларга таянып, Ф. Баязитова Й. и. (Ф. Баязитова-да — *Җорт ийәсе*) турында башка мәгълүматлар да китерә. Яңа йортка күчкәндә, Й. и.н, пумалага атландырып, үзең белән бергә алып китәргә кирәк икән; югыйсә ул рәнҗи, елый, ди, имеш. Й. и., ашыйсы килгәч, баланың бармагын тешли икән. Й. и.-нә ботка пешереп, өй нигезенә куярга кирәк. Әгәр сыерның сөте бик аз булса яки ул бөтенләй сөт бирми башласа, бу хәлне дә Й. и.нең эзәрлекләүләре нәтиҗәсе дип кабул итәләр. Әгәр йортта ике Й. и. булса, алар һәрвакыт ызгышып-
***114***
талашып таралар. Шуңа күрә аларның берсен икенче бер урынга күчереп куялар. Аерым очракларда, Й. и.н ризалату өчен, аңа багышлап каз яки бер-ике тавык суя торган булганнар. Й. и. кешеләргә, бөтен авылга авыру җибәрергә мөмкин. Әгәр авылга Й. и.ннән нинди дә булса бәла-каза килсә, бөтен авыл халкы бер тирәгә җыелып, чалгы алып, савыт-саба, чиләк-поднос кагып, урамнарны әйләнеп чыгып, сырхау алып килгән Й. и.н авылдан куып чыгаралар... Беренче карашка, гади генә булып күренгән Й. и. шактый ук каршылыклы, куркыныч зат булып чыга. Шуңа күрә авыл халкы аңа каршы торуның төрле һәм нәтиҗәле ысулларын булдырган.
*Ә д ә б и я т:* Йорт иясен ничек алдаганнар // ТХИ: Риваятьләр һәм легендалар / Төз. С. Гыйләҗетдинов.— Казан, 1987.— 266—267 б.; Йорт эйәһе // БХИ: 1 т. Йола фольклоры / Төз. Ә. Сөләйманов, Р. Солтангәрәева.— Өфө, 1995.— 55 б.; *Баязитова Ф.* Җорт ийәсе, җырт ийәсе // Татар халкының бәйрәм һәм көнкүреш йо лалары.— Казан, 1995.— 130—132 б.; *Басилов В.* Йорт иясе // МНМ: В 2 т.: Т. 1.— М., 1988.— С. 600.
**«ЙОСЫФ КИТАБЫ»**, Кол Галинең ХIII гасыр башында иҗат ителгән «Кыйссаи Йосыф» поэмасының халыклашкан вариантлары. Кол Гали әсәре болгар-татар халкы күңеленә бик якын булып, шул чор зыялылары да, гади укучылар да аны үз әсәре, үз рухи хәзинәсе дип кабул иткән. Моны берничә җитди сәбәп белән аңлатырга мөмкин:
1. Мәгълүм булганча, Йагъкуб һәм Йосыф пәйгамбәрләрнең Коръәндә шактый киң яктыртылган кискен драматик язмышлары болгар-татарларга Кол Галигә кадәр үк яхшы таныш булган;
2. Кол Гали, Тәүраттан һәм Коръәннән мәгълүм булган әлеге образларны шактый киңәйтеп һәм тирәнәйтеп, югары әдәби-сәнгати дәрәҗәгә күтәреп сурәтләгән. Ара-тирә укучы аларның пәйгамбәр булуын онытып та җибәрә;
3. Ә инде әлеге Изге китаплардан мәгълүм булган персонажларны яңа бер баскычка күтәрү — авыр, катлаулы һәм җаваплы эш. Моны бары тик олы талант иясе генә башкарып чыга ала;
4. Мәгълүм ки, ХI—XIII гасырлардагы болгар-татар дөньясының рухи нигезен ислам дине тәшкил иткән. Ислам идеологиясенә нигезләнгән әлеге әсәр бу яктан да исламга ышануны киңәйтүче һәм тирәнәйтүче җитди һәм үтемле фактор буларак кабул ителгәндер;
5. Кол Гали әсәре шул чорның рухи мо-хите өчен кирәкле, үз вакытында иҗат ителгән актуаль әсәр буларак барлыкка килгән. Һәм моны поэманың конкрет үзенчәлекләре нигезендә дә дәлилләп була. Барыннан да элек, ул гаять киң, тирән һәм бай традицияләргә таянып иҗат ителгән. Бу — әсәр белән беренче тапкыр танышканда ук күзгә ташлана. Поэманың «Кереш»ендә үк Аллаһы Тәгаләгә, аның пәйгамбәрләренә һәм фәрештәләренә мөрәҗәгать итү, аларга мәдхия җырлау белән очрашабыз. Һәм бу юнәлеш әсәрнең ахырына кадәр дәвам итә. Борынгы Шәрекънең Шумер һәм Мисыр ташъязма әдәбиятыннан килгән бу бәрәкәтле традиция борынгы һәм урта гасырлар иран, төрки-татар һәм төрки-монгол әдәбиятларында һәм халык иҗатында киң урын алып, татар бәетләрендә безнең көннәргә кадәр дәвам итә. Бу — бер генә мисал. Кол Галинең язма әдәбиятның башка уңай традицияләреннән дә киң файдалануы турында махсус хезмәтләрдә киң мәгълүмат китерелә. Кол Гали поэмасының халыклашып китүе тагын бер мөһим сәбәп белән бәйләнгән. Кол Гали Шәрекъ, бигрәк тә ислам мифологиясеннән киң файдалана. Шул ук вакытта ул төрки-татар халык иҗатының әкият, дастан, җыр жанрлары традицияләренә дә еш мөрәҗәгать итә. Бу исә әсәрнең сюжетында да, баш каһарманнар образларында да (улыннан аерылган ата, агалары тарафыннан даими эзәрлекләнгән «кече угыл»),
**Й**
аеруча дастанның халык лирикасыннан килгән шигъри-символик образлар системасында да (саба җиле — таң җиле; җан—кош тәңгәллеге һәм җан кошы, табигать күренешләре белән бихисап янәшәлекләр) киң чагылыш таба. Әйтик, Йосыфның 12 елга зинданга ябылуы; Зөләйханың тәмам картаеп, яңадан яшәрүе; кече улы кайгысыннан бөтенләй сукырайган Йагъкубның күзләре ачылуы кебек гайре табигый күренешләр дә әкия-ти-мифологик традицияләр белән бәйләнгән. Тик Кол Гали, шул чор рухи вазгыяте, ислам кануннары таләп ит кәнчә, әлеге күренешләрне Аллаһы Тәгалә кодрәте белән аңлата. Гомумән алганда, поэманың иҗади чыганаклары арасында төп урынны түбәндәге категорияләр алып тора:
1. Борынгы һәм урта гасырлар ташъязма һәм язма әдәбияты;
2. Борынгыдан килгән мифлар, әкияти-мифологик традицияләр һәм бигрәк тә ислам тәгълиматы белән бәйле мәгълүматлар;
3. Халык иҗатының әкият, дастан, җыр кебек жанрлары. Бу мәсьәләләр әлеге поэмага багышланган хезмәтләрдә һәрьяклап яктыртылган. Әнә шундый бай традицияләр нигезендә барлыкка килгән әсәр, халык арасында «Й. к.» рәвешендә йөреп, урта гасырлар һәм яңа дәвер татар әдәбиятына да, халык иҗатының алга таба үсешенә дә җитди йогынты ясый. Мәсьәләнең бу ягы да бездә шактый киң һәм тирән өйрәнелгән (Ф. Фасеевның һәм Н. Хисамовның күп санлы махсус мәкаләләре һәм монографияләре күздә тотыла).
Кол Гали поэмасының татар әдәбиятына һәм фольклор әсәрләренә тирән йогынтысы ХIII—XIV гасырларда башланып, безнең көннәргә кадәр дәвам итә. Биредә тагын бер үзенчәлекле күренеш турында әйтеп үтү сорала: әгәр сүз төрки-татар әдәбиятына һәм фольклорына борынгы язма китапларның йогынтысы турында бара икән, берен-
***115***
**Й**
че урында, һичшиксез, Коръән һәм Хәдисләр торса, икенче урында шул ук Коръәннең 12 сүрәсенә һәм Тәүратка нигезләнгән «Кыйссаи Йосыф» поэмасы тора. Урта гасырлар татар һәм төрки-татар әдәбиятында Йосыф һәм Зөләйха исемнәре еш очрый. Әйтик, Харәзминең «Мәхәббәтнамә»сендә: «Мәсих әнфаслыйк. Йосыф лиха син» («Гайсә пәйгамбәр җанлы, Йосыф йөзле син»); С. Сараиның «Гөлестан»ында: «Хәтм булды (иреште) мәгәр кабахәт аңа, Илля кем Йосыф Җәмал вә кәмал» («Йосыфка матурлык һәм камиллек ничек ирешсә, аңа начарлык шулай иреште»); «Сөһәйл вә Гөлдерсен» дастанында С. Сараи Сөһәйлне Йосыф белән чагыштыра. ХVI гасыр Казан ханлыгы шагыйре Мөхәммәдьярда Йагъкуб, Йосыф язмышлары тирән ихтирам һәм кызыксыну белән телгә алына. Утыз Имәнинең «Йокы эчендә тычкан хәйлә белән дөягә әверелде» поэмасында да Йосыф язмышы турында әйтеп кителә. Төрки-татар халык иҗатына да Кол Гали дастаны берничә гасыр буена бәрәкәтле йогынты ясап килә. «Бүз егет» дастанының татарча версиясендә әлеге сюжет белән бәйле түбәндәге юллар бар: «Унике угыл эчендә тоткын итеп яткырып, Рәхмәт итте Алласы, Мисырның булды патшасы. Йитмеш елның соңында Йөзен күрде атасы. Ахыр гомер хан булып, Йосыф үткән дөньядан»,— ди халык чичәне, әҗәлнең котылгысыз булуын искәртеп. Җөмләдән, Кол Гали йогынтысы башка халыклар эпосында да сизелеп куя (кыргызларның «Манас»ында, үзбәкләрнең «Алпомиш»ында). Халык иҗаты әсәрләрендә, гадәттә, «Йосыф кыйссасы» белән бәйле ике сюжет үзәккә алына: 1. Гүзәл хатынның гашыйк булган ир-егетне үзенә карату нияте. Мәсәлән, татар халкының «Үги ана белән Яшь егет» әкиятендә әлеге сюжет «Йосыф кыйссасы»на шактый якын, хәтта кайбер детальләр дә нәкъ поэмадагыча кабатлана. Шуңа якын сюжет казакъ
халкының «Өч авыз сүз» әкиятендә дә бар;
2. Билгеле булганча, халык арасында «Йосыф кыйссасы» — «Й. к.» дип кенә түгел, башкача да атала («Йосыф — Зөләйха», «Йосыф вә Зөләйха»). Икенче төрле әйткәндә, әлеге дастан белән танышканда ха лыкның күңелен, барыннан да элек, Йосыф белән Зөләйханың (ә бәлки, нигездә, Зөләйханыңдыр) вакыт сынавын «җиңеп чыккан» ти рән мәхәббәте җәлеп итә. Халык иҗатында, бигрәк тә җырларда, әнә шул мәхәббәт шактый еш телгә алына. «Й. к.» татар халкы күңеленә тирән үтеп кергән һәм шунда һич онытылмас урын алган. Ул халык арасында гасырлар дәвамында яши. Аның яшәү формалары да төрлечә:
1. Барыннан да элек, дастан шул килеш, Кол Гали иҗат иткән поэма буларак, кулъязма китап рәвешендә таралган;
2. 1839 елда «Кыйссаи Йосыф» поэмасының Г. Утыз Имәни (1754—1834) әзерләгән нөсхәсе басылып чыкканнан соң, поэма халык арасында һәм кулъязма, һәм басма китап булып та тарала.
XIX гасырның икенче яртысында һәм
XX гасыр башында кат-кат басылып чыгу нәтиҗәсендә, поэма тагын да популярлаша;
3. Популяр әсәрнең халыклашкан, берникадәр фольклорлашкан версияләре дә барлыкка килә. Төрле экспедицияләр дәвамында әнә шундый дистәләрчә вариантлар язып алына. Тора-бара, димәк, әлеге поэма, авторыннан аерылып, татар халкының үз әсәре булып китә;
4. Халык арасында әлеге әсәрнең аерым мотив-сюжетлары мөстәкыйль әсәр буларак та яши башлый.
*Ә д ә б и я т: Хисамов Н.* «Кыйссаи Йосыф» поэмасының халыкта яшәеше // КУ.— 1974.— № 9; *Хисамов Н.* «Кыйссаи Йосыф» поэмасында әдәбият-фольклор бәйләнешләрен өйрәнүгә карата // Татар теле һәм әдәбияты. Алтынчы китап.— Казан, 1977; *Абилов Ш.* К истокам древней поэмы // Советская Татария.— 1980.— 6 апр.; *Кол Гали.* Кыйссаи Йосыф. Йосыф турында дастан.— Казан, 1983.
***116***
**Й**
**ЙӨЗЕК**, халыкара мифологиядә тугрылык, бер-береңә бирелгәнлек һәм чиксезлек символы; татар телендә *Й. алышу (бирешү)* дигән сүзтезмә дә бар. Ул, егетнең яки кызның вәгъдәләшү билгесе буларак, бер-беренә Й. бүләк итүне белдерә. Бирелгән Й.кә һәрвакыт турылыклы булу таләп ителә; аңа хыянәт итәргә ярамый. Бу хакта яшьләр арасында кайчандыр киң таралган *Й. салыш* уены нигезендә фикер йөртергә мөмкин. Әлеге уен түбәндәгечә сурәтләнә: уенны алып баручы тезелешеп утыручыларның учларына Й. тоткан кулын тидереп чыга, сиздермичә генә, аны берсенең учына салып калдыра һәм: «Кемдә Й., йөгереп чык!» — дип кычкыра. Учына Й. салынган кеше тиз генә урыныннан торып китәргә, ә ике ягында утыручы иптәшләре аны тотып калырга тиешләр; әгәр тотылса, ул җәза ала. Й. салыш уены керәшеннәрдә киң таралган: ул Нардуган уеннарының иң көтеп алынганнарыннан санала. (к. **Нардуган**). Гамәлдә махсус исемле Й.ләр дә булырга мөмкин. Киң мәгълүм пәйгамбәр *Сөләйман Й.е* турында «Коръән тәфсире»ндә түбәндәге мәгълүмат китерелә: «Тәхкыйк Без Сөләйманны патшалыгын алмак белән бәлаләндердек, чөнки аның патшалыгы Й.ендә иде, бер кич Й.ен хатыны янына калдырып киттек тә, Сөләйман сурәтендә бер җен Й.не алып китте, шуның белән Сөләйманның кулыннан патшалык китте. Вә Без аның күршесенә бер гәүдәне яки әлеге Й.не алган җенне утырттык, соңра Сөләйман тәүбә итте, Аллаһуга кайтты. Ягъни Й.не кулга төшереп яңадан патша булды» (38:34). Ибне Фадлан язмаларында аның гуззларга чадра һәм, тугрылык билгесе итеп, Й. бүләк итүе турында әйтелә. Г. Дәүләтшин мәгълүматлары буенча, «Болгар шәһәрлекләрендә табылган исемле мөһерләрнең, Й.-мөһерләрнең булуы болгарларда исәп-хисап, эш кәгазьләренең югары үсеше хакында сөйли». «Исемле Й. борынгы төркиләрдә хакимлек символы да
булган». М. Госманов язуынча, Җучи Олысы ярлыклары Й.- мөһерләр белән дә беркетелә торган булган... Аларда, гадәттә, ханның (солтанның) һәм аның әтисенең исемнәре күрсәтелгән. Мисыр фиргавене төшләрен дөрес юраган өчен Йосыфка үзенең Й.ен бүләк итә һәм жрец Потифарның гүзәл кызы Асене-фаны аңа хатынлыкка бирә... Й. белән бәйле мифологик яки ярым мифологик күзаллаулар халык иҗатында да киң чагылыш таба. Татар халкының кыска җырлары — дүртьюллыклары арасында «Кулымдагы Й.емнең исемнәре...» дип башланган тулы бер цикл барлыгы мәгълүм. Татар әкияте «Әйгәли батыр»да пәһлеванның әтисе Әйгәлине кулындагы Й.еннән таный һәм гадел хөкем чыгара. Ягъни Й. объектив дөреслекне ачыкларга ярдәм итә. Шулай ук «Унберенче Әхмәт» әкиятендә патша кызы батырны кулындагы Й.еннән таный. «Зөлкарнәй батыр» әкия тендә Дию тарафыннан урланган кызлар, киләчәктә андый-мондый хәл килеп чыгып, бер-беребезне югалтмыйк дип, исемле Й.ләрен Зөлкарнәенгә биреп куялар. Түләктән котылу өчен, Сусылу аңа, башка кыйммәтле әйберләре белән бергә, куш Й.ен дә тәкъдим итә. Башкорт әкияте «Азгын ата белән ышанычсыз ана»да сиздермичә генә чиләккә төшереп җибәрелгән патша кызы Й.е бәлагә дучар ителгән егетне үлемнән коткарып кала. Шул ук халыкның «Ана арыслан» әкиятендә әнисе сугышка китәсе улына Й.ен бирә. Татар, башкорт һ.б. кайбер халыкларда таралган әкиятләрдәге типик сюжетларның берсе түбәндәгедән гыйбарәт: Й. ярдәмендә җен-пәриләр көтүен чакыртып, алардан ни теләсәң шуны эшләтәләр: алтын-көмештән һәм кыйммәтле ташлардан бер төн эчендә мәһабәт патша сарае калкып чыга; шулай ук бер төндә искитмәле, тротуарларында алма агачлары үсеп чыккан һәм алмалары пешеп торган җимешләр белән бизәлгән могҗизалы күпер төзелә һ.б. Й.не, гадәттә, егеткә
***117***
**Й**
Дию пәриендә әсирлектә ( кайчандыр Дию тарафыннан урланган) булган кыз бүләк итә. Шул Й. ярдәмендә егет Диюне һәм башка явыз затларны җиңеп чыга (башкорт әкияте «Ала карга»). Й.нең мөһим ролен чагылдырган тагын бер сюжет бар. Башкорт әкияте «Патша, Егет, Аждаһа»да кыз белән егет артыннан баручы Аждаһа аларны куып җитә башлагач, егет кызга: «Коткар безне!» — дип кычкыра. Кыз: «Мә, мине көмеш Й. итеп ки»,— дип, Аждаһаны алдый... Халык әкиятләрендә Й. туй йолаларындагы сынауны башкарып чыгуда җитди роль уйный. Башкорт әкияте «Киезбай белән патша кызлары»нда сөйләнгәнчә, Киезбайның үзе дә, аның ике агасы да патша кызларына өйләнәләр. Шул уңайдан төрле сынаулар уздырыла. Киезбай, әлбәттә, патша кызының Й.н бармагыннан салдырып алып, кызны үбә һәм үз максатына ирешә. Й., бигрәк тә могҗизалы, легендар Й., язма әдәбият әсәрләрендә әһәмиятле урын ала. С. Сараида укны Й.тән Саба җиле ярдәмендә уздыру мотивы чагылыш таба. Димәк, шул ук сюжетка нигезләнгән әкият-легендалар С. Сараи чорында ук (якынча 1321—1396) киң мәгълүм булган. Моны дәлилләү өчен, шул ук шагыйрьдән тагын бер өзек китереп үтәргә мөмкин: «Әүвәл кеше кем тунына тәрәз (бизәк) текте дәгый иленә Й. кичереп бакты,— Җәмшид иде». (Риваятьләрдә сөйләгәнчә, Иранның легендар шаһы Җәмшид, беренче булып, киемгә бизәкләр тегә һәм кулга Й. кия».) «Кашлы Й. — ха-
кимият мө һере»,— дип тә ассызыклый С. Са раи. Й. образы татар әдәбияты әсәрләренең байтагында очрый. Әмма аны борынгылыкны яхшы белгән әдип Н. Исәнбәт барысыннан да ешрак һәм әдәби-сәнгати яктан отышлырак итеп куллана. Мәсәлән, аның «Портфель» (1929) комедия-сатирасыннан түбәндәге өзеккә игътибар итик: «*Хизбулла (швейцар).* Ә нигә өйләнмәскә? Туры килсә. Үзләре атылып торганда... Мин бит әле тол дүдәк. (Гәнчә, бармагы Й.ле йодрыгын сузып.) Менә таныйсыңмы?»; яисә «Хәйләкәр Дәлилә...» (1956) комедиясеннән: Дәлиләнең кызы «*Зәйнәп.* Й.ем! Бармагымдагы биш йөз алтынлык гәүһәр Й.ем!.. Җитмәсә, аны Әхмәт Дәннәф дигән бер баһадир кеше әнигә әманәт куеп, акча алып киткән иде...» Г. Бәшировның «Туган ягым — яшел бишек» повестенда исемле Й. тә телгә алына: «Гомеремдә үз исемем язылган беренче Й. киюем»: Йомгаклап әйткәндә, татар халкының көндәлек тормышында һәм рухи мә -дәниятендә Й. еллар, гасырлар дә ва-мында мөһим роль уйнап килгән.
*Әдәбият:* ТТАС: 3 томда: 1 т.— Казан, 1977.— 467 б.; Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 486—487 б.; Ибн-Фадлан о народах Восточной Европы // Из глубины столетий.— Казань, 2000.— С. 75; *Бәширов Г.* Туган ягым — яшел бишек.— Казан, 1968.— 370 б.; *Исәнбәт Н.* Әсәрләр: 4 томда: 3 т.— Казан, 1989.— 70 б.; *Исәнбәт Н.* Әсәрләр: 4 томда: 4 т.— Казан, 1989.— 185 б.; БХИ: 3 т. Эпос / Төз. М. Сәгитов, Ә. Сөләйма-нов.— Өфө, 1998.— 207—208 б.
**—**
***ъъ***
**КАБЕР**, «Үлгән кешене күмәр өчен казылган чокыр»,— дип билгели «Татар теленең аңлатмалы сүзлеге» әлеге сүзнең мәгъ нәсен. Тик ни хикмәттер, *К.* сүзе дистәләгән махсус мифологик сүзлекләрнең берсендә дә юк! Әйтерсең К.нең мифологиягә, гомумән, бернинди катнашы юк? Реаль чынбарлыкта исә мәсьәлә бөтенләй башкача тора. К. халыкара мифо логиянең төп категорияләреннән берсе дип саналырга тиеш. Гомуми мифологиядә Дөнья — Җиһан өч каттан тора дип саналса, ислам тәгълиматы кеше язмышы белән бәйле ике — Бу дөнья һәм Ахирәт дөньясы гына бар дип саный. Тик ничек кенә булмасын, К. — кешенең Бу дөньядагы тормышын һәм үлгәннән соңгы язмышын берләштереп торган бердәнбер матди күренеш. «Исәннәрнең кадерен бел, Үлгәннәрнең каберен бел!» — дип юкка гына әйтелмәгән бит! Өстәвенә дөньякүләм мәгълүм «Үлеләр китаплары»ның иҗат ителеп, тирән ихтирам яулавы әлеге фикерне тагын бер мәртәбә раслап тора. Барлык халыкларда билгеле булганча, К.ләрне, чыннан да, кадерләп, анда агач (каен) яки чәчәкләр утырту, махсус К. ташы, хәтта Үлгәннәр хөрмәтенә матур һәм затлы һәйкәлләр кую да күптән билгеле. Ислам тәгълиматы К. өстенә һәйкәл куюны, ташка мәрхүмнәрнең рәсемен ясауны хупламаса да, соңгы чорларда бу тыю бары формаль күренеш рәвешен алды. Аның каравы ислам, Коръән, Бу дөньядан киткәннәр К.енә барып, махсус дога кылу һәм Коръән чыгу бик тә саваплы эш дип саный. Бу дөньядан
киткәннәрнең К.енә тирән ихтирам, аны, һичшиксез, изге бер урын дип санау халыкның көндәлек көнкүрешендә генә түгел, шигъри иҗатында да, җыр-бәет-дастаннарында киң чагылыш таба. Мәсәлән, «Гашыйк хәле» җырында: «Сөеп тә сөеп алмый калсам, Үлгәч, К.ем янәшә куегыз»; «Тукай шагыйрь бәете»ннән: «К.еңдә тыныч йокла, җаным, шагыйрем минем». Билгеле булганча, Бөек Ватан сугышы елларында (1941—1945), сугыштан соң, ХХ—ХХI гасырлар чиге мәхшәрендә, бүгенге көннәрдә К. темасы аеруча активлашып китте. Бу халык иҗатында да, язма шигърияттә дә киң чагылыш тапты. Шулай да сүзне мөнәҗәтләрдән башлыйк. Чын күңелдән исламга, Аллаһы Тәгаләгә ышанган мөэмин-мөселман Теге дөнья, К.дәге язмыш мәсьәләләренә дә ихлас күңелдән ышана һәм, шул хакта үлгәнче үк борчылып, Аллаһыга ялвара, ялына, дога кыла, мөнәҗәт әйтә. Мәсәлән, «Шайтан илә яр әйләмә!» мөнәҗәтендәге кебек, «К.м бәнем кыйл ки бер гөл, Оҗмахтагы гөлне биргел; Фазлың илә үзеңнең, бәхетле булырмын шунда». Шуңа якын сүзләр «Мәрхәмәтеңә мохтаҗмын» мөнәҗәтендә дә бар: «Ләхет эчрә җавабымны миңа әйлә үзең тәлкыйн (үзең әйт), якты әйлә, мәрхәмәт кыл миңа, Раббым!» «Йә Иляһым, ялварамын» мөнәҗәтендә: «Йә Иляһым, ялварамын: утлар салма бәгъремә, Йә Иляһым, бер Ходаем, нурлар тутыр К.емә». Халык иҗаты әсәрләре булган мөнәҗәтләрдән алынган бу сүзләр, барыннан да элек, мөселман
***119***
**К**
догаларын хәтерләтәләр. Мондый сүзләрне чын мөэмин-мөселман, ислам тәгълиматындагы Кыямәт, Ике дөнья, Оҗмах-Җәннәт, Тәмуг-Җәһәннәм кебек категорияләрнең чынлыкта да булуына ихлас күңелдән ышанган кеше генә әйтә ала! Димәк, әлеге мөнәҗәтләр тулысын-ча ислам рухында иҗат ителгәннәр. Тик бер, һичшиксез, объектив хакыйкатьне онытырга ярамый: адәм баласының кеше К.енә тирән ихтирамы исламга, христианлыкка, иудаизмга яки башка диннәргә чын күңелдән ышануыннан гына тормый! Бу хөрмәт күпкә өстенрәк һәм дөньякүләм таралган диннәрдән күпкә иртәрәк башлана. Һәм моның сәбәбе дә бар. Мәрхүмне К.гә күмү, ар хеологик мәгълүматлар күрсәтүенчә, мон нан нибары 60 мең еллар элек башлана. Борынгырак чорларда үлгәннәргә тереләргә караган кебек караганнар; аларны ыруның, кабиләнең тулы хо куклы әгъзасы дип санаганнар; киен дергәннәр, ашарга да өлеш бүлеп бирә торган булганнар. Тик алга таба үле гәүдәдәге физик һәм биологик үзгәрешләр мондый карашларны — үлеләрне ихтирам итүне юкка чыгарган. Җир өстендә «тик яткан» үле гәүдә тора-бара төрле, ә кайвакыт куркыныч авырулар чыганагына, куркыныч объектка әверелгән. Димәк, аңардан ничектер котылу, аны юкка чыгару ихтыяҗы туган. Әнә шул нигездә җәмгыятьне мәеттән коткаруның төрле ысуллары барлыкка килгән: мәетне яндыру; агач башында махсус урын ясап, үле гәүдәне, кошлар һәм ерткычлар ашап бетерсен дип, агач башында калдырып китү. Зәрдөштлек кебек үзенчәлекле дини-мифологик системаларның берсендә мәеткә якын килү, бигрәк тә аңа ничек тә булса кагылу коточкыч зур гөнаһ һәм һич тә рөхсәт ителмәгән гамәл санала... Сөйләнгәннәрнең барысы да гади халык арасында билгеле йолаларга карый. Ә инде хөкемдарларны, патша, хан, каган, фиргавеннәрне бер илдә дә һәм беркайчан да мондый юл белән «җирләргә» рөхсәт ителмәгән.
***120***
Һун кабиләләре каберлекләре турында Г. Дәүләтшин, мәсәлән, түбәндәгечә яза: «Археологик яктан һун курганнары (корганнары) бик күренекле. Алар мәһабәт һәм катлаулы төзелешле. Һун аксөякләре курганнарының диаметры 1000, ә биеклеге 10 м га җитә. Курганнар астындагы К.ләр дә бик тирән: 10—15 м. Әмма шуңа карамастан йөзәр еллардан соң бу курганнар һәм аларда күмелгән байлык рус казакларының корбанына әверелгән». Үлгәннәрнең, бигрәк тә аксөяк-хөкемдарларның, К.ләрен мәңгелек корылма итеп төзү Орхон-Енисей комплексыннан да бик яхшы аңлашыла. К., кайвакыт гади корылма гына булмыйча, *мавзолей* формасын да ала. Бигрәк тә алар изгеләр, әүлиялар, тирән ихтирам ителгән шәехләр, сәетләр, имамнар К.ләре өстендә корыла һәм тора-бара гыйбадәт, хаҗ кылу урынына әверелә. Г. Дәүләтшин бу хакта татар халкының «Шәһри Болгар әүлиялары» бәетендә әйтелүен дә күрсәтеп үтә: «Шәһри Болгар мөҗавирләре каршы чыгып алалар, ихлас белән барганнар Хаҗ савабын алалар. Әчтерханнан, Омнан, Томнан килә хаҗилар тупланып, Хаҗилар тәмам җыелгач, бар да китә хушланып».
Димәк, үлгәннәрнең К.ләренә тирән ихтирам, берничә мең еллар элек башланып, халык арасында безнең көннәргә хәтле яхшы саклана.
*Әдәбият:* ТХИ\*:\* Тарихи һәм лирик җырлар / Төз. И. Надиров.— Казан, 1988.— 230 б.; *Хөснуллин К.* Мөнәҗәтләр һәм бәетләр.— Казан, 2001.— 172, 175, 176 б.; *Дәүләтшин Г .* Төрки-татар рухи мәдәнияте тарихы.— Казан, 1999.— 116, 138, 272 б.; *Семира* и *В. Веташ*. Астрология и мифология.— СПб., 1998.— С. 338, 537; *Урманче Ф.* Үлемсезлек юлы / Борынгы миф һәм бүгенге шигырь. Татарстанның халык шагыйре Равил Фәйзуллин шигъриятенә бер караш.— Казан, 2002.— 237—351 б.; *Урманче Ф.* Кабер. Һәйкәл. Мәңгелек ут // Роберт Миңнуллин. Шигъри осталык серләре.— Казан, 2005.— 295—310 б.
**КАБЕР ӨСТЕНДӘГЕ ЧӘЧӘКЛӘР**, мәрхүмнең яки мәрхүмәнең кабере өстенә туганнары, дуслары, кө рәш-тәшләре һ.б. тарафыннан утыртылган чәчәкләр, агачлар һ.б. Беренче карашка, көндәлек тормышта адым саен диярлек очрап торган бу күренешнең мифологиягә бернинди дә катнашы юк кебек. Чынлыкта исә мәсьәлә бөтенләй башкача хәл ителә: аның асылын борынгы һәм бик борынгы ышанулар нигезендә генә аңлап һәм аңлатып була. Билгеле булганча, ата-бабаларыбызның, киңрәк мәгънәдә алганда, якын туганнарыбызның каберләрен кадерләп карап тору, хөрмәтләү бик күп халыкларда таралган. Безнең татар халкында да кабер өстенә агач, чәчәк утырту бик күптәннән билгеле. Әнә шул изге йолага ишарә иткән кебек, «Соңгы сынау» драматик легендасында, хикмәтле сүз традициясенә таянып, И. Юзеев болай ди: «Тиранның каберендә җил исәр, Шагыйрьнең каберендә гөл үсәр». Р. Ха рисның «Өянке» шигыре ниндидер рәхимсез затка карата әйтелгән сүзләрдән тора. Өянке үзенең беркайчан да юкка чыкмыйча як-якка, куелыкка, тамырга үсүе турында сөйли. Үзенең «монологын» ул түбәндәге юллар белән тәмамлый: «Бәгъремә чабыймчы диеп, Кызыл тамырыма төшсәң, Кабер өстендә үсәм!» Кабер өстендәге агачлар турында сүз чыккач, М. Җәлилнең шул ук тема белән бәйле «Дүрт гөл» шигырен телгә алырга мөмкин. Анда совет солдатының немец танкларына каршы тиңдәшсез сугышы турында сүз бара. Сугыш барышында бишәүнең берсе куркудан «биреләм» дип кул күтәрә. Җинаятьчене күреп, янындагы солдат аның аркасына кылыч кадый. Танклар белән сугышта дүрт солдат та һәлак була. Әмма дошман танклары чикне үтә алмый. Сугышта батырларча һәлак булганнарның якты истәлеген мәңгеләштерү өчен, шагыйрь халык эпосының ерак гасырлардан килгән традицияләренә мөрәҗәгать
**К**
итә: «Әкияттәге төсле үлән үсәр Бу данлыклы кабер өстендә. Чәчәк атар дүрт гөл дүртесендә Һәм тигәнәк үсәр берсендә». Бу юлларны укыгач, төр ки-татар халыкларында таралган «Таһир — Зөһрә», «Кузы Күрпәч белән Баян-Сылу» дастаннары хәтергә килә. Әлеге дастаннарның соңгы юлларында әйтелгәнчә, вакытсыз һәлак булган Таһир белән Зөһрә яки Кузы белән Баянны рәттән җирлиләр. Гашыйкларның «арасына кереп», дошманы булган Кара Гарәпнең (беренче дастанда) яки Кара Калмыкның каберләре (Таһир белән Зөһрә һәм Кузы белән Баян каберләре арасына) туры килә. Гашыйклар кабереннән чәчәкләр, таллар, агачлар үсеп чыга. Кара Гарәп белән Кара Калмык каберләреннән үсеп чыккан тигәнәк чәчәкләргә, талларга яки каеннарга кавышырга комачаулап тора... Бу төр мотивларның һәм образларның килеп чыгышы бик борынгы заманнар мифологиясенә барып тоташа. Кайчандыр безнең ата-бабаларыбыз кеше үлгәннән соң аның җаны тәненнән кош булып очып чыга дип ышанганнар. Әнә шул кешенең кош булып очып чыккан җаны аның гәүдәсеннән ерак китмәсен өчен, татар халкында (башка байтак халыклардагы кебек үк!) кабер өстенә агач, куак, күбрәк чәчәк утырта торган булганнар. Академик В. М. Жирмунский бу проблемага киңрәк яссылыктан якын килеп, аны ыруглык җәмгыяте чоры анимизмы белән бәйләп күзәтә. Бу карашлар системасы буенча, Дөньядагы һәрнәрсәнең, шул хисаптан агач, гөл, чәчәкләрнең дә — һәркайсының җаны бар. Кеше үзе нең төп хасиятләре белән үсемлекчә чәкләрдән берничек тә аерылмый. «Тристан и Изольда» романында әй телгәнчә, аларның каберләреннән роза гөле һәм йөзем агачы үсеп чыга. Кешеләрнең табигать дөньясы белән бердәмлеген таныган очракта, бик борынгы карашлар буенча, әлеге чәчәкләр күмелгәннәрнең үле гәүдәләреннән үсеп чыккан була, ягъни бу чәчәкләр — шул
***121***
**К**
үлгән кешеләр; тик алар башкача яшәү рәвешенә генә күчкәннәр булып чыга. Соңгырак чорларда барлыкка килгән карашлар системасы буенча, кабергә агачлар, гөлләр, чәчәкләрне кешеләр, мәрхүмнең якын туганнары утырта. Алар да шун да очып йөргән күбәләкләр, кошлар да мәрхүмнең яки мәрхүмәнең җанын гәүдәләндерә, һич югы — символлаштыра. Билгеле булганча, *кош-җан, күбәләк -җан* тәңгәллекләренең барлыкка килүе элек-электән бик күп халыкларга мәгълүм. Әнә шул рухтагы бетемнәр Европа балладаларында, «Тристан и Изольда» романында, Ромео белән Джульетта исеме белән нисбәтле легендаларда; төрки-татар мәхәббәт дастаннарыннан «Таһир — Зөһрә», «Кузы Күрпәч белән Баян-Сылу», «Ләйлә илә Мәҗнүн» дастаннарында, шул ук рухтагы язма әдәбият әсәрләрендә дә киң чагылыш таба. Боларның барысы да — халык эпосы әсәрләрендәге типик уртаклыкларның шигъри яктан бик югары дәрәҗәдә торганы һәм иң фаҗигалесе. Бәлкем, нәкъ әнә шуңа күрә ул шундый киң популярлык казангандыр да!..
*Әдәбият: Жирмунский В. М.* Цветы на могиле любящих / Сравнительное литературоведение.— Л., 1979.— С. 49—51; *Урман-чеев Ф.* Дастаннарга лаек замана. Борынгы фольклор һәм хәзерге поэзия.— Казан, 1990.— 154—155 б.; *Җүмалиев К. Ж.* Козы Көрпеш — Баян-Сылу // Казак эпосы мен әдебиет тарихының мәселелерi.— Ал-маты, 1958.— 157 б.
**КАБЕР ТАШЫ**, мәрхүмне җирләгәннән соң, аның кабере өстенә куелган гади таш яки ташлар. Кабер өстендәге ташлар катлаулы эволюция юлы үткәннәр. Бик борынгы чорларда каберне төрле яктан күп санлы һәм авыр таш кисәкләре белән чорнап алганнар; соңрак ялгыз таш-символ куела башлаган. «Бик борынгы заманнарда үлгән кешеләр яңадан терелергә мөмкин дип уйлаганнар. Үлгәннәр яңадан терелеп, каберләреннән чыгып, исәннәргә
***122***
зыян китерә алмасын өчен, аларның каберләрен төрле яктан ташлар белән күмә торган булганнар. Рус фольклорында, аеруча былиналарда бу ташлар *кайнар таш* дип йөртелгәннәр. Чөнки үлгән кешенең исән калган туганнары, кабергә килеп, *кайнар күз яшьләрен* түгә торган булганнар»,— дип язган иде киң мәгълүм фольклорчы галим В. И. Чичеров үзенең рус былиналарына багышланган бер мәкаләсендә. К. т. язма әдәбият әсәрләрендә, аеруча хәзерге шигърияттә, киң чагылыш таба. Бик борынгы карашларга мөрәҗәгать итеп, Р. Гатауллин (Рәдиф Гаташ) үзенең «Төш» шигырендә аларга беркадәр юмористик яңгыраш бирә. Шуңа карамастан әсәрнең эчтәлеге бо рынгы мифологик карашлар белән турыдан-туры бәйләнгән. Биредә сүз, нигездә, кайгы-хәсрәт, фаҗига турын да барса да, әлеге өзек ярыйсы ук үзенчәлекле: «Тагын бер төш: мин үлгәнмен, халык мине күмә икән... Дошманнарым елый никтер, ә дусларым көлә икән! Сөйгән ярым бәхет кошын тотканмыни, күр нишләгән?! Ә көндәшем тирләп-пешеп һәйкәл коя көмешләрдән. Дуслар, кире чык масын! — дип, авыр таш куйган өстемә...» Әйтерсең шигырьдә, чыннан да, борынгы карашлар, шулар белән бәйле йолаларның бик тә үзенчәлекле бер гамәле чагыла!.. Еллар, гасырлар уза торган. Үлгәннәр терелмәгәннәр. Кабердән дә чыкмаганнар. Әмма үтә консерватив күренеш буларак, әлеге ышанулар яши биргәннәр. Үлгәннәрдән курку, алардан шикләнү-саклану акрынлап, еллар-гасырлар дәвамында *ата-бабалар культына* әверелгән һәм төрле халыклар арасында таралган. Әнә шул чорларда үлгәннәр каберенә гади бер таш кую белән чикләнә башлаганнар. Тагын да гасырлар уза торган. Акрынлап К. т.ларына төрле язулар язып калдыру алымы гамәлгә кергән. Башта мәрхүмнең исеме генә; аннан соң туган-үлгән еллары; тагын да соңрак багышламалар; Аллаһы Тәгалә исеме; Коръән аятьләреннән өзекләр һ.б.
язылган. Еш кына бу язулар шигъри әсәр формасын алган. Тора-бара бу гади ташлар үзенчәлекле һәйкәлгә әверелгәннәр. Борынгы төркиләр чорында ук (VI—VIII йөзләрдә) К. т.-ларына төрле сүзләр, шигырьләр, билгеле бер дәрәҗәдә поэмалар яза башлаганнар. Әнә шундый К. т.ларына чукып язылган әсәрләрнең классик үрнәкләре Орхон-Енисей язмаларында безнең көннәргә кадәр сакланган. Көньяк Себердә һ.б. җирләрдә борынгы төрки язмаларны саклаган бу ташларның формасы бик гади, хәтта тупас дип әйтергә мөмкин. Идел буе болгарлары һәм Казан татарлары каберлекләрендәге ташлар исә бик матур һәм нәфис итеп эшләнгәннәр, хәтта сәнгать әсәре дәрәҗәсенә күтәрелгәннәр. Тора-бара К. т.ларына үлгәннәрнең бюстларын, хәтта тулы сыннарын кую гадәткә кергән. Бусы инде — аерым бер шәхеснең каберенә куелган һәйкәл. Казан, Яр Чаллы, Мәскәү, Санкт-Петербург һ.б. шәһәрләрдәге каберлекләрдә әнә шулай эшләнгән һәйкәлләрне күпләп күрергә мөмкин. Шул уңайдан тагын Р. Гатауллинның күзәтелгән карашларга аваздаш «Кояш улы» шигыренә тукталып үтик. Әсәр Райнис истәлегенә багышланган һәм кайсыдыр үзенчәлекләре белән «йолдызлар мифологиясе»нә дә, Ай-Кояш белән бәйле бик борынгы карашларга да барып тоташа. Гомумән, шигырь бик матур тәэсир калдыра: «Кабереңдә шундый һәйкәл, Райнис: яшь бер егет үрелә, омтыла Кояшка!.. Кабереңдә һәйкәл-символ, Райнис: кеше мәңгелеккә ашкан!.. Гомере җырда янган Кояш улы аерылмый Кояштан!» Әгәр инде сүз халык язмышында җитди роль уйнаган шәхесләр турында барса, аларның истәлеге, исеме, кабереннән аерылып, мөстәкыйль бер формада халык телендә, тарихи җырларда, дастаннарда, бәетләрдә мәңгеләштерелгән. Акрынлап кабер өстендәге һәйкәлләр дә, «кабердән аерылып», мөстәкыйль яши башлый-
**К**
лар. Кабер өстендәге гади һәм гадәти ташлардан үсеп чыккан һәйкәлләр, обелиск-статуялар, гасырлар үткәч, шәһәр урамнарында, мәйданнарда урын алалар. Шул рәвешчә, килеп чыгышы ягыннан бик борынгы карашлар белән бәйле һәйкәлләр шәһәр урамнарын, мәйданнарны бизи башлыйлар.
*Әдәбият: Урманчеев Ф.* Дастаннарга лаек замана. Борынгы фольклор һәм хәзерге поэзия.— Казан, 1990.— 158—160 б.; *Кляшторный С. Г.* Древнетюркская письменность и культура народов Центральной Азии (по материалам полевых исследований в Монголии, 1968—1969 гг.) // Тюркологический сборник. 1972.— М., 1973.— С. 254—264; *Насилов Д. М.* В. В. Радлов и изучение древне-уйгурских памятников// Тюркологический сборник. 1971.— М., 1972.— С. 64—101.
**КАБИЛ (һәм) ҺАБИЛ**, Тәүрат (Каин һәм Авель) һәм Коръән персонажлары. Тәүратта һәм аннан соңгы риваять-легендаларда, яһүд дине һәм христианлык белән нисбәтле бихисап язма әдәбият әсәрләрендә, Каин һәм Авель турында бай мәгълүмат, күп төрле сюжетлар һәм мотивлар китерелә. Чөнки сюжет, чыннан да, бик киеренке. Христианлык рухы белән сугарылган әдәби әсәрләрдә Каин һәм Авель — Адам белән Еваның беренче балалары һәм алар *игезәкләр* дигән мәгълүмат та бар. Халыкара гореф-гадәт һәм йолалар таләп иткәнчә, игезәкләрнең берсе, ә кайвакыт икесе дә мәҗбүри рәвештә һәм фаҗигале төстә һәлак булырга тиеш. Игезәкләрнең берсенең дә һәм беркайчан да бәхете түгәрәк булмый... Коръәндә К. (һ.) Һ. турында Тәүраттагы кебек һәм шул шәхесләр белән бәйле риваять-легендалардагыдай яки язма әдәбият әсәрләрендәгедәй тәфсилле һәм киң мәгълүмат юк. Шулай да Коръән К. (һ.) Һ. сюжетын һәм аларның үзара дошманлашып китүен кирәк дәрәҗәдә төгәл тасвирлый. Билгеле булганча, Тәүратта Каин белән Авельнең дош манлашып китүе бары тик дини рухта гына аңлатыла: Авель
***123***
**К**
сарык көтүчесе була, мал асраучылык белән шөгыльләнә. Каин — җир эшкәртүче. Алла Авельнең корбанын кабул итеп, Каинныкын кире кага. Нәтиҗәдә Каин Авельне үтерә, имеш. Коръәндә дә шул сюжет чагылыш таба: тик К. (һ.) Һ.нең нинди эштә булуы, нинди корбан китерүе турында гына бер сүз дә әйтелми. «Маидә (Табын) сүрәсе»ндә түбәндәгеләр бәян ителә: «Аларга Адәмнең ике углы турындагы дөреслекне аңлатып укы: алар икесе корбан чалды, берсенең корбаны кабул ителде, икенчесенеке кабул ителмәде. Шунысы әйтте: «Һичшиксез, мин сине үтерәчәкмен!» — диде. Тегесе дә әйтте: «Аллаһ тәкъва кешеләрдән генә корбан кабул итә! — диде. Һәм өстәп куй ды: — Әлбәттә, син мине үтерергә дип кул озайтсаң да, мин сине үтерергә дип кул озайтмам. Мин галәмнәрнең Раббысы Аллаһ каршысында гөнаһ эшләүдән куркам. Мине үтерә калсаң, минем гөнаһларымны да, үзеңнекеләрне дә төяп, утка атылуыңны телим, залим нәрнең җәзасы шулдыр»,— диде. Нәфесен тыя алмыйча, ул кардәшен үтерергә булды һәм үтерде: ул коточкыч югалтуларга дучар булды» (5: 27—30). Гади укучыга бу шактый ук катлаулы сюжетка нигезләнгән аятьләрнең чын мәгънәсен ахыргача аңлау җиңел түгел! Һ.нең гаебе нәрсәдә соң? Аллаһ аның корбанын кабул иткән икән, моңа шатланырга һәм Һ. гамәлен үрнәк итеп алырга кирәк иде! К. исә бөтенләй кире юлдан китә «Аллаһ аның корбанын кабул итмәгән икән, К. Аллаһның ризалыгы өчен ниндидер изге эшләр башкарырга тиеш иде: дога кылырга, намаз укырга, садака өләшергә, хаҗ кылып кайтырга! К. исә үзенең иң якын туганын — игезәген үтерә, беркайчан да кичермәстәй гөнаһ кыла. Искәртелгәнчә, кеше үтерүне ислам катгый тыя! Югарыда китерелгән өзектән тик шундый нәтиҗә генә ясарга мөмкин: тәкъва мөселман булмаган кешенең әшәкелеге бернәрсә белән дә чикләнмәгән! Әлеге каршылыкны
***124***
беркадәр йомшарту өчен христиан рухани әдәбиятында Тәүраттан соң иҗат ителгән байтак сюжетлар китерелә. Аларның барысы да диярлек «мәхәббәт өчпочмагы» белән бәйле. Коръәнне татарчага тәрҗемә итүче Р. Батулла да шуларның берсенә тукталып үтә. Имеш, Адәмнең ике түгел, өч баласы булган икән: К., Һ. һәм Әкълимә. К. белән Әкълимә — игезәкләр. Димәк, К. Әкълимәгә өйләнергә тиеш булган. Игезәкләр Һ.нең дә Әкълимәне үзенә хатын итәсе килә. Аллаһ К.нең корбанын кабул итмәгәч, аның көнчелеге туа һәм ул Һ.не үтерә. Шулай итеп, К. зур гөнаһ иясе булып кала. Киләчәктә аның урыны Җәһәннәмдә булачак, әлбәттә.
Халыкара язма әдәбиятта К. (һ.) Һ. образлары популяр булсалар да, татар әдәбиятында алар бик сирәк очрый. Мисал рәвешендә Н. Исәнбәтнең «Сугыш» (1914) шигыреннән түбәндәге өзекне китерергә мөмкин: «Үч тотып әүвәл заман К. Һ.гә бер чагын Очратып ялгыз К. Ярды Һ.нең корсагын. Бер заманнарда усалның, көчленең дөнья иде, Ул заманда көчле кем, шул тотты кисте куркагын».
*Әдәбият:* Каин и Авель: первое убийство // Библия. Книги Священного Писания Ветхого и Нового Завета. Канонические.— М., 1994.— С. 13—14; Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 103—104 б.; Каин и Авель // МНМ: В 2 т.: Т. 1.— М., 1987.— С. 607—609; Каин и Авель // *Гече Г.* Библейские истории.— М., 1988.— С. 71—72; *Исәнбәт Н.* Сугыш // Әсәрләр: 4 томда: 1 т.— Казан, 1989.— 30 б.; *Косидовский З.* Каин *—* Авель // Библейские сказания.— М., 1966.— С. 21
**КАДЕР КИЧЕ**, **КАДЕР КИЧӘСЕ**, бу изге кичнең һәм төннең сакраль мәгъ нәсе Коръәннең «Кадер (К.к.) сүрәсе»ндә төгәл аңлатылып бирелә. Шуңа күрә без бу сүрәне биредә ту-лысынча китерәбез: «Хакыйкать шулдыр ки, Без аны *(Коръәнне)* К. к.ндә иңдердек. К. к.нең ни икәнен син
белмисең. (К. к. *Рамазанның соңгы ун көнендә була.*)
К. к. мең айдан да хәерлерәк. Ул көндә фәрештәләр вә Изге Рух *(Җәбраил)* Раббының рөхсәте илә, Аның әмерен җиренә җиткезер өчен, бер-бер артлы иңеп кенә торырлар. К. к. — иминлек кичәсе — таң ата башлаганга чаклы дәвам итәр» (97: 1—5). Башкорт мифологиясе мәгълүматлары буенча, «К. к. — Күк кабагы ачылган төн, ислам тәгълиматы раславынча, елына бер тапкыр гына була торган шушы төндә теләк теләп калган кеше теләгенә ирешер, имеш, ди». Билгеле булганча, К. к.ндә махсус шул көнгә багышланган догалар, Коръән укыла, садака бирелә. Һәрбер мөэмин-мөселман мохтаҗларга ярдәм кулы сузарга тиеш. Чөнки К. к. — мәрхәмәтлелек, игелеклелек көне һәм төне. Моны һәрбер мөселман белә. Бу хакта халык иҗаты әсәрләрендә дә кат-кат әйтелә. Кайбер мисалларга тукталып үтәргә мөмкин. Әйтик, кыс ка җырлар — дүртьюллыклардан: «Кулымдагы балдагымның Исемнәре Кадирем; Кадерле К.к.ндә Тудың мәллә, бәгырем». Димәк, Бу фани дөньяга К.к.ндә килү — аеруча зур дәрәҗә саналган. Мөнәҗәтләрдә дә К. к. темасы киң чагылыш таба. «Рамазан рузасы» мөнәҗәтендә, мәсәлән: «К.к. хакында безгә Коръән хәбәр бирде, «Иннә әнзәлнәһү фи ләйләтил кадер»не иңдерде» («Чынлап та, без аны (Коръәнне) К. к.ндә иңдердек»). Ягъни мөнәҗәт турыдан-туры Коръән аятьләренә мөрәҗәгать итә. Мөнәҗәтләр өчен бу — табигый күренеш. Шул ук хәл «Изге Рамазан ае» мөнәҗәтендә дә күзәтелә: «Көн саен сөенеп йөрим, К. к. җитә дип, тагы кайгырып куям, Рамазан ае үтә дип». Басылып чыккан материалларга караганда, татар халкында К. к.нә генә багышланган мөнәҗәтләр дә бар. Шундыйларның берсе «К. к.» дип атала да: «Насыйп кылды моны безгә шәфәгать кылучы Үзе, һәр мөэмин теләк теләр килгәндә К. к.» Шул ук К. к. темасы, табигый,
**К**
язма әдәбият әсәрләрендә дә чагылмый калмый. Г. Утыз Имәни әл-Болгариның (1754—1834) «Замана бүләкләре» поэмасының «Тышкы күренешләре дини булган бидгатьләрне сөйләүче бүлег»ендә К. к. хакында да әйтеп үтелә: «Елның барлык унике ае эчендә К. к. килә торган көн бар. Ул барлык айлар эчендә әйләнеп йөрер, билгеләнеп куелмас, үзгәреп торыр». Ягъни К. к. көне елның төрле вакытларына туры килеп торыр. Чөнки ул мөселман календарена нигезләнә. Г. Тукайның исә «К. к. (Сүрәи кадердән)» дигән махсус шигыре дә бар: «Бу К. к. елда бер кич — барча кичләр илчесе; Сафланыр таптан бу кич мөэмин күңелләр көзгесе». Проза әсәрләреннән Г. Исхакыйның «Остазбикә» (1914) повестеннан да бер өзек китерергә мөмкин: «Шакир мөәззин, «үлек юганда су салып торырлык кадәр мәгълүматы булмавын, К. к.ндә, Гарәфә көнендә хатын-кызга вәгазь-нәсыйхәт укымышы юклыгын белдереп: «Хәзрәт, Аллаһе Тәгалә менә үземезгә муафикъ җәмәгать мөяссәр итсә *(насыйб итсә)* иде дип догада булсаңыз ла»,— диде». Изге Рамазан ае һәм К. к. темасын хәзерге әдипләр дә читләтеп үтми. Мисалга, «Авыл чите, инеш буе» дип башланган шигырендә Р. Фәйзуллин әлеге изге көнне дә телгә алып үтә: «Колакта — чишмә чыңлавы. Борында — коймак исе. Изге Рамазан аебыз, иртәгә К. к.!» Шул рәвешчә, К. к. мөэмин-мө сел ман-нарда бик югары бәяләнә һәм иң изге дини бәйрәм көннәренең берсе дип санала. Чөнки ул — Мөхәммәд пәйгамбәргә Аллаһы Тәгалә тарафыннан Коръән иңдерелә башлаган көннәрнең беренчесе.
*Әдәбият:* Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 566 б.; *Хөснуллин К.* Мөнәҗәтләр һәм бәетләр.— Казан, 2001.— 117, 118, 123 б.; *Г. Утыз Имәни әл-Болгари.* Замана бүләкләре / Шигырьләр, поэмалар.— Казан, 1986.— 186 б.; *Тукай Г.*
***125***
**К**
Кадер кич (Сүрәи кадердән) // Әсәрләр: 5 томда: 2 т.— Казан, 1985.— 188 б.; *Ис-хакый Г.* Остазбикә // Әсәрләр: 15 томда: 2 т.— Казан, 1999.— 255 б. *Фәйзуллин Р.* Сайланма әсәрләр.— 3 т.— Казан, 1995.— 187 б.
**КАДЫШ МӘРГӘН**, Себер татар ла ры-ның прозаик формада иҗат ител гән, тылсымлы әкияткә тартым батырлык-мифологик дастаны, андагы баш каһарманның исеме. Әсәрнең беренче төп варианты XIX гасырның 60 нчы елларында академик В. В. Радлов тарафыннан хәзерге Новосибирск өлкәсе Тәрәнә авылында Бараба татарларыннан язып алынган. Икенче бер кыска вариантын Л. В. Дмитриева XX йөз урталарында шул ук якның Кюсюкеево авылында язып ала. Әсәрнең сюжетына һәм баш геройны сурәтләү үзенчәлекләренә караганда, ул, чыннан да, Себер татарларының борынгы чор көнкүрешен, мифологик карашларын чагылдыра. Дастанның һәм баш каһарманның исеме дә шул хакта сөйли. Шуңа якын исемнәр төрки-татар халыкларының башка дастаннарында һәм әкиятләрендә дә бар: Җик Мәргән, Күгүдәй Мәргән һ.б. Бу очракта игътибарны җәлеп иткәне — күрсәтелгән исемнәрнең икенче өлеше (Мәргән). Дастанда әлеге сүзнең соңгы чорга хас булганча төз атучы мәгънәсендә кулланылуы күздә тотыла. Төз атучы мәргән образының килеп чыгышы исә, һичшиксез, адәм балалары, нигездә, аучылык белән көн күргән бик борынгы дәверләргә барып тоташа. Борынгы төрки телдә *мәргән* сүзе патша, илаһи бер зат, хәтта Икенче дөнья вәкиле белән дә бәйләнгән булырга мөмкин, дип тә фараз кылып була. Баш каһарманнарның төп шөгыльләре дә әсәрнең борынгылыгын раслый: К. М. мал асраучылык белән көн күрсә, аның дошманнары Йилбегәннәр аучылык белән мәшгуль. Әсәрнең сюжеты да әкияти рухта сурәтләнгән саф мифологик юнәлештә
бара. Әкият-дастаннар өчен гадәти булганча, бер картның (абышканың) өч өер малын бер-бер артлы агалы-энеле өч Йилбегән урлап китә. Ягъни, әгәр К. М. үзе бу дөнья вәкиле булса, Йилбегән — Икенче дөньяның явыз заты, төрки-монгол мифологиясенең һәм әкият-дастаннарының популяр персонажы. Дөрес, күзәтелә торган дастанда аңа киң бәяләмә бирелми, кайбер үзенчәлекләре генә күрсәтеп үтелә: аерым алганда, Йилбегән — кешеләрнең явыз дошманы; җиде башлы; төп шөгыле мал урлау; бер чүл уртасындагы таш өйдә яши; гаиләсе һәм акбүз аты бар; хатыннары кеше затыннан булса кирәк. Әмма дастанның тагы да җитдирәк һәм шигъри мифологик фикерләү чорыннан килгән үзенчәлеге шунда: аның баш каһарманы К. М. дә гайре табигый, тылсымлы мифологик сыйфатларга ия. Ул үзенең дошманнары булган җиде башлы Йилбегәннән, башка дөнья вәкилләреннән көчлерәк. Аларның үзара орышы хакында дастанда түбәндәгечә сөйләнә: «Көрәшеп киттеләр. Көрәштеләр, агач тамыры ачылып калды, үлән тамыры өзелеп калды. Ахырында К. М. Йилбегәнне җиргә сукты, башы җирдән чыгып калды. К. М. аның җиде башын чабып чыргады (селтәп атты), аның өстенә ат күксүенчә (ат гәүдәсе хәтле) таш йылдырып куйды». Әлеге күренеш шул ук формада өч тапкыр кабатлана. Иң мөһиме, Йилбегәнне К. М. бик җиңел үтерә. Димәк, К. М. әлеге явыз заттан күп тапкыр көчле. Сөйләнгәннәрдән чыгып шундый нәтиҗә ясарга була: К. М. борынгы миф каһарманына Йилбегәннән дә якынрак тора икән. Дастанның башка кайбер мотивлары да шул ук фикерне раслый. Ат урлаган Йилбегәнне эзләп киткән батырның маҗаралары башлануын әсәр түбәндәгечә сурәтли: «Бер сәхрә чүлнең уртасына чыкты, көз башында еракта бер таш өйнең башы күренде. Килә-килә килде ул таш өйгә, суырында (тирәсендә) бер бала
***126***
**К**
уйнап йөри иде. Әйтте бала К. М.гә: «Минем әнием бүген башым төште (башым авырта) дигән иде, бүгенге көндә К. М. агам килергә төшкән икән». Бу күренеш тә өч тапкыр кабатлана. Әгәр биредәге *агам* сүзен туры мәгънәсендә аңласак, өч Йилбегәннең өч хатыны баш каһарманның туган сеңелләре булып чыга. Беренче карашка, бу мөмкин дә кебек. Алай дисәң, дастанда Йилбегәннәрнең әлеге кызларны — К. М.нең сеңелләрен алып (ә бәлки урлап) китүе турында бер сүз дә юк. Шул ук вакытта сюжетның алга таба үстерелеше бик үзенчәлекле. Әлеге хатыннарның язмышы әсәрдә түбәндәгечә бәян ителә: өченче Йилбегәнне үтергәннән соң, «Йилбегәннең акбүз атына менде, өенә кайтып килде. Йилбегәннең хатыны аш шайлап (әзерләп), К. М.не асрады. К. М. аны алды; бер елга якын анда торды... Аннан соң хатыны, ма-лы-мөлке белән кайтып барды». Биредә К. М.нең өйләнүе турында гына сүз бармый: «Юлда калган агаларына барды. Агаларына яхшы тун кидерде, аш ашатты, суга йөздерде (юындырды), тазартты. Ике агасына К. М. инде ике олы Йилбегәннең хатыннарын бирде, хатын итеп». Әгәр сүз К. М.нең үз сеңлесенә өйләнүе турында барса, димәк, аның агалары да туган сеңелләренә өй ләнгән булып чыга. Безнең көннәр әхлагы күзлегеннән караганда, әлеге никахларның барысы да — гайре табигый күренешләр. Ләкин Борынгы Шәрекътә, ә Океаниянең кайбер утрауларында әле хәзер дә туган сеңелгә яки апага, хәтта ир-атның үз кызларына өйләнүе гадәти бер күренеш булган һәм бу хакта шигырь-поэмалар да язылган. Чынбарлыктагы әнә шундый күренешләр борынгы мифологик-эпик традицияләргә дә күчкән. Әйтик, борынгы грек мифологиясендә Зевсның сеңлесе Гера — аның хатыны да (к. **Никах**)! Бер карасаң, дастанның төп сюжеты күзәтелгән дастани-мифологик вакыйгалар белән тәмамланырга тиеш иде кебек. Чөнки баш каһарманнарның
явыз дошманнары белән сугышы беткән, гаиләләр корылган! Әмма дастан чын әкияти рухта дәвам итә: батырның агалары аны эзәрлекли башлыйлар; аның малларын «сөреп» алып китәләр; турыдан-туры хыянәт юлына басып, ике аягын да кистерәләр. Бу очракта да әсәр борынгы мифологик мотивка мөрәҗәгать итә. К. М.: «Мин аксак булганда, син дә аксак бул!» — дип, тычканның бер аягын сындыра. Әлеге аксак тычканга «кардәшләре» ниндидер ак тамыр казып ашатып, аяклы итәләр. К. М. дә, әлеге тыч каннарның гамәлләрен кабатлап, аяклы була. Дас танда яшүсмерләрне сынау (инициация) йолаларыннан калган күренеш тә чагылыш таба: бер имче күкшүнәк (карчык) аксак, аяксыз, кулсызны йотып, элеккегедән дә матуррак итеп коса. Сынау йолаларында да яшүсмерләр берәр җәнлек рәвешендә ясалган корылманың, «авызыннан» кереп, бөтенләй яңа — ир-егетләргә хас сыйфатларга ия булып, кабат туалар... Дастанның ахырында К. М.нең агалары җәзага тартылып һәлак булалар. К. М. үзе исә «шул шәһәргә хан булып» кала.
Әсәрдә чагылыш тапкан кайбер сүз-тезмәләр дә аның мифологик характерын раслый. Әйтик, «башым төште» тезмәсенә Ф. Әхмәтова түбәндәгечә аңлатма бирә: «Башым төште» — ырымланып әйткән сүз. «Баш төшү» дип башның кинәт авырткан чагын әйтәләр. Баш төшкәч, элек имчегә барганнар. Имче дәвалаганда чир куу йоласы да башкарылган». «...турга урамал-ны чишеп алып, ертып бирде балага» сүзләре түбәндәгечә аңлатыла: «Яхшы хәбәр өчен башыннан ефәк яулыгын (турга, турка — кытай ефәге) йә бүреген салып бирү гадәте Себердә әле күптән түгел сакланган булган. Хәзер сөенчегә яулык йә башка берәр бүләк бирү йоласы гына калган». Дастанның борынгы формасына ишарә аның телендә дә чагылмый калмый, анда Себер татарлары эпосында киң таралган
***127***
**К**
эпик формулалар еш очрый: «кочкачак (чыпчык) очмас коба чүлгә чыкты, саескан очмас сары чүлгә чыкты»; «кунак килсә кундылар юлда, төшем килсә төштеләр юлда»; «җирле кеше җирсәде, сулы кеше сусады» һ.б. Әнә шундый формулалар нигезендә мөһим бер нәтиҗә ясарга мөмкин: бәлки, кайчандыр «К. М.» дастаны шигъри формада булып, соңыннан халык телендә яшәү дәвамында прозаик хикәяләүгә күчкәндер? Мәсьәләнең бу аспектын ачыклау өчен, өстәмә тикшеренүләр алып бару таләп ителә.
*Әдәбият*: Образцы народной литературы тюркских племён, живущих в Южной Сибири и Дзунгарской степи, собраны В. В. Радловым.— Ч. 4.— СПб., 1872; *Дмитриева А. В.* Язык барабанских татар.— Л., 1981; ТХИ: Дастаннар / Төз. Ф. Әхмәтова.— Казан, 1984.
**КАЗ**, халыкара мифологиянең популяр персонажларыннан берсе; мәхәббәт, тугрылык, бәхет, саклык, кош-кояш, тудыручы кояш символлары буларак, Борынгы Мисыр, Борынгы Рим, Борынгы Греция, Япония һәм Кытай халыклары мифологияләрендә таралган. Борынгы заманнардан башлап өй К.ы образы да мификлаштырыла һәм күпсүзлелек, кайгыртучанлык, шул ук вакытта беркадәр томаналыкны да символлаштыра. Татар мифологиясендә һәм фольклорында К.ның әлеге сыйфатларны символлаштыруының кайбер төсмерләре генә сакланып калган. Татарларда ул, аерым персонаж булуга караганда, күбрәк мифологик, шигъри вазифалар үти, билгеле бер әдәби алымнарның, эпитет, билгеләмә, чагыштыруларның аерым бер өлеше булып килә һәм лирик геройның тирән рухи кичерешләрен, кайгы-хәсрәтен, моңын чагылдыра. Әнә шундый очракларда *ялгыз К.* яки *адашкан К.* турында сүз бара. Мификлаштырылган бу образ ялгызлык, борчылу, кайгы-хәсрәт кебек халәтләрне символлаштыра. Мәсәлән, «Су өсләрендә бөдрә тал», «Киек к.»,
***128***
«Җил милчә» кебек җырларда. Шулай итеп, татар рухи дөньясында К. образы җитди үзгәрешләр, трансформация кичерә. Һәм әдәби-нәфасәти иҗатның аерылгысыз бер атрибуты, алымы булып әверелә. Шундый ук күренешләр башка халыклар фольклорында да, язма әдәбиятта да очрый.
*Әдәбият:* ТХИ: Кыска җырлар (дүртьюллыклар) / Төз. И. Надиров.— Казан, 1976; ТХИ: Тарихи һәм лирик җырлар / Төз. И. Надиров.— Казан, 1988; *Тресиддер Джек.* Словарь символов.— М., 1999.
**«КАЗАН БӘЕТЕ», «КАЗАН ТАРИХЫ»**, татар халык бәетләренең иң борынгы үрнәкләреннән берсе. Беренче тапкыр К. Насыйриның 1881 елгы календаренда, соңрак Казан университеты профессоры Н. Ф. Катановның «Казан татарларының тарихи җырлары» дигән публикациясендә гарәп шрифтында, академик транскрипция белән рус һәм татар телләрендә, «Язучы мөтәрҗим» имзасы белән «Шура» журналында басылып чыга. «К. б.» — 29 куплеттан торган зур күләмле, Казан татарлары фольклорының иҗат ителү вакыты шак тый төгәл ачыкланган эпик әсәре. Аерым натуралистик урыннары булуга карамастан, татар халкы тарихындагы ХIII—ХVI йөзләргә караган вакыйгаларны эзлекле сурәтли һәм бәет үзенчәлекләрен тулы чагылдыра. Димәк, бәетнең эчтәлеге бик зур чорны иңли: ул Болгар иленең җимерелүе турындагы хәбәр белән башлана: «Тарих етте йөздә (XIV гасырда) Кәлде Тимер Болгарга, Габдулла ханның кулындин Болгар шәһәрен алдыйа». Ачыкланганча, Болгарга Тимер исемле берничә әмир-ханнар һөҗүм итә: XIII гасырның 70 нче елларында — Мәңгү Тимер; 1361 елда — Булат Тимер; 1391 һәм 1395 елларда — Аксак Тимер (Тимерләнк). Бәет нигезендә биредә «кайсы Тимер» турында сүз баруын ачыклау мөмкин түгел. Барыннан да элек, сүз XIV гасыр ның соңгы чирегендә «ярты дөньяны» калтыратып торган Аксак Тимер
хакында бара булса кирәк. Алга таба бәет Казанның рус гаскәре тарафыннан Ядкәр хан кулыннан яулап алынуы турында хәбәр итә. Бәетнең шуннан соңгы вакыйгалары күбрәк легенда характерында бирелә. Имеш, Ядкәр үлгәннән соң, аның ир туганнары ягыннан варислар калмый. Аптырагач, Ядкәрнең 9 яшьлек кызына хан булырга тәкъдим итәләр. Ләкин ул кискен баш тарта һәм үзенә кул сала. Хан нәселеннән бердәнбер кеше булып русларга әсир төшкән Шаһгали кала. Бик күп акча бәрабәренә аны, әсирлектән коткарып, тәхеткә утырталар. Тик шуңа карамастан Шаһгали бәеттә тискәре яктан гына сурәтләнә.
Әсәрдә шәһәрнең мөстәкыйльлеген саклап калуга бар көчен куйган Чура батыр образына да зур урын бирелә. Билгеле булганча, Казанның дәрәҗәле кешеләре арасында Мәскәү тарафдарлары төркеменең актив эшлеклесе Чура Нарыков дигән кеше була. Тик ул, Кырым тарафдарларына каршы фетнәдә катнашуда гаепләнеп, 1547 елда Сафагәрәй хан тарафыннан җәзага тартыла. Күрәсең, Чура батыр Казанның мөстәкыйльлеге өчен билгеле бер компромисс нигезендә көрәшергә кирәк дип санаган. Хан Чура Нары-ков һәм аның тарафдарлары фикере белән килешмәгән. Нәтиҗәдә ул милли мөстәкыйльлек өчен барган көрәшнең беренче корбаннарыннан булган булса кирәк. Әнә шуңа күрә ул бераз соңрак төрки халыклар эпосында, та тар тарихи бәетләрендә, татар, Кырым та тарлары, казакъ, нугай, башкорт дас тан-кобаерларында Казанның һәм хан лыкның милли мөстәкыйльлеге өчен көрәшүче уңай эпик каһарман булып әверелә.
Әсәрнең шигъри табигате мөһим тарихи вакыйгаларны сәнгатьчә сурәтләү белән бәйләнгән. Анда бер-бер артлы җир тетрәтеп узган тарихи вакыйгалар турында сөйләү өчен эпик хикәяләү алымы, киң колачлы стиль таләп ителә. Шул ук вакытта бәет Ядкәрнең
**К**
тугыз яшьлек кызына һәм «Алла бәндәсе» буларак сурәтләнгән Чура батырга багышланган юлларда риваять-легендалар стиленә дә мөрәҗәгать итә. Бәет каһарманнарының тарихи прототиплары булганга күрә, образлар нинди дә булса тарихи вакыйгага катнашуларын, анда нинди роль уйнауларын ачу юлы белән сурәтләнә. Бәетнең композициясе бик гади һәм күп бәетләр өчен уртак. Иң элек без жанр үрнәкләрендә киң таралган башлам белән очрашабыз. Шуннан соң елларга, гасырларга сузылган тарихи вакыйгаларны тасвирлау килә. Хикәяләүнең кульминациясе традицион бетем белән үрелеп бирелә. Казанның җимерелүен сурәтләү анда чагылыш тапкан вакыйгаларның характерына туры килә. Бәет стилендә китап теленә хас чалымнар да сизелә: анда «алдыйа», «салдыйа» кебек китаби формалар да очрый. Халык иҗаты телендә, кагыйдә буларак, мондый сүзләр кулланылмый. Тулаем алганда, «К. б.» — татар халык иҗатының шактый борынгы, бай һәм катлаулы, шул ук вакытта берникадәр каршылыклы эчтәлеккә ия булган мөһим ядкәре.
*Әдәбият*: *Насыйри К.* Календарь (1881 елга).— Казан, 1880; *Ката нов Н. Ф.* Исторические песни Казанских татар.— Казань, 1899; *Язучы Мөтәрҗим*. Казан татарларының тарихи җырлары // Шура.— 1911.— № 17; *Урманчеев Ф.* Легендалар эзеннән // КУ.— 1972.— № 8.
**КАЗЫЙ**, ислам дөньясында шәригать кануннары буенча хөкем чыгаручы, судья. Элеккерәк заманнарда, мәсәлән, Болгар һәм Алтын Урда чорларында К.ның абруе шактый югары булган булырга тиеш. Һәрхәлдә, тарихи чыганаклар шул хакта сөйли. Танылган гарәп сәяхәтче галиме Ибне Баттута (1304—1377) 1325 елда Алтын Урдада да була һәм шул уңайдан түбәндәгеләрне язып калдыра: «Шәехзадә Эльхорака-ни безне бик яхшы каршылады, зур хөрмәт күрсәтте. Аның анда абруе бик
***129***
**К**
югары дәрәҗәдә тора. Мин аңа сәлам биреп, баш ияргә килгән К.ларны, хатыйбларны, хокук белгечләрен — факихларны күрдем». Шуңа якын күренеш турында Ибне Баттута да үзенең язмаларында тагын бер мәртәбә телгә алып үтә: «Көндезге намаздан соң мин солтан янына кердем (Җанибәк хан хакында сүз бара.— *Ф. У.*). Ул, үзенең янына шәехләрне, К.ларны, факихларны, шәрифләрне, факирләрне (фәкыйрь түгел! — *Ф. У*.) җыеп, зур бәйрәм оештырды». Күрүебезчә, иң мөһим мәҗлесләргә хан яки солтан җәмгыятьнең абруйлы шәехләре, имамнар белән бергә К.ларны да чакыра торган булган. Димәк, дәүләтнең язмышын хәл итәрдәй мәсьәләләрне тикшергәндә, К. турыдан-туры катнашкан. Иң әһәмиятлесе, Ибне Баттута һәрвакыт К.ны беренче урынга куя. Алтын Урдадагы бер бәйрәмне тасвирлаганда, ул түбәндәгеләрне яза: «Солтанның ул лары ат өстендә үзләренең гаскәрләре белән бергә баралар иде. Бәйрәмдә кат нашу өчен әле алардан иртәрәк ат өстендә баш казый Шиһабеддин Эссан-ли кузгалган иде. Аның белән бергә бик күп факихлар һәм шәехләр дә бар иде. Барысы да атта. Казый Хәмзә, имам Бәдреддин Элькавами (Шәриф Ибнәтделхәмид булырга тиеш.— *Ф. У*.) шулай үзләренең атлары белән иде. Бу факихлар солтанның варисы Тыныбек белән бергә иде. Аларның янәшәсендә литавралар (музыка кораллары.— *Ф. У*.) һәм байраклар тотып баручылар да бар иде. Казый Шиһабеддин тирән эчтәлекле вәгазь сөйләде һәм намаз укып, дога кылды». К. образы Мәхмүд бине Галинең «Нәһҗел-фәрадис» (1358) әсәрендә дә чагылыш таба: «Шәех Иб не Гыймран һәм К.»; «Шәех һәм К.» Дөрес, бу хикәятләрдә инде сүз К.ларның уңай сыйфатлары турында гына бармый. К. образы С. Сараиның (1321—1396) «Гөлестан бит-төрки» дастанында төрле яктан яктыртыла. Күрәсең, конкрет чынбарлыкның чагылышы буларак, урта гасырларда
***130***
К. образы түбәнәю ягына «юл тота». Әлеге эволюция юлы алга таба да дәвам итә һәм халык мөнәҗәтләрендә бик тә үзенчәлекле юнәлеш ала. «Аклана алмассың ул көнне» мөнәҗәтендә әйтелгәнчә: «Тәңребездән фәрман иңәр: Исрафил ки сурын өрер, Барча җаннар, очып килеп, тәнебезгә шунда керер. Каберләрдән кубар халык, мөмкин булмас качып калып, Хак Тәгалә К. булыр, барчасына хөкем кыйлыр». Шуңа якын күренеш «Бер Аллакаем К. булачак» мөнәҗәтендә дә бар: «Бер Аллакаем К. булачак, Безнең хәлләрнең барын сораячак». Мөнәҗәтләрдән алынган әлеге сүзләр табигый яңгырый. Чөнки аларда Бу дөнья турында түгел, ә бәлки Ахирәт дөньясы турында сүз бара. Ә анда Бу дөньядан киткән адәм баласы бернәрсә дә эшли алмый: ул үзенең фани дөньядагы гөнаһлары өчен Хак Тәгалә алдында җавап кына бирергә тиеш. Сугышчан атеизм хөкем сөргән Совет чорында (1922—1991) дин әһелләренең һәммәсенә дә кагылган кискен кире мөнәсәбәт К.ларны да читләтеп үтми. ХХ гасырның 30 нчы еллары ахырына хәтле «кызыл» шагыйрь һәм драматург булган Н. Исәнбәт тә әлеге «кызыллык» шаукымыннан арына алмый. Үзенең «Хуҗа Насретдин» (1939) комедиясендә ул берничә мәртәбә К.ны көлкегә калдыра: «*Яшь кеше* (алга чыгып). Ишәгең исән ди бит, Хуҗа. Җиһангир диванханәсендә К. булып утырадыр, ди. *Хуҗа*. Ах, шулай димени? Хәер, булса да булыр. Мин Хамматка дәрес биргәндә һәрвакыт тыңлап тора иде. Акыл ягыннан да бер дә безнең ахуннан ким түгел иде». Аңлашыладыр: конкрет тарихи һәм әдәби мәгълүматлар күрсәтүенчә, татар рухи дөньясында К. образы шактый каршылыклы эволюция юлы үтә.
*Әдәбият*: Ибн Баттута о Золотой Орде // История «скифов» глазами современников / Сост. Б. Хамидуллин.— Казань, 2001.— С. 145, 151, 153; *Хөс нуллин К.* Мөнәҗәтләр һәм бәетләр.— Казан, 2001.— 455, 458— 459 б.; *Мәхмүд бине Гали*. Нәһҗел-фә-
радис // Борынгы татар әдәбияты.—Ка зан, 1963.— 226—397, 234—235 б.; *Мәхмүд әл-Болгари*. Нәһҗел-фәрадис / Басмага әзерләүче Ф. Нуриева.— Казан, 2002; *Са раи С.* Гөлестан. Лирика. Дастан / Төз. Х. Й. Миңнегулов.— Казан, 1999.— 182—183 б.; *Исәнбәт Н.* Хуҗа Насретдин / Әсәрләр: 4 томда: 3 т.— Казан, 1989.— 201—202 б.
**КАМЧЫ**, «Татар теленең аңлатмалы сүзлеге» К.га ике төрле билгеләмә бирә: 1. Каеш яки баудан үреп, ишеп ясалган кыска саплы чыбыркы; 2. Җәзалау, суктыру өчен махсус кулланыла торган каеш чыбыркы. Сүзнең кайсы мәгънәсен генә алсак та, К.— кешенең көндәлек тормышында да, җәмгыять тарихында да, төрле орыш-сугышларда да актив кулланылып килгән борынгы, куркыныч һәм иң гади коралларның берсе. Зәрдөштлектә кешеләрне «тыңлаучан итү» һәм төрле гөнаһлары өчен җәзалау максатыннан кулланыла торган махсус К. да булган. Шигыйларда фәрештәләр Нәкир белән Мөнкир мәеттән сорау алганда, аны кыйнату өчен, мәетнең култык асларына ике К. куя тор ган булганнар. Алтын гасырның ле гендар-мифик хөкемдары Йима көтүче булганлыктан, алтын сыбызгы һәм К. аның төп кораллары булып саналган. Зәрдөштлектә нинди дә булса язык, хата, гөнаһ өчен К. белән кыйнау, гомумән, киң таралган күренеш булганлыгы билгеле. Плано Карпини язуынча, атларны куганда кулланыла торган К.ның сабына таянып тору катгый тыелган. Коръәндә К. гөнаһлыларны җәзалау өчен кулланыла торган коралларның берсе дип күрсәтелә. Бу хакта «Хаҗ (Хаҗ) сүрәсе»ндә әйтелә: «Раббыны инкяр итүчеләр өчен анда (Җәһәннәмдә.— *Ф. У*.) тимер чыбыктан үрелгән камчылар булыр» (22:21). Аллаһы тарафыннан зур гөнаһлары өчен каты җәзага тартылган халыкларны искә төшереп, «Фәҗер (Таң) сүрәсе»ндә түбәндәгеләр әйтелә: «Яки *(җәза)* казыкларының хуҗасы Фирга-венне. Аларның барысы да үз илләрендә
**К**
азгын-бозык тормышта яшәделәр. Һәм шулай итеп, алар дөньяда яманлыкны үрчеттеләр. Шуның аркасында Раббың алар өстендә газап К.сын уйнатты» (89:10—13). Бик борынгы заманнардан килгән мифологик карашлар буенча, К., эт, умарта корты һәм себерке белән беррәттән, барыннан да элек, хуҗасына ихлас күңелдән тугрылыклы булып хезмәт итү һәм һәр йөкләнгән эшне берсүзсез үтәү символы ролен башкарган. М. Бакиров язуынча, «Һуннарда «шаман» мәгънәсен белдергән *кам* сүзе исә борынгы төркиләрдә аеруча актив кулланылган (славяннардагы шаманның йола башкаруын белдерүче *камление* сүзе дә шул тамырдан, шулай ук төрки-татар «К.»да шул ук лексема җирлегендә туганга охшый, чөнки камнар шөлдерле барабан-тубал кагып кына түгел, ә К. селтәп тә шаманлык иткәннәр)». Галимнең бу сүзләре белән килешми мөмкин түгел, әлбәттә. Чөнки М. Бакиров *К.* сүзенең бик ерактан килгән тамырларын, аның иң борынгы дини-мифологик карашлар системасының берсе булган шаманлык белән турыдан-туры бәйләнгән булуын ачыклый (рус телендә *камление* дигән сүз юк; *камлание* булырга тиеш.— *Ф. У.*). *К.* сүзе язма әдәбиятта да очрый. Без исә биредә әлеге сүзгә чагыштырмача еш мөрәҗәгать итүче Ф. Бурнаш әсәрләреннән генә берничә мисал китереп үтәбез. «Дала давы» (1915) поэмасыннан батыр-кыз турында: «Китте тагын болгый-болгый кыл К.сын»; «Сахра каны» (1919) поэмасында Тимер Бала, яшьтәшләрен буржуйларга каршы көрәшкә чакырып, болай ди: «Алсын кулга кирәк коралларын. Алсын угын, мылтык, К.сын»; тирән трагизм белән сугырылган «Мөкәррәмә» (1926) поэмасыннан: «Сәлим-Морат биреп соңгы сәламнәрен Акбүз атка әткәсенең К.сын салды».
*Әдәбият*: Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 312, 561 б.; *Рак И. В.* Мифы древнего и ранне-
***131***
**К**
средневекового Ирана. Зороастрийская мифология.— СПб., 1988.— С. 509; *Иоанно де Плано Карпини*, архиепископа Антиварий-ского, история монголов, именуемых нами татарами // Из глубины столетий.— Казань, 2000; *Семира* и *В. Веташ*. Астрология и мифология.— СПб., 1998.— С. 577; Авеста в русских переводах (1861—1996) / Сост. И. В. Рак.— СПб., 1997.— С. 77; БСЭ.— С. 486, 1360; *Кирло Хуан.* Кнут / Словарь символов.— М., 2007.— С. 209.
**КАНАТЛЫ СҮЗЛӘР**, татар халкы афористик фольклорының киң таралган төрләреннән берсе. Шул мәсьәлә белән махсус шөгыльләнгән Х. Ш. Мәхмүтов фикеренчә, жанрның исеме борынгы грек шагыйре, «Илиада» һәм «Одиссея» эпик поэмаларының авторы са налган Гомер иҗатына барып тоташа; чөнки әлеге поэмаларда К. с. гыйбарәсе ярыйсы ук еш очрый. Со-ңын нан бу сүзләр, махсус терминга әверелеп, әдәби әсәрләрдән, бөек тарихи шәхесләр иҗатыннан, мифологик әкият-легендалардан халыкның сөйләм теленә күчеп, К. с.гә әвереләләр. Байтак халыклар, шул исәптән татар телендә дә К. с. идиомасы нәкъ әнә шул мәгънәдә йөри. К. с. арасында шактый зур урынны Кол Гали, С. Сараи, Мөхәммәдьяр, Г. Утыз Имәни, Акмулла, Г. Тукай, М. Җәлил, Х. Туфан, Р. Фәйзуллин, Р. Гаташ һ.б. бик күп язучылар һәм шагыйрьләр иҗатыннан таралган сүз ләр алып тора. К. с.нең байтагы Бо рынгы Шәрекъ әдәбиятыннан, Коръән нән, Хәдисләрдән алынып, гади халыкның үз иҗат җимеше буларак кабул ителә башлый; Антик Греция һәм Рим, Көнбатыш Европа телләреннән алынган К. с. дә булырга мөмкин… К. с.нең төп вазифасы — телне матур-лап-бизәп, ышандыру көчен арттыру, эмоциональ яңгырашын ныгыту.
*Әдәбият*: *Ашукин Н. К., Ашукина М. Г.* Крылатые слова.— М., 1966; *Махму-тов Х. Ш.* Афористические жанры татарского фольклора.— Казань, 1995; *Гончарова Н. А., Щербакова И. М.* Из античной мудрости.— Минск, 1995; *Мәхмүтов Х. Ш.* Канатлы сүз — хикмәтле сүз.— Казан, 1999.
***132***
**КАРАКОШ, АЛЫПКАРАКОШ**, төрки-татар мифологиясенең, фольклорының һәм язма әдәбиятының киң мәгълүм, әмма шактый каршылыклы, кайвакыт уңай, кайвакыт тискәре, хәтта куркыныч сыйфатларда гәүдәләнгән персонажы. Һәм бу — табигый күренеш. Чөнки К.ның үзенә хас кайбер сыйфатлары аны куркыныч мифологик затлар арасына «этәрәдер сыман». Сүзлек аңа түбәндәгечә билгеләмә бирә: «К.— карчыга сыманнар семьялыгыннан зур ерткыч кош, кара бөркет». Биредә төп игътибар әлеге затның зурлыгына һәм кара төстә булуына юнәлтелгән икән, димәк, сүз, чыннан да, ниндидер мифологик зат турында бара. «Мифы народов мира» кебек җитди чыганак К.ны, русча сүзләргә мөрәҗәгать итсәк, «беркут» һәм «орёл»ның икенче төрле аталышы дип кенә бирә. Шулай булгач, мәсьәлә бөтенләй аңлашылмый башлый: *К.*, *орел, бөркет* атамаларның барысы да бер үк кошка карата кулланыла булып чыга. Мәсьәлә, күрәсең, чыннан да, шулай хәл ителә: рус телендәге әлеге сүзләр татарчага бер генә сүз белән — *бөркет* дип тәрҗемә ителә. К. исә — саф мифологик зат, һәм аның реаль чынбарлыкка бернинди дә мөнәсәбәте юк булып чыга. Ә менә мәкальләр киресен раслый кебек: «К. басып ашар»; «К. та кояштан ары күтәрелә ал мый»: «К.ның күзләре үткен булса да, тамыры черегән агачка оя ясый». Мә кальләрнең соңгысы К.ның бик тә каршылыклы зат булуын раслый. К. об разы халыкара мифларда күптән билгеле булган һәм миф, әкият, дастан героеның Сәм руг кош бәбкәләрен куркыныч елан нан коткаруы турындагы сюжет белән бер бәйләмдә йөри: кайвакыт Сәмруг кошны К. алыштыра. Төрки халыкларның кайберсендә К.— шаманга ярдәм күрсәтеп торучы рухларның берсе. Шаман төрле рухлар дөньясына барганда, К. һәрвакыт аның белән бергә була. Алтай мифологиясе К.ны тагын да югарырак дәрәҗәгә күтәрә. Хәтта аны Ульген алланың улларыннан
берсе дип игълан итә. Ә Ульген — ал-тайлылар һәм шорлар мифологиясендә югары дәрәҗәле алла, демиург, Күк күкрәү, Яшен яшьнәү хөкемдары, якты рухларның җитәкчесе. Татар мифологиясендә К. гадирәк роль башкарса да, фольклор һәм әдәбият әсәрләрендә ул еш очрый. Кайвакыт бөтенләй көтелмәгән үзгәрешләр дә күзәтелә. «К.» әкиятендә, мәсәлән, К. кыяфәтендә йөргән егет бик матур кызга әверелә. Күрәсең, бу очракта да сүз Икенче дөнья вәкилләре турында бара. К.ның ниндидер мифик сыйфатлары «Йир Төшлек» дастанында да чагылыш таба. К. «кычкырса, буаз бияләр колын салыр. Ике кат бичәләр бала төшерер» диелә дастанда. Йир Төшлекнең К. өчен бик тә куркыныч зат булуын К. батыр туганда ук сизгән икән. Үләр алдыннан, К. батырга түбәндәге сүзләр белән мөрәҗәгать итә: «Үлемем синнән булыр дип белгәйдем, Син туганда миңа бик авырлык килгәйде, Симә кабыргам (соңгы иң кечкенә кабыргам) шырт итте, Соганок бармагым (чәнчә бармагым) шырт итте…» Билгеле булганча, эпик батырның дөньяга килүе гайре табигый, бик тә куркыныч хәлләр белән бергә бара, якын-тирәдәге башка шундый ук затларга да көчле, кагыйдә буларак, кире йогынты ясый. Сурәтләнгәннәргә якын күренеш-хәл-ләр рус халкының «Волх Всеславь-евич» дип аталган былинасында да бар. Кайвакыт әкиятләрдә, әйтик, баш корт халык әкияте «Незнайка»да, пәһ леван К. исемен йөртә. Шул ук халык әкияте «Абдулла белән Итекче»дә батыр нинди генә кошларны ауласа да, К.ка тими. Шуның өчен Абдулланы К. хан тәхетенә утырта. «Бабахан дастаны»нда түбәндәге сүзләр дә бар: «Күрер төшендә бер шаһзадә белән, кушылып торыр ул ай йөзле белән. Карап утырыр көнчыгыш ягыннан, күренде бер *Кара шаһ* бер җиреннән». Бу очракта Кара шаһ дигәндә, К. күз уңында тотыла. Казакъ әкияте «Талас-пай мерген»дә тай урлаучы Алыпкара-
**К**
кош (А. к.) хакында сөйләнә. Гомумән алганда, тай урлаучы А. к. — казакъ мифологиясенең типик персонажы. Казакъ галимнәре А. к.ны бөркет белән тиңләштерәләр һәм русчага «беркут», «орёл» дип тәрҗемә итәләр. Кыргыз халкының эпик поэмасы «Манас»та А. к. батырның ярдәмчесе ролендә чы гыш ясый.
К. образы язма әдәбият әсәрләрендә дә җитәрлек дәрәҗәдә популяр. Биредә шуның аерым мисалларын китереп үтү сорала. Тик мәсьәләнең бер үзенчәлегенә дә игътибар итәргә тиешбез. Язма әдәбиятта К., нигездә, чагыштыру, геройның ниндидер башлыча уңай сыйфатларын ассызыклау өчен кулланыла. Әйтик, Г. Тукайның «Мәхбүс» (1907) шигырендә: «Ирек — иркендә үскән яшь К.». Ф. Бурнашның «Мәҗит ага хатирәсе» (1934) «К.ның канатлары җәелгәндә…» сүзләреннән башлана. Әдипнең «Сахра каны» (1919) поэмасында: «Сарайлардан очкан К.лар Тоткар итте казакъ даласын». Бу очракларда инде сүз К.ның тискәре вазифасы турында бара. Шул ук Ф. Бурнашның «Мөкәррәмә» (1926) поэмасында: «Таулардагы К.тай атылган ул, куйчы кыздан (Мөкәррәмәдән.— *Ф. У*.) аерылмаска ант орган ул»,— диелә. Н. Исәнбәтнең «Түләк» драматик поэмасы сюжетында К. мөһим роль уйный. Татар әкиятләрендә К. тимер томшыклы, тимер тырнаклы бик зур кош дип игълан ителә һәм әкият ахырында егеткә әверелә. К. образы хәзерге шигърияттә дә билгеле бер чагылыш таба. Г. Тукай истәлегенә багышлап «Туры сүзгә» (1985) шигырендә Х. Әюп түбәндәгечә яза: «Йөрәкләрне чукыр К.ны Куып җиткәнсең син җитез уктай. Хаксызлыктан зарыкканда еллар Калыккансың, булып туры Тукай». Аңлашыла булса кирәк: нинди генә әсәрдә булса да, нинди генә шартларда кулланылса да, К. беркайчан да битараф бер зат булып калмый: ул һәрвакыт җитди әдәби-нәфасәти вазифа башкара.
***133***
**К**
*Әдәбият*: ТТАС: 3 томда: 1 т.— Казан, 1977.— 52 б.; МНМ: В 2 т.: Т. 1.— М., 1987.— С. 622; ТХИ: Мәкальләр һәм әйтемнәр / Төз. Х. Мәхмүтов.— Казан, 1984.— 139 б; ТХИ: Дастаннар / Төз. Ф. Әхмәтова.— Казан, 1984.— 275— 334 б.; *Бурнаш Ф.* Мөкәррәмә // Сайланма әсәрләр.— 2 т.— Казан, 1959.— 242— 262 б.; Манас. Киргизский героический эпос.— Кн. 1.— М., 1984; *Әюп Х.* Җәяүле буран. Шигырьләр һәм поэмалар.— Казан, 1996.— 126—177 б.
**КАРА КҮКЕЛ**, XIX гасырның 60 нчы елларында академик В. В. Радлов тарафыннан Ом суы буенда Бараба татарларыннан язып алынып, аның мәгълүм ун томлыгына кертелгән дастан, андагы баш каһарманның исеме. Шул ук дастанның «Карагай буйлы К. К.» дип аталган вариантын Новосибирск өлкәсе Чаны районы Кушкүл авылында Аллаяр Мөхәммәтшиннан (1898 елда туган) Ф. Урманче һәм Һ. Мәхмүтов язып алганнар (1967). А. Мөхәммәтшин Бараба якларында шактый танылган әкиятче булган; аңардан күп кенә җырлар да язып алынган… «К. К.» Бараба татарларының героик дастаннары рәтенә керә һәм, бу як татарлары эпосы өчен табигый булганча, баш каһарман исеме белән атала. Эчтәлеге, образлар системасы, тел-стиль үзенчәлекләре ягыннан «К. К.» шул ук якларда язып алынган баш ка героик дастаннарга да якын («Йәс тәй Мөңке», «Кадыш Мәргән», «Мешәк Алып»). Бик борынгы сюжетка нигезләнгән: 70 яшьлек картның беренче улы дөньяга килә. Әкият геройлары өчен характерлы булганча, малай бик тиз үсә һәм якын арада әкият батыры-пәһлеван яшенә җитә. Кыргый ат тотып, алты потлы кылыч һәм алты потлы сөңге коеп сәяхәткә чыга. Әсәрдә батырның максаты турында бер сүз дә юк. Күрәсең, халык эпосы (әкият һәм дастан) традицияләре буенча, ул, үзенең коточкыч зур көчен кая куярга белмичә, үзенә тиң батыр эзли. Ә бәлки ул кәләш эзләргә чык-
***134***
кандыр? Юлда ул төрле маҗаралар кичерә, урманнардагы кыргый хайваннар белән аралаша. Ниһаять, ул зур гәүдәле, тау хәтле Тимер Батыр белән очраша. Героик дастаннар өчен гадәти булганча, үзара «кирле-мырлы» сөйләшкәннән соң, батырлар арасында җиде көн һәм җиде төн дәвам иткән сугыш-орыш башлана. К. К. үзенең дошманын җиңеп, аны үтермәкче була. Тимер Батыр аңа ялынып-ялвара башлый, үзенең кызын К. К.гә хатынлыкка бирергә вәгъдә итә. Менә болары инде һич тә героик дастан өчен хас күренеш түгел. Чын мәгънәсендәге эпик батыр үзенең дошманыннан нәрсәдер сорау, үтенү, ялыну-ялварулар кебек түбәнчелеккә төшми. Дастандагы бу мотив соңгы чорлар, халык иҗатының маҗаралы-авантюристик проза әсәрләре йогынтысы галәмәте булса кирәк… Әмма батырларча орыш-сугыш дәвам итә: эпик батырлар бер-берсенә каршы торырдай көчле булырга тиешләр. Тимер Батыр исә көчсезрәк булып чыга… К. К.нең икенче дошманы ролен Чуен Алып үти. Алыпның җиңелмәс батыр булуын К. К. тарафыннан юк ителгән батырларның сөякләреннән корылган таулар дәлилләп тора. Ягъни К. К. белән очрашып сугышкан батыр беркайчан да туган иленә кире әйләнеп кайта алмый (Барса-Килмәс сюжеты). К. К. Чуен Алыпны да җиңә һәм аның кызына да өйләнә (күпхатынлылык мотивы). К. К.нең киләсе дошманы Яшь Алып аның үзен җиңә. К. К.не үлемнән Кучкар Алып коткарып кала. Кучкар Алып Яшь Алыпның кызына өйләнә. К. К. Алып үзенең туган иленә кайта. Хәзер аның 8 хатыны һәм 28 баласы (күрәсең, уллары) бар. Ул туган ил чикләрен саклый, тагын бик күп батырлыклар эшли. Дастанда борынгы заманнардан калган традицион эпик формула да чагылып китә: «Хәзер инде миңа үз анама өйләнергә диме?» Җөмләдән, әлеге сүзләрдә ыруглык чоры йолаларын саклаган кабиләләрнең көндәлек тормышында
булган, 40 яшьтән узган ирләрне һәм хатын-кызларны, шул исәптән ата-аналарны да үтерү гадәте чагылыш таба. Этнографиядә бу хакта шик уят-мастай мәгълүматлар сакланып калган. Борынгы Шәрекъ мифологиясе һәм фольклорында эпик батырның анасына өйләнү сюжеты да очрый. Димәк, татар дастаныннан китерелгән әлеге сүзләрдә шаккатырлык берни дә юк!
*Әдәбият*: Образцы народной литературы тюркских племён, живущих в Южной Сибири и Дзунгарской степи, собраны В. В. Рад-ловым.— Ч. 4.— СПб., 1872; *Әхмәтова Ф. В.* Та тар халык дастаннары // ТХИ: Дастаннар / Төз. Ф. Әхмәтова.— Казан, 1984.— 5—28, 45—49 б.; *Фрэзер Дж. Дж.* Золотая ветвь. Исследование магии и религии.— М., 1980.— С. 299—319; *Кулишер М. И.* Оставление на произвол судьбы и убийство стариков // Очерки сравнительной этнографии и культуры.— СПб., 1887.— С. 35—45.
**КАРА ТИЕН АЛЫП**, төрки-татар халыклары шигъри иҗатында киң таралган «Идегәй» дастанында явыз зат, әсәрнең баш каһарманының куркыныч дошманы; шул ук вакытта аның абыйсы да. Башта дастанда К. Т. А.-ның нинди зат булуы турында Идегәй дошман гаскәренең артта калдырылган күзәтчесеннән — соргавылдан сорый. Соргавыл аңа түбәндәгеләрне хәбәр итә: «Балта салсаң башы каерылмас, Болгап кылыч чапсаң, муйны биртелмәс, Баһатырлар батыры, Алпагытлар Алыбы, Андый ирне бер белсәң, Кара Тиен Йосынчы ул булыр». Ягъни К. Т. А.-ка, барыннан да элек, магик ныклык хас: аңа балта яки кылыч үтми. Өстәвенә ул йөргән юллар да бик куркыныч: «Тумырылып яткан юл күрсә, Ул юл белән син килсәң, К. Т. А.ның Йөргән юлы ул булыр». К. Т. А.ның нинди дәрәҗәдәге куркыныч зат булуын тагын бер тапкыр ассызыклау өчен, дастанчы махсус бер алымга мөрәҗәгать итә: әлеге явыз зат, шул чорларның ярты дөньясын калтыратып торган Шаһ Тимернең (Аксак Тимернең) кызы Акбеләкне көчләп алып китеп, үзенең
**К**
җариясе иткән икән. Әгәр инде Шаһ Тимер дә, К. Т. А.ка каршы торып, үзенең кызын әсирлектән коткара алмаган икән, димәк, сүз, чыннан да, коточкыч көчкә ия булган зат хакында бара. Тик соргавылның катгый кисәтүенә карамастан, Идегәй, үзенең юлын дәвам итеп, әлеге явыз затның кырык колына тап була. Шул кырык кол арасыннан Колчура Идегәйне тагын бер мәртәбә кисәтә: «К. Т. А.ның кулыннан адәм качмак юк. Бу Йосынчы гаверне адәм заты чапмак юк!» Шул ук вакытта К. Т. А.ны тик Идегәй генә юк итә аласы икән! Колчура Идегәйгә әнә шул турыда хәбәр итә. Шунда ук «Идегәй үзе дә шул ук коточкыч затлар нәселеннән түгелме икән?» дигән сорау калкып чыга. Идегәйне ничек кенә кисәтсәләр дә, ул «Шам кылычын кулга алып, К. Т. А.ның Кайсындай ир икәнен Үз күзем белән күрим дип, Үлсәм дә алышып үлим дип, Ишеге ачык ак утау — Килеп басты Идегәй». Ягъни Идегәй, дастан батыры, эпик каһарман буларак, нинди дә булса дошман алдында каушап калучылардан түгел. Ул үз юлыннан чигенергә җыенмый, әлеге утауга (тирмәгә) кереп, явыз затның үзен күрә: «Аны Күрә калды Идегәй. К. Т. А.ның Андый иде ятышы. Туңып калды «бррык…» итеп Идегәйдәй Идегәй, Таудай ятып ишелгән, Бүксәсе ярдай бүселгән, Үзе яман килбәтле, Кайнаткан тимер сыйфатлы, Күпердәй ята күкрәге, Бурадай ята беләге, Колаклары калкандай, Куллары бер җобадай, Аяклары мала-дай» (*җоба* — кап, капчык; *мала* — тырма, җир се беркесе). Халык иҗаты әсәрләрендә ае рым персонажларны шулай киң су рәтләү сирәк очрый. Тик дастан әлеге Алыпның тышкы кыяфәтен сурәтләү белән чикләнми; ул аның аерым тылсымлы-сихри мөм кинлекләрен дә күрсәтеп үтә. Дас танда аның эпик каһарманнар өчен гадәти *куркыныч караш* яки аңа карауның фаҗигале нәтиҗәгә китерү мөмкинлеге хакында да искәртелә:
***135***
**К**
«Йөзенә туры карасаң, Туры килгән бәладәй; Башы түрдә ятыр, Аягы ишеккә җитеп артыр… Андый яткан Алыпны Идегәй күреп сискәнде. Җаны башына чәчрәде: «Әҗәлем шул»,— дип уйлады». Моны сизеп алган Акбеләк Идегәйгә шунда ук борылып китәргә киңәш итә. Чөнки адәм баласы Алыпны беркайчан да җиңә алмаячак. Идегәй Акбеләктән аңа ярдәм итүен үтенә: югарыда искәртелгәндәй, Акбеләк тирән йокыга талган Алыпның бер кулын күтәреп, култыгын ача; аерым вариантларда сөйләнгәнчә, Идегәй шунда К. Т. А.ка аның үз угы белән ата һәм ук, Алыпның гәүдәсеннән үтеп, кара ташны ярып кадала. Димәк, Алып хәзер инде, ничек кенә тырышса да, Идегәйгә каршы берни дә эшли алмый. Шуның белән бергә, К. Т. А.ның кеше кыяфәтендәге явыз зат булуын махсус әйтеп үтәргә кирәк. Аңа хас куркыныч караш, магик ныклык, аны тик үз коралы белән генә үтерү мөмкинлеге һ. б. чын мәгънәсендәге явыз затларда, уңай каһарманнарның куркыныч дошманнарында гына түгел, эпик батырларның үзләренә дә хас була: Манас, Алмамбет, Алпамыш, Кобланды батыр һ.б. шундый ук сыйфатларга ия дияргә мөмкин. Моны К. Т. А. үзенең Идегәйгә соңгы мөрәҗәгатендә ассызыклый. Анда ул үзенең адәм баласы булуын да, озак яшәп, бик күп маҗаралар кичерүен дә, сихри күрәзәлек күрсәтеп, булачак вакыйгаларны да әйтеп үтә: «Китмә, китмә, Идегәй: Ике туган Пәри кыз, Апасыннан мин тусам, Сеңлесеннән син туган! Мин дә мин дип масайма, Син дә тудың Пәридән, Мин дә тудым Пәридән — Агаңны атып үтердең, Белми китмә, Идегәй!» Ягъни әлеге сүзләр К. Т. А.ның гына түгел, Идегәйнең дә кайбер серле сыйфатларын ачыкларга ярдәм итә.
Шул рәвешчә, К. Т. А.— коточкыч зур һәм бик тә куркыныч, илаһи бер тылсым көченә ия булган зат. Аңа каршы сугышка тик Идегәй кебек нык һәм кыю батыр гына чыга ала.
***136***
Аның да Пәри нәселеннән булуын әйтеп үтү таләп ителә. Дөрес, төрки-татар мифологиясендә *Пәри* андый ук куркыныч зат түгел (к. **Пәри**). К. Т. А.-ның үзенә хас куркыныч сыйфатлар Пәринең шикле үзенчәлекләреннән күп өстен тора. Икенче төрле итеп әйткәндә, К. Т. А. безгә мәгълүм пәриләрдән күп тапкыр көчлерәк һәм куркынычрак. Аның тагын бер мөһим үзенчәлеге шунда: ул — саф мифологик герой булудан бигрәк, эпик дастан персонажы. Аның исеме төрки-татар фольклорының башка жанр әсәрләрендә телгә алынмый, шул ук дастанның аерым милли версияләрендә генә очрап куярга мөмкин. Әйтик, шул ук дас танның «Еди-ге» дип аталган каракалпак версиясендә ул бер сүз белән — Каратийин дип кенә атала. Тик шул ук вакытта аның Дию нәселеннән булуы да искәртелә: аның исеменә *дәү* билгеләмәсе өстәлә яисә ул «Әлип дәү», «Кара дәү» дип йөртелә. Димәк, дастанның татарча версиясендәге исемнең һәрбер өлеше сак ланып, тик *дәү* сүзе генә өстәлә. Идегәй (каракалпак телендә — Еди-ге) белән К. Т. А. яки Каратийин дәү арасындагы орыш, явыз затның эпик батырга соңгы мөрәҗәгате, икесенең дә Пәри затыннан булуын әйтү татар версиясенә бик тә якын. Бәлки бу якынлык киңрәк мәгънәгә иядер: «Идегәй» дастанының татарча Н. Исәнбәт төзегән җыйналма варианты каракалпаклардагы Ерполат җырау Рамберди улыннан язып алынган вариантка бик якын. Тик әлеге явыз зат Каратийин дәүне һәм аның Едиге белән орышын сурәтләгәндә, каракалпак версиясе әлеге мәсьәләгә киңрәк, тәфсиллерәк туктала.
*Ә д ә б и я т*: Идегәй. Татар халык дастаны.— Казан, 1988; Едиге. Каракалпак халык дәстаны.— Нөкис, 1990; Эдиге / Пер. с ногайского Ф. Сидахметовой // Половецкая лупа.— 1991.— № 1; Изеүкәй менән Мора-зым. Тарихи кобайыр.— Өфө, 1994.
**КАРА УРМАН**, халыкара мифологиянең, фольклорның һәм язма әдәбиятның
киң таралган атрибуты; зур куркынычлык, серлелек, билгесезлек кебек фәлсәфи-мифологик категорияләрне символлаштыра. Шуның белән бәйле рәвештә тылсымлы әкиятләрнең, җыр ларның, бәетләрнең, язма әдәбият әсәрләренең аеруча куркыныч күренешләре К. у.да яисә К. у. аланында була. Татар халык әкиятләре геройларының шикле, серле, шомлы маҗаралары, гадәттә, К. у.га кергәч башлана. Чөнки К. у.да адәм баласына әлегә хәтле билгеле булмаган, шикле-шөбһәле җимешләр белән бизәлгән куаклар яки агачлар, тирән чокырлар, аланнар, куркыныч хайван-ерткычлар төп геройның дошманына әвереләчәк һәм һич тә таныш булмаган мифологик затлар булырга мөмкин. Анда, К. у.да яисә шул К. у. артында, Шүрәлеләр, Ярымтыклар, Дию, Дию пәрие, Аждаһа, Ак һәм Кара еланнар гомер итә. Кайвакыт әкият яки дастан герое Теге, Икенче, Башка дөньяга шул К. у.да яки К. у.ны чыккач эләгә. К. у. үзе Икенче дөнья гәүдәләнеше булып та килергә мөмкин. Мәгълүм ки, сюжет дәвамында миф, әкият яки дастан каһарманнарының байтагы Икенче дөньяга эләгә. Тик моның өчен башта алар К. у.ны чыгарга тиеш. Кайвакыт алар Икенче дөньяга шул К. у.дагы чокыр, кое, умарта оясы аркылы «барып чыгалар». Ә инде Икенче дөньядан чыгу өчен, фольклор яки әдәбият герое шул ук К. у.нан тагын бер мәртәбә узарга тиеш. Ягъни К. у. аша кире узгач кына каһарман үз дөньясына әйләнеп кайта ала. Биредә тагын шунысын да әйтеп үтәргә кирәк: фәндә ачыкланганча, тылсымлы әкиятләрнең сюжеты башлыча инициация — яшүсмерләрне сынау йолалары белән аңлатыла. Бу сынаулар белән бәйле йолаларның байтак өлеше К. у.да яки К. у. янында, аланында уздырыла. К. у.ның төп мифологик үзенчәлекләрен, вазифаларын чагылдырган сюжет татар халкының классик тылсымлы әкияте «Ак бүре»дә китерелә (к. **Ак бүре**). Татар халык
**К**
бәетләреннән «Лашманчылар» һәм «Лашман бәете»ндә каһарманнар К. у.-да һәлак булалар. Татар халкының качкыннарга багышланган тарихи җырлары циклында каһарманнарның барлык бәхетсезлекләре шул ук К. у.-да була. Традицион лирик җырлардагы К. у. халыкның көндәлек бәхетсез тормышын, тирән кичерешләрен, кайгы-хәсрәтен чагылдыра.
*Ә д ә б и я т*: Кара урманнарда // Татар халык җырлары. Лирик җырлар, йола җырлары / Төз. И. Надиров.— Казан, 1965.— 111 б.; ТХИ: Тарихи һәм лирик җырлар / Төз. И. Надиров.— Казан, 1988.— 144 б.; ТХИ: Әкиятләр (2 нче китап) / Төз. Х. Гатина, Х. Ярми.— Казан, 1978; ТХИ: Бәетләр / Төз. Ф. Әхмәтова, И. Надиров, К. Җамалетдинова.— Казан, 1983; *Кирло Хуан.* Лес / Словарь символов.— М., 2007.— С. 247.
**КАРГА**, халыкара мифологиядә сирәк кенә уңай, нигездә, тискәре персонаж буларак чагылыш таба. К.ның уңай сыйфаты язмада беренче тапкыр Коръәндә телгә алына. «Маидә (Табыну) сүрәсе»ндә әйтелгәнчә, Һабилне үтергән Кабил, аның мәетен кая куярга белмичә, легендалар буенча, 40 көн (икенче бер мәгълүматлар буенча, 40 ел.— *Ф. У*.) дәвамында җилкәсендә күтәреп йөри. Аллаһы Тәгалә кодрәте белән, Кабил янына очып килгән К. мәетне җиргә күмеп кую зарурлыгын искәртә. Шушы уңайдан Коръәндә исламның төп таләпләреннән берсе — кеше үтерүне кискен тыю турындагы сүзләр китерелә: «Кем дә кем кеше җанын кыймаганны үтерсә яки дөньяда бозыклык кылмаганны үтерсә, бөтен кешеләрне дә үтергән кебек булыр» (5:32). К.ның тагын бер уңай сыйфаты әкиятләрдә чагылыш таба. Башкорт әкияте «Алтын алма»да ул, үле һәм тере су алып килеп, Егетне үлемнән коткарып кала. Дөрес, аны мондый изге эшкә мәҗбүр итәләр. Башкорт әкияте «Тук-тук тукмагым»да бабай Ала К.ны аудан ычкындырган өчен, соңгысы аңа төрле бүләкләр
***137***
**К**
бирә. Казакъ әкияте «Күгәрченнәр киңәше»ннән аңлашылганча, К. — шундый хәйләкәр, шундый икейөзле, ул кешенең дусты да, дошманы да була ала. Кайвакыт К. каркылдавына таянып, юрарга да мөмкин. Тик бу юрау сирәк очракларда гына яхшыга була. Үзбәк әкияте «Хуснобар» нәкъ әнә шуны раслый. Шул ук фикер татар халкының «Алма алдым» дип аталган лирик җыры нигезендә дә раслана: «Кара урманнарның, әй, уртасы — Кара К.ларның оясы; Әрләмә, әни кәбәм, әрләнмимен. Сөешмичән тормыйдыр дөньясы». Г. Тукайның «Кечкенә генә бер көйле хикәя» (1906) дип аталган сатирик шигырендә түбәндәге юллар да бар: «Сафи абзый хатынына ялына, Белсә дә һәм белмәмешкә салына. Хатынының һәр эшеннән күз буа, Кара К.ны сабын берлән юа». Я. Абдуллин, Н. Думавиның Беренче бөтендөнья сугышына багышланган шигырьләрен анализлап, шагыйрьнең «Сугыш тәэссораты» әсәреннән түбәндәге өзеккә мөрәҗәгать итә: «Кычкырмачы, К., баш янымда, Китче, зинһар, миннән арырак! Күрмисеңме канны як-ягымда, Куллар мәҗрух, тездән юк аяк!» Башкорт әкияте «Незнай»да серле яулыкның кайда булуын тик К. гына белә; һәм ул гына шул ашъяулыкны эзләүчеләргә ярдәм итә ала. Димәк, бу очракта К. ниндидер изге кош буларак гәүдәләнә. Искәртелгәнчә, башка очракларда К. бөтенләй кире яктан сурәтләнә. Башкорт әкияте «Сәйфелмөлек»тә Күк К. җеннәр патшасы буларак чыгыш ясый. Ә инде Н. Исәнбәтнең «Һиҗрәт» (1923) комедия-сатирасында К. шул ук рухта сурәтләнә: «*Аблай*. Уянып чыксам, йортта казык башында К. кычкыра. Бугазына тал чыккыры, ни күреп кычкыра ул? Яхшы кеше кайтуына шулай К. кычкырып утырмый ул! Карагыз әнә: дөнья тулды бит К. белән!..» Димәк, сирәк кенә К. уңай сыйфатта сурәтләнсә дә, нигездә, К. кире эшләр, күңелсез хәбәр һ.б. шундыйларның символы булып килә. Һәрхәлдә, гади халык
***138***
арасында К. каркылдавын ишетү яхшылыкка түгел дигән ышану яши.
*Әдәбият*: *Кирло Хуан.* Ворона (ворон) / Словарь символов.— М., 2007.— С. 103; ТХИ: Тарихи һәм лирик җырлар / Төз. И. Надиров.— Казан, 1988.— 267 б.; БХИ: Әкияттәр: 1 нсе китап / Төз. М. Минһаҗетдинов, Ә. Харисов.— Өфө, 1976.— 133, 164 б.; БХИ: Әкиәттәр: 2 нсе китап / Төз. М. Мин-һаҗетдинов, Ә. Харисов.— Өфө, 1976.— 37 б.; Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 104 б.; *Тукай Г.* Әсәрләр: 5 томда: 1 т.— Казан, 1985.— 77 б.; *Абдуллин Я.* Милләт язмышы. Уйланулар.— Казан, 1999.— 129 б.; ТХИ: Мәкальләр һәм әйтемнәр / Төз. Х. Мәхмүтов.— Казан, 1987.— 139 б.
**КАРГА БОТКАСЫ**, яз көне уздырыла торган календарь йола бәйрәме. Төрле якта төрлечә аталырга мөмкин. Тик асыл сыйфаты һәм төп вазифасы бер үк: язын чәчелгән игеннәрнең уңышын тәэмин итү. Тарихи-этнографик нигезе халыкның борынгы сүз, җыр, такмаза һәм билгеле бер тәртиптә башкарыла торган йола хәрәкәтләренең һава торышына (адәм баласына кирәкле юнәлештә) йогынты ясый алуына ышану. Күрәсең, халык карганың илаһи бер көченә ихлас күңелдән ышанган. Югыйсә яңгыр чакыру кебек җитди йола карга белән бер бәйләмдә йөрмәс иде. К. б.н «Татар теленең аңлатмалы сүзлеге» «яз ахыр ларында бала-чага, яшь-җилкенчәк кырга, болынга җыйнаулашып чыгып пешерә торган аш, ботка» дип аңлата. Ул — татар халкының төп этник төркемнәрендә киң таралган календарь йола бәйрәмнәренең берсе. Бу йола буенча, аерым текст ма териаллары да байтак (И. Надиров һәм Ф. Баязитова хезмәтләре). К. б.ның кайчан, кемнәр тарафыннан һәм ничек уздырылуы турында беренчеләрдән булып И. Надиров язып чыкты. «К. б.— ритуаль уеннар, «тылсымлы» теземнәр ярдәмендә, салкын кышның китүен, язның, кояшлы җылы көннәрнең тизрәк килүен теләп, табигать көчләре-
**К**
нә эндәшү, кырда пешерелгән ботканы җиргә сибеп, Җир-ананы хөрмәтләү, явыз рухларны куалау йоласы». Йолага карга исеменең килеп кушылуын галим кайчандыр татар халкында да булган *карга культы* белән аңлата. Һәм бу — бик табигый. Чөнки К. б. каргалар килгән көннәрдә уздырыла. Икенче төрле әйткәндә, каргалар үзләре белән бергә язны да алып киләләр. Сүз яңгыр чакыру хакында баргач, йоланы башкаруда су бик зур роль уйный, барыннан да элек, йола су булган җирдә: елга, күл буйларында, ахыр чиктә кое янында уздырыла. Анда бер-береңне су белән коендыру, Су иясенә корбан китерү кебек гамәлләр дә башкарыла. Ф. Баязитова мәгълүматлары буенча, бу мәҗүси йоланы башкарганда, ислам таләпләре йогынтысы да билгеле бер роль уйный. Урта Идел (Свердловск өлкәсе) авылларында әлеге йоланы уздыруда яшьләр генә түгел, олы буын вәкилләре дә катнаша, «әбиләр намаз укыйлар». Ашлык уңсын дип, пешкән күкәй тәгәрәтеп уйнаулар да оештырылган. Информантлар әйтүенчә, бу очракта да билгеле бер ритуал сакланган. «Уналты күкәй пешереп аны сәсә торган савытка салалар, ашлык белән бергә сәсәләр ул күкәйне. Ул *уналты килагырам ашлык* бирсен дип, уналты күкәй пешереп сәсәләр». Бу бик тә үзенчәлекле мәгълүматта *уналты* саны аерым кызыксыну уята. Информант ансын да үзенчә аңлатып бирә: «Ул бер сослон була, уналты килагырам сыга бер сослоннан. Бер сослонда була *алты* көлтә. Уналты күкәй әнә шуннан килеп сыга ты». Нугайбәк-керәшеннәрдә К. б.ның вазифасы, кем өчен пешерелүе бераз башкачарак аңлатыла: «…Сабан боткасы пешерәләр иде сабанчыларга. Эшне бетереп кайткач, кәрендәш-ыруын җыйар ийы, ә кайсы-берсе җитем-җилпене (ятим җилпе) җыйар ыйы, инәсез-атасыз, җаңгызларны җыйып ашатыр...» Димәк, бу очракта К. б. йола бәйрәме генә булмыйча, матди яктан авыр хәлдә калганнарга ярдәм итү
чарасы да булган... Яз-җәй бик коры, яңгырсыз була икән, көзен уңыш булмаячак. Шулай булгач, кешеләр үзләре, яңгыр чакыру өчен, ниндидер йолалар уздырырга тиеш булганнар. Әстерхан татарларында ул *Әмәл боткасы* дип аталган. Мартның 24 ендә уздырыла. Бәйрәмгә сөт боткасы пешереп ашап, намаз укыганнар… Әлмәт төбәге татарларында шул ук йола *Йаңгыр намазы* һәм *Йаңгыр боткасы* дигән исем-атамалар белән билгеле. Уздырылу тәртибе шул ук. Татар-мишәрләрдә дә киң таралган бу йола бәйрәме берничә атама белән йөри: «Йаңгыр бәйрәме», «Йаңгыр намазы», «Йаңгыр сорау», «Йаңгыр теләге». Уздыру тәртибе юга рыда тасвирланганнардан әллә ни аерылмаса да, кайбер үзенчәлекле га мәлләре аерым бер игътибарга лаек \[зиратка барып, ата-бабалар хөрмәтенә намаз уку; «суларны, диңгезләрне тутыручы *Рәхимкул атага* (?) укилар» (мәҗүсилектән калган мифологик персонаж һәм шуның исеме белән бәйле гамәл булса кирәк!)\]. Шул ук К. б.ның «Теләк» дип аталганы тагын да үзенчәлеклерәк итеп уздырылган: «Теләккә чыкканнар, намазлар укыганнар, аш-су белән барганнар эстипкә *(далага).* Зәрәткә *(зиратка)* су салганнар кырк чиләк, кырк ыстакан, йә булмаса кырк уймак булса да сал. Йаз башы *(яз көне)* иген игәргә төшмәс борын читтән үлек китерергә кушылмаган, йаңгыр йауми дип, йаңгыр яумаса, кырк таш сала булганнар су эченә, менә минем кан’анамнан калган ташлары тора. Шул ташларны укып салалар, йаңгыр йава. Дывасы (догасы) бар». Шул рәвешчә, К. б. төрле төбәкләрдә төрлечә атала, оештырыла һәм халыкның көндәлек тормышында җитди урын алып тора.
*Ә д ә б и я т*: *Надиров И.* Татар халкының йола поэзиясе, уен җырлары, бию такмаклары // ТХИ: Йола һәм уен җырлары / Төз. И. Надиров.— Казан, 1980.— 9—10 б.; *Баязито-ва Ф. С.* Керәшеннәр. Тел үзенчәлекләре һәм йола иҗаты.— Казан, 1997.— 143 б.; *Баязитова Ф. С.* Йаңгыр намазы. Йаңгыр
***139***
**К**
боткасы / Әлмәт төбәге татарлары.— Казан, 2001.— 85—86 б.; *Баязитова Ф. С.* Әстерхан татарлары.— Казан, 2002.— 232—236 б.; *Баязитова Ф. С.* Татар-мишәр рухи мирасы.— Казан, 2003.— 193—196 б.
**КАРГЫШ**, берәр төрле гөнаһлы, ярамаган эш эшләгәне өчен шул кешене кире теләкләр белдереп каргау. Гомумән алганда, халык К.тан курка. Чөнки ул аның тормышка ашачагына, каргалган кешенең берәр бәхетсезлеккә дучар булуына ышана. Мондый ышануларның борынгы төркиләрдә дә, Бөек Болгарда да булганлыгы мәгълүм. Мәсәлән, Болгар хакиме Алмыш Ибне Фадланга үзенең Аллаһы Тәгалә К.ыннан куркуы турында әйтә: «…чын мәгънәсендә мин үземнең Әфәндемнән, мөэмин-мөселманнарның Хуҗасыннан (Хак Тәгаләдән.— *Ф. У*.) куркам. Мин нәкъ шуның өчен куркам: аңа минем турыда ул нәфрәтләнерлек берәр хәбәр барып ирешер дә Ул мине каргар һәм мин үз урынымда һәлак булырмын». Көч вә куәт, куркынычлык ягыннан икенче урында, күрәсең, болай да хәтәр булган ниндидер гайре табигый явыз затлар К.ы тора булса кирәк. Идегәй тарафыннан яраланган Кара Тиен Алып, үләр алдыннан, дастан батырын һәм аның туган иле Алтын Урданы каргый. Аның К.ы тулысынча тормышка аша. Дастан әнә шул К. нәтиҗәләрен сурәтләү белән бетә. «Идел-йортны дау алды, Яу өстенә яу килде. Идегәй әйткән көн килде. Чыңгызның куйган хан тагы Кан тагы булып әверелде; Хан сарае камалды. Кырым, Казан, Аждаркан Башлы-башлы ил булды, Алтын Урда таралды». Иң куркыныч, мәҗбүри рәвештә тормышка аша торган К.лар булып ата, бигрәк тә ана К.ы санала. «Балам булды диеп сөендем» мөнәҗәтендә әйтелгәнчә, баласы Бу дөньяга исән-сау килгәч, әни кеше, әлбәттә, бик шатлана. Бала туганда, кайгы-хәсрәт кичерә торган аналар булмый. Тик, безнең көннәр өчен гадәти булганча, зарыгып көтеп алынган
***140***
баласы, күрәсең, билгеле бер яшькә җиткәч, газиз әнкәсен ялгыз калдырып, каядыр китеп бара. Шушы уңайдан мөнәҗәттә ананың фаҗигале сүзләре китерелә: «Үләр, балам, газиз анаң, бер күрергә тилмерерсең, Анам К.ы төште дип, үрле-кырлы сикерерсең». Шушы уңайдан махсус әйтеп үтәргә кирәк. Т. П. Девяткина мәгълүматлары буенча, мордва халкында шундый бер катгый таләп бар: ана үз баласын каргарга тиеш түгел! М. Х. Бакиров язуынча, борынгы төркиләрдә ут-учакны саклау мәҗбүри һәм изге бер гамәл дип саналган. Бу хакыйкать халык әкиятләрендә киң чагылыш таба: анда, ялгышып, утын-учагын сүндергән үги кыз авыр сынауларга дучар була. Аны һәлакәттән каяндыр килеп чыккан өч яки җиде ир-егет коткарып кала. Борынгы төркиләр утны кадерләп саклаганнар. Шуңа күрә дә заманында «Отың сөнсiн! Очугың (учагың) сөнсiн!» дип каргау иң хәтәр К. булып исәпләнгән һәм, асылда, үлем теләү белән бер булган. Исламның хәтәр дошманы Әбү Ләхәб Мөхәммәд пәйгамбәр К.ына дучар була һәм нәтиҗәдә, тереләй гәү дәсе чери башлап, коточкыч газапла нып, җан тәслим кыла. Халыкның көндәлек тормышында да киң таралган К. темасы язма әдәбият әсәрләрендә дә чагылыш таба. Н. Исәнбәтнең «Миркәй белән Айсылу» (1935) трагедиясендә, мәсәлән: «*Айсылу*. Мин? Мин тик ата-ана К.ыннан гына куркам шул. *(Елап ала.)* Ә бит белеп торам, алар мине барыбер әллә кемгә сатып җибәрерләр. Алып кит мине, алып кит, Миркәй». Ф. Бурнашның «Таһир — Зөһрә» (1916—1917) трагедиясендә: «*Хан*. Күз ал дым да бүген шулай баскан өчен, Нә ләт төшсен синең туган сәгатеңә! *Та һир*. Бу К.лар минем өстемә ник таш лана, ханым-солтаным? *Хан*. А, бәдбәхет, инде һәлакәтле К.ымны минем сайладың!» Зөлфәт шигъриятеннән бер-ике мисалга тукталыйк. «Игенче. (Сөргеннән качкан кулак)» шигыреннән: «Бу каргалган илдә юлның кон-
войсызы юк сыман! Көрт астында тын авыллар — Биле сынган эт сыман…»; «Татар теленең К.ы» шигыреннән: «Мин — биектә килеш, очкан чакта, Атып төшерелгән кош инде… Исеңдә тот минем К.ымны — көчле буын! Сау бул! Хуш инде!»
Билгеле булганча, К. һәрвакыт ниндидер киеренке, еш кына фаҗигале мизгелдә әйтелә. Аның яңгырашы да бик көчле һәм кискен булырга тиеш! Шуның белән бәйле рәвештә ул халык иҗатының мөнәҗәт, бәет, фаҗигале лиро-эпик дастан, язма әдәбиятның публицистик шигырь, баллада, драма, трагедия кебек жанрларында мөһим урын били һәм, гадәттә, кискен драматик яки көчле трагик яңгыраш ала. Моның шулай булуы китерелгән мисалларда да ачык күренә.
*Ә д ә б и я т*: *Дәүләтшин Г.* Төрки-татар рухи мәдәнияте тарихы.— Казан, 1999.— 125 б.; Идегәй. Татар халык дастаны.— Казан, 1994.— 243 б.; *Хөснуллин К.* Мөнәҗәтләр һәм бәетләр.— Казан, 2001.— 343 б.; *Бакиров М.* Шигърият бишеге. Гомумтөрки поэзиянең яралуы һәм иң борынгы формалары.— Казан, 2001.— 90— 91 б.; *Девяткина Т. П.* Мифология мордвы.— Саранск, 1998.— С. 286; *Панова В. Ф., Вахтин Ю. Б.* Пророк Мухаммед.— Ростов н/Д, 1997.— С. 403; *Зөлфәт*. Ике урман арасы.— Казан, 1995.— 207, 225 б.
**КАРУН**, ислам тәгълиматының, Коръәннең, төрки-татар халык иҗаты һәм язма әдәбиятының киң мәгълүм персонажларыннан. К. — ялгызлык исеме. Әмма ул башка берәр геройның төп сыйфатларын ассызыклау өчен дә кулланылырга мөмкин. К. исеменең популярлашып китүе, барыннан да элек, Коръән белән бәйле. Һәм бу берничә мөһим аргумент белән нигезләнә: 1. Коръән — К. исеме, аның төп сыйфатлары һәм трагикомик язмышы киң яктыртылган беренче язма чыганак. Шунысын да онытырга ярамый: бу очракта Коръән гарәп илләрендә исламга хәтле билгеле булган миф-легендаларга таянган булырга мөмкин.
**К**
Ләкин бу хакта әлегә хәтле ышанычлы мәгълүмат юк;
2. К. исеме белән бәйле легендаларның зур күпчелеге Коръән аятьләренә нигезләнә;
3. Чиксез комсызлыкны, аек акыл белән кабул итеп булмастай саранлыкны Коръән һәм ислам тәгълиматы кискен кире кага. Шулай булгач, К. образын күзәтүне Коръән аятьләреннән башлау таләп ителә. К. турында бай мәгълүмат «Касас (Кыйссалар) сү-рәсе»ндә китерелә: «К.— Муса ка-ве меннән иде. Ләкин ул *(халкына)* каршы гаделсезлек кылды. Без аңа шундый байлык бирдек ки, *(аның хәзинә саклана торган амбарларының)* ачкычларын хәтта куәтле баһадирлар да көчкә күтәреп йөрер иде. Шулвакыт кавемдәшләре аңа әйтте: «Масайма *(байлыгың белән)!* Аллаһ мактанчыкларны сөймәс»,— диде» (28:76). Шундый зур байлык иясе булган К. тора-бара беркемне танымый, беркемне ихтирам итми башлый. Аның комсызлыгы, саранлыгы чиктән аша. Шушы уңайдан Коръәндә тагын үгет-нәсыйхәт сүзләре китерелә: «…Аллаһының сиңа биргән мөлкәтеннән *(хәер, садака, зәкят)* биреп, Ахирәт көненә әзерлән. Дөньядагы өлешеңне дә онытма. Аллаһ сиңа бәрәкәт биргәне кеби, син дә *(кешеләргә садака биреп)* юмарт бул. Җир йөзенә бозыклык таратма. Аллаһ бозыкларны сөймәс» (28:77). Мондый үгет-нәсыйхәтләргә К. үзенчә «бик горур» рәвештә җавап бирә: «(*К.*) «Бу байлыклар миңа бары тик гыйлемем аркасында гына *(үз тырышлыгыма күрә)* килде»,— диде» (28:78). К.ның кыланышлары шул дәрәҗәгә җитә ки, аны (К.ны) юк итмичә торып, адәм балаларын аның кебек әшәке кешеләрдән коткарып булмаячак: «Ниһаять, без аны, зиннәтле сарайлары белән бергә, җиргә уптырдык. Аллаһ каршысында якларлык аның беркеме дә юк иде. Ул үзен-үзе якларлык хәлдә дә түгел иде» (28:81). Коръәндә К. исеме белән әлеге сюжет яки аның
***141***
**К**
аерым мотивлары берничә мәртәбә кабатлана һәм фольклор, әдәби әсәрләрдә мөһим урын ала. М. Бакиров, мәсәлән, 1713 елга караган һәм К. исеме белән бәйләнгән алкыш-келәүдән бер өзек китерә. Анда түбәндәге сүзләр дә бар: «Күрмәймесез К.ны, тотты кырык сарай алтынны, Ахыр аны йир йотты, Нәүрүз мөбарәкбад». К. исеме «Гыйлем артыкмы, малмы?» мөнәҗәтендә дә телгә алына: «Янә китте дүртенче вә кереп килде бишенче: Алдан чыккан бай шикелле К.ның мирасчысы». Татар халкында «Карунбай» дип аталган тылсымлы әкият тә бар. Анда К.ның чиксез комсызлыгы фаш ителә. Башка әсәрләрдән аермалы буларак, биредә К., зур байлыкка кызыгып, көймә йөр түче бабайның «әфсен укып өрүе» нә тиҗәсендә мәңгелеккә әлеге көймәгә ябышып кала. К.ның явызлыклары һәм комсызлыгы казакъ халкының «Ка-рунбай белән Алдар Күсә» әкиятендә дә чагылыш таба. Х. Ә. Ясәвинең «Утыз беренче хикмәт»ендә К.ның ничек юкка чыгарылуы турында хәбәр ителә: «Фиргавен К. шайтан сүзен мәхкәм тотты, Бул сәбәбдин йир ярылды, аны йотты». Дөрес, кайбер әдәби әсәрләрдә К. байлыгыдай хәзинәгә ия булу да максат итеп куела. Мәсәлән, Ходадат (?) хикмәтендә: «Нухы нәби гомре әгәр булса миңа, К. гәнҗе-хәзинәләр тулса миңа, Ике җиһан милке әгәр булса миңа, Синдин үзгә максудым юк, йа Илаһым». Тик мондый мисаллар татар фольклорында да, язма әдәбиятында юк дәрәҗәсендә аз. Чөнки К., гадәттә, тик кире яктан гына телгә алына. Шундый ук алым С. Сараи иҗатында да очрый: «К. үлде, калды кырк өй тулы гәнҗ (хәзинә)». Яки Мөхәммәдьярның «Төхфәи мәрдан»ында: «Күп хәзинә, байлык туплап К. да — рәнҗү, әрнү — ташлап китте барын да». Ф. Бурнашның «Хөсәен мирза» (1918—1919) драмасында К. исеме кемнеңдер комсызлыгын, саранлыгын ассызыклау өчен кулланыла: «*IV карт*. Бер гомердә җиде егет үстереп, җидесенә җиде
***142***
төрле һөнәр өйрәттем. Ул бу ел минем җиденче улымны да сатып, үземне мәчет алдында кул сузып утырырлык хәлгә төшерде. Инде мин шушы К.нан мәрхәмәт сорыймын». Г. Бәшировның «Туган ягым — яшел бишек» повестеннан түбәндәге өзекне китерергә мөмкин: «Кердек шулай берәүгә кунарга. Коймалар биек, ишекләрдә ат башы тикле йозаклар». К. образы ,—димәк, татар рухи дөньясында киң таралган персонажлардан.
*Әдәбият*: Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 369, 374, 441 б.; *Бакиров М.* Шигърият бишеге. Гомумтөрки поэзиясенең яралуы һәм иң борынгы формалары.— Казан, 2001.— 81 б.; *Хөснуллин Н.* Мөнәҗәтләр һәм бәетләр.— Казан, 2001.— 220 б; ТХИ: Әкиятләр (2 нче китап) / Төз. Х. Гатина, Х. Ярми.— Казан, 1978.— 277—280 б.; Казакъ әкиятләре. Сыбызгы сере.— Казан, 1996.— 104— 110 б.; ТХИ: Дастаннар / Төз. Ф. Әх мә-то ва.— Казан, 1984.— 374 б.; *Ясәви Х. Ә.* Хикмәтләр.— Казан, 2000.— 77 б.; Бакырган китабы / Басмага әзерләүче Ф. Яхин.— Казан, 2000.— 106 б.; Сараи С. Гөлестан. Лирика. Дастан.— Казан, 1999.— 72 б.; *Мөхәммәдьяр.* Нуры содур.— Казан, 1997.— 157 б.; *Бурнаш Ф.* Сайланма әсәрләр.— Казан, 1959.— 104 б.; *Бәширов Г.* Сайланма әсәрләр.— 3 т. Туган ягым — яшел бишек.— Казан, 1968.— 146 б.
**КАРЧЫГА**, «урта зурлыктагы, кәкре томшыклы һәм озын тырнаклы *ерткыч кош*» дип аңлатма бирелә «Татар теленең аңлатмалы сүзлеге»ндә (курсив безнеке.— *Ф. У.*). К.ның бу сыйфатлары татар халык иҗатында ярыйсы ук төгәл чагылыш таба. Ул һәрвакыт ниндидер драматик, кайвакыт кискен, куркыныч ситуацияләрдә пәйда булып, фикер-хиснең шигъри яктан көчлерәк яңгыраш алуына хезмәт итә. Мәсәлән, шул кошка багышланган махсус «К. кош» лирик җырында: «К. дигән, ай, асыл кош Кош кундырмас агачның башына». Яисә «Кайнишләргә ястык каты» җырында: «Карурманны чыккан чакта, К. алды котымны». Тагын бер
мисал «Ник соң өзелә үзәгем» җырыннан: «Кара урманнарның, и, артында К. кош оя туздыра». Кү ренүенчә, К. образы еш кына Кара урман кебек серле, сихерле, куркыныч урын атамасы белән бергә кулланыла. Кайвакыт ул ир-егетләрнең батырлыгын, кыюлыгын ассызыклау өчен дә китерелә. Мәсәлән, кыска җырлардан — дүртьюллыклардан алынган түбәндәге өзектә: «Рәсәйне әйләнгән ир-егетне К.дай үткер ир диләр». Халык мәкальләрендә дә К.ның шундый ук яки шуңа якын сыйфатлары ассызыклана: «Бер чебеш алган К. икенчесенә янә кайтыр»; «К. авы зыннан ит кире чыкмый»; «К. очуыннан таныла» һ.б. Казакъ әкияте «Кан-баба»да К. куркыныч ерткыч кош буларак сурәтләнә. Кыргыз халкының героик поэмасы «Манас»та батыр турында түбәндәгечә сөйләнә: «Тумшугу болот — түнжурдей» — «Томшыгы булат — корычтай». Китапта түбәндәге аңлатмаларны укыйбыз: «Биредә *К.* сүзе күчерелмә мәгънәдә кулланыла. Урта Азия (шулай ук татар һәм башкорт.— *Ф. У*.) халыклары символикасында К. һәм лачын кебек ау кошлары батыр образы белән тәңгәлләштереләләр, аның көчен, тапкырлыгын һәм матурлыгын гәүдәләндерәләр». К. һәм тилгән образларының шигърияттә киң кулланыла башлавын зәрдөштлек мифологиясе Ахимәниләр патшалыгын чәчәк ату дәрәҗәсенә күтәргән Дарий I (б.э.к. 522—486) исеме белән бәйле тарихи легенда нигезендә аңлата. Бер сугышта Дарийның киңәшчеләре орыш-сугыш-ны башламый торырга киңәш итәләр. Дарий, орышны кичектерүгә кискен каршы чыгып, һич кичекмәстән аны башларга дигән карарга килә. Бәхәс дә вам иткән арада җиде пар К.ның ике пар тилгәнне эзәрлекләп, аларны талый башлавын күрәләр. Әнә шул хик мәтле вакыйганың шаһиты булып, Дарийның җиде киңәшче-яугире дә патша тәкъдимен тулысынча кабул итә һәм патша сараена юнәлә… К. кош образы төрки-татар рухи дөньясында
**К**
ярыйсы ук киң таралганлыктан язма әдәбият поэтикасына да билгеле бер йогынты ясый. Шагыйрь Габдессәламнең (1700—?) бер шигырендә, мәсәлән, халык җырларына якын юллар да бар: «К. канат кагар, тауны күрсә, Ир-егет кылыч алыр, яуны күрсә».
*Ә д ә б и я т*: ТТАС: 3 томда: 2 т.— Казан, 1979.— 64 б.; ТХИ: Мәкальләр һәм әйтемнәр / Төз. Х. Мәхмүтов.— Казан, 1987.— 142 б.; ТХИ: Кыска җырлар (дүртьюллыклар) / Төз. И. Надиров.— Казан, 1976.— 76 б.; ТХИ: Тарихи һәм лирик җырлар / Төз. И. Надиров.— Казан, 1988.— 181, 191, 211 б.; Манас. Киргизский героический эпос.— Кн. 1.— М., 1984.— С. 22, 226, 514; *Рак И. В.* Зороастрийская мифология.— СПб., 1998.— С. 37.
**КАФ ТАВЫ**, казакъча *Кеп Тау*, кыргыз ларның «Манас» героик поэмасында — *Кейкап, Кейкоф, Каф-Кап*, төрки-татар халыклары мифологиясендә һәм фольклорында Җир читендәге таулар чылбыры; Дию, Аждаһа кебек явыз затлар әнә шул таулар чылбыры артында, ягъни кайсыдыр сыйфатлары белән Җир йөзеннән аерылып торган Икенче дөньяда гомер итәләр. Кайвакыт К. т. Кавказ таулары белән тәңгәлләштерелә. Башкорт галиме Ә. Сөләйманов фи-керенчә, К. т.н бер ничек тә Кавказ таулары белән тәңгәлләштереп булмый; чөнки фольклор әсәрләрендә Гыйрак җирендә урнашкан Куфи-Каф таулары турында сүз бара. Бу очракта К. т.н ниндидер конкрет бер җир яки билгеле бер тау белән бәйләп күзәтү объектив дөреслеккә берничек тә туры килә алмый. Чөнки К. т.— *Дөнья агачы, Тормыш агачы, Дөнья океаны* һ.б. кебек үк саф мифологик категория. Аның гәүдәләнешен кайдандыр эзләү бернинди нәтиҗә бирмәячәк. К. т. халыкның мифологик күзаллауларында гына саклана ала. Шуның белән бәйле рәвештә, мифологик хикәятләрдә һәм әкиятләрдә К. т.ның кайда урнашуы һәм нинди булуы турында бер сүз дә әйтелми. Фольклор әсәрләре өчен бу— типик күренеш. Мондый очракта бер хакый-
***143***
**К**
кать бәхәс уятмый: К. т.ының нинди булуын һәм кайда урнашуын «һәркем үзе белә» дип уйлыйлар. Бусы инде — башка байтак мәгълүматлардан билгеле булганча, мифологик фикерләүнең төп үзенчәлекләреннән берсе. Әгәр без әнә шул нигездә фикер йөртсәк, К. т. — Җиһандагы иң биек һәм иң зур тау. Халык әкиятләреннән, мифлардан һәм дастаннардан билгеле булганча, егетне, ешрак гүзәл кызны алып китү өчен, Дию, Аждаһа, еланнар каһарман алдында куркыныч кара болыт рәвешендә пәйда булалар һәм аны К. т. артына алып китәләр. Халык иҗаты әсәрләренең иң борынгы версияләрендә, каһарман К. т. артыннан берничек тә исән-сау кайта алмый. Шуның конкрет гәүдәләнеше буларак, мифта, халыкара мифологиядә һәм халык иҗатында киң мәгълүм *Барса-Килмәс сюжеты* барлыкка килә. Шулай булгач, К. т. Башка дөньяның конкрет гәүдәләнешенә әверелә. Һәрхәлдә, мифтагы сюжет үсеше логикасы шуны таләп итә. Мифта да, борынгы легендаларда да, ниһаять, халык күңелендә дә К. т. һәрвакыт гаять куркыныч, хәтәр урын дип күзаллана. К. т. халык әкиятләренә дә мифологик атрибут, бик тә куркыныч урын буларак «килеп керә» һәм үзенең кайбер мифологик сыйфатларын да саклап кала. Ләкин, мифтан аермалы буларак, әкият халык иҗаты үсешенең киләсе баскычын чагылдыра. Димәк, әкият мифның кайбер принципиаль үзенчәлекләрен кире кагарга, «алып ташларга» тиеш. Һәм бу процесс К. т.ның конкрет үзенчәлекләрен гәүдәләндерүгә дә ка гыла. Мәгълүм ки, әкият — халык иҗатының оптимистик жанры. Әкият герое, нинди генә авыр, катлаулы сынауларга дучар ителсә дә, ахыр чиктә барыбер җиңеп чыга. Аның конкрет дошманнары арасында, гадәттә, К. т. артыннан килгән Аждаһалар, Диюләр дә булырга мөмкин. Әкият герое алардан да өстен тора. Шул сәбәпле К. т. да, әкияттә үзенең серле-мифологик сыйфатларын
***144***
югалта барып, икенче планга күчә. Ә бәлки шул мифологик фикерләр кысаларында гына каладыр да. К. т. образы төрки-татар мифологиясендә һәм фольклорында гына түгел, язма әдәбият әсәрләрендә дә киң таралып, безнең көннәргә хәтле килеп җитә.
*Әдәбият*: *Әмирханов Х.* Тәварихы Болгария.— Казан, 1883; БХИ: 3 т. Эпос / Төз. Ә. Сөләйманов.— Өфө, 1998; Казахский фольклор в собрании Г. Н. Потанина.— Алма-Ата, 1972; *Дәүләтшин Г.* Төрки-татар рухи мәдәнияте тарихы.— Казан, 1999.
**«КАЧКЫН ХӘМИДУЛЛА»**, татар-мишәрләрдән язып алынган һәм кач кыннар тормышы белән бәйле рәвештә конкрет тарихи вакыйгаларга нигезләнеп иҗат ителгән зур бер цикл тәшкил иткән тарихи җырларның классик үрнәге. Беренче мәртәбә Х. Га-тина тарафыннан 1957 елда Мордва Республикасы Ләмбрә районында шул ук исемдәге авылда язып алына. 1965 елда «Татар халык җырлары» җыентыгында басылып чыга һәм фәнни яктан Ф. Урманче хезмәтләрендә тикшерелә. Төп игътибар, барыннан да элек, әсәрнең тарихи нигезләрен ачыклауга юнәлтелә. Мәсьәләнең әнә шул яссылыгы хакында сүз чыккач, тарихи җырларның бер мөһим үзенчәлеге ачыклана: җырны башкару алдыннан, җырчы аның легендасын сөйли. Шул нигездә әсәрнең эчтәлеген тәшкил иткән «конкрет вакыйгалар» ачыклана. «К. Х.» җырының тарихи нигезләре турында исә түбәндәгеләрне әйтергә мөмкин: Хәмидулла Вескин XIX йөз урталарында яшәгән. Әтисе белән бергә бер байда эшләгән. Ничектер ул (аңа 18 яшь була) чанада управляющийны шәһәргә алып барганда, чана әйләнә дә управляющийның кулы яралана. Шуның өчен Хәмидулланы бик каты кыйныйлар. Ул урманга, башка кач кыннар янына качып китә. Алар землянкаларда яшиләр. Байларны, сәүдәгәр-алыпсатарларны, алпавытлар-
ны талап көн күрәләр. Кулга төшкән малның байтагын авыл ярлыларына өләшәләр. Байлар Хәмидулланы тотып бирүчегә бик күп акча вәгъдә итәләр. Аны, Ростов шәһәре янында тотып, Себергә сөрәләр. Шунда ул 90 яшьләренә хәтле яши. Җырда әнә шундый конкрет вакыйгалар турында тәфсилләп сөйләнә. Психологик сюжетка нигезләнгән лирик җырлардан аермалы буларак, «К. Х.»да, башка тарихи җырлардагы кебек үк, төп урынны вакыйга сюжеты алып тора. Әнә шундый сюжетны кирәк дәрәҗәдә матур сурәтләү өчен, җыр *кара урман, киң Дон суы буйлары*, *Агыйдел буендагы камышларның шаулавы* кебек әдәби образларга мөрәҗәгать итә. Җырның шигъри үлчәме дә шул ук вазифаларны үти: 10:9:10:10.
*Әдәбият*: Татар халык җырлары. Лирик җырлар, йола җырлары / Төз. И. Надиров.— Казан, 1965.— 72—73 б.; *Урман-чеев Ф.* Исторические песни // Героический эпос татарского народа.— Казан, 1984; ТХИ: Риваятьләр һәм легендалар / Төз. С. Гыйләҗетдинов.— Казан, 1987.— 78— 102 б.; ТХИ: Тарихи һәм лирик җырлар / Төз. И. Надиров.— Казан, 1988.— 47—48 б.
**КӘГЪБӘ**, мөселманнар өчен иң изге урын; барлык мөселманнар намазны К. ягына карап укыйлар. К.нең әһәмияте зур һәм тарихы бик бай, үзенчәлекле. К. Коръәндә кат-кат телгә алына; нәтиҗәдә аның әһәмияте торган саен тирәнрәк ачыла бара. Хәленнән килгән һәрбер мөселман гомеренә бер генә мәртәбә булса да Мәккәгә барып, К. янында хаҗ кылып, намаз укып кайтырга тиеш! Фәнни мәгълүматларга караганда, Мәккә исламга кадәр үк борынгы гарәпләрнең гыйбадәт кыла торган урыны булган. Моны ислам тәгълиматы да инкяр итми һәм мөселман тарихы рухында аңлата. Борынгы гарәп легендалары буенча, К. кайчандыр Адәм г-м тарафыннан төзелгән булган. Ибраһим г-м үзенең улы Исмәгыйльне Мәккәдә урнаштыра. Пәйгамбәргә К.нең нигезен
**К**
яңадан ныгытырга дигән вәхи иңә. Ибраһим г-м Аллаһы Тәгалә сүзен үти, әлбәттә, һәм мөселманнарны шул изге урынга хаҗ кылырга чакыра. 600 нче елларда Византия остасы ярдәмендә К.дә тагын бер мәртәбә ремонт эшләре башкарыла. Бу эшләрдә ул вакытта 25—30 яшьләрендә булган Мөхәммәд г-м дә катнаша. К. Кыйбла дип игълан ителгәч, аның әһәмияте тагын да югарырак дәрәҗәгә күтәрелә. Бу факт, үзе үк ислам диненең абруен ха лыкара масштабларда күтәреп, мө селманнарның бердәмлеген ныгыта; төрле җирләрдә гомер иткән мө селманнарның үзара аралашу, фикер алышу, бергәләп һәм чын ис ламча ихлас күңелдән гыйбадәт кылу мөмкинлекләрен тирәнәйтә һәм киңәйтә. Чөнки Коръәннең төп фикере, төп идеясе дә нәкъ әнә шунда бит! Изге китапның «Бәкара (Сыер) сүрәсе»ндә К. турында түбәндәгечә әйтелә: «Без Йортны *(Кәгъбәне)*, кешеләр бергә җыелсын дип, иминлек урыны иттек. «Сез дә Ибраһимның баскан җирен намаз уку урыны итегез. Ибраһим белән Исмәгыйльгә: таваф итәргә килүчеләр, гыйбадәт кылучылар, рөкүгъ вә сәҗдәгә киткәннәр өчен өемне пөхтә тотыгыз»,— дип боердык. *(**Таваф** — К.нең әйләнәсен зиярәт итү, йөреп чыгу)»* (2 : 125). Исламның башлангыч чорында мөселманнар шул елларда иң изге урын дип саналган Кодеска (Иерусалимга) карап намаз укый торган булганнар — Кыйбла шул якта дип саналган. Мәккә К. ягында дип игълан ителгәч, мөселманнар К. ягына карап гыйбадәт кыла башлаганнар. Коръәндә бу хакта да хәбәр бар: «(*Ий Мөхәммәд*) Без синең Күккә карап торганыңны *(югарыдан хәбәр көткәнеңне)* күрәбез. Хәзер Без син бик тә разый булачагың *(чын)* Кыйблага күчерәбез. Хәзер инде син йөзеңне Мәсҗед-и Харам *(Кәгъбәтулла)* тарафына юнәлт! *(И мөселманнар)* кайда гына булсагыз да *(намаз вакытында)* йөзегезне шул Кыйблага туры тоты-
***145***
**К**
гыз» (2:144). Коръән аятьләре К.нең ни өчен төзелүен, аның бөтендөнья мөселманнарын берләштерүдәге ролен, гомумән, дини-рухани һәм иҗтимагый әһәмиятен кирәк дәрәҗәдә ачык күрсәтә. Бу хакта «Маидә (Табын) сүрәсе»ндә дә әйтеп үтелә: «Аллаһ Кәгъбәне, ихтирамга лаек бинаны, харам аен, хаҗ корбанын вә алардагы гәрданлыкларны кешеләр файдасы өчен булдырды. Бу — Аллаһның Күкләрдә, Җирдә кем булса, барысын да белеп торганын сез белсен өчен. (***Гәрданлык*** — *корбан хайванының муенына асылган, тагылган әйберләре*)» (5:97). Ниһаять, Коръәндә К. белән бәйле тагын бер мөһим мәсьәлә ярыйсы ук кискен хәл ителә. Бу хакта «Хаҗ (Хаҗ) сүрәсе»ндә түбәндәгеләр әйтелә: «Хактыр ки, кяферләр инсаннарны Аллаһ юлыннан, Мәсҗед-и Харамга керүдән тыялар. Без аны гыйбадәт кылыр өчен кордырдык, анда торучыга (*җирле халыкка*) да, читтән килгән юлчыларга да тигез хокуклар бирдек. Берәрсе ул мәчеттә нәҗеслек кылса, Без аны әрнетүле газап белән җәзалаячакбыз» (22:25). Коръән һәм рухани әдәбият К.нең һәм шундагы ислам тарихындагы беренче мәчетнең асыл сыйфатын, төп вазифаларын һәм мөэмин-мөселманнарның рухи халәтендә һәм көндәлек тормышында тоткан урынын тулысынча ачып бирә… Ислам тарихында шундый зур әһәмияткә ия булган К. татар фольклорында һәм язма әдәбиятта да җитәрлек дәрәҗәдә киң чагылыш таба. Мәсәлән, «Таһир — Зөһрә» дастанында Таһир үзенең әнисенә түбәндәге сүзләр белән дәшә: «Янә әйтте: «И К., анам син, Догадан бездән артык җитешкән син»; яки «Диде: «К.м, анам, арка терәгем. Гафу кыл хезмәтеңдә бу гөнаһым». Бу очракларда Таһир үзенең иң якын кешесенә — анасына — «К.м» дип дәшә. Татар-мишәр фольклорында шул ук сүз ешрак «кәбәм» формасында кулланыла. Әмма татар халык иҗатында бу сүзнең башка формаларда кулланылышы да очрый: мәсәлән,
***146***
«Иң соңгы пәйгамбәр» мөнәҗәтендә: «Яланаяк чыктым юлга, каршы алды кәгъбәтулла». Шагыйрь Шәмсетдин хикмәтендә: «Һәр күңелне өлфәт белән: «К.м! — диең гыйззәт белән, һәркөндә йөз рәхмәт белән Ул К.гә нәзер сиңа». Бу төр мисалларны борынгы һәм урта гасырлар татар әдәбиятыннан байтак табып булыр иде.
*Әдәбият:* Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 20, 23, 114, 313 б.; *Панова В. Ф., Вах-тин Ю. Б.* Пророк Мухаммед.— Ростов н/Д, 1977.— С. 33; *Пиотровский М.* ал-Ка’ба // Ислам. Энциклопедический словарь. М., 1991.— С. 123—124; *Яхин Ф.* Пәйгамбәребез Мөхәммәд.— Казан, 1999.— 51—62 б.; Бакырган китабы / Басмага әзерләүче Ф. Яхин.— Казан, 2000.— 41 б.; *Хөснул-лин К.* Мөнәҗәтләр һәм бәетләр.— Казан, 2001.— 190 б.
**КӘҖӘ БЕЛӘН САРЫК**, татар фоль-к ло рының халыкара репертуарда киң мәгълүм сюжетка нигезләнгән хайваннар турындагы әкиятләр төркеменә керә торган үрнәге. Бер-берсенә бик якын булган берничә варианты бар. Эчтәлеге, конфликты һәм аның чишелеше дә бик гади. Хуҗаларының гаделсезлегеннән куркып качып киткән К. б. С. бер бүре башы табып, капчык ларына салалар. Урман кырыенда алар ботка пешереп ашап утырган җиде яки ун бүрегә тап булалар. Якынаеп килгән К. б. С.ны күреп, бүреләр бик тә шатланалар: кабымлык өчен ит алар янына үз аяклары белән килә, янәсе! Тик алар ашыгыбрак шатланганнар икән! Бүреләрнең әлеге кыланышларын күреп, Кәҗә Сарыкка: «Бар, капчыктан без ашаган унике бүренең берсенең — иң зурысының башын китер, ди. — Уңайдан, менә бу җиде бүрене дә ашап куярбыз!» — ди. Кәҗәнең әлеге сүзләрен ишеткән бүреләрнең коты алына, алар акрынлап-акрынлап берәм-берәм качып бетәләр. Димәк, К. б. С.ның хәйләкәрлеге һәм акылы томана бүреләрне бик җиңел җиңеп чыга. Мондый хәл — халыкара хайваннар эпосы өчен типик күренеш.
*Әдәбият*: ТХИ: Әкиятләр (1 нче китап) / Төз. Х. Гатина, Х. Ярми.— Казан, 1977.— 55—59 б.; *Ахметова Ф. В.* О татарских бытовых сказках // Фольклор народов РСФСР.— Вып. 2.— Уфа, 1976.
**КӘҮСӘР**, Җәннәттәге барлык елгалар коя торган, бик тә тәмле, шифалы сулы елга яки күл. Коръән буенча, Мөхәммәд г-мгә багышланган. Коръәндә махсус «Кәүсәр (Байлык) сүрәсе» дә бар: «Хактыр ки, Без сиңа К.не бирдек. Шулай булгач, син Раббың ризалыгына намаз укы. Корбан чал. Сиңа хөсетлек тотучының нәселе корыр» (108:1—3). Шунда ук Р. Батулланың аңлатмасы да китерелә: «К.— төкәнмәс байлык дигән сүз. Җәннәттәге мәңгелек чишмәнең дә исеме — К.». Бу чишмәнең исеме халык телендә, фольклорда, бигрәк тә мөнәҗәтләрдә еш телгә алына. Әйтик, «Исрафил сурын өргәй»дә: «Китергәйләр К.гә, йә Хәбибел, эч, дигәй. Лә иләһә, эчмимен өммәтләре эчмичә, Гөнаһылы өммәтләрем «ярлы-кагыл» димичә». Яки, «Лә иләһә иллә Аллаһы»дан: «Лә иләһә иллә Аллаһ»ны әйтик әле бергәләп, К. елга буйларында йөрсәк иде бергәләп». Тагын бер мисал рәвешендә «Иман нурын яктыртыр» мөнәҗәтеннән ике юл: «Лә иләһә иллә Аллаһ» сираттан тиз кичерер, «Лә иләһә иллә Аллаһ» К. шәраб эчерер». *К.* сүзе тагын берничә мөнәҗәттә очрый. Тик аларның берсендә дә К. турында бернинди яңа мәгълүмат һәм яңа фикер юк! Хакыйкать түбәндәгедән гыйбарәт булса кирәк: искәртелгәнчә, К.— Җәннәттәге бер елганың яки күлнең суы. Димәк, К. суыннан авыз итү өчен, иң элек Җәннәткә «эләгергә» кирәк. Бусы инде — ифрат катлаулы бурыч. Моның өчен гомерең буена мөэмин-мөселман булып, исламның барлык таләпләрен, шул исәптән тәһлил әйтеп: «Лә иләһә иллә Аллаһ»ны туктаусыз кабатлап йөрү таләп ителә. Димәк, мәсьәлә һич тә *К.* сүзендә генә түгел: ә бәлки аның чын мәгънәсе — ислам таләпләрен тулысынча һәм берсүзсез үтәү турында сүз бара…
**К**
К., К. суы, чишмәсе, елгасы кебек бик тә матур образлар системасы язма әдәбиятта да киң тарала (нигездә, югарыда күрсәтелгән мәгънәдә). Мәсәлән, Х. Ә. Ясәвинең «Утызынчы хикмәт»ендә: «Биһишт әйтер: «Мин артык, пәйгамбәрләр миндә бар. Пәйгамбәрләр алдында К. вә хур, гыйльман бар»; суфи шагыйрь Мәшраб (1657— 1711) хикмәтләренең берсендә: «Җәннәт эчрә гөл йөзең булмаса, аһ тартарым, Төбе касы, фәна булып, чишмә К.ең көяр»; Бакырганиның «Мигъраҗнамә» поэмасында: «Мөэмин өчен бураклар Фирдүс утыны утлар, К. суыны сулар, Җәүлан кылыр ирдия» (*Фирдүс* — Җәннәт\*; утыны\* — үләнен; *җәүлан кылыр* — гизәр, ял итеп йөрер); Отышлы шигъри алым буларак, К. образы Г. Тукай шигъриятендә дә урын ала. Мәсәлән, аның «Казан вә Кабан арты» (1912) шигырендә: «Ул шәһәр — гади шәһәр, алтын-көмеш, гәүһәр түгел; Күл дә тик бер күл генә, әлбәттә, ул К. түгел».
*Әдәбият*: Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 571 б.; *Пиотровский М*. ал-Джанна // Ислам. Энциклопедический словарь.— М., 1991 — С. 59; *Хөснуллин К*. Мөнәҗәтләр һәм бәетләр.— Казан, 2001.— 43, 76, 78 б.; *Ясәви Х. Ә*. Хикмәтләр.— Казан, 2000.— 76 б.; Бакырган китабы.— Казан, 2000.— 5, 14, 183. 191 б.; *Тукай Г.* Әсәрләр: 5 томда: 2 т.— Казан, 1985.—242 б.; *Яхин Ф.* Пәйгамбәребез Мөхәммәд.— Казан, 1999.— 147 б.
**КИРӘМӘТ**, «Татар теленең аңлатмалы сүзлеге»ндә К.нең төп ике мәгънәсе теркәлгән:
1. Карама төреннән булган агач (хәзер сирәк очрый);
2. Табына торган илаһи көч, рух. Шуның белән бергә, сүзлектә әлеге сүзнең, шул сүз белән аталган агачның мифологик асылы да төгәл билгеләп үтелә. «Мариларда, чувашларда, чукындырылган татарларда, мәҗ ү-силекнең бер төре буларак, К. ага-
***147***
**К**
чын аллалаштыру, шуңа табыну йо ласы булган». Төрле агачларга, куакларга, башка төр үсемлекләргә табыну байтак халыкларның көндәлек тормышында да, мифологиясендә дә булган һәм (кайдадыр) әле хәзер дә бар. Ф. Баязитова мәгълүматлары буенча, К.— «Корбанга хайван чалу урыны яки карт агач (имән, чыршы һ.б.). Анда төрле әйберләр илтеп эләләр, чөнки анда яшәүче рухның күңелен күреп, искә алып тору кирәк, диләр». Шуңа якын карашлар, К. белән бәйле төрле йолалар безнең чиктәш күршеләребездә — Урта Идел халыкларында да булган. Н. И. Егоров мәгълүматлары буенча, К. чувашча «Киремет карти» (карты? — *Ф. У*.), «киреметище» — авыл халкының бергә җыелып гыйбадәт кылу һәм корбан чалу урыны. Чуваш телендә *К.* сүзе берничә мәгънәгә ия:
1. Раббы (божество), иң югары дәрәҗәле алла Түрәнең энесе;
2. Явыз рухларның башлыгы;
3. Корбан чалу урыны. Түрә Җиһанны барлыкка китергәндә, аңа К. тә «ярдәм итәргә» тырышкан. Тик К.нең һәрбер адымы кире нәтиҗәләргә китерә икән. Әнә шул сәбәпле чувашларда: Дөньядагы барлык яхшылык, игелеклелек, изгелек Түрә исеме белән бәйләнгән булса, барлык явызлык К. исеме белән бергә йөри. Башта Түрә белән К. бергә Югары Күктә яшиләр. Тик К.нең туктаусыз явызлыклар кылып, кешеләрне туры юлдан яздырырга тырышуын күреп, Түрә К.не Күктән Җиргә төшерә. Ләкин К. кешеләр арасында да үзенең явыз эшләрен дәвам итә. Моны күреп-белеп торган Түрә аны Тәмугка кумакчы була. Тик К.не ниндидер бер хатын яклап чыга. Түрә К.кә караңгы урманнарда һәм тирән чокырларда гына яшәргә рөхсәт итә. Н. И. Егоровның махсус хезмәтендә К. турында үзенчәлекле мәгълүмат та китерелә: гарәп телендә *карамат* «могҗиза» дигәнне аңлата (дини мәгънәдә). Әгәр К. белән бәйле
***148***
йолаларны изге мөселман кабере янында уздырсаң, чирле кеше авыруыннан котыласы икән! Гомумән алганда, чуваш халкында К. исеме белән бәйле һәм төрле эчтәлеккә ия булган легендалар байтак. Димәк, К.— Түрә кебек үк, чуваш мифологиясенең иң популяр персонажларыннан берсе… Мордва телендә *К.* сүзе кириллицада ике төрле языла: *Керемедь* һәм *Керяметь*. Керемедь бал җыю бәйрәме буларак уздырыла. *Кереметьпаз* дигәндә, Кереметь ялгызлык исеме; паз — алла. Соңгысында да урман аланында Корбан бәйрәме оештырыла. Корбанга бер үгез, дүрт куй чалалар һәм төр ле догалар укып, К.тән яңгыр, уңыш, тыныч тормыш сорыйлар. Мари халкының К. исеме белән бәйле ышанулары һәм йолалары чуваш халкыныкына якын: Күк алласы Юмо К.не, кирелеге һәм тыңламаучанлыгы өчен, Җиргә төшерә һ.б… Искәртелгәнчә, татарларда *К.* сүзе бик сирәк очрый. Һәм аның мәгънәсе дә үзгә. «Өмид әйләп сәңа килдек» мөнәҗәтендә: «Кануыңдин әйләмә мәр дүд — кәрамәт, йә Рәсүлулла» (*мәр дүд әйләү* — кире кагу; *кәрамәт* — могҗиза). Г. Исхакыйның «Зиндан» (1907) повестенда: «Теге кыз: «Карыйк, кәрамәтең дөрест чыгармы»,— дип, үз бүлмәсенә керде» (кәрамәт — күрә зәлек). Ф. Бур нашның «Камали карт» (1925) комедиясендә: «*Шикле егет*. Эһеле… Менә сиңа кирәк булса К. *Яшь егет*. Монда бер дә К.-мазар юк, тотканнар да сукканнар, ә синең әтиеңнең исемен дә сорамаганнар. Әнә шулай терәтәләр аны кәкре каенга, карап йөрмәсәң…»
Күренүенчә, *К.* сүзе татарча төрлечә языла һәм шулай ук төрле мәгънәләрдә йөри.
*Әдәбият*: *Юрченков В.* Взгляд со стороны.— Саранск, 1995.— С. 217; Современные проблемы марийского фольклора.— Йошкар-Ола, 1994; *Девяткина Т. П.* Мифология мордвы.— Саранск, 1998.— С. 21, 123; Культура Чувашского края.— Ч. 1.— Чебоксары, 1995.— С. 209—210;
*Месарош Д.* Памятники старой чувашской веры.— Т. 1.— Чебоксары, 2000.— С. 39—45; *Баязитова Ф. С.* Татар халкының бәйрәм һәм көнкүреш йолалары.— Казан, 1995.— 26—27 б.; *Хөснуллин К.* Мөнәҗәтләр һәм бәетләр.— Казан, 2001.— 192—193 б.; *Бурнаш Ф*. Сайланма әсәрләр.— 1 т.— Казан, 1959.— 195—196 б.; *Исхакый Г.* Әсәрләр: 15 томда: 1 т.— Казан, 1998.— 287 б.
**КИСЕКБАШ**, татар фольклоры һәм язма әдәбияты персонажы. Килеп чыгышы ягыннан мәҗүсилек чорына карый булса кирәк. Фольклор әсәрләренең төрле жанрларга караган үрнәкләрендә очрый. Татар халык әкияте «Алтын чүлмәк»тә әйтелгәнчә, К. сөйләшә башлый һәм аның башын кискән патшаны үтерә. «Унике егет» әкиятенең сюжеты буенча, патша кызы сорауларына җавап бирә алмаган егетнең башын, кисеп, колга башына кадаклап куя торган булганнар. Шул рәвешле, инде унике егетнең башы киселгән икән. Башкорт халык әкияте «Батыр малай»ның эчтәлеге буенча, К. аның башын кисүче картның кешеләрне ашый торган сихерче булуы һәм аннан ничек котылу юллары хакында сөйли. К.ның төрле юнәлештәге эшләре-гамәлләре халык эпосында да билгеле бер чагылыш таба. Мәсәлән, «Идегәй» дастанының татар һәм каракалпак версияләрендә түбәндәге гайре табигый вакыйгалар турында сөйләнә: Туктамыш ханның Идегәйнең улы Морадын тарафыннан киселгән башы һәм Идегәйнең морзалар тарафыннан шул ук җәзага тартылган башы, телгә килеп, туган илнең — Алтын Урданың киләчәктәге фаҗигале язмышын бәян итәләр. К. образы легендаларда да билгеле бер чагылыш таба. «Ананың балага шәфкатеннән башсыз тәне телгә килер» әсәрендә сөйләнгәнчә, бер егет бик матур бер кызга гашыйк була. Тик кыз, кирәгеннән артык тәкәббәр булып, әлеге егетнең мәхәббәтеннән көлә генә… Алар арасында бик кискен сөйләшү була. Кыз егеткә шундый
**К**
шарт куя: әгәр егет кызны, чыннан да, ярата икән, ул әнисенең киселгән башын кызның алдына китереп куярга тиеш. Егет, күрәсең, тирән мәхәббәттән һәм кызның котыртуыннан шашынып, ул теләгәннәрнең барысын да эшләгән. Легенда түбәндәге коточкыч сүзләр белән тәмамлана: «Егылып, «Уф!» дияргә өлгермәгән, шунда ук анасының башсыз гәүдәсе, телгә килеп, аңардан: «Кайсы җирең авыртты, балам?» — дип сораган, ди…» «К.» дип аталган легендада сөйләнгәнчә, Иван Грозный Казанны алгач, бер бәкне дә үтерә. Берәүләр ул орыш дәвамында үлгән; икенчеләр Иван Грозный аның башын кискән, дип сөйлиләр. Аның киселгән башы Казаннан ераккарак тәгәрәп киткән; гәүдәсе дә шул якка табан киткән, ди. Гәүдә әлеге шул киселгән башны куып җиткәч, аларны шунда җирләгәннәр дә, ди… Сюжетның тирән мифологик мәгънәсе «Кисек башлы әүлия» дигән легендада аңлатыла. Анда сөйләнгәнчә, Бохарадан килгән өч кеше ислам динен таратып йөргәннәр. Бер урман янында алар олаучыларны юлбасарлардан саклап калмакчы булганнар. Шул бәрелештә изгеләрнең берсенең башы киселә. Изге башын култык астына кыстыра да китеп бара. Ул, сигез чакрым үткәч, егылып үлә. Аны шунда күмәләр. Шул җирдә матур чәчәкләр үсеп, изге әүлия күмелгән кабердән нәфис һава исе килеп тора, ди. Димәк, К. образы ислам динен таратуда һәм аны ныгытуда уңай эшләр башкарган дин әһелләре эшчәнлеге белән дә бәйләнгән булырга мөмкин. Соңрак К. образы язма әдәбият әсәрләренә дә үтеп керә һәм анда мөһим урын яулап ала.
*Әдәбият*: ТХИ: Дастаннар / Төз. Ф. Әх-мәтова.— Казан, 1984; ТХИ: Риваятьләр һәм легендалар / Төз. С. Гыйләҗетдинов.— Казан, 1987.— 252—261 б.; Идегәй. Татар халык эпосы.— Казан, 1988; Татар эпосы. Дастаннар / Төз. Ф. Әхмәтова.— Казан, 2003.
**«КИСЕКБАШ КИТАБЫ»**, XIV—XV йөзләр төрки-татар дини-дидактик
***149***
**К**
әсәре. Авторы билгесез. 1846 елдан соң күп мәртәбәләр басылып чыга һәм халык арасында киң популярлык казана. Күп санлы кулъязма вариантлары Казан, Мәскәү, С.-Петербург архивларында саклана. Фәнни яктан әсәр яхшы өйрәнелгән. Тик аның мифологик нигезләре мәсьәләсе өстән-өстән генә күзәтелгән. Әсәрнең сюжеты ярыйсы ук үзенчәлекле: баш каһарманны ниндидер эшләре өчен кемдер каты җәзага тарткан. Төрле газаплардан кот кару өчен, аны кемдер биредә *кое* рәвешендә гәүдәләнгән җир асты дөньясына сәяхәткә җибәрә. Мондый типтагы сюжетлар Борынгы Шә-рекъ әдәбиятына караган Борынгы Вавилон поэмасы «Энума Элиш»тан башлап, урта га сырлар төрки-татар язмачылыгында киң чагылыш табып, Г. Тукайның «Печән базары, яхуд Яңа Кисекбаш» дип аталган кискен сатирик поэмасына хәтле килеп җитеп, аннан соң да дәвам итә. Кисекбашны коткарырга алынган зат, үз бурычын уңышлы башкарып чыгу өчен, төрле батырлыклар күрсәтергә тиеш. Шул проблема белән бәйле фольклор һәм язма әдәбият әсәр ләрендә бәлагә дучар ителгән Кисекбаш коткарыла. Әсәрнең сюжеты никадәр гади һәм аңлаешлы булса, аның герой-персонажлары шулкадәр катлаулы һәм каршылыклы. Кем соң ул дастанның баш каһарманы? Ни өчен Дию аның хатынын һәм улын урлаган, Кисекбашның гәүдәсен ашаган? Бу сорауларга җавап табу өчен, халык әкиятләренә мөрәҗәгать итеп булыр иде. (Җөмләдән, шундый ук яки шуңа якын сюжетларга нигезләнгән әкиятләр белән танышканда, әлеге сораулар тумый.) Әкият поэтикасыннан мәгълүм булганча, анда әкият героеның тыныч тормышы кемнәрдер, ниндидер көчләр тарафыннан бозыла, «җимерелә», шуннан соң инде әкият героеның төрле, башлыча бик тә катлаулы һәм куркыныч маҗаралары башлана. «К. к.»ның сюжеты исә, бик җиңел аңлашылса да, халык әкиятләренекеннән күп тапкыр
***150***
кырысрак һәм катлаулырак. Беренче карашка, дастанда «Ни өчен?» дигән сорауга да җавап бар кебек. Бу хакта Кисекбаш үзе сөйли. Башта ул Галинең (ислам дөньясында киң мәгълүм хәлифә, «Аллаһының арысланы».— *Ф. У*.) аның башын (Кисекбашны) беркайчан да һәм берничек тә күтәрә алмаячагы турында кисәтә. Шуннан соң ул үзенең башыннан узганнар турында тәфсилләп сөйли: ул үзе һәрвакыт Аллаһ белән бергә булган; Аның йөзен күргән, Аның белән сөйләшкән, илле мәртәбә хаҗ сәяхәтендә булып кайткан һ.б. Ягъни ул һәрвакыт хак мөселман булган. Димәк, Кисекбаш гади кеше генә бул маган. Үзенең кайбер сыйфатлары бе лән хәзрәте Галидән дә өстен торган. Кисекбашның сүзләренә караганда, хәтта мең Гали дә аны күтәрә алмаячак. Аңлашыла булса кирәк: Кисекбаш ул — чын күңелдән Аллаһка бирелгән, кирәк дәрәҗәдә горур һәм физик яктан бик тә көчле мөэмин-мөселман затыннан. Бәлки, нәкъ әнә шуңа күрә Дию аны шундый җәзага тарткандыр да! Чөнки Дию Кисекбашның гаиләсен юкка чыгарырга тели. Бу үзе исә — Диюнең ислам белән көрәштә беренче җитди адымы. Диюнең төп бурычы исә күп тапкырлар катлаулырак: дөньядагы барлык мөселманнарны, ислам пәйгамбәрләрен һәм изге шәһәрләр Мәккә белән Мәдинәне, шуның белән бу дөньяда ничектер исламга нисбәтле бар нәрсәне юкка чыгару. Әгәр инде ул үзенең эшен хак мөселман гаиләсен юк итүдән башларга ниятләнгән икән, бусы да аңлашыла. Димәк, дастанның төп конфликты — исламның үзен, аның изге урыннарын, мөселманнарның үзләрен саклап калу өчен көрәш, канлы сугыш. Шул ук вакытта биредә тагын бер мәсьәләгә ачыклык кертеп үтү сорала. Билгеле булганча, ислам тәгълиматында һәм мифологиясендә *Дию* дип аталган явыз зат юк. Коръән буенча, исламның һәм Аллаһның төп дошманы — Аңа буйсынудан, беренче кеше һәм беренче пәйгамбәр Адәмгә
сәҗдә-гыйбадәт кылудан кискен баш тарткан *Иблис*. Биредә, «К. к.»нда, күрәсең, Иблис төрки һәм иран телле дөньяда популяр булган Дию белән алыштырылган. Һәм моны да нигезләве авыр түгел: күрсәтелгән төрки һәм иран телле халыклар мифологиясендә, фольклорында һәм язма әдәбиятында Диюнең тышкы кыяфәтен, гамәлләрен һәм функцияләрен сурәтләүгә бик зур урын бирелә. Әлеге фикерләр тагын бер җитди сорауга этәрә: исламга бернинди катнашы булмаган Дию чын ислам тәгълиматы рухында иҗат ителгән «К. к.»на ничек килеп кергән соң? «К. к.» бу сорауга җавап бирми. Шулай булгач, башка факторларга, башка ди-ни-мифологик системаларга мөрәҗәгать итәргә туры килә. Билгеле булганча, ислам Иранга үтеп кергән VII гасырда анда әле зәрдөштлек хөкем сөрә. Дию — «Югары Күктән бәреп төшерелгән» явыз зат, зәрдөштлекнең төп дошманы. Икенче төрле әйткәндә, Дию — иран мифологиясендәге явыз затларның иң көчле, иң популярларыннан берсе. Иранда ислам зәрдөштлеккә, хәтта шунда мәгълүм булган явыз затларга каршы көчле көрәш алып барырга тиеш була. Әгәр элегрәк Диюгә каршы Иран мифологиясе батырлары (мәсәлән, Фирдәүсинең «Шаһнамә»сендә Рөс тәм), көрәшсә, хәзер инде Иран ба тырларына исламдагы изгеләр дә килеп кушыла. Шулай итеп, «К. к.» бик тә үзенчәлекле, катлаулы һәм каршылыклы әсәр булып чыга. Анда VII—VIII йөзләрдә булып узган тарихи процесслар да, мәҗүсилек, зәрдөштлек, ислам кебек диннәрнең специфик үзенчәлекләре дә, үзара катлаулы, каршылыклы мөнәсәбәтләре дә чагылыш таба. Күрәсең, нәкъ әнә шуның белән бәйле рәвештә аның сюжеты һәм персонажлары урта гасырлардан башлап безнең көннәргә хәтле язма әдәбият әсәрләрендә дә кирәк дәрәҗәдә киң һәм тирән яктыртыла.
*Әдәбият*: Авеста в русских переводах (1861—1996) / Сост. И. В. Рак.— СПб., 1997; *Рак И. В.* Зороастрийская мифология.— СПб.,
**К**
1998; *Ахметгалеева Я. С.* Исследование тюркоязычного памятника «Кисекбаш китабы» — М., 1979; Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.
**КОЗГЫН**, халыкара мифологиянең шактый популяр, үзенчәлекле һәм шулай ук каршылыклы, «озын гомерле» персонажларыннан берсе. Дөньяның өч катына да: Җир асты, Җир өсте һәм Күк дөньяларына бер үк дәрәҗәдә нисбәтле. Язмада беренче тапкыр Тәүратның «Яратылыш китабы»нда киң мәгълүм сюжетта чагылыш таба. Сүз Туфан суыннан соңгы вакыйгалар турында бара: «Кырык көн үткәч, Нух үзе ясаган көймәнең тәрәзәсен ачты. Тәрәзәдән бер К.ны тышка очырды. К. җир өсте сулардан арынганга кадәр бер очып китеп, бер очып кайтып йөрде». Тәүраттан алынган бу легенда Борынгы Вавилон фольклорыннан килә. Әлеге сюжетның дәвамында дөрес һәм төгәл хәбәр китермәгән К.ны Нух пәйгамбәр каргый һәм аның элек ак булган төсе мәңгелеккә кара булып кала. Шул ук вакытта К. төньяк халыкларының кайберсендә уңай персонаж буларак сурәтләнә. Коряк һәм ительменнарда, мәсәлән, К. аларның иң беренче ата-бабасы һәм ифрат та зур көч-куәткә ия шаман буларак сурәтләнә. Төньяк Америка кабиләләрендә К. — шулай ук беренче ата-баба, демиург һәм мәдәниятле герой. Антик мифологиядә К. Күк, Кояш аллалары һәм җир эшкәртү белән бәйләнгән. Шулай да К.ның явызлык, төрле сугыш, кан коюлар һәм үлем символы булуы бе ренче планга чыга. Палеоазиат фольк лорында К.— бирән. Якут ми-фо логиясендә К.— кара шаманнар башлыгы Улу Тойон атрибуты. Бурят халык эпосы «Гәсәр»дә яуда һәлак бул ган батырларның гәүдәсе *К. азыгы* дип атала. Исландия һәм Ирландия эпосында Кара К. образы һәрвакыт үлем белән бергә йөри. Бу төр әсәрләрдә Кара
***151***
**К**
К.нар махсус билгеләмәләр (кенинглар) белән атала: *кан карчыгалары, яра ябалагы, кан казлары*. Скандинавия мифологиясенең иң югары дәрәҗәле, сугышлар һәм ызгыш-талашлар алласы Одинның махсус К.ы бар дип ышанганнар. Исеме — Мунин. Шул ук Скандинавиянең эпик традицияләрендә сугышта һәлак булган батырларның гәүдәләрен *Мунин азыгы* дип атыйлар… Дөрес, төрки-татар мифологиясендә К. ул кадәр катлаулы персонаж түгел. Тик шулай да К. турындагы хәбәрләр халыкара мифология мәгълүматлары кысаларыннан «читкә чыкмый». Бездә ул, барыннан да элек, алда сагалап торган үлем символы. «Кузы Күрпәч белән Баян-Сылу» дастанында Кузы, сөйгәне күчеп киткән якларга барып җиткәч, К.нан: «Караханның җәйләве кая?» — дип сорый. «Гыйльман агай бәете»ндә түбәндәге сүзләр дә бар: «К. дигән кара кош кычкырды минем каршымда, Йосыф байның машинасы җитте минем башыма». Халыкара мифология мәгълүматлары буенча, адәм баласын ит ашарга К. өйрәткән. Башкорт мифологиясе буенча, К. тавышы мәет буласын хәбәр итә. Зәрдөштлек тәгълиматында *Вафачи* дигән кош бар. Төп сыйфатлары ягыннан ул К.га якын. Шуңа күрә, И. В. Рак фикеренчә, К. русча *ворон*, һинд, иран телләреннән һәм мифологиясеннән алынган булырга мөмкин. К., нигездә, кире образ буларак, халыкара мифологиядә, чыннан да, киң таралган. Шул ук рухта ул та тар әдәбиятына да килеп керә һәм тора-бара анда мөһим урын яулап ала. Кара К. образы Г. Тукай иҗатында, мәсәлән, күп тапкырлар кулланыла. Әйтик, «Дөньяда торыйммы? — дип киңәшләшкән дустыма» шигырендә (1907): «Бәхил бул, дуст! мин һәм тиздән менәм дарга. — Туйсын ашап җансыз тәнне К., карга»; «Саташкан» (1908) шигырендә: «Офтанам, ачуланам һәм каш җыерам дөньяга; Китмәсен алып туратны,— күктә бер К. оча». Г. Исхакыйның «Кияү»
***152***
хикәясендә: «Төкерәм мин синең мулла киявеңә! Фидия К.ы! — диде дә торып китте» (*фидия* — үлгән кешенең гөнаһын йолып алу (коткару) өчен бирелгән мал, йолым). Н. Исәнбәтнең «Солдат хатыны» (1917) шигырендә: «Урамнарга бакса — җансыз өйләр, Күккә баксам — К.-каргалар; Баш очында йөреп: «Карр!» — диләр дә Яра сала җанга тагы алар…» Әдәби-нәфасәти яктан бик тә үзенчәлекле, «отышлы» булган К. образы, шулай итеп, татар халкының көндәлек тормышында да, рухи дөньясында да мөһим урын алып тора.
*Әдәбият*: Тәүрат. Яратылыш китабы.— Казан, 2003.— 26—27 б.; Библия. Книги Священного Писания Ветхого и Нового Завета. Канонические.— М., 1994.— С. 17; *Семира и В. Веташ.* Астрология и мифология.— СПб., 1998.— С. 57; *Мелетинский Е. М.* Ворон // МНМ: В 2 т.: Т. 1.— М., 1987.— С. 245—247; *Султангареева Р. А.* Башкирский свадебно-обрядовый фольклор.— Уфа, 1994; Авеста в русских переводах (1861—1996) / Сост. И. В. Рак.— СПб., 1997.— С. 341, 345, 351; \*Рак И. В.\*Зороастрийская мифология.— СПб.,1998.— С. 134, 460; *Тукай Г.* Әсәрләр: 5 томда: 1 т.— Казан, 1985.— 219 б.
**КОЛ**, җәмгыятьтә дә, көндәлек тормышта да ике мәгънәдә кулланыла торган сүз:
1. Үзенең бернәрсәсе, бернинди хокукы булмаган, хуҗасы колбиләүченең милке саналган кеше;
2. Тулысынча Аллаһы Тәгаләгә буйсынган кеше.
Исламга чын күңелдән бирелгән мөселманнар барысы да — Аллаһының К.лары. Әгәр сүзнең беренче мәгънәсе кимсетелгән, рәнҗетелгән, бернинди «байлык җыю» мөмкинлеге булмаган кешегә карата кулланылса, сүзнең икенче мәгънәсендә бернинди кимсетү-рәнҗетү юк. Чөнки Җир йөзендәге барлык кешеләр, баймы алар, хәерчеме, мөселманмы, христианмы яки яһүдиме — һәммәсе дә Җиһандагы бер һәм бердәнбер Аллаһының К.лары.
Мәгълүм ки, Идел-Чулман Болгарында сәяси-социаль система рәвешен алган колбиләүчелек булмаган. Шуңа күрә татар халкының телендә, фольклорында һәм язма әдәбиятта әлеге сүз ешрак үзенең икенче мәгънәсендә кулланыла. Дөрес, Тәүратта *К.* сүзе социаль мәгънәдә шактый еш очрый. Анда хәтта К.ларга багышланган мах сус параграфлар да бар: «Законы о рабах-евреях», «О выкупе раба-израильтянина». Шушы уңайдан Тәүратның аерым өзекләренә тукталып үтү мөһим. «Чөнки Израиль угыллары — Минем К.ларым; алар Минем К.ларым, чөнки Мин аларны Мисыр җиреннән алып чыктым. Мин — Раббы, сезнең Аллагыз» (Лев 25:55). Димәк, израильлеләрдән башка халыклар (мәсәлән, мисырлылар) Яһүд алласы К.ы була алмый. Һәм бу, чыннан да , шулай булса кирәк. Христианлык һәм исламнан аермалы буларак, яһүд дине — бер генә халыкның, ягъни яһүдләрнең генә дине. Шуңа күрә ул дөньякүләм таралыш таба алмый. Әйтелгәнчә, христианлык та, ислам да бу мәсьәләгә киңрәк яссылыктан якын килә. Тик шуны да истә тотарга кирәк: Мөхәммәд г-м, колбиләүчелеккә каршы чыгып, үзенең К.ларын азат итә; көрәштәшләрен дә шуңа чакыра. Бу очракта: «Бер мөэмин-мөселман берничек тә икенче мөселманның К.ы була алмый, чөнки без барыбыз да һәм, барыннан да элек, Хак Тә га-ләнең К.лары»,— дигән аргумент алгы планга чыга. Шуңа күрә татар рухи дөньясында, бигрәк тә әдәбиятта, *К*. сүзе тик бер генә мәгънәдә кулланыла. Түбәндәге мисаллар моны аеруча төгәл һәм ачык күрсәтә. Х. Ә. Ясәви, әйтик, байтак хикмәтләрендә үзен «К. Хуҗахмәт» дип атый. Мәсәлән, аның «Егерме җиденче хикмәт»ендә: «Хак Тәгалә фазлы берлән фәрман кылды, Иштеп-укып, йиргә керде К. Хуҗахмәт, Алтмыш өчтә сөннәтләрен мәхкәм тотып, Иштеп-укып йиргә керде К. Хуҗахмәт». Шул рәвешчә, әлеге хикмәттә К. Хуҗахмәт исеме 14
**К**
мәртәбә кабатлана. Мөхәммәдьярның «Төхфәи мәрдан»ында: «Искәртте Хак, сүзне миңа җиткереп: «К.ларымны шат иттем»,— дип кичереп»; Г. Тукайның «Нәсыйхәт» (1910) шигыреннән: «Син кеби һәм ул теләнчеләр дә — Алланың К.лары». Татар язма әдәбиятыннан мондый мисалларны бик күп китерергә мөмкин… Аңлашыладыр, шул ук таләпләрдән халык иҗаты әсәрләре (мәсәлән, мөнәҗәтләр) дә читтә калмый. Дөрес, аларда Аллаһы Тәгалә К.ларының үз вазифаларын оныта башлавы турында да сүз булырга мөмкин. Мисалга, «Хисаплашмый инсан дин белән»дә түбәндәге юллар бар: «Син күр инде хәзер шул К.ларны, тоталармы бер-бер әмреңне, Нигъмәтеңә шөкер итәләрме, Беләләрме Синең кадреңне?» Суфичылык белән сугарылган мөнәҗәтләрдә генә ислам таләпләре тулысынча саклана. Кайвакыт бу аерым әсәрләрнең исемнәрендә үк чагыла: «Хакка К.дыр гашыйк җан». Биредә сүз, барыннан да элек, Аллаһы Тәгаләне ярату турында бара. Шул ук мәсьәләгә багышланган кайбер мөнәҗәтләрдә, мәсәлән, «И мөэмин К., кафил булма»да үгет-нәсыйхәт беренче урында торырга мөмкин: «И мөэмин К., гафил булма, фарыз-сөннәт әмрен куйма, Ике каш арасы тик күр, киләсе көнеңне уйла».
Сөйләнгәннәрдән аңлашылганча, *К.* сүзе татар телендә күбрәк саф мифологик мәгънәдә кулланыла. Чөнки ул, барыннан да элек, ислам тәгълиматы белән бәйләнгән.
*Әдәбият*: ТТАС: 3 томда: 2 т.— Казан, 1979.— 130 б.; *Ясәви Х. Ә.* Хикмәтләр.— Казан, 2000.— 72—74 б.; *Мөхәммәдьяр*. Нуры содур.— Казан, 1997.— 156 б.; *Тукай Г.* Әсәрләр: 5 томда: 2 т.— Казан, 1985.— 92 б.; *Хөснуллин К.* Мөнәҗәтләр һәм бәетләр.— Казан, 2001.— 249, 378, 401 б.
**КОРАЛ**, сүз эпик батырның хәрби К.ы турында бара. «Татар теленең аңлатмалы сүзлеге» дә мәсьәләнең әнә шул ягына игътибар итә: «Һөҗүм яки саклану өчен хезмәт итә торган һәртөрле табигый яки
***153***
**К**
махсус эшләнгән җайланма, әйбер». К. һәрбер халыкта, һәрбер илдә, һәр эпик батырда була. Шуның белән бәйле рәвештә К. мәсьәләсе фәнни яктан да шактый яхшы өйрәнелгән; аңа зур күләмле махсус монографияләр һәм җитди мәкаләләр багышланган. Чөнки эпик батырның К.ы һич тә гади әйбер түгел: ул шактый зур һәм үзенчәлекле тылсым көченә ия: эпик батыр К.ы җанлы һәм аңлы зат дип күзалланган. Димәк, аның, кешеләрдәге кебек, үз исеме булырга тиеш. Борынгы чорларда К.ның исеме дини карашлар белән бәйләнгән булган. Кыргыз эпосында Манасның К.ы Аккәлтә яки Ачалбарс дип атала. Бу традиция бик борынгыдан башлана. Һәрхәлдә, Тәүратта «Раббы кылычы» («Меч Господень»), «Вавилон патшасы кылычы» («Меч царя Вавилонского») кебек атамалар турында махсус параграфлар бар. Зәрдөштлек мифологиясендә сихерче Видрафның сихерләнгән сөңгесе Тәмугта диюләр тарафыннан явызлык һәм ачу белән комсызлыкта ясалган диелә. М. Хә-бибуллинның «Атилла» романында *Тәңре кылычы* атамасы белән мәгълүм К. сурәтләнә. Авестада су гыш алласы Митраның айбалтасы турында тәфсилләп сөйләнә. Шул ук Изге китапта атылган ук белән дәүләт чикләрен билгеләү сюжеты да китерелә. Эпик батырның К.ы да төрле могҗизалы сыйфатларга ия булырга тиеш. К., га дәттә, батырның үзенең яки аның атының гәүдәсенә беркетелгән була. Бу мотив үзе тирән мәгънәгә дә ия: батырның җаны аның коралында саклана икән. Шуңа күрә эпик батырны бары тик аның үз К.ы белән генә үтереп була. Язмада бу сюжетның инеш башы Тәүратка барып тоташа һәм Давидның фәләстыйнлы белән орышын сурәтләгәндә китерелә: «Давид, йөгереп барып, фәләстыйнлы белән орыш башлап, аның кылычын тартып алып, кыныннан чыгарды һәм шул кылыч белән фәләстыйнлының башын кисеп атты. Үзләренең батырлары һәлак
***154***
бул ганын күреп, фәләстыйнлылар йөгереп качып китте». Әлеге сюжет халык иҗатында да киң таралган. Татар әкияте «Әйгәли батыр»да әйтелгәнчә, Диюне аның үз кылычы белән генә үтереп була. Себердә Бараба татарларыннан язып алынган «Ак Күбек» дастанында тасвирланганча, анда эпик батырның дошманы Мангыс та шулай ук үз кылычы белән үтерелә. Шул ук сюжет «Бүз егет» дастанында да бар. Бүз егетне берничек тә үтерә алмыйча интеккәннәргә ул үзе киңәш бирә: «И гаскәр! Безгә яман сөйләмәңез, Кылыч итем кисәр дип уйламаңыз. Табанымның астында алмас кылыч, Алып чабың, җанымны кыйнамагыз». Бу сюжетның сакраль-магик кына түгел, тормышчан-эпик мәгънәсе дә бар. Кайбер әкият-дастаннарда эпик батырны ничек үтерү турында батыр үзе әйтә. Тик ничек кенә бул масын, тылсымлы К.ынан мәхрүм ителгән батыр — батыр түгел инде ул! Җитмәсә, батырның җаны да саклана! Чынлыкта, К.ыннан аерылган батыр җансыз кал ган булып чыга. Халык иҗаты әсәр ләрендә К.ның башка «ваграк» үзенчәлекләре хакында да әйтеп үтелә. Зәрдөштлек мифологиясендә Тра-этаонаның *җиңү К.лы* була. Шул К. белән ул ялганлыкны гәүдәләндергән Друджны һәлак итә. Татар әкияте «Пртупи Прапорщик»та әйтелгәнчә, кылычның хикмәте шунда: ул бер чабуда өч йөз кешене кисә. «Күренмәс чикмән» әкиятендә дә шуңа якын сю- жет бар: «Атына атланып, кылычын тагып, чикмәнен киеп чыгып китә бу. Пәринең гаскәрен кырык чакрымнан кырып сала моның кылычы». Әлеге мисалдан күргәнебезчә, кайвакыт ба тырның К.ын сурәтләгәндә кеше ышанмастай арттыру да очрый. Мә сәлән, «Аучы белән Асрау кыз» әкия тендә «бөтен дөньяга сузыла торган кылыч» турында сөйләнә. Шул рә вешчә, халык иҗатында чагылыш тапкан эпик батырның К.ы, — барыннан да элек, халыкара мифология атрибуты ул.
*Әдәбият*: Библия. Книги Священного Писания Ветхого и Нового Завета. Канонические.— М., 1994.— С. 323, 833; Авеста в русских переводах (1861— 1996) / Сост. И. В. Рак.— СПб., 1997.— С. 269, 275, 470. *Рак И. В.* Зороастрийская мифология.— СПб., 1998.— С. 193, 335; Из глубины столетий.— Казань, 2000.— С. 30; История «скифов».— Казань, 2001.— С. 37; *Дюмезиль Ж.* Осетинский эпос и мифология.— М., 1977.— С. 63; *Басилов В. И.* Следы культа умирающего и воскресающего божества в христианской и мусульманской агиологии // Фольклор и историческая этнография.— М., 1983.— С. 145.
**КОРБАН**, сүзнең төп мәгънәсе түбәндәгечә аңлатыла:
1. Мөселман динендә (башка диннәрнең дә кайберләрендә. — *Ф. У*.) суеп, «Аллага бүләк ителә торган хайван»;
2. Кешенең яки нәрсәнең дә булса ниндидер теләкләрен канәгатьләндерү өчен үләргә, газапланырга, нинди дә булса җәбер күрергә тиешле җан иясе. К. китерүнең «инеш башы» һәм формалашуы бик борынгы йолаларга барып тоташа. К.ның иң борынгы формалары җир һәм җир эшкәртү, иген игеп, яхшы уңыш алу теләге белән бәйләнгән. Борынгылар күзаллавынча, җир яхшы уңыш бирсен өчен, аңа ярдәм итәргә кирәк. Җирдән нәрсәдер алырга телисең икән, син дә аңа нәрсәдер бирергә — К. китерергә тиешсең. К. чалу йоласының барлыкка килү чорын зәрдөштлек мифологиясе нигезендә ачыкларга мөмкин. Иран мифологиясендәге Су һәм Уңдырышлык алиһәсе Ардвисура Анахитага К.га йөз ат, бер мең үгез һәм ун мең куй суя торган булганнар. М. Бакиров язуынча, борынгы төрки ләрдә шаман вазифасын да башкарган каган үзенең ырудашларын, К. кабул итү өчен, ата-бабалар мәгарәсенә алып бара торган булган. Бу вакыйга бишенче айның икенче декадасында оештырылган. Борынгы яһүд тарихчысы И. Флавий язуынча, зур җиңүләр яулаган өчен, Давидка
**К**
рәх мәт йөзеннән Раббыга К.га мең тана, шуның хәтле үк тәкә һәм куй ки терелгән. Шул ук максаттан берничә дистә мең хайванны арыну-чис-тарыну К.ы итеп чалалар. Югарыда күрсәтелгән тарихчы мәгълүматлары буенча, борынгы яһүдләрдә К. чалу бик киң таралган йола булып, һәрвакыт берсүзсез үтәлеп барган. Яһүдләрдә мал асраучы-көтүчеләр бәйрәме *Пэсах* дип атала. Соңрак бу бәйрәм, яһүд ләрнең Мисыр коллыгыннан ко тылу бәйрәме белән кушылып, конкрет тарихи яң гыраш ала. Тәүратның «Чыгыш» китабында язылганча, иртәгә бәйрәм дигән көнне һәрбер гаилә бәрән суеп сыйланырга тиеш булган (Исх 12:3—6). К. чалу, К. китерү — татар халкында да бик күптәннән уздырылып килгән йола бәйрәме. К., К. бәйрәме турында соңгы унъеллыкларда, төрле газета-журналларда, бигрәк тә «Татар календаре», «Татар мөселман календаре» кебек басмаларда ел саен аерым мәкаләләр басылып тора. Кайсы малны һәм кайчан К.га чалу, К. чалу дәвамында укыла торган догалар һәм Коръән аятьләре турында да хәзерге матбугатта мәгълүмат җитәрлек. Ф. Баязитова язуынча, «*К.* сүзе татар сөйләшләрендә ислам дине йолаларына карый торган К. ае, К. гаете, К. бәйрәме төшенчәләреннән башка, электән, бик борынгы чорлардан ук калган йола — кырга чыгып, хайван суеп, теләк итүне дә белдерә». Шул ук йола турында галимә бик тә үзенчәлекле мәгълүматлар китереп үтә. Элек, яңгыр теләгәндә, йылкы К.ы чалына торган булган. Хәзер исә йола бик җиңеләйтелгән һәм соң дәрәҗәдә гадиләштерелгән. Каяндыр һәм кайчандыр К. ителгән яки һәлак булган, үлгән ат башы сөяге табалар да «Мулла бабайга зәгъфыран белән дога йаздыралар». Шуннан соң аны суның тирән җиренә күмеп, югалмасын дип, бер таякка бәйләп куялар. Әнә шундый, берникадәр «кәмит эшләр»не бетергәч, су сибешә-сибешә, авылга кайталар. Үзенең борынгылыгын, из-
***155***
**К**
гелеген тәмам югалткан гамәлләрдән соң, янәсе, кичен коеп яңгыр ява!.. Яңгыр теләү К.ын зиратта уздыру да очрый: гадәттә, шунда барып, аш, ботка, коймак пешерәләр, К.га йылкы йә куй чалалар, Аллаһы Тәгалә һәм ата-бабалар рухына багышлап дога кылалар, намаз укыйлар. Гомумән алганда, яңгыр К.ы элек-электән иң киң таралган йолаларның берсе булган. Чөнки ул һәркемнең көндәлек тормышы, игеннәрнең уңуы-уңмавы белән турыдан-туры бәйләнгән. Дөрес, соңгы елларда яңгыр теләү, К. бәйрәме кебек йолалар бик сирәк уздырыла. Алары да еш кына яшьләрнең бергәләп уйнап-көлеп күңел ачулары белән бәйләнгән. Тик шуны да истә тотарга кирәк: һәрбер бәйрәм, дөньявимы ул, диниме, барыннан да элек, яшьләрне уңай тәрбияләүгә хезмәт итә. Аларның иҗтимагый әһәмияте дә әнә шунда!
*Әдәбият*: *Рак И. В.* Зороастрийская мифология.— СПб.,1998.— С. 119; *Бакиров М.* Шигърият бишеге.— Казан, 2001.— 119 б.; *Флавий И.* Иудейские древности.— М., 1996.— С. 310; *Пилкингтон С.* Иудаизм.— М., 1999.— С. 293; Библия. Книги Священного Писания Ветхого и Нового Завета. Канонические.— М., 1994.— С. 97, 101, 215; *Баязитова Ф.* Татар халкының бәйрәм һәм көнкүреш йолалары.— Казан, 1995.— 27—32 б.; *Семира и В. Веташ.* Астрология и мифология.— СПб., 1998.— С. 57.
**КОРБАН I**, бу очракта инде кешеләрне К. итеп чалу, кеше үтерү турында сүз барачак. Һәм мондый К. китерү бик борынгы заманнарда шактый киң таралган булган. Фәндә әлеге куркыныч йоланың үз исеме дә бар: *антропофагия*. Килеп чыгышы ягыннан иң борынгылардан булган бу йола кешене, аеруча үз балаларын үтереп, аларның ите белән «тукланудан» килә булса кирәк. Бу йола-гамәл *каннибализм* дип атала\*.\* Килеп чыгышы *палеолит* (2 млн еллар элек кешелек барлыкка килгәннән башлап б.э.к 10 меңьеллыкка хәтле) чорына карый.
***156***
Фигураль тел белән әйткәндә, 2 млн елдан артык дәвам иткән дәвердә кешеләр ара-тирә «бер-берсен ашап яшәгәннәр». Кайдадыр бу төр гамәлләр әле хәзер дә дәвам итә, чагыштырмача «алга киткән» халыкларда мораль-этик яссылыкка күчерелә… Кешеләрне, бигрәк тә балаларны, К. итү мәсьәләсе киң мәгълүм этнографлар Дж. Дж. Фрэзер, Э. Б. Тайлор һ.б. ның фундаменталь хезмәтләрендә яктыртыла… Бу куркыныч гамәлне югары дәрәҗәле шәхесләр, еш кына аллалар оештыра дип уйланылган. Борынгы грек мифологиясе герое Тантал аллаларны үзенең улы Пелопның ите белән сыйлый. Үз чиратында Пелопның улы Атрей Фи-естка соңгысының үз балаларының итен ашата. Борынгы грек драматургы Эсхилның «Орестея»сында үз анаңны үтерү хакында да сүз бар. Шул ук грек мифологиясендә Кронос, киләчәктә тәхетемне тартып алмасыннар дип, үз балаларын үзе ашап бара. Тәүрат һәм И. Флавий мәгълүматларына караганда, Алла кушуы буенча, Авраам үзенең улы Исаакны шул ук Аллага К. итәргә тиеш була. Авраам да, Исаак та моңа һич тә каршы килмиләр. Тик Алла, үзенең колларының Аңа тулысынча бирелгәнлекләрен күреп, Исаакны коткарып кала: аның урынына шул мизгелдә Алла «китереп куйган» сарык бәрәнен чалалар. Шул ук Тәүратның «Чыгыш» китабында әйтелгәнчә, Моисей үз халкына түбәндәге сүзләр белән мөрәҗәгать итә: «Мисыр тоткынлыгыннан азат иткән өчен, без һәрбер әле генә туган ир баланы Аңа — Раббыга К. итәргә тиешбез». Тик Алла, соңрак бу боерыгыннан баш тартып, сабый балалар урынына сарык бәрәннәрен К. итүне җиңелрәк булыр дип белдерә… Алланың кешеләрне К. итүне катгый тыйганын яһүдиләр дә, мөселманнар да бик яхшы беләләр, әлбәттә! Чөнки кешенең кайчан Бу дөньяга килеп, кайчан үләсен бары тик Алла гына белә. Ләкин шулай да Коръәндә һәм ислам рухани әдәбиятында чагыштыр-
мача киң таралган сюжетларның берсе исламга, Коръәнгә, Аллаһы Тәгаләгә иман китерүдән кискен баш тарткан халык-кабиләләрнең тулысынча юкка чыгулары турында.
*Әдәбият*: Библия. Книги Священного Писания Ветхого и Нового Завета. Канонические.— М., 1994.— С. 81; *Фрейд З.* Тотем и табу. Психология первобытной культуры и религии.— СПб., 1977.— С. 186; *Флавий И.* Иудейские древности.— М., 1996.— С. 36, 310; *Тайлор Э. Б.* Первобытная культура.— М., 1989.— С. 103 сл.; Каннибализм // МНМ: В 2 т.: Т. 1.— М., 1987.— С. 619—621; *Харун Я.* Погибшие народы.— М., 2002.
**КОРЪӘН** (*гар*. кычкырып уку, яттан белү), мөселманнарның төп Изге китабы; Мөхәммәд пәйгамбәргә 610—632 еллар арасында, 23 ел буена Аллаһы Тәгалә тарафыннан Җәбраил фәрештә аша иңдерелгән аятьләр тупланмасы. К.нең соңгы, хәзерге мөселманнарга билгеле редакциясе 644—656 елларда хәлифә Госман чорында төзелеп бетә һәм канунлаштырыла. Риваятьләр буенча, Мөхәммәд г-м Аллаһы Тәгаләдән иңгән аятьләрне язып бармаган. Чөнки ул укый-яза белмәгән. Бу хакта Җәбраил фәрештәгә ул үзе әйтә. Ди мәк, ул Хак Тәгалә тарафыннан иңдерелгән аятьләрне, күңеленә сеңдереп, яттан белергә тиеш булган. Ә Мөхәммәд г-мнең ышанычлы, феноменаль хәтергә ия булуы турында байтак һәм мөһим чыганак ларда кат-кат әйтелә. Кайбер аятьләр шул ел ларда ук пальма яфракларына, пер гаментка, сөяк кисәкләренә язып барылган. Соңыннан әлеге аятьләрнең барысы бергә, җыйналып, К.не тәшкил иткәннәр. Мөхәммәд г-м күңелендә сакланган аятьләрне бер китап итеп җыю эше хәлифә Әбүбәкер (631—634) чорында ук башлана. Хәлифә Госман дәверендә махсус редакцион комиссия оештырыла һәм К.нең һәрбер мөселман өчен мәҗбүри булган тормыш-көнкүреш һәм дини кагыйдәләр җыентыгын
**К**
тәшкил иткән, хәзер дә гамәлдә булган кануни нөсхәсе булдырыла. К.нең башка нөсхәләре, хәтта Мөхәммәд пәйгамбәрнең көрәштәшләре тарафыннан төзелгәннәре дә яндырыла... К. 114 сүрәдән тора. Тулы бер «ачыш» тәшкил иткән сүрәләрнең һәркайсы аерым шигырь-аятьләрдән гыйбарәт. *Аять* сүзе могҗиза, тылсымлы хәбәр дигәнне аңлата. Сүрә яки аятьләрдәге аерым җөмләләр бер-берсе белән бәйләнмәгән дигән фикер дә туарга мөмкин. Бусы инде тыңлаучының К.нең яки аерым сүрә-аятьләрнең чын мәгънәсен аңлап бетерү дәрәҗәсенә күтәрелә алмавы хакында гына сөйли. Шуның белән үк бәйле рәвештә К.не аңлау, «үз итү» өчен, аннан ниндидер кимчелекләр, каршылыклар эзләп маташуның мәгънәсе юк! Чөнки К. Аллаһы Тәгаләнең Мөхәммәд пәйгамбәргә җиткерелгән сүзләреннән тора. Димәк, К.не ничек бар, шулай кабул итеп, аның чыннан да фундаменталь асылын аңларга тырышу — төп шарт. Һәм, барыннан да элек, Аллаһы Тәгаләнең барлыгына һәм берлегенә, Мөхәммәд г-мнең Хак Тәгаләнең илчесе-рәсүле, Коръәннең исламның Изге китабы булуына ышану зарур. К.нең үзендә әйтелгәнчә, ул Җиргә гарәп телендә һәм, нигездә, гарәп халкы өчен иңдерелгән. Тик хәзерге ислам белгечләре һәм миллиард ярым мөселманнар өчен К. Аллаһы Тәгалә тарафыннан Җир йөзендә гомер итүче барлык кешеләр (халыклар) өчен иңдерелгән. Ислам да, К. дә милли яки дәүләти чикләрне белми. Мөселманнар арасында төрле халыкларның меңләгән-миллионлаган вәкилләре бар. Шулай да К. гарәп илләрендә яшәүче халыкларның исламга кадәрге матди, рухи һәм рухани тормышы белән берничек тә бәйләнмәгән дип булмый. Чөнки К., К.нең җирдәге нөсхәсе билгеле бер чорда мәгълүм бер регионда, аерым бер халык арасында һәм шул халыкның телендә барлыкка килә. Димәк, анда шул якларда яшәүче халыклар тормышына хас үзенчәлекләр дә чагылмый калмый.
***157***
**К**
Тагын шунысын да истә тотарга кирәк: ислам дине дә, К. дә — халыкара дини-мифологик системаларның «иң яше» буларак, элегрәк оешкан яһүд дине белән христианлыкның да кайбер үзенчәлекләрен чагылдыра. Яһүд дине белән христианлыкның Изге китабы булган Тәүрат та, исламның Изге китабы К. дә бер тирәдә, бер үк шартларда диярлек яшәгән семит телле халыкларда барлыкка килә һәм гамәлдә йөри. Әлеге дөньякүләм таралган өч дин монотеизмга нигезләнгән. Димәк, аларның алласы да, ул ничек ке нә аталса да: Яхве, Иисус Христос (?!), Аллаһы Тәгалә шул ук бераллалык идеясенә барып тоташа. К., табигый, гарәп җәмгыятендәге тыныч тормышны саклап калу ниятеннән анда күптән урнашкан сәяси һәм икътисади мөнәсәбәтләргә ниндидер принципиаль үзгәрешләр кертергә исәп тотмый. Бу хакта «Зухруф (Хәзинә) сүрәсе»ндә түбәндәгеләр әйтелә: «Раббының рәхмәтен (*пәйгамбәрлекне*) алар бүлешергә җөрьәт итәме? Дөньядагы тормышта аларга дәрәҗәләрне Без бүлеп бирдек. Берсе икенчесенә хезмәт итсен дип, Без аларны берсен икенчесеннән өстен кылдык. Раббының рәхмәте алар туплаган байлыктан хәерлерәк» (43:32). К.нең бу аяте тирән мәгънәгә ия һәм кешелекнең бөтен үткән тормышын, бүгенгесен, киләчәген истә тотып әйтелгән. Чыннан да, төрле тип социалистлар, коммунистлар, бигрәк тә Россия большевиклары, «тигез хокуклы җәмгыять», «якты киләчәк» төзибез дип, төрле революцияләр, түнтәрелешләр оештырып карадылар. Россиядә генә түгел! Артта калган байтак башка илләрдә дә! Һәм нинди нәтиҗәләргә ирештеләр?! XX гасыр башында икътисади яктан бөтен иң алдынгы илләрнең берсе булган Россия XX һәм XXI гасырлар чигендә *үзгәртеп кору* дип аталган мәхшәргә кереп батты. Һәм тиз арада аннан чыгу мөмкинлеге дә күренми. Урлашу, караклык, акча-байлык яисә «күңел
***158***
күтәрү» өчен, кеше үтерү, талау, көч ләү; җитәкче даирә түрәләрнең «череп баюы», гади халыкның тәмам хәерчеләнүе — болар барысы да безнең бүгенге чынбарлык. Һәм җәмгыятьнең әнә шундый хәлдә калуы ахыр чиктә диннәрнең һәм Тәүрат, Инҗил, Коръән кебек, чыннан да, Изге китапларның иң гади, һәркемнең кулыннан килә торган таләпләрен үтәмәү белән дә турыдан-туры бәйләнгән! Билгеле булганча, Советлар Союзы чорында (1922—1991) илдә *сугышчан атеизм идеологиясе* хөкем сөрде, җитди, зур фәнни дәрәҗәләргә ия булган галимнәр, чор таләпләренә буйсынып, барлык диннәрне һәм аларның Изге китапларын фаш итәргә тырыштылар. Шул уңайдан дистәләрчә атеистик газета-журналлар, том-том атеистик сүзлекләр басылып чыкты. Тик алар, нинди генә идеология белән сугарылган булсалар да, ислам һәм Коръән турында искиткеч бай һәм чын мәгънәсендәге фәнни мәгълүмат тупланган томнар буларак нәшер ителделәр. Чөнки аларның барысы да Советлар Союзындагы иң бай нәшриятта — Политиздатта дөнья күрде. Кызганычка каршы, безнең көннәрдә — дингә һәм Изге китапларга караш принципиаль үзгәрешләр кичергән чорда әлеге типтагы чын фәнни сүзлекләр күренми! Ә бит безнең заманда халыкка, бигрәк тә яшьләргә, Изге китапларның чын мәгънәсен, кешелек тарихында әйтеп бетергесез зур һәм уңай роль уйнавын ачып бирү — җитди галим-философларның, дин, шул исәптән дин-ислам белгечләренең дә иң мөһим бурычларыннан берсе булып кала бирә.
*Әдәбият*: Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000; Коран / Пер. смыслов и комм. В. Пороховой.— Дамаск-М., 1996; Коран / Пер. под ред. акад. И. Ю. Крачковского.— М.; Л., 1939; Изложение началъ мусульманского законоведения.— СПб., 1850.
**КОТ**, кешенең тәненнән, гәүдәсеннән аерылып китә ала торган *җаны, рухы*. Төрки-татар телләрендә бик борынгыдан, нигездә, әнә шул мәгънәдә йөри. К. адәм баласының яшәве һәм үлеме — Бу дөньядан китүе арасында торган категория. Ул Орхон-Енисей язмаларында шактый киң чагылыш таба. Анда гадәттә кеше үлде диелми, ә бәлки *аерылды, очты, очып китте* диелә. Кеше үзе берничек тә очып китә алмый. Аның канаты юк! Сүз биредә кешенең К.ы-җаны турында гына бара ала. Димәк, К.ның-җанның, кошларныкы кебек үк, канатлары бар, һәм ул очып китәргә мөмкин дип күзалланган. Көнчыгыш поэзиясендә киң таралган *җан-кош* комплексы да әнә шул карашлар нигезендә барлыкка килгән булса кирәк. Һәм мондый карашлар икенче бер мифологик күзаллаулар системасы нигезендә аңлатыла. Ахыр чиктә ул Үлем һәм Үлемсезлек категорияләренә килеп кушыла. Үлгәндә, Бу дөньядан киткәндә кешенең берәр җәнлеккә, үсемлеккә, кошка әверелүе белән бәйле карашлар Пасха, Яңа Гвинея, Африка, Австралиядә яшәүче кабиләләрнең мифларында киң таралган. Чөнки кеше белән табигать арасында бернинди дә аерма юк, дип фараз кылына. Кеше беркайчан да бөтенләйгә юкка чыкмый, үлми; ул башка бер сыйфаттагы затка, үсемлеккә яисә берәр җан иясенә әверелә; һич югы, Икенче дөньяга, мохиткә күчә: Җир асты патшалыгына иңә (әкиятләрдә һәм дастаннарда киң таралган *вакытлыча үлү*); Күккә күтәрелә; Йолдызга, хәтта Кояш кый-пылчыгына әверелә (соңгылары, Бу дөньяда тәүфыйклы яшәп, гөнаһсыз гомер кичергән патша-фиргавеннәргә һәм халык батырларына — эпик ге ройларга гына насыйп була, дип уй лаганнар!). Кайдадыр мондый карашлар хәзер дә яши. Пасха, Тонга, Таити, Австралия һ.б. кайбер илләрдә яшәүче һәм борынгы күзаллауларны нык саклаган кабиләләрдә әле XIX йөздә дә түбәндәге караш киң таралган
**К**
була: имеш, үлгән кешеләрнең җанын Икенче дөньяга төрле кошлар алып китәләр икән. Ә кайбер халыклар, шул исәптән төрки кабиләләр дә, кешенең җанын очар кош яки башка берәр оча торган җан иясе дип күз алдына китергәннәр. Әнә шундый карашлар нигезендә татарларда (хәер, башка кайбер халыкларда да!) төрле идиомалар барлыкка килгән. Бездә, бик нык курыккан вакытта *котым очты*, *котым ботыма төште*, диләр. Җөмләдән, бу берәмлек Коръәндә дә очрый: «Алар *(дошман явы)* өстән дә, астан да сезгә ябырылганда, күзләрегез *(куркудан)* акайган иде, котыгыз ботыгызга җиткән иде; һәм сезнең уйга Аллаһ турында төрле-төрле *(шикле)* уйлар килгән чакта; менә шулай итеп, иман китергәннәрне сынау аша кичердек. Вә дәһшәтле тетрәнүгә дучар ителделәр» (33:10—11). *К.* сүзе, шул ук җан мәгънәсендә, әлбәттә, халык телендә дә, язма әдәбиятта да еш кулланыла. Мәсәлән, Ш. Анакның «Шагыйрьләр сөйләшүе» шигырендә: «Акчарлаклар — үлгәннәрнең җаны, диләр, бу сүз, бәлки, «дөрестер»; Г. Афзалның «Тәвәккәл әби» әсәрендә: «Атам! — диде мәхәббәтсез… — Әби калды тәһарәтсез, *үкчәсенә җитте җаны*. Басып тора хәрәкәтсез». Яки М. Галиевнең «Нигез» повестеннан: «Тәрәзәдән күргәч, башта танымадым. Районнан берәр вәкил ки леп төшкәндер дә фатирга миңа керт кәннәрдер дип, К.ым очты. Ялгыз хатынга соң… Атлауларың бөтенләй икенче, кыяфәтең…» Г. Бәшировның «Туган ягым — яшел бишек» повестеннан: «Бәшир абзый кайтыр дип шулай кыбырсыйсың инде син. Кайтса да, кире борылып китмәс Бәширең, К.ың очмасын!» Шигърияттә К.-җан сүзләре автор, лирик герой сүзләрендә очраса, прозада алар күбрәк диалогларда кулланыла. Ничек кенә булмасын, К.-җан сүзләре көндәлек тормыш-көнкүрештә дә, фольклор әсәрләрендә дә, язма әдәбиятта да киң таралган күренеш.
***159***
**К**
*Ә д ә б и я т*: *Пропп В. Я.* Исторические корни волшебной сказки.— Л., 1946.— С. 190; *Шибаева Ю. А.* Влияние христианизации на религиозные верования хакасов // Христианство и ламаизм у коренного населения Сибири.— Л., 1979.— С. 190; *Стеблева Л. В.* Поэзия тюрков VI—VIII веков.— М., 1965.— С. 114—116; *Урман-чеев Ф.* Дастаннарга лаек замана.— Казан, 1990.— 209—211 б.
**«КОТАДГУ БЕЛЕГ»** («Бәхет турында белем», «Бәхет китабы»), Караханилар башкаласында туган Йосыф Хас Хаҗиб Баласагуни тарафыннан 1069 елда язылган китап. 13 000 тезмәдән тора. Автор аны 18 ай дәвамында яза. Китапта төрки-татар мифологиясенә караган материаллар да аз түгел. Ачыкланган мәгълүматларга караганда, китапның төзелеше-композициясе дә ныклы, төгәл. Персонажларның исемнәре дә игътибарга лаек: *Көн тугды* — гаделлек гәүдәләнеше; *Ай тулды* — бәхет һәм дәүләт символы. Шулай ук безнең фольклорда һәм язма әдәбиятта киң таралган һәм гүзәллек символы булган «Тулган ай» образын хәтергә төшерик. Китаптагы тагын бер персонажның исеме Огдулмиш (Уяулык) — канәгатьлек гәүдәләнеше. Аңлашыладыр, гаделлек, бәхет, акыл-зиһен кебек тулысынча абстракт категорияләрне ялгызлык исемнәре белән атау бары тик саф мифологик фикерләү нәтиҗәсе генә була ала. Төп образлар мифологик фикерләүгә нигезләнгән икән, димәк, алар арасындагы мөнәсәбәтләр дә шул ук рухта яки шуңа якын булырга тиеш. Бу яссылыктан караганда, «Чын кеше эзләдем мин» бүлегеннән алынган түбәндәге өзек игътибарга лаек: «Калы булмаса мән вафа бирлә яңлук, Кедик тагы бирлә тириглек кылайи. Йигүм от көкү болсу, ямгур суы таб, Эдиз кум тунәйи, тагар төн кәдәйи» — «Әгәр мин вәгъдәгә тугрылыклы кеше таба алмасам, кыргый хайваннар арасына китәрмен дә алар белән яшәрмен. Ашаганым үлән тамырлары булыр, эчкәнем яңгыр сулары булыр, Төн йокым ком тауларында
***160***
кичәр, кигәнем капчык киндереннән булыр». Бу сүзләрне укыгач, борынгы мифларда, мифологик күзаллауларда, бигрәк тә халык дастаннарында киң таралган эпик батырның *тәүге ялгызлыгы мотивы* хәтергә килә. Китапта кешелекне берничә мең еллар дәвамында борчып килгән *Үлем* һәм *Үлемсезлек* проблемасы төп урыннарның берсен алып тора. Китапның «Үлем булмаса иде!» дип аталган мөнәҗәте түбәндәге фаҗигале сүзләрдән башлана: «Өлүмгә кичиг йок тириг болданы, Нәчә ма тирилсә, өлүм кәлдәчи» — «Терегә үлемнән котылу юк, күпме генә яшәсә дә, аңа үлем киләчәк». Әнә шундый гомуми мифологик пландагы керештән соң автор, җәмгыятьнең башында торып, ил биләгән акыллы ирләрнең түбәндәге сүзләрен китерә: «Ни әдгү эш ирди өлүм булмаса! Ни көрклүг эш ирди киши өлмәсә!» — «Үлем дигәне булмаса, нинди яхшы булыр иде, кеше үлмәсә, нинди матур булыр иде!» Әмма бик борынгы мифлардан, барлык диннәр мифологиясеннән, халык дастаннарыннан, бигрәк тә әкиятләрдән аермалы буларак, «Бәхет китабы» авторы үлемсезлеккә һич тә ышанмый. Киресенчә, үлемнең һәркемгә киләчәк котылгысыз фаҗига булуын бик яхшы аңлый. Бәлки, бу очракта ислам тәгълиматының төп таләпләреннән берсе чагыладыр? Алай дисәң, исламда «К. б.»тәге кебек кискен, соң дәрәҗәдә кырыс раслаулар, таләпләр юк.
«К. б.» китабының җитди бер үзенчә леге шунда: анда үлемсезлеккә ышануның эзе дә юк! Йосыф Хас Хаҗиб үзе иҗат иткән чорда киң таралган тәңречелек, зәрдөштлек, манихейлык, ислам кебек диннәрнең төп таләпләреннән берсе булган үлемсезлек идеясен тулысынча кире кага. Хәтта китапның «Чын кеше эзләдем мин» дип аталган бүлегеннән алынган өзек безнең көннәрдә язылган шигырь кебегрәк яңгырый: «Такы болмаз ирсә, аҗун барча котум, Окүз тег акайи түби тәг тугайи» — «Алай
да булмаса, мин дөньяны бөтенләй ташлап ук китәрмен дә, елгалардай ташкын булырмын, тузан өермәләре булып дулармын». Адәм баласының җаны, рухы (тәне-гәүдәсе турында сүз дә булырга мөмкин түгел!) үлемсезлеген танымаган хәятта, Йосыф Хас Хаҗиб аның бер генә «төренә» ышанган булса кирәк. Сүз кешенең исеме һәм аның мәңгелеккә калу мөмкинлеге турында бара. Мәсәлән, түбәндәге хикмәттә: «Өзүн мәңү эрмәс, атын мәңү ол. Атың мәңү болса, әзең мәңү ол» — «Син үзең мәңгелек түгел, исемең мәңгелек, Исемең мәңгелек булса, үзең дә мәңгелек булырсың». Мәсьәлә шулай куела икән, кеше үзенең яхшы исемен саклау турында даими кайгыртып торырга тиеш. Галим фикеренчә, кешенең «яманатын чыгармау», яхшы исемен саклау, барыннан да элек, аның әхлакый сыйфатлары, яшәү рәвеше, кылган яки кыласы изге эшләре белән бәйләнгән. «Тереклек теләмә, ат әдгү телә, ат әдгү кирәк бу тереклек белә» — «Тереклек түгел, ә изге ат (исем) телә, бу тереклеккә изге ат кирәк». Моннан кала, Йосыф Хас Хаҗиб китабында *тел* һәм *сүз, йөз* һәм *күз, күз* һәм *сүз, күңел* һәм *җан* кебек мифологик категорияләр һәм аларның үзара мөнәсәбәтләре турында да кызыклы мәгълүмат табарга мөмкин.
*Әдәбият*: *Рәми И. Г., Даутов Р. М.* Әдәби сүзлек.— Казан, 2001.— 143—145 б.; Борынгы төрки һәм татар әдәбиятының чыганаклары.— Казан, 1981.— 47— 149 б; Татар әдәбияты тарихы: 6 томда: 1 т.— Казан, 1984.— 76—82 б.; *Шари-пов А. М.* Зарождение и становление системы стихотворных жанров в древнетюрк-ской и тюрко-татарской литературе (VIII— XIV вв.).— Казань, 2001.— С. 215—222.
**КОШ**, халыкара мифологиянең гаять популяр, күп төрле капма-каршы вазифалар үтәүче, илаһилык, Югары Күк, Күк рухы, күк күкрәү, кояш, җил, болыт, ирек, үсеш, тормыш-тереклек, уңдырышлылык, байлык, күтәрелеш, илһам, пәйгамбәр лек, күрәзәчелек, кос-
**К**
мик зоналар арасындагы мөнәсәбәтләр, җан һәм башкаларның символы. Бик борынгы заманнарда — югары палеолит (адәм балаларының кешелекнең барлыкка килүеннән 2 млн еллар элек — б.э.к. Х меңьеллык) чорында барлыкка килә. Бу хакта галимнәр төрле мәгарәләрдә, таш кыяларда ясап калдырылган К. рәсемнәре нигезендә фикер йөртәләр. Дөнья мифологиясендә К. һәм К.лар турында бай мәгълүмат тупланган. Татар мифологиясе һәм фольклоры материалларына мөрәҗәгать итсәк, аларда К. (татарларда *үрдәк*) җирнең барлыкка килүендә хәлиткеч роль уйный: Дөнья океаны — судан гына торган хаостан томшыгы белән бер балчык кисәге алып чыгып, җирнең формалашуын башлап җибәрә. Кайбер әкиятләрдә К. кешегә хас сыйфатларга да ия. Татар әкияте «Алтын К.»та К. кеше кебек сөйләшә, патша малае Арысланга ярдәм итә. Нәтиҗәдә Арыслан үз максатына ирешеп, тәхет иясе булып кала. Татар фольклорында кешенең төрле К.ларга әверелү сюжеты да бар. «Сихерче мулла» әкиятендә муллада бер ел укыганнан соң, Егет *күгәрченгә әверелү* тылсымына ия була. «Өч каләм»дә сөйләнгәнчә, патша кызы, К.ка әверелеп, үзе яратмаган егеттән качып китә. Халыкара әкиятләрдә киң таралган тагын бер сюжет татар халкының «Чүмеч» әкиятендә чагылыш таба. Анда *өч күгәрчен-кыз* турында сүз бара. Алар су коенырга киләләр. Егет берсенең күлмәген яшереп куя һ.б. «Тире такыя» әкиятендә егетләрнең төрле К.ларга: күгәрченнәргә, сандугачларга, каргаларга әверелүе сурәтләнә. Гомумиләштереп әйткәндә, татар фольклорында кешеләр белән К.лар арасында принципиаль аерма юк дип санала. Шуңа күрә алар бер-берсенә әверелә алалар да! Хәтта татар фольклорында, әйтик, «Хезмәтче һәм К.лар патшасы» әкиятендә К.ларның үз патшалык лары бар дип күзалланган. Шуңа якын сюжет «Мәрмәр тавы башында» әкиятендә дә очрый. Татар фольклорында К.ларның
***161***
**К**
Башка дөнья вәкилләре булуы да билгеле бер чагылыш таба. «Үги ана белән Яшь егет» әкиятендә өч күгәрченне *өч карчыга* алыштыра. Алар матур егетләргә әвереләләр һәм Егеткә зур ярдәм күрсәтәләр. Вакыйгалар Икенче дөнья атрибуты булган Кара урманда бара. Димәк, карчыгалар да Башка дөнья вәкилләре буларак чыгыш ясый… Җан-К. комплексы турында югарыда әйтелгән иде инде. Татар фольклорында һәм язма әдәбиятта Күңел-К. комплексының да булуы мәгълүм. Мәсәлән, «Бүз егет» дастанында Карачәчсылуның яры һәлак булгач, атасына ул түбәндәге сүзләр белән мөрәҗәгать итә: «Башым йиргә тигән соң, Күтәрсәң дә булмас ул. Күңел К.тай очкан соң, кайтып кулга кунмас ул». *К. хат-хәбәр ташучы* мотивы белән бәйле сюжетлар төрле халыклар иҗатында һәм язма әдәбиятта шулай ук киң таралган. Әйтик, К. канатына язылган хат турында халык җырларында җырлана: «Сандугачым, кил катыма, Хат языйм канатыңа; Язган хатым — әманәтем, Тапшыр шул җанашыма». К.лар ярдәмендә хат тапшыру турында: «Сезнең яктан К.лар килсә, Хат бирә дип кул сузам»; «Тукта, былбыл, хатлар языйм, Дускаема илтәрсең». Кайвакыт хат үзе К.ның берәр әгъзасы белән чагыштырыла: «Әй аппагым, җан кисәгем, кемнәрдә соң исәбең? К. теледәй хатларыңны кызганма, җан кисәгем». Татар халык иҗатында К.лар, гадәттә, кешегә уңай мөнәсәбәттә булып, аңа һәрвакыт диярлек ярдәм итеп торалар. «Сандыктагы бала» мотивы, мәсәлән, «Бабахан дастаны»нда бар: «Олы дәрья өстендә берничә ай йөзгәннән соң, эчендә Таһир яткан сандык кызык вакыйгага очрый. Бик зур гәүдәле ике К., дәрьяда йөзеп килә торган сандыкны күреп, дәрьядан күтәреп алалар да үзләренең дәрья буенда үскән зур агач башындагы ояларына чыгарып куялар». Бу очракта, күрәсең, халыкара мифологиядән яхшы билгеле булган Сәмруг кош, яки Бо-
***162***
рынгы һинд мифологиясендәге Гаруда кебек, чыннан да, илаһи зур гәүдәле һәм көчле К.лар күз алдында тотыла. Татар мифологиясендәге кебек үк, К. халыкара мифларда да зур роль уйный. Мисал өчен, мордва халкы мифологиясе мәгълүматларына тукталып үтик. А. М. Шаронов язуынча, мордваларда *Инекармунь* дип аталган Бөек К. бар; *Инешкипаз* — алланың хәбәрчесе һәм аның һәрбер боерыгын үтәп торучы. Мордва мифларының берсендә сөйләнгәнчә, Инекармунь *Дөнья йомыркасы* (Ине ал) сала. Шун нан Дөнья барлыкка килә: орлыгыннан — Җир, кабыгыннан — Күк һәм Җир ярала. Мордваларның икенче бер мифында сөйләнгәнчә, Инекармунь салган өч күкәйдән уңыш алиһәсе Норовава, җил алиһәсе Варнава һәм ур ман алиһәсе Вирява барлыкка ки лә. Төрле К.лар белән бәйле сюжет-мотив-лар язма шигърияттә дә киң чагылыш таба. Г. Тукайның «Өзелгән өмид» (1910) шигырендә: «Очты дөнья читлегеннән тарсынып күңлем К.ы»; Г. Бәшировның «Туган ягым — яшел бишек» повестенда, бала-чаганың шәүлегән-тәкәрлекне эзәрлекләвен күреп, бикә түти болай ди: «Тимәгез Кодайның К.ларына!» Хәзерге поэзиядә исемендә үк *К.* сүзе кулланылган шигырьләр дә аз түгел: Р. Фәйзуллин, «К.— моң»; Х.Әюп, «Төркем-төркем К.лар күтәрелде», «К. елавы». Зөлфәтнең «Ярый әле» (1987) шигырендә түбәндәге юллар бар: «Егылды К. канатлы боз булып, очып барган төштән ак карга». Шундый ук яки шуңа якын өзекләрне хәзерге әдәбияттан, бигрәк тә шигърияттән, күпләп китереп булыр иде.
*Әдәбият*: *Исәнбәт Н.* Балалар фольклоры һәм җырлы-биюле йөз төрле уен.— Казан, 1984.— 175 б.; *Исәнбәт Н.* Татар халык табышмаклары.— Казан, 1970.— 469 б.; *Урманчеев Ф.* Дастаннарга лаек замана.— Казан, 1990.— 180—215 б.; *Урманче Ф.* Зират өсләрендә кошлар моңы / Роберт Миңнуллин: Шигъри осталык серләре.— Казан, 2005.— 282—295 б.; *Урманче Ф.* Сайрамачы, былбыл, ник сайрыйсың / Б о рынгы миф
һәм бүгенге шигырь: Татарстанның халык шагыйре Равил Фәйзуллин шигъриятенә бер караш.— Казан, 2002.— 143—176 б.
**КОЯШ**, халыкара мифологиянең иң популяр һәм абруйлы, бик борынгыдан илаһилаштырылган, табыну объектына әверелгән атрибутларыннан берсе; төрле вазифа-функцияләр башкарырга мөмкин; шулай ук төрле, кайвакыт капма-каршы кыяфәтләрдә, ир-егет буларак та, хатын-кыз буларак та чыгыш ясый: кайвакыт Айның ире булса, икенче бер очракларда аның хатыны ролен үти. Шулай да К. белән бәйле иң популяр карашлар аны алла дип күзаллаулар белән бәйләнгән. Дөрес, мондый карашлар соңрак — Борынгы Мисыр чорыннан (б.э.к. 3500 еллар) гына башлана. Һәм аларның барлыкка килүе җирдә монархия — бер генә хөкемдарга буйсына торган дәүләтләр оешу белән бер үк дәвергә карый. Күктә бер генә Алла — К. бар икән, димәк, Җирдә дә бер генә Алла (патша, хан, хакан, хөкемдар) булырга тиеш! Мисыр фиргавеннәре барысы да үзләрен К. улы дип игълан итәләр. Джек Тресиддер язуынча, мондый күзаллауларның оешуы К.ның асыл сыйфаты, аның Җиһандагы көч-куәт, энергия чыганагы булуыннан килә. К. еш кына Алланың үзе яки бар нәрсәләрне барлыкка китерүче энергиянең чыганагы, гәүдәләнеше дип кабул ителгән. Күрәсең, әнә шундый карашлар нигезендә К. Галәмнең үзәге булырга тиеш! Һәм бу — дөньяда хөкем сөргән карашларга турыдан-туры каршы килә. Борынгы төркиләр дә К.ны Җиһанның үзәге дип санаганнар. Бу хакта Борынгы Кытай тарихчысы Сыма Цянь (б.э.к. 145 яки 135 — б.э.к. 86) түбәндәгечә язып калдырган: «Шаньюй (һуннарның ханы, хаканы, илбиләүчесе.— *Ф. У.*), иртән торгач, лагерьдан (утардан, тирмәдән, ә бәлки «авыл»дан.— *Ф. У*.) чыгып, К.ка баш ия, кичен — Айга)». Бу бик борынгы һәм изге йола нигезендә бер бик мөһим мәкаль барлыкка килеп,
**К**
ул хәзергә хәтле яши: «Авызыңны ач та Айны әйт, күзеңне ач та Көнне әйт». Иң әһәмиятлесе, мәкальдә *К.* сүзе гомумән юк, аның урынына *Көн* сүзе кулланылган. Борынгы төркиләр К.ны шулай гына атаганнар. Казакъ телендә *К.* сүзе гомумән юк: анда Көн дә, К. та *көн* дип кенә атала. Һәм бу да бик борынгы мифологик карашларга нигезләнә һәм Коръән сүзләре белән дә раслана. «Шәмес (К.) сүрәсе» К.ка багышланган: «К. һәм аның нурларына шәрәфләр булсын, (*аңа иярүче*) Айга шәрәфләр булсын, яктылык алып килүче көнгә, аны каплаучы төнгә, Күкне корып куючыга *(Аллаһка)* һәм Күккә, ястыктай түшәлгән Җиргә, һәм адәми затка һәм аны *(Җир йөзендә яшәрлек итеп)* яралтканга, аңа һәм яхшылык, һәм яманлык кылырга ирекле иткәнгә шәрәфләр булсын: җанын пакь тоткан кеше морадына *(сәгадәткә)* ирешәчәк. Вөҗданы пычрак булган кеше, әлбәттә, зыян күрәчәк» (91:1—10). Мәсьәләгә объектив якын килсәк, Коръән сүзләре гади халыкның бик борынгыдан калган чын мәгънәсендәге мифологик карашларына берничек тә каршы килми кебек. Чынлыкта исә мәсьәлә күп тапкыр катлаулырак. Мәгълүм булганча, Коръән Аллаһы Тәгаләдән башка кемгә дә булса, нәрсәгә дә булса табынуны катгый тыя. Коръән К.ка табынуга да кискен каршы чыга. Коръәндәге мәгълүматлардан тыш, бу хакта татар халкының «Гәбдешшәмс» дигән легендасы нигезендә дә фикер йөртергә мөмкин. Анда сөйләнгәнчә, Казаннан читтә урнашкан Иске Болгар дип йөртелгән урынга Габдешшәмс 200 гаскәре белән килеп төшкән. Габдешшәмс К.ка табына икән. Бу аның исеменнән үк күренеп тора: *шәмс —* К. дигән сүз. Җирле халыкка да ул К.ка табынырга боерган. Тик шул төнне үк ул серле бер төш күрә. Ак сакаллы бер карт аңа: «Син Габдешшәмс түгел, ә Габдрахман, шулай булгач син Аллага табынырга, Аллага сыгынырга тиеш. Син Аллага табын»,— дип, өч мәртәбә
***163***
**К**
кабатлый. Габдешшәмс, тынычлыгын югалтып, бөтен фалчыларны, төш юраучыларны җыя. Бер ай буена әлеге төшне юрый алмый интегәләр. Шулай тагын бер тапкыр, алтын таҗын (димәк, Гәбдешшәмс — хан, илбиләүче булган.— *Ф. У.*) салып, йокларга яткач, кемдер килеп, аның караватының аякларын чаба һәм: «Габдрахман, мин төш юрарга килдем»,— ди. Бу — Хозыр галәйһиссәлам була. Шуннан соң Гәбдешшәмс, үзенең элеккеге боерыгыннан баш тартып, «гаскәрен дә, ата-анасын да Аллага табынырга мәҗбүр итә, үзе дә Аллага сыгына башлый…» Могҗизалы яки тылсымлы төш нәтиҗәсендә халык иҗаты әсәрләрендә җитди вакыйгалар башлану — риваять, легенда, дастаннарда киң таралган сюжет. Һәм биредә дә ул табигый яңгырый… Билгеле булганча, 922 елда Ибне Фад лан илчелеге килү нәтиҗәсендә, Идел-Чулман Болгарында ислам рәсми рәвештә дәүләт дине дип игълан ителә. Тик бу әле биредә гасырлар, меңьеллыклар дәвамында хөкем сөргән мәҗүсилек һәм тәңречелекнең, шул исәптән К.ка һәм Айга табынуның да, тулысынча юкка чыгуын аңлатмый. Болгарда К.ка табыну алга таба да дәвам итә. К. сурәтен яки символын шул чорга караган байтак әйберләрдән табып була: җиз көзгеләрдә, хатын-кызларның бизәнү әйберләрендә, К.ка охшатып ясалган алкаларда, балчык савыт-саба һ.б.да. Мәгълүм ки, Монгол империясе халкының төп өлешен төрки-татарлар тәшкил иткән. Шул илдә XIII гасырда булган Плано Кар-пини язуынча, алар К.ка, Айга, Утка, Җиргә, Суга Аллага табынган кебек табыналар. Йолаларны алар иртән торгач ук, ашка утырганчы башкаралар. Димәк, алар К.ка, Айга һ.б.га табынуны аштан өстен куйганнар. Плано Карпинидан алдарак бу турыда Ибне әл-Әсир дә язып чыга: «Сүз аларның (татарларның.— *Ф. У.*) дине турында барса, алар иртән калкып килүче
***164***
К.ка табыналар… «Мәгълүм ки, Идел-Чулман Болгарында (X—XIV йөзләр), Алтын Урдада (1243—1502) һәм Казан ханлыгында ислам дине дәүләт дине була. Бу чорда мәҗүсилек, димәк, К.ка табыну да сизелерлек кими. Тик аның эзләре халык иҗатының йола фольклоры, афористик жанрлар кебек тотрыклы, традицион һәм консерватив төрләрендә яхшы саклана. Мәсәлән, К.ка мөрәҗәгать итүләрдә: «Асыл К., кил бире, Кил бире, китмә кире! Кошлар да көтә сине: Тавыклар да кыткылдый…» К.ны илаһилаштыру мәкальләрдә аеруча ачык күренә: «К. барда йолдыз күренми»; «К. юк — көн юк, көн юк — тереклек юк»; «К. каралмас, алтын тутыкмас». Шуларга якын мисалларны табышмаклар арасыннан да табып була. К. анда түбәндәгечә сурәтләнә: «Күк чыбылдык эчендә түгәрәк көзгем югалды»; К.ның калкуы һәм батуы турында: «Иртә килер, кич китәр…» К.ны бик югары бәяләгән, билгеле бер дәрәҗәдә илаһилаштырган күп санлы мисалларны халык лирикасыннан һәм язма әдәбият әсәрләреннән дә китереп булыр иде…
*Әдәбият*: Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 563 б.; ТХИ: Риваятьләр һәм легендалар / Төз. С. Гыйләҗетдинов.— Казан, 1987.— 26 б.; *Тресиддер Джек.* Солнце // Словарь символов.— М., 1999.— С. 348—351; *Крапп Э.* Восходящее Солнце // Боги с Небес.— М., 2003.— С. 308—329; *Топоров В. Н.* Солярные мифы // МНМ: В 2 т.: Т. 2.— М., 1988.— С. 461—463; *Урманчеев Ф.* Дастаннарга лаек замана.— Казан, 1990.— 109—131 б.; *Кирло Хуан.* Солнце / Словарь символов.— М., 2007.— С. 401—404.
**КӨЗГЕ**, көндәлек тормышта бик еш кулланыла торган, халык иҗатында һәм әдәбиятта билгеле бер тылсым көченә дә ия дип уйланылган әйбер. К.нең беркадәр серлелеге аңа багышланган табышмаклардан да күренеп тора: «Гөл гөл эчендә, Гөл пыяла эчендә, Күк тә түгел, Җир дә түгел,
Дөнья аның эчендә»; «Кечкенә генә Микитә Бер кешене ике итә». Шул ук вакытта К. — халыкара мифологиянең мөһим атрибутларының берсе һәм дөреслек, үз-үзеңне танып белү, эчкерсезлек, саф күңеллелек, чисталык, мәгърифәтлелек һәм күрәзәлек кылу символы. Әлеге сыйфатларның дошманы булган явыз затлар К.не яратмыйлар. Бәлки нәкъ әнә шуңа күрәдер, явыз рухлар К.дә күренмиләр дә! Христиан мифологиясендә Мәрьям-ананың кулында К.се бар дип сурәтләнә. К. сабый Иисус символы дип тә кабул ителә. Мәгълүм ки, урта гасырлар ахырына хәтле К.ләрне ялтырый торган металлдан —көмештән яки бакырдан ясый торган булганнар. Шәрекъ халыкларында К.нең Кояш символы дип кабул ителүе бәлки шуның белән бәйледер. Борынгы Шәрекъ мифологиясендә К. Җир асты патшалыгы атрибуты буларак та күзаллана: К. ярдәмендә адәм балалары үлгәннәрнең эчке халәтен (гөнаһлы яки гөнаһсыз булуларын) ачыклыйлар. Христианлыкта да, исламда да кешенең йөрәге, җаны Алланы чагылдыручы К. белән нисбәтле дип уй лыйлар. Киңрәк мәгънәдә алганда, К.дә кешенең асылы, «ул үзе» чагыла. Шуңа күрә К. ватылу — киләчәктәге бәхетсезлекне, фаҗигане белдерә дип кабул ителә. Аңлашыладыр, әлегә хәтле К. белән бәйле кире, каршылыклы күренешләр, хәлләр турында сүз барды. Әмма К.гә башка төрле карашлар да булуы билгеле. Г. Дәүләтшин, мәсәлән, түбәндәгечә яза: «К.ләрне су символы буларак күз алдына китереп, элек татарларда салыначак өй нигезе астына, янгыннан саклау чарасы буларак, К. күмү йоласы булган». Татар халык иҗаты әсәрләрендә дә К. катлаулы функцияләр үти. «Урман каравылчысы» әкиятендә сөйләнгәнчә, Егет, Диюнең сихерле К.сен кулга төшереп, байтак уңышларга ирешә. К.нең, әгәр шулай әйтеп булса, тискәре роле төрки-татар язма әдәбиятының иң борынгы үрнәкләреннән булган Кол Галинең
**К**
«Кыйссаи Йосыф» поэмасында бик үзенчәлекле чагылыш таба: «Әйа Йосыф, син К.гә бактың бер көн, Бик масайдың, ул К.дә күреп күркең; Әйттең: «Мин сатылыр бер кол булсам, һич кем чын бәһамне түли алмас»,— дидең имди». Күрәсең, әнә шулай масаюы нә тиҗәсендә, туган агалары аны бик арзан бәягә коллыкка сатып җибәрәләр. Һәмдәминең «Нәсый хат намә»сендә дә К.нең ниндидер тылсым көченә ия булуы турында әйтелә. Ф. Яхин мәсьәләнең әнә шул ягына махсус тукталып үтә: «Магик йолалардан тагын берсе: шагыйрь, К.гә ка рауны — хата, ул, мөгаен, төнлә ка раңгыда К.гә карамаска кушадыр. Чөнки шул бәетнең икенче мисрагында: «Көндезен күрсәң үзеңне, бул рева», ягъни көндез кая булса барыр алдыннан К.гә карарга киңәш итә, ә шуннан соң килгән шигъри юлларда караңгы өйдә ялгызың утырмас ка кирәклеген яза, зәхмәт очрап, сары яфрак кебек сулачагыңны искәртә». Байтак әкият-дастаннарда К. мәхәббәттә «ярдәмче» ролен дә үти. Үзбәк әкияте «Фәрһад белән Ширин»дә Егет Пәри кебек гүзәл кызны К.дә күреп гашыйк була. Әмма бу мәхәббәт фаҗига белән бетә. Бәлки, бу фаҗига дә К.нең тискәре роле белән нисбәтле булгандыр: Егет бит К.дә гүзәл сылуның үзен түгел, нибары чагылышын-шәүләсен генә күреп кала!
Тылсымлы К. төрки халыклар фольклорында күптән мәгълүм атрибутлардан. Һәм һәрвакыт диярлек сүз тылсымлы К. турында бара: казакъ әкиятләре «Апалы-сеңелле өч туган»; «Өч агай-эне һәм гүзәл Айсылу»; татар, бигрәк тә башкорт халкында киң мәгълүм «Заятүләк менән Һыуһылыу» дастанында сөйләнгәнчә, Сусылуга гашыйк булып, Су асты патшалыгына төшкән Заятүләк бераз вакыттан соң, табигый, үзенең туган җирен, тавын, толпарын сагына башлый. Егетне бераз тынычландырыр өчен, Сусылу Егеткә К.дән аның туган ягын, Балканта-вын, толпарын күрсәтә. Тик бу гына
***165***
**К**
Заятүләкне тынычландыра алмый. Нәтиҗәдә алар Су асты патшалыгыннан Җир өстенә — Балкантауга чыгарга мәҗбүр булалар.
Йомгак ясап әйткәндә, халык иҗаты әсәрләрендә К. нинди генә мөһим роль уйнаса да, ул беркайчан да берәр геройның яки әйбернең үзен алыштыра алмый; тик аларны чагылдыра гына!..
*Ә д ә б и я т: Тресиддер Джек.* Зеркало // Словарь символов.— М., 1999.— С. 110—112; *Дәүләтшин Г.* Төрки-татар рухи мәдәнияте тарихы.— Казан, 1999.— 85 б.; *Кол Гали.* Кыйссаи Йосыф.— Казан, 1983.— 93 б.; *Яхин Ф.* Татар шигъриятендә дини мистика һәм мифология.— Казан, 2000.— 237 б.; ТХИ: Әкиятләр (2 нче китап) / Төз. Х. Га-тина, Х. Ярми.— Казан, 1978.— 366—370 б.; БХИ: 3 т. Эпос / Төз. Ә. Сөләйманов.— Өфө, 1998.— 210—211 б.
**КӨН (ҺӘМ) ТӨН** мифологиясе, барыннан да элек, мөэмин-мөселманнар өчен бик тә аңлаешлы рәвештә Коръәндә яктыртыла. Анда, гадәттәгечә, барысы да, шул исәптән К. (һ.) Т. дә, Аллаһы Тәгалә тарафыннан яратылган дип бирелә. «Юныс (Юныс) сүрәсе»ндә бу хакта түбәндәгеләр әйтелә: «Ул (*Аллаһ*) караңгы төшкәч, ял итсеннәр дип Т.не, (*эшләп ашарыгыз өчен*) К. яктылыгын яралтты» (10: 67). Шуңа якын фикер «Нур (Нур) сүрәсе»ндә дә бар: «Аллаһ Т. белән К.не алмаштырып тора. Күрер күзле булганнар өчен монда, шөбһәсез, гыйбрәтләр бар» (24:44). Яисә «Фуркан (Коръән) сүрәсе»ндә: «Караңгы Т.не Ул сезнең өчен бер каплавыч итеп яралт-ты, йокыны ял итәр өчен, К.не исә яңадан уянып, (*яхшы*) гамәлләр кылыр өчен яралтты» (25: 47). Китерелгән өзекләрдә, К. (һ.) Т.нең Аллаһы Тәгалә тарафыннан яралтылуыннан башка, берниндә дә мифологик мәгълүмат юк кебек. Әмма әлеге аятьләрнең соңгысында Т.нең ниндидер *бер каплавыч* булуы турында да әйтелә. Нәрсәдән каплый Т. кешеләрне? Мәҗүси карашлар буенча, Т., бигрәк тә аның уртасы — тәүлекнең иң куркыныч вакыты.
***166***
Чөнки Т.лә Җир йөзендәге бөтен явыз рухлар хәрәкәт итә башлый. Нәкъ әнә шул вакытта алар адәм баласына зыян салырга мөмкин дә! Шуңа күрә Т. — кеше өчен аеруча шикле-шомлы чак! Хәер, көндәлек тормышта да бу шулай бит: төрле җинаятьләрнең иң зур күпчелеге Т.лә кылына... К.нең исә үз мәгънәсе бар: нигездә, ул — яхшы, уңышлы эш ләр, хезмәт вакыты. Дөрес, мифологик күзаллауларда атнаның җиде көне бер-берсенә тиң түгел. Барыннан да элек, атнаның һәр К.енең үз исеме бар: дүшәмбе, сишәмбе, чәршәмбе һ.б. Атнаның бер яки ике көне ял көннәре була: мөселманнарда ул — җомга; хрис тианнарда — якшәмбе. Россиядә Совет чорында атнада бер генә ял К.е булса, үзгәртеп кору башлангач, Россия халкы да шимбә һәм якшәмбе К.нәрен-дә ял итә башлады, рәсми ка лендарьда төрле бәйрәм К.нәре дә ял К.нәре дип билгеләнгән: 1 гыйнвар — Яңа ел; 23 февраль — Ватанны саклаучылар К.е; 8 март — Халыкара хатын-кызлар К.е һ.б. Моннан тыш, аерым халыкларда «тылсымлы», «кур кыныч» К.нәр дә бар дип уйланылган. Әйтик, удмуртларда дүшәмбе, чәршәмбе һәм якшәмбе аеруча авыр К.нәр дип саналган. Шулай да иң куркыныч К. дип чәршәмбе исәпләнә. Җомга К. мөселманнарда изге К. дип санала. Мордва халкында да җомга К.не бернәрсә эшләргә ярамый. Һәм бу тыюның үз аңлатмасы да бар: мордва халкының иң югары дәрәҗәле алласы Шкай икмәк һәм уңыш алиһәсе Норова-ваны К. саен икмәк биреп торучы итеп билгели. Җомга К. Норовава Шкай янына соңга калып килә: ул, халыкка икмәк өләшеп, соңга калган икән. Шуның белән бәйле рәвештә Шкай җомга К.не эшләмәскә, ял итәргә боерык бирә... Шуңа якын шикле-шөбһәле К.нәр чувашларда да бар. Венгр галиме Д. Месарош мәгълүматлары буенча, чувашларда сишәмбе иң бәхетсез К. дип саналган: бу К.не нәрсәдер эшләү, бигрәк тә нинди дә булса яңа эш башлап җибәрү катгый тыелган. Пәнҗешәмбе
К.не кичтән үк җомганы каршы алуга әзерлек башлана: нинди дә булса эш туктатыла; мунчага ягыла; һәр чәршәмбе кич Бу дөньядан киткәннәрне искә алалар. Җомга — чувашлар өчен чын мәгънәсендә бәйрәм К.е: ак күлмәк киеп, К.нәр буе урамда гәпләшеп утыралар.
Шул рәвешчә, халыкара күзаллауларда К. (һ.) Т. мифологиясе бай һәм үзенчәлекле. Ул гади халыкның көндәлек тормышын, бигрәк тә ял һәм бәйрәм көннәрен оештыруда зур ярдәм күрсәтеп, аларны төрлеләндерергә, бизәргә ярдәм итә.
*Әдәбият:* Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 192, 200, 322 б.; *Владыкина Т. Г.* Удмуртский фольклор. Проблемы жанровой эволюции и систематики.— Ижевск, 1998.— С. 254—255; *Девяткина Т. П.* Мифология мордвы.— Саранск, 1998.— С. 287; *Ме-сарош Д.* Сборник чувашского фольклора. Памятники старой чувашской веры.— Т. 1.— Чебоксары, 2000.— С. 321—322.
**КӨТҮЧЕ**, барыннан да элек, кешелек тарихының күп меңьеллыкларга сузылган бер мөһим дәвере мал асраучылык белән бәйле персонаж. Ул чорларда җәмгыять тормышында төп урынны алып торган К. матди-хуҗалык тормышында гына түгел, ә бәлки рухи вазгыятьтә дә хәлиткеч роль уйнаган. Гомеренең төп өлешен кешеләр җәмгыятеннән аерым, «тышта», кырда, далада уздырырга мәҗбүр булган К. шул илнең (халыкның) төп байлыгын сакларга тиеш булганлыктан, кайбер якларда К.нең дәрәҗәсе аллалар белән бер үк югарылыкта торган. Моны хәтта конкрет мисаллар белән дә дәлилләргә мөмкин — Римның хәрби яклаучысы һәм саклаучысы Марс башта К. һәм кыргый кара урман алласы дип күзалланган. Борынгы Мисыр мифологиясендә К.— Амон-алла, Нил елгасы буендагы ике дәүләтне «кушып», Мисырны берләштерә. Ә Амон-алланың
**К**
символы — корбан бәрәне (агнец). Ягъни мифологик К. образы формалашу чорында аллалар һәм алиһәләр белән бәйле була. Шуңа күрә К. образы дөньякүләм таралган диннәрдә бик югары бәяләнә. Зәрдөштлектә, мәсәлән, К. идеаль юлбашчы, җитәкче, илбиләүче, патша дигән караш яши. Алтын гасыр патшасы Йима, барыннан да элек, К. патша. Мөхәммәд г-м 25 яшенә хәтле көтү көтә. И. Флавий мәгълүматлары буенча, Иаков та, Моисей да (Муса), Давид та (Дауд) яшь вакытта К. булганнар. Мәсьәләгә киңрәк яссылыктан якын килсәк, пәйгамбәрләрнең барысы да үзләренең «хезмәт юлын» К.лектән башлыйлар. Яһүд дине мифологиясе күрсәтүенчә, Җир йөзендәге беренче кешене, туганыңны үтерү дә мал асраучылык белән игенчелек арасындагы көрәш белән бәйле: игенче Каин Авель-ны үтерә. Зәрдөштлек мифологиясе мәгълүматлары буенча, Фаридун (Траэ-таона) яшьлегендә К.дә тәрбияләнә. Ул Ажи-Дахакага — Зәххакка каршы көрәштә хәлиткеч роль уйный. Гомумән, борынгыдан килгән традицияләр буенча, соңрак эпик герой дәрәҗәсенә күтәрелгән зур тарихи шәхесләр дә, дастан каһарманнары булган эпик геройлар да яшь чакларында К. хезмәтен башкаралар. Әйтик, Фирдәүсинең «Шаһнамә»сендәге Кей Хөсрәү; төрки-татарларда киң таралган тарихи-героик «Идегәй» дастанының баш каһарманы; байтак әкиятләрнең төп геройлары һ.б. Йомгаклап әйткәндә, мал асраучылык кешелек тарихында нинди зур урын алып торса, аны оештыручы, көтү-табуннарны саклаучы һәм яклаучы, «үз канаты астына алып торучы» К. дә мифологиядә һәм халык иҗатында шундый җитди урын били.
*Әдәбият:* Авеста в русских переводах (1861—1996) / Сост. И. В. Рак.— СПб., 1997.— С. 292—293; *Рак И. В.* Зороастрий-ская мифология.— М., 1998.— С. 196—197, 506; *Семира и В. Веташ.* Астрология и мифология.— СПб., 1998.— С. 154, 156; *Флавий И.* Иудейские древности.— М.,
***167***
**К**
1996.— С. 85, 97; Библия. Книги Священного Писания Ветхого и Нового Завета. Канонические.— М., 1994.— С. 50, 69.
**«КУЗЫ КҮРПӘЧ БЕЛӘН БАЯН\*\*\*\*СЫЛУ»**, Алтай төркиләрендә, уйгурларда, телеутларда таралган лиро-эпик, мәхәббәт дастанының Себер татарлары — барабалылардан язып алынган версиясе; тулысынча шигъри, аралаш һәм әкияти прозаик формада булырга мөмкин. Байтак галимнәр фикеренчә, дастанның иң матур, тулы-сынча шигъри формада иҗат ителгән версияләре казакъ халык иҗатында сакланып калган. Түбәндәге фактлар да шуны раслап тора: А. С. Пушкин архивында казакъ версиясенең прозаик варианты саклана; дастанны халыктан язып алу һәм бастырып чыгаруга академик В. В. Радлов, профессор И. Н. Березин, казакъ халкының танылган галиме Ш. Ш. Уәлиханов, шул ук халыкның зур язучылары М. Әуэзов, С. Моканов һ.б. мөһим эш башкаралар. Дастанның татар версиясе беренче мәртәбә В. В. Радлов тарафыннан төзелгән «Образцы народной литературы тюркских племён» дип аталган унтомлыкның дүртенче томында урнаштырыла. Әсәрнең татарча тагын бер вариантын 1940 елда Х. Ярми язып ала. 1967—1968 елларда Себер татарлары фольклорын язып алу өчен оештырылган махсус экспедицияләр дәвамында дастанның тагын 20 дән артык варианты табыла. Аларның барысы да Татарстан ФАның Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты архивында — Мирасханәдә саклана. Дастанны фәнни өйрәнү юнәлешендә дә беренче адымнар ясалды инде.
Дастанның сюжеты гади, типик, урта гасырлар гомумтөрки мәхәббәт дастаннары сюжетына бик якын. Бу төр дастаннар Көнчыгышта да, Көнбатышта да киң мәгълүм: Ак хан белән Кара хан ауга китәр алдыннан, икесенең дә хатыннары көмәнле булуы ачыклана.
***168***
Ау вакытында алар, әгәр берсенең улы, икенчесенең кызы туса, киләчәктә аларны өйләнештерергә сүз куешалар. Болар ауда вакытта, Ак хан хатыны — малай, Кара ханныкы кыз бала таба. Тик аудан ашыгып-чабып кайтканда, Ак хан атыннан егылып һәлак була. Үзенең сылу кызын ятим калган егеткә бирмим дип, Кара хан ерак бер җәйләүгә күчеп китә. Кузы белән Баян сабый чакта ук аерылышалар, алар үзләренең ярәшелгәнлекләрен түгел, бер-берсенең исемнәрен дә белми калалар. Димәк, бик борынгыдан килгән, изге дип саналган гореф-гадәт бозыла. Сабый балаларны ярәшү, татарларда — *колак тешләтү*, казакъ халкында *ежекабыл-белкода* дип аталган әлеге килешү кире кагыла. Ә бу инде — ыруг-кабиләдә ныклап урнашкан изге традицияләрне кире кагу дигән сүз. Шулай булгач, әсәрнең сюжеты фаҗига белән бетәргә тиеш!.. Шушы типтагы мәхәббәт дастаннары сюжеты таләп иткәнчә, Кузы үзенең әнисен каты сынауларга дучар итә. Ул үзенең ярәшелгән кызы барлыгын ачыклый. Тик кызны әтисе кай якларга алып киткәнен беркем дә белми. Әмма Кузы үз әтисенең антын, һичшиксез, үтәргә тиеш һәм ул Баян яшәгән җәйләүне эзләп таба. Әмма әлегә үз максатына ирешә алмый: Баянның әтисе кызын ниндидер Кара Калмыкка вәгъдә итеп куйган икән. Кара Калмык алдында аның ниндидер зур бурычы бар икән. Димәк, Баянны Кузыга кияүгә биреп булмый! Шулай булгач, Баянның әтисенә бердәнбер юл кала: ничек тә булса Кузыдан котылырга кирәк! БаянСылуның абыйлары, хыянәт юлына басып, Кузыны үтерәләр. Моны белеп алган Баян-Сылу, сөйгәненең каберенә барып, үзен үзе үтерә. Дастанның барлык милли версияләре әнә шулай тирән фаҗига белән тәмамлана. Бу очракта сүз Кузы белән Баян фаҗигасе турында гына бармый: япь-яшь балалары фаҗигале төстә һәлак булгач, аларның әти-әниләре дә тирән кайгыга бата. Әнә шул ноктада дастан мифологик
фикерләүгә аеруча якыная да инде! Мәгълүм ки, мифологик мотив һәм сю жетларның төп үзенчәлеге — серлелек, билгесезлек, гайре табигыйлек. Югыйсә бит дастан геройларының, ике сенең дә (!) әти-әниләре бер-берсен өзелеп яраткан бу ике ярны аерырга ярамавын аңларга, һич югы абайларга тиеш иде. Шулай булмаганда барысы да тирән фаҗига белән тәмамланачак! Һәм бу — бик борынгыдан мәгълүм хакыйкать!
Дастанның барлыкка килү чоры турында ярты гасырдан артык кискен бәхәсләр бара. Әле XX гасырның 50— 70 нче елларында казакъ галимнәре, әйтик, шул әсәрне махсус өйрәнүгә күп хезмәт куйган И. Дүсенбаев дастанның казакъ версиясе XI—XII гасырларда туган дип язып чыккан иде. Академик В. М. Жирмунский язуынча исә, бу типтагы әсәрләрнең төп өлеше XV—XVII йөзләргә карый. Әнә шундый шартларда 2002 елның июнь аенда Алматыда «К. К. б. Б.-С.» дастанының 1500 еллыгы»на багышланган Халыкара фәнни конференция уздырыла. Әлеге конференция исә, фәнни булуга караганда, күбрәк сәяси акция иде! Әнә шундый мәгълүматлар нигезендә тик бер генә фикер (анда да фараз кылу рәвешендә генә!) әйтергә мөмкин: «К. К. б. Б.-С.» дастанының формалашуы, актив яшәве һәм төрки-татар халык лары арасында киң таралуы, гади халыкның тирән мәхәббәтен казануы XIII—XV йөзләргә — Алтын Урда чорына карый булса кирәк дип кенә әйтергә мөмкин.
*Әдәбият*: Образцы народной литературы тюркских племён, живущих в Южной Сибири и Дзунгарской степи, собрал
B. В. Радлов.— Ч. 4.— СПб., 1872.—
C. 9—20; *Валиханов Ч. Ч.* Собр. соч. в пяти томах: Т. 3.— Алма-Ата, 1964; Народный эпос «Кузы Курпес и Маян-Хылу».— Уфа, 1984; *Урманчеев Ф.* Мәхәббәт дастаны // Татар әдәбияты мәсьәләләре.— Казан, 1974; ТХИ: Дастаннар / Төз. Ф. Әхмәтова.— Казан, 1984.— 136—150 б.
**К**
**КУРКЫНЫЧ КАРАШ**, нигездә, Борынгы Шәрекъ мифларында, бигрәк тә зәрдөштлек дини-мифологик системасында (димәк, шактый борынгы чорларда) таралган мотив. Авестада әйтелгәнчә, гарәп яугирләре башлыгы, сихерче Дрве Зенигак үзенең гаскәре белән Иранга бәреп керә һәм зәрдөштлек динендә торучыларны үзенең *явыз карашы* белән үтерә бара. Һәм бу аңлашыла да: ислам динен кабул итмәгән (вакытлыча!) иранлылар гарәпләрнең дошманнары (мәҗүсиләр) була. Тик шулай да зәрдөштлектә мәсьә лә киңрәк яссылыкта яктыртыла, коточкыч мәет чебене — үлем диюе Асто Видоту кемнең күзенә караса, ул шунда ук үлә диелә анда. Әлеге Изге китапта Зәрдөштнең үз карашының да «үтергеч» көчкә ия булуы турында әйтелә. Ниндидер гөнаһ кылганы өчен Зәрдөшт Дурасроб исемле бәндәгә бик каты ачуланып карый. Ачуы соң дәрәҗәгә җиткән Дурасроб атына атланып, чабып китеп бара. Тик Зәрдөштнең К. к.ының тәэсире шундый нык булган, күрәсең, аз гына җир китүгә, Дурас-роб, атыннан егылып һәлак була… Күрәсең, зәрдөштлек К. к.ның килеп чыгышын да аңлатырга «омтыла». Һәрхәлдә, бу мотивның нигезе кешеләр белән түгел, ә бәлки Икенче дөнья вәкилләре яки куркыныч хайваннар һәм мифик явыз затлар белән нисбәтле дигән фикер уздырыла зәрдөшлектә. Әйтик, Ахура-Мазданың Зәрдөшткә биргән киңәшләренә караганда, үлгән этләрнең һәм кешеләрнең гәүдәләрен алып киткән юлдан кешеләрне дә, вак һәм эре хайваннарны да уздырырга ярамый. Тик бу тыю этләргә генә кагылмый. Чөнки үлек кабахәтлеге диюе Друхш-йа-Насу этнең К. к.ын күтәрә алмый икән!.. Бу тезисны аңлау өчен, зәрдөштлекнең кайбер үзенчәлекле догмаларын искә төшерү сорала: зәр-дөштлек мәеткә, мәеткә кагылу гына түгел, гомумән, аңа якын килүне дә кискен тыя. Кеше үлгән икән, димәк, ул хәзер Бу дөньядан Үлеләр дөньясына
***169***
**К**
күчкән. Аңа кагылырга ниятләнгән кеше Ике дөнья арасында адашып калырга мөмкин. Ә эт зәрдөштлектә изгелек ягыннан кешедән соң икенче урында тора. Тик тагын шуны да истә тотырга кирәк: зәрдөштлек ритуал-йолаларында катнашу өчен, эт ак төстә йәки «дүрт күзле», күзләре өстендә «кара таплы» булырга тиеш! Ак төс — зәрдөштлек символы! Шул рәвешчә, К. к. мәсьәләсе зәрдөштлектә төрле яктан, аеруча нинди дә булса дини ритуалларны башкарганда искә алына. Күзәтелгәннәргә якын карашлар Борынгы һинд мифологиясендә дә билгеле бер чагылыш таба. Борынгы һинд пантеонындагы иң югары дәрәҗәле өч алланың берсе булган Шиваның хатыны Парвати малай тапкач, аллалар барысы да аны тәбрик итәргә җыелалар. Шани алла да сабыйга үзенең бүләкләрен бирә. Тик карашын бөтенләй башка якка бора. «Нишләп син минем балама карамыйсың?» — дип сорый үпкәләп Парвати. «Минем күз карашым кемгә генә, нәрсәгә генә төшсә дә, ул мәҗбүри рәвештә үлемгә хөкем ителә!» — дип җавап бирә Шани.
Еллар-гасырлар дәвамында К. к. мотивы башка халыклар мифологиясендә дә билгеле бер урын ала. Әйтик, борынгы грек мифологиясендәге Медуза Горгоналарны алыйк. Дөрес, биредә әлеге мотив «кире юнәлеш» ала кебек. Аларның күз карашлары шундый куркыныч һәм явыз була ки, аларга караган һәркем шунда ук тораташка әверелә… Күренүенчә, Борынгы һинд һәм борынгы грек мифологиясендә К. к. кешене үтерердәй явыз тылсым көченә ия була. Тора-бара аның тәэсир көче кими. Әйтик, үзбәк халкының героик-романик дастаны «Рустамхон»да түбәндәге күренеш китерелә. Рустам-хонны күргән Дию аның әтисенә болай ди: «Ой, синең ул улың харап булсын иде! Ул кешегә охшамаган да. Аны көч яки куркыныч кыяфәт белән генә куркытып булмый. Ул тик бер генә мәртәбә карады, аның карашы бик
***170***
үткен. Минем йөрәгем чак кына ярылмый калды». Шул ук үзбәк халкының героик дастаны «Алпомиш»та К. к. турында нибары бер җөмлә белән әйтелә. Алпомиш үзенең карашы хакында болай ди: «Минем карашым шундый, мин елга дулкыннарын киптерәм». Китерелгән мәгълүматларның татар халкы мифларына бернинди катнашы юк кебек. Чынлыкта исә мәсьәлә баш-качарак тора. Берәр явыз затның яки эпик батырның К. к.ы белән нисбәтле легендалар болгар-татарларга да яхшы таныш булган. Бу хакта 922 елда Бөек Болгарда булган Ибне Фадлан кызыклы һәм төгәл мәгълүматлар язып калдырган. Анда сүз зур гәүдәле кешеләр — кайчандыр Урта Иделдән төньяктарак яшәгән Гад халкы хакында бара. Ибне Фадлан, аларның башка могҗизалы-серле сыйфатлары белән бергә, К. к.лары турында да язып үтә: әгәр аларның берсе буаз биягә караса, бия колынын ташлый (төшерә), көмәнле хатынга караса, хатын баласын төшерә икән. Бу мәгълүматлар легендар-мифологик характерда гына. Ибне Фадлан әлеге зур гәүдәле кешеләрнең үзләрен күрмәгән; Болгар патшасы аңа аларның эре сөякләрен генә күрсәтә алган. Ә бу инде — чын мәгънәсендә легендар-эпик мотив. Ул башка, мәсәлән, Кавказ халыкларының нарт эпосында да очрый. Димәк, болгар-татарларда да ул борынгыдан билгеле булган.
*Әдәбият*: Авеста в русских переводах (1861—1996) / Сост. И. В. Рак.— СПб., 1997.— С. 394; *Рак И. В.* Зороастрийская мифология.— М., 1998.— С. 111, 206, 261, 278; *Семира и В. Веташ*. Астрология и мифология.— СПб., 1998.— С. 312; *Кун Н. А.* Легенды и мифы Древней Греции.— М., 1975.— С. 106; Рустамхон. Узбек достони.— М., 1972.— 278 б.; Алпамыш. Узбек халк кахармонлик эпоси.— Тошкент, 1999.— 534 б.
**КУРКЫНЫЧ ТАВЫШ**, килеп чыгышы белән Борынгы Шәрекъ мифологиясенә
барып тоташкан мотив. Язмада беренче мәртәбә Гильгамеш исеме белән бәйләнгән «Барысын да күргән (зат) турында» («О все видавшем») дигән эпоста телгә алына. Гильгамеш — б.э.к. XXVIII—XXVII йөзләрдә Шумердагы Урук шәһәренең шигъри-мифик патшасы. Ә инде башка кайбер галимнәр фикеренчә, чынбарлыкта булган тарихи шәхес. Аның ише, дус ты, көрәштәше — Эобани (әсәрнең икенче бер версиясендә — Энкиду). Гильгамеш белән Эобани шул яктагы эрбет чикләвеге агачы — кедр урманнарын саклаучы Элам патшасы Хумбабага-Хумамбага каршы көрәш алып баралар. Шушы уңайдан әлеге эпоста Хумамбаның коточкыч К. т.ы телгә алына да инде: «Кешеләрне куркыту өчен, Бел аны билгеләде, тавышы җил-давыл кебек Хумамбаны билгеләде, Аның бугазы Алланыкы кебек, сулыш алышы җил-давыл шикелле» (*Бел* — Борынгы Шәрекътә һава мохите алласы, иң югары дәрәҗәле өч алланың икенчесе булган Эллильнең изге исемнәренең берсе). Китерелгән өзектә Алланың телгә алынуы да очрак лы түгел. Алланың шөһрәтле һәм өермә вакытында, ут-ялкын уйнаганда, күктән таш яуганда яңгыраган К. т.ы турында Тәүратта да әйтелә. Коръәндә исә бу мотив берничә мәртәбә һәм гаять көчле яңгырый (нигездә, Аллаһы Тәгаләнең ислам динен һәм Коръән тәгълиматын кабул итүгә кискен каршы чыккан кяферләргә мөнәсәбәттә). Мәсәлән, «Йасин (Йасин) сүрәсе»ндә түбәндәге юллар бар: «Аларга коточкыч куркыныч аваздан башка бернинди дә җәза бирелмәде. Алар шундук сүнеп (*үлеп*) юкка чыкты» (36:29). Шул ук сүрәдә тагын бер мәртәбә: «Алар үзара бәхәсләшеп торганда, үзләре өстенә искәрмәстән килгән коточкыч аваздан башкасын ишетмәсләр. Менә шул вакытта алар васыять әйтергә дә өлгермәс. Хәтта гаиләләре янына да әйләнеп кайталмаслар» (36:49). Шул ук мотив «Саффат (Саф рәтләр)
**К**
сүрәсе»ндә дә кабатлана: «Шуннан соң бары тик бер каты аваз килер (*Сурга икенче тапкыр өрелер*). Һәм аларның күзе ачылыр (*алар үзләре кылган яманлыклары өчен нинди җәза биреләчәген ап-ачык күрерләр*). «Эшегез яман — Җәза көне килеп җитте»,— диделәр» (37:19—20). Күренүенчә, Коръәндә сүз, нигездә, Аллаһы Тәгаләнең һәм Исрафил быргысының К. т.ы хакында бара. Һәм ул тавыш мәҗбүри рәвештә һәлакәткә — үлемгә китерә. Югарыда күзәтелгән *Куркыныч караш* кебек үк, халык иҗаты әсәрләрендә К. т.ның тәэсир көче нык кына «йомшара». Кайбер кабатлаулар да очрый. Шушы уңайдан Ф. Яхинның «Кисекбаш китабы»на нисбәтле сүзләрен китерергә мөмкин: «Монда Гали сәхабәнең каты итеп кычкыруыннан, оран салуыннан далаларда тау-ташлар селкенгәне, тетрәнгәне сурәтләнә. Бу исә Диюнең каты йоклавына гына түгел, бәлки Галинең дә кодрәт иясе булуына да ишарә…»
Күзәтелгәндәй мифологик-эпик күренешләр төрки-татар фольклорында да билгеле бер чагылыш таба. Әле генә туган сабый Манасның тавышы турында дастанда болай диелә: «Синең байбичәң ул тапты, Әгәр тыңласаң, Җакып, менә минем сүз: Аның саңгыраулатырдай улавы кырыкмыш (тай) чабып җитәрдәй җиргә хәтле ишетелә». Үзбәк халык дастаны «Рустамхон»да әйтелгәнчә, Рустамның кәләшен Аждахар урлап китә. Рустам аңа каршы орышка чыга. Дастан батырлары өчен гадәти булганча, Рустам Аждахарга каршы кычкыра: «Рустамның тавышы Аж-дахарга җитте, Бу тавыштан аның колагы тонды, Күтәргән башын җиргә ташлады». Рустам тәмам хәлсез калган Аждахарны үтерә… К. т. мотивы эпик батырларга карата гына түгел, ә бәлки кайбер хайваннарга карата да китерелергә мөмкин. Әле генә тасвирланганнарга якын күренешләр татар эпосында да бар. Бараба татарларыннан язып алынган «Йир Төшлек»
***171***
**К**
дастанында ниндидер кыргый киек турында түбәндәге сүзләр бар: «Йоклаган чагында барганда, төлкеләрнең куәтлесен, чичәнен, күзенең йитесен (җетесен, үткенен) каравылга куйган, Йир Төшлек килгәндә, мине уят дип. Ул төлке койрыгын җиргә сугып кычкырганда, буаз бияләр колынын салыр, ике катлы бичәләр баласын төшерер». Бу очракта югарыда китерелгән кайбер мисаллар кабатлана да кебек. Мәсәлән, Ибне Фадлан китабыннан алынганы… Күргәнебезчә, К. т. мотивының килеп чыгышы мифик явыз затларның яки куркыныч кыргый хайваннарның гадәтләре белән нисбәтле булырга мөмкин. Проблемага халыкара мәгълүматларга нигезләнгән киң теоретик яссылыктан якын килеп, Семира һәм В. Веташ хайваннарның, ерткычларның сугыш-орыш алдыннан үзләрен ничек тотуларына игътибар итәләр. Ерткыч хайваннар, орыш башлар алдыннан *улап*, үзләренең көчләрен сыныйлар. Әлеге галимнәр фикеренчә, русча *война* сүзе \*вой-\*дан (үкерүдән) килеп чыккан. Шуңа якын мотивлар халык дастаннарында да очрый. Орыш башланыр алдыннан, эпик батырлар арасында мәҗбүри рәвештә кискен диалог, сүз көрәштерү, бер-берсен хурлау, мыскыллау булып ала. Мондый күренешләрнең килеп чыгуы һәм киң таралуы ике мөһим фактор белән аңлатыла:
1) Эпик батырлар куркыныч орышка үзләрен мораль-этик, психологик яктан әзерлиләр: дошманыңа соң дәрәҗәдә ачуланмый торып, орыш башлап булмый бит;
2) Тора-бара мондый орыш, талаш, хурлау, мыскыллаулар мәҗбүри һәм бик тә кирәкле, ритуаль йола формасын алалар.
Нәтиҗәдә әлеге мотив конкрет, реаль чынбарлыкның да, халык эпосы әсәрләренең дә аерылгысыз бер өлешенә әверелеп, К. т. мотивының формалашуында да мөһим роль уйный.
***172***
*Әдәбият*: Гильгамеш // Мифы и легенды народов мира.— Т. 1.— М., 2000.— С. 584; *Афанасьева В. К.* Гильгамеш // МНМ: В 2 т.: Т. 1.— М., 1987.— С. 302— 304; Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 414, 416, 419 б.; Манас. Киргизский героический эпос.— Кн. 1.— М., 1984.— С. 53; Ру-стамхон. Узбек достони.— Тошкент, 1972.— 140 б.; *Семира и В. Веташ*. Астрология и мифология.— СПб., 1998.— С. 139.
**КҮГӘРЧЕН**, халыкара һәм татар мифологиясенең, фольклоры һәм язма әдәбиятының популяр, шул ук вакытта шактый катлаулы персонажларыннан берсе; Шәрекътә, Гаребтә һәм Көньякта киң таралган. Барыннан да элек, тынычлык, чисталык, кайгы-хәсрәттән азат булган өмет һәм, әлбәттә, саф мәхәббәт символы. Христианлыкта Изге Рух эмблемасы. Язмада, күрәсең, беренче мәртәбә Тәүратта чагылыш таба. Анда ул Җир һәм Кешелек та рихында хәлиткеч роль уйнарга тиеш була. Күрсәтелгән Изге китапта әйтелгәнчә, Дөньяны Туфан суы бас кач, Нух пәйгамбәр кушуы буенча, К. авызына зәйтүн агачы ботагы (башка версияләрдә — яфрагы) кабып кайта. Димәк, кайдадыр Туфан суы киткән һәм коры Җир кисәге пәйда булган.Әнә шул изге гамәленнән соң К. Изге Рух, кайбер версияләрдә хәтта Алланың үзе дип кабул ителә башлый. Әмма шуны да истә тотарга кирәк: халык иҗатында бу сюжет Тәүраттан күп иртәрәк барлыкка килә һәм ташъязмада беренче мәртәбә б.э.к. XXVII—XXV гасырларда Шумер-Аккадта Гильга-меш исеме белән бәйле «Барысын да күргән (зат) турында» дип аталган эпоста чагылыш таба: анда К. коры Җирне таба алмый. Изге китаплардан К. тагын Матфей Инҗилендә Тәүратта гәүдәләнгән рухта күптән мәгълүм сюжетта «хәрәкәт итә». Анда түбәндәге сүзләр дә бар: «Иоанн К. рәвешендә аңа табан төшеп килгән Раббы Рухын күрде». Җөмләдән, яһүд диненең Изге
китабы Тәүратта да, христианлыкның Изге китабы Инҗилдә дә К. кат-кат телгә алына. Димәк, анда ул җитәрлек дәрәҗәдә мөһим роль уйный. Һәм бу алым, барыннан да элек, К.не Алланың Күктән иңгән Изге Рухы дип күзаллаудан килә. Лүк Инҗилендәге «Иисусны Храмга алып киләләр» дигән бүлектә бу хакта түбәндәге сүзләр бар: «Алла кануннарында әйтелгәнчә, корбан итеп чалу өчен (храмга) ике урман К.ен (горлица) яки К.нең ике кошчыгын (баласын-бәбкәсен?) алып килделәр» (Лк 2:24). Шул ук Инҗилнең «Иисусны чукындыру» дип аталган бүлегендә, югарыда күрсәтелгән гамәлләрнең нәтиҗәсе рәвешендә, мондый сүзләр китерелә: «Изге Рух аңа К. (гәүдәсе) шәкелендә төште; һәм Күктән түбәндәгедәй сүзләр яңгырады: Син Минем Яраткан Улымсың; Синдә Минем хәерхаклыгым» (Лк 3:22). Бәлки, әнә шул Инҗил йогынтысы нәтиҗәсендәдер, мөселман халыкларында да К., барыннан да элек, тынычлык һәм Изге Рух символына әверелә. Һәм мондый күзаллауларның инеш башы антик Греция һәм Рим мифологияләренә барып тоташа: анда К. — беренче чиратта тынычлык һәм мәхәббәт алиһәсе Афродита (Венера) атрибуты! Югарыда Тәүраттан алынган мифта Җирнең барлыкка килүе мәсьәләсе дә яктыртыла: Карпат руслары мифы буенча, Җирне томшыкларында диңгез төбеннән ком алып килгән ике К. барлыкка китерә. Археологик материаллар К. культының болгар-татарларда да бик күптән билгеле булуын раслыйлар: Сарай әл-Җәдидтә балчыктан ясалган һәм җиз-бронза белән капланган ике К. сыны табылган (мәхәббәт символы? — *Ф. У*.). Кайвакыт тарихта булган аерым фактлар да, мистик-мифологик яңгыраш алып, К. образы белән «укмашып китәргә» мөмкин. Мәсәлән, түбәндәге мисалга мөрәҗәгать итик: шулай бервакыт С. Бакыргани үзенең остазы Х. Ә. Ясәвигә килә һәм, улы Хөбби турында
**К**
сөйләп, аны күрәсе килүен әйтә: «Шулай була да, С. Бакыргани, кайтып барышлый, агач башында өч К.не күрә, аларның берсесе — Хозыр, икенчесе — Ильяс, өченчесе — улы Хөбби Хуҗа икән, имештер»,— дип яза Ф. Яхин. Изге китапларда һәм язма әдәбият истәлекләрендә шөһрәтле урын алып торган К. образы халык иҗатында да (төрле жанрларда) чагылыш таба. Мәсәлән, К.-кыз, К.-егет, икенче төрле әйткәндә: К.нәргә әверелгән яки «әверелдерелгән» кызлар һәм егетләр татар фольклорында, аеруча әкиятләрдә еш очрый. Халыкара әкиятләр фондында кызларның К.нәргә яки К.нәрнең кызларга әверелүе дә — гадәти күренеш. Бу персонажлар белән бәйле иң популяр сюжет түбәндәгедән гыйбарәт: ике, өч, җиде К. су буена очып киләләр һәм, канат-каурыйларыннан арынып, искиткеч гүзәл кызларга әвереләләр; чишенеп, су коенырга төшеп китәләр; егет, кече кызның күлмәген яшереп, кызны үзенә кияүгә чыгарга мәҗбүр итә. Бу архаик сюжетның инеш башы Борынгы Кытай мифологиясенә барып тоташа булса кирәк: Ню-лан исемле К. феяларның иң гүзәленә, Чжи-нюй исемлесенә гашыйк була (*феялар* — Көнбатыш Европа халыклары мифологиясендә гайре табигый затлар, тылсым ияләре, кешеләргә бик матур хатын-кыз рәвешендә күренәләр; урманнарда, төрле чишмәләр тирәсендә гомер итәләр. Бар вакытларын җырлап-биеп кенә уздыралар.— *Ф. У*.). Ню-ланның әлеге гүзәл кызга гашыйк булып, аптырап йөргәнен күреп, аның көтүендәге бер карт үгез телгә килә һәм хуҗасына киңәш бирә: «Чжи-нюй үзенең ахирәт кызлары белән бергә Көмеш елга буена су коенырга төшеп киткәч, син аның күлмәген яшереп куй!» — ди. Шулай итеп, Ню-лан Чжи-нюй исемле Күк патшалыгы кызына өйләнә. Аларның ике балалары туа. Тик, ни хикмәттер, аларның гомерләре бәхетсезлектә үтә: Күк патшалыгы кызы Чжи-нюй — Күктә, көтүче Ню-лан Җирдә яшәргә
***173***
**К**
мәҗбүр була; алар тик ара-тирә генә күрешеп торалар... Проблеманы гомум-теоретик яссылыкка күчерсәк, Күктә яшәүче гүзәл кызга өйләнеп кенә, ике дөнья — Җир һәм Күк арасында гармония урнаштырып булмый. Бу — халыкара мифологиянең төп идеяләреннән берсе («Түләк һәм Сусылу» дастаны белән чагыштырыгыз)... Мифтан һәм мифологик хикәятләрдән аермалы буларак, әкиятләрдә фаҗигалелек бөтенләй юкка чыга. Чөнки әкият халыкның фикерләү дәрәҗәсенең киләсе баскычын чагылдыра: әкияттә трагик бетем, гомумән, мөмкин түгел! Бу хакта күзәтелә торган сюжетка нигезләнгән татар халык әкиятләре «Өч күгәрчен», «Чүмеч», «Аучы малае», башкорт әкияте «Тин ярым» кебек әсәрләр ни гезендә фикер йөртергә мөмкин. Әлеге әсәрләрнең барысында да К. бәхет-шатлык алып килүче зат буларак сурәтләнә. Тик фольклорда К.нең вазифалары катлаулырак. Башкорт әкияте «Төш юраучылар»да К. кешеләрне һәлакәттән, куркыныч еланнардан коткарып кала. Шул ук халыкның «Һомай кош» әкиятендә К. күрәзәче ролен үти. «Йир Төшлек» дастанының Бараба татарлары версиясендә К. яхшы хәбәр алып килүче буларак сурәтләнә. Кайвакыт К. кайгы-сагыш символы да булырга мөмкин. Мәсәлән, «Анага бала — күкрәк сагышы» мөнәҗәтендә: «Моңлы К. гөрли, күрәмсең, Бәлки югалткан ул да баласын. Гөрли К. гөлләргә басып, кайгылы башым китмәсен шашып. К. гөрләп безне егълатыр, Әгәр егъласам, кемнәр юатыр?» ...Күренүенчә, К. образы мифологиядә һәм язма әдәбиятта мөһим урын алып тора. Г. Тукайның «К.» дигән аерым шигыре дә бар. Анда К. залим кош Лачынга каршы куела: «Зәгыйфь, корбан булу артык, Ходаем, Булудан андый көчле һәм дә залим!» Ф. Бурнашның «Хөсәен Мирза» (1918—1919) драмасында Хөсәен Мирза үзенең кызы Сараны берничә мәртәбә К.ем дип атый. Н. Исәнбәтнең «Муса Җәлил» (1954) трагедиясендә:
***174***
*«Илстан.* К. — тынычлык символы. Гөлгенә хәзер инде, сугышларда булгач, К. генә булыр микән?» ...Шул рухтагы мисалларны халык иҗаты әсәрләреннән дә, язма әдәбияттан да байтак китереп булыр иде. Һәм аларның һәммәсендә дә К. мәрхәмәтлелек, тынычлык һәм, нигездә, саф мәхәббәт символы булып кала бирәчәк.
*Ә д ә б и я т:* Библия. Книги Священного Писания Ветхого и Нового Завета. Канонические.— М., 1994.— С. 5, 71, 73; Инҗил.— Казан: Изге Китапны тәрҗемә итү институты.— 2001.— 125, 128 б.; *Семира и В. Веташ.* Астрология и мифология.— СПб., 1998.— С. 205; Из глубины столетий.— Казань, 2000.— С. 96; *Яхин Ф.* Татар шигъриятендә дини-мистика һәм мифология.— Казан, 2000.— 196 б.; *Юань Кэ.* Мифы Древнего Китая.— М., 1987.— С. 108—110.
**КҮЗ**, «күрү органы» дип, гади һәм соң дәрәҗәдә беркатлы итеп аңлатыла әлеге сүз аңлатмалы сүзлектә. Шуңа карамастан шул ук сүзлектә аны аң-латуга-шәрехләүгә вак хәрефләр белән басылган җиде бит текст багышланган, димәк, сүзнең мәгънәсе алай ук ярлы һәм беркатлы түгел! Чөнки *К.* сүзе белән ясалган сүз берәмлекләре — идиомаларның саны берничә дистәдән артып китә. Дөрес, әлеге сүзлектә, табигый, сүзнең бары тик лексик мәгънәләре генә аңлатыла. Чынлыкта исә бу сүз төрле, кайвакыт капма-каршы мифологик күзаллаулар белән дә тыгыз бәйләнгән. Иң мөһиме, К.нең иң беренче һәм иң җитди үзенчәлеге Илаһи затлар, алла һәм алиһәләр К.е белән бәйләп аңлатыла. Халыкара мифология мәгълүматларыннан билгеле булганча, аллаларның һәммәсе дә бу дөньядагы барлык әйберләрне, кешеләрне, хайваннарны, үсемлекләрне, алар кайда гына булсалар да, ничек кенә яшеренсәләр, качсалар да күреп торалар. Саф мифологик карашлар буенча, Алла К.е Бу дөньяда булган, бар һәм булачак һәрбер нәрсәне, әйберне — җанлымы ул җансызмы, чүпрәкме, агачмы, ти-
мерме, металлмы һәм башкалармы,— һәммәсен үтәли чыгып күрә, күзәтә ала! Ә кешеләр аллаларны беркайчан да күрмиләр һәм күрә дә алмыйлар. Чөнки алар — мифик рухлар. Кайбер халыкларның мифларында «Алла К.енең» әлеге сыйфатын мифологик рухта аңлату да бар. Борынгы грек мифологиясендәге Гея белән Җирнең улы Аргосның мең күзе булган; Борынгы Кытай мифлары буенча, тулысынча К.ләр белән капланган зат та булырга мөмкин; нганасаннарның мифларында Моу-нямы — Җир-ананың да бихисап К.ләре бар. Тик К.ләрнең саны гына аларны классик диннәрнең аллаларына хас күрү сәләте белән бер югарылыкка куя алмый. Кайбер аллаларның К. карашы үтергеч көчкә ия дип тә уйла-ныла. Югарыда телгә алынган нганасан мифларының эчтәлегенә караганда, кешеләр һәм хайваннар К.ләре исән булганда гына яши алалар. К.ләре юкка чыкса, алар үләләр. Бәлки, бу очракта К. — Җан тәңгәллеге турында сүз барадыр. В. Я. Пропп мәгълүматлары буенча, байтак халыкларның борынгы мифларында һәм әкиятләрендә К.сезләр, сукырлар үле җаннар дип санала. Чөнки кеше Бу дөньяны һәм андагы барлык нәрсәләрне тик К.ләре белән генә күрә ала. К.сез сукыр өчен Дөнья-Җиһан-Галәм, гомумән, юкка чыга. К.сез кеше Дөньяны тик элеккеге тәҗрибәсе нигезендә генә кабул итә. Анда да тумыштан сукыр булмаса гына! Кайбер мифологик системаларда бер генә К.ле затлар турында да хәбәр ителә, әйтик, борынгы грек мифологиясендәге циклоп Полифем; Урта Азия халыкларындагы Депегез; татар мифологиясенең легендар персонажы Шүрәле дә кайвакыт бер генә К.ле итеп сурәтләнә. Күрәсең, ялгыз К. карашының чиктән тыш көче-куәте бар дип уйлыйлар: бер К.леләргә икенче К.нең кирәге юк : әгәр алар ике К.ле булса, бу аларның янәшәләрендәгеләр өчен генә түгел, үзләре өчен дә куркыныч булыр иде!..
**К**
Беренче карашка, татар рухи дөньясында К.нең мифологик сыйфатлары турындагы карашлар сакланмаган да кебек. Чынлыкта исә мәсьәлә катлаулырак. Әйтик, Коръәннең «Гыймран (Мәрьям нең атасы) сүрәсе»ндәге түбәндәге сүзләргә игътибар итик: «Кара-каршы килгән ике гаскәр *(Бә-дер)* сугышында сезгә гыйбрәтләр бар. Бер гаскәр Аллаһ юлында сугыша, икенчесе исә мөшрикләр иде. Болары тегеләрне *(мөселманнарны) маңгай К.ләре* белән ике итеп күрә башлады. Ярдәм итәсе килгән кешеләргә Аллаһ ярдәм итәр. Шик юк ки, *күңел К.ләре* сукыр булмаганнарга монда катгый сабаклар бар» (3:13) (курсив безнеке.*— Ф. У.*). Татар телендә яхшы аңлашылган *күңел К.е* гыйбарәсе Коръәндә бик тирән дини мәгънәдә кулланыла: *«(Мөхәммәд әйтте)*: «Сезгә Раббыгыздан чын басыйрәтләр килде. *(Басыйрәт* — *күңел К.е, логик фикер йөртеп, нәтиҗәләргә ирешү дигән мәгънәдә.)* Күңел К.е ачылган *(Коръән белән гамәл кылган)* кеше файда күрер, кемнең *(күңел К.е)* сукыр калса, зыяны үзенә булыр. Мин *(Мөхәммәд)* сезнең өстән каравылчы булып тора алмыймын» (6:104). Әлеге аятьнең тәфсирендә әйтелгәнчә, Аллаһы Тәгалә кешеләргә ике төрле К. биргән: маңгай К.е һәм күңел К.е. Үзеннән-үзе аңлашыла булса кирәк, маңгай К.е «күрү органы» гына булса, күңел К.е берәмлеге, һичшиксез, күп тапкыр тирәнрәк, мөһимрәк мәгънәгә ия: бу очракта сүз кешенең нәрсәнедер яки кемнедер күрүе, күреп калуы хакында гына бармый, ә бәлки күргән затны (җанлымы ул яисә җансызмы) ничек кабул итүе, аннан куркуы, шикләнүе яки тынычлануы, канәгать булуы, чын күңелдән шатлануы турында да барырга мөмкин. К.нең, бигрәк тә К. карашының серлелеге, аерым алганда, мифологик асылы халык җырларында да билгеле бер чагылыш таба. Мисалга, татар халык лирикасында сирәк очрый торган диалог рәвешендә иҗат
***175***
**К**
ителгән «К.ләр» җыры түбәндәге сүзләрдән башлана: «Синең зәңгәр К.ләреңне Күзләр өчен килдем мин; К.ләреңнән яшерен серләр Эзләр өчен килдем мин»,— дип мөрәҗәгать итә егет үзенең сөйгән кызына. Кызның җавабы исә тагын да тирәнрәк, чын мифологик мәгънәгә ия: «К.ләремә туры карап, К.ләремне күзләмә; Минем К.ем — төпсез диңгез, Аннан серләр эзләмә». Димәк, мәсьәләнең әнә шул якларын да истә тотсак, К.нең, чыннан да, шактый үзенчәлекле мифологик атрибут булуы ачыклана.
*Әдәбият:* Күз // ТТАС: 3 томда: 2 т.— Казан, 1979.— 282—288 б.; *Тресиддер Джек.* Словарь символов.— М., 1999.— С. 57—58; *Иванов В. В.* Глаз // МНМ: В 2т.: Т. 1.— М., 1988.— С. 306—307; Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 48, 131 б.; ТХИ: Тарихи һәм лирик җырлар / Төз. И. Надиров.— Казан, 1988.— 368—369 б.
**КҮЗ ТИЮ**, кешенең күз карашыннан куркып, шикләнеп, авыруга сабышу, авырып китү. Мифологиядә *Куркыныч караш* дигән төшенчә бар икән, димәк, К. т.дә шундый ук караштан килә дип уйлаганнар. Халык арасында салкын тию, ютәл, чахотка (ту беркулёз) кебек авырулардан кала бар лык чирләр дә К. т.дән башлана дип күзаллаганнар. Шулай ук каты күзле, кырыс карашлы кешеләр дә була дигән ышануларның барысы да ахыр чиктә шул ук К.т. галәмәте белән бер үк бәйләмдә күзәтелгән. Халыкта К. т. белән бәйле авырулардан котылуның да байтак ысуллары уйлап чыгарылган. Дөрес, әлеге күзаллаулар белән бәйле ысулларны бүгенге көндәлек тормышта очрату җиңел түгел. Аның каравы язма әдәбият әсәрләрендә, фәнни-этнографик яки тарихи чыганакларда, хәтта борынгы чорларга караган китапларда бу хакта бай мәгълүмат тупланган. Һәм татарларда гына түгел, башка халыкларда да, В. Ф. Панова белән Ю. Б. Вахтин язуынча, исламга кадәрге гарәпләрдә
***176***
(шикләнмичә әйтергә мөмкин, ислам чорында да, хәтта безнең көннәрдә дә! — *Ф. У.*) борынгы гарәп хатын-кыз лары балаларны, бигрәк тә сабыйларны явыз рухлардан, аеруча «яман күздән», К. т.дән ничек тә булса саклап калырга тырышканнар. К. т. дән авырып киткән бала-чаганы берничек тә дәвалап булмагач, борынгы гарәпләр балаларның муеннарына төрле амулет-лар һәм талисман-бөтиләр тага торган булганнар. Җеннәрдән, явыз рухлардан, К. т.дән саклануда төлке һәм мәче тешләреннән яки куян табаныннан ясалган талисманнар ярдәм итә дип ышанганнар. Шуңа якын карашлар һәм гамәлләрнең безнең татарларда да бик борынгыдан киң таралганлыгы шик уятмый. Бу хакта Г. Исхакыйның «Бай угылы» (1903) повестенда үзенчәлекле мәгълүмат китерелә: Фатыйх байның хатыны Сәгыйдә бикә, бәбили алмыйча, бик озак азаплана. Җөмләдән, кыргыз халкының героик поэмасы «Манас»та да Чыйырды, батырны тудыра алмыйча, тугыз көн интегә... Сәгыйдә бикә янында торган карчыклар аптырыйлар: «Сәгыйдә бикә авырганнан-авырый иде. Әбиләр төрле киңәш итеп, *«күз тиде бугай»* дип, йеде юмунчадан йеде таш, йеде корыган агачның ботагыннан йеде яфрак, йеде коедан таңга кадәр йеде төрле су, йеде кешенең йеде төшеннән йеде чүпрәк, йеде юлның чатыннан йеде үлән алып, шуларны яндырып, бикәне төсләделәр дә». К. т.дән килгән чирдән әлеге мәҗүси ритуаллар белән котыла алмагач, әбиләр өшкереп тә карыйлар Сәгыйдә бикәне... Тик исламча өшкерү дә бернинди уңай нәтиҗә бирми... Мәҗүси йола-ритуаллар берничек тә ярдәм итмәгәч, мөселманча өшкерү, дога кылуларга мөрәҗәгать итү татар әдәбиятының башка әсәрләрендә дә очрый. Тик мондый дәвалауларның берсе дә авыруга ярдәм итә алмый. Күрәсең, көндәлек тормышта да ул шулай булгандыр. Моны Г. Исхакый да бик яхшы белгән булырга тиеш. Повестьта да Сәгыйдә бикәгә «чын
акушерка» гына ярдәм итә ала. Моңа якын күренешләр Ф. Бурнашның «Яшь йөрәкләр» (1917) пьесасында да бар: *«II кыз.* Тәрәзәбез пыяла, карасам йөзем ояла. *Сәйфулла.* Курыкмагыз, тимәс күзебез. Тисә күзебез, исмеагзам укып, өшкерербез үзебез». Бу очракта инде сүз кемнеңдер күзе тигән кешене ислам догалары белән өшкереп дәвалау турында бара. Г. Бәшировның «Туган ягым — яшел бишек» (1965—1968) повестенда К. т. яки тимәү күренеше юмористик рухта сурәтләнә. Авыл егетләре, кунакка килгән сылу кыз белән «әрепләшеп», аны оялтып бетерәләр. «\*Егетләр. «\*Сөбханалла, машалла, күз тимәсен баша-ла! Кояш чыктымы, ай калыктымы? Күзләр чагылып китте». Сөйләшүләр, шаярулар шул рухта дәвам итә һәм *К. т.* гыйбарәсе тагын берничә мәртәбә кабатлана.
К. т.дән шикләнү халык арасында әле хәзер дә очрый. Шуны истә тотып, мөселман руханилары К. т.дән сакланырга «ярдәм итә торган» махсус дога җыентыклары, Коръән аятьләре язылган бөтиләр ясап саталар. Һәм халык, аеруча яшьләр, аларны сатып та алалар. Чөнки алар әлеге догалык лар, «Аятелкөрси» язылган бөтиләр чыннан да, К. т.дән ярдәм итә дип уйлыйлар. Бу бәладән котылу, аны дәвалау өчен төрле чаралар кулланганнар: арбаулар-га, такмак-такмазаларга, тылсымлы, могҗизалы гамәлләргә мөрәҗәгать иткәннәр. Шуларның иң гадие: әгәр кечкенә бала үз өендә шаярып, уйнап йөргәндә, кемдер килеп керсә, баланы икенче бер бүлмәгә кертеп яшерә торган булганнар. Ә инде балага күз тигән булса, аны тылсымлы сүзләр белән дәвалаганнар. Мәсәлән: «Төтәс-төтәс хатыннан, кыздан, кара күздән, Зәңгәр күздән, яшел күздән, Коңгырт күздән, усал күздән, Картлардан, яшьләрдән, Ятлардан, дуслардан, Тфү-тфү, китсен-бетсен. Җитмеш агач башына, Азганга, тузганга, Тигәнәккә, туфракка, Җилгә очкан яфракка, Тфү, тфү, үтсен». К. т.дән саклану юллары,
**К**
шул уңайдан яңгыраган ырым сүзләре башка халыкларда да, мәсәлән, башкортларда да булган. Шушы уңайдан башкорт халкының көндәлек тормышындагы бер үзенчәлекне дә күрсәтеп үтү таләп ителә: башкорт халкында мал-туарны һәм кош-кортларны К. т.дән саклауга бик тә мөһим һәм кирәкле чара дип караганнар; аларның гамәлләре һәм ырым-арбау сүзләре кайбер якларда безнең көннәргә хәтле килеп җиткән. Чуваш халкында исә, венгр галиме Д. Месарош язуынча, тагын да үзенчәлеклерәк сүз-шигырь тезмәләре һәм К. т.дән дәвалауның тасвирламалары сакланып калган. Галим чуваш теленнән мисаллар китерә һәм түбәндәге нәтиҗәгә килә: «Бу сүзләрдән күренүенчә, кайчандыр элекке заманнарда *Аша патман* киң танылган имләүче карчык булган һәм ул, каяндыр — Идел яки Сура елгасы артыннан килеп, К. т.дән авыруга са-бышканнарны дәвалый торган булган». Гомумән алганда, Аша патман — чуваш йола фольклорының күптән мәгълүм персонажы. Тик аның «чуваш карчыкларына» бернинди дә мөнәсәбәте юк! Аша патман төрки-татар фольклорында да бар. Аның исеме генә башкача яңгырый. Бездә кешене дәвалаганда: «Бу — минем кулым түгел, Гайшә-Фатыйма кулы»,— диләр. Конкрет тарихтан билгеле булганча, бу очракта сүз Мөхәммәд г-мнең хатыны Гайшә һәм кызы Фатыйма турында бара. Китерелгән мәгълүматлардан кү ре-нүен чә, К. т. һәм аны дәвалау — гаять үзенчәлекле, катлаулы һәм каршылыклы күренеш. Аны махсус өйрәнү бик тә әһәмиятле нәтиҗәләр ясарга мөм кинлек бирер иде.
*Әдәбият: Иванов В. В.* Сглаз // МНМ: В 2 т.: Т. 1.— М.,1987.— С. 307; ТХИ: Йола һәм уен җырлары / Төз. И. Надиров.— Казан, 1980.— 356 б.; БХИ: 1 т. Йола фольклоры / Төз. Ә. Сөләйманов, Р. Солтангәрәева.— Өфө, 1995.— 102— 104 б.; *Бәширов Г.* Сайланма әсәрләр.— 3 т.— Туган ягым — яшел бишек.— Ка-
***177***
**К**
зан, 1968.— 186 б.; *Бурнаш Ф.* Сайланма әсәрләр.— 1 т.— Казан, 1969.— 42 б.; *Исхакый Г.* Әсәрләр: 15 томда: 1 т.— Казан, 1998.— 114 б.; *Меса рош Д.* Сборник чувашского фольклора.— 1 т.— Памятники старой чувашской веры.— Чебоксары, 2000.— С. 260—278.
**КҮЗ ЯШЕ**, кеше тормышның бик тә киеренке, кырыс, фаҗигале чагында, кичерешләре соң дәрәҗәгә җиткәч, еламыйча булдыра алмый: әнә шул мизгелдә К. я.ләре түгелә дә инде. Бик сирәк кенә булса да, кеше шатлыктан да елап җибәрергә мөмкин. Тик бусы инде,— күрәсең, гайре табигый хәл. Һәм ул кайвакыт *истерика* сүзе белән дә аңлатыла. Гадәттә, елау, К. я. түгү бик озак дәвам итми. Ә инде фаҗига, чыннан да, бик тирән, коточкыч, тетрәнерлек булса, андый вакытларда адәм баласы көннәр, төннәр, атналар-айлар буе К. я.н түгә. К. я., — барыннан да элек, кешенең үзен, йөрәген, бәгырен тулысынча үзенә буйсындырган кайгы-хәсрәтнең матди нәтиҗәсе, гәүдәләнеше ул. «К. я. түгеп елауның нинди дә булса уңай нәтиҗәсе бармы соң?» дигән катлаулы һәм каршылыклы сорауга җавап табуы да җиңел түгел. Шулай да К. я. түгүнең, елауның кеше халәтенә уңай йогынтысы да бар дип һич тә икеләнмичә әйтергә мөмкин. К. я. — адәм баласының башына төшкән кайгы-хәсрәтнең бер өлешен, күрәсең, «үзе белән юып алып китә». К. я. түккәч, кешенең хәле бераз җиңеләядер сыман. Безнең әдәбиятта, искәртелгәнчә, Ф. Хөснидә — *кайгы-хәсрәт ләззәте* дигәнрәк сүзләрне дә очратып була. Һәм алар һич тә мәгънәсез сүзләр түгел! Шулай булгач, К. я.нең мифологик хасияте әнә шунда түгелме икән дип фараз кылырга мөмкин. Моның шулай булуын нигезли торган тагын бер көчле аргумент бар: мәгълүм ки, Көнчыгыш, Урта Азия халыклары дастаннарында хатын-кызлар гына түгел, ир-егетләр дә К. я. түгеп, кайвакыт хәтта кычкырып елыйлар. К. я. түгеп елау — татар халык иҗатының кайбер
***178***
жанрларында аеруча еш очрый торган күренеш. Мәсәлән, татар фольклорының трагик жанрлары булган бәетләр һәм мөнәҗәтләрдә. «Аерылдым туган илемнән» бәетендә: «Уйсу җирдә дәрья булыр минем түккән яшьләрем»; Беренче бөтендөнья сугышы белән нисбәтле бәетләрдә: «Әткәм, әнкәм исемә төшкәч, яшьләр ага күземдин»; «Читкә киткән кеше мөнәҗәте»ннән: «Сүзем сезгә сәлам улды, йөземне канлы яшь юды; Бу хәсрәтләрне күргәнче, бу гарип баш нигә туды». Шунысын да искәртеп үтәргә кирәк: бәетләрдә һәм мөнәҗәтләрдә сүз *канлы К. я.* турында да барырга мөмкин... Мифологик категория булган К. я. билгеле бер тылсым һәм могҗиза көченә дә ия. Һәм мондый карашлар шактый борынгыдан килә. Һәрхәлдә, Мөхәммәд г-м исеме белән бәйле би -хисап легендаларның берсе (Ф. Яхин тарафыннан китерелгәне) нәкъ әнә шул хакта сөйли: «Әйтәләр ки, Мө хәммәд пәйгамбәрнең бишектә чагында күзеннән бер тамчы яшь тамган. Шушы К. я. бөртеге җиргә төшүгә, барлык үләннәр яшел ут ялкынына күмелгәннәр. Шуннан соң билгеле булган, әгәр Мөхәммәд пәйгамбәребез җиргә К. я.н күбрәк тамызса, Кыямәткәчә бөтен тарафны ут каплап аласы икән». Биредә К. я.нең коточкыч җимерү, яндыру, юкка чыгару мөмкинлеге булуы бик ачык күренә. Тик ни өчен ул тыйнак, мәрхәмәтле, ярдәмчел, киң күңелле Мөхәммәд г-м исеменә «ябыштырылган»? Һәм тагын да сәеррәге: ни өчен аны профессор Ф. Яхин үз китабына керткән? Монысы да аңлашылмый. Бу легенда,— күрәсең, Мөхәммәд г-м эшчәнлегенең башлангыч чорында аның дошманнары тарафыннан уйлап чыгарылган уйдырма. Ә бәлки әлеге легенданы, әгәр шулай әйтеп булса, «кире яктан якын килеп» аңлатырга кирәктер?! Һәм чыннан да, Мөхәммәд г-мне, хәтта сабый чакта да, рәнҗетергә, кыерсытырга, К. я.н түктерергә рөхсәт ителмәгән. Моның ко-
точкыч куркыныч нәтиҗәләргә китерүе мөмкин булган. Халык иҗатында ачы К. я.нең тискәре нәтиҗәләре хакында башка төрле мәгълүматлар да бар. Башкорт халкының «Куңыр бога» кобаерының бер версиясендә шундый сүзләр урын алган: «Таңдыса татлы йокыга тала. Әнисенең бер генә бөртек елы яше тама. Бу яшь атасы белән анасының беренче кавышкандагы яше була. Шуннан соң ике күзеннән ике бөртек әче яше тама. Бусы инде ана белән кызның аерылу аралыгындагы К. я. була. Ул яндыра төшә. Таңдыса куркып уяна». Тик шулай да сюжет уңай нәтиҗә белән бетә. К. я. мотивы язма әдәбиятта да үзенчәлекле чагылыш таба. Г. Исхакыйның «Остазбикә» (1914) повестеннан түбәндәге өзек, мәсәлән, аерым бер игътибарга лаек. Яшь килен Сәгыйдә анда болай ди: «Ни генә гөнаһым булды икән лә, Раббем! Нинди генә кешенең К. я. төште икән лә, Ходаем!» Моннан шундый нәтиҗә ясарга мөмкин: кешене беркайчан да К. я. түгәрлек дәрәҗәдә рәнҗетергә ярамый. К. я. белән каргалган кеше зур фаҗигагә дучар булырга мөмкин. Гади халык вәкилләре әнә шулай уйлый. Бәлки, алар хаклыдыр да?! К. я.нең бик тә хәтәр, куркыныч булуы хакында Ф. Бурнашның «Яшь йөрәкләр» пьесасында да искәртелә: «*Исак (чуваш карты).* Елама, кызым, елама, мин синең яшеңнән куркам. Син ул К. я.ңне минем идәнемә тамызма». К. я.нең тагын бер үзенчәлеге Г. Тукайның «Пар ат»ында (1907) чагылып китә: «Чишмә төсле, ихтыярсыз акты китте яшьләрем». Ягъни кешенең К. я. аның үзенә — иясенә буйсынмый... Халык иҗаты әсәрләре күрсәтүенчә, гадәттә, ананың К. я. аеруча зур тылсым көченә ия була. Мордва халык әкияте «Варда»да (Варда — әкияти явыз зат) сөйләнгәнчә, ата-анасы кызларын ерак юлга әзерлиләр. Анасының ике бөртек К. я. кызның күкрәгенә тама. Анасы, кызын тынычландырырга
**К**
тырышып, болай ди: «Кызым, акыл-лым, кадерлем! Минем К. я.м сине үлемнән дә, авыру-чирдән дә, төрле бәла-казалардан да саклап торыр!..» Күренүенчә, К. я.нең шактый бай һәм катлаулы үз мифологиясе бар икән!
*Әдәбият:* Күз яшьләрем // ТХИ: Тари хи һәм лирик җырлар / Төз. И. Надиров. — Казан, 1988.— 149 б.; ТТАС: 3 томда: 3 т.— Казан. 1981.— 662—663 б.; ТХИ: Бәет ләр / Төз. Ф. Әхмәтова, И. Надиров, К. Җамалетдинова.— Казан, 1983.— 231 б.; *Яхин Ф.* Пәйгамбәребез Мөхәммәд.— Казан, 1999.— 25 б.; БХИ: 3т. Эпос / Төз. Ә. Сөләйманов.— Өфө, 1998.— 297 б.; *Ис хакый Г.* Әсәрләр: 15 томда: 2 т.— Казан, 1999.— 259 б.; *Бурнаш Ф.* Сайланма әсәрләр.— 1 т.— Казан, 1959.— 71 б.; *Тукай Г.* Әсәрләр: 5 томда: 1 т.— Казан, 1985.— 158 б.
**КҮК**, халыкара мифологиядә Җиһан-Космосның иң мөһим өлеше. Аның төп сыйфатлары — иң зур биеклек, югарылыкның бернәрсә белән дә чикләнмәгән абсолют атрибуты. Кеше күзе һәм аның уй-фикере беркайчан да барып җитә алмастай өстенлек һәм бөеклек. Җирдәге һәммә нәрсәдән дә өстә булуы К.нең дәрәҗәсен тагын да югарырак күтәрә. Сирәк кенә хатын-кыз рухында гәүдәләнсә дә, нигездә, иң югары дәрәҗәдәге ир-егетлек символы буларак күзаллана. Ул — Дөньяга, Җиргә һәм шунда гомер итүче Кешелеккә яшәү мөмкинлеге тудыручы. Кайвакыт К. — ир, Җир аның хатыны вазифасын башкара. Бу очракта инде дөнья мифологиясендә киң мәгълүм булган саф мифологик *Изге никах* һәм *Илаһи гаилә* турында сүз бара. К., ә кайвакыт Җир дә (аерым очракларда алар икесе бергә) шулай ук саф мифологик төшенчә булган *Дөнья күкәеннән* туганнар дип санала. Кайбер халыкларда К. катырак бер нәрсәдән яратылган дип санала. Шул нигездә К.гөмбәзе, К. йөзе, К. бите кебек төшенчәләр белән бәйле ышанулар барлыкка килә. Аерым очракларда, мәсәлән, семит телле халыкларда К.не
***179***
**К**
гади һәм гадәти өйнең түбәсе кебегрәк итеп күзаллау да бар. Мондый хәлдә К.не Дөнья агачы ботак лары яки ябалдашы, һич югы күз күреме җитмәстәй бер (үзәктәге) яки дүрт (почмаклардагы) космик баганалар күтәреп тора дип уйлаганнар. Борынгы Шәрекъ мифологиясендә К. иксез-чиксез Су дөньясыннан тора (К. океаны). Яңгыр Җиргә әнә шул океан суыннан ява икән. К.тә шулай ук К. елгалары да бар дип уйлаганнар. Аларның инеш башы К. океаныннан башлана яки алар барысы да шул океанга коялар, килеп кушылалар. Шуңа күрә К. океанының суы беркайчан да бетми. Байтак халыклар мифологиясендә К., Җир кебек үк, берничә, — гадәттә, өч яки җиде каттан тора. Дөрес, бу сан төрлечә үзгәрергә дә мөмкин (джайн мифларында 7 дән 63 кә хәтле). Байтак халыкларның мифларында К. үзе алла дип игълан ителгән (мәсәлән, борынгы төркиләрдәге Күк-Тәңре). Һич югы, К.нең үз алласы яки аллалары була дип саналган: Борынгы Грециядә — Зевс; Римда — Крон һ.б. Халыкара мифология мәгълүматлары күрсәтүенчә, К., — барыннан да элек, аллалар, алиһәләр һәм фәрештәләр гомер итә торган урын. Мондый карашлар Изге китапларда да киң чагылыш таба. Марк Инҗилендә түбәндәге юллар бар: «Шулай итеп, Раббы, унбер апостол белән сөйләшкәннән соң, К.кә күтәрелде һәм үз урынына утырды» (Мк 16:19). Тәүратта Алла-Раббы — К.нең хуҗасы һәм хөкемдары. Тәүрат — Библиянең «Второзаконие» китабында, мәсәлән, Раббының гамәлләре турында түбәндәгеләр әйтелә: «Һәм шунда Раббының ачуы шул дәрәҗәгә җитте ки, Ул К.не ябып куйды; димәк, яңгыр булмаячак һәм Җирдә бернәрсә дә үсмәячәк. Һәм сез барыгыз да һәлак булачаксыз» (Втор 11:17)... Ислам тәгълиматында да К.нең барлыкка китерелүе, аның могҗизалы вазифасы, барыннан да элек, Аллаһы Тәгалә кодрәте белән генә аңлатыла. Бу хакта Коръәннең «Нәба (Хәбәр) сүрәсе»ндә
***180***
ачыктан-ачык әйтелә: «Өстегезгә җи де кат К.не кордык. Анда балкып яну чы бер кандил куйдык. Куе болытлардан шаулатып яңгыр яудырабыз. Ул бөртекләр *(бодай, арпа, арыш),* үсем лекләр *(үлән, агачлар)* үстерә. Бер-берсенә уралып үскән җимеш бакчаларын сугара» (78:13—16). Коръән тәгълиматы буенча, Җир йөзендәге тормыш-тереклек, шуның белән бергә, кешелекнең язмышы да, барыннан да элек, Аллаһ тарафыннан барлыкка ки терелгән К. һәм шулай ук Аллаһ кодрәте белән К.тән яуган яңгыр белән турыдан-туры бәйләнгән. Табигый, Ай, Кояш, йолдызларның да шул ук К.тә булуын истә тотсак, аның әһәмияте тагын да югарырак күтәрелә. Төрки-татар-мөселман дөньясында бу карашларның барысы да шик уятмастай хакыйкать буларак кабул ителә. Әгәр төптән уйлап карасаң, ислам тәгълиматында К. турында тупланган мәгълүмат халыкара мифология концепциясенә дә каршы килми диярлек. Ислам мифологиясе бу яктан башка халыкларда киң таралган саф мифологик мәгълүматлар белән аваздаш: К.-Алла, К. Алласы һ.б. шундыйларны искә төшерик. Татарларда К. белән нисбәтле күзаллаулар югарыда тасвирланганнардан әллә ни аерылмый. Татар фольклоры һәм язма әдәбияты мәгълүматлары да шуны раслый. Мәсәлән, «Диячәк Ул Тәгалалла!» мөнәҗәтендә: «Җиде кат К. ярылганда, Кыямәт кубарылганда...» Татарларның элек-электән К.кә табынуы турындагы мәгълүматлар да күптән билгеле. Заманында Г. Тукай, мәсәлән, болай дип язган: «Татарларның бөеклеге, даны сигез кат К.ләргә китсен». Аның «Шагыйрь һәм Һашиф» (1906) шигырендә җиде кат К.тән иңгән тавыш турында сүз бара. «Милләткә» (1906) шигырендә «И К.! Ал җанымны, тик, зинһар, алма шөһрәтемне» дигән сүзләр бар. Ислам тәгълиматында кешенең җанын Газраил ала дип санала. Тукай, Газ-раилне Югары К. белән алыштыра! Г. Исхакыйның «Тормышмы бу?»
(1911) повестеннан да бер өзек китерик. Анда яшь шәкертнең уйланулары турында сөйләнә: «Тагы шуның өстенә, шул әтинең гомере буена сөйли торган вәгазь китапларына, андагы ике тиен садака бәрабәренә йиде Оҗмахның йиде капусы ачылуы вәгазьләренә ышанмыйм...»
Татар халкының да К.кә тирән ихтирам белән каравы югарыда искәртелгән иде инде. Һәм бу фикер Идел буе татарларына гына түгел, ә Үзәк Азия, Байкал күле тирәләрендә яшәгән һәм *кара татарлар* дип аталган этник төркемгә дә карый. Алар ягында сәяхәттә булган Кытай зыялылары Пэн Да-Я (1233 ел) һәм Сюй Тин (1235—1236) язуынча, аларның *арба-гөмбәз* дип аталган арбалары була. Ул арбаның дүрт почмагына беркетелгән дүрт таяк яки такта өстә «түбә формасында» аркылы-торкылы бер-берсенә тоташтырыла. Шуның белән алар үзләренең К.кә ихтирам белән карауларын белдерәләр һәм, К.тән азык-төлек сорап, дога-гыйбадәт кылалар... К.кә тирән ихтирам белән карау башка диннәрдә дә бар. Шулай булгач, К.— хәзерге шигъриятнең дә иң актив образ-атрибутларыннан берсе. Без биредә К., йолдызлар, Ай-Кояш образларын аеруча «үз иткән» романтик мәхәббәт шагыйре Р. Гаташ иҗатыннан алынган шигъри тезмәләр — идиомалар белән генә чикләнергә булдык. Алар түбәндәгеләр: «Кайсы гашыйк күңеле К.тә»; «К.тән Җиргә төшимме?»; «К.тән аерылмас булды бу күзләрем»; «К.ләр битараф, ә Җирдә татарны кем кызгана?!» һ.б.
Шул рәвешчә, К. үзенең аллалар биеклегендә торган иң югары дәрәҗәсен бер кайчан да югалт маган һәм югалтмас та!
*Әдәбият: Янг Дж.* Христианство.— М., 1999.— С. 163—165; *Урманчеев Ф.* Дастаннарга лаек замана.— Казан, 1990.— 111 б; Инҗил.— Казан. Изге китапны тәрҗемә итү институты.— 2001.— 119 б.; *Исхакый Г.* Бай угылы // Әсәрләр: 15 томда: 1 т.— Казан, 1998.— 115 б.; Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка
**К**
әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 498 б.; *Брагинская Н. В.* Небо // МНМ: В 2 т.: Т. 2.— М., 1988.— С. 206—208; «Краткие сведения о чёрных татарах Пэн Да-Я и Сюй Тина» // Из глубины столетий.— Казань, 2000.— С. 137—140.
**КҮКӘЙ**, *Дөнья*, халыкара мифологиядә *Дөнья К.е., Космик К.* атамалары белән дә йөри; байтак халыклар мифологиясенең иң мөһим, Галәмнең, Җир һәм Күкнең, Кешелекнең барлыкка килүе, яшәве, үлеп юкка чыгуы белән нисбәтле фун даменталь мифологик категория, шигъ ри символ. Кайбер мәдәни тра-ди цияләрдә Галәм К.дән барлыкка килә; яисә шул К.дән тудыручы Алла яки демиург туып, калган Дөньяны һәм Кешелекне бар итә. Борынгы Кытай мифларында беренче кеше Пань-гу К.дән туа яки К. кеше булып әверелә. К. кабыгыннан Күкнең һәм Җирнең пәйда булуы да — халыкара мифологиядә киң таралган мотив. К.нең сары үзәге исә Кояш булып әверелә. Гадәттә, Галәм, Дөнья К.е яки Космик К. алтын дип күзаллана. Борынгы һинд мифологиясендә иң югары дәрәҗәле аллалар Праджапати, Ишвара, Брахма билгеле бер чорларга хәтле Галәм К.е эчендә яшәгәннәр дип уйланылган. Мисыр мифологиясендә Кояш Бөек Гоготун дип аталган кош салган К.дән чыга. Аерым халыкларда төрле явыз рухлар да К.дән туа. Борынгы грек мифологиясендә иң югары дәрәҗәле алла Кронос Җир астына яшерелгән ике К.не «орлыкландыра» һәм шул К.ләрдән коточкыч явыз зат Тифон туа. Зәрдөштлек мифологиясендә К. тагын да катлаулырак яссылыкта сурәтләнә. Анда К. Тәүге тәртипсезлек белән чагыштырыла. Хаосның нинди булуын, аның «эчендә ни нәрсә барын» беркем дә һәм берничек тә күз алдына китерә алмаган. Шуңа карамастан әнә шул Хаостан билгеле бер закончалыкларга, космик тәртипкә буйсынган Җиһан-Галәмнең, Җир, Күк һәм Кешелекнең пәйда булуына ышанганнар. Мондый карашлар байтак халыкларда тарал-
***181***
**К**
ган... Шулай ук К.нең дә эчендә ни барын беркем белми. Әнә шул охшашлык Хаос белән К.не бер дәрәҗәгә куйган булса кирәк. Зәрдөштлектә К.нең кабыгы — Күк, сарысы Җир булып әверелә дип күзалланган. Мордва мифларында сөйләнгәнчә, Бөек кош — Дөнья кошы Дөнья К.е сала: шул К.дән Галәм яратыла: сарысыннан — түгәрәк Җир, кабыгыннан — Күк һәм Җир асты «катылыгы» («твердь»). Христианлыкта «Кызыл К.» дигән төшенчә бар. Гади халык аның мәгънәсен аңламый. Мәгълүм этнограф С. В. Максимов язуынча, бу очракта сүз Христос каны белән сугарылган һәм яңадан туу символы булган К. турында бара. Күренүенчә, мифик К., гадәттә, Туу, Яңадан туу, Барлыкка килү һәм Юкка чыгу кебек глобаль космик, шул ук вакытта мифологик категорияләр белән янәшә йөри. К. уңдырышлылык һәм уңыш символы ролен дә үти. Шуңа күрә байтак халыкларда сабанга чыкканда, гадәттә, пешкән К.ләр алып чыгалар һәм, уңыш яхшы булсын дип, иген игеләсе җиргә «чәчәләр», «сибәләр», «күмәләр». Мондый йолалар Урта Идел буе халыкларында, шул исәптән татарларда да булган. Ф. С. Баязитова Темников татарларында булган түбәндәге күренешне тасвирлап үтә: «Беренче баласы тугач, Кайнанасы авыл буйлата севенче әтә йөри, анарга хайыр бирәләр. Йымырка, бала йымырка кебек каталасын дип» (*каталау* (рус. *катать*) — тәгәрәү). Югарыда халыкара мифологиядән китерелгән сюжет-мотивларның байтагы төрки-татар мифологиясендә дә бар. Алар анда гаять үзенчәлекле чагылыш таба: әгәр халыкара мифларда К., нигездә, Галәм, Дөнья, Космос, Җир, Күк, Кешелек кебек глобаль категорияләр белән бәйләнештә йөрсә, чын мәгънәсендәге миф атрибуты буларак чагылыш тапса, татарларда алар ешрак әкият жанрында урын алып, халык иҗаты үсешенең киләсе чорын чагылдыралар. Мәсәлән, «Таңбатыр»
***182***
әкиятендә Дию биләмәләрендәге алтын, көмеш, бакыр сарайларны К.ләргә әйләндереп, яулыкка төреп, әкият героена — Егеткә бирәләр һәм: «Сакла син боларны»,— диләр. Әмма алга таба әлеге К.ләрнең асылы артык гадиләштерелә, тормыш-көнкүреш яссылыгына күчерелә: К.ләрдән Таңбатырга дип патша кызлары өчен тектерелгән өч пар читек килеп чыга. Бу, әлбәттә, борынгы мифологик карашлардан читләшү буларак кабул ителә. Ә бәлки биредә К.нең тагын ниндидер тылсымлы сыйфатлары чагыладыр, ягъни К. ярдәмендә ни теләсәң, шуңа ирешеп буладыр. Чыннан да, әлеге мотив борынгы традицияләрдән вакытлыча гына читләшү икән! Соңыннан, традиция таләп иткәнчә, әлеге К.ләрдән бакыр, көмеш һәм алтын сарайлар бар лыкка килә! «Ак бүре» әкияте шул ук мотивны икенче яктан яктырта: «Киткән чакта Егетнең анасы бер әфсен укып, алтын сарайларны һәм бакчаларны юк итеп, бер алтын К. итеп йомарлап, кесәсенә салды...» Алга таба да сюжет үсешендә алтын К. мөһим роль уйный. К. белән бәйле икенче бер үзенчәлекле мотив «Тәмәке янчыгы» әкиятендә тасвирлана. Анда да К. Үлем һәм Тереклек арасындагы яшәү яки үлү символы булып килә. Дию үзенең җаны турында болай ди: «Минем яным, дир, әнә шул диңгездә, дир, бер үгез, дир, үгез өстендә сандык, дир, сандык эчендә үрдәк, дир, үрдәкне ычкындырма, дир. Бас биленнән, дир, бер йомырка чыгар, дир, шул йомырка эчендә минем яным, дир». Гомумән алганда, татар һәм башкорт мифологиясендә Диюнең җаны диңгез яки күл уртасында үсеп утырган тирәктәге кош оясы эчендәге йомыркада — К.дә була диелә. Тылсымлы мифологик К.нең тагын бер функциясе башкорт халык әкияте «Тимербулат»та тасвирлана: баласызлыктан интеккән карт белән карчык, тылсымлы К.не бүлеп ашагач, аларның балалары туа... Башкорт галиме М. Минһаҗетдинов
К. культы хакында түбәндәгеләрне яза: «Әкияттә урын алган тылсымлы К. образы борынгыларда киң таралган кош культы белән бәйләнгән... Галим фикеренчә, әгәр кош изге булса, аның К.е дә, канаты да, ите дә изге була. Байтак әкият-дастаннардан билгеле булганча, изге җанның һәр әгъзасы үзалдына — мөстәкыйль хәрәкәт итә ала. Ә кош культы башкортларда борын-борыннан киң таралган булган. Төрле ыру һәм кабиләләр үзләренең килеп чыгышын билгеле бер кош белән бәйли торган булганнар...» Бу сүзләргә тик шуны гына өстисе кала: кош культы бары тик башкортларда гына таралган дип раслап булмый, әлбәттә. Кош яки Кошлар культы — башка байтак халыкларда да киң таралган халыкара күренеш, халыкара мифология атрибуты. Шул рәвешчә, К. — халыкара мифологиянең иң актив категорияләреннән берсе. Ул, Җиһан, Дөнья, Җир, Кеше барлыкка килүдән башлап, соңгырак чорларда адәм баласының көндәлек тормыш-көнкүрешендә дә мөһим урын били.
*Әдәбият: Топоров В. Н.* Яйцо мировое // МНМ: В 2 т.: Т. 2.— М., 1988.— С. 681; *Трессидер Джек.* Словарь символов.— М., 1999.— С. 431—432; *Семира и В. Веташ*. Астрология и мифология.— СПб., 1998.— С. 186—187; Авеста в русских переводах (1861—1996) / Сост. И. В. Рак.— СПб., 1997.— С. 323; *Рак И. В.* Зороастрийская мифология.— СПб., 1998.— С. 128; *Девяткина Т. П.* Мифология мордвы.— Саранск, 1998.— С. 33. *Максимов С. В.* Нечистая, неведомая и крестная сила.— М., 1996.— С. 221; *Баязитова Ф. С.* Татар халкының бәйрәм һәм көнкүреш йолалары.— Казан, 1995.— 9 б.; *Баязитова Ф. С.* Гомернең өч туе.— Казан, 1992.— 219 б.
**КҮКЕ**, төрле халыклар, бигрәк тә төрки-татарлар мифологиясендә — изге кош, ялгызлык, сагыну-саргаю, кайвакыт кайгы-хәсрәт символы. Европада, киресенчә, эшсезлек, ялкаулык, көнчелек һәм авантюризмны да
**К**
гәүдәләндерә. Шул ук вакыт Европада К.нең уңай күзаллаулар белән бәйле үзенчәлекләре дә кире кагылмый: ул якынлашып килүче яздан, җәйдән һәм байлыктан хәбәр бирүче дип тә күзаллана. Славян халыкларында К.нең изгелеге белән бәйле шундый бер ышану да булган: борынгы славян кабиләләрендә алиһә Жива бөтен Галәмнең иясе дип исәпләнгән. Шушы алиһә, үз теләге белән К.гә әверелеп, бөтен Галәм хуҗасы, табигатьнең торышын, хәлен, кеше язмышын, аның яшәү, үлү вакытларын билгеләүче илаһи бер зат төсен ала икән. Шуңа күрә кеше үз гомеренең калган елларын әлегә хәтле К.дән санаттыра да, имеш... Шулай да төрки-татар мифологиясендә К.нең, нигездә, аерылу, ялгызлык, сагыну символлары булуы өстенлек ала. Моны татар халык иҗатыннан һәм язма шигърияттән алынган байтак мисаллар нигезендә дәлилләп була. Мәсәлән, «Янар да сүнәр ут түгел» дип аталган *кыз елату* җырында: «Агач та башын яңгыраткан нинди дә К. баласы? Авыл да арасын яңгыраткан кемнең дә газиз баласы?» «Туган җирем калды еракта» лирик җырында: «Кычкырмачы, К.м, син кычкырма, Эч кенәмне минем пошырма». Яисә «Эңгер-меңгер» җырында: «Кычкырыр ла К., сайрар былбыл, Шул чагында ничек лә түзәрбез?» Конкрет материалларны күзәтү дәвамында К. кычкыруның да, сандугач-былбыл сайрауның да кайгы-хәсрәт, елау, күз яше символлары булуы ачыкланды. Татар һәм башкорт бәетләрендә дә моңа якын мотивлар бар. Әйтик, «Әсирлек бәете»ндә: «Германия илендә ямьсез көндә елата, К. дигән моңлы кош кычкырып безне елата». Бәетләрдә К. образының турыдан-туры үлем белән бәйле булуы да чагылып китә. Мәсәлән, «Комга басылып үлгән Галимә бәете»ндә: «Зия ратта К. кычкыра, чатта минем кар шымда; Әнкәй, мине беләсеңме, мин хәзер җир астында...» Казакъ халык әкияте «К.»дә К.нең кешедән
***183***
**К**
яра тылганлыгы турында сөйләнә. Шул ук мотив казакъ халкының «Ат юк!» әкиятендә дә кабатлана: ике ятимә кызларның олысы кечесен һәрвакыт җәберләп тора, ә соңыннан ат көтүен көтәргә җибәрә. Көтүдән бер бия югала. Кече кыз аны көннәр, атналар, айлар буе эзләп интегеп бетә, көн саен «Ат җок! Ат җок!» сүзләрен генә кабатлый икән. «Менә шулай итеп теге мескен кыз бала К.гә әверелгән икән дә, ни үз гаиләсен, ни үз оясын кора алмыйча, тинтерәп: «Ат җок! Ат җок!» дип кычкырып йөрергә генә калган икән». Икенче төрле әйткәндә, гомере буе ялгыз яшәүгә дучар булган К.гә карата төрки-татар фольклорында аны кызгану, жәлләү, аның кайгы-хәсрәтен уртаклашу теләге дә яңгырый. Бу сюжет башкорт халкының «Кәккүк» легендасында аеруча тәэсирле тасвирлана. Сөйгәне К. батыр яу кырында һәлак булгач, сылу кыз чиксез кайгыга бата һәм теләк тели башлый: «Эй! Кош булып очып кына барсам иде яннарыңа!» Кызның изге теләге кабул була, ул, кошка әверелеп, читлегеннән очып чыгып, «Кәк-күк», «Кәк-күк» дип, агачтан-агачка, ботактан-ботакка кунып, яуда һәлак булган сөйгәнен эзли икән. Хәтта йомырка салса да, аларны басып утырырга түземлеге җитми: салган йомыркаларын калдырып, ул тагын сөйгәнен эзләп китә... Башкорт легендаларында К.нең бер як канатының ни өчен салпы булуы да чын шигъри рухта аңлатыла: салпы канат — теләк теләгән кызның, ашыгып, үрелми калган чәч толымы икән!.. Татар һәм башкорт фольклорында әйтеп бетергесез матур гәүдәләнеш тапкан К. образы татар язма шигъриятендә дә шундый ук мөһим һәм чын мәгънәсендә шигъри-символик урын яулап ала. Мәсәлән, С. Гәрәеваның борынгы мифлардан «үсеп чыккан» «Җәйге иртә» шигырендә: «Әүлия кош — К., ни сәбәптер. Шундук тына, дәшми, санамый. Ә урманым әйтә: «Бәхетлегә Еллар санын чутлау ярамый. — Яшьнәп яшә яшькә кара-
***184***
мый!» Н. Арсланов «Уйланулар»ында үз гомереннән бер дә зарланмый һәм бик горур рәвештә: «Санамадым К. кычкырганын»,— дип белдерә. Р. Мингалим исә «Күз карасы» поэмасында шул ук күренешкә башкачарак мөнәсәбәттә булуын әйтә: «Кайдадыр К. кычкыра, ул саный кебек әле». К.— төрки-татар мифологиясенең һәм фольклорының бик үзенчәлекле персонажларыннан берсе: ул һәрвакыт, көн саен диярлек үзенең дә, адәм баласының да ялгызлыгын, кайгы-хәсрәтен, аеры лу-сагынуларын уртаклашырга тырышадыр сыман!..
*Әдәбият: Тресиддер Джек.* Словарь символов.— М., 1999.— С. 181—182; ТХИ: Йола һәм уен җырлары /Төз. И. Надиров.— Казан, 1980.— 104 б.; ТХИ: Тарихи һәм лирик җырлар / Төз. И. Надиров.— Казан, 1988.— 124, 127, 130 б.; ТХИ: Бәетләр / Төз. Ф. Әхмәтова, И. Надиров, К. Җамалетди-нова.— Казан, 1983.— 109, 254 б.; КНС.— Т. 3.— Алма-Ата, 1971.— С. 195; Казакъ әкиятләре. Сыбызгы сере.— Казан, 1996.— 160—161 б.; *Бернштам Т. А.* Обряд «крещение и похороны кукушки» // Материальная культура и мифология.— Л., 1981.— С. 179—203; *Нәзершина Ф. А.* Халык хәтере.— Өфө, 2006.— 132 б.
**КҮК КАПУСЫ**, икенче төрле, *Күк кабагы.* Башлыча *К. к. ачылу* берәмлегендә кулланыла; дини-мифологик төшенчә. Төрле аңлатмалы һәм мифологик сүзлекләрдә әйтелгәнчә, «Ураза бәйрәменнән бер көн элек — «Кадер киче»ндә күк йөзе бик нык яктырып китү (бу яктыру Күктә болид атылуга бәйләнгән була); бу вакытта кеше нинди теләк тели, шул теләк кабул була, үтәлә, имеш». К. к. ачылу, күк йөзенең яктырып китүе — могҗизалы күренеш, әлбәттә. Адәм балаларының бу күренешне күрүгә төрле өметләр баглавы да аңлашыла. К. к. ачылуны күктә болид атылу бе лән бәйләү,— һичшиксез, материа листик караш. Чөнки аның К. к. ачылуга бернинди катнашы юк, бу могҗизаның үз һәм чын мәгънәсендә «мифологик вакыты» бар: «Ураза бәйрәменнән бер
көн элек», ә Ураза бәйрәменең ка лендарь вакыты ел саен үзгәреп тора. Космостагы болидларның да бу үз гәрешләргә бернинди катнашы юк! Алар күктә очраклы рәвештә генә пәйда булалар. Ә исламда исә К. к. ачылуның үз һәм үзенә генә хас тирән мәгънәсе бар! Бу хакта Коръәндә ярыйсы ук мөһим мәгълүматлар китерелә. Мәсәлән, «Әгъраф (Пәрдә) сүрәсе»ндә: «Аятьләребезне ялганга чыгарып, үзләрен бөек күрсәтергә теләгәннәр бар, менә шуларга инде К. к. ачылмаячак һәм алар, дөя энә күзе аша узганга чаклы, Җәннәткә кермәячәк. Гөнаһлыларны менә шулай җәзалаячакбыз. Алар өчен Җәһәннәм утыннан ясалган түшәкләр, өсләренә ябынырга утлы юрганнар әзерләнгән. Менә Без залимнәрне шулай газапларбыз» (7: 40—41). Шуңа якын фикерләр «Хиҗр (Күченү) сүрәсе»ндә да бар: «Әүвәл яшәгән халыкларның башына килгән җәзалардан сабак алмаен-ча, алар (кяферләр.*— Ф. У*.) һаман моңа *(Коръәнгә)* ышанмыйлар. К. к. ачылып, алар югарыга менсәләр, тагын: «Күз будылар, дөресрәге: безне сихерләделәр»,— дип әйтерләр иде» (15:13—15). Исламга иман китермәгән кяферләрне җәзага тарту Коръәндә К. к. ачылу белән аңлатыла. Мисалга, «Камәр (Ай) сүрәсе»ннән түбәндәге өзекне дә алырга мөмкин: «Аларга чаклы башта Нух кавеме инкярчы булды. Алар илчебезне ялганчыга чыгарды. «Ул җенләнгән»,— диделәр. Һәм алар аны куып җибәрделәр. Ниһаять, ул да Раббыга: «Мин, чыннан да, җиңелдем. Син алардан үч ал инде»,— дип, дога кылып ялварды. Шуннан соң Без, К. к. н ачып, коточкыч каты яңгыр яудырдык. Аллаһ тәкъдиренчә, җирдәге сулар Күк сулары белән кушылып, тоташ агымга әверелде» (54: 9—12). Нух пәйгамбәр вәгазьләрен тыңламаган кяферләр әнә шулай тоташ агымсуда һәлак булалар... Корьәннән алынган аятьләр күрсәтүенчә, К. к. Аллаһы Тәгалә тарафыннан исламга иман китерүдән баш тарткан кяферләрне
**К**
җәзалау өчен генә ачыла. Һәм бу җәза, Коръәннән күренгәнчә, аерым кавем-халыкларны тулысынча һәлакәткә китерә. Коръәндә К. к. ачылуның башка мәгънәсе юк! Ни хикмәттер, шул ук К. к. ачылу һәм аны күрү өмете татар халык иҗатында икенче бер юнәлеш ала. Мәсәлән, «Хуш килдең, Шәһри Рәхмән!» мөнәҗәтендә: «Сафлар, пакьләр кале-бемезне Хак Тәгалә дәүләте, төшәр һәм шул күңлебезгә К. к. шәүләсе... Шул капусдан күндерәбез Тәңребезгә без теләк, Бу Кадер кич Хак каршында мең айдан да изгерәк». Димәк, шундый бер үзенчәлекле күренеш пәйда була: К. к. Кадер киче алдыннан гөнаһлыларны җәзага тарту өчен ачыла; нәкъ әнә шул вакытта гөнаһлылар «ачылган» К. к. аша Хак Тәгаләгә үзләренең изге теләкләре белән мөрәҗәгать итәләр. Гомумән алганда, мөэмин-мөселманнар К. к. ачылуга зур өметләр баглый. Г. Исхакыйның әлеге гыйбарәнең тирән һәм үзенчәлекле мәгънәсенә таянып язылган «К. к.» (1909) хикәясе дә бар: «К. к. ачылды. Һатифтан (Күктән.*— Ф. У.*): «Шул шаулаша торган татарларны кертеңез, шуларның йомышларыны сораңыз!» дигән әмер ишетелде. Күз ачып күз йомганчы фәрештәләр, үз халкының тормышыннан риза бул-маенча, шул тормышны үзгәртергә теләүчеләрне җиде кат күк аша очыртып китереп бастырдылар»... Хикәядә К. к. ачылу тезмәсе ике мәгънәдә кулланыла булса кирәк:
1. XX гасыр башында татар вакытлы матбугатына киң юл, мөмкинлекләр ачыла;
2. Шул ук вакытта төрле газета-жур-налларның үзара бәхәс-дискус сияләре көчәеп китә...
К. к.ның ачылу-ачылмавы язучыларга җәмгыять тормышындагы каршылыкларны гәүдәләндерергә ярдәм итә. Ф. Бурнашның «Камали карт» (1925) ко медиясендә: *«Галимҗан (Камалның улы)*. Шулай итеп, Гариф дус, Нәфисә туташ, иртәгә сезнең өчен генә К. к. ачылмый...» Н. Исәнбәтнең «Һиҗрәт»
***185***
**К**
(1923) комедиясендәге сүзләр дә әле генә Ф. Бурнаштан китерелгән өзек рухындарак яңгырый: *«Баһаби.* Ашмый, К. к. ябык, кояш тотылган, хәзрәт, эшнең рәте киткән, хәзрәт». Г. Бәшировның «Туган ягым — яшел бишек» повестенда «К. к. ннан ниләр күренә?» дигән махсус бүлек тә бар. Дөрес, анда К. к. ачылу турында түгел, халыкның көндәлек тормышы, борынгыдан калган йола-ритуаллары хакында сөйләнә. Шунда ук бәхетсез, дөм сукыр Фазулланың гомерлек кай-гы-хәсрәте һәм изге хыялы да телгә алына. Әнә шул уңайдан әсәргә күзәтелә торган гыйбарә дә килеп керә: «Фа-зулла белән К. к. ачылганны карарга чыккач, мин моңарга тагын да ныграк ышандым».
Коръәндә эзлекле рәвештә К. к. гөнаһ-лыларны төрле, нигездә, коточкыч җәзага тарту өчен генә ачыла дигән фикер уздырылса да, гади халык бу күренеш ниндидер изгелеккә ия булып, аны күргән кешегә бәхет-шатлык килергә мөмкин дип ышанган. Тик К. к. ничә мәртәбә ачылса да, аны кем генә карап торса да, ул, күрәсең, беркемгә дә бернинди бәхет-шатлык та алып килмәгән. Акрынлап шул могҗизага ышану да кимеп, гомумән, юкка чыга башлаган. Соңгы еллар язма әдәбияты әсәрләреннән алынган конкрет мисаллар да шуны раслый.
*Ә д ә б и я т:* ТТАС: 3 томда: 2 т.— Казан, 1979.— 291 б.; Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 144, 244, 498 б.; *Хөснуллин К.* Хуш килдең, Шәһри Рәхмән! / Мөнәҗәтләр һәм бәетләр.— Казан, 2001.— 125 б.; *Исха-кый Г.* Күк капусы // Әсәрләр: 15 томда: 2 т.— Казан, 1999.— 5—15, 422—424 б. *Бур-наш Ф.* Камали карт // Сайланма әсәрләр.—
2 т.— Казан, 1959.— 187 б.; *Исәнбәт Н.* Әсәрләр: 4 томда: 3 т.— Казан, 1989.— 70 б.; *Бәширов Г.* Сайланма әсәрләр.—
3 т. Туган ягым — яшел бишек.— Казан, 1968.— 377—384 б.
***186***
**КҮК КҮКРӘҮ**, гадәттә, *яшен яшьнәү* сүзләре белән бергә йөри. Шул очракта рус телендә әлеге күренеш *гроза* сүзе белән билгеләнә. Ә бу сүз татарчага «Күк күкрәп яшен яшьнәү; яшенле яңгыр» дип тәрҗемә ителә; татар телендә бу сүзнең тагын *дәһшәтле, куркыныч* дигән мәгънәләре дә бар. Күк күкрәп яшен яшьнәү һәм яшенле яңгыр — адәм баласы өчен иң куркыныч, дәһшәтле күренешләрнең берсе. Һәм ул, әлбәттә, Күктәге алла яки аллаларның эш-гамәлләре дип кенә кабул ителә алган. Байтак халыкларның иң югары дәрәҗәле аллалары — К. к. һәм яшен яшьнәү аллалары булып күзалланалар. Алар — әнә шул табигать күренешенең хуҗалары һәм хөкемдарлары. Русча иң югары дәрәҗәле алланы *Громовержец* дип атыйлар. Шуңа күрә ул ал ла-лар ның патшасы дип санала. Фән дә ачык ланган мәгъ лүматларга ка ра-ган да, Җирдә гомер итүче гади халык миллион еллар дәвамында пат шасыз яшәгән. Әмма Җирнең һәм шунда гомер итүче кешеләрнең язмышына Күк һәм шундагы дәһшәтле К. к. һәм яшен яшьнәү кебек күренешләр «катнаша башлый». К. к., яшен яшьнәүдән котлары алынган адәм балаларына аларны Күк дәһшәтеннән яклаучы һәм саклаучы ниндидер кодрәтле зат кирәк була. Менә бу «катлаулы бурыч»ны Җирдәге патша башкарып торырга тиеш була. Ягъни, мәсьәләгә мифологик яссылыктан якын килсәк, кешеләр арасында патша, барыннан да элек, Күк белән Җир арасында «арадашчы» ролен башкаручы буларак кына кирәк була: патша Җир өстендә гомер итүче кешеләрне Күктәге К. к. һәм яшен яшьнәү алласының куркыныч, дәһшәтле гамәлләреннән саклап торырга тиеш дип санала. К. к., яшен яшьнәүне төрле халыклар төрлечә күз алдына китерсәләр дә, бер нәрсә шик уятмый: һәр очракта да сүз Күктәге алла яки аллалар кодрәте турында гына барырга мөмкин. Мәсәлән, чувашлар-
да К. к. Раббы сүзе дип кабул ителә. К.к.не алар «Бабай сөйли» яки «Бабай гөрелди» диләр. Козьмодемьянск өязе чувашлары «Зур бабай» сүзен кулланалар һәм «Зур бабай сөйли» диләр. Яшен яшьнәүне алар шулай ук Раббы кодрәте белән генә була дип уйлаганнар. Яшен уклары белән ул явыз рухны — Шуйттанны куа, эләккәндә үтерә. Әгәр шуйттаннарны эзәрлекләмәсәң, кумасаң, үтермәсәң, алар, артык күбәеп китеп, иген уңышын юкка чыгарырга мөмкин. Дөрес, яшен яшьнәүдән явыз рух үзе дә курка һәм кача башлый; төрле кыяфәтләргә кереп, очраган юлаучының арбасына менеп утырырга яки якындагы өйгә кереп яшеренергә тырыша. Моңа якын карашлар рус халкында да булган һәм хәзер дә бар. Байтак цивилизацияләрдә яшен шулай ук алла коралы: борынгы грекларда — Зевсныкы, Борынгы Римда — Юпитерныкы; Борынгы һинд мифологиясендә Индра яшен ярдәмендә болытларны тарата. Төньяк Америкадагы инклар күзаллавынча, К. к. шул күренеш белән бәйле бик зур Кошның канат кагуыннан барлыкка килә. Азиядә яшәүче кайбер халыкларда К. к. белән яшен яшьнәүне, һичшиксез, яхшы күренеш дип кабул иткәннәр, чөнки алардан соң, гадәттә, яңгыр ява. Татар халкында да К. к. һәм яшен яшьнәү Аллаһы Тәгалә кодрәте белән бәйләнгән дип санала. К.к., яшен яшь нәү күзәтелгәндә, без белгән догаларыбызны укыйбыз. Мөселман руханилары фикеренчә, яшен сугудан махсус догалар ярдәмендә сакланып калырга мөмкин.
Әмма, тулаем алганда, татарларда К. к. һәм яшен яшьнәү турында мәгълүматлар сакланмаган диярлек. Сакланганнары да ислам тәгълиматы белән генә бәйле. Бары тик мәкаль-әйтемнәр арасында гына бу хакта аерым фикерләр очратырга мөмкин. Мәсәлән: «Беренче К. к. Кыйбла ягыннан булса, иген уңар». «Кар барында күк күкрәсә, ашлык булмас». Китерелгән мисал-
**К**
лар сынамышлардан алынган. Һәм алар, нигездә, бик тә үзенчәлекле: «Яшен күп булса, баланны кырау алыр»; «Яңгыр өстенә кар булса, печән бик уңар»; «Яшен сугып пожар чык са, кара сыер сөте сипкәннәр». Бил геле булганча, сынамышлар белән мифларның үзара мөнәсәбәте мәсьәләсе берничек тә өйрәнелмәгән. Сынамышларның тарихи-мифологик яки тарихи-этнографик нигезләре дә ачыкланмаган. Сүз гади халыкның гасырлар һәм меңьеллыклар дәвамында туплаган тәҗрибәсе турында гына барырга мөмкин.
*Әдәбият:* ТТАС: 3 томда: 2 т.— Казан, 1979.— 291 б.; РТС: В. 4 т.: Т. 1.— Казань, 1955.— С. 210; *Семира и В. Веташ.* Астрология и мифология.— СПб., 1998.— С. 348—350, 369—377; ТХИ: Мәкальләр һәм әйтемнәр / Төз. Х. Мәхмүтов— Казан, 1987.— 505, 506, 517 б.; *Тресиддер Джек.* Словарь символов.— М., 1999.— С. 67—68; *Месарош Д.* Гроза // Сборник чувашского фольклора.— Т. 1. Памятники старой чувашской веры.— Чебоксары, 2000.— С. 77—78.
**КЫЙБЛА**, татар телендә өч мәгънәдә йөргән сүз: 1) Мәккә ягы; мөселманнар шул якка карап гыйбадәт кылалар, намаз укыйлар. Бу — катгый таләп; 2) көньяк; 3) кешеләрнең күңелен тарткан нәрсә (урын); нәрсәнең дә булса үзәге. Аңлатмалы сүзлек *К.* сүзен әнә шулай, бик дөрес аңлата. Киңрәк мәгънәдә алганда, К. — Җир йөзендәге барлык мөселманнар өчен дә иң изге, иң кадерле урын. Чөнки Мөхәммәд г-мнең эшчәнлеге, исламның һәм Коръәннең Җиргә иңеп формалашуы һәм таралуы, барыннан да элек, Мәккәдәге К. белән бәйләнгән. Дөрес, К. үзе шактый катлаулы юл үтә. Билгеле булганча, исламга хәтле үк мәҗүси гарәпләр шул К. ягына карап гыйбадәт кылганнар. Чөнки аларның мәҗүси потлары да Мәккәдә булган. Димәк, Мөхәммәд г-м чорында сүз кайсы якка карап намаз уку турында гына түгел, ә К.ның асылын үзгәртү
***187***
**К**
хакында бара. Исламның башлангыч чорында мөселманнар өчен К. Иерусалим — Бәйтел-Мөкатдәс шәһәре ягында була. Күрәсең, әнә шул хәл яһүдләрдә ризасызлык тудыра. Мөхәммәд г-мгә Аллаһы Тәгаләдән махсус аять җиткерелә: «(*Ий Мөхәммәд*) Без синең күккә карап торганыңны *(югарыдан хәбәр көткәнеңне)* күрәбез. Хәзер Без син бик тә разый булачагың *(чын)* К.га күчерәбез. Хәзер инде син йөзеңне Мәсҗед-и Ха-рам *(Кәгъбәтулла)* тарафына юнәлт! *(И мөселманнар)* кайда гына булсагыз да *(намаз вакытында)* йөзегезне шул К.га туры тотыгыз» (2:144). Аллаһы Тәгалә кодрәте белән Мөхәммәд г-м алып килгән бу яңалык та күпләргә ошамый. Алар Пәйгамбәргә каршы чыгалар. Шушы уңайдан Коръәннең «Бәкара (Сыер) сүрәсе»ндә түбәндәге аять урын ала: «Кешеләрнең ахмак-наданнары әйтте: «К.ларын үзгәртергә аларны ни мәҗбүр итте?» — диделәр. Әйт син аларга: «Көнчыгыш та, Көнбатыш та *(бөтен Җир йөзе)* Ал лаһ ныкыдыр. Ул кешеләрне Үзе теләгәнчә турылар»,— диген» (2:142). К.ны Мәккәдә дип игълан итү зур дини-сәяси мәгънәгә дә ия булган күренеш дип кабул ителә. Һәрхәлдә, Мөхәммәд г-м нәкъ әнә шулай уйлый һәм әлеге үзгәрешне шуның өчен кертә дә! Чөнки бу адым исламның көчен, мөстәкыйльлеген ныгытуда, аның яһүд диненнән һәм христианлыктан аерылып торган тәгълимат булуын раслауда хәлиткеч роль уйный. Мөселманнар да хәзер чын К.ның әһәмиятен тирәнрәк аңлый башлыйлар… К.ның кайсы якта булуы намаз укыганда гына түгел, башка йола-ритуалларны уздырганда да истә тотыла: намазга чакыру азаны шул ук К. якка карап әйтелә; мәетне җирләгәндә, аның башын Мәккә ягына куялар; берәр мал суйганда, аның башы шулай ук К. ягында булырга тиеш. Мөселман йолаларын башкарганда шундый әһәмиятле урын алып торган К. мөселманнарның көндәлек тормы-
***188***
шына, язма әдәбиятына һәм фольклорга үтеп кереп, анда тотрыклы урын яулап ала. Мөнәҗәтләрдә, әйтик, «Бердер Иляһым бәнем»дә: «Раббым — Алладыр бәнем, динем — исламдыр бәнем, К.м — Кәгъбәдер бәнем, Бердер Иляһым бәнем».
К. мотивы язма әдәбиятта да киң таралган. Г. Тукайның «Җир йокысы» (1908) шигырендә: «К.дан кошлар кайтып җитмәсә…» Бу очракта *К.* сүзе көньяк мәгънәсендә кулланылган; Ф. Бурнашның «Мөкәррәмә» (1926) поэмасында: «Шулай үсеп, бер егетне К. итеп…» Сүз, күрәсең, гашыйк кыз баланың яраткан егетенә табыну дәрәҗәсенә барып җитүе хакында бара. Ф. Кәриминең (1870—1937) «Хыялмы? Хакыйкатьме» (1908) әсәрендә депутат турында сөйләгәндә, болай диелә: «Камзулының ян кесәсеннән куен сәгатенең чылбыры асылынып тора. Чылбырның бер башында кечкенә кыйбланамә». Җөмләдән, *кыйбланамәне* махсус сүзлек компас дип аңлата. Биредә бернинди дә хата юк, билгеле. Шулай да *кыйбланамә* сүзенең төп мәгънәсе һәм, барыннан да элек, адәм баласының әхлакый-этик һәм дини-мифологик карашлары, ахыр чиктә исламга һәм Мөхәммәд пәйгамбәргә ышану-ышанмау белән бәйләнгән. Бу очракта инде кыйбланамә билгеле бер дәрәҗәдә талисман ролен дә үти... Г. Исхакыйның «Остазбикә» (1914) повестеннан: «Менә капка ачылды. К. яктан повозкалы атлар чабып килеп керде». Хәзерге шигърияттә дә *К.* сүзе еш кулланыла. Р. Фәйзуллинда: «Шатлык килсә, кайгы килсә, җырлыйбыз без, елыйбыз без туган телдә карый-карый К.ларга»; Зөлфәтнең «Килми тор!..» (1998) шигыреннән: «К. җилләре кабызды Йолдызлы күкне…»; Х. Әюпның бер шигырендә: «Бик биектән К. якларына кыр казлары үтте каңгылдап…» Димәк, *К.* сүзе татар телендә һәм әдәбиятында, нигездә, һәм дини, һәм дөньяви мәгънәләрдә кулланыла. Соңгысы ешрак очрый…
*Әдәбият*: ТТАС: 3 томда: 2 т.— Казан, 1979.— 215 б.; *Хөснуллин К.* Мөнәҗәтләр һәм бәетләр.— Казан, 2001.— 5 б.; Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 22, 24, 142 б.; Коран / Пер. смыслов и комм. В. Пороховой.— Дамаск-М., 1996.— С. 669—670; *Рез-ван Е. А.* ал-Кибла // Ислам. Энциклопедический словарь.— М., 1991.— С. 136—137; *Яхин Ф.* Пәйгамбәребез Мөхәммәд.— Казан, 1999.— 208, 222 б.; *Панова В. Ф., Вах-тин Ю. Б.* Пророк Мухаммед.— Ростов н/Д, 1997.— С. 360—361; *Пиотровский М. Б.* Коранические сказания.— М., 1991.— С. 16—17.
**КЫЯМӘТ**, Бу дөньяның соңгы көне белән нисбәтле саф дини-мифологик категория. Ислам дине тәгълиматы буенча, Ахырзаман җиткәч, Исрафил пәйгамбәр сурына өрә; шул тавыштан үлгәннәрнең барысы да тереләләр һәм, Аллаһы Тәгалә каршына килеп, аның хөкеменә тартылалар. Әнә шул көн исламда К. дип атала. Ул — мөэмин-мөселманнарның һәммәсе өчен дә, Бу дөньядан киткәч, иң куркыныч сынау көне... К. көне белән бәйле күзаллаулар башка халыкларда да бар. Чувашларда да *Кiамет* дип атала. Кода\*-\*кодагыйлык аларда *хайматлах* сүзе белән билгеләнә. Ул татарча К.лек сүзенә туры килә. Русчага К. *Страшный суд* дип тәрҗемә ителә. Кешелек тарихында К. категориясе, беренче мәртәбә зәрдөштлектә оешып, соңыннан башка диннәргә дә таралган булырга тиеш. Мәсьәләгә теоретик яссылыктан якын килгәндә, К. турындагы күзаллаулар байтак диннәрнең нигезен тәшкил итә. Чөнки кешенең Бу дөньядагы тормышы — «вакытлыча гына». Аның мәңгелек гомере, үлгәч, Ахирәттә башланачак. Ул мәңгелек гомернең нинди булуы әнә шул К. көнендә ачыклана да инде. Шуның белән бәйле рәвештә Коръән, К. көне мәсьәләсенә зур игътибар биреп, аңа утызлап махсус аять багышлый. Биредә әнә шул аятьләрнең кайберләренә махсус тукталып үтү
**К**
таләп ителә. Барыннан да элек, аларда сүз мөселман, христиан, яһүдләрнең үзара мөнәсәбәтләре хакында бара. Мәсьәләнең асылын «Бәкара (Сыер) сүрәсе»нең түбәндәге аяте ачыклый: «Яһүдләр: «Христианнар хак диндә түгел»,— диделәр. Христианнар исә: «Яһүдләрнең дине дөрес түгел»,— диделәр. Гәрчә алар бер үк китапларны укый. *(Хәбәре булмаганнар да, укый-яза белмәгәннәр дә)* нәкъ шулар сүзен кабатлый. Бәхәсчеләрнең кайсысы хаклы, кайсысы хаксыз икәне турында К. көнендә Аллаһ хөкем чы гарачак» (2:113). Исламның (хәер, башка дөньякүләм таралган диннәрнең дә) төп принципларыннан берсе — адәм баласын андый-мондый гөнаһ, бигрәк тә җинаять кылудан саклау, куркыту. Һәм бу, табигый таләп буларак, ярыйсы ук җиңел аңлатыла. Һәртөрле тикшерү, милиция, прокуратура, судлар — һәммәсе дә әнә шул *куркыту, кисәтү, җәзалау* принцибына, гади халыкның көндәлек тормыштагы таләпләренә («обычное право») барып тоташа. Коръән мәсьәләнең әнә шул ягын да игътибарсыз калдырмый. Күрсәтелгән сүрәдә бу хакта да ачыктан-ачык әйтелә: «Аң булыгыз! Аллаһ хозурына барачак Көн турында уйлап, куркып яшәгез. (*Ул көнне*) һәркемгә үзе кылганнар өчен түләү итеп, гаделлек илә таман өлеш *(Җәннәт яки Җәһәннәм)* бирелер» (2: 281). Коръәннең «Мөлек (Падишалык) сүрәсе»ндә К. көненең, чыннан да, нинди коточкыч көн булуы хакында да тәф силле сүз бар: «Күктәгеләр *(Аллаһ, фәрештәләр)* сезне *(гөнаһкярларны)* Җиргә йоттырмас дип ышанасыз? Ул чакта Җир калтырана башлар, тетрәр һәм сезне Җир убар. Күктән (*Аллаһ гөнаһлы*) башыгызга давыллы таш яңгыры яудырмас дип уйлыйсызмы? Күрсәтүләребезнең ни икәнен сез озакламый белерсез. Хактыр ки, алардан элек яшәгәннәр дә моны *(Коръәнне)* ялганга чыгарды. Ләкин Минем аларга китергән җәзам нинди дәһшәтле булды. Күктә, баш очларында канат кага-кага
***189***
**К**
оча торган кошларны алар күрмиме соң? Аларны миһербанлы Аллаһтан башка беркем дә һавада тота алмый» (67:16—19). Коръәннең бу аятьләре белән танышкач та, бернәрсәгә игътибар итми мөмкин түгел: билгеле булганча, эпик батыр Бу дөньяга килгәндә, көчле сугыш-орыш алып барганда, үлгәндә табигать битараф-тыныч булып кала алмый: Күк күкри, Җир тетри, куркыныч бозлы яңгыр яки юеш кар ява, өермә күтәрелә һ.б. Әмма шунысы мөһим: халык эпосында аерым батырлар язмышы хакында гына сүз барса, Коръән мәсьәләгә глобаль-дөньякүләм яссылыктан якын килә: анда Җирнең, Кешелекнең язмышы хәл ителү хакында сүз бара... Аңлашыла булса кирәк, Коръәннән К. көненең нинди булачагы турында тирән эчтәлекле киң мәгълүмат алырга мөмкин. Әнә шуңа күрә дә *К.* сүзе урта гасырлар төрки-татар әдәбиятында киң таралыш таба. Дөрес, анда К. турында бернинди яңа мәгълүмат юк: ул анда, гаять куркыныч, коточкыч көннәрне, хәлләрне К. белән чагыштырып, әсәрнең әдәби-сәнгати дәрәҗәсен күтәрү, тәэсир көчен ныгыту-куәтләү өчен генә кулланыла. Сайядиның «Таһир — Зөһрә» дастанында, мәсәлән: «Ни көндер ул К. көннәредәй?»; «Һәм көндез көне елның төннәредәй». Шулай да дастанда кайвакыт К. көне белән бәйле өметле юллар да китерелә: «Гадел ханнар юлына төшмәдең ич, и ата, Бу җалганда безләрне кушмадың ич, и ата! К. көн Ходаем безне кушса кирәкте, Һәр яралган бәндәгә хөкем кылса кирәкте». Ягъни Бу ялган (җалган) дөньяда рәхимсез һәм явыз атасына бернәрсә дә каршы куя алмаган Зөһрә Икенче, Мәңгелек дөньядагы кавышуга өмет баглый. Өзек тулысынча ислам тәгълиматы рухында яңгырый... Коръән — Борынгы Шәрекъ язма әдәбиятының шулай ук иң борынгы истәлек-үрнәкләреннән берсе. Аның язма әдәбиятка йогынтысы да зур һәм
***190***
үзенчәлекле. Конкрет алганда, урта гасырларда язылган әсәрләрнең күпчелеге ислам тәгълиматы рухы белән сугарылган. Мәсәлән, Х.Ә.Ясәвинең «Өченче хикмәт»еннән: «Кол Хуҗахмәт, яшең йитте егерме бер, Ни кылгай син, гөнаһларын тагъдин агыр, К. көн газап кылса Раббым Кадир, Айа, дустлар, ничек җавап әйттым менә?» (*Кадир* — кодрәтле. Аллаһы Тәгаләнең иң матур исемнәреннән берсе.) К. темасы мөнәҗәтләрдә дә билгеле бер урын ала. Һәм бу да җиңел аңлашыла: *мөнәҗәт* сүзе үзе *Аллаһыга ялвару* дигәнне аңлата. Мисал өчен, «К. көн үкенербез»дән бер өзек: «Дөньяда гамәл кыйлмасак, өлешләр ала алмабыз, К. көн үкенербез, кайтып гамәл кыйлал-мабыз». Язма әдәбият әсәрләреннән *К.* сүзе Г. Тукай иҗатында еш кабатлана. «Көз» (1906) шигыреннән: «Килер мәллә кабергә мин сөрелгәч, К. көндә мин үлеп терелгәч»; «Күрсәтә» (1909) шигыреннән: «Биргәне булса: янарсың, ди, К. күрсәтә». Татар прозасыннан Г.Исхакыйның «Тормышмы бу?» (1908) повестеннан: «Мин, әлбәттә, тартмыйм, мин андый эшне яратмыйм, мин эчмим, тәмәке тартмыйм, башка китап кушмаган эшләрне эшләмим. Алай гына ярамый бит, К. бар». Ниһаять, Зөлфәтнең «Ике гашыйк Синең алда» (1998) шигыреннән: «Берүзенә тапкан К. ...»
*Әдәбият*: ТТАС: 3 томда: 2 т.— Казан, 1979.— 245 б.; *Егоров Н. И.* Чувашская мифология // Культура Чувашского края.— Ч. 1.— Чебоксары, 1995.— С. 123; *Бойс М.* Зороастрийцы. Верования и обычаи.— М., 1988.— С. 38; Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 531, 534, 544 б.; *Сайяди.* Таһир—Зөһрә (Бабахан дастаны).— Казан, 1998.— 56 б.; Таһир белән Зөһрә // ТХИ: Дастаннар / Төз. Ф. Әхмәтова.— Казан, 1984.— 246 б.; *Ясәви Х. Ә.* Хикмәтләр.— Казан, 2000.— 43 б.; *Хөснуллин К.* Мөнәҗәтләр һәм бәетләр.— Казан, 2001.— 5 б.
***ъъ***
**ЛАЧЫН**, барыннан да элек, бик борынгы заманнардан, моннан 3000 еллар элек Борынгы Мисыр сәнгатендә чыгып килүче Кояш символы буларак билгеле булган. Шул дәрәҗәсен ул безнең көннәргә хәтле югалтмаган. Л. образында байтак халыклар мифологиясендә чагылыш тапкан бу символика шул кошның үзенә хас үзенчәлекләре белән бәйләнгән: Л. — ерткыч, вак хайваннар һәм кошлар өчен куркыныч кош; озын канатларын киң җәеп оча; томшыгы үткен; һавада, канатларын какмыйча да, бер урында тора ала; батырлык, кыюлык, өстенлек, көчле рух, бернәрсә белән дә чикләнмәгән азатлык, ирек һәм иркенлек символы. Перу халкында Л. — Кояш символы, Инки алланың рухи туганы һәм юлдашы; кайвакыт кешеләрнең ата-бабасы дип тә күзаллана. Борынгы Мисырда кошлар патшасы буларак ихтирам ителгән. Сүз уңаеннан, хәзер дә байтак халыклар, шул исәптән татарлар да, Л.ны әнә шулай кабул итәләр. Борынгы Мисырда иң югары дәрәҗәле алла Раны, сугыш алласы Монтны Л. рәвешендә яки Л. башлы итеп күз алдына китергәннәр. Борынгы язмаларда фиргавен Рамзес II үзенең батырлыгын шул ук Монт алланыкы белән чагыштыра. Шулай ук Күк һәм Көн алласы Гор да Л. кыяфәтенә ия дип саналган. Һәм бу гына да түгел әле! Кеше җаны символы Ба шулай ук Л. гәүдәле була дип уйлаганнар. Европада, бигрәк тә Скандинавия илләрендә Л.— иң элек аучылык эмблемасы; шул ук вакытта Л. образы анда Күк алласы Вотан (Водан — Один?), аның хатыны
алиһә Фрига һәм скандинавиялеләрнең хәйләкәр-шаян алласы Локи белән бер бәйләмдә йөри. Скандинавиядә, гомумән, Европада Л. сугышчанлык, куркыныч яу символы булып та килергә мөмкин. Славян халыклары фольклорында Л. образының дәрәҗәсе күзгә күренеп түбәнәя, нык кына гадиләшә. Рус халык җырларында кыз үзенең сөйгәнен Л. белән чагыштыра. Рус әкиятләрендә каһарман егетләр, Л.га әверелеп, аның кайбер сыйфатларын да үзләштерәләр: бик ерак юлларны Л. кебек бик тиз очып үтәләр; дошманга һич тә көтмәгәндә ташланып, аны юк итеп ташлыйлар; үзләренең яраткан кызлары алдына сиздермәстән, очкан кош кебек шыпырт кына килеп чыгалар. Рус әкиятләре батырлары гаҗәеп ягымлы, әмма әлегә хәтле асылы ачык ланып бетмәгән Финист — Ясный сокол белән бер рәткә куелалар. Бу каһарманны кайбер галимнәр үлмәс кош Феникс белән дә чагыштырып карыйлар.
Татар халкында да Л., барыннан да элек, батырлык, кыюлык, чын мәгъ нәсендәге ир-егетлек символы булып килә һәм борынгы сугышчан аллалар даирәсеннән «бүленеп чыга», күчерелә; үзенең мифик-мифологик сыйфатларыннан аерылып, ил батырларын данлау-мактау өчен һәм чагыштыру, «тиңләштерү» алымнарында кулланыла. Дөрес, ул үзенең мифологик-символик мәгънәсен дә бөтенләй үк югалтып бетерми. Әйтик, кайбер мәкальләрдә: «Ике Л. сугышса, ябалакка йон булыр»; «Л. кошка һава кадерле». Тарихи җырларда исә Л.ның
***191***
**Л**
дәрәҗәсе югарырак күтәрелә. Мәсәлән, «Л. Хәсән» — тарихи җырларның качкыннар циклына керә. Хәсән, үзенең сөйгән кызын мирзадан саклап калу өчен, төрле батырлыклар күрсәтә. Әмма, нинди генә кыю һәм батыр булса да, үз максатына ирешә алмый. Әнә шул ир-егетлеге өчен халык аны «Л. Хәсән» дип атый һәм аңа махсус җыр да багышлый: «Төнге поход өчен пар ат җиктем, Икесе дә алпут атлары; Кайтыр да гына идем үз илемә, Рөхсәт итсә авыл картлары...» Л.га мондый тирән ихтирам төрки-татар һәм төрки-монгол халыкларында да бик борынгыдан килә. Борынгы тарихтан билгеле булганча, монголлар, бигрәк тә яугирләр, Л.нарны ау һәм яу өчен махсус әзерләгәннәр. Бу хакта монголларның «Изге дастан»ында («Монголларның яшерен тарихы» — «Сокровенное сказание») тәфсилле сүз бар. Анда Чыңгыз хан белән Алан Гоаның бишенче уллары Бодончар Мәргәннең үз Л.ын ничек тәрбияләве җентекләп тасвирлана. Монголларның Л.нарга әнә шундый мөнәсәбәте турында Г. Рубрук та язып үтә. Константин Порфирородный (908—959) төрки халыклар тормышында Л.ның шулай ук мөһим урын алып торуын ассы-зыклап әйтә. Әнә шул фактлар белән бәйле рәвештә Л. образы, югарыда искәртелгәнчә, төрки-татар фольклорында һәм язма әдәбиятында шактый зур һәм җитди урын яулап ала. Казакъ халкының «Ничек байгыш кошлар бие булган» әкиятендә Сөләйман г-м кушкан авыр эшләрне Л. уңышлы баш карып чыга. Үзбәк халкының «Алпомиш» дастанында баш каһарман Л. белән чагыштырыла. Төрки-татар халыкларының киң мәгълүм тарихи-героик дастаны «Идегәй»дә Л. аеруча еш телгә алына. Туктамыш ханга карата да дастанда: «Л.ы ияр кашында»,— диелә. Ханның Л.ы аның Акбүзаты белән бер дәрәҗәгә куела. Шундый ук чагыштыру-тиңләүләр дастанның «Изеүкәй менән Моразым» дип аталган
***192***
башкорт версиясендә дә бар. Әлегәчә күзәтелгән детальләрдән аермалы буларак, Л. «Идегәй» дастанының сюжетын һәм төп конфликтын оештыруда да хәлиткеч роль уйный. Дастанның башында сөйләнгәнчә, Туктамыш ханның Төкле Аяк исемле ау Л.ы бар. Урта Азия хөкемдары, киң танылган полководец, ахыр чиктә Алтын Урданы тар-мар итүче (1393, 1395 елларда) Әмир Бырлас Шаһ Тимер — Аксак Тимер (Тимерләнк, русча Тамерлан 1336—1405) шул Л.ның ике баласын кулына төшермәкче була һәм ханның бие Котлыкыяга махсус хат яза. Кот-лыкыя би, хыянәт юлына басып, Төкле Аяк Л.ның ике бәбкәсен ханнан яшерен рәвештә Шаһ Тимергә җибәрә. Соңрак моны сизеп алган Туктамыш Котлыкыя бинең бөтен гаиләсен кылычтан уздыра. Аның тик алтынчы улы Кобогылны гына Котлыкыя бинең якын дусты Җантимер коткарып кала. Кобогыл — булачак әмир Идегәйнең «балалык исеме...» Шул рәвешчә, борынгы чорларда һәм урта гасырларда Шәрекъ илләрендә махсус тәрбияләнгән ау Л.ы кешеләрдән, хәтта түрә-морза-биләрдән дә күп югары бәяләнгән. Бу үзе генә дә Л. образының халык иҗатында, бигрәк тә дастаннарда, киң таралуының төп сәбәпләреннән берсе булган. Күзәтелгән уңай традицияләр, табигый, язма әдәбиятта да уңышлы дәвам иткән. Дөрес, язма әдәбиятта Л. образы һич тә киң таралганнардан түгел. Әмма ул бар! Г.Тукай үзенең «Күгәрчен» (1910) шигырендә болай ди: «Бу Л. нинди көчле кош, күрәмсең?»; Ф. Бурнашның «Таһир — Зөһрә» (1916— 1917) трагедиясендә Таһир дошманнарга каршы сугышырга җыенган гас кәрләрен Л.нар дип атый. Шул ук язу чының «Мөкәррәмә» (1926) героик-трагик поэмасында «Таулар йөреп шомлы хәбәр китердем мин, Өмидемнең Л. кошын үтердем мин...» дигән фаҗигале сүзләр дә бар!
Сөйләнгәннәрдән аңлашылганча, Л. һәм аның образы халыкара һәм төрки-татар
мифологиясендә, халык иҗаты һәм язма әдәбиятында шактый катлаулы юл үтә. Борынгы һәм бик борынгы чорларда ул аллалар даирәсендә йөри. Тора-бара әкияти-эпик яки героик-эпик батырлар «арасына күчә». Бу процесс алга таба да дәвам итеп, Л. образы язма әдәбият әсәрләрендә дә билгеле бер урын ала. Шулай да Л. аңа баштан ук хас булган батырлык, кыюлык, ир-егетлек символикасыннан аерылмый...
*Әдәбият: Тресиддер Джек.* Словарь символов.— М., 1999.— С. 347—348; История «скифов».— Казань, 2001.— С. 87.; Идегәй. Татар халык дастаны.— Казан, 1994; *Ур-манче Ф.* Народный эпос *«*Идегәй*»*.— Казань, 1999; *Урманчеев Ф.* Дастаннарга лаек замана.— Казан, 1990.— 204 б.; Лачын Хәсән // ТХИ: Тарихи һәм лирик җырлар / Төз. И. Надиров.— Казан, 1988.— 57 б.
**«ЛӘЙЛӘ БЕЛӘН МӘҖНҮН**», безнең чорда беренче мәртәбә Ф. Әхмәтова тарафыннан төзелеп, 1984 елда басылып чыккан «Дастаннар» китабына кертелгән, шактый зур күләмле һәм катлаулы эчтәлекле китаби дастан. Борынгырак дәверләрдә, нигездә, Урта Азия халыкларында фольклор әсәре рәвешендә телдән дә, язма әдәбиятта да киң таралыш тапкан, ике яшьнең фаҗигале мәхәббәтен чагылдырган гадәти лиро-эпик дастан. Байтак халыкларда билгеле *мәхәббәт дастаннары* циклына керә. Мондый әсәрләр Көнчыгышта гына түгел, Көнбатышта да, бигрәк тә урта гасырларда, Яңарыш — Ренессанс чорында киң тарала. «Л. б. М.»нең сюжеты һәм кис кен кон фликтның фаҗигале чишелеше күптән билгеле булса да, әсәрнең конкрет тарихы шактый катлаулы. Поэма VII гасыр гарәп шагыйре Кайс ибне Муад турындагы риваять-легендаларга нигезләнеп, тәүге варианты, күрәсең, билгесез гарәп шагыйре тарафыннан иҗат ителә. Әнә шул поэмага таянып, 1188 елда Н. Ганҗәви (1141—1209) үзенең әлеге исемдәге әсәрен яза. Шуннан соң бу әсәр Көнчыгышта аеруча
**Л**
популярлашып китә: Г. Нәваи, Җами, Физули кебек бөек шагыйрьләр шул исемдәге поэмаларын иҗат итәләр. Нәтиҗәдә Н. Ганҗәви әсәренең дә, башка шагыйрьләр иҗат иткән поэмаларның да дистәләрчә вариантлары барлыкка килә. Бәлки, поэманың аерым версияләре урта гасырларда ук болгар-татарларга да билгеле һәм популяр булгандыр. Бәлки, Кол Галинең XIII гасырның беренче яртысында иҗат ителгән «Кыйссаи Йосыф» поэмасы «буш җирдә» барлыкка килмәгәндер. «Л. б. М.» әсәре турындагы ул чорларга караган мәгълүматлар безнең көннәргә килеп җитмәгән. Ф. Әхмәтова тырышлыгы нәтиҗәсендә ачыкланган мәгълүматлар буенча, әсәрнең күзәтелә торган версиясе борынгы кулъязмадан алынган. Кулъязма ташбасма юлы белән күбәйтелгән; татар журналисты Б. Шәрәф (1883—1943) китаплары арасында сакланган. Аны «Дастаннар» җыентыгына кертеп, җыентыкны төзүче изге адым ясаган һәм татар халык эпосы репертуарын зур күләмле «чагыштырмача яңа дастан» хисабына баеткан. Бүгенге көндә бу дастанны чагыштырма-типологик планда махсус фәнни өйрәнү бурычы тора. Моның теоретик нигезләре дә ачык. Чөнки аның татарча башка версияләре дә бар. Ф. Әхмәтова мәгълүматлары, М. Әхмәтҗанов һәм М. Гайнетдинов мәкаләләре күрсәтүенчә, 1973 елда әлеге галимнәр Татарстан Республикасының Арча районы Түбән Көек авылында «Л. б. М.» дастаны да теркәлгән бер кулъязма табалар. Әлеге кулъязма китап XVIII гасырда төзелгән. XIX йөздә Өмбә мулласы Г. Динмөхәммәт углы шигырь белән «Ләйли — Мәҗнүн» дигән әсәр яза. XX гасыр башында Казанда Ф. Халиди «Мәшһүр гашыйк-мәгъшук Ләйли илә Мәҗнүн хикәйәсе»н (1902); Г. Рәшиди, шул ук әсәрнең исемен бераз кыскартып, «Ләйлә вә Мәҗнүн хикәйәсе»н (1917) иҗат итә; XX йөз уртасында М. Максуд Н. Ганҗәвинең «Л. б. М.»ен татарчага тәрҗемә итеп
***193***
**Л**
бастыра (1948). К. Әмири тарафыннан иҗат ителгән «Ләйлә илә Мәҗнүн» драмасы сәхнәдә дә куелган... Бер карасаң, әлегәчә сөйләнгән фактларның татар мифологиясенә катнашы да юк кебек. Тик ул беренче карашка гына шулай. «Л. б. М.» төрки-татар халыкларында киң таралган бердәнбер фаҗигале лиро-эпик дастан түгел. Андыйларның гомуми саны байтак: «Кузы Күрпәч белән Баян-Сылу»; «Сәйфелмөлек»; «Таһир белән Зөһрә»; «Бүз егет» һ.б. Бу төр әсәрләрнең барысын бергә туплап, гомуми планда күзәтә башласаң, үзеннән-үзе серле бер сорау туа: «Ни өчен әлегедәй эчкерсез, саф мәхәббәткә багышланган дастаннарның барысы да тирән фаҗига белән бетә?» Ул чорларда (урта гасырларда) бәхетле мәхәббәт, гомумән, булмадымы икән? Теләсәк-теләмәсәк тә, менә бу мөһим сораулар безне мифка, гомумән, мифологик фикерләүгә этәрә. Чөнки «Л. б. М.» һәм шундый дастаннарның барысы да диярлек мифологик сюжетка корыла. Ә ул сюжетлар, гадәттә, шу лай ук мифологик мотивларга яки кечерәк мини сюжетларга яки мотивларга бүленә. Алар түбәндәгеләрдән гыйбарәт: кыз белән егет, бер-берсенең рәсемнәрен яки бер-берсен бер үк төндә төштә күреп, «чын күңелдән гашыйк булалар». Чынбарлыкта, көндәлек тормышта, хәтта урта гасырларда да мондый хәлнең булуы мөмкинме? Юк, әлбәттә! Димәк, сүз бары тик саф мифологик мотив турында гына барырга мөмкин! Алга таба: һәрбер мәхәббәт дастанында диярлек мәҗбүри рәвештә әлеге мәхәббәткә кискен каршы чыгып, кыз гаиләсе башка якларга, еш кына «әкияти-мифологик ераклыкка» күчеп китә. Мондый вакыйгалар тормышта да булырга мөмкин. Тик аларның һәрбер әсәрдә эзлекле һәм мәҗбүри рәвештә кабатлануы дастандагы хикәяләүне әкияти сюжетка якынайта. Егетнең, үзе яраткан кызны эзләп чыгып, авыр, куркыныч маҗаралар кичерүе халыкара эпос фондында киң тарал-
***194***
ган *батырларча өйләнү* сюжетын хәтерләтә. Бу сюжетның борынгы мифтан үсеп чыгуы мифологиядә һәм фольклор фәнендә күптән ачыкланган. «Л. б. М.» һәм аның кебек башка дастаннарның соңгы күренешләре дә (егетнең яки кызның, әтиләре яки агалары эзәрлекләве нәтиҗәсендә һәлак булуы, үтерелүе; кызның яки егетнең вакытсыз һәлак булган сөйгәне каберендә үз-үзенә кул салуы; икесен бергә янәшә җирләү һәм мәҗбүри рәвештә икесенең дә кабереннән үсеп чыккан гөлләрнең чәчәк атып, бер-берсенә тартылып торуы; әгәр инде гөлләр үсеп чыкмаса, каберләр өстенә каеннар яки артыш куаклары утырту һәм аларның шулай ук үзара үрелеп үсүе; ахыр чиктә *мәңгелек мәхәббәт* концепциясенең дә әнә шул гөл-чәчәк-каеннардан килеп чыгуы) тулысынча мифологик күзаллауларга нигезләнә. Адәм баласы өчен Бу фани дөньяда бернәрсә дә мәңгелек була алмый. Кеше өчен мәңгелек категориясе тик ул Бу дөньядан киткәч — Ахирәттә генә башлана.
«Л. б. М.» дастанында, башка шуңа якын әсәрләрдәге кебек, тагын бер, аек акыл белән аңлап булмастай серле-сихерле сюжет бар: гадәттә, бер-берсен өзелеп яраткан ике яшьнең бәхетле киләчәгенә каршы егетнең яки кызның иң якын туганнары — әтисе яисә әнисе — кискен көрәш алып бара дидек. Бу кө рәшнең коточкыч фаҗигагә китерү мөмкинлеген ата-аналар аңламый булып чыга. Ничек инде үзеннән-үзе күренеп торган хәл-вакыйгаларны һәм аларның, чыннан да, трагик юнәлеш алуын аңламаска мөмкин! Иң мөһиме, кыз белән егет икесе дә фаҗигале төстә һәлак булгач, шул фаҗиганең төп сәбәпчеләре — егетнең дә, кызның да ата-аналары — тирән кайгыга батып елыйлар!.. Вакыйга, хәлләрнең шул юнәлештә баруы балалар исән чакта ук көн кебек ачык иде бит югыйсә. Бернинди мантыйкка сыймый торган мондый күренешләрне дә әкияти-
мифологик, ә бәлки шигъри-мифологик фикерләү нәтиҗәсе дип кенә аңлатырга мөмкин... Бу фикерләрне дастанның соңгы сүзләренә таянып аңлатырга тырышып карыйк: Зәет төшендә Ләйлә белән Мәҗнүннең, Җәннәттә бергә булып, анда бәхетле гомер сөрүләрен хәбәр итә. Менә бусы инде,— чыннан да, мәңгелек һәм бәхетле мәхәббәт. Тик ул Бу дөньяда түгел, ә бәлки Икенче дөньяда, Ахирәттә — ислам мифологиясеннән мәҗүси мифология мәгълүматларына күчерсәк — Җир асты патшалыгында гына булырга мөмкин! Мондый күренешләрне мифологиядән тыш берничек аңлап та, аңлатып та булмый!..
*Әдәбият:* Ләйлә белән Мәҗнүн // ТХИ: Дастаннар / Төз. Ф. Әхмәтова.— Казан, 1984.— 174—206 б.; *Әхмәтова Ф.* Татар халык дастаннары // Шунда ук.— 5—28 б.; *Әхмәтова Ф.* Искәрмәләр // Шунда ук.— 369—370 б.; *Халиди Ф.* Мәшһүр гашыйк-мәгъшук Ләйли илә Мәҗнүн хикәйәсе.— Казан, 1902; *Рәшиди Г.* Ләйлә вә Мәҗнүн хикәйәсе.— Казан, 1917; *Урманче Ф.* Алтын Урда чоры татар фольклоры / Та тар халык иҗаты. Дәреслек.— Казан, 2005.— 208—258 б.
**ЛӘЙСӘН, ЛӘЙСӘН ЯҢГЫР**, яз көне вак сибәләп акрын гына яуган беренче, төрле тылсым-могҗиза сыйфатларына да ия дип уйланылган шифалы яңгыр. Татар халкының «Ни өчен бер үк Л. я. бака авызында энҗегә, елан авызында агуга әйләнә?» дигән легендасы түбәндәге сүзләрдән башлана: «Яз җитү белән менә бер вакыт, беренче башлап, күктән шифалы Л. я. килеп ява башлый. Ул яуганда барлык җанварлар башларын калкытып, авызларын ачып, шул яңгырның беренче тамчыларын йотып калырга тырышалар икән». Өзектә игътибарны җәлеп иткәне шул: Л. я. — беренче чиратта *шифалы яңгыр.* Моны кешеләр генә түгел, төрле җан ияләре дә сизә, тоя икән. Шуңа күрә алар шул яңгырның беренче тамчыларын йотып калырга тырышалар да! Тик Л. я.ның тылсым
**Л**
көче моның белән генә чикләнми. Һәм моны легенданың дәвамыннан аңлап була. Диңгез бакасы авызына эләккән тамчыларның һәркайсы «аның авызында бик кыйммәтле, эре-эре энҗегә әйләнә, кешеләр аны диңгезләргә чумып эзләп алып, калфакларына асылташ, муеннарына муенсалар итеп кадерләп кенә тагып йөртәләр икән». Яңгыр башланыр алдыннан, диңгез бакасы шул тамчыларның энҗе бөртекләренә әверелүен теләгән икән! Аның теләге тулысынча кабул булган!.. Елан исә үтә дә явыз теләк тели. Аның да теләге кабул була. Елан авызына тамган тамчыларның һәркайсы «әчедән-әче бик агулы зәһәр тамчыларга әйләнә». Әнә шул агу белән елан кешеләрне чагып үтерә. Шуның өчен еланның үзен күргән бер җирдә үтерергә тырышалар... Китерелгән өзекләрдән берничә мөһим нәтиҗә ясарга мөмкин:
1. Л. я. — шифалы яңгыр;
2. Л. я. башланыр алдыннан нинди теләк теләсәң, шул кабул була;
3. Шул ук вакытта легендада җитди бер каршылык та бар: Л. я.ның елан агуына әйләнүен берничек тә күз алдына китереп булмый! Әлеге мотив күңелгә ятмый. Чөнки ул Л.я.ның изгелеген юкка чыгара. Легенда авторы, ул кем генә булса да, мәсьәләнең әнә шул ягына игътибар итмәгән, күрәсең... Күзәтелгән легенданың кайбер мотивлары татар халык мәкальләре белән дә раслана: «Л. — рәхмәт яңгыры»; «Л. суын җиде ел сакласаң, энҗегә әверелә, имеш».
Л. я. башка халыкларда да (мәсәлән, башкортларда) шифалы дип саналган. Л. я. ява башлагач, яшьләр, баш киемнәрен салып, түбәндәге сүзләр белән теләк телиләр: «Эй Аллам, эй Тәгаләм, хәерләрең белән! Дәүләтләрең белән! Бәхетләрең белән! Бәла-казаң булмасын!» Бу өзек тә үзенчәлекле: яшьләр изге теләкләре белән Л. я.га мөрәҗәгать итәләр кебек: бу — саф мәҗүси ритуал. Шул ук вакытта анда *эй Аллам, эй Тәгаләм* сүзләре дә бар.
***195***
**Л**
Болары инде турыдан-туры ислам тәгълиматы белән бәйләнгән: мәҗүси ритуал үтәгәндә, Аллаһы Тәгаләгә мө рәҗәгать итү — соңгы гасырлар татар-башкорт мифологиясе өчен гадәти күренеш. Чөнки татарларда ислам дине мең елдан артык дәүләт, һәрхәлдә, ил-халык дине дәрәҗәсендә тора... Л. я.ның тылсымына ышану башкорт халкының «Куңыр бога» кобаерында да телгә алына. Анда түбәндәге сүзләр дә бар: «Җир кабыгы җыелу белән өр-яңа төс ала, җәйләүләрдә ямь-яшел үлән. Әнисенең: «Л. я.ына башыңны йу, авырмассың»,— дигән сүзе исенә төшеп, арыганына, тәненең чыныкканына карамастан, атлый бирә...» Яңгырның, бигрәк тә Л. я.ның, могҗизалы көченә ышану рус халкында да яхшы сакланган. Билгеле рус тарихчы-этнографы XIX йөз ахырында бу хакта түбәндәгеләрне язган иде: «Безнең халык яңгыр суын тирән ихтирам итә. Яз көне беренче яңгыр яуганда яланаяк һәм яланбаш урамга йөгереп чыгып, яңгыр суында коеналар. Шифалы яңгыр суын җыеп, шешәгә салып, тыгызлап ябып, киләсе язның беренче яңгырына хәтле саклыйлар; һәм ул һич тә бозылмый икән». Бу очракта да сүз Л. я. турында бара. Татар халкының якын күршеләре булган мордваларда да Л. я.га югарыда күрсәтелгәннәргә якын мөнәсәбәт булган. Яз көне яуган беренче яңгырның тәүге тамчылары аеруча шифалы, файдалы дип ышанганнар мордвалар: ул авыру кешене савыктыра, бала-чагага сау-сәламәт үсәргә ярдәм итә дип уйлаганнар. Шуңа күрә беренче яңгыр яуганда, бала-чаганы, яңгыр суында коенсын дип, урамга куып чыгара торган булганнар. Кызлар, бе ренче яңгыр суыннан йөзләре ап-ак була дип, битләрен юганнар. Л. я.ның шифасына, савыктыру көченә ышану берничә җитди аргумент белән нигезләнә:
1. Барыннан да элек, Су культы — Суга табыну белән аңлатыла;
***196***
2. Л. я. — озак вакыт «хөкем сөргән» салкын кыштан соң беренче мәртәбә тыныч кына яуган җылы, йомшак яңгыр;
3. Л. я. Югары Күктән ява. Димәк, ул барлык халыкларда билгеле булган Күк культы белән дә бәйләнгән.
*Әдәбият:* Ләйсән // ТТАС: 3 томда: 2 т.— Казан, 1979.— 349 б.; ТХИ: Риваятьләр һәм легендалар / Төз. С. Гыйләҗетдинов.— Казан, 1987.— 244 — 245 б.; ТХИ: Мәкальләр һәм әйтемнәр / Төз. Х. Мәхмүтов.— Казан, 1987.— 67 б.; БХИ: 3 т. Эпос / Төз. Ә. Сөләйманов.— Өфө, 1998.— 289 б.; *Максимов* С. В. Нечистая, неведомая и крестная сила.— М., 1996.— С. 136; *Девяткина Т. П.* Мифология мордвы.— Саранск, 1998.— С. 87—88.
**ЛОКМАН ХӘКИМ**, Коръән персонажы, анда Л. Х.гә багышланган махсус «Локман (Локман) сүрәсе» дә бар. Биредә сүз Л. Х. турында гына бармый билгеле. Л. Х. хакында Коръәннән соң барлыкка килгән чыганакларда җитди әһәмияткә ия булган яңалыклар юк дәрәҗәсендә. Шуңа күрә без әлеге сүрәнең Л. Х.гә багышланган өлешенә киңрәк тукталырга булдык: «Бервакыт Локман углына үгет бирә икән: «Углым. Син Аллаһтан башка (*уйдырма*) илаһка табынма. Күп илаһларга табынудан да зур гөнаһ юк! Без кешегә: ата-анаңа игелекле бул, дип васыять иттек. Анасы аны нинди кыенлыклар белән карынында йөртә. Ике ел буена сөтеннән аермаенча имезеп үстерә. Бәс, иң башта Миңа, аннан соң ата-анаңа шөкер ит, дип васыять иттек. Кайтарылыш бары Миңа гына булыр» (31:14). Мөэмин-мөселманнарга яхшы аңлашылганча, бу аятьтә түбәндәге фикерләр уздырыла:
1. Коръәнне буеннан-буена сугарган мәҗүсилеккә каршы көрәш идеясе; күпаллалык, Аллаһтан башка да илаһлар бар дип уйлау — мәҗүсилекнең төп үзенчәлеге;
2. Ата-ананы ихтирам итү. Бу яктан алар, Коръән тәгълиматы буенча, Аллаһтан соң икенче урында тора;
3. *Кайтарылыш* дигәндә Ахырзаман
күз уңында тотыла: Кыямәт көнендә каберләреннән күтәрелгән мәетләр Аллаһ каршында гына җавапка тартылачаклар.
Алдагы аятьләрдән күренгәнчә, кешеләр тирә-яктагыларны, бигрәк тә ата-аналарын Аллаһның барлыгына һәм берлегенә иман китерү юнәлешендә үгетләргә тиешләр: «Әгәр дә (*атаң-анаң*) сиңа мәгълүм булмаган берәр нәр сәне Миңа тиң күреп, сине шуңа (*инанырга*) ирексезләсә, аларга буйсынма. Ләкин дөньяда аларга игелекле бул. Миңа итагать иткәннәр белән бер юлда бул» (31:15). Үзеннән-үзе аңлашыла булса кирәк, әгәр адәм баласы Аллаһка ышанып, шәригать таләпләрен тулысынча үтәп барса, ул ата-анасын да ихтирам итә һәм, табигый, аларның ислам юлыннан баруын тели. Л. Х., күрәсең, чыннан да, бик тә акыллы, игелекле, мәрхәмәтле зат булган. Шуңа күрә ул, хаклы рәвештә Аллаһы Тәгаләнең мөмкинлекләрен бик югары бәяләп, улына да үтә дә сак булырга киңәш итә: «Әй углым,— диде Локман,— (*Игелекме ул, ялганлыкмы*) кылмышың хәрдәл (*гәрчич*) бөртеге хәтле генә булып, ул да тау кыясына яки күкләргә яки Җир астына яшерелгән булса да, Аллаһ (*Кыямәттә*) аны синең каршыңа чыгарып куяр» (31:16). Бу аятьне шәрехли башласак, бернәрсә ачыктан-ачык аңлашыла: югарыда кат-кат искәртелгәнчә, Аллаһы Тәгаләдән бернәрсәне дә яшереп яки Аннан кая да булса качып котылып булмый. Чөнки Аллаһ бар нәрсәне, хәтта адәм баласының иң тирәнгә яшерелгән уй, фикер, ниятләрен дә һәрвакыт белеп, күреп, сизеп тора... Алга таба Л. Х. үзенең улына тагын байтак файдалы киңәшләр бирә: вакытында намаз укырга; игелекле булып, яманлыклардан ваз кичәргә; авырлыклар килгәндә, сабыр итәргә; тәкәбберләнмәскә, масаймаска, борын чөереп йөрмәскә; җәмгыятьтә һәрвакыт тыйнак, табигый булып, тавыш күтәреп сөйләшмәскә (31:17—19). Ягъни һәрбер хак мөселман
**Л**
нинди яхшы, гүзәл сыйфатларга ия булса, Л. Х. дә улын шуңа өнди. Сүз биредә Л. Х.нең үз улы турында гына бармый: Бу дөньяда күпне күргән хәким буларак, ул барлык яшьләрне әлеге матур сыйфатларга ия булырга чакыра. Л. Х. исеме, кылган гамәлләре, вәгазьләре Коръәндә шундый югары бәя алгач, халык арасында, бигрәк тә ислам-мөселман дөньясында ул тагын да популярлашып китә. Бу очракта Коръән Борынгы Шәрекъ мифологиясе һәм ташъязма әдәбиятыннан килгән яшьләрне халыкта танылган аксакаллар үрнәгендә тәрбияләү алымына мөрәҗәгать итә. Ислам һәм Коръән, Борынгы Шәрекъ, бигрәк тә борынгы гарәп мәдәниятен тирәнтен өйрәнгән галимнәр фикеренчә, Л.Х. исеме гарәпләргә исламга хәтле дә яхшы таныш булган; Л.Х. — бик озак яшәгән акыл иясе; аның акыллы киңәшләре-вәгазьләре, кылган эшләре турында байтак риваятьләр, легендалар, хикәятләр иҗат ителгән. Соңрак ул язма әдәбиятның да актив героена әверелгән. Урта Көнчыгыш һәм Урта Азия халыклары арасында ул оста имче, дәвалаучы, табиб буларак та танылган, имеш. Коръән белгече академик М. Б. Пиотровский фикеренчә, Л. Х. образына тукталып, Коръән Борынгы Шәрекъ мәдәниятендә күптән мәгълүм булган *васыять* формасына мөрәҗәгать итә. Галимнең, һичшиксез, хаклы булуы югарыда Коръәннән китерелгән өзекләрдән дә җиңел аңлашыла. Ва сыятьнең эчтәлеге түбәндәге проб лемаларны берләштерә: Аллаһның барлыгы һәм берлеге; гый ба-дәт кылу — намаз; яхшы, изге гамәлләр... Әлеге таләпләрнең барысын да үтәгәндә, идеаль, хак мөселман образы барлыкка килә. Күпне күргән Л. Х. шул рәвешчә яшьләргә киңәшләр бирә. Татар рухи дөньясында Л. Х. образы Урта Көнчыгыш яки Урта Азиядәгедәй популяр түгел. Дөресен әйткәндә, гади халык аны белми дә! Аның образы Х. Ә. Ясәви, С. Бакыргани, Н. Исәнбәт кебек зыялы язучы-әдипләр иҗатын-
***197***
**Л**
да гына очрый. Х. Ә. Ясәви үзенең «Йөз тугызынчы хикмәт»ендә, «Мең яшьлек Локман калмады»,— ди. Н. Исәнбәтнең «Хәйләкәр Дәлилә яки «Мең дә бер кичә»дән бер кичә» (1956) комедиясендә Багдад шәһәре башлыгы һәм вәлисе (губернаторы) Әмир Халитнең яшь хатыны Хәлимә белән шул ук Ә. Халитнең элекке хатыны Хәбзәләм арасындагы түбәндәгечә сөйләшү китерелә: «*Хәлимә.* Ул инде. (*Кулын селки.*) Каткан киҗе кебек ике бөртек мыегы бар, сине өйләндерикме дисәң, шуны өскә таба борырга тотына. Чын, чын. (Хәбзәләмнең кергәнен күреп.) Әнә җүләрне чакырма, үзе килеп җитәр, ди... Хәбзәләм! Ишетәме соң! Л. Х. әйткән, имеш, ди, атасы
күп зина кылганның баласында бер кимчелек булыр, дип... Кара син шул шөкәтсезнең үзенә үзе соклануын!» Шул рәвешчә, төрки-мөселман дөньясында җитәрлек дәрәҗәдә популяр Л. Х. образы татар рухи дөньясында да чагылыш таба.
*Әдәбият:* Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 384—387 б.; *Пиотровский М.* Лукман // МНМ: В 2 т.: Т. 1.— М., 1987.— С. 77; *Пиотровский М. Б.* Коранические сказания.— М., 1991.— С. 149—156; *Климович Л. И.* Книга о Коране. Происхождение и мифология.— М., 1986.— С. 222—224; *Исәнбәт Н.* Кырлай егете. Пьесалар.— Казан, 1980.— 118 б.
**—**
***ъъ***
**МАНАРА**, төрле дини йолаларны башкару, һәрхәлдә, аларны башлап җибәрергә чакыру өчен таштан, кирпечтән яки агач-такталардан төзелгән чагыштырмача биек корылма. Аны «Татар теленең аңлатмалы сүзлеге», нигездә, ислам дине белән бәйләп, түбәндәгечә сурәтли: «Мәчет түбәсендә яки аның янында, гадәттә, түгәрәк, дүрт яисә күпкырлы тар конус рәвешендә эшләнгән биек корылма (мәзин шунда менеп азан әйткән, мәхәллә халкын намазга чакырган)». Биредә сүз, әлбәттә, ислам динендә гыйбадәт кылу урыны булган мәчет һәм аның М.сы яки М.лары турында гына бара. Шул ук вакытта һәр М. бары тик дини йолаларны үтәү өчен генә төзелә икән дип тә булмый. Шуны истә тотып, әлеге сүзлектә түбәндәге җөмлә дә өстәлгән: «Чиркәү түбәсендә яки аның янында чаңнар элү өчен (гадәттә, цилиндрик яки кырлы формада эшләнгән) тар биек корылма...» Мәчет М.сыннан аермалы буларак, чиркәү М.сы бик сирәк очракларда гына гыйбадәткә чакыру өчен хезмәт итә. Аның төп вазифасы күбрәк көндәлек тормыш мәшәкатьләре белән бәйләнгән: әйтик, авылда берәр бәла-каза, мәсәлән, янгын чыкса, халыкны чиркәү чаңын сугып җыялар. Зур дини, ә кайвакыт хәтта гадәти бәйрәмнәр вакытында да халыкны шул ук чаң белән чакыралар... Дини йолаларга бернинди катнашы булмаган М.лар да булырга мөмкин: Париждагы Эйфель М.сы — кеше кулы белән эшләнгән биек нокталарның иң биеге; Миландагы ава башлаган Пиза
М.сын искә төшерик. Ачыкланганча, Җир йөзендә әнә шундый ава башлаган — кыеш М.ларның саны 40 тан артык. Казандагы Сөембикә М.сы да шундый корылмалар хисабына керә! Мәчет, чиркәү, синагога М.ларының зур күпчелеге төрле дини йолалар, гыйбадәт кылу, намаз укулар белән нисбәтле икән, *М.* сүзе үзе дә, барыннан да элек, дини-мифологик ышанулар белән бәйләнгән булып чыга. Мәчет яки чиркәү М.ларын тар, кысан, әмма биек итеп төзүнең дә үз мәгънәсе бар бугай: алар илаһи Күккә, аллалар һәм фәрештәләр яши торган урынга якынрак булырга омтылалар. Мәсьәләнең тагын бер үзенчәлекле ягы бар: М.лар турында шактый бай мәгълүмат язма чыганакларның иң борынгыларыннан булган Тәүратта да бар. Яһүд патшасы Озия турында, мәсәлән, анда түбәндәгеләр әйтелә: Иерусалимда ул бик кызыклы машиналар ясый. Аларны кальганың почмакларында тө зелгән М.ларга күтәртеп куя да шул машина ярдәмендә дошманнарга каршы таш ата. Шул рәвешле, ул саклана һәм көчле патша буларак киң таныла (2 Пар 26:15)...
Җир йөзендәге иң мәшһүр, күп галим нәрнең, төзүче-архитекторларның игътибарын җәлеп иткән корылма — *Бабил М.сы* (Вавилонская башня)*.* Аның турында дистәләрчә мәкаләләр, китаплар, хезмәтләр язылган һәм языла. Ә кайбер галимнәр, мәсәлән, Тәүрат буенча зур белгеч, бу проблемага карата күп монографияләр язган Самуэль Хук фикеренчә, *нибары бер*
***199***
**М**
*миф турында гына сүз бара бит*. Чыннан да, нинди М. күз уңында тотыла соң?.. Бабил М.сына багышланган иң борынгы мәгълүмат Тәүратның «Яратылыш китабы»ндагы «Бабил М.сы» дигән бүлекчәдә китерелә: «Башлангычта бөтен кешеләр бер телдә, бер шивәдә сөйләшәләр иде. Алар, көнчыгыштан хәрәкәт итеп, Шинар үзәнлегендә үзләренә урын табып, шунда җирләштеләр». Шул рәвешчә, алар тыныч кына яши башлыйлар. Әмма бер генә телдә сөйләшүче бу халык бик тынгысыз булган, күрәсең: алар, төрле җирләргә таралып бетмик дип, балчыктан кирпеч сугып, бер шәһәр төземәкче булалар. Бу мәсьәләне махсус тикшергән галимнәр фикеренчә, әле генә китерелгән сюжет кайчандыр Бу дөньяда беренче шәһәр төзү турындагы риваять буларак яшәгән. Анда бернинди конфликт турында сүз дә булырга мөмкин түгел. Соң дәрәҗәдә кырыс конфликт М. төзү турындагы икенче бер риваятьтә китерелә. Шул ук тынгысыз, «эзләнүчән», «горур» кешеләрнең күңелендә бик тә куркыныч ният туа: «...үзебезгә бер шәһәр төзеп, башы күкләргә тиярдәй биек М. торгызыйк,— диделәр» (Ярат. к. 11:4). Менә бусы инде чыннан да хәтәр ният, чөнки Күктә Раббы яши: анда күтәрелеп, Раббыны борчып йөрергә беркемнең дә хакы юк. Ул Күктән иңеп болай ди: «Менә болар барысы да бер телдә сөйләшүчеләр, бер кавем кешеләре, әнә нәрсә эшли башлаганнар. Инде болар уйлаган эшләреннән кире кайтмаячак. Шуңа күрә, түбән иңеп, телләрен буташтырыйк, сөйләшкәндә бер-берсен аңламас булсыннар» (Ярат. к. 11: 6—7). Нәтиҗәдә Бабил М.сын төзү өчен җыелган бер телдә сөйләшүче халык Дөнья буйлап таратыла. Ә шәһәр Бабил дип атала башлый. Чөнки *Бабил* сүзе яһүдчә *бутау, буталу* дигәнне аңлата...
Татар халкы өчен исә иң кадерле һәм изге М. — ул Казанның соңгы ханбикәсе Сөембикә М.сы. Ул — татар
***200***
халкының, Татарстанның һәм Казан каласының милли символы. Бу М. турында да байтак мәкаләләр, очерклар, шигырьләр язылган. Сөембикә М.сы турындагы бәхәс-дискуссияләрнең төп проблемасы: аны кем һәм кайчан салдырган? Сөембикә-ханбикә үземе; яки М. Казан ханлыгын Рус дәүләте яулап алгач төзелгәнме? Татар халкында Сөембикә М.сын ханбикәнең үзе салдыруы турында фикер киң таралган. Шул ук фикер «Сөембикә бәете»ндә дә төп урынны алып тора: «Хан кабере өстендә кордырдым таш М., Дидем: «Үзем үлсәм дә, исеме күп елларга кала». Әмма бәеттә М. сугыш максатларында корылган дигән фикер дә бар. Бу хакта ханбикәнең көндәшләре «әләкләп», Мәскәүгә язып җибәрәләр: «Сугыш өчен Сөембикә М.ны салды»,— дип, тагын язган: «Кырымнан яңа гаскәр алды»,— дип».
Йомгаклап әйткәндә, М.лар, гадәттә, эре тарихи шәхесләрнең истәлеген мәңгеләштерү яки, дошманнар яу чапса, алардан саклану вазифаларын үтиләр. Бабил М.сы исә бик борынгы мифка нигезләнгән әдәби уйдырма булса кирәк.
*Әдәбият:* Манара // ТТАС: 3 томда: 2 т.— Казан, 1979.— 363 б.; *Урманче Ф.* Идегәй. Нурсолтан. Сөембикә.— Казан, 1997.— 132—136 б. *Фәхретдинов Р.* Сөембикә һәм Сөембикә манарасы // Сөембикә-ханбикә. Җыентык.— Казан, 2001.— 116—131 б.; *Гафури М.* Сөембикә манарасы // Шунда ук.— 149 б.; Вавилонская башня // Библия. Книги Священного Писания Ветхого и Нового Завета. Канонические.— М., 1994.— С. 19—20; Бабил манарасы // Тәүрат. Яратылыш китабы.— Казан, 2003.— 32 б.; *Левин И.* Вавилонская башня // МНМ: В 2 т.: Т. 1.— М., 1987.— С. 206—207; *Хук С.* Миф о Вавилонской башне / Мифология Ближнего Востока.— М., 2005.— С. 127—130; *Гече Г.* Вавилонская башня / Библейские истории.— М., 1988.— С. 76—78.
**МАНИХЕЙЛЫК**, Иран дини рефомато-ры, пәйгамбәр, дин өйрәтүче, М.ка нигез салучы, нык кына мификлаштырылган
*Мани* (216—277) исеменнән ясалган термин. М., гадәттә, дини-фәлсәфи, *эзотерик* тәгълимат дип билгеләнә. Бу сүз татарчага серле, яшерен, аерым кешеләргә генә аңлашыла торган белем дип тәрҗемә ителә. Гомумән алганда, һәрбер диндә ниндидер серлелек, яше-ренлек бар. Әмма М.та ул аеруча нык сизелә. М. —монотеизмга якын торган дин. III гасырда Якын Көнчыгышта барлыкка килеп, III—XI йөзләрдә Төньяк Африкадан башлап Кытайга хәтле тарала. Урта һәм Үзәк Азиядә үзенә җайлы жирлек табып, VIII—IX йөзләрдә уйгурларның дәүләт дине дәрәҗәсенә күтәрелә. М. яшәеш синкретизмына һәм дуалистик системага нигезләнә: яктылык — караңгылык, яхшылык — явызлык; үзендә христианлык, буддизм һәм Борынгы Шәрекътәге башка диннәрнең үзенчәлекләрен берләштерә. Капма-каршылыклы ике башлангычның бергә берегеп һәм мәңге үзара көрәшеп яшәве — М. тәгълиматының нигезен тәшкил иткән принцип. М.ка нигез салган Мураик — Мани исемен ала; ул фарсы кенәзләре нәселеннән. Иранда патша Шапур I (? — 272) чорында «пәйда була». Үзен Будда, Зәрдөшт (Зороастр) һәм Христос эшчәнлегенең дәвамчысы дип игълан итә. Фәрештә киңәше белән үз өен ташлап китә. Үз дине турында Сапор-Сабур (238 ел) патша сараенда вәгазьләр сөйли... Тик аны эзәрлекли башлагач, Көнчыгышка — Кытай, Һиндстан, Көнчыгыш Төркестан якларына юнәлә. 270 елда яңадан Персиягә (Иранга) кайта; биредә хөкем сөргән мөбәдләр белән дискуссияләр алып бара. Мани 277 елда серле һәм куркыныч шартларда һәлак була. Тик ул башлаган дини реформа өчен хәрәкәт туктамый. Аның варислары Мани язып калдырган «Серләр китабы», «Гигантлар китабы», «Дөреслек яктысы» кебек чыганакларга таянып эш итәләр. М.та дуалистик көрәш өч чорга бүлеп карала: 1. Яхшылык һәм Явызлык, Яктылык һәм Караңгылык, беренче чорда, үзара
**М**
көрәшеп булса да, бергә яшиләр;
2. Икенче чорда Явызлык Яхшылыкка, Караңгылык Яктылыкка һөҗүм итә. Нәтиҗәдә әлеге ике юнәлеш арасында кискен көрәш башлана;
3. Өченче чорда, Яктылык Караңгылыкны җиңеп, Яхшылык хакимияте башлана.
Үзенә кадәр булган диннәргә ничек кенә таянмасын, үз тәгълиматын урнаштыру һәм халык арасында тарату өчен, М. элеккеге диннәрне, бигрәк тә христианлыкны кире кагырга, инкяр итәргә тиеш була. Һәм ул шулай эшли дә. Әмма бик сак, тыйнак, үзара ихтирам саклап эш итә. М. ның төп таләбе: һәркем үзен үзе камилләштерергә тиеш! Күп илләрдә киң таралуына да карамастан, М. яһүд дине, христианлык һәм ислам кебек халыкара ортодоксаль диннәр дәрәҗәсенә күтәрелә алмый. Чөнки әлеге диннәр (аеруча христианлык) гасырлар буе М.ка каршы туктаусыз көчле көрәш алып баралар. Моның төп сәбәбен М.тагы «аллалар сугышы» принцибында күрәләр. М. тәгълиматы буенча, билгеле бер дәвердә Явызлык (Люцифер, Ахриман), Яхшылыкка каршы баш күтәреп, Галәмне үзенә буйсындырмакчы була. Һәм ул чак кына үз максатына ирешми кала: әгәр Явызлык Җиһанда үз хакимиятен урнаштырган булса, Галәмдә коллапс тулысынча җимерелү, юкка чыгу булыр иде. Әнә шул куркыныч алдында Галәмдә космик гармония урнаштыру көчләре барлыкка килеп, Галәм тулысынча җимерелүдән, һәлакәттән котылып кала. Бу глобаль җиңелүдән соң Явызлык, «Җирдә генә калып», аерым кешеләрнең тормышына һәрвакыт зыян салып тора. М.ның төп принцибын тәшкил иткән Яхшылык белән Явызлыкның үзара туктаусыз көрәше, сугышы һич тә юкка чыкмый. Һәм ул, Җиһанда кешелек яшәгәндә, мәңге дәвам итәчәк! М.ның төрки-татар дөньясына, аның фольклорына, әдәбиятына ни мө нә-сәбәте бар соң? Бу сорауга жавап бирү
***201***
**М**
өчен, мәсьәләнең ике аспектын истә тотарга кирәк: М. татарлар, бигрәк тә Идел буе татарлары арасында беркайчан да киң таралган, ниндидер шөһрәт казанган дини юнәлеш булмаган. Икенчедән, мәсьәләнең бу яссылыгы М. Х. Бакиров тарафыннан махсус һәм тирәнтен өйрәнелгән: аның «Шигърият бишеге» монографиясендә «Манихей дине һәм аңа бәйләнешле язма поэзия» дигән аерым бүлек бар. Укучыларның игътибарын шул монографиягә юнәлтеп, биредә кайбер гомуми фикерләргә генә тукталыйк. М. Бакиров язуынча, М. оешкан чорда борынгы төрки-татар мифологиясе элементларыннан да файдаланган. Мәсәлән, «Таң тәңресенә гимн»да Таң тәңресе буларак танылган Чулпан (Венера) йолдызына дан-мәрхәбә җырлана. Тәңре исеме үзе дә борынгы төрки-татар мифологиясеннән алынган. Таң йолдызын аллалаштыру эзләре татар халык иҗатында әлегә хәтле саклана: «Таң-таң ата, Чулпан калка, Чулпан таңны уята...» Хәер, *Чулпан йолдызының* үз мифологиясе бар.
М. Бакиров күрсәтеп үткән тагын бер мисалга тукталыйк: «Бүгенге көннәргә килеп җиткән,— дип яза галим,— төрки манихей әдәбиятына хас булган икенче жанр — тәүбә итү, ярлыкауны сорау догалары». Моннан тыш, тагын сүз «вәгазьләргә кушып сөйләнелгән хикәйәт һәм хикмәт жанрлары» турында да булырга мөмкин. Тик бу очракта да фикер Кытайда яки Монголиядә яшәүче татар кабиләләре яисә аларның элгәрләре — ата-бабалары хакында гына бара...
*Ә д ә б и я т:* РТС: В 4 т.: Т. 4.— Казан, 1959.— С. 405; *Рак И. В.* Зороастрийская мифология. СПб., 1998.— С. 57—60; *Тоно-ров В. Н.* Мани// МНМ: В 2 т.: Т. 2.— М., 1988.— С. 103—105; *Бакиров М.* Манихей дине һәм аңа бәйләнешле язма поэзия/ Шигърият бишеге. Гомумтөрки поэзиянең яралуы һәм иң борынгы формалары.— Казан, 2001.— 213 — 218 б.; *Грицанов А. А., Филиппович А. В.* Манихейство /Язычество.— Минск, 2006.— С. 317—324.
***202***
**МАҢГЫШ**, исемнең башка формалары: *Мангус, Мангад, Мангас.* Н. Н. Лосева, Н. С. Капустин, О. Т. Кирсанова һәм В. Г. Тахтамышев тарафыннан язылып, 2000 елда Ростов-Донда басылып чыккан «Мифологический словарь»да нигәдер әлеге исемнең биредә китерелгән формасы телгә алынмаган. Нәтиҗәдә билгеләмәдә дә хата киткән: «Монгол мифологиясендә зур гәүдәле ерткыч хайваннарга охшаган явыз затның исеме» диелгән анда. Күрәсең, бу затка объектив билгеләмә
A. А. Петросян тарафыннан «Героический эпос народов СССР» китабының беренче томына «Искәрмәләр»дә бирелә: *«Мангас* (мангус) — кешегә охшаган, әмма кешеләрне ашаучы зат. Буддизмга кадәрге шаманлык пантеонына керә. «Джангариада»ның борынгы чорларда барлыкка килгән аерым җырларында батырлар мангаслар белән сугышалар. Соңрак (ХV гасырда), «Джангариа-да» тулы бер эпопея булып оешкач, калмыкларның күп санлы дошманнары (ойратлар) мангас дип атала башлый». Бу билгеләмәләр берсе дә төгәл түгел. Чөнки аларда Себер татарлары эпосында җитәрлек дәрәҗәдә киң һәм үзенчәлекле чагылыш тапкан М. образы игътибардан читтә калган. Сүз Себер татарлары фольклорында ике вариантта сакланган һәм, академик
B. В. Радлов тарафыннан XIX йөзнең 60 нчы елларында язып алынып, галимнең киң мәгълүм күптомлыгына кертелгән «Ак Күбек» дастаны хакында бара. Дастанның һәм геройның исеме анда ике төрле итеп бирелә: Ак Кбббк, Ак Кббек. Саф татарча Ак Күбек була. Дастанның милли версияләре абакан-нарда, Алтай төркиләрендә һәм нугайларда да булган. Әсәр борынгы чорларга нисбәтле героик-мифологик дастаннар рәтенә керә. Димәк, аның эчтәлеге дә, төп геройлары да, нигездә, эпик-ми-фо логик характерда. Дастанның баш каһарманы Ак Күбекнең иң куркыныч дошманы — Коден-ханның улы М. Ак Күбек аңа каршы яу чыга. Бер-
берсе белән очрашкач, алар озак кына сөйләшеп торалар; әлегә аларның үзара дошманнар булуы турында сүз дә юк. Дастан киләчәктәге орыш-сугышны психологик яктан әзерләүгә шактый зур урын бирә. М. Ак Күбектән аңа (М.ка) үзенең бөркетен бүләк итүен үтенә. Ак Күбек аның бу үтенечен кире кага. Алга таба М. Ак Күбектән Кызыл Ор исемле атын бүләк итүен сорый. Ак Күбек аңа: «Синең бу кадәр затлы атны сатып алырдай байлыгың юк»,— дип җавап бирә. Төрки эпос өчен характерлы булганча, шунда ук батырның аты югары стильдә сурәтләнә: «Кызыл Орым кылыклы, Койган камыш колаклы, Тустыгандай тояклы, Сарымсактай азулы. Бәясен җиткерсәң алырсың, Бәясен син җиткермәсәң, Кызыл Орым калыр үземә...» Үзара сөйләшүләр уңай нәтиҗә бирмәгәч, ике батыр да бик яхшы сыйланалар. М., тәмам исереп, йоклап китә. Җөмләдән, эпик батырның исереп, йоклап китеп бәла-казага дучар булуы — төрки эпос өчен гадәти күренеш. Шундый ук мотив гомумтөрки «Алпамыш» дастанының да кайбер милли версияләрендә очрый. М. йокыга киткәч, Ак Күбек, форсаттан файдаланып, аны үтермәкче була. Борынгы чор кагыйдәләре буенча, Ак Күбекнең әлеге хыянәтчел теләге табигый дип кабул ителгән булса кирәк. Өстәвенә М. — коточкыч зур көчкә ия булган явыз зат. Аны гадәти юл белән генә җиңеп булмаячагын Ак Күбек бик яхшы белә. Башта Ак Күбек аны гади аркан белән бәйли — ул өзелә; аннан соң алты яшьлек үгез тиресеннән ясалган каеш белән бәйли — ул да өзелә; тимер кыршау белән беркетеп куймакчы була — нәтиҗә шундый ук булып чыга. Аптырап калган Ак Күбек, юлга чыгып, ак сакаллы картны очрата һәм: «Ничек М.ны бәйләп куярга мөмкин?» — дип сорый. Аксакал аңа: «Моның өчен кеше тиресеннән ясалган каеш кирәк»,— дип аңлата. Ягъни дастанның эчтәлеге бик борынгы чор карашларына барып тоташа. Әсәрнең
**М**
алдагы күренешләре дә шуны раслый: Ак Күбек әлеге картны үтереп, тиресен тунап ала. Үзенең бу коточкыч адымын ул карт инде «ашын ашаган, яшен яшәгән» дигән киң мәгълүм мәкаль белән акламакчы була. Батырның әлеге адымын аклау өчен, П. А. Фа-лев тагын бер көчле аргумент китерә: әлеге дастанның Бараба варианты билгеле бер дәрәҗәдә нугай версиясе белән дә нисбәтле булса кирәк, чөнки ул — ханның 60 яшькә җиткән картларны үтерү турындагы боерыгыннан башлана. Тарихи-этнографик чыганакларда билгеле бер яшькә җиткән карт-корыны үтерү турындагы мәгълүматлар күптән билгеле. Җөмләдән, бу хакта Идел буе дәүләтләре тарихына караган чыганаклар да хәбәр итә. Хәзәр каһаны язмышы турында Ибне Фад-лан мәгълүматларына караганда, анда патша хакимияте кырык ел дәвам итә икән. Әгәр ул тәхеттә бер генә көн артык утырса да, акылы кимеде, фикерләре ышандыру көчен югалтты дип, аны үтерәләр. Шулай да Ак Күбекнең әлеге коточкыч ниятен ничектер аклау өчен, тагын берничә сорауга җавап бирергә кирәк: Ак Күбек кемгә каршы сугыша соң? Кем ул М.? Дастанда М. — хан улы дип аталган. Бер карасаң, шул да җиткән кебек! Әмма проблемага «тирәнрәк үтеп керә» башласаң, мәсьәләнең бүтән яклары да ачыклана башлый: кайчандыр коточкыч мифологик зат М. исеме белән билгеле булган. П. А. Фалев мәгълүматлары буенча, монголларда һәм урянхайларда М. — явыз рух. Э. К. Пекарский бу сүзне якут һәм монгол телләреннән туймас, саран, убыр, бирән, явыз зат дип тәрҗемә итә. Урянхайларның «Кәрлә-карт Калдазын һәм явыз рух Мангыс турында» әкиятендә М. хакында нәкъ әнә шул сүзләрне әйтеп була. Хәер, М.ның нинди зат булуы турында дастанның үзендә дә тәфсилле сүзләр бар. Аны үтерү күренеше, натуралистик рухта булса да, коточкыч детальләр белән сурәтләнә: Ак Күбек,
***203***
**М**
М.ны ат койрыгына бәйләп, дала буйлап чаба. Ак Күбек үзе әлеге күренеш турында болай ди: «Кабыргасыннан ут чыккан — Атасы күрсен бу кыен — ай! Күкрәкләреннән ут чыккан — Инәсе күрсен бу кыен — ай!» Шул рухтагы сүзләр алга таба да дәвам итә. Хикәяләү торган саен киеренкеләнә барып, М.ның һәлак булуын сурәтләүдә югары эмоциональ дәрәҗәгә күтәрелә. Ләкин бу очракта да коточкыч зур физик көчкә ия булган М., соң дәрәҗәдә мәкерле булып, Ак Күбеккә төрле киңәшләр бирә башлый: Ак Күбек нәкъ менә М. әйткәнчә эшләмәкче була. Тик шул вакыт, халык эпосы әсәрләрендә кабул ителгәнчә, каяндыр «өченче көч» — Ак сакаллы карт яки Хозыр-Ильяс килеп чыга да батырны һәлакәттән коткарып кала һәм М.ны үтерә. Аның ничек һәлак булуы турында дастанда бер сүз дә әйтелми. Хәзер инде моның әллә ни әһәмияте дә юк!.. Нәтиҗә ясап, шуны әйтергә мөмкин: «Ак Күбек» дастанында хан улы буларак сурәтләнгән М. чынлыкта коточкыч физик көчкә ия булган, куркыныч, мәкерле явыз зат булып чыга. Дастанда сүз, нигездә, аның әкияти-мифологик сыйфатлары турында бара.
*Әдәбият:* Образцы народной литературы тюркских племён, живущих в Южной Сибири и Дзунгарской степи, собрал В . В. Радлов.— Ч. 4.— СПб., 1872.— С. 45—58, 142—152; Ак Күбек // ТХИ: Дастаннар / Төз. Ф. Әхмәтова.— Казан, 1984.— 81—89 б.; *Урманчеев Ф.* Ак Кубек / Героический эпос татарского народа.— Казань, 1984.— С. 130—146; *Фалев П. А.* Ногайская сказка об Ак Кобеке // Сб. музея антропологии и этнографии при Российской Академии наук.— Т. 5. Вып. 1.— Петроград, 1918.— С. 189—196.
**МӘГАРӘ**, христиан һәм ислам диннәрендә мөһим урын алып торган мифологик категория. Халыкара мифология мәгълүматларыннан билгеле булганча, М. — ниндидер яшерен, тышкы дөньяга, яктылыкка каршы торган серле урын; кайбер сыйфатлары белән
***204***
гадәти өйне дә хәтерләтә. Тик өйдән аермалы буларак, ул тау-ташлар арасында урын ала. Шуңа күрә ул *тау тишеге* дип аңлатыла да. Кайсыдыр яклары белән М. Үлем һәм Үлеләр дөньясына да, Тәүге Тәртипсезлеккә — Хаоска да охшаш. М.дә гадәти акыл, уй-фикер белән генә эш йөртеп булмый. Анда кешенең ишетү, сизү, тою сәләте төп урынны ала. М. — сакраль урын; анда йә җинаятьчеләрне тимер чылбыр белән таш диварларга беркетеп куялар; йә җинаятьчеләр үзләре шунда качып гомер итәләр. Тәүратта хәбәр ителгәнчә, яһүдләр, патшалар, пәйгамбәрләр һ. б. вакытлыча М.дә качып торалар. Тәүраттагы М.ләрнең иң мәшһүре — җиде үсмернең берничә йөз елга йокыга талып, эзәрлекләүчеләрдән котылып калуын «тәэмин иткән» М. Борынгы легендалар буенча, христиан динен кабул иткән җиде үсмерне Рим императоры Деций (249—251) туктаусыз эзәрлекли; аларның яңадан мәҗүсилеккә кайтуын таләп итә. Үсмерләрне М.гә ябып, тишеген ташлар белән ябып куялар. Алар 300 елга йокыга талалар. Мәрхәмәтле император Феодосий II (408—450) чорында алар уяналар (легенданың бу версиясендә йокы вакыты нык кына кыскартылган). Алар уянган чорда христианнарны инде беркем дә эзәрлекләми икән: М. әлеге үсмерләрне, христианлык өчен куркыныч чордан «йолкып алып», үз эчендә саклый. М.нең сере, тылсымы әнә шунда күренә дә инде! Ә инде җиде үсмернең уянып М.дән чыгуы христиан тәгълиматы урнаша башлаган елларга туры килә, әмма ул тарихи дәвер, чыннан да, якты булсын өчен, үсмерләрнең М.дән чыгуы таләп ителә. Күзәтелгән легенда Коръәннең «Кәһаф (Мәгарә) сүрәсе»ндә дә чагылыш таба: «Ул үс-мер-егетләр мәгарәгә кереп качты һәм ялвара башладылар: «Йа Раббыбыз, зинһар, безне рәхмәтеңнән ташлама. Безгә котылырлык тугры юл күрсәт»,— диделәр. Шулай итеп, Без ничәмә-ничә елларга аларның колакларын томала-
дык (*М.дә йокыга талдырдык*). Әсхабе кәһаф (*үсмер егетләрнең М.дә күпме уздырганнарын*) мөддәтен кайсы як (*кайсы кавем*) яхшырак хисаплап чыгарыр икән дип, ахырда Без аларны уяттык» (18: 10—12). Кыскача күзәтелгән легенда байтак фәнни хезмәтләрдә тикшерелә, һич югы телгә алына. Тик аның эчтәлеген һәм мәгънәсен аңлау өчен, Тәүрат һәм Коръәнне яки шул проблема белән бәйле рухани фәнни әдәбиятны белү таләп ителә. Мәгълүм ки, гарәпләр яшәгән җирләрдә чүлләр генә түгел, тау-ташлар да, М.ләр дә еш очрый... Бәлки шуның белән бәйле рәвештәдер, М. Әбүбәкер белән Мөхәммәд г-м язмышында да хәлиткеч роль уйный. Бу очракта инде сүз Саур тавы һәм шундагы М. турында бара: кяферләр эзәрлекләвеннән Әбүбәкер белән Мөхәммәд г-м әнә шул М.гә качып котылып калалар. Легендалар буенча, аларга ярдәмгә Аллаһы Тәгалә Үзе килә. Бу мәсьәләне профессор Ф. Яхин җентекләп өйрәнә. Коръәндә һәм ислам дине тарихында мөһим урын алып торган М. темасы татар язма әдәбиятында да билгеле бер чагылыш таба. Әйтик, Казан ханлыгы чоры шагыйре Мөхәммәдьяр (1497— 1549) иҗатында. К. Насыйриның (1825—1902) «Әбүгалисина кыйссасы» бик күпләргә мәгълүм булса кирәк. Билгеле булганча, биредә Әбүгалисина дигәндә Урта Азиянең бөек галиме, энциклопедист, табиб, философ, астроном, шагыйрь Ибне Сина — Авиценна (980—1037) күз уңында тотыла. Дөрес, К. Насыйри кыйссасы халык легендалары нигезендә язылган. Аның реаль Ибне Синага бернинди катнашы юк, дияр идең, алар икесе дә — искиткеч тирән белемле, киң эрудицияле галимнәр. Әбүгалисина үзенең энесе Әбелхарис белән бергә бер ел буе могҗизалы М. эченә бикләнеп белем алалар. Нәтиҗәдә Әбүгалисина белем һәм эрудиция генә түгел, бихисап могҗиза-тылсымнарга да ия зат булып чыга. «Үз дәвере» узгач, М. проблемасы
**М**
нык кына тарая һәм саега. М. үзенең борынгырак чорларда булган серлелеген, шомлы шаукымын, тыл-сым-могҗизасын югалта башлый яки әлеге сыйфатларның аерым төсмерләре генә кала. Гомумтөрки эпос «Идегәй» дастанының башкорт версиясе «Изеүкәй менән Морадым»да да тау тишеге М. ге ройлар язмышында билгеле бер роль уйный. Шуңа карамастан беркадәр серле-сихерле, куркыныч-шомлы М. образы, байтак гасырлар аша узып, безнең көннәргә хәтле килеп җитә һәм чорыбызның иң талантлы шагыйрьләреннән булган Зөлфәт иҗатында билгеле бер чагылыш таба. Аның «Сәер» шигыре (1998) татар халкының киң мәгълүм галиме, борынгы әдәбият, бигрәк тә кульязма китаплар белгече Альберт Фәтхи истәлегенә багышланган: «Ят күзләрдән качып кына серне Укый торган Серле М. Әле генә нур бөркисе итте Яшьләр яшәр яңа көннәргә». Шагыйрьнең «Эчем яна, тышым яна...» дигән шигыренең багышламасында «Шагыйрь Әхмәтҗан ядкәре» дип язылган: «... Богемалы безнең «М.не» Тутырып ул үзе җыр суза — Җыры да бит аның үзе сымак Шук та, сагышлы да, моңсу да...» Күренүенчә, серле, сәер М. образы, еллар-гасырлар кичеп, безнең чорга да килеп җитә. Тик үзенең серен, шомын, тылсымын һич тә югалтмый.
*Әдәбият:* Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 273, 274 б.; Коран / Пер. смыслов и комм.
B. Пороховой.— Дамаск-М., 1996.— С. 314— 326; *Топоров В. Н.* Пещера // МНМ: В 2 т.: Т. 2.— М., 1988.— С. 311—312; *Нестерова О. Е.* Семь спящих отроков // Там же.—
C. 426—427; *Пиотровский М. Б.* Кораниче-ские сказания.— М., 1991.— С. 134—137; *Яхин Ф.* Пәйгамбәребез Мөхәммәд.— Казан, 1999.— 188—192 б.; *Насыйри К.* Әбүгалисина кыйссасы/ Сайланма әсәрләр: 2 томда: 1 т.— Казан, 1974.— 207—333 б.; *Зөлфәт*. Йөрәгемне былбыл чакты.— Казан, 1999.— 316, 341 б.
***205***
**М**
**МӘДРӘСӘ** ( *гар*. мәктәп); мөселманнарда урта һәм югары сыйныфлары булган дини уку йорты; мәчет эчендәге бер бүлмәдә яки мәчет янындагы бинада урнаша. Дин һәм фикъһе гыйлемен укыта торган беренче М.ләр X гасырда Урта Азиядә һәм Хорасанда барлыкка килә. М.ләрдә, кагыйдә буларак, мөселман руханилары: мәчетләр өчен имамнар, шәригать буенча хөкем итүче казыйлар, М.ләрнең үзләре өчен мөдәррисләр, хәлфәләр һәм мөселман илләре өчен дәүләт хезмәткәрләре әзерләнә. Нигездә, ислам уку йорты булган М.ләрдә, махсус программа буенча Коръәнне үзләштерү һәм ятлау, аның тәфсирен, хәдисләрне өйрәнү мәҗбүри булган. Коръән, хәдисләр һәм ислам дине белән бәйле рухани фәнни әдәбиятның төп өлеше гарәп телендә булганга, М. шәкертләре гарәп телен дә яхшы үзләштерергә тиеш булганнар. Дөресен әйткәндә, тырыш шәкертләргә, гарәп һәм еш кына фарсы телләре аша, чит ил, һич югы Шәрекъ һәм гарәп илләре әдәбияты һәм мәдәнияте белән беренчел чыганаклар аша танышу мөмкинлеге ачылган. Идел буенда яшәүче татарлар да моннан читтә калмаган. Чөнки татар халкының элек-электән китап яратуы, киң һәм тирән белемгә омтылуы — күптән ачыкланган хакыйкать. XIX йөзнең икенче яртысыннан башлап М.дә шәкертләр дини дәреслекләр белән генә чикләнмичә, дөньяви, көндәлек тормышта таләп ителәчәк белем дә алганнар. Җәмгыять үсеше шуны таләп иткән. Кайбер татар М.ләренең даны бөтен тирә-якка таралган. Әйтик, татар халкының танылган язучылары, әдипләре, галимнәре Казандагы «Мөхәммәдия», Арча якларындагы Кышкар, Әгерҗедәге Иж-Буби М.ләрендә белем алган. XX йөз башында Уфадагы «Галия», Оренбургтагы «Хөсәения» М.ләре тел, әдәбият, мәгърифәт үсешенә зур өлеш керткән. Бу М.ләрнең төп үзенчәлеге шунда: аларда уку-укыту эшләрен яңача, прогрессив җәдит ысуллары белән алып
***206***
бару алгы планга чыккан. Бу М.ләрнең кайберләре татар мәгърифәтчелеге үсешендә аеруча зур роль уйный. Мәсәлән, XIX йөз ахырында — XX йөз башында «Галия» М.се татар халкының алдынгы вәкилләре өчен данлыклы белем учакларының берсенә әверелә. Анда тирә-якта киң танылган зыялылар укыта. Прогрессив М.ләрнең алга китүен даими тәэмин итеп торган тагын бер процесс турында махсус әйтеп үтү таләп ителә: ул елларда татар байлары арасында иганәче-меценатлар барлыкка килеп, төрле М.ләрнең үсешенә матди ярдәм күрсәтеп торалар. Мәсәлән, шундыйлардан Садри Нәзиров, Суфия Җантурина 1906—1907 елларда «Галия» М.се өчен таштан өч катлы яңа бина төзеп бирәләр. Дин теориясе һәм тарихы буенча фәнни тикшеренүләр күрсәтүенчә, әлеге М.нең программасы бик бай булган. Анда укытылган кайбер фәннәрне генә атап үтү дә моны бик ачык күрсәтә: Коръән Тәфсире, Хәдисләр, Ысуле хәдис (Хәдисләрне өйрәнү ысуллары), Сирател Нәби (Мөхәммәд пәйгамбәрнең тәрҗемәи хәле), фикъһе (мөселман хокукы — юриспруденция), гарәп теле, татар теле, рус теле, тарих, төрки-татар тарихы, җәгърәфия, арифметика, алгебра, геометрия, психология, педагогика һ.б. М. укытучылары арасында танылган язучылар, әдипләр, галимнәр дә зур урын алып торган. Татар М.ләрендә Россиянең байтак төбәкләреннән: Ка-закъстаннан, Төркестаннан, Кырымнан, Кавказдан килеп укыйлар. «Галия» М.сендә укыган шәкертләрнең 224 е читтән килгән була; анда 17 мең татар баласы белем ала; алар Россиянең 28 губернасында эшлиләр, 230 мәктәп һәм М.ләрдә укыталар. «Галия» М.сен тәмамлаучылар арасында мәшһүр шә хесләр дә зур урын алып тора: М. Гафури, Г. Ибраһимов, Ш. Бабич, Х. Туфан, С. Кудаш; үзбәк язучысы Мир мөхсин Шермөхәммәдев; казакъ шагыйре һәм язучысы Бәйембет Май-лин, язучы һәм журналист Жиенгали
Теләпбиргәнов, Кырым татарлары Гомәр Ипеч, Абдулла Лятиф-задә, Мемет-Күзәт; кыргыз язучысы, тарихчы Османлы Садыйков һ.б. Танылган татар галимнәре арасында да шул ук М.не тәмамлаучылар аз түгел: Г. Алпаров, Н. Хәким, Г. Нигъмәти, В. Мансуров; кыргыз теле белгече И. Арабаев һ.б. «Галия» М.се тарихыннан китерелгән мәгълүматлар төрки-татар дөньясында киң танылган Казан губернасындагы «Мөхәммәдия» һәм Вятка губернасының Сарапул өязе Иж-Буби авылы М.се тарихлары һәм эшчәнлекләре белән дә тулысынча раслана. Әлеге һәм башка татар М.ләре төрки-татар дөньясының рухи һәм рухани вазгыятендә, мәгърифәтчелек үсешендә бик зур һәм җитди прогрессив роль уйныйлар.
Шул ук вакытта татар М.ләре тормышын язма әдәбият әсәрләреннән өйрәнә башласаң, үзенчәлекле тенденцияләрне дә очратырга мөмкин: классик язучыларыбызның кайберләре татар М.ләре эшчәнлегенә кире бәя бирәләр. Ф. Кәрими үзенең «Хыялмы? Хакыйкатьме?» (1908) повестенда түбәндәгеләрне яза: «...ул бичара атамның рус мәктәбенә кергәнче берике ел эчендә бәңа белдерәсе килгән нәрсәләрен үгрәтергә — унар, унбишәр ел М.дә яту да аз була икән...» Биредә әле XX гасыр башы М.ләренә кире мөнәсәбәт әллә ни сизелми, шуңа ишарә генә бар. Г. Тукай исә мәсьәләгә башкачарак якын килә һәм М.гә, шундагы хәлфәләргә карата 1912 елда үзенең кискен сатирик «Авыл М.се» шигырен яза: «М. дип нәрсәдер асрый агайлар җилкәсе, нәкъ эче азган мөрит, мәҗнүн ишаннар хилкъәсе» (*хил-къә* — түгәрәкләнеп утыру). Алга таба шагыйрьнең теле тагын да үткенәя. Шигырь хәлфә турындагы түбәндәге сүзләр белән тәмамлана: «Килбәте булгач кабахәт, уйладым: Иблистер ул; Бу сасы ис, кем белә, шуннан чәчелгән истер ул». Мулла, ишан, имамнарга кискен кире карашта торган Г. Тукай
**М**
өчен әлеге сүзләр — гадәти күренеш. Ә менә шул ук елларда яшәп иҗат иткән Г. Исхакый мәсьәләгә башка-чарак якын килә. «Ике йөз елдан соң инкыйраз» (1903) повестенда ул М.ләрнең бик авыр хәлдә калуы турында яза: «М.ләргә карасак, аларда да өмет юк иде. Иске М.ләр замана үтә-үтә искереп, хәрабә хәленә килгәннәр...» Нәтиҗәдә байтак М.ләр ябылган, башкалары ябылу алдында калган... Бу мәсьәлә язучыны иҗатының башлангыч чорында ук борчый башлый һәм гомер буе дәвам итә булса кирәк: үзенең беренче «Тәгаллемдә сәгадәт, яки Гыйлем үгрәнүдә рәхәт гомер» хикәясендә (1899) М. турында Хәлим исеменнән түбәндәге сүзләр әйттерелә: «*Хәлим*. М.гә тел тиермә, атам, М.— гыйлем казаны, дин сакчысы, динне мөдәррисләр, голямалар саклыйлар, алар барысы да бервакыт шәкерт булган булалар, алар булмаса, безнең надан халыкның зарардан башка бер нәрсәсе юк, аларга тел тиерү дингә тел тиерү була, дингә һәрвакыт шөкранәдә булырга кирәк».
*Әдәбият:* Мәдрәсә// Ислам. Белешмә-сүзлек.— Казан, 1993.— 92—99 б.; *Кәрими Ф.* Аурупа сәяхәтнамәсе. Хыялмы? Хакыйкатьме? / Морза кызы Фатыйма.— Казан, 1996.— 118—148 б.; *Тукай Г.* Әсәрләр: 5 томда: 2 т.— Казан, 1985.— 203 б.; *Исхакый Г.* Тәгаллемда сәгадәт, яки Гыйлем үгрәнүдә рәхәт гомер / Әсәрләр: 15 томда: 1 т.— Казан, 1998.— 32 б.; *Исхакый Г.* «Ике йөз елдан соң инкыйраз» / Шунда ук.— 194 б.
**МӘЕТ ҖИРЛӘҮ**, үлгән кешене күмү белән бәйле конкрет гамәлләр, төрле ырымнар һәм йолалар. Бик борынгы заманнарда мәеттән курку киң таралган күренеш булган. Чөнки ул чорларда кешеләр үлемнең чын мәгънәсен аңламаганнар, берничә дистә ел буена бу якты дөньяда яшәгән адәм баласының, гомумән, юкка чыгуын берничек тә күз алдына китерә алмаганнар. Мәеттән курку әнә шундый карашларның нәтиҗәсе булган булса
***207***
**М**
кирәк. Әмма бу каршылыклы карашлардан тора-бара *ата-бабалар культы* һәм мәетне ихтирам итү барлыкка килә. Ниндидер психологик закончалыклар буенча, курку ихтирамга әверелә. М. җ. белән бәйләнгән катлаулы йолалар комплексы әнә шул дәверләрдә оеша башлаган булырга тиеш. Дөрес, соңгы берничә гасырда татарларда ислам йолалары беренче планга чыга. Кайвакыт мәҗүси йолаларга хас кайбер үзенчәлекләр дә саклана. М. җ. алдыннан иң җитди момент — үлгән кешене юу. Бу эшкә керешер алдыннан, әзерлек гамәлләре башкарыла: көзгеләр каплап куела. Суга ике чиләк, табагач, көрәк алып баралар. Берәр дога («Аятелкөрси») укып, су тулы ике чиләкнең өсләрен яулык белән каплыйлар һәм аны тыныч кына, артка бер тапкыр да әйләнеп карамыйча алып кайталар... Борынгылар кеше Теге дөньяда да ничектер гомер кичерә, үзенчә яши дип уйлаганнар. Димәк, аның Бу дөньядагы кайбер әйберләре Теге дөньяда да сакланырга тиеш (әйтик, күлмәге). Татар теленең урта һәм мишәр диалектларында «Ахирәт күлмәге» дигән атама бар (гар. \*Ахирәт —\*Теге дөнья). Мәет гәүдәсенә беренче кат кидерелә торган күлмәк әнә шулай атала. Төрле диалект-сөйләшләрдә ул башкача да аталырга мөмкин: Оҗмах күлмәге, кәфен, кипен һ.б. Кәфенне мәетне югач әзерлиләр. Кайбер якларда аның яшел төсле булуы таләп ителә. Ислам кануннары буенча, мәетне өйдән алып чыкканда, тәһлил әйтәләр: «Лә иләһә иллә Аллаһ» — «бер Алладан башка Алла юк». Кабер казыганда да төрле гореф-гадәтләр, йолалар үтәлә: мәсәлән, кабер башлаучыга яки ләхет алучыга берәр бүләк бирелә (күлмәк, тастымал). Кабер өстенә дә берәр нәрсә куела: такта, һәйкәл, чардуган. Такта яисә һәйкәл, гадәттә, артыш агачыннан ясала. Чөнки ул бик озак череми саклана: «Үлдем исә, каберемне Ләхет белән казыгыз. Артыштан башмата салып, Исемемне языгыз». Кабер өстенә
***208***
таш яки металл корылма, һәйкәл куюның бик ерактан килгән мифологик нигезләре бар. Борынгы кешеләр мәет, кабереннән чыгып, безгә зыян китермәгәе дип аннан курыкканнар. Мәет чыга алмасын дип, кабер өстенә таш кисәге куеп калдыра торган булганнар. Заманалар узып, кешеләрнең фикерләү дәрәҗәсе үсү белән бергә кабер өстендәге таш та тора-бара билгеле бер һәйкәлгә әверелгән. Әмма мәетне өйдән алып чыгып китү белән эш бетә дип уйлау дөрес булмас иде. Мәсәлән, Әстерхан татарларында мәетне алып чыккач, капканы, ишекне бикләп, балта белән уңга-сулга селтәнеп, үлемне куарга, һич югы аның юлын кисәргә тырышканнар: бу ишектән кабат мәет чыкмасын, янәсе! «Мәет чыккач», идәнне себерәләр һәм юалар: үлемнең биредә бернинди эзе дә калмасын. Казан татарларында һәм мишәрләрдә мәет чыккан өйдә өч көн аш әзерләмиләр, гомумән тукланмыйлар. Шул ук вакытта мәет күмгән көнне өйдә аш мәҗлесе җыелырга да мөмкин: анда мөселман рухание катнашырга һәм дога кылырга тиеш. Үлгән кешегә ихтирам йөзеннән мөселманнарда аның өчесен, җидесен, кырыгын һәм елын уздыралар. Бу көннәрдә, борынгы ышанулар буенча, махсус азык әзерлиләр. Мәетне искә алу төрле якларда төрлечә уздырылып, аш-су да төрлечә булырга мөмкин. Тик ике кагыйдә, һичшиксез, саклана: хә тер көне дөрес билгеләнергә тиеш һәм бу көн шау-шусыз, җыр-биюсез һәм, әлбәттә, эчемлексез уздырылырга тиеш. Әлегә кадәр безнең фольклор фәнендә Казан татарларында, мишәрләрдә һ.б. кайбер этник төркемнәрдә мәет җирләгәндә бернинди җырлау, елап җыр-шигырь әйтү, көйләп сыктау булмаган дигән караш хөкем сөрде. Ислам динен нык саклаган кавемнәрдә мондый күренешләр күзәтелмәгән, билгеле. Әмма борынгы болгарларда, мәсәлән, бер төркем ирләр мәет өстендә үз-үз-ләрен кыйнап, шау-шу кубарып, кычкырып елый торган булганнар. Әмма
болгар-татарларда ислам тәгълиматы киң таралгач, әлеге йолалар онытылган. Ә инде кайбер этник төркемнәрдә мәетне елап-сыктап, җыр яки билгеле бер ритм га салынган сүз тезмәләре әйтеп озату гадәте әби-бабайлар күңелендә безнең көннәргә хәтле сакланган. Шу ның кайбер конкрет мисалларына тукталып үтик. Әстерхан татарларында, мәет әле түрдә ятканда, ярым чәч-мә-ярым шигырь теле белән хушлашу гадәте булган: «Мине хөрмәтли торган иде, ау, Мага авырлык салмый торган иде, ау, Ыриза булып кит, анам, Кичер инде килешмәгән җирем булса». Себер татарларында мәет белән хушлашканда, аңа төрле теләкләр теләгәннәр: «Алланың рәхмәтендә булсын, Урыны оҗмахта булсын, Караңгы каберләре ярык (якты) булсын, Иманы юлдаш булсын». Билгеле булганча, мәетне җыр-лап-сыктап, төрле көйле сүз тезмәләре бе лән озату — татар халкында ислам кануннары таралганчы булган йола. Ислам мифологиясе киң тамыр җәйгән Урта Идел татарларында ул сакланмаган. Шул ук вакытта икенче бер бик тә үзенчәлекле күренешкә игътибар итми мөмкин түгел: мәет күмгәндә җырлана, көйләп әйтелә торган сүз тезмәләрендә, гадәттә, шул ук ислам өйрәтүләре һәм ислам мифологиясе үзенчәлекләре чагыла. Югарыда китерелгән мисалларда бу ачыктан-ачык күренеп тора. Аерым очракларда мәетне озату белән бәйле елауларның эчтәлеге бик гади булган: ул конкрет бер кешенең үлеме һәм аны җирләү белән турыдан-туры бәйләнгән. Мордва-каратайларда (татарлашкан мордваларда), мисалга, кеше җан биргәч тә җырлап, шигъри сүз әйтеп елый башлыйлар. Һәм бу гамәл мәетне күмгәнче, хәтта күмгәч тә дәвам итә. Искәртелгәнчә, бу җыр-сүзләрнең эчтәлеге бик гади һәм конкрет: «Ад'икаем (әнекәем) үл де мына, җылатып илттем гүрләр өстенә (зиратка). Ад'икай дим, кайсы сан дугачтан тыңларым инде синең та вышыңны. Кайсы җилдән көтәрем
**М**
инде сине, Кайсы җулга карасам, каян гына Көтсәм дә син булмассың инде, ад икай...» Искәртелгәнчә, М. җ. белән нисбәтле һәрбер мәҗлес тыныч, салмак бара һәм билгеле бер дәрәҗәдә кайгы-хәсрәтле тантана белән сугарылган була. Аерым этник төркемнәрдә мәетне искә алу мәҗлесләрендә трагик яңгырашлы җырлар да башкарылырга мөмкин. Мәсәлән, Түбән Кама ягы керәшеннәрендә мәетне искә алу мәҗлесендә татар халкының бик борынгы шигъри традицияләренә нигезләнгән искиткеч матур җырлар яңгыравы билгеле: «Әйдәгез лә, туганайлар, ай сунарга Төлке аяккайларын ла тунарга. Урыннары җәйгән, киеме калган, Туганайлар, кайтмый ла кунарга...» Күзәтелгән мәгълүматлар һәм конкрет әсәрләр күрсәтүенчә, кайчандыр татар халкында М. җ. йолалары шактый бай һәм гаять үзенчәлекле эчтәлеккә, эмоциональ яңгырашка ия булган музыкаль-драматик күренеш формасында барган. Еллар, гасырлар узгач, бигрәк тә Идел буенда, хәтта Себердә дә ислам тәгълиматы һәм мифологиясе киң тамыр җәйгәч, әлеге йолаларның эчтәлеге дә, формасы да җитди үзгәрешләр кичергән.
*Әдәбият: Рукайя М. Ислам.—* М., 1999.— С. 266—274; *Исхакый Госман.* 37 нче зур гөнаһ. Мәет өстендә кычкырып елау/ Динсез яшәп булмый.— Казан, 2000.— 232— 233 б.; *Баязитова Ф.С.* Күмү һәм искә алу йолалары/ Әлмәт төбәге татарлары.— Казан, 2001.— 194—203 б.; *Баязитова Ф. С.* Үлгән кешене күмү һәм искә алу йолалары/ Әстерхан татарлары.— Казан, 2002.— 182—215 б.; *Баязитова Ф. С.* Күмү һәм искә алу йолалары/ Татар-мишәр рухи мирасы.— Казан, 2003.— 160—169 б.
**МӘЕТ КҮМҮ**, бу очракта инде сүз, нигездә, М. к.нең аеруча үзенчәлекле яклары һәм аларның фольклорда һәм язма әдәбият әсәрләрендә чагылышы турында барачак. Фәндә ачыкланган мәгълүматлар буенча, Кешелек тарихында моннан 100 мең еллар элек һәр кешенең *үз җаны* (индивидуальная
***209***
**М**
душа!) бар дигән төшенчә барлыкка килә. Шуның белән бергә, шул ук чорларда М. к. йолалары оеша башлый. Бу мәсьәләгә нисбәтле иң борынгы язма чыганакларда теркәлгән мәгълүматлар Авестада һәм Тәүратта китерелә. Авестаның «Видевдат» дип аталган китабында «Күмү йоласы һәм «мәетнең әшәкелеге»ннән ритуаль чистарыну» дигән зур гына махсус бүлек тә бар (96—112 б.). Зәрдөштлектәге М. к. йолаларының байтагында ислам шәригате белән аваздашлык та булырга мөмкин [ак кәфен, кәфенләү, юу (зәрдөштлектә сыер сидеге белән)]. Дөрес, зәрдөштлекне тотучылар мәеттән тизрәк котылу ягын кайгырталар. Тик шуны әйтеп үтәргә кирәк: зәрдөштлектә торган зат Бу дөньядан киткән кешенең җаны турында гомер буе кайгыртып, төрле йолалар үтәп тора. М. к. белән нисбәтле тагын бер йола буенча мәетне, ерткыч кошлар тизрәк ашап бетерсен дип, агач башында ясалган махсус җайланмада калдырып китәләр. Бу йоланың ниндидер үзенчәлекләре татар халык иҗатында да чагылыш таба. «Патша малае, аның анасы, юлбарыс һәм башкалар» әкиятендә, мәсәлән, түбәндәге сүзләр дә бар: «Патша егетне күмәргә жәлли. Алтын сандык эшләтергә бирә. Егетне алтын сандыкка салалар да, сагынганда барып карар өчен, алма бакчасына агач башына илтеп асып куялар». Бу очракта борынгы йоланың «аристократик варианты» турында сүз бара. Башкорт халык әкияте «Етем кыз менән мулла»дагыга якын күренеш чагылып китә: ятим кызга бер әби сихерләнгән күлмәк кидерә. Кыз аңын югалтып егыла. Кызның иптәшләре бик кайгыралар, елыйлар, кызны бер агач башына бәйләп китәләр: «Биек җиргә куйыйк, бөтен кеше күреп соклансын»,— дип. Тагын да борынгы язма чыганакларга мөрәҗәгать итсәк, Тәүратта Иаковның үз атасы Израильне күмгәндә, җиде көн елавы турында хәбәр ителә (Быт 50:1—14). Шушы ук фаҗига уңаеннан мисырлылар җитмеш
***210***
көн елыйлар (Быт 50:3). Шунда ук Иосифның сүзләре дә китерелә: «Минем атам миңа васыять әйтте: «Менә мин инде үләм: мине Кәнган җирендә үзем казыган кабергә табутта күм». «Хәзер мин шунда барып, әтиемне күмеп кайтам»,— диде (Иосиф)» (Быт 50:5). Тәүратның бер өлеше татарча да басылып чыкты. Анда «Ягъкубны дәфен кылу мәрасиме» (*күмү йоласы*) дигән бүлекчә дә бар: «Йосыф, атасының өстенә капланып, битеннән үбеп, үкси-үкси егълады. Аннары, атасының җәсәден (*гәүдәсен*) бәлзәмләргә дип, үз хезмәтендәге табибларга боерыкларын бирде. Табиблар мәетне бәлзәмләү хәстәренә керештеләр. Ул эш кырык көн дәвам итте» (Ярат. к. 50: 1—3)… Билгеле булганча, М. к. йоласы Бу дөньяга килеп, аннан киткән һәр кешегә кагыла. Шул исәптән бөек тарихи шәхесләргә дә. Шуның белән бәйле рәвештә бу хакта фәнни мәгълүмат та әйтеп бетергесез күп! Борынгы төр киләрнең М. к. йоласы турында профессор Г. Дәүләтшин тәфсилләп яза: «VI гасырның икенче яртысы — VII йөзнең беренче яртысында, ягъни I Төрки каганлык чорында иксез-чиксез Азия далаларында, Алтай, Казакъстан, Урта Азия һ.б. җирләрдә курганнар утыра. Анда гомерлек юлдашлары ат белән бергә төркиләр күмелгән». Бу төр М. к. йоласы киләсе гасырларда да дәвам иткән. Ибне Фадлан китабындагы мәгълүматларга караганда, М. к.дә бөтен авыл, ыру, кабилә катнашкан; ирләр кычкырып елаганнар; ирексезләр камчы белән үз-үзләрен кыйнаганнар... Язма чыганаклардан М. Кашгариның «Диване лөгатет-төрк» китабында, мә сәлән, Алып Ир Тоңаның үлеменә ба гышланган фәлсәфи эчтәлекле элегия дә урын алган. Дөрес, биредә М. к. турында түгел, нигездә, үлем хакында сүз бара: «Улшыб әрән бөрләйү йыртыб йака урлайу сыкрыб үни йурлайу сыт-таб көзи өртүлүр» — «Ирләр бүредәй улап, якаларын умырып, өннәре җырга охшап, күзләр яшькә өртелә». Ки-
терелгән өзек белән аваздаш юллар Йосыф Хас Хаҗиб Баласагуниның «Котадгу белег» китабында да бар... Урта гасырларда төрки-татарларда киң мәгълүм булган М. к. йоласы, бигрәк тә шушы уңайдан кычкырып елау күренешләре халык дастаннарында да, мәсәлән, төрки халыкларда киң мәгълүм «Бүз егет» дастанының татар версиясендә билгеле бер чагылыш таба. Дастанның эчтәлегеннән билгеле булганча, Бүз егет белән Карачәчсылуның тирән мәхәббәтенә хан үзе каршы чыга. Нәтиҗәдә гашыйкларның икесе дә фаҗигале төстә үлә. Нишләргә тиеш соң хан бу очракта? Әлбәттә, үксеп-үксеп, йола таләпләрен тулысынча үтәп елый: «Хан, факыр, еласа да сабыр кылды, Ялгызының үлгәнен инде белде, Ханым угълы үлгәнен ишеткән соң, Битен ертып, зарланып, чәчен йолды». Якын туганың үлеп, аны күмгәндә яки күмгәннән соң, үз-үзеңә җәрәхәтләр салып, битне тырнап, чәчләрне йолкып, кычкырып елау, ислам тәгълиматы тыюга карамастан, кайчандыр бик киң таралган күренеш булган булса кирәк. «Таһир белән Зөһрә» дастанында әйтелгәнчә, кызның атасы Таһирны бер дә юкка җәзага тартканнан соң, Зөһрә Таһир кабере өстендә үзен үзе үтерә. Үзенең коточкыч җинаятен ата бик соң аңлый һәм, әлбәттә, елый: «Яхшы җиргә мәзар (*кабер*) казыма-га боерып, тәҗһиз кылып (*кәфенләп һәм җиһазлап*), икесене янәшә дәфен кылдылар...» Югарыда искәртелгәнчә, борынгы төркиләрдә мәетне биегрәк урыннарга, тау башына булмаса, тау итәгенә күмү йоласы булган. Әгәр инде якын тирәдә тау яки курган юк икән, аларны күмүче ырудашлары ясаган. Гадәттә, үлгән яки һәлак булган батырны аты, коралы, хәтта хәрби савыт-сабалары белән бергә күмә торган булганнар...
Мәгълүм ки, татар этнографиясендә дә, фольклор фәнендә дә йолалар һәм йола фольклоры бик аз өйрәнелгән (И. Надиров, Р. Уразманова, Р. Мөхәм-
**М**
мәтҗанов хезмәтләре); йола фольклоры текстлары да бик аз. Моннан аермалы буларак, «Башкорт халык иҗаты» күптомлыгының 1 нче томында М. к. йолалары белән бәйле бик тә үзенчәлекле текстлар урын алган. Бу материаллар нигезендә М. к. йоласы турында мөһим фәнни хезмәт язып була... Хәер, шундый йолалар һәм шулар белән бәйле җырлар, такмак-такмазалар, елау-сыктау текстлары кайчандыр татарларда да булган, әлбәттә!..
*Әдәбият*: Библия. Книги Священного Писания Ветхого и Нового Завета. Канонические.— М., 1994.— С. 66, 360; *Дәүләтшин Г.* Төрки-татар рухи мәдәнияте тарихы.— Казан, 1999.— 26, 86—87 б.; ТХИ: Дастаннар / Төз. Ф. Әхмәтова.— Казан, 1984.— 248, 328 б.; Тәүрат. Яратылыш китабы.— Казан, 2003.— 149 б.; Татар әдәбияты тарихы: 6 томда: 1 т.— Казан, 1984.— 63, 64 б.; БХИ: 1 т.— Йола фольклоры / Төз. Ә. Сөләйманов, Р. Солтангәрәева.— Өфө, 1995.— 347—368 б.; БХИ: Әкияттәр: 2 нсе китап / Төз. М. Минһаҗетдинов, Ә. Харисов.— Өфө, 1976.— 174 б.; Авеста в русских переводах (1861—1996) / Сост. И. В. Рак.— СПб., 1997.— С. 96—97; *Семира* и *В. Веташ*. Астрология и мифология.— СПб., 1998.— С. 95.
**МӘҖҮСИЛЕК**, Күк җисемнәреннән Айга, Кояшка, йолдызларга яки Тимер Казык, Чулпан, Җидегән кебек аерым йолдызларга, Утка, Суга, Тауга һәм тауларга, хайваннардан Бүрегә, аеруча Ак бүрегә, Ак еланга, кошлардан Аккошка, Күгәрченгә, адәм баласының үз кулы белән ясалган яки табигатьтән сайлап алынган потларга табыну. Бу кырыс раслаулардан соң шунда ук «Нәрсә соң ул *Пот?»* дигән сорау калкып чыга. «Татар теленең аңлатмалы сүзлеге»ндә бу хакта түбәндәгечә язылган: «Ислам дине кабул ителгәнче борынгы төрки халыклар табынган сын; балбал». Беренче карашка, бу билгеләмә дөрес тә кебек. Димәк, сүз ислам динендәге татарлар турында гына барырга тиеш. Ләкин шунда ук тагын
***211***
**М**
бер хәтәр сорау «пәйда була»: «Ислам динендә тормаган татарлар, мәсәлән, керәшеннәр, беркайчан да потларга табынмаганнармыни?» Табынганнар, әлбәттә. Бу хакта ике төрле фикер була алмый! Әлеге билгеләмә белән бәйле четерекле сорауларның тагын берсе: «Ни өчен соң сүзлектә ислам динендә торган халыклар турында гына сүз бара?» Билгеле бер чорда яһүд динен кабул иткән яһүдләр яки христиан динендә торган Россия, Европа, Азия халыклары беркайчан да һәм бернинди дә потларга-балбалларга табынма-ганнармыни? Табынганнар, билгеле. 40—50 мең еллар дәвамында табынганнар! Шулай булгач, М. — байтак халыкларда бераллалыкка нигезләнгән монотеистик диннәр: яһүд дине, христианлык һәм исламга кадәрге дини-мифологик карашлар системасы ул. М.нең барлыкка килүе төрле халыкларда төрлечә һәм төрле чорларга караган кебек, аның юкка чыга башлавы да төрле тарихи дәверләргә нисбәтләнә. Проблемага гомумирәк яссылыктан якын килсәк, аерым кабиләләрдә М. хәзер дә хөкем сөрсә, башка бер төбәкләрдә ул тәмам юкка чыгуга йөз тоткан булса кирәк... М.нең төп үзенчәлекләре нидән гыйбарәт соң? Бу мәсьәлә төрле чыганакларда төрлечә яктыртыла. Шулай да *М.нең асылы — күпаллалыкта* дигән билгеләмә әллә ни шик уятмый. М.тә һәр алланың үзенә генә йөкләнгән вазифасы, функциясе була. Төрле диннәрне өйрәнүдә әлегә хәтле мәҗүси аллалар, алиһәләрне аерым-аерым күзаллап булмый дигән ялгыш караш яшәп килә. Һәрхәлдә, татар мифологиясе материаллары моны расламый. Татарларда киң таралган, һәркем яхшы белгән төрле *ияләр* категориясе бар: Су анасы, Су бабасы, Су кызы, Урман иясе, Шүрәле, Бичура һ.б. Аларның гомуми саны байтак. Бигрәк тә Абзар иясе, Йорт иясе, Мунча иясе, Юл иясе кебекләрне дә истә тотсак. Алар барысы да тышкы кыяфәтләре белән кешеләрне хәтерләтәләр (аеруча
***212***
Су анасы, Су бабасы, Су кызы, Шүрәле). Хәтта танылган рәссамнар да аларның «портрет»ларын адәм баласына охшатып ясыйлар. Хәер, бу фикерләрне башка халыклар, бигрәк тә антик Греция һәм Рим мифологияләре нигезендә дә дәлилләп була: мәхәббәт һәм матурлык алиһәләре Афродита белән Венера җиһандагы иң гүзәл хатын-кызлар дип күзалланалар. Аларның дөнья буйлап таралган статуялары да шуны раслый. Бу исемлеккә тагын Зевс, Гера, Аполлон, Артемида, Афина, Паллада һ.б. ны өстәп булыр иде. Фәндә ачыкланганча, дөньякүләм таралган диннәрнең һәрберсенең бердәнбер Алласы адәм балалары белән «аралашмый», кеше эшләренә «катнашмый». Моннан принципиаль рәвештә аермалы буларак, мәҗүси аллалар һәм алиһәләр яки шул дәрәҗәдә торган изге затлар кешеләр белән аралашып яшәргә дә мөмкин. Дөрес, татар мифологиясендә бу хакта бернинди мәгълүмат сакланмаган. Алай дисәң, татар халык иҗатында да Ай-Кояштан, Күктән, Елга-Сулардан ярдәм сорап мөрәҗәгать итүләр бар. Һәм алар еш кына җавапсыз да калмый кебек. Ә инде татар мифологиясенең Ак бүре, Ак елан, Аккош, Акбүзат кебек персонажлары кайвакыт, чыннан да, алла дәрәҗәсендә торып, әкият героеның даими яклаучысы һәм саклаучысы булып, аңа һәрвакыт ярдәм итеп торалар; кайвакыт һәлакәттән, үлемнән дә коткарып калалар (мәсәлән, «Ак бүре», «Ак елан», «Еланнар патшасы Шаһмара» һ. б. әкиятләрдә). Мәҗүсилекнең та гын бер үзенчәлеге шунда: анда дога, гыйбадәт сүзләре дөньякүләм та ралган диннәрдәгедәй зур роль уйнамый. Мәсәлән, кайгы-хәсрәткә чумган мөселман кешесе көннәр, тәүлекләр, атналар буе дога-гыйбадәт кылып, намаз, Коръән укып, Аллаһы Тәгаләгә ялварырга мөмкин. Шунсыз аның күңеле тынычлык таба алмый!.. М.тә дога ул хәтле зур урын алып тормый. Анда кыска-кыска мәҗүси догалар
белән бергә, серле-сихерле хәрәкәт, өшкерү-төкерү, магик алымнар чыга. Әгәр исламда кешегә рухи йогынты ясау беренче урында торса, М.тә аларны физик көч йогынтысы алыштыра. Ислам дине болгар-татарларда мең ел дәвамында дәүләт дине булып тора. Әмма шуңа карап кына ул М.не халык аңыннан тулысынча кысрыклап чыгарган дип булмый. Бу, гомумән, мөмкин түгел. Ислам халык аңында бер мең ел дәвамында «хөкем сөрсә», М.нең «гомере» кимендә 30—40 мең елга «озынрак». Шуңа күрә дә ул халык күңеленнән, гомумән, юкка чыга алмый. Икенчедән, ислам дине, әле генә күрсәтелгән хакыйкатьне истә тотсак, М.нең байтак үзенчәлекләрен «үзләштерә». Мәсәлән: М.тә гадәти булган Суга табынуны исламда Зәмзәм чишмәсен һәм аның шифалы суын олылау; М.тә, бигрәк тә таулы якларда тау-ташка табынуны исламда Кәгъбәдәге Кара ташка табыну алыштыра һ.б.
*Ә д ә б и я т: Грицанов А. А., Филиппович А. В.* Язычество\*.—\* М., 2006; Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000; *Максимов С. В.* Нечистая, неведомая и крестная сила.— М., 1996; История «скифов» глазами современников.— Казань, 2001; Из глубины столетий.— Казань, 2000; *Хөснуллин К.* Мөнәҗәтләр һәм бәетләр.— Казан, 2001.
**МӘҖҮСИЛЕК (ҺӘМ ИСЛАМ)**, һәрбер яңа идеологик системаның төп бурычы — аңа кадәр халык аңында булган, еш кына тирән тамыр җәеп, ныклап урнашкан идеологик системага каршы даими көрәш алып барып, әгәр мөмкин булса, аны халыкның көндәлек тормышыннан да, күңеленнән, аңыннан да тулысынча кысрыклап чыгарып, яңа идеология таләпләрен урнаштыру, тарату һәм ныгыту. Бу — төрле дини-мифологик системаларның үзара көрәше тарихында аеруча ачык күренә. Моны яһүд дине һәм христианлык тарихы нигезендә дә дәлилләп була. Тәүрат,
**М**
мәсәлән, мәҗүси потларга, сыннарга табынуны катгый тыя. Тәүратның бер өлеше булган «Второзаконие» китабында «Мәет күмү белән бәйле мәҗүси йолаларны тыю» дип аталган махсус бүлекчә дә бар. Кем дә булса яһүд диненең иң югары дәрәҗәле алласыннан кала башка аллаларга да табына башласа, аны ташлар атып үтерә торган булганнар, ягъни мәҗүси йолаларны үтәгән кеше үлем җәзасына тартылырга тиеш булган (Втор 16: 21—22; 17: 2—7). «Книга Судей» китабында әйтелгәнчә, «Гедеон Ваалга Корбан китерү урыннарын юкка чыгарып, (үз) аллаларына — Раббыга Корбан чалу урыны төзи» (Суд 6: 25—32). Күрәсең, Моисей динен кабул иткән Израиль халкы әледән-әле М.кә кайтып торган. Шуңа күрә Раббы аларны һәрвакыт җәзага тарта торган булган. Тәүратның «Гедеонның үлеме. Израиль халкының яңадан М.кә кайтуы» дип аталган бүлеге нәкъ әнә шул хакта сөйли (Суд 8:29—35). Тәүратны җентекләп өй рә-неп чыкканнан соң, шактый кырыс нә тиҗәгә киләсең: ул — М.кә карата соң дәрәҗәдә агрессив китап. «Второзаконие» китабында хәтта мондый таләп бар: «Әгәр кабиләдәшләрең башка аллаларга табына башласа — син аларны юк ит» (Втор 13: 12—18). Ислам динендә мондый катгый таләпләр булмаса да, ул да М.не һич тә хупламаган. Ислам тарихын, Мөхәммәд г-мнең тормыш юлын яктыртуга багышланган фәнни хезмәтләрдән күренгәнчә, исламның башлангыч чорында М.кә каршы көрәш күп көч сарыф итүне сораган. Чөнки ул чорларда традицион, зур һәм бай тарихы булган М. гарәпләрдә, чыннан да, бик көчле була һәм халык аңын томалый. Бу хакта Коръәндә дә мәгълүмат китерелә. Анда әйтелгәнчә, Шөгәеб пәйгамбәр кавеменнән бер җәмәгать ташланган иске коедан чыккан чишмәгә табына торган булган. Аллаһ аларны җиргә йоттырган. Шуңа якын сюжетлар татар легендаларында да очрый. Татар-
***213***
**М**
станда адашкан кешеләр тарафыннан *Әүлиялар тавы* дип аталган җирдә бер чишмә бар икән; һәлак булырга «ашыккан» кешеләр шул чишмәгә табынырга баралар, имеш... Гомумән, суга, елга-күлләргә табыну байтак халыкларда булган һәм, күрәсең, гарәп халкы тормышында да билгеле бер урын алып торган. Бу аңлашыла да: гарәп халкы элек-электән су аз булган коры чүлләр тирәсендә гомер иткән бит. Бу — бер. Икенчедән, суга табынуның эзләре Коръәндә дә бар. Мәсәлән, Җәннәт турында сүз барганда, һәрвакыт диярлек анда татлы сулы чишмәләр булуы телгә алына. Гарәпләрнең шактый борынгыдан башлап әлегә кадәр табыну урыны булган *Зәмзәм чишмәсен* һәм аның шифалы суын искә алырга мөмкин. Ай, Кояш, йолдызларга табынуның борынгы гарәпләрдә киң таралган булуын Коръән Ибраһим пәйгамбәр исеме белән нисбәтле сүрәләрдә бик матур хикәяләп бирә. Димәк, Коръән дә мәҗүси йола-ритуалларның га рәпләрдә киң таралганлыгы турында түбәндәгеләр әйтелә: «Һичнәрсәгә ярамаган нәрсәләргә гыйбадәт кыласыз да бит, барча галәмнәрне тәрбия итүче Аллаһ хакында нәрсә уйлыйсыз? Ул — Аллаһ сезне хөкем итмәс һәм гәзаб кылмас, дип уйлыйсызмы?» Аллаһы Тәгалә Күк җисемнәренә, табигать күренешләренә һәм сыннарга табынучыларны каты җәзага тарта. Коръәндә М.нең төрле формалары, кешеләрнең нинди мәҗүси аллаларга табынуы, шул уңайдан аларның нинди йолалар, бәйрәмнәр уздыруы, ягъни гарәп М.генең барлык үзенчәлекләрен күз алдына китерерлек киң һәм тәфсилле мәгълүматлар урын ала. Ягъни Коръән ислам диненең төп үзенчәлекләрен өйрәнү өчен генә түгел, ә бәлки гарәп М.генең төп хасиятен өйрәнү өчен дә бай һәм җитди фәнни чыганак ролен үти ала. Тулаем алганда, М.кә каршы даими көрәш ислам тарихының башлангыч чорында гына түгел, соңга таба да дәвам итә.
***214***
Болгар-татарларга ислам дине үтеп керә башлаган VIII—IX йөзләрдә биредә тәңречелек төп дини-мифологик системага әверелгән булса кирәк. Бу хакта шул ук гарәп галимнәре хезмәтләренә таянып фикер йөртергә мөмкин. 922 елда Идел-Чулман Болгарында булган Ибне Фадлан, мәсәлән, болгарларның иң югары дәрәҗәле аллаларын *Бер Тәңре* дип атауларын язып калдырган. Сүз бер һәм бердәнбер Алла турында бара икән, димәк биредә, Бөек Болгарда, бераллалыкка омтылыш тенденциясе нык тамыр җәйгән булып чыга. Һәм бу үзе үк тулысынча бераллалыкка нигезләнгән исламның бирегә үтеп керүе өчен ныклы җирлек «әзерләп куелган» дигән фикерне раслый. Формаль яктан да бу бик җиңел дәлилләнә: тәңречелектән тулысынча арынган мөселманнар да үзләренең иң югары дәрәҗәле аллаларын — Аллаһы Тәгаләне еш кына Тәңре дип атыйлар. Асылда биредә бернинди каршылык юк: Тәңре — борынгы төркиләрдәге Югары Күк алласы — бердәнбер Алла! Русчага *Тәңре* исемен кайвакыт нигәдер «Небо» дип кенә тәрҗемә итәләр, хәтта моның хата булуы күзгә күренеп торса да. Тәңре — Күк алласының шәхси исеме. Шуңа күрә аны Күк (Небо) дип атау һич тә дөрес түгел!.. Исламдагы Аллаһы Тәгалә дә шул Күктә яши, дип уйланыла булса кирәк. Тик бо-лай дип уйлау да ислам тәгълиматы та ләпләренә тулысынча туры килми. Чөнки Аллаһны Күк алласы дип раслау — принципиаль хата! Аллаһы Тәгалә — Ул Үзе барлыкка китергән Җи һанның һәм шундагы барлык затлар яз мышының хуҗасы һәм хөкемдары! Ул берничек тә бер Күктә генә була алмый!
Исламның М. белән мөнәсәбәтләре ту рындагы мәсьәлә Г. Дәүләтшинның «Төрки-татар рухи мәдәнияте тарихы» (Казан, 1999) һәм Ф. Яхинның «Татар шигъриятендә дини мистика һәм мифология» (Казан, 2000) дип аталган тирән эчтәлекле монографик
хезмәтләрендә тәфсилләп тикшерелгән. Биредә өстәп тик шуны гына әйтәсе килә: мәҗүси карашларның барысын да юкка чыгару яки тулысынча инкяр итү мөмкин түгел! Мәсьәләгә объектив якын килгәндә, моның кирәге дә юк! Соңгы тезисны түбәндәге аргументлар нигезендә дәлилләргә мөмкин:
1. Һәрбер ортодоксаль классик диннәрдәге кебек, исламда да М. белән турыдан-туры бәйләнгән таләпләр бар;
2. Меңнәрчә еллар буе халык аңында яшәп килгән, тирән тамыр җәеп таралган, ныклап урнашкан һәм ислам белән бернинди дә каршылыкка кермәгән дини-мифологик мәҗүси караш-күзал-лаулар әле хәзер дә яшәвен дәвам итә. Бүген дә шигырь-поэмалар ижат итүче шагыйрьләребезнең байтагын һич икеләнмичә *мәҗүси шагыйрьләр* дип атарга мөмкин;
3. Соңгы унъеллыкларда М. (һ. И.)ның үзара мөнәсәбәтләре мәсьәләсе бернинди актуальлеккә дәгъва кыла алмый!..
*Әдәбият: (Хемант) Каниткар В. П., Оуэн Коул У.* Индуизм.— М., 1999; *Эррикер Кл.* Буддизм.— М., 1999; *Пилкингтон С. М.* Иудаизм.— М., 1999; *Рукайя М.* Ислам.— М., 1999; Ислам / Сост. Юрчук В. В.— Минск, 2004.
**МӘКАЛЬ**, *гар.* «сөйләү, әйтеп бирү» дигәнне аңлата; башка төрле атамалары да бар: борынгылар сүзе, ата-баба сүзе, гыйбрәтле сүзләр. Бу төр атамаларның тарихы шактый ерактан килә. Һәрхәлдә, шуларның берсе: «картлар сүзе» — «абышка сүзе» формасында Йосыф Хас Хаҗиб Баласагуниның «Котадгу белег» поэмасында (1062 ел) теркәлеп калган. Без биредә, күптән халык арасында таралган билгеләмәгә тукталып, М. сүзен кулланачакбыз. Сөйләнгәннәрдән үк бернәрсә аңлашыла булса кирәк: М.не, һичшиксез, *афоризм, хикмәтле сүз* дип тә билгеләргә мөмкин. Бу төр берәмлекләрнең *картлар сүзе* булуын да исәпкә алсак, барлыкка килгәндә үк мәкальнең билгеле бер мифологик, серле-сихерле, магик мәгънәгә дә ия
**М**
булуы ачыклана. Жанрның җисеме мәсьәләсенә килсәк, 60—70 нче елларда бу проблемага карата тыйнак кына дискуссия дә булып алган иде. Анда бәхәс М. — халык иҗаты әсәреме яисә тел берәмлегеме дигән сорауга җавап эзләү юнәлешендә барды. М.ләрне, барыннан да элек, халык иҗаты әсәрләре, әдәбият-сәнгать җимеше, дигән фикер өстенлек алды. М.нең мифка якын торуын аның барлыкка килү, иҗат ителү юллары да раслый. М.ләр халык иҗаты әсәрләре дип саналса да, кайчандыр аларның һәркайсы аерым кеше тарафыннан иҗат ителгән. Оста, төгәл, әдәби яктан матур әйтелгән тезмә буларак, әнә шундый конкрет бер тәгъбир халык теленә кереп китә һәм шунда тагын да матурая, камилләшә, чарлана һәм соң дәрәҗәдә гыйбрәтле сүзтезмә формасын ала. Хәтта М.ләрне иҗат итүдә, аларның репертуарын баетуда әһәмиятле роль уйнаган аерым социаль төркемнәрне күрсәтеп үтәргә мөмкин. Шулар арасында беренче урынны ыру-кабилә башлыклары, мәҗүси дин руханилары — шаманнар алып торган. Кабилә яки ыруның рухи һәм рухани тормышын оештыручы һәм алар белән җитәкчелек итүче шәхесләр буларак, алар һәрвакыт кыска, тирән мәгънәле, хикмәтле сүз әйтергә тиеш булганнар. Аларның сүз-фикерләре, халык аңына үтеп керсен өчен, киң һәм җитди, магик-мифологик эчтәлекле, шунда ук хәтердә калырдай кыска һәм камил, үткен булырга тиеш. Әнә шундый хикмәтле сүзләр соңрак халык күңелендә М. формасын алган. М.ләрне, гомумән, халык иҗатының дастан, борынгы лиро-эпик җыру кебек төрләрен иҗат итүдә, аларны кирәк дәрәҗәдә камилләштереп, халык арасына таратуда төрки халыкларда бик борынгыдан тирән ихтирам казанган *чичәннәрнең* роле гаять зур булган. М.-әйтемнәрнең иҗтимагый вазифаларына килсәк, алар шулай ук катлаулы һәм күптөрле. Шулар арасында иң җитдие,— күрәсең, җәмгыять
***215***
**М**
тормышының иминлеген тәэмин итеп, аерым шәхесләр, социаль төркемнәр арасындагы мөнәсәбәтләрдә гармония тәрбияләү һәм шуны саклау. Жанр буларак М. барлыкка килгән һәм формалашкан чорларда кешелек җәмгыятендә закон, конституция, хокук, әхлак таләпләрен саклау һәм аларны бозган өчен җәзага тарту атрибутлары булмаган. Күрсәтелгән әхлакый-мораль категорияләрнең күпчелеген, халык иҗатының башка төрләре һәм жанрлары, йола һәм йола фольклоры, бигрәк тә шуларның нигезендә яткан миф һәм мифология белән бергә, әлбәттә, М.ләр алыштырган. М.-әйтемнәрнең иҗтимагый функцияләре арасында аларның яшь буынны, гомумән, халыкны әхлакый тәрбияләүдәге урыны аеруча зур әһәмияткә ия. М.ләрне тематик төркемнәргә бүлгәндә, гадәттә, акыл, аң, акыллылык һәм акылсызлык категорияләренә караган әсәрләрне аерым бер төркем дип билгелиләр: «Аз булса да, үз акылың булсын», «Акылсызга әйткән сүз — агып киткән су кебек; акыллыга әйткән сүз — кул га кунган кош кебек», «Тилегә әйт сәң котырыр, юлга чыгып утырыр». Әхлак мәсьәләләренә караган М.ләр арасында тагын сабырлык, тыйнаклык, яхшылык һәм яманлык, рәхимлелек белән бәйләнгәннәре дә аз түгел: «Сабырлы — солтан, сабырсыз — шайтан», «Ашыксаң — соңга каласың» һ.б. Күрсәтелгән мораль-әхлак категорияләренең барысы да диярлек мифологик карашлар белән турыдан-туры бәйләнгән. Билгеле булганча, М.ләр киң гомумиләштерүгә нигезләнәләр. Бер үк М. халык телендә гасырлар, мең еллар дәвамында яши ала. Халыкның бик борынгы чорлардагы рухи тормышын, мәҗүсилек белән бәйле саф мифологик карашларын чагылдырган М.ләрнең безнең көннәргә кадәр килеп җитүе нәкъ әнә шуны раслый: «Утка төкермә, авызың кутырлар», «Утка пычак тыкма» кебек мәкальләрнең бик борынгы заманнар-
***216***
дан калганлыгы үзеннән-үзе күренеп тора. Әлеге мәкальләрдәге мифологик карашлар халык күңеленә шулкадәр тирән үтеп кергән ки, тора-бара алар билгеле бер аксиома мәгънәсен алган. Шуның белән бәйле рәвештә утка табынуга нигезләнгән тулы һәм заманында шактый киң таралган дини система булганлыгы да мәгълүм (бу очракта зәрдөштлек турында сүз бара). Җөмләдән, Кояшка табыну да ахыр чиктә шул ук утка табыну белән турыдан-туры бәйләнгән. М.ләрдә бу хакта да әйтелә: «Кояш барда көн бар, көн барда тереклек бар», «Кояш юк — көн юк, көн юк — тереклек юк». Китерелгән М.ләрнең конкрет мәгънәсен алсак, алар Җиһанның, Галәмнең мәң гелек, беркайчан да юкка чыкмас ат рибутларын чагылдыралар. Кояшсыз кеше яши алмый. Кешенең бөтен тереклеге, еш кына тормыштагы уңышы яки уңышсызлыгы, барыннан да элек, Кояш белән бәйләнгән. М.ләр арасында шулай ук йолдызларга, Күккә, Айга табыну белән бәйләнгәннәре дә байтак: «Күк ялынып та бирми, Җир соранып та тормый», «Күкнең баскычы юк», «Күктән ни яуса да, Җир кабул итәр». Культ буларак Айга табыну сирәк очрый. Әмма Борынгы Шәрекътә хәтта тулы бер ил халкының Айга табынуы билгеле. Әлеге мәгълүматлар, М.ләр-нең — халык иҗатының бик борынгы һәм мифологик күзаллаулар белән тыгыз бәйләнгән жанры булуын тагын беркат раслый.
*Ә д ә б и я т: Исәнбәт Н.* Мәкальләребез турында / Татар халык мәкальләре.— 1 т.— Казан, 1959; 2 т.— 1963; 3 т.— 1967; *Мәхмүтов Х.* Татар халкының афористик иҗаты // ТХИ: Мәкальләр һәм әйтемнәр / Төз. Х. Мәхмүтов.— Казан, 1987.— 5—36 б. *Урманчеев Ф.* Халык хикмәте әсәрләре// КУ.— 1968.— № 3.
**МӘККӘ**, бөтен дөнья мөселманнарының иң изге урыны; Согуд Гарәбстанында урнашкан иң борынгы шәһәрләрнең берсе. Кайбер фаразлаулар буенча, ул «тарих (фәненең. — *Ф. У.*) атасы»
дип саналган, б.э.к. V йөздә яшәгән борынгы грек тарихчысы Геродот заманында ук булган. Әлеге тарихчы аны Мокарәбә дип атый. М.нең дә тулы исеме — Мәккәи Мөкәррәмә. Бу ике исем арасындагы аваздашлык үзеннән-үзе күренеп тора. Безнең өчен иң мөһиме, М. ислам дине барлыкка килгәнче үк изге шәһәр дип саналган, анда VII гасыр башларында койма белән әйләндереп алынган туры почмаклы ихатада гарәпләр та бына торган 360 мәҗүси алланың таш сыны — потлар урнаштырылган булган. Мөхәммәд яшәгән дәвердә бу урын Кәгъбә дип аталган. Соңрак шун дагы куб рәвешендәге кара таш әлеге исем белән атала башлаган… Билгеле булганча, анда шул ук чорда яһүд дине һәм христианлык атамалары белән билгеле булган монотеистик диннәр хөкем сөргән. Гарәбстанның кайбер провинцияләрендә бераллалыкка омтылыш шулай ук VII гасыр башында барлыкка килә: мәҗүси гарәпләр күп санлы аллалар арасында иң югары дәрәҗәле баш алла да бар дип ышанганнар. Ул әл-Илаһ исеме белән бәйле. Бәлки, бу очракта Борынгы Шәрекъ аллаларының берсе булган Илу-алла күз уңында тотыладыр. М. шәһәре гарәпләрнең икътисади һәм сәяси тормышында да җитди урын алып торган, чөнки иң әһәмиятле кәрван юл лары әнә шул М. шәһәре аша уза торган булган. Тора-бара Гарәбстанның «башкаласы» ролен үти башлаган М.нең дәрәҗәсе тагын да югарырак күтәрелә. Шуңа күрә ярлы Корәеш кабиләсеннән чыккан Мөхәммәд тә Коръәннең беренче аятьләрен, вәхи булып иңгән Аллаһ сүзләрен шул ук М.дә «кабул итә» һәм үзенең вәгазьләрен сөйли башлый. Ләкин ул беренче изге адымнарны бик авырдан ясый. 609 (610) елдан башлап, 12 ел буе вәгазь сөйләсә дә, Мөхәммәд уңышка ирешә алмый: М.дәге өстен катлау вәкилләре дә, аларга буйсынган гади халык та үзләренең борынгыдан килгән мәҗүси аллаларыннан
**М**
ваз кичәргә җыенмыйлар. Югыйсә Мөхәммәд, үзенең пәйгамбәрлеген дә, Аллаһ сүзен халыкка җиткерергә тырышуын да бик яхшы аңлый, иң изге юлда булуына чын күңелдән ышана. Һәм ул башлаган эшен һич тә калдырып китәргә, онытырга җыенмый: беренче мөселманнар белән бергә 622 елның көзендә Мәдинәгә күчеп китә — *Һиҗрәт* кыла. Сигез ел буена үзенең изге эшен Мәдинәдә дәвам итеп, башлангыч ислам позицияләрен шактый ныгыткач, 630 елда яңадан М.гә әйләнеп кайта. Яңа диннең рухи-рухани нигезләрен ныгыту, аңа халыкны да ышандыру өчен, шактый популяр булган мәҗүсилекнең нигезен юкка чыгару таләп ителә. Билгеле булганча, һәрбер диннең матди нигезен гыйбадәт кылу урыны (мәчет, чиркәү, синагога) тәшкил итә. Мәҗүси гарәпләр исә шул ук М.дә урын алган сын-потларга табыналар. Мөхәммәд М.не ул сыннардан арындыра һәм мөселманнарның «изге мәчетенә» әверелдерә. Ул дәверләрдән соң күп гасырлар үтте. Ә М.нең әһәмияте бетмәде, кимемәде генә түгел, ә бәлки елдан-елга, гасырдан-гасырга артканнан-арта бара: ел саен бөтен дөньядан миллионлаган мөселманнар М.гә барып, Кәгъбә янында гыйбадәт кылып, төрле гөнаһларыннан арынып кайталар. Һәрхәлдә, хак мөселманнарның һәммәсе дә моңа чын күңелдән ышана. Һәм бу ышану татар халык иҗатында да, язма әдәбиятта да билгеле бер чагылыш таба. Барыннан да элек, ислам диненә якын торган мөнәҗәтләрдә, әлбәттә. Мәсәлән, «Шәфәгать кыйл, Рәсүлулла!»-да: «Кадир Алла кәлям (*Коръән сүзе*) өчен, Пәйгамбәргә сәлам өчен, Чаһар ярлар (*Мөхәммәд пәйгамбәрнең көрәштәшләре*) хакы өчен шәфәгать кыйл, Рәсүлулла! Мәккә бән Мәдинә өчен, Кәгъбәтулла хакы өчен, Аның Зәмзәм суы өчен шәфәгать кыйл, Рәсүлулла!» Яки «Иң соңгы Пәйгамбәр» мөнәҗәтендә: «Яланаяк чыктым юлга, каршы алды Кәгъбәтулла, Шунда мәтлубым (теләгем) эстәдем — шәфәгать
***217***
**М**
кыйл, Рәсүлулла!» Урта гасырлар татар әдәбиятыннан С. Сараиның «Гөлестан бит-төрки» әсәреннән бер-ике өзек китерергә мөмкин: «Ул әййамда (көннәрдә) берничә муафикъ йаранлар белән Хиҗаз сәфәрен итеб, М.не Зиярәт кылыб килгәнемдә ул хәриф (иптәш) ике мәнзил (тукталыш) каршы килде»; «Шәйх Сәгъди әйтер: «Бер кичә М. язы сында (сәхрасында) гаять уйкусыз-лыкдан йөремәгә (йөремәккә) такатем калмаен (калмыйча), төшеб йаттым...» Г.Тукай «Безне урынсыз яманлыйлар» (1907) дип аталган сатирик шигырендә түбәндәгечә яза: «Художниклар вә рәссамнар да бардыр, юк диялмаслар, Мә динә, М. дип, төрле буяу сатканы-мыз бардыр». Томга искәрмәләр язган Р. Гай нанов өзекнең соңгы юлына киң рәк тукталып, ислам дине таләбе буенча, өйдә төрле рәсемнәр тотуның тыелуы турында яза. М. белән Мәдинә,— югарыда әйтелгәнчә, мөселманнарның изге шәһәрләре. Димәк, аларның рәсемнәрен ясау саваплы эш дип саналган. «Мәдинә, М. исе ме астында шәһәргә охшашлы рә семнәр ясап сату бер кәсепкә әй лән гән». Димәк, бөтендөнья мөселманнары өчен изге шәһәр булган М. татар халкының рухи тормышында да мөһим урын алып тора.
*Әдәбият:* Мәккә, Мәккәи Мөкәррәмә// Ислам. Белешмә-сүзлек.— Казан, 1993.— 100—101 б.; *Хөснуллин К.* Мөнәҗәтләр һәм бәетләр.— Казан, 2001.— 189—190 б.; *Сараи С*. Гөлестан. Лирика. Дастан.— Казан, 1999.— 69, 97 б.; *Тукай Г.* Әсәрләр: 5 томда: 1 т.— Казан, 1985.— 185 б.; *Гай-нанов Р.* Искәрмә һәм аңлатмалар// Шунда ук.— 364—365 б.
**МӘҢГЕЛЕК**, чын мәгънәсендәге фәл-сәфи-мифологик категория булса да, бу сүз безнең кулга эләккән мифологик сүзлекләрдә дә, русча «Зур энциклопедик сүзлек»тә дә юк. Бу хәл бик җиңел аңлашыла: М. сүзенең мифологик мәгънәсе әлегә хәтле рәтләп ачыкланмаган. Димәк, гади лексико-
***218***
логик сүзлекләргә мөрәҗәгать итәргә туры килә. «Русча-татарча сүзлек» *Вечность* сүзен бик хаклы рәвештә *М.* дип тәрҗемә итә. *Вечность* сүзен аңлатуда *бесконечность* сүзе дә бар. Аерым алганда, русча «Зур энциклопедик сүзлек»тә *Вечность* (М.) сүзе **Пространство и Время** дигән мәкаләдә генә телгә алына. Күптән ачыкланганча, бу чын мәгънәсендәге фәлсәфи-мифологик категорияләрнең икесе дә беркем тарафыннан да берничек тә чикләнмәгән, ягъни чиксез-кырыйсыз; алар икесе дә М. «Татар теленең аңлатмалы сүзлеге» М.не түбәндәгечә шәрехли: «Башы да, ахыры да булмаган вакыт агышы». Бу,— һичшиксез, дөрес, объектив, чын фәнни таләпләргә җавап бирә торган, тирән мәгънәле лексик һәм фәлсәфи-мифологик аңлатма. Шул ук *М.* сүзенең сыйфат мәгънәсе бераз башкачарак аңлатыла: «Беркайчан да бетми торган, гомерлек». Мәгълүм ки, Бу дөньяда беркемнең дә мәңгелек гомере булмый. Гомумән алганда, кеше гомере бик кыска! Шулай булгач, әле генә китерелгән аңлатманың ахырында кулланылган *гомерлек* сүзе аңлатманың беренче (дөрес) өлешен тулысынча юкка чыгара. Тик әлеге җөмләнең беренче өлешенә дә бер мөһим төзәтмә кертү кирәк: «Беркайчан да башланмый һәм бетми торган». Мәсьәләгә мифологик яссылыктан якын килсәк, *тирәлек* тә, *М*. тә — беркемгә дә һәм бер нәрсәгә дә буйсынмый торган, чын мәгънәсендә объектив, үз ихтыярлары белән генә «яшәүче» категорияләр. Алар Җиһан — Космос — Галәм кебек атрибутлардан да өстен тора.
Әлегә хәтле әйтелгән соң дәрәҗәдә аб-стракт-фәлсәфи фикерләрне беркадәр конкретлаштыру өчен, аерым мисалларга мөрәҗәгать итәргә мөмкин. Билгеле булганча, *М.* сүзе, биредә тәкъдим ителгән мәгънәдә, төрле диннәрдә, аерым алганда, исламда шактый еш кул-ланыла. Коръәннән аңлашылганча, исламда М. категориясенә ия булучыларның саны әллә ни күп түгел: Аллаһы
Тәгалә Үзе; Ул яраткан Җиһан; Җәннәт һәм Җәһәннәм. Тик М.нең бу мәгънәләрен аңлатуда билгеле бер шартлылык һәм каршылык та бар. Аллаһы Тәгаләнең М. булуы шик уятмый. Җиһанны, Җәннәт һәм Җәһәннәмне дә Аллаһ барлыкка китергән. Димәк, моңа хәтле алар булмаган! Әнә шул күзгә күренеп торган каршылыкка карамастан, Җәннәтнең дә, Җәһәннәмнең дә М.е турында Коръәннең дистәләрчә аятьләрендә ассызыклап әйтелә. Җәмгыять тормышына мөрәҗәгать итсәк, анда да *М.* сүзе белән бергә кулланылган гый барәләр табыла. Әйтик, хәзер һәрбер шәһәрдә, хәтта район үзәкләрендә дә *М. утлар* бар. Бу очракта да *М.* сүзе тик шартлы мәгънәдә генә кулланылган. Чөнки фәлсәфи-мифологик М.нең башы да, ахыры да булырга тиеш түгел. Ә М. утның инеш башы зәрдөштлектәге утка табынудан, якынча б. э. к. XV—X йөзләрдән башлана. Нәкъ әнә шул дәверләрдә зәрдөштлек хөкем сөргән илләрдә М. ут храмнары төзелә. Шундый ук М. ут храмнарының кайберләрен безнең заманда да очратып була. Беренче (1914—1918) һәм Икенче (1939—1945) бөтендөнья сугышларыннан соң *М.* һәм *М. ут* төшенчәләре башка — заманча мәгънәләрдә кулланыла башлады. Тик бу очракта да — шартлы рәвештә генә. Чөнки башы, башланган вакыты билгеле булган категория *М.* сүзенә туры килә алмый. *М.* сүзе кулланылган тагын бер гыйбарә бар: *М. йорт*. Ул кешелек тарихында беренче мәртәбә Мисыр фиргавеннәренең пирамидаларына нисбәтле рәвештә кулланыла. Әнә шул пирамидаларны Борынгы Мисырда М. йорт дип атаганнар. Билгеле булганча, анда беренче пирамида б. э. к. 3500 еллар тирәсендә төзелгән. Бу очракта сүз фиргавен Джосерның баскыч рәвешендә төзелгән пирамидасы турында бара.
Искәртелгәнчә, *Мәңге, М.* сүзләре көндәлек тормышта да, халык иҗаты һәм язма әдәбият әсәрләрендә дә еш
**М**
очрый. Мәсәлән, «Узды яшь гомер» мөнәҗәтендә: «М. йортка барып җитәрбез»… «Гыйбрәтле хикәяләр»дә (Казан, 1999) *зират, кабер, каберлек* «М. йорт» дип тә атала. Фәрит хәзрәт Фатыйхның «М.кә әзерләнү» дигән махсус мәкаләсе дә басылып чыкты. Ислам дине белән бәйле китапларга мөрәҗәгать итсәк, аларда *Мәңге, М.* сүзләре шактый еш яңгырый. Мәсәлән, Исме Әгъзам китабында: әл-Бакый — мәңге сүнми, юкка чыкмый торган зат; әс-Самәд — мәңге бетмәс, М.; әл-Му-тагәли — Аның өстенлеге мәңгедер. Ф. Бурнашның «Таһир — Зөһрә» (1916— 1917) трагедиясенең эпилогында Гарәп, үзен үзе үтергәндә, болай ди: «Зөһрәм җанга киттем мәңгегә»…; яисә: «Онытылмый мәңге сөйләнерләр Таһир белән Зөһрә мескеннәр». Бүгенге шигърияткә килгәндә, лирик-романтик шагыйрь Р. Гаташ әсәрләреннән бихисап мисаллар китерергә мөмкин: «Мәңгегә киткәннәр кайтмый»; «Дустанә кулымны сузам М.кә»; «М. моң, җирдә ул калачак» «Авыр сорауларга М.тән җавап тапкан кеше шикелле» һ.б. Димәк *М.* сүзе татар телендә ике мәгънәдә йөри: чын мәгънәсендәге фәлсәфи-мифологик категория булган М.; кеше гомере белән яки башкача ничектер чикләнгән М.
*Әдәбият:* Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 48, 57, 71 б.; Русско-татарский словарь: В 4 т.: Т. 1.— Казань, 1955.— С. 94; *Ожегов С. И.* Словарь русского языка.— М., 1960. С. 73; *Хөснуллин К.* Мөнәҗәтләр һәм бәетләр.— Казан, 2001.— 186, 363, 491 б.; *Гаташ Р.* Сайланма әсәрләр.— Казан, 2005.— 22, 29, 86 б. *Урманче Ф.* Олыгайгач, бер дога // КУ.— 2003.— № 4; *Урманче Ф.* Йолдызлардан өстә — шигърият // Мәйдан.— 2003.— № 3.
**МӘРЬЯМ-АНА**, иудаизм, христианлык, ислам диннәре тәгълиматы һәм Изге китаплары персонажы, Иисус Христосның Җирдәге анасы; төрле исемнәр белән аталырга мөмкин: Дева Мария, Бого-
***219***
**М**
родица, Богоматерь, Мадонна. М.-а. турындагы киң мәгълүмат Инҗилдә китерелә. Шуннан күренгәнчә, ул бала чактан ук Храмда хезмәтче булып эшли; 12 яшенә җиткәч, гомере буена тәүфыйклы кыз булып калырга дип үз-үзенә ант итә. Тик яһүд традицияләре буенча, балигълык яшенә җиткәч, ул кияүгә чыгарга тиеш була, югыйсә аңа Храмда калырга рөхсәт ителми: балта остасы Иосиф аның белән әти һәм кыз кебек яшәргә ризалык биргәч, аңа кияүгә чыга. Изге китапларда сөйләнгәнчә, аның янына Җәбраил фәрештә килеп: «Син Изге Рухтан ул табачаксың, ул Коткаручы — Мессия булачак»,— ди.
Шуннан соң Мария өч ай дәвамында шулай ук бала (Иоанн Крестительнең) тууын көтүче Захария белән Елисавета-ларда яши. Мария яңадан үз өенә кайткач, Иосиф хатынының көмәнле булуын күреп аптырап кала. Тик фәрештә аңа: «Синең хатының тәүфыйклы, гөнаһсыз дигәч»,— Иосиф тынычлана... Патша Бөек Ирод күрәзәчеләрдән: «Си нең көндәшең туды»,— дигән хәбәрне ишеткәч, Иудеядагы барлык сабыйларны юкка чыгарырга кирәк дигән карарга килә. Патшаның шул куркыныч боерыгы турында ишеткәч, Мария белән Иосиф, сабый балаларын алып, Мисырга качып китеп, үлемнән котылып калалар. Фәрештә: «Ирод үлде»,— дигән хәбәр алып килгәч, алар яңадан Назаретка кайталар. Шулай да анда Иисусны тотып алалар һәм коточкыч җәзага тартмакчы булалар. Аның әнисе дә шунда — Голгофада була. Иисус Христос анасына үзенең бер укучысын ул итеп алырга киңәш бирә. Бу кеше Иоанн Богослов булырга тиеш икән. Традиция буенча, үлеп терелгәч — яңадан тугач, Иисус Христос иң элек Мария янына килә... Христиан дине тәгълиматыннан өлешчә читкә тайпылган китапларда — апокрифларда әйтелгәнчә, Иисус Христос үлемнән терелгәннән соң, Мариягә — Богоро-дицага тәмугка төшеп, Раббы алдында
***220***
гөнаһлыларны якларга рөхсәт ителә. Үзенең дәрәҗәсе, популярлыгы ягыннан Мария Европада Иисус Христостан соң икенче урында тора. Көнбатыш Европа сәнгатендә аңа багышланган дистәләрчә әсәрләр иҗат ителә (бигрәк тә урта гасырлардагы Ренессанс чоры рәсем сәнгатендә).
Зур популярлыгы һәм абруй казануы Кыз Мария — М.-а. образын төрки-татар-мөселман дөньясына да алып керә. Барыннан да элек, шуны искәртеп үтик: Коръәндә аңа багышланган махсус сүрә дә бар: «Мәрьям (Мәрьям) сүрәсе». Анда Инҗилләрдә китерелгән мәгълүматлар да бар: Зәкәриянең баласызлыктан интегүе; Раббысына: «Миңа бер угыл бир»,— дип ялваруы; Зәкәриянең: «Угълың булачак!» — дигән изге хәбәр алуы. Алга табан Коръәндә М.-а.ның Аллаһ кодрәте белән балага узуы, серле-сихерле шартларда Гайсәне табуы; М.-а.ны бозыклыкта гаепләү һ.б. турында сөйләнә. Шунда ук әле генә туган бала телгә килеп, болай ди: «Мин — Аллаһның колы,— диде,— Ул миңа китап бирде һәм мине пәйгамбәр итте. Кайда гына булсам да, ул мине мөбарәк кылды, гомерем буена Ул миңа намаз укуны вә зәкят бирүне әмер итеп, миңа анама игелекле булырга боерды» (19:30—39). Тик Инҗилләр белән Коръән арасында мөһим аерма да бар: Инҗилләрдә Гайсә Алла дип игълан ителсә, М.-а. — Алла Анасы дип йөртелә. Коръән Гайсәне Алла дип белми, «Ул — пәйгамбәр»,— ди. Димәк, М.-а. да пәйгамбәр анасы булып чыга. Ләкин шуңа карамастан М.-а. Инҗилләрдә дә, Коръәндә дә югары дәрәҗәле зат булып кала бирә. М.-а. образы татар халык иҗатына да үтеп керә. Барыннан да элек — мөнәҗәтләргә. Мәсәлән, «Кунак өе — Җәннәт түре»ндә: «Безне җыйдың бүген бергә, Аллаһ рәхмәт кыйлсын сезгә, М.-а. туйларында булсак иде бергә-бергә». Шуңа якын сүзләр «Мәҗлесләр күркәм булсын!» мөнәҗәтендә дә кабатлана: «...Лә иләһә» дисәк иде,
шуны әйтеп үлсәк иде, М.-а. туйларында сәер кылып йөрсәк иде». Бу очракта М.-а.ның нинди туе турында сүз баруын төгәл ачыклап булмады. Шуңа күрә биредә фараз кылып кайбер фикерләрне генә әйтеп үтәргә мөмкин. Югарыда искәртелгәнчә, М.-а. — Гайсә пәйгамбәрнең Җирдәге анасы. Изге ана буларак, Бу дөньядан киткәч, ул илаһи Күккә ашарга тиеш. Шушы уңайдан Ф. Яхинның «Пәйгамбәребез Мөхәммәд» китабыннан түбәндәге сүзләр игътибарга лаек: «Әйтерләр, Мөхәммәд пәйгамбәр Мигъраҗга ашкач, Җәннәттә аңа Мәрьям вә Асияне никах иттеләр. Мәрьям исә Гайсә пәйгамбәрнең әнкәсе, Асия исә Мусаныкы иде». Никахы бул гач, аның туе да булырга тиеш дип уйларга кирәк. Югарыда аталган мөнәҗәтләрдә сүз әнә шул Җәннәттә уздырылган туй турында бара булса кирәк. Гадиләштеребрәк әйткәндә, әлеге мөнәҗәтләрдә Җир кешесең Ахирәттә Җәннәткә керү турындагы хыялы чагылыш таба...
*Әдәбият:* Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 284—290 б.; Новый Завет// Библия. Книги Священного Писания Ветхого и Нового Завета. Канонические.— М., 1994.— С. 1—179; *Яхин Ф.* Пәйгамбәребез Мөхәммәд.— Казан, 1999.— 109 б.; *Хөснуллин К.* Мөнәҗәтләр һәм бәетләр.— Казан, 2001.— 132—133, 136 б.; *Аверинцев С. С.* Мария// МНМ: В 2 т.: Т. 2.— С. 111—116; *Зурабова К. А., Сухачевский В. В.* Мария / Мифы и предания. Античность и Библейский мир.— М., 1993.— С. 160.
**МӘҮЛИД, МӘҮЛИД ән-НӘБИ** (Туган җир, туган вакыт). — 1. М. (мәүлүд — *гар*., мөлид — *фар.*) ән-нәби — Мөхәм-мәд пәйгамбәрнең туган көне бәйрәме, рабигыль-әүвәл аеның 12 кичендә билгеләп үтелә. Пәйгамбәрнең туган җире — Мәккәдәге өй; VIII гасырда ул гыйбадәт кылу урынына әверелә. Пәйгамбәрнең туган көне билгеле түгел. Шуның белән бәйле рәвештә М. ән-Н. пәйгамбәрнең үлгән көненә
**М**
күчерелә. М. ән-Н. бәйрәме XII йөздә Мисырда уздырыла башлый. Аны тарихта беренче мәртәбә сурәтләүләр дә шул чорларга туры килә. Хәзрәте Гали һәм хәзрәте Фатыйманың туган көннәрен дә билгеләп үтү дә М. ән-Н.дә рәсмиләштерелә. Күрәсең, шунлыктан соңгылары гади мөселманнар арасында популярлык казана алмыйлар. Сөнни чыганакларга караганда, М. ән-Н. бәйрәме беренче мәртәбә Мозаффар әд-дин Күк бүре тарафыннан оештырыла. Шуннан соң бәйрәм Сәләх әд-дин тарафыннан 1207 елда Югары Месопотамиядәге Ирбия шәһәрендә уздырыла. М. ән-Н. бәйрәменең популярлашып, зур абруй казануы билгеле бер дәрәҗәдә мөселманнар арасында суфичылыкның таралуы белән аңлатыла. XVI—XVII гасырлар чигендә М. ән-Н. Госманлы империясенең рәсми бәйрәме дип игълан ителә. Тик алга таба да М. ән-Н. бәйрәменең язмышы каршылыклы юллар белән бара. Билгеле бер абруйга ия булган руханилар, имамнар, суфи шәехләр аны, һичшиксез, билгеләп узу ягында торалар. Сөнни руханилар моңа кискен каршы чыгалар. Шуңа карамастан М. ән-Н. байтак илләрдә әле хәзер дә билгеләп үтелә. Пакистанда М. ән-Н. дәүләт тарафыннан кабул ителгән рәсми бәйрәм: шул уңайдан анда ул өч көн буена бәйрәм ителә. «Татар теленең аңлатмалы сүзлеге» бу бәйрәмне бик гади «Пәйгамбәрнең туган көне һәм шул көн үткәрелә торган бәйрәм» дип кенә аңлата. Татар халкы да аны шулай дип белә. Соңгы ун-унбиш елда ел саен нәшер ителеп килгән «Татар календаре», «Татар мө селман календаре» кебек популяр бас маларда М. бәйрәменә багышланган һәм хәзерге руханилар тарафыннан язылган мәкаләләр дөнья күреп тора. «Дога» китапларында шул көнне укыла торган дога текстлары басылып килә. М. бәйрәменең татар халкы арасында соңгы унъеллыкларда аеруча популярлашып китүен басылып чыккан
***221***
**М**
мөнәҗәтләр нигезендә дә дәлилләп була. К. Хөснуллинның мөнәҗәтләргә һәм бәетләргә багышланган җыентыгында махсус «М.» дигән бүлектә 17 мөнәҗәт урын алган. Биредә шулардан аерым өзекләр китерү урынлы булыр. «Бәйрәм көн бу!» мөнәҗәтендә: «Фида булсын Хак юлына бер җан түгел, мең-мең җаннар, Ходаның дусты Пәйгамбәр туган көн бу, мөселманнар!»; «Яшәсен гали зат наме!» мөнәҗәтендә: «Тугды бу көн Рәсүлуллаһ Мостафа лил-галәмин, Исеме аның Мөхәммәдьяр, ләкабе дәхи Әмин!» (*нам* — исем; *лил-галәмин* — галәм өчен; *ләкаб* — кушамат); «Җирнең йөзе нурга тулды»да: «Килде аваз күк йөзеннән, ишетелде үз-үзеннән: «Дөнья — ахирәт сәгадәтче тугды бүген, ул — Мостафа!» Югарыда кат-кат искәртелгәнчә һәм фәндә ачыкланганча, татар халык мөнәҗәтләре — ислам дине тәгълиматына якын торган әсәрләр. Алар, гадәттә, берәр фаҗига, кайгы-хәсрәт уңаеннан иҗат ителәләр: ниндидер бәхетсезлеккә очрап, үз хәсрәте белән ялгыз калган адәм баласы Аллаһы Тәгаләгә ярдәм-сабырлык сорап мөрәҗәгать итә. Шуның белән бәйле рәвештә мөнәҗәтләрдә кайгы-хәсрәт, төшенкелек, туктаусыз елау кебек күренешләр өстенлек ала. Ә инде югарыда китерелгән өзекләргә игътибар итсәк, анда тантана, шатлык, бәйрәм рухы яңгырый. Һәм бу, безнеңчә, бик табигый хәл: Аллаһы Тәгаләнең Җирдәге вәкиле-илчесе Мөхәммәд галәйһиссәламнең Дөньяга килүе өмет, бәхет, шатлык хисләре уята. Моннан соң Җирдә, чыннан да, бәхетле тормыш урнашыр дип өметләнә халык. Шуңа күрә М. ән-Н. белән нисбәтле мөнәҗәтләрнең байтагы тантаналы рухта яңгырый да!
М. бәйрәме, мөселман-татарлар арасында популяр булса да, Совет чоры язма әдәбиятына ул «рәтләп кереп китә алмый»: сугышчан атеизм таләпләре хөкем сөргән чорда бу мөмкин дә түгел иде. Шуңа күрә без биредә 1989 елда Х. Әюп иҗат иткән «М. кичендә»
***222***
шигыреннән бер-ике өзек китерү белән чикләнәбез: «Гүр иясе күрше карчыклары! Кичерегез барсы өчен дә — Кайтарасым килде бүген сезне Бик күптәнге М. киченә… Сезнең якты әле төшә безгә… Бүгенгеләр нәрсә калдырсын — Уң белән сул тәмам буталган чак, кая карыйк — Кыйбла бармы соң?!» Шагыйрьнең бу әрнүле сүзләрен укыгач та: «Бар ул Кыйбла! Бар! Тик без генә аның кайдалыгын төгәл белеп бетерә алмыйбыз!» — дип әйтәсе килә.
*Ә д ә б и я т: Прозоров С.* Маулид // Ислам. Энциклопедический словарь.— М., 1991.— С.163; ТТАС: 2 томда: 2 т.— Казан, 1979.— 424 б.; *Хөснуллин К.* Мөнәҗәтләр һәм бәетләр.— Казан, 2001. 94—114 б.; *Әюп Х.* Җәяүле буран. Шигырьләр һәм поэмалар.— Казан, 1996.— 246—247 б.
**МӘХӘББӘТ**, аерым кешеләр, аларның үзара мөнәсәбәтләре; адәм балаларының табигатькә, Дөньяга, тормышка, теге яки бу эш-гамәлгә, билгеле бер хәл-хәятка мөнәсәбәтләрен билгеләүче пси хологик категория; *М.* сүзенең мәгъ нәсе бик тирән һәм киң. Гадәттә, М. дигәндә, кыз белән егетнең, киңрәк мәгънәдә алганда, ир-егет белән хатын-кыз арасындагы шәхси мөнәсәбәтләрне генә күз уңында тоталар. Махсус сүзлек аны түбәндәгечә аңлата: «1) Кемне яки нәрсәне дә булса бик нык якын күрү хисе; кемгә яки нәрсәгә дә булса чын күңелдән бирелгәнлек хисе; кемгә дә булса хөрмәт, якын итү хисе. 2) Башка җенестән булган бер кешегә карата ярату, сөю хисе».
Биредә исә сүз М.нең ике төре турында гына барачак: Аллаһы Тәгаләгә — Раббыга М. һәм ир-егет белән хатын-кызлар арасындагы М. Чөнки М.нең «башка төрләре», әгәр шулай әйтеп булса, күрсәтелгән ике төрдән күп түбән тора; аларның таралу «географиясе» дә бик тар; җитдилеге, мәгънәсе дә шуның кадәр генә... М.нең күрсәтелгән ике төренең дә барлыкка килеп, халык арасында таралып, билгеле бер статус,
тотрыклылык яулап алуы шактый борынгы чорларга карый булса кирәк. Һәрхәлдә, язмачылыкның иң борынгы истәлекләреннән булган Тәүратта «Үзеңнең Раббыңны ярат» дигән «чакыру» — тезис кат-кат кабатлана. Гомумән алганда, Раббыга М.нең оешуы язма мәдәният һәм бераллалык формалашу белән бер чоргарак туры килә булса кирәк. Төрле диннәр тарихы күрсәткәнчә, мәҗүсилек чорында күп санлы раббыларга М.турында сөйләп булмый. Раббыга М. һәрбер диндә үзенчә булырга мөмкин. Безне исә ислам дине һәм Аллаһка М. мәсьәләсе генә кызыксындыра... Билгеле булганча, тик чын мәгънәсендәге мөэмин-мөселман гына Коръәнгә, ислам диненә иман китереп, шәригать таләпләренең барысын да һичшиксез һәм икеләнмичә үтәп яши. Коръән, Хәдисләр һәм тирән эчтәлекле профессиональ рухани әдәбиятның мөэмин-мөселманнарга ике кырыс һәм катгый таләбе бар: Аллаһы Тәгаләне ярату һәм Аның җәзасыннан курку. Әнә шул таләпләр Коръәннең буеннан-буена уздырыла. Әлеге таләпләргә ту лысынча «җавап бирү» өчен, чын мө селман, ислам таләпләренең барысын да үтәп, Ахирәттәге мәңгелек тормышка әзерләнергә тиеш!.. Хәер, М.нең бу яссылыгын җентекләп тикшерүне дин белгечләренә калдырып, без биредә ир-егет белән хатын-кыз арасындагы М. мәсьәләсенә киңрәк тукталырга булдык. Мәгълүм ки, аның да инеш башы дини-мифологик карашларга һәм дөньядагы *Беренче кешеләр* концепциясенә барып тоташа. Зәрдөштлек тәгълиматында бу хакта үзенчәлекле фикерләр әйтелә. Анда беренче кешеләр — Машйа белән Машйон (бәлки игезәкләрдер?!). Күрәсең, алар, башка ортодоксаль диннәрдәге кебек, Ахура-Мазда тарафыннан балчыктан ясалганнар. Тирә-якта башка беркем дә булмаган-лыктан, алар өйләнешәләр. Әнә шул «беренче гаилә»нең *җиде пар* балалары туа. Нәсел дәвам итсен өчен, әлеге парлар бер-берсе белән өйләнешәләр.
**М**
Мифологик яссылыкта, әлбәттә! Бу очракта ниндидер М. турында сөйләп булмый. Кешелек тарихының мифологик башлангыч чоры хакында гына сүз бара! Шул ук вакытта мәсьәләнең икенче ягын да истән чыгарырга ярамый: зәрдөштлектә якын туганнарга, үз сеңлеңә, апаңа, әгәр инде бусы да мөмкин булмаса, үз анаңа өйләнү гаилә мөнәсәбәтләренең төп таләпләреннән берсе булып китә. Тора-бара мондый мөнәсәбәтләр борынгы фарсылардан башка халыкларга да таралып, гадәти бер күренешкә әвереләләр. Һәрхәлдә, бертуган сеңелгә өйләнү турында Борынгы Шәрекътә дә, Борынгы Греция һәм Римда да байтак мәгълүмат сакланып, мондый М. хакында зур күләмле поэмалар иҗат ителә. Билгеле булганча, Авестаның төп сюжетларыннан берсе — диюләргә каршы туктаусыз көрәш. Бу мәсьәлә белән бәйле рәвештә Зәрдөштнең (Заратуштраның) түбәндәге сүзләрен китерергә мөмкин: «Диюләргә каршы көрәшү чараларының иң көч-лесе — якын туганнар арасындагысы: абый белән сеңелнең һәм әти белән кызның үзара никахы»; «Ихлас күңелле Вираф Зәрдөштнең бер күрсәтмәсен бик яхшы белә: аллага (Ахура Маздага?) иң ошаган никах — ул якын туганнарның үзара өйләнешүе. Аның, Вирафның, җиде сеңелесе бар иде... алар барысы да аның хатыннары иде!» М.нең «бу төре» турында сөйләгәндә, мәсьәләнең тагын бер яссылыгын истә тотарга кирәк. Һәрбер кеше, гадәттә, үзенең туганнарын, бигрәк тә якын туганнарын ярата! Әмма туганыңны ярату хисе һәм җенси М. — икесе ике нәрсә! Шулай да бу ике төрле ярату арасында бернинди дә уртаклык юк дип булмый. Ир-егет һәм кыз туганнар арасында яхшы мөнәсәбәтләр урнашкан очракта алар бер-берсен *туганнарча* ярата башлыйлар. Әмма бу яратуның җенси М. дәрәҗәсенә күтәрелә алуы — бик шикле. Шул ук вакытта якын туганнарга өйләнүнең иҗтимагый-сәяси сәбәбе дә булырга мөмкин. Мондый очракта
***223***
**М**
ил башында торган зат, тәхетне үз гаиләсендә саклап калу өчен, үзенең сеңлесенә яки башка якын туганына өйләнә. Борынгы Мисырның соңгы патшабикәсе Клеопатра, әлеге максаттан чыгып, ике мәртәбә үз энеләренә кияүгә чыга. Тик бу очракта да чын М. турында сүз алып барып булмый: Клеопатраның ике ире дә (энеләре) серле шартларда һәлак булалар... Кайбер мәгълүматлар буенча, чын җенси М. моннан 4—5 мең еллар элек барлыкка килә һәм б.э.к. 3—2 меңьеллыкларга туры килә. Күрәсең, әнә шул чорларда Борынгы Мисырда М. лирикасы туа башлый. Акрынлап гасырлар-меңьеллыклар уза тора. Кыз белән егет арасындагы М.нең нәфасәти чагылышы сәнгать әсәрләренә күчә. Һәм бу процесс әлеге хиснең реаль тормыштагы хәле белән турыдан-туры бәйләнештә бара. Мәсәлән, конкрет тарих мәгълүматлары күрсәтүенчә, Мөхәммәд г-м белән хәзрәти Хәдичә арасында тирән М. була. Бәлки шуның белән бәйле рәвештәдер, Аллаһы Тәгаләнең гүзәл исемнәре арасында «Ун исем М. өчен», «Ун исем өйләнгән кешеләр арасында М. булсын өчен» кебек билгеләмәләр барлыкка килә. Урта гасырлардан башлап халык иҗатында, башлыча халык эпосы —дастаннарда М., аеруча *фаҗигале М.* темасы үзәк проблемаларның берсенә әверелә. Бу хакта урта гасырларда иҗат ителеп, төрки-татар халыклары арасында киң мәгълүм булган лиро-эпик дастаннар нигезендә фикер йөртергә мөмкин: «Кузы Күрпәч белән Баян-Сылу», «Ләйлә бе лән Мәҗнүн», «Таһир — Зөһрә», «Сәйфел мөлек», «Бүз егет» һ.б. Бу дастан нарның популярлыгын аңлау өчен, аларның кайбер үзенчәлекләрен ачыклау таләп ителә. Әдәбият тарихында күптән билгеле булганча, әлеге дастаннарның барысы да — югары әдәби-нәфасәти дәрәҗәдә торган әсәрләр. Икенчедән, аларның һәммәсе дә баш каһарманнарның эчкерсез М. юлында һәлак булуы тирән фаҗига белән
***224***
тәмамлана. Фаҗига исә, уйлап карасаң, берничек тә нигезләнмәгән булып чыга. Ә сүз бит бу очракта япь-яшь кыз белән егетнең бер дә юкка һәлак булуы хакында бара. Бу инде үз чиратында һәркемнең күңелен тетрәндерә... Фикерләрне дәвам итсәк: ул чорларда — урта гасырларда *бәхетле М.* тә булгандыр дип уйларга кирәк. Тик бу хакта мөһим әсәрләр иҗат ителмәгән. Һәм бу да халыкның билгеле бер (нигездә, мифологик) күзаллаулары белән бәйләнгән булса кирәк: халык иҗаты теләсә нинди М.не сәнгать әсәрендә сурәтләү объекты итеп алмый: аны «урта кул» яки җиңелчә М. кызыксындырмый. Чөнки бу очракта М.нең асыл сыйфаты, мәгънәсе, көче, «дәрәҗәсе» «ачылмый кала». М.нең чын мәгънәсе трагик әсәрләрдә генә тулысынча ачыла. Әнә шундый очракларда гына эчкерсез һәм тирән М.нең кеше гомере белән бер дәрәҗәдә торуына ышанып була.
*Ә д ә б и я т: Семира* и *В. Веташ.* Астрология и мифология.— СПб., 1998.— С. 95, 135, 773; Библия. Книги Священного Писания Ветхого и Нового Завета. Канонические.— М., 1994.— С. 598, 687; Борынгы төрки һәм татар әдәбиятының чыганаклары.— Казан, 1981.— 100 б.; Борынгы татар әдәбияты.— Казан, 1963.— 198 б.; *Рак И. В.* Зороастрийская мифология.— СПб., 1998.— С. 143, 195; *Яхин Ф.* Татар шигъриятендә дини мистика һәм мифология.— Казан, 2000.— 178 б.
**МӘХШӘР, МӘХШӘР КӨНЕ**, Ахыр-заманда Дөнья беткән көн. М. к.ндә үлгәннәр, Аллаһы Тәгалә тарафыннан яңадан терелтелеп, аның каршына килеп, Бу фани дөньяда ничек яшәүләре турында хисап тоталар һәм Җәннәткә яки Җәһәннәмгә җибәреләләр. Коръәндә бу хакта төгәл мәгълүмат бирелә; әйтик, «Кәһаф (Мәгарә) сүрәсе»ндә: «Ул Көнне син Җир йөзен ялангач хәлдә күрерсең. Һичберкемне онытмаганга, аларны *(мәетләрне)* М.дә бергә туплаячакбыз» (18:47). Әнә шуннан соң инде, Коръәндә әйтелгәнчә,
Аллаһы Тәгаләнең хөкеме башланачак. Терелтелгән мәет ләр Аллаһ хозурына килеп басачак: «Китап *(гамәл дәфтәре)* уртага куелгач, язылган гөнаһларын күреп, ничек курыкканнарын күрерсең. «Харап булдык. Бу нинди китап соң, *(кылмышларыбызның)* зурысы да, кечесе дә, берсе дә онытылмыйча язып куелган»,— дип әйтерләр» (18:49). М. к. халык арасында бик куркыныч көн буларак күзалланса да, Коръән нәкъ әнә шул көнне мөэмин-мөселманнарның Җәннәткә җибәрелү мөмкинлеген һич тә инкяр итми. «Зүмәрә (Төркем) сүрәсе»ндә бу хакта да ачыктан-ачык әйтелә: «М. җире Раббының нуры белән яктыртылыр. Китап *(гамәл дәфтәре)* мәйданга куелыр. Пәйгамбәрләр һәм шаһитлар китерелер. Гадел хөкем башланыр. Беркемгә дә хаксызлык кылынмас. Гамәленә күрә, һәркем төгәл әҗерен алыр» (39:69—70). Шул ук фикер «Тәгабүн (Алдану) сүрәсе»ндә конкретлаштырыла: «М. к.— барыгыз бергә туплана торган көн *(исәп-хисап, югалтулар, алданулар һәм табышлар көне).* Аллаһка иман китереп, игелек кылган кешенең хаталарын Аллаһ кичерер, андыйларны Аллаһ эчендә мәңге калачак, арыкларыннан чишмәләр агып ятучы Җәннәтләргә урнаштырыр. Менә Бөек Максат — сәгадәт шул булыр» (64:9). Мөселманнар, бигрәк тә Бу дөньяда төрле гөнаһлар кылганнар өчен, М. к. — бик тә куркыныч көн, әлбәттә. Әнә шуны истә тотып булса кирәк Коръәндә М. к.ндә кемнең үзен ничек тотуы турында да әйтелә. Мәсәлән, «Әхкаф (Ком тавы) сүрәсе»ндә: «Кешеләр М.дә бер мәйданга тупланган вакытта алар *(потпәрәстләр)* үзләре табынганнарның дошманына әверелер. Алар *(агачка, ташка, санәмнәргә)* табынганнарын инкяр итәрләр» (46:6). Бик тә куркыныч көннең атамасы буларак, *М. к.* сүзләре халык иҗатында, аеруча язма әдәбиятта еш очрый. Мә сәлән, кыска җырларда: «Кара са вытлары ясадым Фиргавен дигән тирәктин; Әй җанкаем, гыйшкың каты,
**М**
М. к.сез китмәс йөрәктин». Бу өзектә *М.* сүзе Ахырзаман — Дөнья беткән көн мәгънәсендә кулланыла… *М.* сүзе ислам дине тәгълиматына иң якын торган мөнәҗәт үрнәкләрендә дә очрый. Мәсәлән, «Утырдык без бүген монда» мөнәҗәтендә: «И кардәшләр, барыбыз бергә җыелыштык бүген монда, М. мәйданына шулай барсак иде бергә-бергә». Шуңа якын фикер «Гыйбадәтең куя күрмә!» мөнәҗәтендә дә бар: «Мөэминнәр, барыбыз бергә җыелдык бер көн бирегә, М. мәйданына каршы барсак иде бергә-бергә». Күренүенчә, мөнәҗәтләрдә М. билгеле бер урынны да билгели. Мөхәммәдьярның (1497— 1549) «Нуры содур» («Күңелләр нуры») әсәрендә *М.* сүзе махсус бер көнне билгели: «Кайчандыр ул М. к. булганда, җирнең өсте халык белән тулганда, Аерылмасын алардан бу — бер гидай, Рәхмәтеңнән кичер халыкны, Ходай». Г. Утыз Имәни әл-Болгари (1754—1834) үзенең «Гыйлемнең өстенлеге турында төркичә бәетләр»ендә әлеге сүзнең мәгънәсен гади генә аңлатып бирә: «Кем гыйлеме белән динне төзекләндерә, шул М. к.ндә туры Җәннәткә китәр». Г. Исхакыйның «Сөннәтче бабай» (1912) хикәясендә *М.* сүзе үзенең асыл мәгънәсендә китерелә: «Сөннәтче бабай каннарны күтәреп чыгып, М. к.не азып-тузып, ияләрене эзләп йөрмәсеннәр өчен, һәр елны күмелә торган, бала-чага маташмый торган почмакка чокыр казый иде дә салават әйтеп күмә иде». Г. Тукай *М.* сүзенә еш мөрәҗәгать итә: «Дөньяда торыйммы? — дип киңәшләшкән дус тыма» (1907) шигырендә: «Хаклык берлән М.гәчә бергә булыр өчен, син дә тиз бул, тиз бул, тиз бул, җиргә күмел!»; «Кичке теләк»тә (1919): «Ни бәхет! — дим,— иртәгәчә кич син тагын да янмасаң, Бу ятыштан мин дә М. җитмичә кузгалмасам!»; «Шиһаб хәзрәт»тә (1913): «Җисме үлек, исме терек бу хәзрәтне М.гәчә телләр сөйләр, язар каләм». Күренүенчә, Г. Тукай *М.* сүзен, нигездә, *вакытны, бик озак*
***225***
**М**
*вакытны* билгеләү өчен куллана. Ф. Бурнаш (1898—1942) исә шул ук сүзгә тирәнрәк мәгънә сала. «Мөкәррәмә» (1926) трагик поэмасында Кавказ халыкларының азатлык өчен канлы көрәше турында сөйләнә: «М. кебек кубарылган карты-яше, Һәммәсенең телләрендә дошман явы...» Безнең заман татар шигъриятендә *М.* сүзе, гомумән, телгә алынмый дип әйтергә дә мөмкин. Шуңа күрә Зөлфәтнең «Ике гашыйк синең алда» (1998) шигыреннән бер өзек китерү белән чикләнергә туры килә: «Кайчан, кайда шушы изге төнне Алдаган ул, иткән хыянәт? Үз язмышын үзе адаштырып М. тапкан шушы дөньялыкта, Берүзенә тапкан кыямәт».
*Әдәбият: Мөхәммәдьяр.* Нуры содур.— Казан, 1997.— 242 б.; *Хөснуллин К.* Мөнәҗәтләр һәм бәетләр.— Казан, 2001.— 141 б.; *Г. Утыз Имәни әл-Болгари.* Шигырьләр, поэмалар.— Казан, 1986.— 158 б.; *Бурнаш Ф.* Сайланма әсәрләр.— 2 т.— Казан, 1959.— 252 б.; *Ис-хакый Г.* Әсәрләр: 15 томда: 2 т.— Казан, 1999.— 170 б.; *Зөлфәт.* Йөрәгемне былбыл чакты.— Казан, 1999.— 229 б.
**МӘҺДИ** ( *гар*. Дөрес юлдан алып барылучы, Аллаһ юлыннан алып барылучы); сөнниләр күзаллавынча, Ахыр-заман якынлашу турында киләчәктән хәбәр бирүче, мөселман коткаручысы, Мөхәммәд пәйгамбәрнең соңгы дәвамчысы. Сөнниләр М.нең килүенә шактый соң ышана башлыйлар. Моннан принципиаль аермалы буларак, шигыйларда М.нең килүенә ышану — төп таләпләрнең берсе. Аны «яшерен имам» дип атау да бар. Дөрес, Коръәндә М. исеме телгә алынмый. Әмма Коткаручы (Мессия) белән бәйле кузаллаулар Хәдисләрдә киң чагылыш таба. Башлангыч чорларда М. Иисус Христос белән тәңгәлләштерелә. Чөнки соңгысы да коткаручы дип күзаллана. Ахыр чиктә, аларның икесе дә — Ахырзаман якынлашу турында хәбәр алып килүчеләр. Шигыйларда М.нең кайтуына тирән ышану барлыкка
***226***
килгәч, күрәсең, якты киләчәккә ышану, башка өметләр уяна: М. кайткач, бөтен Дөньяда, Җир йөзендә гаделлек һәм тигезлек урнашачак, Дөнья һәм адәм балалары, төрле гөнаһлардан ары нып, хак юлга басачак. Әмма шунысы шиксез бер хакыйкать булып кала бирә: М.,— барыннан да элек, Ахырзаман хәбәрчесе. Әгәр бу, чыннан да, шулай икән, М.нең кайтуыннан ниндидер игелек һәм изгелек көтү үз көчен югалта башлый. Ләкин шуңа карамастан авыр шартларда яшәгән гади халыкта М. кайтып, гадел тормыш башлануга ышаныч яши бирә. Кайбер очракларда әнә шул ышану төрле, башлыча социаль күтәрелешләрнең сәбәпчесе була. М.— хәзрәте Галинең ерак варисларыннан берсе дигән ышану да булган. Ул, легендалар буенча, әтисе өеннән китә һәм югала, имеш. Шигый-лар фаразлавынча, ул шул «яшеренгән җирендә торып, мөселманнар белән идарә итә икән». Чыннан да, ул яңадан әйләнеп кайткач, хак мөселманнар барысы да, аның кул астына кереп, ул кушканнарны берсүзсез үтәп барырга тиеш булачаклар.
Татар халык иҗатында һәм әдәбиятта М. исеме сирәк кенә булса да телгә алына. Г. Исхакыйның «Тормышмы бу?» (1911) повестенда: «Кызык, дөньяда әллә ниләр бар. Әллә кая бер М. чыккан». Язучы үзе бу исемгә бернинди аңлатма бирми. Мондый күренешләр татар әдәбиятында еш очрый: язучы мөселман дөньясында киң мәгълүм булган әлеге исемне укучылар үзләре дә белә дип уйлый булса кирәк. 1917 елгы Октябрь революциясенә хәтле бу, чыннан да, шулай булгандыр. Атеистик пропаганда хөкем сөргән Со вет чорында М. исемен телгә алырга ярамаган билгеле. Шуңа күрә революциягә хәтле язылган әсәрләрдәге дини сүз, төшенчә, фәлсәфи категория һәм исемнәргә махсус аңлатма биреп бару таләп ителә. Г. Исхакый китабын матбугатка әзерләгән Л. Гайнанова бу исемгә түбәндәгечә аңлатма бирә:
«*М*. — дөрес юлдан баручы. Дини риваять буенча, Кыямәт көне алдыннан М. чыгып, азынган халыкларны туры юлга салачак, имеш». Татар халкында әлеге исем белән бәйле һәм үзенчәлекле сюжетка ия «М. ташы» дигән легенда да бар: авыл дан ике чакрым ераклыкта зур бер таш бар икән. Аны *М. ташы* дип атыйлар. Имеш, кайчандыр Алла М. исемле дин белгечен Күктән Җиргә төшергән. Төшүгә үк М., әлеге таш өстендә тәһарәт алып, намаз укыган. Аның аяк эзләре, тезләнгән урыннары, зур гына ермаулар сакланып калган, ди. Күрәсең, Аллаһы Тәгалә Күктән сөргәч, М. бик озак елаган да шунда чишмә бәреп чыккан. Таш өстендә комган һәм таяк урыны да сакланып калган икән. Легенда түбәндәге сүзләр белән тәмамлана: «Картлар хәзер дә анда яңгыр теләнергә багышлыйлар. Чишмәсенең суы изге су дип исәпләнә». Легенда Чиләбе өлкәсенең Коншак районы Үзбәгәрәк авылында Нәҗметдинова Мәрфугадан (61 яшь) А. Садыйкова белән К. Җамалетдинова тарафыннан язып алынган. Димәк, мең елдан артык элек гарәп кабиләләрендә барлыкка килгән легенда, күрәсең, ислам дине белән бергә Идел буена да килеп җиткән һәм халык күңелендә һаман яши бирә.
*Әдәбият:* ал-Махди // Ислам. Энциклопедический словарь.— М., 1991.— С. 163; Ислам. Белешмә-сүзлек.— Казан, 1993.— 109—110 б.; *Сафиуллина Р. Р.* Мөселман терминологиясе сүзлеге.— Казан, 2006.— 34 б.; *Климович Л. И.* Книга о Коране. Его происхождении и мифологии.— М., 1986.— С. 155; *Яхин Ф.* Татар шигъриятендә дини мистика һәм мифология.— Казан, 2000.— 92 б.; *Исхакый Г.* Әсәрләр: 15 томда: 2 т.— Казан, 1999.— 63 б.; ТХИ: Риваятьләр һәм легендалар / Төз. С. Гыйләҗетдинов.— Казан, 1987.— 260 б.
**МӘЧЕТ** ( *гар*. «мәсҗид»), мөсел маннар-ның гыйбадәт кылу урыны. Фаразлау-лар буенча, арамей-набатей телендәге
**М**
һәм шул ук мәгънәдәге *масгита* сүзеннән алынган *(арамейлар* — семит телле кабиләләр, б.э.к. XIV—XI йөзләрдә Алгы Азиядә гомер итәләр; *набатейлар* — гарәп телле кабиләләр төркеме, б.э.к. III йөздән — б.э. 106 елына хәтле хәзерге Иордания җирендә Набатей патшалыгы була). Җөмләдән, дини эшчәнлегенең башлангыч чорында Мөхәммәд пәйгамбәр һәрбер диннең гыйбадәт кылу бинасын М. дип атаган. Җир шарындагы беренче һәм чын мәгънәсендәге мөселман М.е Мөхәммәд г-м Мәдинәгә күчеп килгәч, Күба дигән авылда салына: тышкы кыяфәте ягыннан дүртпочмак-квадрат рәвешендә; бердәнбер ишеге Көнбатыш якта була. Димәк, гыйбадәт кылучылар һәрвакыт Көнчыгышка карап торырга тиеш булалар. Шундый ук мәчет 623 елда Мәдинә шәһәрендә Мөхәммәд г-м өе янында салына… Исламның башлангыч чорында М.ләрнең кыяфәтенә, салу ысулларына ниндидер махсус таләпләр куелмый. Чын мәгънәсендәге типик М.ләр Күфә һәм Басра шәһәрләрендә салына башлыйлар. Мондый М.ләрдә 20 меңгә хәтле кеше намаз укый алырга тиеш була. М.ләрнең тиешле таләпләргә җавап бирердәйләре VIII йөз ахырына таба төзелә. Бу очракта инде М.нең манарасы, михрабы, мөнбәре булырга тиеш дип табыла. Һәрбер зур шәһәрдә, бигрәк тә башкалаларда Җамигъ М.ләре салына. Моннан тыш, шәһәрнең һәрбер кварталында диярлек мәхәллә М.ләре төзелә. Еллар-гасырлар узган саен, М.ләрнең әһәмияте дә, вазифалары да киңәя. Барыннан да элек, ислами гыйбадәт кылу урыны булып калсалар да, М.ләрдә иҗтимагый-дөньяви мәсьәләләр буенча да фикер алышулар оештырыла; бирегә җыелган мөселманнар дин-әхлак, мораль-этик, уку-укыту мәсьәләләре, мәктәп-мәдрәсәләрнең хәле һәм аларның алга таба үсеше турында да күп төрле сөйләшүләр алып баралар. Һәрбер М.тә яки М. янында мәдрәсә дә булгач, тора-бара М.ләр мәгърифәт
***227***
**М**
үзәгенә әвереләләр һәм татар халкының рухи һәм рухани вазгыятендә бик зур урын алып торалар. Элеккеге татар зыя лыларының тормыш юлы да, эш-чәнлеге дә, барыннан да элек, М.ләр һәм мәдрәсәләр белән бәйле. Татар халкы тарихында изге урын алып торган Казан М.ләренең исемнәре дә халык күңелендә әлегә хәтле саклана. Алар түбәндәгеләр: Хан М.е, Әфәнде М.е, Мәрҗани М.е, Апанаев М.е, Зәңгәр М. һ.б. Илдә билгеле бер ирек урнаша башлагач, Казанда Колшәриф М.е, Яр Чаллы, Алабуга, Актаныш, Әлмәт, Тәтеш һ.б. байтак шәһәрләрдә һәм авылларда мәһабәт бина-сарай рәвешендәге бик ерактан күренеп торган искиткеч матур М.ләр салынды. Билгеле булганча, бөтен татар халкыныкы кебек үк, Татарстан М.ләренең язмышы да фаҗигале. Татар-мөселман М.ләренең төзелеш-архитектурасын һәм катлаулы тарихын язу изге бер эш булыр иде. Бу очракта инде Татарстандагы гына түгел, Мәскәү, Санкт-Петербург, Чиләбе, Омск, Төмән, Томск, Новосибирск һ.б. шәһәрләрдәге һәм бөтен Россия буйлап таралган бихисап М.ләр турында да сүз алып барып булыр иде. Хәер, М.ләр язмышы татар халык иҗатында, бигрәк тә мөнәҗәтләрдә, киң чагылыш таба. К. Хөснуллинның «Мөнәҗәтләр һәм бәетләр» китабында «М.ләр язмышы» дигән махсус бүлек тә бар. Бу җәһәттән «И манара» мөнәҗәтендә, мәсәлән, элек «Хан М.е» исеме белән билгеле булган *Сөембикә манарасы* турында сөйләнә: «И манара, синең аең бик ерактан ялтырый, Синең авасыны белеп, җөмлә адәм калтырый». Алга таба мөнәҗәт әлеге конкрет М.тән читләшеп, М.ләрнең Совет чорындагы фаҗигале язмышына күчә: «И манара, син үзеңне кем кискәнне белмәдең, Бер Ходайдан әмер сорап, нигә телгә килмәдең?» Турыдан-туры шул ук манарага багышланган «Хан М.е» мөнәҗәтендә оптимистик рухтагы сүзләр дә очрый. Бу очракта әлеге манарага ай кую турында сөйләнә: «Инде шатлан, инде сөен, сөенергә
***228***
хакың бар. Чөнки бүген яннарыңда Сөембикә рухы бар». «М. хитабы» мөнәҗәтенең эчтәлеге дә, эмоциональ яңгырашы да күп тапкыр катлаулырак. Чөнки анда мөселман М.ләрен җимереп, алар торган урыннарга христиан гыйбадәтханәләре — чиркәүләр салу хакында сүз бара. Мөнәҗәтнең мөһим әдәби-сәнгати үзенчәлеге шунда: анда үзенең фаҗигале язмышы турында М. үзе сөйли: «Минем урыным киң калыр, инде аны кем алыр? И балалар, бу урынга кяфер мәгъбәдләр салыр… Болай булса, мин җан бирәм, зиннәтле мәгъбәд — тигрәм, Минем булса өстем тузган, барлык зиннәтем — чирәм» (*мәгъбәд* — гыйбадәтханә, чиркәү; *тигрәм* — тирәм). Иван Грозный Казанны яулап алганнан соң (1552), Казандагы һәм Казан ханлыгы җирендәге М.ләрне җимерү эше, башланып, күп гасырлар буена, хәтта Совет чорын үз эченә алган XX гасырда да дәвам итә. Китерелгән мисаллардан күренүенчә, мөнәҗәтләрдә М.ләрнең фаҗигале-драматик язмышы шактый ук тулы чагылыш таба.
*Ә д ә б и я т*: Ислам. Белешмә-сүзлек.— Казан, 1993.— 104—108 б.; *Большаков О.* Ислам. Энциклопедический словарь.— М., 1991.— С. 160; *Хөснуллин К.* Мөнәҗәтләр һәм бәетләр.— Казан, 2001.— 534—541 б.
**МӘЧКӘЙ, МӘЦКӘЙ**, татар һәм башкорт фольклоры персонажы; явыз зат; һәрвакыт кешеләрнең дошманы буларак сурәтләнә; төрле халыклар мифологиясендә таралган башка явыз затларның куркыныч сыйфатларына да ия: татар-башкорт мифологиясенең *Убыры,* рус фольклорының *Упыре* кебек, алдау-хыянәт юлы белән кешеләрнең, бигрәк тә тәүфыйклы яшь кызларның, канын эчә; җае чыкканда, аларны үлем хәленә җиткерергә мөмкин. Рус мифологиясенең кеше ашаучы *Ведь-масына* да якын. Еш кына М.не рус мифологиясенең һәм рус фольклорының гаҗәеп популяр, үтә каршылыклы, соң дәрәҗәдә үзенчәлекле персонажы
*Баба-яга* белән дә «тугандаш» дип саныйлар. Кайчандыр М.нең, күрәсең, үзенә генә хас сыйфатлары да аз булмагандыр. Еллар, гасырлар дәвамында алар акрынлап «шомарып», юкка чыккач, М. Убыр һәм Баба-ягаларга хас сыйфатларны да «үзләштерә»; төрле мифологик персонажлар арасындагы аерымлыклар үзара «керешеп» яши башлыйлар, ләкин үзенчәлекле «серле-сихерле яңгырашлы» М. дигән исеме генә бернинди үзгәреш кичерми. Бу персонажның кайбер үзенчәлекләре халык мәкальләрендә дә чагылып ки тә: «Яман — яшькә туймас, М. — ашка туймас» (искәртелгәнчә, М. аш ашамый — кан эчә); «М. — Тәңренең Убыры», «М.нең эчендә Еланы бар». Төмән өлкәсенең Вагай районы Карагай авылында Р. Айнетдиновадан 1972 елда Ф. Әхмәтова тарафыннан язып алынган һәм «М.» дип аталган легендада башта көндәлек тормыш мәшәкатьләре турында сөйләнә: «Әүвәл күп ашаучы, күп су эчүче кешеләрне М. дип атыйлар иде безнең якта». Шундый ук кешеләрне *бирән* дип тә атыйлар. Бу очракта бирән дигәне гадәти сүз булса, Убыр — М.гә дә якын мифологик персонаж. Легендада М.нең үзенчәлекле сыйфатлары да күрсәтелә: М. — хатын-кыз затыннан; төнлә морҗадан ут булып оча; димәк, мич капкачын япмый йокларга ярамый. Әгәр М. кешегә таба тәгәрәп килә башласа, һөҗүм итсә, аңа агач сәнәк белән кадарга кирәк. Шул очракта М. дип йөртелгән хатынның кем икәнлеге ачыклана, аның тәне тимгел-тимгел булып күгәреп чыга икән. Ягъни М. кешеләр арасында йөргән хатын-кызларның, карчыкларның берсе булырга мөмкин. М.нең һәм башка шундый куркыныч затларның булуына халыкта әле хәзер дә ышаналар булса кирәк. Һәрхәлдә, әлеге «М.» легендасын сөйләүче аны түбәндәге сүзләр белән тәмамлый: «Мин белгәндә берничә шундый кеше дөньядан үтте. Исемнәрен атарга ярамый: каргышлары төшә». М. — башкорт мифологиясенең һәм
**М**
фольклорының да киң мәгълүм, әмма ифрат каршылыклы персонажы: ул кешегә зыян салырга да, ярдәм итәргә дә мөмкин. Мәсәлән, башкорт халкының «Ете кыз» әкиятендәге М. Убырлы карчыкны хәтерләтә. Шул ук халыкның «Шәгәле» (малай исеме) әкиятендә әкият героеның М. белән сугышы сурәтләнә. Ә инде башкортларның «Бат-ша, Егет, Аждаһа» әкиятендә шул ук М. бөтенләй башка төрле вазифа башкара: әтисе тарафыннан вәгъдә ителгән егет, 18 яше тулгач, Аждаһага килергә мәҗбүр була. Ни эшләргә белмәгән егеткә очраган М. аңа ярдәм итә һәм Аждаһадан коткарып кала. Димәк, бу очракта М. — уңай персонаж, әкият героеның төп ярдәмчесенә әверелә; аңа һәрвакыт ихлас күңелдән ярдәмгә килеп тора. Әлеге әкиятнең тагын бер күзгә күренеп торган үзенчәлегенә игътибар итми мөмкин түгел: анда бер саф мифологик зат (М.) икенчесенә — Аждаһага каршы куела, һәм, табигый, адәм баласына ярдәм иткән М. бары уңай яктан гына сурәтләнә. Кайбер әсәрләрдә сүз М.нең башка сыйфатлары турында барырга мөмкин. Башкорт әкияте «Килтәй Мәргән»дә кыз тарафыннан рәнҗетелгән песи учактагы утны сүндерә, ягъни һәлакәткә юл ача. Табигый, нәкъ әнә шуннан соң кызның бәхетсезлекләре башлана: утны бары тик М.дән генә алып була икән. Бу очракта инде *М. ут хуҗасы, ут хөкемдары* ролен дә үти. Әлеге әкиятнең тагын бер үзенчәлеге шунда: андагы *ут иясе* М. дип тә, *Убырлы карчык* дип тә атала. Димәк, төрле явыз затларның үзара «керешеп» китүе турындагы фикер тагын бер мәртәбә раслана. Күрәсең, бу очракта да сүз М.нең уңай, хәтта илаһи сыйфатлары турында бара.
Башкорт мифологик легендаларының берсендә М. *Күл иясе* буларак сурәтләнә… Кайбер башка әсәрләрдә М.нең «абруе» тагын да югарырак дәрәҗәгә күтәрелә. «Кузый Күрпәс менән Маян-Һылыу» кобаерында Әүлия карт,
***229***
**М**
Кузыга алга табан юлны ачыклау өчен, *шәфкатьле М.гә* мөрәҗәгать итәргә кирәк, ди. Шушы уңайдан башкорт галимнәре М. образы турында түбәндәгечә язалар: «М.— башкорт халкының бигрәк тә әкият жанрында киң таралган мифик әби образы. Ул, гадәттә, кешеләргә дошманлык кылып, өйдә ялгыз калган кызларның канын суырып, балаларны ашап йөрүче итеп сурәтләнә. М. «Кузый Күрпәс»тә уңай образ итеп алынган». Төп сыйфатлары белән М.гә якын торган явыз затлар Урта Азия һәм Ка-закъстан халыклары мифологиясендә һәм фольклорында да бар. Аларның исем-атамалары башкачарак та булырга мөмкин. Тик төп шөгыльләре М.некенә бик якын: алар, гадәттә, яшь, тәүфыйклы кызларны эзәрлеклиләр, хыянәт юлы белән алдап, бармакларыннан яки табаннарыннан аларның каннарын суыралар. Мәсәлән, үзбәк халкының мәшһүр эпосы «Алпомиш»та Сөрһәел-мастан; «Рустамхон»да Кам пир-мастан белән Мамагөл-мастан; Сөрһәел-мастан образы Алтай халыклары эпосында да бар. Казакъ халкы иҗатында «Жiгiт мен Мыстан» дигән әкият тә бар. Шул ук халыкның «Каражай» әкиятендә Мыстан карчык дип аталган персонаж турында сөйләнә. Шул уңайдан казакъ халкының «Каимбатыр» әкиятендәге Мастан-кемпiрны (карчыкны) күрсәтеп үтәргә мөмкин. Кыргыз халкының зур кү ләмле героик поэмасы «Манас»та да Мастан-кемпiр образы бар. Бу әсәрләрдә турыдан-туры М. турында сүз бармаса да, күз уңында, нигездә, бер-берсенә бик якын затлар торуы аңлашыла булса кирәк. Йомгаклап әйткәндә, М. кайчандыр (борынгырак дәверләрдә) шактый югары дәрәҗәдә торып, соңрак «гади халык арасына төшеп», көндәлек тормыш-көнкүреш мәшәкатьләрендә катнаша башлый.
*Әдәбият:* Мәцкәй // ТХИ: Риваятьләр һәм легендалар / Төз. С. Гыйләҗетдинов.—
***230***
Казан, 1987.— 278 б.;— ТХИ: Мәкальләр һәм әйтемнәр / Төз. Х. Мәхмүтов.— Казан, 1987.— 466—467 б.; БХИ: Әкияттәр: 1 нсе китап / Төз. М. Минһаҗетдинов, Ә. Харисов.— Өфө,— 1976.— 157, 182, 190 б.; БХИ: Әкияттәр: 2 нсе китап / Төз. М. Минһаҗетдинов, Ә. Харисов.— Өфө, 1976.— 228, 353 б.; КНС.— Т. 2.— Алма-Ата, 1971 — С. 18; КНС.— Т. 3.— С. 48; Манас. Киргизский героический эпос.— М., 1984.— С. 679.
**МЕШӘК АЛЫП**, үзенчәлекле әкияти-мифологик дастан; 1860 елларда академик В. В. Радлов тарафыннан Тәрәнә авылында Бараба татарларыннан язып алынган (бүген дә шул ук исемдәге районга керә). Беренче мәртәбә В. В. Радловның мәгълүм күптомлыгының дүртенче китабында басыла. Татар халык иҗатының Ф. Әхмәтова төзегән «Дастаннар» томында да дөнья күрә (1984). Фәнни яктан дастан әлегә хәтле өйрәнелмәгән… Дастанның эчтәлеге традицион һәм бик гади: *батырларча өйләнү* сюжетына нигезләнә. Русча аны *богатырское сватовство* дип атыйлар. Әсәрнең баш каһарманы М. А. алыплар турындагы дастаннарның типик вәкиле итеп сурәтләнә. Себер татарлары эпосы өчен хас булганча, ул үзенең батырлыкларын бик җиңел башкарып чыга. Дөрес, шулай ук Себер татарлары дастаннарының традицион юлыннан читкә дә чыга: М. А. үзе өчен түгел, ә бәлки әле өйләнергә әзер дә булмаган Кара хан өчен кәләш эзли икән. Аның әле йорты да төзелеп бетмәгән, җиһазландырылмаган да. Хан М. А.ны Яан дип аталган серле балыкның алтын яңагын эзләргә җибәрә. Юлда М. А. бер Юлчыны очрата, аның киңәше буенча «үлеп яткан» балыкны коткарып кала. Шул ук Юлчы аңа үлгән балыкның ике алтын яңагын алырга киңәш итә. Аларны ул Кара ханга алып кайтып бирә. Хан әлеге алтын яңаклардан төнлеккә (төтен чыга торган тишеккә) капкач ясап куя. Икенче мәртәбә хан М. А.ны Чүчәлә кошның тиресен алып
кайтырга җибәрә. Дастанда нинди кош турында сүз баруына бер ишарә дә юк. Тик шулай да ул бер мәртәбә *Алып Каракош* дип атала һәм аның тиресендәге төкләрнең алтыннан булуы хәбәр ителә. Чүчәлә кош батырга үзенең күптән түгел һәлак булган туганының тиресен алырга куша. Сүз бит алтын тире турында бара: ул бозылмаска тиеш… Тик ханның иң авыр сынавы башкада икән: М. А. ханга Тәбәнә Куга исемле кызны алып кайтып бирергә тиеш. Тик бу кызны кулга төшерү бик авыр, ди: ул чабак балык, чуртан балык һ.б. кыяфәтләргә керә ала икән. Шуңа да карамастан М. А., әлеге кызның бөтен хәйләләрен-кыланышларын белеп, аны җиңеп чыга һәм Караханга алып кайтып бирә. Хан, бөтен халыкны җыеп, тантаналы бай туй оештырмакчы була. Ләкин аның нияте тормышка ашмый. Сюжет ахырында Тәбәнә Куга үзе эшкә керешә һәм ханга усал сораулар яудыра башлый: «Бу М. А. дәрьядагы балыкның яңагын алып килеп казаныңа капкач кылды, анда бу яхшы эшкә бер ял бирдеңме? Ат бирдеңме? Тун бирдеңме? — диде. — Аш ашаттыңмы, сыйладыңмы?» — ди де». Хан, әлбәттә, моның берсен дә эшләмәгән. Ачуы килгән Тәбәнә Куга ханның халкын кара тычканнарга, хатынын кара игәр-ау этенә, ханның үзен кара тукранга әверелдерә. Дастан түбәндәге сүзләр белән тәмамлана: «М. А.ка Тәбәнә Куга ханыш туй кылды. Бере хатын булды, бере ир булды. М. А. хан булды, тәхеттә утырды, йорт көтте, дөньялык кылды, гомерләре үтте, анда үлделәр». Батырларча өйләнү дип аталган эпик-мифологик сюжеттан башланган дастан алга таба да шул ук рухта дәвам итә. Әсәрнең ахырына таба, аеруча М. А. белән хан арасындагы конфликт билгеле бер социаль юнәлеш ала башлагач, вакыйгалар барышын Тәбәнә Куга, ягъни төрле тылсым-могҗиза көченә ия булган хатын-кыз үз кулына ала. Һәм мондый күренешләр; вакыйгалар
**М**
барышында хатын-кызларның хәлиткеч роль уйнавы — Себер татарлары эпосында шулай ук гадәти күренеш. Әлеге үзенчәлек «М. А.» дастанының да бик борынгы әсәр булуын тагын бер мәртәбә раслый. Дастанның ахырында да әкияти яки эпик-мифологик мотивлар алдынгы планга чыга.
*Әдәбият:* Образцы народной литературы тюркских племён, живущих в Южной Сибири и Дзунгарской степи, собраны В. В. Рад-ловым.— Часть 4.— СПб., 1872.— С. 20—27; ТХИ: Дастаннар / Төз. Ф. Әхмәтова.— Казан, 1984.— 29—35 б.; *Әхмәтова Ф.* Татар халык дастаннары // Шунда ук.— 5—28 б.
**МИГЪРАҖ**, Мөхәммәд г-мнең төнге могҗизалы сәяхәтләре, Күккә ашуы, элеккеге пәйгамбәрләрне күреп, Ал-лаһы Тәгаләнең Үзен күрү бәхетенә ирешүе турындагы мәгълүматлар белән бәйле дини-ислами төшенчә. Махсус терминологик сүзлектә: «М. — Мөхәммәд пәйгамбәрнең Күккә ашуы»,— дип кенә аңлатыла. Вакыйга ислам тәгълиматы күзлегеннән караганда бик зур мәгънәгә ия булганга, аңа Коръәндә дә аерым аятьләр багышлана. Әйтик, «Исра (Төнге йөрү) сүрәсе»ндә: «Аятьләребезнең бер өлешен күрсәтим дип, бер төн эчендә сәүдәсен (*Мөхәммәдне*) Ха-рам мәчетеннән тирә-ягы нигъмәт (*бәрәкәт*) белән тулы Акса мәчетенә китергән Аллаһ кимчелекләрдән азат. Ул, хакыйкатән, ишетеп, күреп торучы» (17:1). Монда рәҗәб аеның 27 сендә Мөхәммәд пәйгамбәрнең могҗизалы сихри канатлы ак Борак-ка атланып, Мәккәдәге әл-Мәсҗид әл-Харамнан Бәйтелмокатдәстәге (Иерусалимдагы) әл-Мәсҗид әл-Аксага («Иң ерак мәчет»кә) сәяхәте турында сүз бара. Тик ул сәяхәт кайда булган: җисмани-чынлыктамы яисә рухани-хыялдамы. Чынбарлыкта мондый эш мөмкин булмаганлыктан, хак мөселманнар арасында бу могҗизаны Аллаһы Тәгалә Үзе башкарып чыккан дигән ышану урнаша. Һәм ул хак
***231***
**М**
мөселманнарда бернинди шик уятмый. Шул ук вакыйга белән бәйле легендада сөйләнгәнчә, Бәйтелмокәтдәстә Мөхәммәд г-м элегрәк булган Ибраһим, Муса, Гайсә пәйгамбәрләр белән очраша һәм аларның гыйбадәт кылуларына җитәкчелек итә. Бу хакта «Коръән тәфсиренең җиңеләйтелгән аңлатмасы» дигән дүрттомлыкның икенче китабында түбәндәгеләр хәбәр ителә: «Дөрес риваятьләргә караганда, хәзрәти галәйһиссәләм Бәйтилмәкъдистә пәйгамбәрләрне һәм фәрештәләрне күрде һәм аларга имам булып намаз укыды». Алга таба Мөхәммәд г-м Җиде кат күккә аша һәм әүвәлге катта — Адәм г-мне, икенчесендә — Гайсә һәм Яхъя, өченчесендә — Йосыф, дүр тенчесендә — Идрис, бишенчедә — Һарун, алтынчыда — Муса, җиденчедә Ибраһим г-мнәрне күрә. Алга таба Җәбраил фәрештә Нур пәрдәсен үтә алмыйча туктап кала. Хәзрәти Мөхәммәд исә, Гарештән үтеп, Хак Тәгаләдән «Миңа якын кил» дигән сүзләрне ишетә… Бу легендаларның һәркайсы төрле чыганакларда төрлечә тасвирлана. М. Б. Пиотровскийның махсус монографиясендә, мәсәлән, түбәндәге вакыйгалар турында да хәбәр ителә: Мөхәммәд г-м Күктә Аллаһы Тәгаләне күреп кенә калмый, Аның белән сөйләшә дә. Хак Тәгалә мөселманнарның көн саен илле мәртәбә намаз укырга тиешлеген искәртә. Мөхәммәд г-м әйләнеп кайтканда, Муса пәйгамбәрне очрата. Муса г-м аңа, яңадан барып, Хак Тәгаләдән намазлар санын киметүне үтенергә куша. Шулай берничә мәртәбә кабатлангач, мөселманнар көн саен биш тапкыр намаз укырга тиеш дигән карарга киленә. М.дан соң Пәйгамбәр үзе кичергәннәрнең барысын да Мәккә халкына сөйли. Аңа ышанмыйлар, билгеле. Хәтта иң якын кешесе Әбүбәкер дә ышанмый. Шулай да пәйгамбәргә акрынлап халыкны, бигрәк тә мөселманнарны, үзе күргәннәргә ышандырырга насыйп була. М.ның ислам таләпләренә кар-
***232***
шы килмәгән соңгы версиясе буенча, Мөхәммәд г-м әлеге вакыйгаларның барысын да *төшендә күргән булса кирәк* дигән фикергә киләләр. Монда да бернинди кяферлек юк. Чөнки Аллаһы Тәгалә адәм балалары белән өндә дә, төштә дә күрешеп сөйләшә ала... Ислам тарихында һәм мөселман өммәтенең көндәлек гыйбадәтендә җитди урын алып торган М. темасы татар халык иҗатында да, язма әдәбиятта да билгеле бер чагылыш таба. Дөрес, бу төр әсәрләрнең берсендә дә М. хакында яңа мәгълүмат юк. Нибары аны һәрвакыт истә тоту зарурлыгы гына искәртелә. Мәсәлән, «Тот Рәсүлнең сөннәтен» мөнәҗәтендә: «Хәбибенә бирәм дисә Хак чөн хилгатен, М. төнендә күстәрде аңа галәм мөлкәтен. Өммәтләремә булсын дип сигез Оҗмах дәүләте, һәр көн теләде анларга биш намазның хубәтен» (*Хәбиб —* сөекле, дус, Мөхәммәднең эпитеты, кушаматы; *чөн (чун)* — кайчан; *хилгать* — бүләккә бирелгән кием; *күстәрү* — күрсәтү; *хубәт* — яхшылык). «Әйтик әле салаватны» мөнәҗәтендә: «Әйтик әле салаватны, салават — М. баскычы, Әйтик әле салаватны, салават — Оҗмах ачкычы». Язма әдәбият әсәрләренә килгәндә, Х. Ә. Ясәви бу темага шартлы рәвештә «Мигъраҗнамә» дип аталган махсус поэмасын багышлый. Ислам тәгълиматы күзлегеннән якын килгәндә, әсәрнең эчтәлеге бик бай: аны тик ислам таләпләрен һәм тарихын яхшы белгән һәм Коръәннең эчтәлеген үзләштергән хак мөселман гына тиешенчә аңлый һәм кабул итә ала. Чөнки анда әнә шул чыганаклардан, аеруча Коръәннән алынган сюжет-мотивлар һәм хикмәтле гыйбарәләр зур урын били. Поэманың лексикасында гарәп һәм фарсы телләреннән алынган сүзләр дә бик күп. Әмма ни чек кенә булмасын Х. Ә. Ясәвинең «Мигъраҗнамәсе» татар әдәбияты тарихында әнә шул проблема белән бәйле иң мөһим һәм тирән эчтәлекле әсәр дип саналырга хаклы.
*Әдәбият*: Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 262 б.; Коръән тәфсире.— Казан, 1996.— 294 б.; Тәсһилул бәйән фи тәфсирил Кур’ән. Коръән тәфсиренең җиңеләйтелгән аңлатмасы.— Казан, 1425 (2004 ел).— 444—491 б.; *Тукай Г.* Әсәрләр: 5 томда: 2 т.— Казан, 1985.— 113—114 б.; *Пиотровский Б. М*. Коранические сказания.— М., 1991.— С. 163; Ислам. Белешмә-сүзлек.— Казан, 1993.— 90—91 б.; Бакырган китабы.— Казан, 2000.— 170—184 б.
**МОГҖИЗАЛЫ-МАГИК САННАР**, халыкара мифологиянең универсаль, табигать һәм кеше дөньясының һәр ягына кагыла торган, беркайчан барлыкка килми һәм һичкайчан юкка чыга алмый торган, беркемгә һәм бернәрсәгә буйсындырылмаган абсолют ирекле атрибуты; соң дәрәҗәдә абстракт-фәлсәфи категория. Шуңа карамастан адәм балалары аннан бик оста файдаланалар һәм Космосның үзен, аның аерым өлешләрен, аларның үзара мөнәсәбәтләрен, күләм-чикләрен һәм вазифаларын, шулай ук кеше тормышының һәммә өлкәсенә кагылган үзенчәлек-хасиятләрен ачыклауда киң кулланалар. Әгәр халыкара мифларның иң зур күпчелегенә хас үзенчәлекләр истә тотылса, Җиһанда нинди дә булса могҗиза-тылсым көченә ия булмаган саннар, гомумән, юк: һәрбер сан үзенчә могҗизалы. Шуңа күрә халыкара мифларда һәм мифологик хикәятләрдә гади кеше, хәтта оста математик та, берничек аңлый, күз алдына китерә алмаган мифик яки мифологик-әкияти саннар еш очрый. Мондый төр саннарны күзаллауның, аңлау һәм аңлатуның хаҗәте дә юк. Сүз М.-м. с. турында бара икән, димәк, аларның көндәлек тормыш чынбарлыгына бернинди катнашы юк: алар, гомумән, миф кыса ларыннан читкә чыкмыйлар һәм шигъри-мифологик фикерләүнең мөһим бер үзенчәлеге булып кала бирәләр. Борынгы һинд мифологиясендә, мәсәлән, *махаюга* дип билгеләнгән термин
**М**
бар. Объектив санап чыгулар буенча, ул кеше гомеренең 4 320 000 елын үз эченә ала. Мондый билгеләмәнең һәм бу хәтле еллар санының кешегә һич кирәге юк. Чөнки ул саф мифологиядә генә кулланыла ала. Әнә шул билгеләмә нигезендә Борынгы һинд пантеонының иң югары дәрәҗәле алласы Брахманың «яшен» санап чыгарырга мөмкин. Бу алланың көне һәм төне серле *кальпа-лар* дип билгеләнә. Брахманың бер көне белән бер төненең һәркайсы 1000 махаюгадан тора икән. Әгәр шуны санап чыгара башласаң, 4 320 000 ел килеп чыга. Ә бу — безгә мәгълүм Җиһанның «яшәү дәвере»… Җөмләдән, Борынгы һинд мифологиясендә һәм эпосында төрле-төрле махсус терминнар белән билгеләнгән чиксез озын тарихи дәверләр еш телгә алына. Моннан принципиаль рәвештә аермалы буларак, төрки-татар һәм төрки-мөселман мифологиясендә күбрәк *Мәңгелек* билгеләмәсенә мөрәҗәгать ителә. Димәк, һинд мифологиясендә әлеге саннар *Мәңгелек* һәм *Үлемсезлек* категорияләренә килеп кушыла. Соңгылары инде Борынгы Шәрекъ дини-мифологик системаларында, яһүд дине, христианлык һәм ислам кебек классик диннәрдә еш очрый. Борынгы Мисыр пирамидалары, соңгырак чорларда барлыкка килгән зиккурәтләр кебек үк, *мәңгелек йорт* дип аталганнар. Борынгы, урта гасырлар, хәтта хәзерге төрки-татар әдәбиятларында *Үлем — мәңгелеккә* яки *мәңгелек йортка китү* дип билгеләнә. Бу очракта *мәңгелек* сүзе белән саны билгесез еллар билгеләнә. Исламда беркайчан барлыкка китерелмәгән һәм һичкайчан юкка чыкмаячак Аллаһы Тәгаләгә һәм Аның Изге китабы Коръәнгә карата мәңгелек дип әйтәләр. Шәрекътә соңгырак чорларда барлыкка килгән Изге китапларда, мәсәлән, Коръәндә, Дөнья яратылу хакында сөйләгәндә, Хак Тәгаләнең бер көне турында «Сәҗдә (Сәҗдә) сүрәсе»ндә түбәндәгеләр әйтелә: «Күкләрне, җирләрне һәм алар ара-
***233***
**М**
сындагыларны *алты көндә* юктан бар итүче бер Аллаһ… Аллаһ күктән Җиргә хәтле булган һәр эшне тәртип белән алып бара. Бөтен бу эшләр сезнең хисап белән *мең елга торган бер көндә* Аның тарафына кайтарыла» \[(32:4—5); курсив безнеке.— *Ф. У*.\]. Югарыда искәртелгәнчә һәм әле генә китерелгән Коръән аятьләреннән күренүенчә, без белгән гади һәм гадәти саннар мифологик саннарга берничек тә туры килми. Чөнки соңгылары — М.-м. с. Шул ук Коръәннең «Мәгариҗ (Баскыч буйлап) сүрәсе»ннән алынган түбәндәге сүзләр әйтелгән фикерне тагын бер мәртәбә раслый: «Фәрештәләр дә, Рух та *(Җәбраил дә)* дәрәҗә баскычлары буйлап, озынлыгы илле мең ел булган араны бер көндә менеп җитәрләр» (70:4). Төрле дини-мифологик системаларда таралган М.-м. с.ның барысы да бик борынгы карашлар белән бәйләнгән һәм шул нигездә генә аңлатыла алалар. Моны конкрет мисаллар белән дә дәлилләп була. Биредә шуларның кайберләренә тукталып үтәргә мөмкин. Борынгы мәдәният һәм мифология белгече В. Н. Топоров язуынча, 1 саны борынгы текстларда бик сирәк очрый һәм берлекне, бөтенлекне белдерә. 2 саны нәрсәләрнедер бер-берсенә мифологик яссылыкта каршы кую белән бәйләнгән: Җир — Күк; Көн — Төн; Үлем — Үлемсезлек һ. б. Кайбер традицияләрдә кайчандыр 3 иң зур, димәк, иң мөһим сан дип саналган; башка саннар әнә шул 3 саны белән төрле комбинацияләр кору нәтиҗәсендә генә барлыкка килә дип уйлаганнар: ике 3 — алты; өч 3 — тугыз; дүрт 3 унике була. Әнә шуннан әлеге саннарны изгеләштерү барлыкка килгән булырга тиеш. 4 саны да статик бөтенлекне белдерә: Дөньяның 4 ягы, 4 төп юнәлеше; квадрат һәм тәре шулай ук 4 саны белән нисбәтле. Әгәр борынгылыкта 4 санын изгеләштерү Галәмнең барлыкка килүе һәм оешуы белән бәйле булса, соңрак ул шул ук сыйфатта кешенең көндәлек тормышына да үтеп керә: адәм баласының дүрт
***234***
почмаклы өе (шундый башка биналар да) Галәмнең моделе буларак кабул ителә. Ике сакраль санны кушкач, өченчесе пәйда була: 3 + 4 = 7. Соңгысы — 7. Ул көндәлек тормышта, фольклорда һәм язма әдәбиятта, сәнгатьнең барлык төрләрендә киң мәгълүм М.-м. с. һәм махсус күзәтүне таләп итә (к. **Җиде**). Җиде санын изгеләштерүнең барлыкка килүе Күк мифологиясе белән бәйле; аерым алганда, Күктәге Айның йә тулып, йә кителеп-кимеп торуы белән аңлатыла. Ә инде Айның болай үзгәрүе 7 көнгә бер күзәтелә. Шул рәвештә, М.-м. с. Җиһанның барлыкка килүе, андагы төрле чорлар, цикллар белән бәйле үзгәрешләр һәм адәм баласының көндәлек тормышы белән тыгыз бәйләнештә яшиләр.
*Әдәбият*: Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 388, 536 б.; *Топоров В. Н.* Числа//МНМ: В 2 т.: Т. 2.— М., 1988.— С. 629 — 631; *Тресиддер Джек.* Числа / Словарь символов.— М., 1999.— С. 414—416.
**МОГҖИЗАЛЫ ТӨШ**, халыкара ми-фо логиянең, халык иҗатының һәм көндәлек тормышның төрле, нигездә, могҗизалы-магик вазифалар башкаручы шактый катлаулы күренеше; шул ук вакытта фәлсәфи-мифологик категория буларак та гәүдәләнә; төп функциясе — киләчәктән фаҗигале хәбәр алып килү. Чөнки шатлыклы хәбәр алып килергә мөмкин булган төшләргә, гадәттә, беркем дә игътибар итми. Әмма могҗизалы-магик хәбәрләр нигезендә нинди дә булса бәла-казадан котылып калырга мөмкин дип уйлау беркатлылык булыр иде. Шуңа карамастан махсус мифологик сүзлекләрнең берсендә дә, хәтта икетомлык «Мифы народов мира» китабына да *Төш* яки *Төш күрү (Сновидение)* кебек сүзләр кертелмәгән. Әйтерсең аларның мифологиягә бернинди катнашы юк һәм беркайчан булмаган! Бу һич тә болай түгел, бил геле. Чөнки М. т. һәм аны дөрес
яки ялгыш юрау көндәлек тормыш-көнкүрештә генә түгел, хәтта глобаль тарихи процессларда да хәлиткеч роль уйнаган. Мәсьәләне махсус өйрәнгән белгечләр язуынча, Австралиянең төп халкы булган аборигеннарның язмышы һәм шуның мәгълүм тарихка хәтле булган чоры *төш күрүләр дәвере* дип билгеләнә һәм Дөньяның, Җиһанның барлыкка килеп оешу вакыты белән бер бәйләмдә күзәтелә. Ул дәверләрдә, күрәсең, кешелекнең аңы, әле йокыда булып, төшләр генә күрә. Адәм балаларын борчыган бер генә мәсьәлә кала: әлеге М. т.ләр чынбарлыкта барган тарихи процессларга яки конкрет вакыйгаларга туры киләме? Җиһанда урнашкан яки киләчәктә оешачак мәңгелек гармония бозылмыймы? Билгеле булганча, Пасха утравында гомер итүче рапануйлылар — Полинезиянең төрле утрауларыннан күчеп килгән кабиләләр вәкилләре. Шул утрауның тарихын һәм географиясен махсус өйрәнгән И. К. Федорова язуынча, Пасха утравының реаль тарихы да, барыннан да элек, М. т. белән бәйләнгән: ыру башлыгы Каху бер М. т. күрә. Уянгач, ул әлеге төшен ырудашларына сөйли. Шул төштә күргәннәргә туры китереп, алар Рантитекем дип аталган елга буена киләләр, каек-көймәләр ясыйлар һәм Каху М. т.ендә күргән юл белән китеп, берничә көн барганнан соң, Вайтанги утравына килеп җитәләр. Кахуның варислары башка маори-лардан еракта, шул утрауда яшиләр… Җир йөзенең төрле кыйтгаларында таралган борынгы цивилизацияләрнең иң зур казанышы булган пирамидалар төзү кебек күренешнең дә инеш башы М. т.кә барып тоташа. Мисыр пирамидалары тарихы турында В. Замаров-ский түбәндәгеләрне язып чыккан иде: «Пирамидалар төзи башлау хөкемдар Суридның Туфан суыннан өч йөз ел элек күргән төше белән бәйләнгән. Төшендә ул коточкыч күренешләргә тап була: Җир йөзен су баса икән; хәлсезләнгән кешеләр, шул судан чыга алмыйча
**М**
газапланалар: Күктәге йолдызлар, үз урыннарыннан кубып, коточкыч шау-шу, шартлау белән Җир өстенә атылып төшәләр… Үзенең якын кешеләре белән киңәшкәннән соң, Туфан суыннан котылу өчен, хөкемдар пирамидалар төзергә кирәк дигән карарга килә…» «Мондый күренешләр бик борынгы чорларда реаль чынбарлыкта да булган булса кирәк. Димәк, алар шул чорларда гына түгел, соңрак та, язма истәлекләрдә дә чагылыш табалар. Мәсәлән, Тәүратта. Шундый М. т.ләрнең иң мәшһүрләре — Йосыф пәйгамбәр төшләре. Мәгълүм ки, Йосыф күргән М.т.ләрнең икесе буенча да киләчәктә агалары аңа баш ияргә, табынырга тиеш була. Фаҗиганең иң аяныч ягы шунда: үзененең М. т.ләре турында агаларына Йосыф үзе сөйләп бирә. Төрле бәла-казалардан Йосыфны да, аның әтисе Йагъкубны да, Аллаһы Тәгалә боерыгы буенча, Җәбраил фәрештә коткарып кала. Урта гасырлар мөселман-Шәрекъ дөнья -сының иң мөһим язма чыганакларыннан булган Коръәндә дә М. т.ләр мөһим урын алып торалар. Ислам тарихыннан билгеле булганча, Мөхәммәд г-м бала чагыннан ук үзенчәлекле М. т.ләр кү рергә сәләтле зат булган. Ул Хира тавы итәгендә ял итәргә яраткан. Бервакыт шулай йокымсырап киткәч, аның янына кулына ялтырап торган «такталар» тоткан берәү килеп чыга да: «Укы!» — дип боерык бирә. «Мин укый белмим!» — дип җавап бирә Мөхәммәд. Шулай берничә мәртәбә кабатлангач, Мөхәммәд, чыннан да, укый башлый. Әнә шуннан соң инде Мөхәммәд Җәбраил фәрештә ярдәмендә Коръән аятьләрен кабул итә башлый. Бу мөһим вакыйга Коръәндә дә билгеле бер чагылыш таба. «Мүзәммил (Ябынган) сүрәсе»ндә: «Ий бөркәвеч ябынган (Мөхәммәд)! Төннең бер өлешендә йоклама, намаз укы. Төннең яртысы яки аннан азрак вакытларында гыйбадәт кыл. Яки төннең яртысыннан күбрәк вакытында Коръәнне ачык итеп укы. Хактыр ки, Без сиңа авыр вазифа итеп
***235***
**М**
сүз *(Китап)* йөкләрбез» (73:1—5). Изге китапларда җитди урын алып торган М. т.ләр халык иҗаты һәм язма әдәбият әсәрләрендә дә зур роль уйный. Кол Галинең «Кыйссаи Йосыф» поэмасы турында югарыда әйтелде инде. Халык дастаннарыннан «Сәйфелмөлек», «Бүз егет», «Кузы Күрпәч белән Баян-Сылу» һ. б.да да М. т. күренешләре әсәрнең сюжетын оештыруда еш кына хәлиткеч роль уйный. «Идегәй» дастанының та тар версиясендә Туктамыш хан, Иде гәй һ. б.ның төшләре билгеле бер урын ала. Шулай ук татар һәм башкортларда билгеле булган «Җик Мәргән» дастанында сөйләнгәнчә, батырның балалык чагы ялгызлыкта уза. Шуңа күрә ул үзенең кем, туган иленең кайда икәнлеген белми. Егет, шулай аптырап йокыга талгач, төшендә аның янына карт батыр кыяфәтендә әтисе килеп, аның кем булуын, туган иле шушы җирдә икәнлеген әйтеп, батырга: «Син Җик Мәргән булырсың»,— дип, исем кушып китә.
М. т. күренешләре әкиятләрдә дә билгеле бер урын алып тора. Аларның мәгъ нәсе, күрәсең, бик тирән булган. «Йөз сумга сатып алынган төш» әкиятендә, мәсәлән, сүз нәкъ әнә шул хакта бара.
Йомгаклап әйткәндә, фольклорда да, язма әдәбият әсәрләрендә дә *могҗизасыз төшләр* булмый. М.т.ләр нең тарихи әһәмияте бәхәссез. Шул ук вакытта алар фольклор яки әдәбият каһарманнары язмышында да еш кына хәлиткеч роль уйныйлар. Эпик батырның Бу дөньяга килүе һәм киләчәктәге батырлыклары, лиро-эпик дастаннарның байтагында батырның да, аның мәгъшукасының да бер үк төндә бер үк төрле төшләр күреп гашыйк булулары һәм киләчәктәге маҗаралары, батырның туган иле өчен яуда һәлак булуы кебек күренешләрнең барысы да башта М. т.тә була. Бу төшләрнең *могҗизалы* дип аталуының да үз сере бар: фольклор һәм язма әдәбият әсәрләрендә төшләрнең барысы да һәм бөтен детальләре белән мәҗбүри
***236***
рәвештә тормышка ашалар — чынбарлыкта да кабатланалар.
*Ә д ә б и я т*: Мифы, предания и легенды острова Пасхи / Сост. И. К. Федорова.— М., 1978; *Замаровский В.* Их величества пирамиды.— М., 1981; Библия. Книги Священного Писания Ветхого и Нового За вета. Канонические.— М., 1994; Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Мат бугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 542 б.; *Панова В. Ф., Вахтин Ю. Б.* Пророк Мухаммед.— Ростов н/Д, 1997; *Урманчеев Ф.* Героический эпос татарского народа.— Казань, 1984.
**МӨНӘҖӘТ**, (*гар.*) Аллаһыдан ялвару, ярдәм сорау, зарилык кылу, сыктау дигәнне аңлата. М. кеше күңеленең иң нечкә кылларына кагылып, аның тирән яшерелгән теләкләре, үтенечләре турында сөйли; барлыкка килүе исламга кадәрге мәҗүсилек чорына нисбәтле. М.ләрнең безгә билгеле иң борынгы үрнәкләрендә кеше табигатьнең төрле көчләренә — Ай, Кояш, йолдызларга турыдан-туры мөрәҗәгать итеп, алар-дан ярдәм сорый. Бу яктан алар мәҗүси шаман чакыруларын хәтерләтәләр. М.ләрнең асыл мәгънәсе кешенең йөрәк түреннән, иң нечкә кичерешләреннән, кайгы-хәсрәтләреннән туа. Шундый мизгелләрдә, кайдан да булса ярдәм алу мөмкинлеге тәмам юкка чыккач, соңгы чиктә адәм баласы, искәртелгәнчә, табигатьнең илаһи көчләренә, соңгырак чорларда — ислам дине барлыкка килгәч, Аллаһы Тәгаләгә мөрәҗәгать итә башлый. Чөнки Идел-Чулман буенда ислам дине тирән тамыр җәйгән IX — X йөзләрдә кешенең көндәлек тормышы, аның бөтен язмышы бары тик Аллаһы Тәгалә кодрәте белән генә бәйләнгән дигән карашлар хөкем сөрә.
Татар М.ләрен берничә тематик төркемгә бүлеп өйрәнү кабул ителгән. Сүзне *Аллаһы Тәгалә* һәм *Аның Рәсүле* исеме белән бәйле М.тән башларга мөмкин. «Йә Рәсүлем» М.ендә, әйтик, сүз ислам тәгълиматының төп кануннары, Галәмнең, Җиһанның Аллаһы
Тәгалә тарафыннан яратылуы хакында бара: «Йә Рәсүлем Мөхәммәд, кыйлдың галәмгә рәхәт, Чиктең дөньяда зәхмәт Өммәтең өчен, Мостафа. Сальляллаһи галәйкә, Йә Мөхәммәд Мостафа» \[*Сальляллаһи галәйкә* — Аллаһ сиңа рәхмәтле булсын; *Мостафа* — сайлап алынган (Аллаһ тарафыннан)\]. М.тә Мөхәммәд пәйгамбәрнең исеме дә, Коръән дә зур ихтирам белән телгә алына: «Китабың булды Коръән, бөтен галәмгә солтан! Син Мөхәммәд Мостафа, безгә шәфәгатьле син»… М.ләрнең икенче төркеме *туган-үскән ил* темасы белән бәйле. Билгеле булганча, туган-үскән илдән аерылып, читтә яшәү, туган якны сагыну мотивлары — халык иҗаты әсәрләренең төп проблемаларыннан берсе. М.ләрдә бу аеруча ачык күренә. Мәсәлән, «Аерылдым илләрдин» М.ендәге кебек: «Ки яфрак яшь гомер икән, ботаклары бала икән, Аерылмак бер бәла икән, фирак булдым туганнардин» (*фирак* — аерылу). М.ләр кеше күңеленең иң нечкә кылларына кагыла дидек югарыда. Алда күзәтеләсе төркемнәрдә бу аеруча ачык сизелә. М.ләрнең өченче төркеменә кергән әсәрләрне үтә тирән мәгънәгә ия булган берничә сүз белән *ана* һәм *бала* дип билгеләргә мөмкин\*.\* Мәсәлән, «Синең анаң түгелмени?» М.ендә Ана ниндидер сәбәпләр аркасында үзенең газиз баласыннан аерылган. Кая киткән аның баласы? Ни өчен алар бер-берсеннән аерылганнар? М.тә бу сорауларга җавап юк. Сүз бары тик карт ананың бетмәс кайгы-хәсрәте һәм рәнҗүе турында гына бара: «Ничә еллар синең өчен кайгы эчләрендә йөзгән, Сабырлыклар сорап түзгән газиз анаң түгелмени?» Әнә шундый рәнҗү сүзләреннән башланган М. шундый ук сүзләр белән тәмамлана да: «Күпме язсам сүзем бетмәс, кәгазь-каләмнәрем җитмәс, Йөрәгемнән кайгы китмәс, сабырлык бирсен бер Алла». Ниһаять, М.ләрнең дүртенче төркеме адәм баласын гомер бакый борчып килгән *Үлем* һәм *Үлемсезлек* проблемасына килеп
**М**
кушыла. Мәсьәләнең иң мөһим яссылыгы ул — халыкара мифологиянең дә глобаль категорияләреннән берсе. Чөнки Үлем ул,— барыннан да элек, кешенең котылгысыз язмышы. «Үлем хәле» М.ендә бу хакта җитәрлек дәрәҗәдә төгәл әйтелә: «Бу дөньяга килеп киткән адәмнәрнең хисабы юк, Үлемгә баш идермәскә бу дөньяның китабы юк». Үлемсезлеккә өмет баглауның һичкайчан һәм һичкем язмышында акланганы юк. Менә бу хакыйкатьне аңлагандай, кайбер М.ләрнең герое, эпик традицияләр рухында үзенең җанын һәм тәнен бу дөньяда калдырып булмаса да, исемен, истәлеген, изге эшләрен мәңгеләштерүне өмет итә. «Якты дөньяны күреп туймадым» дип аталган М.тәге кебек: «Каберем өстенә чардак корыгыз, Агач утыртып нурландырыгыз. Яфраклар ярсын, кошлар сайрасын, Рухым шат булсын, догалар барсын».
Шул рәвешчә, М.ләр Бу дөнья белән Теге дөнья арасында торучы кеше тарафыннан иҗат ителгән әсәрләр булып яңгырыйлар. Һәрбер М.кә, аның күләме зур булмаса да, кешенең бөтен гомере, кайгы-хәсрәтле, фаҗигале тормышы, шул тормышта яшәп үлем бусагасына килеп басуы — барысы да сыеп бетә. Бәлки шуңа күрәдер, аларда сорау, үтенеч, ялыну, ялвару, Аллаһы Тәгаләгә өметләнү белән сугарылган җөмләләр төп урынны алып тора. М.ләрнең зур күпчелеге изге дога кебек кабул ителә.
*Ә д ә б и я т: Хөснуллин К.* Мөнәҗәтләр һәм бәетләр.— Казан, 2001; *Урманче Ф.* Мөнәҗәтләр / Татар халык иҗаты. Дәреслек.— Казан, 2005.— 302—309 б.; *Муродов О.* Шаманский обрядовый фольклор у таджиков средней части долины Зеравшана // Домусульманские верования и обряды в Средней Азии.— М., 1975.— С. 95, 98, 122; *Зәйнуллин Җ.* Мөнәҗәтләр, борынгы җырлар // Татар иле.— 1996.— № 46—47.
**МӨНКИР ҺӘМ НӘКИР**, мәетне кабердә газаплаучы фәрештәләр; Коръәндә
***237***
**М**
исемнәре булмаса да, ислам тәгълиматы персонажлары дип санала. М.(һ.)Н. турындагы мәгълүматлар рухани чыганакларда да бик сирәк очрый. Әмма шуңа карамастан бу образлар татар мөнәҗәтләрендә һәм язма шигърияттә шактый киң чагылыш таба. Әнә шулар нигезендә М.(һ.)Н.нең нинди затлар булуы, аларның кабердә ничек сорау алулары турында шактый мәгълүмат тупланган («Насыйп әйлә дидарыңны», «Сыгынамын Сиңа, Раббым!», «Син ярдәм ит, Иляһым!» кебек мөнәҗәтләр). М.(һ.)Н.нең гамәлләре хакындагы тулырак мәгълүмат «Соңгы сәгатең сукканда…» мөнәҗәтендә: «Тар ләхетләргә керерсең, анда кергәч терелерсең, Ике мәләк килеп анда, синнән сөаль сорар ул көн. «Раббың кемдер?» — дияр ан лар, «Динең кайсы?» — дияр ан-лар, «Пәйгамбәрең кем?» — диярләр, Җавабың бирерсең ул көн». «Раббым минем — Алла!» — диеп, «Динем минем — ислам!» — диеп, «Пәйгамбәрем — Мөхәммәд!» — дип җавап бирсәк иде ул көн». Әгәр инде әлеге тотрыклы һәм һәрбер хак мөселман белергә тиешле сорауларга дөрес җавап бирелмәсә, М.(һ.)Н. җәза эшенә керешәләр. Бу хакта «Килгәннәр бар да китәрләр» мөнәҗәтендә әйтелә: «М.(һ.)Н. килеп керсә, «Раббың кем?» — дип сөаль куйса, Җавабыңны бирәлмәсәң, хәлең мөшкел булыр ул көн. Әгәр гөрзи белән орса, тәнең парә-парә булгай, Елан-чаян килеп тулгай ләхет эчләренә ул көн».
М.(һ.)Н. образлары татар, нигездә, суфи шагыйрьләр иҗатында да билгеле бер чагылыш таба. Мәсәлән, Х. Ә. Ясәвинең «Кырыгынчы хикмәт»ендә шагыйрьнең тәрбиячесе, яклаучысы һәм саклаучысы булган Арслан бабаның М.(һ.)Н. белән диалогы китерелә. Шагыйрь Шәмсетдиннең «Җитмеш беренче хикмәт»ендә түбәндәге сүзләр бар: «М.(һ.)Н. аләт берлә, Керсә рәван һәй бат берлә, Мин гасый бу халәт белән Ялгыз ләхеттә ниткәймен?» (*аләт* — корал; *һәйбат берлә* — коточыргыч
***238***
булып). Нәсиминең «И хәбәрсез…» дип башланган шигырендә М.(һ.)Н. гә карата түбәндәгеләр әйтелә: «Керүбән М.(һ.)Н. соргай сөале бәндәдин, Тетрә-гәй мисле кояш дик җөмлә андамем минең» (*мисле* — мисал; *андамем* — гәүдәм...) Ниһаять, Г. Исхакыйның «Сөннәтче бабай» (1912) хикәясендә дә әлеге персонажлар чагылып китә, Сөннәтче бабай хәзрәттән: «Бик ихлас берлән кырыгынчы, йөзенче мәр тәбә үлем хәлләреннән, М.(һ.)Н. килү-лә реннән, кабер газабыннан, оҗмах нигъмәтләреннән сорашты…»
*Ә д ә б и я т: Пиотровский М.* Мункар и Накир // МНМ: В 2 т.: Т. 2.— М., 1988.— С. 181; *Хөснуллин К.* Мөнәҗәтләр һәм бәетләр.— Казан, 2001.— 148—149, 152 б.; *Исхакый Г.* Сөннәтче бабай / Әсәрләр: 15 томда: 2 т.— Казан, 1999.— 183 б. Бакырган китабы.— Казан, 2000.— 87, 137 б.
**МӨРИД**, «Татар теленең аңлатмалы сүзлеге»ндә түбәндәгечә аңлатыла: «1. Берәүнең тәгълиматына иярүче, шәкерт. 2. Шәкерт суфи (суфиларга бирелә торган беренче дәрәҗә)». Сүзнең мәгънәсе: эздән, рухани җитәкченең эзеннән баручы; берәр суфиның, суфи шәехнең укучысы, иярчене. М. остазына берсүзсез һәм тулысынча буйсына; ул ни кушса, шуны эшли. Һәм дини-әхлакый, рухани мәгънәдә генә түгел, көндәлек тормыш-көнкүрештә дә. Шуңа күрә М. берничек тә дөньялыктагы рәхәт тормыш турында хыяллана алмый. Суфичылыкта кабул ителгәнчә, ул үзен һәм үзенең эш-гамәлләрен дингә, еш кына үзенең остазына багышлап, тормышны читтән генә күзәтеп баручы ролен үти; гомере буе суфи булып яшәп, үзенең шәехе алдында гөнаһлы булып калмаска тырыша; аның төп максаты — ярлылыкка, үзен кимсетүгә түзеп, Аллаһы Тәгаләгә якынаю. Чөнки ул Ахирәттә барлык кешеләрнең бертигез булуына ышанырга тиеш. Әнә шундый әхлак-ышанулар нигезендә М.лек хәрәкәте барлыкка килә. Хәрәкәтнең
төп идеяләреннән берсе — исламнан башка диндә торучыларга каршы даими һәм көчле көрәш. Мондый кырыс таләп М.ләрнең кайберсен читкә тайпылырга да мәҗбүр итә.
Урта гасырлар татар шигъриятендә М.ләргә уңай мөнәсәбәт булган. Мә сәлән, С. Бакырганиның «Егерме сигезенче хикмәт»ендә түбәндәге юллар бар: «Карчыганы кушлаган, Шоңкар-лачын ушлаган, Сансыз М. башлаган Шәй-хем — Әхмәд Ясәви» *(ушлаган —* уч лаган; *башлаган —* багышлаган, тәрбияләгән). Югарыдагы фикер баш ка мисаллар белән дә раслана. Ә. Сиб гатуллина, мәсәлән, Әсән Кайгы шигъриятеннән түбәндәге өзекне китерә: «М.ен табып алмаса, Азгын булса, пиргъәриб, Ата йорты Бохара Үз кулында булмаса, Канче җакшы булса да, Гъәйрәтле туган ир гъәриб» *(пир —* рухи җитәкче; *ц\*\*анча* *җа**ц**шы булса да* — ничек кенә яхшы булса да; *гъәриб* — ят, чит, бичара). Еллар, гасырлар дәвамында М.ләргә мөнәсәбәт мөһим үзгәрешләр кичерә; аларның абруе «түбәнәя». М.ләргә беркадәр мыскыллап карау Г. Исхакыйның «Тормышмы бу?» (1911) повестенда чагылыш таба: «Кич берлә ишанга М. булыр өчен өем-өем хатыннар җыелалар. Анлар кайсы сөлге, кайсы ашъяулык, кайсы әбисеннән калган бөтен тәңкә, кайсы җәмәгатеннән урлаган акчаны күтәреп килеп, ишанны шул әйберләр белән күмәләр». XX йөз башы татар җәмгыятендә М.ләргә кискен кире мөнәсәбәт урнаша. Г. Тукайның «Мактанышу» («Бакырган»нан) (1906) шигырендә дә шул ук күренеш чагылыш таба: «Булчы син миңа М., Мине аркаңда йөрет; Ачыйк гамәл кибете Игътикяфләргә керик».
*Әдәбият:* Ислам. Белешмә-сүзлек.— Казан, 1993.— 110—111 б.; ТТАС: 3 томда: 2 т.— Казан, 1979.— 428 б.; *Зәйнуллин Җ. Г.* Мөрид / Шәрык алынмалары сүзлеге.— Казан, 1994.— 102 б.; *Сибгатуллина Ә.* Мөрид / Суфичылык серләре.— Казан, 1998.— 230 б.; *Бакыргани С.* Егерме сигезенче хикмәт // Бакырган китабы.—
**М**
Казан, 2000.— 39 б.; *Исхакый Г.* Әсәрләр: 15 томда: 2 т.— Казан, 1999.— 46 б.; *Тукай Г.* Әсәрләр: 5 томда: 1 т.— Казан, 1985.— 124 б.
**МӨРШИД**, (*гар*). Җитәкче, туры юл күрсәтүче, дөрес, хак юлдан алып баручы. М. суфичылыкта аеруча киң таралган күренеш булганлыктан, анда аның атамалары да байтак: *ишан* (аеруча Урта Азиядә еш очрый; соңыннан бу атаманы Идел буендагы төрки мөселманнар да кабул итә); *пир* (нигездә, халык дастаннары йогынтысында туган атама булса кирәк); *шәех, вәли, ирән* (мифологик күзаллаулар белән нисбәтле); *ир остаз, укытучы* (соңгы икесе аеруча мөршидлекнең башлангыч чорында ихтирам билгесен белдерә). М.нең төп эше — үзенең укучыларын билгеле бер рухта тәрбияләү. М., үзе бар яктан да килгән булып, башкаларны да, бигрәк тә үзенең мөридләрен, дөрес юлдан алып барырга тиеш. Шуңа күрә дә мө рид үзенең М.енә тулысынча буйсынып, ул әйткәннәрнең барысын үтәп бара. М. һәм мөридләр — бер-берсе белән тыгыз бәйләнгән кешеләр. Алар аерым-аерым була да алмыйлар: М. үзенең мөриден мөмкин кадәр яхшы, инсафлы, тәүфыйклы, суфичылыкка, ахыр чиктә исламга, Аллаһы Тәгаләгә бирелгәнлек рухында тәрбияләргә тырыша. Мөрид исә шулай ук акыллы, тәҗрибәле, мәрхәмәтле М.не сайлый. Ә. Сибгатуллина хезмәтләре күрсәтүенчә, М. һәм мөршидлек, татар язма әдәбиятында югары бәяләнеп, Һ. Салихов, Ә. Каргалый, М. Мозаффария әсәрләрендә аеруча матур чагылыш таба. Галимә фикеренчә, ир-егетләр генә түгел, хатын-кызлар да М. була. Бу хакта шагыйрь, педагог, журналист М. Мозаффариянең (1873— 1945) «Мәшһүр хатыннар» шигыреннән алынган түбәндәге юллар нигезендә дә фикер йөртергә мөмкин: «Ирләр галим булса, бездә галимә бар, Ирләр шагыйрь булса, бездә шагыйрә бар, Ирләр заһид булса, бездә заһидә бар,
***239***
**М**
М. булса, мөршидә бар, камилә бар». Җөмләдән, М. Мозаффариянең кызы Мәхмүдә Мозаффария (Урманчие-ва) дә (1893—1969), әнисенең юлын дәвам итеп, тирән һәм киң белем алып, шагыйрә һәм мөгаллимә булып китә. Шул рәвешчә, аналы-кызлы Мозаффария-Урманчиевалар билгеле бер дәрәҗәдә мөршидлек традицияләрен дәвам итәләр.
*Әдәбият: Сибгатуллина Ә.* Мөршид / Суфичылык серләре.— Казан, 1998.— 231—233 б.; *Кузьмин С.В.* Муршид / Ислам.— Минск, 2006.— С. 360; *Рәми И., Даутов Р.* Мозаффария / Әдәби сүзлек.— Казан, 2001.— 177—178 б.
**МӨСЕЛМАН**, ислам динендәге кеше, ислам динен тотучы. Үзеңне М. дип таныйсың икән, синең көндәлек тор мыш-көнкүрешең, гореф-га дәт-лә рең, үз-үзеңне тотышың, караш-ышануларың ислам һәм Коръән таләпләренә тулысынча җавап бирергә тиеш. Бу — бик тә катлаулы, кешедән ихтыяр көче, рухи һәм рухани ныклык, эзлеклелек, чисталык-пөхтәлек һ.б.ны таләп итә торган нәрсә. Ислам белгечләре язуынча, *М.* сүзендәге -*ан* төрки телләрдән килгән кушымча булырга мөмкин. *М.* сүзе *мөслим* сүзеннән ясалган булса кирәк. Ә соңгысының мәгънәсе Аллаһы Тәгаләгә буйсыну, үз язмышыңны тулысынча Аңа тапшыру дигәнне аңлата. М., исламның биш баганасын яхшы белеп, аларның барысын да тулысынча үтәргә тиеш:
1. Аллаһының барлыгына һәм берлегенә, Мөхәммәд г-мнең Рәсүллегенә, Хак Тәгаләнең илчесе, җирдәге вәкиле булуына ышану (*шәһадәт*);
2. Гыйбадәт кылу, көндәлек биш вакыт намаз *(салат)*;
3. Рамазан аенда ураза тоту *(саум)*;
4. Ярлылар өчен дини салым *(зә кят)*;
5. Мәккәгә хаҗ кылу *(хаҗ)*. Беренче карашка, бу таләпләрне үтәү әллә ни авыр түгел кебек. Чынлыкта исә бигрәк тә хәзерге базар мөнәсәбәтләре алгы планга чыккан һәм һәртөрле
***240***
бизнесменнар, алыпсатарлар күбәеп җиткән чорда чын мәгънәсендә М. булып, шәригатьнең барлык таләпләрен үтәп бару җиңел түгел. Тагын шунысын да истә тотарга кирәк: 1920—1990 елларда, сугышчан атеизм хөкем сөргән дәвердә дә ислам йолаларын үтәү авырлаша. Яшьләрнең берничә буыны дини караш-ышанулардан читләштерелә. М. исеме берничек тә хупланмый. Хаким идеология вәкилләре исламны да, М.лыкны да танымыйлар гына түгел, аларны мөмкин кадәр эзәрлекләү эше алып баралар. Һәм мондый сәясәт дистәләрчә еллар буе дәвам итә. Тик XX йөзнең ахырына таба гына әлеге сәясәт «бераз йомшара»; күп санлы мәчетләр салына, мәдрәсәләр, Казан шәһәрендә Ислам университеты ачыла. Нәтиҗәдә М.нарның саны сизелерлек арта. Дөньякүләм таралган классик диннәр: яһүд дине, христианлык һәм ислам беркайчан да адәм баласын яманлыкка, җинаятьчелеккә чакырмады һәм чакырмый. Күрсәтелгән диннәрнең һәм аларның Изге китаплары булган Тәүрат, Инҗилләр һәм Коръәннең төп бурычы — адәм баласын яхшылыкка, игелекле, ышанычлы, тәүфыйклы булырга чакыру, кешене камиллеккә өндәү һәм шул рухта тәрбияләү. М. кешесенең нинди булырга тиешлеге турында ислам дөньясында бик күп хезмәтләр язылган, җитди тикшеренүләр бар. Аларда М.ның җәмгыятьтә генә түгел, көндәлек тормыш-көнкүрештә дә үз-үзен ничек тотарга тиешлеге хакында тәфсилләп языла. Мәсәлән, профессор М. А. әл-Хашиминың «Личность мусульманина» дигән китабында һәрбер М.га турыдан-туры кагылышлы мәсьәләләр яктыртыла. Үзен М. дип санаган зат, барыннан да элек, Аллаһы Тәгаләгә, Коръәнгә, Хәдисләргә берсүзсез ышанырга һәм Хак Тәгаләгә табынырга тиеш; үзе, кием-салымы, тышкы кыяфәте матур, чиста-пакь; рухы нык, акылы камил булып, ул һәрвакыт белемен киңәйтергә һәм тирәнәйтергә омтылырга; ата-
анасын тирән ихтирам итеп, аларның сүз-киңәшләрен тыңларга, һичкайчан да кире какмаска; гаилә тормышында хәләл җефетенә һәрвакыт игътибар һәм ихтирам белән карарга; балалары алдында зур җаваплылык саклап, аларны изгелек, игелеклелек рухында, миһербанлы итеп тәрбияләргә; якын туганнарына шулай ук игътибарлы булып, мөмкин кадәр матди һәм рухи ярдәм күрсәтергә; якын һәм таныш күршеләренә, үзенең ага-энеләренә, апа-сеңелләренә шулай ук игътибарлы һәм ихтирамлы булып үзе гомер иткән җәмгыятьнең һәрбер уңай гамәлен хуплап, ярдәм итеп торырга тиеш. Беренче карашка, гаять күп һәм шактый катлаулы булып күренгән бу таләп-кагыйдәләрнең барысын «бергә җыеп», һәрбер хак М., барыннан да элек, Аллаһы Тәгаләгә, исламга һәм Коръәнгә чын күңелдән ышанган *яхшы кеше* булырга тиеш дип билгеләргә мөмкин.
*Әдәбият:* Мөселман // ТТАС: 2 томда: 2 т.— Казан, 1979.— 428 б.; Ислам. Белеш мә-сүзлек.— Казан, 1993.— 55— 62 б.; *Мухаммад Али аль-Хашими.* Личность мусульманина.— М., 2000; Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлат малары / Матбугатка әзерләүче Р. Ба-тулла.— Казан, 2000; *Ханников А. А.* Муслим / Ислам.— Минск, 2006.— С. 360; *Рукайя Максуд.* Ислам.— М., 1999.
**МӨХӘММӘД БИНЕ ГАБДУЛЛА, МӨ-ХӘММӘД ПӘЙГАМБӘР** (570—632), хәзерге дөньяда киң таралган ислам диненә нигез салучы, тарихта киң танылган дәүләт эшлеклесе; Коръәндә искәртелгәнчә, Хак Тәгаләнең Җиргә пәйгамбәр итеп җибәрелгән соңгы илче-рәсүле. Аның тормыш юлы катлаулы һәм бик тә авыр була. Кечкенә чакта ук ятим кала: атасы Габдулла ул туганчы ук, анасы Әминә аңа алты яшь тулгач дөнья куя. Тулы ятим булып калган М.не тәрбиягә алган бабасы Габделмоталлиб та озак яшәми. Аның вафатыннан соң баланы атасы белән
**М**
бертуган рәхим-шәфкатьле Әбу Талиб тәрбиягә ала. Егерме бер яшендә Әбу Талиб тәкъдиме белән М. бай тол хатын Хәдичәдә хезмәтче булып эшли башлый. Хәдичә байтак илләр белән сәүдә эшләре алып барганга күрә, М. аның тыйнак, тырыш ярдәмчесе булып, төрле сәяхәтләрдә үзе дә бик күп нәрсәләргә өйрәнә. М. 25 яшендә Хәдичәгә өйләнә. Гомумән алганда, М.нең бәхетле тормышы Хәдичә белән якыннан танышкач, аңа өйләнгәч, 595 елда башлана булса кирәк. Хәдичә белән М. бер-берсен эчкерсез яратып, тирән мәхәббәт хисләре кичереп яшиләр. Аларның гаиләсе һәр бер мөселман гаиләсе өчен үрнәк булып кала бирә. Алар 6 баланың ата-анасы булу бәхетенә ирешәләр. Ләкин, ислам тәгълиматы таләпләре буенча, Аллаһы Тәгалә үзенең сөекле колларына иң авыр сынауларны җибәреп кенә тора. Моның нәкъ әнә шулай булырга тиешлеген М. белән Хәдичә үз язмышлары белән раслап баралар. Мәккәи Мөкәррәмәдә туган уллары Касыйм белән Габдулланың беренчесе ике яшендә, икенчесе берничә айлык чагында Бу дөньядан китеп баралар. Әлеге югалтуларны җиңеләйтү өчен булса кирәк, Аллаһы Тәгалә аларга тагын дүрт кыз бүләк итә: Зәйнәб, Рокыя, Өммегөлсем һәм Фатыйма. Тик бу бәхет тә озак дәвам итми: М. белән Хәдичәнең өч кызы үлә. Фатыйма гына М.нең нәселен дәвам итүче булып кала. Бәлки, әнә шундый зур кайгы-хәсрәт, бер бәхетсезлекне икенчесе куа килгәнгәдер, М.нең рухы һәм ихтыяр көче ныгый. Аның психологик яктан гаять катлаулы, авыр кичерешләр упкынында яшәп, ара-тирә гайре та бигый, аңлаешсыз мистика белән су гарылган уй-кичерешләргә бирелүе дә бәлки әнә шуннандыр. Әмма аның тирән *аналитик* акылы, нык, эзлекле уй-фикерләре какшамый. М. чорында Гарәп илләрендә күпалла-лык — төрле пот-сыннарга табыну белән бәйле мәҗүсилек хөкем сөрә. Моның дөрес юл булмавын М. бик иртә, әле
***241***
**М**
Хәдичәгә өйләнгәнче үк аңлый. Ул күңеле белән бер генә Аллага табыну зарурлыгын аңлый, төшенә. Исламны һәм Коръәнне өйрәнүгә, аны русчага тәрҗемә итүгә күп көч түккән В. По-рохова фикеренчә, М.нең ислам белән бәйле зур, дөньякүләм әһәмияткә ия җитди эшне башлап җибәрүе, һичшиксез, тарих закончалыклары һәм М.нең үз язмышы белән аңлатыла. Бу фикерне әйткәндә, дөньякүләм таралган диннәр тарихында мондый вакыйгаларның М.кә хәтле дә булганлыгын истә тотарга кирәк. Бу очракта сүз шундый үк язмышка ия булган Моисей (Муса пәйгамбәр) һәм Иисус Христос (Гайсә пәйгамбәр) турында бара. Аларның изге эшләре бигрәк тә баш лангыч чорда бик авырдан бара. М.нең дини-иҗтимагый эшчәнлеге, кырык яшь тулгач, Мәккәдә башлана. Бу тылсымлы, могҗизалы эшләрнең ничек башлануы, Җәбраил фәрештәнең аңа даими ярдәм итеп торуы хакында югарыда берничә мәртәбә әйтелгән иде инде. Җәбраил фәрештә белән «аралашу» нәтиҗәсендә, М. үзе күптән тоеп, сизеп, аңлап килгән вазифасын башкару эшенә керешә: М.кә Аллаһы Тәгаләдән *вәхиләр* иңә башлый; аңа рәсүллек-пәйгамбәрлек вазифалары йөкләтелә. Бу хакта ул халыкка игълан итә. Халыкның күпчелеге, аның бу сүзләренә кискен каршы чыгып, Коръәндә әйтелгәнчә, М.не сихерчелектә гаепли башлый. Тик М.нең җитди, ышанычлы, тыйнак, тәүфыйклы зат булуын яхшы белгән якын туганнары гына аның сүзләренә ышаналар һәм яңа динне тулысынча кабул итәләр. Алар: Хәдичә, туганнан туганы хәзрәте Гали, асрамага алган улы Зәйд. Акрынлап М. чакыруына Әбүбәкер, Талһа, әз-Зөбәер һ.б. кушылалар. Тик Мәккәи Мөкәррәмә халкының бер төркеме, башлыча өстен катлау вәкилләре, М.нең сүзләренә кискен каршы чыгалар. М.нең чакыруларына каршы көрәш башлана. Үзенең бер төркем тарафдарлары-фикердәшләре белән М. Эфиопиягә күчеп китәргә
***242***
мәҗбүр була. Әнә шундый куркыныч, хәвефле заманда башта ислам дөньясындагы беренче мөслимә, М.нең тирән мәхәббәт белән яраткан беренче һәм күп еллар буена бердәнбер хатыны булган Хәдичә, аннан соң М.нең таянычы булган Әбу Талиб вафат булалар. 622 елда башта М. п.нең тарафдарлары (гаиләләре белән), аннан соң М. үзе дә Ясрибкә күчеп китәргә мәҗбүр булалар. Бу вакыйгалар исламның башлангыч чорында хәлиткеч роль уйныйлар. Тарихта алар *Һиҗрәт (Күчү)* исеме белән билгеле. Хәзер дә гамәлдә булган ислам календаре — мөселманнар эрасы әнә шул 622 елдан башлана. Ясриб шәһәре Мәдинәи ән-Нәби (Пәйгамбәр шәһәре) исеменә лаек дип табыла. Иң әһәмиятлесе, әлеге вакыйгалардан соң М. Аллаһы Тәгаләнең Җирдәге вә киле, рәсүле, Гарәбстанга, гарәп хал кы (соңрак — барлык халыклар) өчен җибәрелгән соңгы — Ахырза-ман пәйгамбәре булып рәсми төстә таныла. Шуның белән бергә, Мәдинәи ән-Нәбидә М. п. тирәсенә берләшкән мөселманнар җәмгыяте — өммә-вөҗүд барлыкка килә. Моннан соң М. п. әлеге җәмгыятьнең, мөселман өммәтенең дини һәм милли, дөньяви һәм хәрби җитәкчесе — юлбашчысы булып санала башлый. М. п. шулай ук Мәдинәи ән-Нәбидә, ислам дәүләтчелегенә нигез салып, бу яшь һәм яңа динне ныгытуга күп рухи һәм матди көч түгә; Аллаһы Тәгалә сүзен халыкка тарату, аның югары абруен тагын да ныгыту өчен сугышлар алып бара. Тагын бер мөһим вакыйганы ассызыклап үтү зарур: 630 елда Мәккә шәһәре тыныч юл белән — сугышларсыз гына М. п. каласына әй ләнә. Димәк, биредә элек булган мә җүси потларны һәм санәмнәрне (360 данә) юкка чыгару ихтыяҗы туа. Бу эшне дә М. п. уңышлы башкарып чыга. Мәккәгә беренче һәм соңгы мәртәбә хаҗ кылуыннан соң өч ай үткәч, М. п. фани дөньядан китеп бара. Аны Мә-динәи ән-Нәбидә җирлиләр. Соңрак бу урынга махсус мәчет салына.
Бер кеше гомеренә бу кадәр зур һәм әһәмиятле вакыйгаларны «сыйдыру мөмкинлеген» күз алдына китерүе дә кыен. Әмма без сөйләгән вакыйгалар барысы да чынбарлыкта булган. Шуңа бәйле рәвештә бу изге затның образы төрки-татар халыклары фольклорында һәм язма әдәбиятта нинди чагылыш табуын ачыклау өчен, М. п. гә тагын бер мәкалә багышларга туры килә.
*Әдәбият:* Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000; *Панова В. Ф., Вахтин Ю. Б.* Пророк Мухаммед.— Ростов н/Д, 1997; *Яхин Ф.* Пәйгамбәребез Мөхәммәд.— Казан, 1999; Мөхәммәд бине Габдулла // Ислам. Белешмә-сүзлек.— Казан, 1993.— 117—120 б.; Мухаммад // Ислам.— М., 1991.— С. 178—182; *Абдуль-Ахад Дахуд (Давид Бенджамин Кельдани)*. Мухаммад в Библии.— М., 2005; *Ханни-ков А. А.* Возникновение Ислама / Ислам.— Минск, 2006.— С. 7—58.
**МӨХӘММӘД ПӘЙГАМБӘ**Р, бу образ төрки-татар халыклары фольклорының төрле жанрларында гаять үзенчәлекле чагылыш таба. «Татар халык иҗаты» күптомлыгының табышмакларга багышланган һәм Х. Ш. Мәхмүтов тарафыннан төзелгән томында М. п. исеме телгә алынган табышмак та китерелә: «Асты кызыл галәмәт, өсте кызыл га ләмәт; Юеш салдым, коры алдым, Сәлла галә Мөхәммәд». Җыентыкны төзүче аңлатуынча, бу өзектәге соңгы өч сүздән торган җөмлә — дини гыйбарәдәге «Саллә галә Мөхәммәден габдеһе вә рәсүлеһе» сүзләренең кыскартып, үзгәртеп алынышы. Чын ислам рухындагы мәгънәсе түбәндәгечә: «Алланың бәндәсе һәм илчесе Мөхәммәдкә Алланың салаваты (рәхмәте) булсын». Башта табышмакта М. п.нең рәсүллегенә ышану белдерелгән булса кирәк. Соңрак, бигрәк тә Совет чорында М. п.гә карата «шикле уйлар» туа башлаган. Нә тиҗәдә әлеге табышмакның төрле ва риантларында «...сулап салып коры алган Мостафага сәлам әйт», «сулап салдым, коры алдым, бигрәк гаҗәп
**М**
бит, Хәмит» кебек көфер сүзләр дә бар лыкка килә. Әлеге табышмакның атеистик диктатура хөкем сөргән чорларда төрле үзгәрешләр кичерүе үзен-нән-үзе күренеп тора. М. п. образы татар халык мөнәҗәтләрендә аеруча киң чагылыш таба. Композитор К. Хөснуллинның югарыда кат-кат телгә алынган «Мөнәҗәтләр һәм бәетләр» китабында М. п.гә багышлап иҗат ителгән 15 мөнәҗәт тексты (ноталары белән) китерелә. Шулар нигезендә генә дә М. п.нең үзенең генә түгел, әнисенең, фикердәшләренең ислам динен халыкка тарату һәм аның йогынтысын ныгыту юнәлешендәге изге эшләрен, аның гади халыкка һәм халыкның аңа мөнәсәбәтен һ.б. мәсьәләләрне ачыкларга мөмкин. Арада, мәсәлән, М. п.нең әнисенә багышланган «Әминә ханым — Мөхәммәд анасы» дигән мөнәҗәт тә бар. Анда әйтелгәнчә, Бу дөньяга изге бер затның килүе турындагы хәбәр М. туганчы ук Аллаһы тарафыннан аның анасына ирештерелә: «Гаҗәеп хәл күрде М. п. анасы, Күренде нур, нәкъ кояшның яктысы. Ялт итеп чыкты яктылык шул заман, Күкләргә тик нур белән тулды җиһан». Мәгълүм ки, эпик батырның дөньяга килү мөмкинлеге турындагы хәбәр ул туганчы ук билгеле була. Мәсьә ләгә әнә шул яссылыктан якын ки леп карасак, әлеге мөнәҗәт халык эпосы традицияләрен уңышлы дәвам итә дияргә дә мөмкин. Алга таба мөнәҗәттә Әминә ханымга мәдхия җырлана: «Диделәр: «Углың кебек хөр мәтлене Ул Хода һичбер анага бирмәде». М. п.нең дөньяга килүе белән Җиһанда якты һәм изге нур тарала: «Тугды ул сәгатьтә ул солтани дин, Нур гарык булды сама вәт-зәмин» (*гарык булды* — тулды, күмелде; *самавәт* — күкләр; *зәмин* — җир). Башка мөнәҗәтләрдә М. п.нең тормыш юлы, ул кичергән авырлыклар, әһәмиятле вакыйгалар чагылыш таба. Тагын бер төркем мөнәҗәтләрдә мө селманнар М. п.гә ярдәм сорап мөрәҗәгать итәләр. Мәсәлән, «Шәфәгать
***243***
**М**
кыйл, Рәсүлулла!»да: «Өммәтләрең җыелганда, Ризван каршы һәм алганда, Ни зур шатлык мөэминнәргә, шәфәгать кыйл, Рәсүлулла!» (*шәфәгать —* ярдәм, яклау; *Ризван* — Җәннәт хезмәтчесе). Мөэмин-мөселманнарның мөнәҗәтләрдә киң чагылыш тапкан кайгы-хәсрәте башлыча Бу дөнья мәшәкатьләре белән түгел, ә бәлки Ахирәттәге язмышлары белән бәйле. Мәсәлән, «Телләрем сине сөйлидер» мөнәҗәтендә: «Әгәр иман белән үтсәм, Җәннәтел-Нәгыймгә керсәм, Үзеңнең дидарың күрсәм, иң зур бәхет булыр бирсәң» (*Җәннәтел-Нәгыйм* — иң югары Җәннәтнең берсе; *дидар* — йөз).
М. п.не изге сүзләр белән генә телгә алу урта гасырлар татар әдәбиятының за кончалыгы булып әверелә. Мәхмүд бине Галинең «Нәһҗел-фәрадис» (1358) әсәрендә ислам дине гыйлеменең барлыкка килүе һәм таралуы турында тәфсилләп сөйләнә. Сайядиның «Бабахан дастаны»нда (XIV) М. п. исеме Мостафа (сайлап алынган) формасында чагыштыру өчен кулланыла: «Моның атын атады шаһ Таһир, йөзидә Мостафаның нуры заһир». Татар язмачылыгында М. п. исеме рәсми документларга да килеп керә: аларда Аллаһы Тәгалә һәм М. п. ярдәменә таянырга тырышу — гадәти күренеш. Әйтик, Сәхибгәрәй ханның 1523 ел 3 гыйнварында язылган ярлыгында, С. Сараиның «Гөлестан»ында Мостафа исеме беренче бүлекләрдә үк телгә алына. Мөхәммәдьярның «Нуры со-дур»ында М. п.нең асыл сыйфаты турында бай мәгълүмат китерелә. Г. Утыз Имәнинең «Гыйлемнең өстенлеге…» әсәрендә түбәндәге үгет-нәсыйхәт тә бар: «Дин өчен галимнәргә хөрмәт кылыгыз. Аларны М. п. урынында дип белегез. Чөнки галим Алланың гыйлемен ача, Мөшкел булган хәлләрнең юлын яктырта, ураза, намаз фарызларының нигәлеген белдерә, зәкят, иман һәм хаҗның өчесен дә белдерә». «Кисекбаш китабы» түбәндәге сүзләр белән тәмамлана:
***244***
«Ош бу кыйсса бу радә улды тәмам, Мостафаның рухына йөз мең сәлам...» «Сәйфелмөлек» дастанында М. п.гә һәм аның сәхабәләренә-яраннарына багышланган шактый озын касыйдә бирелә. Шулай ук С. Аллаһияр иҗатында да М. п. образы киң яктыртыла. XX йөз башында М. Гафури күзәтелә торган мәсьәлә буенча «Хәзрәте Рәсүллаһ салаллаһу галәйһи рәссәләи вә дүрт хәлифә» дигән китабын яза. Мәгълүм ки, XX гасырда, Совет чорында М. п.нең исемен телгә алу читенләшә. Әмма шуңа карамастан аның образы халык, бигрәк тә хак ислам юлына аяк баскан мөселманнар, күңеленнән беркайчан да чыкмый. Соңгы унъеллыкларда М. п. турында да байтак китаплар, мәкаләләр язылып, халык арасына тарала бара. Бу изге эш, бәлки, алга таба да дәвам итәр...
*Ә д ә б и я т*: ТХИ: Табышмаклар / Төз. Х. Мәхмүтов.— Казан, 1977.— 170 б.; *Хөснуллин К.* Мөнәҗәтләр һәм бәетләр.— Казан, 2001.— 102—112, 189—200 б.; *Сараи С.* Гөлестан. Лирика. Дастан.— Казан, 1999.— 40 б.; *Мөхәммәдьяр.* Нуры содур.— Казан, 1997.— 36 б.; *Яхин Ф.* Та тар шигъриятендә дини мистика һәм мифология.— Казан, 2000.— 108, 116, 163 б.; Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000; Коръән тәфсире.— Казан, 1996
**МӨХӘРРӘМ**, (*гар*. изге, васыятьле), мөселман календаре буенча, М. аеның беренче көнендә Яңа ел башлана. Бу айда ураза тоту хуплана. Мөселман календаре ай елына нигезләнгәнлектән, ел тәүлегендә айның вакыты да, исламча Яңа ел башланган көн дә ел саен үзгәреп тора. М. — дүрт изге айның берсе. Шуңа күрә бу ай дәвамында Мәккәгә барып хаҗ кылу, садака-зәкят өләшү, гомумән, аеруча мәрхәмәтле-шәфкатьле булу таләп ителә. М. аеның беренче көнен — Яңа ел, айның үзен изге дип санау ислам тарихындагы мөһим вакыйгалар белән бәйләнгән. Бу көнне, эзәрлекләүләрдән качып,
Мөхәммәд пәйгамбәр үзенең туган шәһәре Мәккәи Мөкәррәмәдән Ясрибкә һиҗрәт кылырга (күчеп китәргә) мәҗбүр була. Бу һиҗрәттән соң ислам динен ныгыту буенча мөһим эшләр башкарыла; ислам дәүләтчелегенә нигез салына. М. аеның беренче ун көне аеруча игелекле һәм изге көннәр дип санала. Шуңа күрә җитди эшләрне әнә шул ун көндә башкару (мәсәлән, никах туен) яки башлап җибәрү уңышлы нәтиҗәләргә китерәчәк дип уйлыйлар. М. аеның унынчы көнендә *Гашура* бәйрәме уздырыла. *Гашура* сүзе *ун көн* дигәнне аңлата. Мәсьәләгә мөселманнар арасында билгеле дини легендалар яссылыгыннан якын килсәк, М. аеның унынчы көне, чыннан да, *истәлекле-васыятьле* көн булып чыга: әлеге саф дини легендаларда әйтелгәнчә, бу көнне Аллаһы Тәгалә Җирне, Күкне һәм үзе нең иң якын дүрт фәрештәсен бар итә; Адәм г-мнең тәүбәсе кабул ителә; Юныс пәйгамбәр балык карыныннан коткарыла; Карунны Җир йота; Йосыф пәйгамбәр коедан чыга; кайгы-хәсрәттән сукырайган Йагъкуб г-мнең күзләре ачыла; Сөләйман пәйгамбәр тәхеткә утыра; Гайсә пәйгамбәр дөньяга килә һәм шушы ук көнне Күккә аша һ.б. ислам тәгълиматы һәм тарихы күзлегеннән караганда, һичшиксез, тирән изге мәгънәгә ия булган эшләр башкарыла. Аларның барысының да бер көнгә туры килүен ничек аң ларга һәм аңлатырга соң? «Реаль чынбарлыкта мондый хәлләрнең булуы мөмкинме?» дигән сорауга ни чек җавап бирергә? Бу хәтле күп җитди вакыйгаларның, хәтта очрак лы рәвештә генә дә, бер көнгә туры килүе реаль чынбарлыкта берничек тә мөмкин түгел дигән нәтиҗә дә ясарга мөмкин бит. Эш нәрсәдә соң? Югарыда искәртелгәнчә, әлеге изге эшләрнең барысы да Аллаһы Тәгалә кодрәте белән башкарыла. Димәк, аларның берсе дә хак мөселман күңелендә бернинди шик уятмый һәм уята да алмый! М. аеның тагы ике көне аеруча изге, игътибарга һәм ихтирамга лаек көннәр санала: 14
**М**
нче көн — әбабил кошы Мәккә халкын әсхаб филеннән коткара; 16 нчы көн — Бәйтелмокатдәс (Иерусалим шәһәрендәге изге гыйбадәт йорты) кыйбла дип игълан ителә. Шуның белән бергә, бу көнне Идел-Чулман Болгарында рәсми рәвештә ислам дине кабул ителә. Югарыда китерелгән күп санлы легендар-мифологик хәл-вакыйгалардан аермалы буларак, соңгысы — конкрет тарихи мәгълүмат.
*Әдәбият: Ханников А. А. Мухаррам* / Ислам.— Минск, 2006.— С. 361; *Резван Е. А.* ал-Мухаррам // Ислам. Энциклопедический словарь.— М., 1991.— С. 182; Мөхәррәм аенда ураза тоту хуплана // ТМК. 2001. 25 март.— Казан, 2000.
**МУНЧА**, сүзнең лексик мәгънәсе бик гади: «парланып, чабынып юына торган махсус бина», күчерелмә мәгънәләре дә бар: *М. кебек* — бик эссе; кечкенә; *М. кертү* — тиргәү, шелтәләү, бик каты орышу; кешене кимсетеп әйткәндә *М. тараканы, М. фәрештәсе* яки *М. пәрие* диләр\*.\* М.ның төп вазифасы изгелек, чисталык, билгеле бер дәрәҗәдә тискәре сыйфатлардан арыну белән бәйләнгән. Шунлыктан ул кешенең көндәлек тормышында да, аеруча тормыш-көнкүреш, гаилә йолаларында мөһим урын алып тора. Бу дөньяга килгән кешенең беренче адымнары, барыннан да элек, М. керү белән бәйләнгән. Татар халык йолаларын өйрәнгән Ф. С. Баязитова бу хакта түбәндәгеләрне яза: «Әби итеп чакырганнар. Әби өч М. кертә бала тапкан хатынны. Бәбине дә җуа, әнисен дә. Әбине кунак иткәннәр, әбигә күчтәнәч, бүләк биргәннәр». Баланы чабындырганда, төрле ырым сүзләре, такмак-такмазалар да әйтелгән: «Аю баласын чабам, бүре баласын чабам тип әйт. Аю кебек симез бул, бүре кебек җитез бул…» Бу сүзләр мәҗүси тотемистик карашлар белән бәйләнгән булса, алга таба гадәттәгечә ислам тәгъ лиматы йогынтысы да сизелеп куя: «Әйшә-Батийма куллары име-йомы шул булсын». Бу очракта инде
***245***
**М**
сүз төрки-мөселман дөньясында киң мәгълүм булган «*Гайшә-Фатыйма кулы*» гыйбарәсе хакында бара. Әгәр инде сабый бала авырып китеп өзлексә, аны шулай ук, төрле ырым сүзләре әйтеп, М.да чабындыралар. Өзлек (эзлек) М.сы дип, М. ягалар һәм әби дәвалау эшенә керешә: «Нәстә чабасың, әби?» «Эзлек чабам,— ди.» Гали кызы Зәйнәп эзлеккән, өч йөз алтмыш тамырлары эзлеккән. Өч йөз алтмыш тамырлары эзлеккән, өч йөз кырык сүвәкләре айырылган. Шуларны бергә җыйам, шифа булсын, им булсын». Бәби М. сы мәҗлесенә кунаклар чакырып сыйлыйлар. М. никах туенда да мөһим урын алып тора: ул төрле этник төркемнәрдә төрлечә аталырга мөмкин. Яшь килен М.сы; кияү М.сы; оз (кыз) М.сы; туй М.сы һ. б. Казан арты йолалары турында язганда, галимә түбәндәгеләрне ассызыклый: «Кийәү М.сы йагып торалар. М. керергә дип сакыралар бу йактан да, теге йактан да. Ул М.га акса түләп керәләр. М. йагып, сәй эсеп кайта торганнар ыйы». Рязань өлкәсе Темников татарларында кыз М.сын иртәгә туй була дигән көнне ягалар. Кыз үзенең дус кызлары белән бергә М. керә. Шул ук М.да кыз елату йоласы да башкарыла. Һәрхәлдә, әнә шул максат белән махсус ягылган М.дан кыз елап чыгарга тиеш. Сергач, Себер, Мәләкәс, Ләмбрә татарларындагы туй М.сы түбәндәгечә оештырыла: М. никах укыган көнне ягыла. Килен белән кияү М.га бергә керәләр. Кияү М. ягучыларга акча куеп калдыра. Ничек кенә булмасын, М. сабый чактан башлап, никах туена хәтле дә, шул туй барышында да мөһим роль уйный һәм яшьләрне сынауның — инициациянең җитди өлеше булып тора. Бәлки әнә шулар белән бәйле рәвештәдер, М.ның серле-сихерле, билгеле бер дәрәҗәдә куркыныч сыйфатлары да бар дип уйлаганнар: әйтик, анда М. иясе яши, диләр. М. ияләренең яхшы сыйфатлары да булырга мөмкин: әгәр адәм балалары
***246***
М. иясенә яхшы мөнәсәбәттә булсалар, ул да кешеләргә кагылмый. М. иясе турындагы мәгълүматлар язучы Г. Гыйльмановның «М. ияләре» дигән мәкаләсендә тупланган. Шул нигездә фикер йөртсәк, М. ияләре белән бәйле күзаллаулар байтак халыкларда бар һәм алар бер-берсенә бик якын дип әйтергә мөмкин. М.га кайчан теләсәң шунда, мәсәлән, кичен һәм төннәрен керергә ярамый. Чөнки бу — М. иясе өчен билгеләнгән вакыт. М.да бер үк су белән кат-кат юынырга да рөхсәт ителми: бер мәртәбә юынган суыңны шунда ук түгәргә кирәк. М. иясе юынудан соң калган суны яратмый. Гомумән, башка ияләр кебек үк, М. иясе дә чисталыкны, пөхтәлекне ярата. Ул үзенең шул М. иясе булуын бик яхшы белә: моны М. хуҗалары да аңларга тиеш: М.га кергәндә, иягә сәлам биреп, чыгып киткәндә саубуллашып китәргә кирәк. М. белән нисбәтле мифологик күзаллаулар, искәртелгәнчә, башка халыкларда да бар, әлбәттә. Башкортларда, мәсәлән, М.га ялгыз барсаң, ниндидер тавыш чыгарып, тамак кырып керергә кирәк: янәсе, М. иясе кемнеңдер юынырга кергәнен белеп торырга тиеш. Чыгып киткәнеңне дә белдереп: «Хәзер инде М.га беркем дә керми. Үзегез хуҗа булыгыз»,— дип әйтеп китү таләп ителә. Шул ук вакытта М. иясенә ниндидер бүләк калдырып китү дә хуплана: тәңкә, җеп, чүпрәк кисәге һ. б. Славян халыкарында М. иясе *Банник* дип атала һәм *явыз рух* дип күзаллана. Мордваларда М. белән бәйле күзаллаулар шактый ук катлаулы. М. аларда еш кына яшь киленнәр өчен бәбиләү урыны вазифасын башкарган. Килен бәбиләгәч, М.ны өч мәртәбә ягып, кыздырып чыгарга кирәк, чөнки шул өч көн буена бәбиләгән килен М.да яши.. Шул ук халыкта, мәетне күмгәннән соң, кабер казучылар өчен махсус М. ягалар. Аларда М. ияләре, алла дәрәҗәсенә күтәрелеп, Банява һәм Банятя дип исемләнгән алла һәм алиһә саналганнар.
Билгеле булганча, язма әдәбиятта М. темасы көндәлек тормышның гади һәм гадәти бер атрибуты буларак кына телгә алынырга һәм сурәтләнергә мөмкин. Менә бу киң мәгълүм традицияләрдән аермалы буларак, Зөлфәтнең «Сәер» (1998) шигырендә шул ук тема киң иҗтимагый яңгыраш ала: «Тарихның да, әбкәй, М.сы бар — Кара тир чыкканчы чапканы… Әмма, әбкәй, Асыл тарих синдә, Синдә мичнең чынлап якканы…»
*Әдәбият: Баязитова Ф. С.* Гомернең өч туе.— Казан, 1992.— 32—34, 81, 223 б.; Мунса эйәһе // БХИ: 1 т. Йола фольклоры / Төз. Ә. Сөләйманов, Р. Солтангәрәева.— Өфө.— 1995.— 56 б.; *Девяткина Т. Г.* Баня/ Мифология мордвы.— Саранск, 1998.— С. 73—77; *Глушко Е., Медведев Ю.* Баня / Словарь славянской мифологии.— Н. Новгород, 1996.— С. 26—27; Мунча ияләре // Татар мифлары. Г. Гыйльманов хикәяләвендә.— 1 нче китап.— Казан, 1996.— 223—225 б.; *Зөлфәт*. Йөрәгемне былбыл чакты.— Казан, 1999.— 317 б.
**МУСА, МУСА ПӘЙГАМБӘР**, Коръәннең җитди, иң актив, хәрәкәтчән персонажларыннан берсе. Байтак эшләре һәм характеры белән Тәүраттагы Моисейга якын дип санала. М.п.гә ба гышланган аятьләр Коръәндә җитди урын алып тора. Ислам юлыннан язганнарга карата «Әгъраф (Пәрдә) сүрәсе»ндә түбәндәгеләр әйтелә: «Аннан соң алар артыннан Мусаны аять-могҗизаларыбыз белән Фиргавенгә вә аның халкына юлладык. Алар мог җизаларны инкяр иттеләр. Бак, фет нәчеләрнең ахыры ни белән бетте?» (7:103). Коръәндә сөйләнгәнчә, М.п. Фиргавенгә Раббы тарафыннан күндерелгән бер пәйгамбәр булуын белдерә һәм Фиргавенгә әсирлектә интеккән Йагъкуб балаларын азат итеп, Мисырдан Фәләстыйнга кайтарып җибәрүен үтенә (7:104—105). Фиргавен М.ның пәйгамбәр булуына ышанмый һәм берәр могҗиза күрсәтүен сорый. М. үзенең дәрәҗә таягын (жезл) җиргә ташлый. Таяк шунда ук еланга
**М**
әверелә, Фиргавен кешеләре М.ны: «…Бу бик оста сихерче икән»,— дип гаепли башлыйлар (7:106—109). Эш болайга җиткәч, Фиргавен биредә булган сихерчеләрнең барысын, җыеп, М.ның пәйгамбәрлегенә каршы куя. М. могҗизасы аларның барысын җиңеп чыга. Коръән аятьләре түбәндәгечә дәвам итә: «Менә шулай итеп, (*Фиргавен белән аның кавеме*) җиңелде һәм алар хурлыкка төште. Сихерчеләр исә сәҗдәгә егылдылар. «Галәмнәрнең һәм Муса һәм Һарунның (*Хәзрәти Мусаның энесе Һарун да пәйгамбәр иде*) Раббысы булган Аллаһка инандык»,— диделәр» (7:119—122). Шул ук сюжетның дәвамында М. Йагъ-куб балаларына суны кичеп, качып китәргә ярдәм итә. Шул ук сүрәдәге тагын бер әһәмиятле вакыйгага — М. пәйгамбәрнең Аллаһ белән сөйләшүенә игътибар итик. Ул Раббысына түбәндәге сүзләр белән мөрәҗәгать итә: «Йа Раб-бым, зинһар, миңа күрен, сине күрәсем килә»,— диде. Раббы исә: «Син мине күрә алмассың, ләкин әнә шул тауга кара, әгәр ул үз урынында кала бирсә, син дә мине күрерсең»,— диде. Раббы тауга тәэсир итте (*нурын сирпеде*), тауны (*шартлатып*) пыран-заран китерде. Муса исә һуштан язды. Аңына килгәч әйтте: «Дан Сиңа! Синең сыйфатыңда кимчелек юк дип аңладым, Сиңа тәүбә иттем. Иман китергәннәрнең беренчесе мин» (7:143). Коръән аятьләреннән күренгәнчә, М. да Аллаһы Тәгаләгә иң якын торган пәйгамбәрләрнең берсе булган: югыйсә ул Аллаһы Тәгаләнең үзе белән очрашу һәм сөйләшү дәрәҗәсенә күтәрелә алмаган булыр иде. Әмма үз кавемен иманга китерү М. өчен бик тә авыр булып чыга. Әлеге сюжет Коръәндә түбәндәгечә дәвам итә: М. Тур тавына Аллаһ белән сөйләшергә киткәч, кырык көн вакыт уза. Шул арада аның кавеме, җыелган алтыннан бозау сыны ясап, шуңа табына башлый. Икенче төрле әйткәндә, М. кавеме Аллаһ урынына алтын бозауга — байлыкка табына башлый. Тур
***247***
**М**
тавына Аллаһ янына киткәндә, М. үзенең вазифасын энесе Һарунга тапшырып китә. Тик Һарун үз кавеме белән уртак тел таба алмый. М. аны бик каты тир ги. Хәзер инде нишләргә? Яңадан Аллаһка ялыну, ялвару гына кала: «*(Муса):* Йа Раббым, үземне дә, энемне дә кичер, зинһар, безне рәхмәтеңнән ташлама. Чөнки Син мәрхәмәтлеләрнең дә иң мәрхәмәтлесе бит»,— диде» (7:151). Аңлашыладыр, Аллаһ М. кавемен кичерә; тик киләчәктә иманга тугрылыклы булуларын таләп итә. Шу ңа якын сюжет «Юныс (Юныс) сү-рәсе»ндә дә бар (10:75—83). М. кавеме Аллаһка иман китергәч, Хак Тәгалә М.га һәм аның энесе Һарунга боерык бирә: «Кавемегез өчен Мисырда өйләр җиткерегез, ул өйләр намаз укый торган гыйбадәтханәләргә әверелсен, намазларыгызны җиренә җиткезеп укыгыз. (*Ий Муса*) мөселманнардан сөенче ал (*Җәннәткә керәчәкләрен хәбәр ит*)»,— дидек» (10:87). Коръәни һәм эпик-мифологик *Сандыктагы бала* сюжетына да тукталып үтәргә мөмкин. Әле сабый чакта ук М.ның һәлак булу мөмкинлеге ачыклангач, Аллаһы Тәгалә ярдәмгә килә. «М. ана сының күңеленә Без: «Аны имез. Аңа куркыныч килеп, син чарасыз калсаң, аны диңгезгә ташла, *(батып үләр дип, баласыз калырмын дип)* курыкма. Без аны янә сиңа кире кайтарырбыз. Һәм аны пәйгамбәрләрнең берсе итәрбез»,— дип боерык иңдердек» (98:7). Ачыкланганча, шуңа якын сюжет байтак халыклар эпосында бар. Бик борынгыдан билгеле булган сюжетның урта гасырларда аеруча активлашып китүе Коръәндә чагылыш табуы белән дә бәйле булырга тиеш. М. п.нең тормыш юлы турында тәфсилләп сөйләп, Коръән аның тормышын Мөхәммәд өчен үрнәк, гыйбрәт итеп куя. Әйтик, анда Нух, Һуд, Салих, Лут халыкларының, иманга килүдән баш тартканнары өчен, юкка чыгарылуы хакында кат-кат әйтелә (28:41—43).
***248***
Коръәндә М.ның туганнан туган энесе Карунның, Дөньядагы игелек һәм изгелекләрнең һәммәсен онытып, байлык артыннан кууы һәм шуның өчен Аллаһы Тәгаләнең аны каты җәзага тартуы турында да бай мәгълүмат туп ланган.
М. образы татар халык мөнәҗәтләрендә дә билгеле бер чагылыш таба. Мәсәлән, «Диде М.» мөнәҗәтендә: «Раббым Алла,— диде М.,— Җәннәт булыр микән миңа? — Сиңа Җәннәт булыр, М., атаң-анаң разый булса». Адәм баласы Җәннәткә керсен өчен, Бу дөньяда, туганнары, күршеләре разый булырга, ул гарипләрнең хәлен белергә, кайгыларда сабыр булырга, изге гамәлләр кылып, дөрес юлдан барырга тиеш дигән фикер уздырыла мөнәҗәттә. Татар әдәбиятында М. п.не көндәлек тормышта үрнәк итеп санау Х. Ә. Ясәви һәм С. Бакыргани шигъриятеннән башлап, С. Сараи, Мөхәммәдьяр, С. Ал лаһи яр һ.б. иҗатлары аша узып, Г. Исха-кыйның «Остазбикә» (1914) повестена хәтле килеп җитә. Сәгыйдәнең яз мышы хәл ителергә торганда, аны ты нычландырырга тырышып, ислам пәйгамбәрләре образына мөрәҗәгать итеп, аларның кем булуы искә алына: «Менә хәзрәти Ибраһим бит, санәм сатучының баласы булган. Хәзрәти М. бит, Фиргавеннең тәрбиягә алган угылы булган…»
Ислам тарихында һәм Коръәндә югары дәрәҗәдә торган М. п. һәм аның образы татар рухи дөньясында да үзенең шул абруен, һичшиксез, саклап кала.
*Әдәбият:* Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 11, 16—17, 39 б.; *Пиотровский М.Б.* Муса // МНМ: В 2 т.: Т. 2.— М., 1988.— С. 182—183; *Хөснуллин К.* Мөнәҗәтләр һәм бәетләр.— Казан, 2001.— 42 б.; *Ба-кыргани С.* Мигъраҗнамә // Бакырган китабы.— Казан, 2000.— 170—184 б.; *Ис-хакый Г.* Әсәрләр: 15 томда: 2 т.— Казан, 1999.— 259 б.
***ъъ***
***я***
**НАМАЗ** ( *гар*. әс-салат), мөселманнарда мәҗбүри рәвештә тәүлегенә биш мәртәбә башкарыла торган гыйбадәт хәрәкәтләре һәм «Фатиха сүрәсе»ннән башланган Коръән аятьләре, тотрыклы догалар җыелмасы. Биш вакыт Н.— исламның иң гади һәм кырыс таләбе. Н.ның башка төрләре дә булырга мөмкин. Мәсәлән, дини бәйрәмнәр вакытында башкарыла торган Ураза гаете һәм Корбан гаете Н.лары. Зур шәһәрләрдә бу төр Н.ларга хак мөселманнар, барысы бергә җыелып, Җамигъ мәчетендә гыйбадәт кылалар. Шундый ук гамәлләр мөселманнар өчен изге булган Җомга көннәрендә мәчеттә дә уздырыла. Н.— мөселманнар арасындагы иң популяр гыйбадәт. Бәлки, бу Коръәннең «Бәкара (Сыер) сүрәсе»ндә китерелгән түбәндәге аятьләр белән бәйледер: «Н.ларны вә урта намазны (*икендене*) калдырмаенча дәвам итегез. Түбәнчелек белән Аллаһка итагать итеп, намаз укыгыз. Ләкин (*сугыш вакытында, ташкын басканда яки шуңа охшаш куркынычлар булганда, итагать илә иркенләп Н. укырга мөмкинлекләр булмаганда*) шөбһәле мохиттә дә аяк өсте яки җайдак барганда (*кыйблага карарлык шартлар булмаганда да*) Н. укыгыз. Куркыныч (*яки хасталыгыгыз*) узып киткәннән соң, элек белмәгәнегезне Аллаһ сезгә ничек өйрәткән булса, шулай, Аллаһны мактап, Н. укыгыз» (2:238— 239). Күрүебезчә, Коръәннең әлеге аятьләрендә Н. укуның мәҗбүрилеге, вакыты, шартлары төгәл билгеләнгән.
Тик шуны ассызыклап әйтеп үтү зарур: мөэмин-мөселманнарның һәркайсы Н.ларны кайчан, кайда һәм ничек укырга кирәклеген, Н. дәвамында кабатлана торган аять-гыйбадәт сүзләрен төгәл һәм яттан белә. Өстәвенә соңгы унъеллыкларда ел саен нәшер ителеп торган «Татар календаре», «Дини календарь», «Татар мөселман календаре» кебек басмаларда Н. һ.б. дини гамәлләр турында бик күп языла. Әлеге басмалар, популяр рухтагы китаплар булса да, андагы дини гамәлләргә караган мәкаләләр башлыча хәзерге мөселман руханилары тарафыннан языла. Бу төр материаллар татар халкының хәзерге рухи вазгыятендә дә билгеле бер уңай роль уйныйлар.
Болгар-татарларда Н. уку турындагы фәнни яки әдәби чыганакларга мөрәҗәгать итсәк, бу хактагы беренче җитди һәм тәфсилле мәгълүмат 922 елда Болгарда булган гарәп сәяхәтчесе һәм галиме Ибне Фадлан китабында китерелә. Әдәби әсәрләргә тукталсак, биредә дә без, барыннан да элек, дини рухтагы мөнәҗәтләргә мөрәҗәгать итәргә тиеш булабыз. Соңгы елларда басылып чыккан материаллар да шуны раслый. Анда Н. уку белән бәйле уннан артык мөнәҗәт китерелгән. Ислам тәгълиматы яссылыгыннан караганда, алар хәзер аеруча актуаль яңгырыйлар. Мәсәлән, исламның төп таләпләреннән берсен чагылдырган «Н. — диннең терәге» мөнәҗәтендә, табигый, Бу дөнья турында түгел, ә бәлки Ахирәт хакында сүз бара:
***249***
**Н**
«Н.дыр — диннең терәге, Н. — Ахирәт бүләге; Гамәл кылган бәндәләрнең утта янмастыр сөяге». Гадәттә, әлеге мәсьәлә белән бәйле мөнәҗәтләрдә Н.— Бу дөнья мәсьәләсе булуга ка раганда, Ахирәттәге сынауларга әзерлекнең мөһим чараларыннан берсе буларак күзәтелә. Мәсәлән, «Укы Коръән илә Н.» мөнәҗәтендә әйтелгәнчә: «Газраил утын атканчы, әҗәл уты кадалганчы, белең: телең тотылганчы укы Коръән илә Н.». Тагын бер мисал рәвешендә «Н. кыйл-мак фарыздыр»ны алырга мөмкин: «Мөэминлекнең ниязы — бер көндәге биш Н., Дәрвишләрнең мәһаме — бер көндәге биш Н.» (*нияз* — бүләк; *мәһам* — зур эш). Җөмләдән, әлеге мөнәҗәттә *Н.* сүзе 30 мәртәбә кабатлана. Шуның белән бергә, мөнәҗәттә *би-намаз* сүзе дә урын алган: бу очракта сүз Н.ны инкяр итүчеләр турында бара, билгеле: «Н. кыйлган коллар монда, хурлар күрер барса анда, Бинамаз-лар — Җәһәннәмдә, уттан богау кияр шунда...» Н. уку мәсьәләсе мөнәҗәтләрдә генә түгел, татар халык иҗатының кайбер башка жанрларында да күтәрелә. Биредә шуның кайбер мисалларын күрсәтеп үтәргә мөмкин. Әйтик, кыска җырлар — дүртьюллыкларда: «Һәр Н.ның ахырында Хәер-дога кылсана»; «Н. укып телим инде Син матурны Ходайдан»; лирик озын җыр «Атым калды»да: «Әни кәбәм кичке Н. укый, Кара мамык шәлен ябынып; Н. арасында үкереп елый, Сәфәр йөргән улын сагынып...» Көндәлек тормышта, халык иҗаты әсәрләрендә шундый зур урын алып торган Н. уку яки укымау күренешләре татар әдәбияты тарихының буеннан-буена уза. С. Бакыргани хикмәтендә, әйтик: «Н.га бер җай китерсәм, Берәр сумга да ултырсам, Басып нәфесемне үлтерсәм, Булып күңлем мөселмани». Шагыйрь Шәмсетдин, Н. укымаучыларга кискен каршы чыгып, шигырьләренең берсен тулысынча шул мәсьәләгә генә багышлый: «Рахман атлыг рәхмәтеңдин
***250***
Өмете юк — бинамаз, Каһәр атлыг каһрендин Куркынычы юк — бинамаз» (*бинамаз* — Н.сыз, Н. укымаучы). Кол Галинең «Кыйссаи Йосыф» поэмасында Йагъкуб пәйгамбәрнең Н. укуы һәм олы улларының Йосыфка карата кылган ниятләрен, явызлыкларын сизүе хакында хәбәр ителә. С. Сараи иҗатында чагылыш тапканча, билгеле бер изге урынга килеп, мәҗбүри рәвештә зиярәт кылганда, шулай ук Н. укыла. Мәүлә Колыйда: «Рүзә, Н. йегет кыйлса, куәте бар. Карый булса, хәлсез булыр кодрәт берлә». «Кисекбаш китабы»ның баш каһарманы — Ф. Яхин язуынча, «зәхмәткә эләккән изгелек иясе зат». Н. уку — аның төп ниятләреннән берсе: «Исме Әгъзам» догасын укыр идем, Муса берлә мин Н. кылыр идем». Г.Тукайның «Теләнче» (1907) шигырендә Н. уку гына адәм баласын изгелеккә китерә алмый диелә: «Биш Н. саен Н. әһленә кул сузып кала». Шагыйрьнең «Пар ат» (1907) шигырендә шул ук сүз бөтенләй башка, матур яңгыраш ала: «Әйтә иртәнге Н.га бик матур моңлы азан». Ф. Кәриминең «Хыялмы? Хакыйкатьме?» (1908) повестенда әлеге изге сүз шул ук рухта кулланыла: депутат кызга: «Туктаңыз, мин иртә Н.ым укып калыйм, юкса, кояш чыгып, вакыты үтә башлар. Аннан соң дәхи дә сөйләшермез»,— дип, урыныннан торып, бүлмәсенең бер читендә Н. укырга кереште...» Еллар узгач, безнең заман шигъриятендә дә Н. уку турындагы юллар күренә башлый. Мәсәлән, Зөлфәтнең «Җаннарга тия шул…» исеме белән 1998 елда иҗат ителгән шигыре тоталитар режим диктатурасын кискен фаш итү ниятеннән язылган. Изге Н.га карата анда түбәндәгеләр әйтелә: «Атлаган саен упкынга Эткәннәр дә төрткәннәр — Күз алдында намазлыгын Ертып ыштыр иткәннәр!» Х. Әюпнең «Көй эзләү» поэмасы да үзенчәлекле яңгырый. Х. Әюп поэмасы Зөлфәт шигыреннән ун ел элек (1988) язылган: «Төймәләрдә йөри бармакларым — Аваз арты аваз.
Искә төшә әнкәй догалары, Ул укыган Н. Сабыр мәкам белән изге китап Көен көйләр иде. Аның да күңелен аңламаган Дөнья — юләр иде». Х. Әюпнең 1994 тә иҗат ителгән «Биш вакыт Н. (Шигъри гыйбадәт)» поэмасы — шагыйрьнең җитди казанышы. *Поэма* дип биредә без аны шартлы рәвештә генә атадык — шагыйрь үзе аны бик хаклы рәвештә *гыйбадәт* дип билгели. Х. Әюпнең бу әсәре — татар әдәбияты, шигърияте тарихында саф дини-ислами эчтәлекле җитди әсәр!
*Әдәбият: Боголюбов А.С.* ас-Салат // Ислам. Энциклопедический словарь.— М., 1991.— С. 204; *Сибгатуллина Ә.* Намаз / Суфичылык серләре.— Казан, 1998.— 238—239 б.; Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000; История «скифов» глазами современников.— Казан, 2001.— С. 58—59; *Яхин Ф.* Татар шигриятендә дини мистика һәм мифология.— Казан, 2000.— 121 б.; *Хөснуллин К.* Мөнәҗәтләр һәм бәетләр.— Казан, 2001.— 52—75 б.; *Зөлфәт*. Йөрәгемне былбыл чакты.— Казан, 1999.— 122 б.; *Әюп Х.* Җәяүле буран.— Казан, 1996.
**НАРДУГАН**, декабрьнең 24—25 ләрен-дә башланып, унике көн дәвам иткән бәйрәмнәр, уеннар, җыр-биюләр, Ф. С. Баязитова язганча, «төрлечә күрәзәлек итүләр, кеше танымаслык итеп киенеп, өйдән өйгә кереп маскарад ясап йөрү һәм башка күңел ачу уеннары» комплексы татарча әнә шулай атала. Р. Г. Әхмәтьянов фикеренчә, Н. — Урта Идел халыкларында гына таралган йола бәйрәме. Чувашларда ул — *нартаван, нартукан*, удмуртларда — *нардиган*, мари диалектларында — *нардуган*, мордва-мукшыларда — *нардуван*, мордва-эрзяларда — *нардва* һ.б. Татарча да ул төрлечә аталырга мөмкин: *нардван, нардыван, нартубан* һ.б. *Н.* сүзе төрки һәм фин-угор халыкларында ничек кенә киң таралган булса да, аның килеп чыгышы, этимологиясе һәм чын мәгънәсе ачыкланмаган. Әлегә кадәр бу сүзнең татарчага тәрҗемәсе
**Н**
«кояш туган» дип аңлатыла. Әмма бу версиягә Р. Г. Әхмәтьянов кискен каршы чыкты һәм сүзнең этимологиясен иран телләреннән эзләргә кирәк дип тәкъдим итте. Татар халкының төрле этник төркемнәрендә Н. төрлечә аталса да, аны оештыруда барлык төркемнәр өчен уртак сыйфатлар да җитәрлек. Н. бәйрәмнәренең мәҗбүри шарты авыл яшьләре, кагыйдә буларак, берәр өйгә җыелып, төрле уеннар оештырырга тиешләр. Анда чәе дә, төрле сыйлар да булган. Тик шулай да бу кичәләрдә төп урынны Яңа елны каршылау белән бәйле уеннар һәм шулар вакытында башкарылачак җыр-такмак-такмазалар алып торган: «Н., Н., Н., хуҗалар, Котлы, мөбарәк булсын, Тормыш түгәрәк булсын. Мал-туарыгыз артсын, Колыннарыгыз чапсын, Игеннәрегез бик уңсын, Күкәй кебек тук булсын». Н. бәйрәмнәренең үзенчәлеген яшьләр билгеләгән. Ф. С. Баязитова язуынча, Н. дәвамында йөзек, балдак салу яшьләр уеннарның иң көтеп алынганнарыннан булган. Керәшеннәрдә бу уеннарның тәртибе турында галимә түбәндәгеләрне яза: «Егетләр, кызлар өенә җыелышып, гаиләдәге баш бала белән төпчек баланы бәкедән су алып кайтырга җибәрәләр. Бәкедән су алганда суны балта белән кояш уңаена таба сызыклап алалар. Кайтканда сөйләшмичә, артына әйләнеп карамыйча кайтырга тиеш. Шулай алып кайтылган су тылсымлы, серле көчкә ия дип ышанганнар». Әнә шулай бәкедән алып кайткан могҗизалы суга кызлар йөзекләрен, балдакларын сала башлыйлар, һәм монда да билгеле бер гадәт сакланырга тиеш: һәр кыз үз йөзеген үзе сала. Бер кыз суны болгатып тора. Шул арада кызлар җыр җырлыйлар. Җыр кемнең йөзегенә туры килсә, анда әйтелгән теләк шул кешегә насыйп була: «Аклы җаулык, затлы җаулык, Җәйге көнне бәйлимен. Ишәле дигән асыл илдә Калдык җәйләремне җәйлимен». Йөзек салыш уйнау вакытында башкарылган җырларның күпчелеге сөю-мәхәббәт, быел кияүгә
***251***
**Н**
чыгу-чыкмау турында сөйләсә дә, анда башка эчтәлекле җырлар да башкарыла. Кемдер, мәсәлән, сугыштан ире исән-сау кайтуын теләп җырлый: «Биеккәйдер Казан таулары, Өзеләдер камыт баулары. Шул камыт бавын бәйли-бәйли, Сызыладыр җөрәк майлары». Икенче бәрәүнең туган иленә (туган авылына дип аңларга кирәк!) кайтасы килә, һәм ул нәкъ әнә шул хакта җырлый: «Кайтасым бик килә туган илгә, Йөрәккәем шунда ашкына. Ашкына җөрәгем өзлексез, Чит илләрдә бигрәк күңелсез». Шуңа якын борынгы йолалар һәм йола уеннары татар халкының төрле этник төркемнәрендә таралган була: мишәрләрдә, керәшеннәрдә, Касыйм һәм Нократ татарларында. Шуның белән бергә, бу йолаларның тотрыклы сыйфатлары да формалаша, аның үз милли терминологиясе барлыкка килә. Бу сүз-термин берәмлекләре бәйрәмнең төрле, гадәттә, иң җитди этапларын һ.б. кайбер үзенчәлекләрен билгели. Ф. С. Баязи-това мәгълүматлары буенча, аларның кайберләре түбәндәгеләр: «бабай булып җөрү» (Чистай керәшеннәрендә) — Н. да төрлечә киенеп, өйдән өйгә кереп йөрү; «бабайчы багыты» (Казан арты керәшеннәрендә) — Н. кичләре, киенеп, төрләнеп чыга торган вакыт; «җәшери» (шунда ук) — Н.да (төр лечә киенеп, танытмыйча, ягъни яшеренеп йөрү; «аю чикмәне» (тау ягы керәшеннәрендә) — Яңа ел, Н. көннәрендә төрлечә киенеп, өйдән өйгә кереп йөрү; «Н. такмагы» —:Н. көннәрендә, йөзек салып күрәзәлек иткәндә әйтелә торган такмаклар; «җө-зек салу, балдак салу» — искәртелгәнчә, йоланың иң җитди өлешләреннән берсе, бәлки, үзәк мизгеледер. Бу сүз-терминнарда да Н. ның бик борынгы мифологик карашлар белән бәйләнгән тамырлары ачыклана булса кирәк: йоланың байтак чараларын яшеренеп, качып-посып, танытмаска тырышып уздыру; төрле киемнәр кию һ.б. Китерелгән мәгълүматлардан бер-
***252***
нәрсә яхшы аңлашыла: Н. йолалары һәм шулар белән бәйле уеннар һәм җыр-такмаклар кайчандыр XX гасыр башындагы революцияләргә кадәр, татарларда шактый таралган булып, халыкның иҗтимагый тормышында әһәмиятле роль уйныйлар һәм үз традицияләрен булдыралар.
*Ә д ә б и я т:* ТХИ: Йола һәм уен җырлары / Төз. И. Надиров.— Казан, 1980.— 47—49 б.; *Урманче Ф.* Татар халык иҗаты. Дәреслек.— 2005.— 68—70 б.; *Баязитова Ф. С.* Нарду-ган / Керәшеннәр. Тел үзенчәлекләре һәм йола иҗаты.— Казан, 1997. 144—147 б.; *Баязитова Ф. С.* Нардван, нардыван / Татар-мишәр рухи мирасы.— 2003.— 170—171 б.
**НӘҮРҮЗ**, фарсы-таҗик телләрендә «яңа көн» дигән сүз: төрки һәм иран халыкларында Яңа елны каршылау бәйрәме. Борынгы чорларда төрле халыклар Яңа елны язның беренче көнендә — 21 мартта каршылый торган булганнар. Бәйрәм вакытында шул вакыйга белән бәйле шигырьләр, йола җырлары башкарылган. Кайчандыр бик күп халыкларда таралган Н. татарлар арасында да уздырыла торган булган. Бу хакта төрле чыганаклар һәм безнең көннәргә кадәр сакланган йола җырлары нигезендә фикер йөртергә мөмкин. Н. бәйрәме белән бәйле шигъри әсәрләр турында Ш. Мәрҗани гаять әһәмиятле мәгълүмат калдырган. Ул Болгар чорында ук булган китаплар, әдәби әсәрләр арасында «Н.» һәм «Шәһре Болгар Газилары» бәетләре булуын әйтеп үтә. Ш. Мәрҗани фикеренчә, Н. бәйрәме XVI—XVII гасырларда уздырыла торган булган. Ш. Мәрҗани Болгар чорында, чыннан да, Н. бәйрәме булган һәм шул бәйрәм уңаеннан шигырь-бәетләр әйтелгән дип саный, һәм ул шигъри әсәрләрнең кайберләре безнең көннәргә кадәр килеп җиткән. Шундыйларның берсе «Н. мөбарәкбад» дип аталган. Җырның беренче юлларында ук балачага үзләренең максаты өй хуҗалары исәнлегенә дога кылып, аларга яхшы теләктә торуларын белдерү булуын
искәртеп үтәләр. Әмма, илдә кабул ителгән гадәт буенча, бу хәер-дога, яхшы теләкләр нәүрүзчеләргә билгеле бер бүләк биргәндә — «корбан китергәндә» генә кабул булачак. Текстта шул хакта да ачыктан-ачык әйтелә: «Н. әйттек без сезгә, хакын бирегез безгә, Яшегез җитсен йөзгә, Малыгыз артсын көзгә, Н. мөбарәкбад». Ләкин Н. җырларының эчтәлеге бәйрәм уңаеннан котлаулар белән генә чикләнми. Бәйрәмнәрнең дә, шул бәйрәм белән бәйле йоланың да, ниһаять, шул уңайдан башкарыла торган җыр-такмакларның да төп мәгънәсе — Н. әйтү дә генә түгел, ә бәлки яз килү белән дә тәбрикләү. Сакланган кайбер текстлар моны бик ачык күрсәтә: «Кыш китте, яз килде, Үрдәк белән каз килде, Былбылдан аваз килде, Н. мөбарәкбад». Н. уңаеннан башкарылган җыр-такмакларның икенче бер темасы: кыз күзләү. Чөнки Н.,— барыннан да элек, яшьләр бәйрәме. Шулай булгач, анда төрле күңел ачу чаралары, биюләр, уен-көлке дә булгандыр, билгеле. Салкын, карлы-буранлы кышның соңгы көне үтеп, язның беренче көне килеп җитү — бу һәркем өчен зур шатлык.
Искәртелгәнчә, яшьләр һәм яз бәйрәме булган Н.— йола бәйрәме генә түгел, язны каршылау белән бергә барган җыр, күңел ачу, уен-көлке бәйрәме дә. Нәкъ әнә шуңа күрә китерелгән текстларда да күтәренке рух, җор, шаян сүз, юмор өстенлек итә. Ә инде Н. вакытындагы уеннар, хәтта аларның кайбер үзенчәлекләре турында да «Н. җитте, уйнагыз» җырында ачыктан-ачык әйтелә. Н. турында сөйләгәндә, җитди бер хакыйкатьне онытмаска кирәк: ул, барыннан да элек, ел фасылы, көн белән төн тигезләшкән 21 март көне белән бәйләнгән. Бу көнне Җир йөзендә яшәүче бик күп халыклар бәйрәм итә торган булганнар. Татар халкының төрле этник төркемнәрендә дә шундый ук хәл күзәтелә. Мишәрләрдә ул «Чип-чип» дип атала. Бәйрәм вакытында уздырыла торган гамәлләр турында
**Н**
язганда, Р. Г. Мөхәммәдова «Чип-чип чебәрүк, Йомыркасы югарук. Ак тавык, күк тавык, Ходай бирсен күп тавык» кебек өзек тә китерә. Өй хуҗалары такмак әйтүчеләргә чигелдәк һәм йомырка бирә торган булганнар. «Чип-чип» әйтүче яшьләргәниндидер бүләк бирү (корбан китерү) йоланың мәҗбүри шарты булган: яшьләр әйткән сүзләрнең могҗизалы-магик көченә картлар, һичшиксез, ышанганнар… Н. Иран традицияләреннән генә килә дип уйлау дөреслеккә туры килеп бетми булса кирәк. Бәлки, бәйрәмнең исеме башка булгандыр. Әмма Яңа елны язның беренче көнендә, 21 мартта каршы алу традицияләре Борынгы Шәрекътә иранлыларның тарих сәхнәсенә чыгуыннан шактый иртә башлана. Борынгы вавилонлыларның «Өстә вакытта…» дип аталган поэмасы (б.э.к. XVI гасыр) һәм аны башкару турында В. Афанасьева болай дип яза: «Җиһан һәм шул Җиһанда Вавилон шәһәренең баш алласы булган Мардук-ка багышланган мактау җырларын башкару Яңа елны каршылау бәйрәменең төп йолаларыннан берсе дип саналган. Поэмада бәйрәмне башкару турында түбәндәгечә әйтелә: «Яңа елның дүртенче көнендә, нисан аенда (март — апрель) Мардукка гыйбадәт кылу өчен төзелгән төп бина Эсагилда, «уригал-лу» дип аталган дин башлыгы (жрец) әлеге поэманы Мардук (Мардукның статуясы.— *Ф. У.*) алдында башыннан ахырына кадәр укый…» Яз бәйрәменең килеп чыгуы исә борынгы карашлар — үсемлек аллаларының, тагын да борынгырак дәверләрдә алла дәрәҗәсенә күтәрелгән үсемлекләрнең, кышын үлеп, язын яңадан терелүе турындагы мифлар белән бәйләнгән. Ягъни 21 март көнне табигать дөньясының терелүен бәйрәм итү — кешелек тарихындагы иң борынгы йола бәйрәмнәренең берсе. Аның борынгы чорларга — ыруг лык җәмгыяте мифологиясенә барып тоташуы шик уятмый. Татарлар арасында Н. бәйрәме XVIII, XIX йөзнең урта-
***253***
**Н**
ларына кадәр яшәгән булса кирәк. Кайбер мәгълүматларга караганда, алар хәтта 1917 елгы Октябрь революциясенә кадәр дәвам итә. Әмма XX гасырда, гомумән, юкка чыга. Тик аерым картлар күңелендә Н.нең кайбер җыр-шигырьләре һәм аны оештыру тәртибе турындагы мәгълүматлар гына сакланып кала. Җөмләдән, соңгы елларда, бездә дә фикер һәм вөҗдан иреге урнаша башлагач, Яңа елны, рәсми рәвештә булмаса да, мартның 21 ендә билгеләп үтү гадәткә керә башлады. Тик бу очракта борынгы һәм традицион Н. бәйрәменең яңадан туып, халыкка таралуы хакында сүз бармый. Биредә борынгы Н.нең кайбер борынгы магиягә яки мифологиягә, шигъри сүзнең могҗизалы мистик көченә ышануга бернинди катнашы булмаган яклары турында гына сөйләнә. Аерым алганда, бу — бүгенге көн таләпләре нигезендә туган бәйрәмгә, аның абруен берникадәр күтәрү өчен\*,\* борынгы йола бәйрәме исемен тагу. Шулай итеп, чынбарлыкта, халык арасында борынгы җитди бәйрәмнең бары исеме генә сакланып кала.
*Әдәбият:* Яңа ел теләкләре. Нәүрүзләр // ТХИ: Йола һәм уен җырлары / Төз. И. Надиров.— Казан, 1980.— 43—47 б.; *Урман-че Ф.* Календарь йолалар / Татар халык иҗаты. Дәреслек.— Казан, 2005.— 67—68 б.; Ел фасыллары белән бәйле шигъри иҗат // Татар халык иҗаты. Хрестоматия.— Казан, 2004.— 43 б.
**НИКАХ, НИКАХ ТУЕ**, татар халкының гаилә йолалары арасында иң зур һәм шөһрәтле урыннарның берсен алып торган, егетнең өйләнүе, кызның кияүгә чыгуы белән бәйле йолалар, гореф-гадәтләр, уеннар, магик хәрәкәтләр һәм махсус җырлар белән бергә башкарыла торган бай эчтәлекле музыкаль-драматик күренеш. Туй йоласы татар халкында яхшы сакланган һәм үзенчәлекле эчтәлеккә ия. Ул, гадәттә, берничә көн, кайвакыт атна-ун көн, хәтта айдан артык дәвам итәргә мөмкин.
***254***
Егет өйләндерү, кыз бирү-алуның төп этаплары татар халкының барлык этник төркемнәрендә, нигездә, бер-бер сенә бик якын: кыз сорау, килешү, никах һәм никах туе, кыз куенына керү, кияүләп йөрү һәм килен төшерү. Туйга әзерлек егетнең әти-әнисе үтенече буенча кыз өенә, аның әти-әнисенә яучы-димче-башкода барудан башлана. Бу — туй йоласының рәсми өлеше башлануны аңлата. Еш кына яучы үзенең нинди максат белән килүен җыр, ә кайвакыт, борынгы чичәннәр кебек, махсус әзерләнгән такмак-такмазалардан башлый. Әгәр яучы кирәк дәрәҗәдә оста, тәҗрибәле булса, ул эшне уңышлы башкарып чыкса, булачак кодалар үзләренең кызларын әлеге егеткә бирергә риза булсалар, йоланың икенче этабы — *кыз ярәшү, кыз килешү* башлана: гадәттә, кыз ягыннан вәгъдә бү ләге итеп кызның үз кулы белән чигеп яки тегеп, махсус әзерләп куелган әйберләр: ашъяулык, сөлге һ. б. бирелә. Соңыннан бу әйберләр аерым подноска салына һәм туй кунакларына күрсәтелә. Кыз ягыннан килешү бүләге алынгач, шуңа җавап итеп, егет ягыннан да бүләк (гадәттә, акча) җибәрәләр. Сөйләшүләр, килешүләр җайга салынгач, туйга әзерлек эшләре башлана. Туйга дүрт-биш көн калгач, кызның әти-әнисе кодаларны һәм башка якын туганнарны *киңәш мәҗлесенә* чакыра. Анда туйны кайчан уздыру, туй чыгымнары, калым түләү, бирнә бирү һ. б. турында сүз бара. Кодалашу, килешү, киңәш мәҗлесләре ничек кенә узса да, туй йола поэзиясенең иң матур һәм үзенчәлекле өлеше — *кыз елату җырлары*. Алар мишәрләрдә, керәшеннәрдә Себер һәм Касыйм татарларында безнең көннәргә кадәр килеп җиткән. Бу җырларның һәркайсы диярлек традиция буенча, туйга әзерлек һәм никах туе дәвамында башкарыла: кияүгә биреләчәк кыз яисә аның дус кызлары, яшьтәшләре, ике тапкыр махсус җыр җырлап, кызны (ул аны телиме-юкмы) елатырга тиеш булганнар.
Туйның төп өлешен никахлашу һәм шуның белән бәйле йолалар һәм җырлар алып тора. Кыз да, егет тә Н. ка рухи яктан да, физик яктан да чиста булып килергә тиешләр. Шулай булгач, иртәгә туй була дигән көнне кыз да (үзенең яшьтәшләре белән), егет тә (шулай ук дус-ишләре белән) махсус ягылган мунчага кереп юынып, чистарынып чыгалар. Н. йоласы татар халкында туй йоласының иң изге мизгеле дип санала. Ул тыныч, салмак, шау-шусыз, җай гына барырга тиеш. Н. мәҗлесендә кеше күп булмый: кызның һәм егетнең иң якын туганнары гына. Кыз да, егет тә Н.ка дип махсус тегелгән киемнәр кияләр. Н. вакытында ниндидер шаян сүзләр әйтү, җырлау, бигрәк тә исерткеч эчемлекләр эчү рөхсәт ителми. Мәҗлескә махсус чакырылган мулла егетнең һәм кызның вазифалары, гаилә кору, бала тәрбияләп үстерүнең әһәмияте турында вәгазь сөйли һәм Коръәннең «Ниса (Хатыннар) сүрәсе»ннәр аятьләр укый. Н. укыганда, махсус савытта су, еш кына ширбәтле су тора. Н. укылгач, кыз да, егет тә әлеге судан бер йотым эчәләр. Туй традицион рәвештә барсын өчен, аны оештыручыларның үз вазифалары була. Туй башлыгы *аргыш* дип атала. Ул туй йолаларын, кем үзен ничек тотарга тиешлеген яхшы белгән абруйлы кеше була. Егет ягыннан кыз ягына, кыз ягыннан егет ягына махсус билгеләнгән кешеләрне *аргыш кодалар* дип йөртәләр. Аларның туй башлыгы булуы да мөмкин. Яшь киленнең әнисе ягыннан җибәрелгән аерым хатын *кыямәтлек әни* дип атала. Кыз ягында Н., туй мәҗлесе узгач, яшь киленне кияү йортына алып китәргә дип өйдән чыгарганда, туган өен онытмасын дип, арты белән чыгаралар. Кызны өсте ябылып эшләнгән арбага, чана-көймәгә утырталар. Анда кызның бирнәсе төялгән була. Кайбер якларда көймәгә бер ир бала белән бер кыз бала утырталар — яңа гаиләнең балалары булсын дип, янәсе. Көймә егет капкасы
**Н**
янына килеп җиткәндә, явыз рухларны куркыту өчен, мылтык аталар. Яшь килен көймәдән төшкәндә һәм өйгә кергәндә аяк астына мендәр куялар. Килен белән кияү егет өстенә нәрсә булса да сибәләр, чәчәләр: бавырсак, конфет, колмак, бодай һ. б. Туй барышында җыр, такмак-такмаза, биюләр, төрле уеннар, күңел ачулар әһәмиятле урын алып тора; туй җырлары арасында үзара макташу җырлары да очрый. Тик бу җырларның җитди бер үзенчәлеге бар: алар берничә кеше катнашында башкарылалар һәм билгеле бер драматик күренеш формасын алалар. Шул рәвешчә, туйның һәрбер мизгеле, күренеше җыр, музыка, такмак-такмаза, төрле ырымнар, йолалар белән бергә бара. Туй өчен аерым һәм үзенчәлекле аш-су, савыт-саба, кием-салым, түшәк-ястык һ. б. әзерләнә. Гомумән, татар халкы гаилә кору мәсьәләсенә бик җитди караган һәм аны әзерләү һәм уздыруның гаять матур формаларын булдырган, гасырлар буена аларны камилләштерә килгән. Халыкның гаилә тормышын, туган-тумачалык мөнәсәбәтләрен өйрәнү өчен, туй йолалары һәм туйда яңгыраган шигъри-музыкаль әсәрләр бай һәм катлаулы чыганак ролен үти алалар.
*Әдәбият: Баязитова Ф. С.* Гомернең өч туе: Татар халкының гаилә йолалары.— Казан, 1992.— 218—253 б.; *Надиров И.* Татар халкының йола поэзиясе, уен җырлары, бию такмаклары // ТХИ: Йола һәм уен җырлары /Төз. И. Надиров.— Казан, 1980.— 57—160 б.; *Мәһдиев М. С.* Йола фольклоры // Фольклор жанрларын система итеп тикшерү.— Казан, 1997.— 25—50 б.; *Мөхәммәтҗанов Р.* «Башкортстан Ык буе татарларының йола иҗаты (туй поэзиясе)» дигән махсус курс буенча практик эш материаллары.— Уфа, 1980.
**НИКАХ-ҮЛЕМ**, байтак халыклар, шул исәптән татар халкы йолаларында, мифологиясендә, фольклор һәм язма әдәбият әсәрләрендә киң таралган мотив, тәңгәллек. Гадәттәгечә, башта татар фолькло-
***255***
**Н**
рыннан алынган мисалларга игътибарны юнәлтик. Мәгълүм кыз елату җырларының иң матурларыннан берсе булган «Таң кучат»тан түбәндәге өзекне китерергә мөмкин: «Белмәгән җирләргә барганчы, Газраил җанымны алса иде»; «Кайниш йорты кабыктыр, эченә керсәм тәмугтыр». *Газраил, җан алу, кабык, тәмуг* — болар барысы да үлем белән турыдан-туры нисбәтле төшенчәләр. Мишәр-татарларның туй-йола җыры «Ризкым кала, әнкәем»нән: «Дус кызларым сораса Үлде, диген, әнкәем; Агам-җиңәм сораса, Гүрдә, диген, әнкәем». Яисә шул ук циклга кергән «Бикләдегез тимер йозакка» җырыннан: «Азанчылар бара азанга, Муллалар төшәләр намазга; Мине шул өйләргә биргәнче, Салыр идегез кайнаган казанга». «Бүз егет» дастанының татар версиясендә Карачәчсылуның әнисе: «Атаң Корбан гаете оештырды»,— ди. Ә Корбан гаетендә, билгеле булганча, корбан чалалар. Әнә шул фикерне раслагандай, Карачәчсылу, үзен үзе һәлак итү алдыннан: «Корбан кылдым үземне»,— ди. Һәлак булганнан соң, ике яр бер кабердә кочаклашып яталар. Бу дөнья никахына ирешә алмаган асыл затлар, Теге дөньяда бергә булып, Н.-Ү. концепциясен «махсус дәлилләп» торалар кебек. Шуңа якын күренеш-мотивлар «Кузы Күрпәч белән Баян-Сылу», «Таһир — Зөһрә», «Ләйлә белән Мәҗнүн» дастаннарында да бар: аларның барысында да никахка китерергә тиеш булган эчкерсез мәхәббәт фаҗигале үлем белән бетә. Татар халкында киң таралган «Суга баткан Гайшә» бәетендә, кайбер вариантларда сөйләнгәнчә, Гайшә үзе дә, аның сөйгәне Камил дә иртәгә никах туе бу ла дигән көнне суга батып үләләр. Кай вакыт Н.-Ү. тәңгәллеге *барса-кил -мәс* сюжеты белән «үреп бирелә». Әйтик, йола җыры «Кыз балакай. Кыз балакай»да: «Ир балалар кайта киткәч, Кыз балалар кайтмый бер киткәч». Туй барышында яшь киленнең әнисе ягыннан җибәрелгән хатын *кыямәтлек әни*
***256***
дип атала. Шундый ук яки шуңа якын билгеләмәләр үзбәкләрдә, каракалпакларда, чувашларда, мариларда да бар *(хайматлык*, *кийамат ана*, *кийамат ата)*; башкорт теле сөйләшләрендә *кыйаматлык атай*, *кыйаматлык әсәй* вариантлары очрый. Ф. С. Баязитова мәгълүматлары буенча, *кыямәтлек инәй* итеп кемне теләсәң, шуны куеп булмый. Ул тәҗрибәле, илдә-авылда абруй казанган, халык ышануларын, туй йолаларын яхшы белгән, кыз ягыннан сайлап алынган хатын-кыз булып, яшьләрне туй дәвамында гына түгел, аннан соң да, үлгәнче дә, хәтта Кыямәт көнендә дә тәрбияләп, ярдәмгә килеп торырга тиеш. Шул рәвешчә, Н.-Ү. берәмлеге бу очракта үзенең чын мәгънәсенә тәңгәл килеп, әгәр шулай әйтеп булса, «үлемнең аргы ягына чыгып китә». Килен белән кияү тарафыннан кыямәтлек әни яки әти тирән ихтирам ителергә тиеш. Кыямәтлек әни яки әти никахлашучы кыз белән егеттән яшьрәк булсалар да, егет белән кызга алар үзләренең балаларына дәшкән кебек дәшәләр: «*Кыямәтлек.* Кызым, үз кызым, Чәч ләреңне тарап үр, кызым. Атаң-анаң йорты калды инде, Күзләреңне ачып күр, кызым». Менә бу сүзләрне конкретлаштырсак, никах мәҗлесеннән соң, киңрәк мәгънәдә алганда, кияүгә чыккан кыз әти-әнисе белән бергә го мер иткән өйдән (гаиләдән) *Бер дөнья дан Икенче дөньяга*, үзенең ире өенә күчә. Инициация йолалары терминологиясенә мөрәҗәгать итсәк: ул үлеп, яңадан һәм яңа сыйфатта терелә. Искәртелгәнчә, Н.-Ү. категориясе белән бәйле туй йолалары башка халыкларда да киң таралган. Башкорт туенда әлеге тәңгәллекнең чагылышы турындагы мәгълүматлар Р. А. Солтангәрәева хезмәтләрендә киң чагылыш таба. Әйтик, мәет күмәр алдыннан, башкортларда *үлемтек һандыгы* җыялар. Шундый ук күренеш туй йоласында *килен һандыгы* җыюда чагылыш таба. Ягъни никах туе дәвамында яшь килен, социаль яктан
үлеп, яңа сыйфатта терелә. Башкорт халкында *үлем-туй* дигән төшенчә дә бар. Икенче төрле итеп әйткәндә, яшь кыз белән егет өйләнешкәндә дә, алар Бу дөньядан киткәндә дә бер үк гамәл — *туй оешты рыла*. Р. А. Сол-тангәрәева бу хакта түбәндәгечә яза: «Без Җир йөзендә кунакбыз; чын, мәң гелек дөнья — гүрдә. Шуңа анда туй лап озаталар». Димәк, төрле халыклар мифологиясеннән, йолаларыннан һәм фольклорыннан күренгәнчә, адәм баласының Бу дөньяга килүе дә, кияүгә чыкканнан соң яки үлгәч аннан китүе дә — ахыр чиктә бер үк типтагы категорияләр. Шуның иң җитди күрсәткече: аларның һәркайсында *махсус туй* була. Т. Г. Владыкина язуынча, Н.-Ү. тәңгәллеген раслап торган тагын бер күренеш түбәндәгедән гыйбарәт: мәсәлән, мордваларда әкият герое яки эпик батыр, Башка дөнья вәкиленә өйләнеп, яшь килен никах туе вакытында туктаусыз кычкырып еларга, битләрен тырнап, үзен үзе җәрәхәтләргә тиеш. Ибне Фадлан мәгълүматларына караганда, болгар-татарларда шундый ук гамәл-йолалар мәет күмгәндә башкарыла торган булган. Т. Девяткина язуынча, мордва-эрзяларда никах туе мәетне җирләгәндә оештырыла торган туйга бик якын булган. Кыз бала кияүгә чыккан көнне дә, мәет күмгәндә дә чүлмәк белән ботка, кабартма яки коймак әзерлиләр; шәм кабызалар һәм гыйбадәт, дога кылалар; шуннан соң боткалы чүлмәкләрне мичкә куялар. Якын хатын-кыз туганнарыннан берсе акрын гына елый; мәетнең киемнәрен, никах туендагы кебек, шул тирәгә элеп куялар һ. б. Ягъни башкача әйткәндә, мәет җирләгәндә дә, никах туенда да, аерым вариацияләр белән, бер үк йолалар, бер үк гамәлләр башкарыла... Н.-Ү. тәңгәллеге бик борынгы йола гамәлләре белән дә раслана. Мезо-америкада кое төбендәге ия Юм-Каш никахына иң гүзәл, матур, гыйффәтле кызларны корбан итеп, коега ташлый торган булганнар. Борынгы Кытай
**Н**
тарихчысы Сыма Цянь (б.э.к. 145 яки 135—86 еллар) язуынча, шундый ук кызларны Кытайда Елга алласына корбан итә торган булганнар. Шуңа якын концепция бик борынгы мифология мәгълүматлары төрки-татарларда суфичылык тәгълиматы белән дә раслана. Суфилар Үлемне *бәхетле никах* дип атыйлар. Чөнки алар Үлемне үзең сөйгән зат — Аллаһы Тәгалә белән кавышу дип кабул итәләр. Суфиларның мондый фикер һәм теләкләре зур гөнаһ булса кирәк. Чөнки Аллаһы Тәгалә — соң дәрәҗәдә изге зат; шуңа күрә Җиһандагы гади кешеләрнең, алар ничек кенә тырышсалар да Хак Тәгалә белән кавышулары мөмкин түгел...
*Әдәбият: Султангареева Р. А.* Семейно-бытовой обрядовый фольклор башкирского народа.— Уфа, 1998.— С. 126—128, 138; *Владыкина Т. Г.* Удмуртский фольклор. Проблемы жанровой эволюции и систематики.— Ижевск, 1998.— С. 55, 57; *Юр чен-ков В.* Взгляд со стороны.— Саранск, 1995.— С. 206; *Девяткина Т. Г.* Мифология мордвы.— Саранск, 1998.— С. 166—167.
**НУР**, халыкара мифологиянең, яһүд дине, христианлык һәм ислам кебек классик диннәрнең, фольклорның һәм язма әдәбиятның киң таралган, яктылык, игелек, изгелек, югары күтәрелү символы булган иң популяр атрибутларының берсе. Бу хакта иң борынгы язма чыганакларның берсе булган Тәүратта ук билгеле бер мәгълүмат бирелә. Мәсәлән, «Исход» китабында әлегедәй күзаллауларны раслый торган түбәндәге юллар бар: «Раббы белән очрашу өчен Синай тавына килеп, кырык көн буена ашамый-эчми торганнан соң, Мусаның йөзе Н.лар белән ялтырый башлады»,— диелә анда (Исх 35: 29—35). Яһүд динендә шул ук мәсьәләгә кагылышлы түбәндәгедәй ышану бар: тирә-як тулысынча Н. га күмелә; бу үзе Раббының шул тирәдә булуын раслый. Иң борынгы диннәрдә Н.ның барлыкка килүе, барыннан да элек, Раббы, аллалар-алиһәләр дөньясы
***257***
**Н**
белән бәйләнгән... Табигый, зәрдөштлек тәгълиматында да Н. фәлсәфәсе бик зур урын алып тора. Шул дин мифологиясе мәгълүматларына караганда, Зәрдөштнең Бу дөньяга килүеннән өч көн элек Күк йөзе нурланып яктыра. Бу Н. ның Ахура-Маздадан килгәнен барысы да аңлыйлар. Сабый Зәрдөшттән балкыган Н. аның дошманнарының котын ала: баланы Ахура-Мазда үзе саклап тора...
Ачыкланган мәгълүматларга караганда, Н. фәлсәфәсе ислам тәгълиматында аеруча зур урын били: Аллаһы Тәгаләнең изге исемнәреннән берсе — *ән-Нур*, ягъни яктылык, бәндәләргә Н. бирүче. Коръәндә Н. турында кат-кат әйтелә. Анда махсус «Нур (Нур) сүрәсе» дә бар. Әлеге сүрәнең аять ләре алдыннан, Р. Батулла: «Җир йөзен яктыртучы Аллаһның Н.ы турында сөйләгәнгә күрә, сүрәнең исеме дә Нур» — дип аңлатма бирә. Сүрәнең 35 аятендә Н. хакында киң мәгълүмат бирелә: «Аллаһ — Күкләрнең һәм Җир нең Н.ыдыр. Эчендә чыраг (*шәм*) яндырылган бер йорт кебек якты Н.-дыр Ул. Чыраг (*шәм*) исә бер кандил (*шәмдәл*)гә куелган. Ул шәмдәл алмаз кебек балкучы йолдыз кебек җемелди. Ул Кояш чыгышында да, кояш батышында да тиңе булмаган мөбарәк бер агачтан, зәйтүннән (*алган май*) белән балкый. Аның (*яна торган*) мае үзенә ут төртмәсәләр дә, үзеннән-үзе Н. чәчә. Бу яктылык Н. өстенә Н. булып яна» (24:35). Аңлашыладыр, ислам тәгълиматы буенча, Җиһандагы һәм Җир йөзендәге бөтен яктылык һәм изгелек Аллаһы Тәгалә кодрәтеннән килә. Исламда шундый тирән мәгънә алган Н. Мөхәммәд пәйгамбәрнең тормыш юлын һәм Бу дөньядагы изге гамәлләрен яктыртуда да зур урын били. Легендалар буенча, Мөхәммәд г-мнең ата-бабаларыннан күп иртә Аллаһы Тәгалә тарафыннан барлыкка китерелгән якты Н., чорлар, гасырлар аша узып, пәйгамбәрнең үзенә җитә һәм гомере буена саклана. Ахырзаман
***258***
пәйгамбәренең Н.ы тирә-яктагыларны да, барыннан да элек, мөселман динен кабул иткән кешеләрне яктыртып тора. Җөмләдән, әлеге хакыйкать татар мөнәҗәтләрендә дә чагылыш таба. Мәсәлән, «Рәсүлулла күркәм йөзле, матур булган, Йөз Н.лары ай Н.ыдай балкып торган. Каршысында торган барча кешеләргә Йөзеннән Н. төшеп вә яктырып торган». Китерелгәннәргә якын сүзләр Мөхәммәд пәйгамбәрнең Бу дөньяга килүе турындагы мөнәҗәтнең исемендә дә, текстында да әйтеп үтелә. Әсәрнең исеме үк «Җирнең йөзе Н.га тулды». Мөнәҗәттә түбәндәге сүзләр дә бар: «Җирнең йөзе Н.га тулды, бар мәхлуклар хәйран булды, Кәгъбәдәге биек потлар җиргә авып һәлак булды». Дөньякүләм таралган классик диннәрдә нык тамыр җәйгән Н. фәлсә-фә-мифологиясе бик борынгыдан барлык халыкларның рухи дөньясында зур абруй казана. М. Х. Бакиров язуынча, күрсәтелгәннәргә якын карашлар борынгы һуннарда киң таралган була. Галим китергән мәгълүматлар буенча, Кытай территориясендәге *Беренче Чжао* (304—325) дип аталган Һун дәүләтенә нигез салучы Лю Юаньхай Кояш Н.ыннан яралган; Атилланың дөньяга килүе турында да шундый ук эчтәлекле легенда сакланган; Кидань дәүләте Ляоны (907—1125) башлап җибәрүче Абаоцзиның, Монгол империясен оештыручы Чыңгыз ханның Кояш Н.ыннан тууы турындагы легендалар да югарыда әйтелгән фикерләрне тулысынча раслый. Борынгы карашларда һәм рәсми диннәрдә зур урын алып торган Н. мифологиясе, татар язма әдәбиятына да үтеп кереп, анда да билгеле бер урын яулап ала. «Бакырган китабы»нда бер хикмәте урнаштырылган шагыйрь Гарибидә түбәндәге юллар бар: «Гарше көрсине яратты кылды Н.ыны гаян, Заһир әйләп кодрәтенә, чәрхе Кейван әйләде» (*гаян* — якты, ачык; *заһир әйләп* — белдереп; *чәрхе Кейван* — күктә әйләнеп йөрүче Сатурн планетасы). *Н.* сүзенә
Г. Тукай кат-кат мөрәҗәгать итә. Аның 1905 елда язылган «Шигыр»е «Н.» газетасына багышланган. Анда хәзерге әдәби телгә тәрҗемәдә түбәндәгечә яңгыраган сүзләр дә бар: «Төньяктан, яшьнәп яшен, бер Н. атылды, Яктысыннан халыкның күзе чагылды»; «Гыйшыкмы соң бу?» шигырендә: «Йөзеңнән пәрдәңне ал. Җир йөзе яктырып китсен; Мин дә синең Н.ың белән яктырып яктырыем»; «Кечкенә генә бер көйле хикәя»дән (1906): «Син, кызым, Н.лы йөзем, бик яшь әле. Яшьлегең дә Җир йөзенә фаш әле». ХХ йөз башында активлашып киткән Н. образы Н. Исәнбәтнең «Милләтем» (1913) шигырендә дә урын ала: «Милләтем чак-чак күренгән кечкенә бер Н. минем. Бер күрәм — Н. селкенә, Н.га каты җил бәреләдер». Шул ук образ шагыйрьнең Г. Тукайга багышланган «Мәрхүм Г. Тукаевка (Тукай үлгәндә язылган иде)» (1913) шигырендә дә бик матур чагылыш таба: «Ул матурлап безгә күрсәтте туган илнең телен. Н. иде, йолдыз иде, аһ! Бетте гомре. Сүнде ул». Н. образы Г. Бәшировның «Туган ягым — яшел бишек» (1965—1968) повестенда да уңышлы кулланыла. Таң Н.ы турында ул, мәсәлән, түбәндәгечә яза: «Алан өстенә аз гына, сизелер-сизелмәс кенә кызгылт бер Н. җәелә башлады». Татар халкында киң таралган калын-калын кулъязма китапларны күчереп язу һәм уку турында ул болай ди: «Бу китапны ул абзый ничә ел язып, моңа күпме күз Н.ы түкте икән?»; Совет чоры әдәбияты өчен гадәти булганча, ХХ йөз башында булып узган коточкыч вакыйгалар да таң Н.ы белән янәшә куела: «Хәкимҗан, ерактагы шул тылсымлы Н.дан күзен алмастан, үзенең шыпырт кына ягымлы тавышы белән: «Казан балкый!» — дип әйтеп куйды...» Н. мифологиясе — хәзерге әдәбиятның да иң актив шигъри компонентларыннан берсе. Р. Гаташ шигырьләрендә, мәсәлән, Н. белән нисбәтле түбәндәге берәмлекләр очрый: «Н.да уйный бакчам»; «Җылы
**Н**
май Н.ы»; «Табынганым — Н.»; «Н.ың яктырткан өчен дә...»; «Күземнең Н.ыдыр син» һ. б. Зөлфәтнең «Яулар идем...» (1998) шигырендә «Сөйдергеч Н. итеп тараткан» дигән сүзләр бар. Бу очракта Н. бөти вазифасын үти; «Шулай кил!..»дән (1998): «Гүремә дә бер Н. булып Күчәрсең инде. Йәме?» һ. б. Йомгаклап әйткәндә, бик борынгыдан башланган Н. һәм Н. образы халыкара рухи вазгыятьнең гадәттән тыш якты, ышанычлы, өметле якларына гына кагыла. Ул һәрвакыт уңай сыйфатта гына кулланылып, адәм баласы тормышын яктыртып, ямьләндереп, нурландырып тора.
*Әдәбият: Бакиров М. Х.* Шигърият бишеге. Гомумтөрки поэзиянең яралуы һәм иң борынгы формалары.— Казан, 2001.— 294—295 б.; *Хөснуллин К.* Мөнәҗәтләр һәм бәетләр.— Казан, 2001.— 21 б.; Библия. Книги Священного Писания Ветхого и Нового Завета. Канонические.— М., 1994.— С. 107; Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары /Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 326 б.; Бакырган китабы.— Казан, 2000.— 142 б.; *Тукай Г.* Әсәрләр: 5 томда: 1 т.— Казан, 1985.— 35, 69, 76 б.; *Бәширов Г.* Туган ягым — яшел бишек.— Казан, 1968.— 201, 325, 435 б.
**НУХ ПӘЙГАМБӘР**, Коръән персонажы; килеп чыгышы белән Борынгы Шәрекъ мифологиясе һәм язма әдәбияты персонажлары, Дөньяны Туфан суыннан коткаручылар буларак сурәтләнгән Зиусурда, Атрахасис, Ут-Напишти образлары белән нисбәтле. Тәүратта, яһүд динендә һәм христианлыкта *Ной* исеме белән мәгълүм. Төрки-мөселман дөньясында Н. п.гә нисбәтле беренчел мәгълүматлар Коръәннән килә. Анда «Нух (Нух) сүрәсе» дигән сүрә дә бар. Н. п.нең үз кавемен Туфан суыннан коткарып калуы турындагы сюжет әнә шул сүрәдән башлана: «Башларына хәтәр җәза килмәс борын, үз халкыңны кисәтеп-куркытып куй дип, Нухны үз кавеменә күндердек»,— дип әйтелә Коръәндә Аллаһы Тәгалә исеменнән
***259***
**Н**
(71: 1). Н. п. Хак Тәгаләнең боерыгын тулысынча үти, әлбәттә: «Нух халкына әйтте: «Әй кардәшләрем, сез шик тотмагыз,— диде.— Мин сезне Аллаһка буйсыныгыз, Аңа каршы баш күтәрүдән сакланыгыз, (*сөйләгәннәремә ышанып*) миңа иярегез, Аллаһ гөнаһларыгызның бер өлешен генә булса да ярлыкасын һәм сезне билгеләнгән вакытка чаклы яшәтсен дип, ачык рәвештә кисәтүче бер кешемен» (71: 2—4). Тик Н. п. үзенең кавемен иманга китерә алмый: кавемдәшләре аңа ышанмыйлар һәм аның вәгазьләрен тыңлаудан баш тарталар. Үзенең уңышсызлыкка дучар бу луы хакында Н. п. Хак Тәгаләгә дә хәбәр итә: «Ләкин минем чакыруым аларны Синнән (Аллаһтан.— *Ф. У.*) тагын да ераклаштырды» (71: 6). Аллаһ сүзеннән баш тартучылар җәзасыз кала алмый, әлбәттә! Әмма Аллаһы Тәгаләнең Н. п.е исән калырга тиеш. Киләчәктә әлеге кавемне Туфан суы басасын бик яхшы белгән Хак Тәгалә Н. п.гә әйтә: «Мин күреп торганда, әмеребез килгәч, көймә эшлә һәм көфер иткәннәр турында минем белән бер сүз дә сөйләшмә (*ягъни алар өчен гафу сорама, дога кылма*). Алар, һичшиксез, батып үләчәк» (11: 37). Н. п. сүзләреннән күпләр, Коръәндә әйтелгәнчә, бигрәк тә бай юлбашчылар көлә башлыйлар, аны мыскыл итәргә тырышалар. Туфан алды вакыйгаларының шулай катлауланып китүен күреп торган Аллаһ Үзенең әйткән сүзләрен үтәми калмый, билгеле! Ягъни Н. п.не тыңламаганнарны, Хак Тәгалә сүзенә иман китерүдән баш тартучыларны коткарып калуның беркемгә дә кирәге юк булып чыга! Ислам тәгълиматы буенча, Аллаһ адәм балаларын тик бер максаттан чыгып: Аңа — Хак Тәгаләгә даими гыйбадәт кылып, зикер әйтеп торсыннар дип кенә бар итә!.. Аллаһ Н. п.гә үзенең боерыгын шулай ук үз вакытында җиткерә: «Исемнәре телгә алынганнардан тыш (*кяферләрдән. Бер хатыныңнан, бер углыңнан башка җан ияләренең*), һәрберсеннән берәр
***260***
пар, гаиләңне һәм иман китергәннәрне көймәңә ал» (11: 40). Туфан суының кешелек язмышы белән турыдан-туры бәйләнгән коточкыч вакыйга булуы турында Коръәндә кат-кат әйтелә. Шулар арасыннан биредә «Һуд (Һуд) сүрәсе»ннән алынган бер генә аятьне китерәбез: «Көймә тау кебек дулкыннар арасында аларны алып йөзә иде. Нух көймәдән еракта калган углы-на: «Балакаем, син дә безнең белән бергә көймәгә утыр. Кяферләр белән булма»,— дип кычкырды» (11: 42). Ачыкланганча, Хак Тәгалә кодрәте белән кяферләрнең һәммәсе дә Туфан суында батып һәлак була. Китерелгән аятьләрдән аңлашылганча, Н. п.— кешелек тарихын Туфан суыннан соң яңадан башлап җибәрүче. Шунлыктан аның образы ислам дөньясында, шул исәптән татар халкында да, бигрәк тә татар язма әдәбиятында, шактый зур урын яулап ала. Җөмләдән, мәсьәләнең бу яссылыгы Ф. Яхин хезмәтләрендә киң яктыртыла. Шуңа күрә биредә без аерым мисаллар китерү белән чикләнәчәкбез.
Н. п. исеме белән бәйле сюжет үзе үтә дә кискен, кырыс, фаҗигале. Анда бит кешелекне һәлакәткә китерергә, гомумән, юкка чыгарырга мөмкин булган Туфан суы һәм пәйгамбәрнең, Хак Тәгалә кодрәте белән хәрәкәт итеп, Җир йөзен һәлакәттән коткарып калуы хакында сүз бара. Шуңа күрә әлеге сюжет язма әдәбиятта активлашып китә дә. Гадәттә, әдәби әсәрләрдә Н. п.нең исеме генә дә аталырга мөмкин. Татар халык легендаларында сөйләнгәнчә, Болгар шәһәрен Н. п. улларының берсе — Алып төзегән. С. Сараиның «Гөлестан»ында Н. п. исеме түбәндәге юлларда телгә алына: «Тиңиз мәүҗенең әүҗендән ни госса (Диңгез дулкыннарының котыруыннан ни кайгы)? Аларга кем кәмаге (көймәче) Нух булгай». Татар эпосы үрнәге «Бүз егет» дастанында әлеге сюжет та гыйбрәт буларак чагылыш таба. Чичән Бу дөньяның фанилыгы турында түбәндәгечә сөйли: «Туфан суы
**Н**
дәрәҗәдә торган Н. п. язма әдәбиятта да, нигездә, үзенең шул урынын саклап кала. Халык иҗаты әсәре булган әкиятләрдә ул артык «гадиләшеп», үзенең бик борынгы пәйгамбәр булуын раслаудан ары китә алмый...
*Әдәбият:* Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 538—539 б.; *Пиотровский М.* Нух // МНМ: В 2 т.: Т. 2.— М., 1988. С. 230—231; Бакырган китабы.— Казан, 2000.— 106 б.; *Яхин Ф.* Татар шигъриятендә дини мистика һәм мифология.— Казан, 2000.— 230—231 б.; *Сараи С.* Гөлестан. Лирика. Дастан.— Казан, 1999.— 40 б.; ТХИ: Әкиятләр (1 нче китап) /Төз. Х. Гатина, Х. Ярми.— Казан, 1977.— 137 б.; ТХИ: Йола һәм уен җырлары / Төз. И. Надиров.— Казан, 1980.— 37 б.
ташканда, Таудан-таштан акканда, һәр җәнлектән алып ул, кимә эченә салып ул, Аман-исән калып ул, Н. п. үткән дөньядан». Язма әдәбиятта да, фольклорда да Н. п. исеменә мөрәҗәгать ителә икән, димәк, сүз бик борынгы заманнар турында бара. Мәсьәләнең әнә шул ягы «Наян төлке» әкиятендә, соң дәрәҗәдә беркатлы булса да, төгәл чагылыш таба: төрле хайваннар кемнең олы, кемнең яшь булуы турында бәхәсләшкәндә, «Төлке әйтә: «Ә мин, ди, Н. п. кимәсендә балалар укытып йөргән кеше, мин мулла»,— ди. Бүре әйтә: «Ә мин, ди, Н. п. кимәсендә сакчы булып тордым, дошманнарны якын да китермәдем Н. п. кимәсенә»,— ди...» Шул рәвешчә, Изге китапларда югары
**—**
**ОҖМАХ**; икенче исеме: *Җәннәт*. Ислам тәгълиматы белән бәйле төшенчә. Адәм балалары Бу дөньяда игелекле, тәүфыйклы булып, һичбер гөнаһ кылмыйча, ислам, Коръән, шәригать таләпләренең барысын һәм берсүзсез, һич икеләнмичә-шикләнмичә үтәп барган булып, мөселманнарча җирләнгән булса, Теге дөньяда — кабердә Мөнкир-Нәкир сорауларына дөрес һәм төгәл җавап бирә алса, Ахирәттә О.та мәңгелек бәхетле, рәхәт тормышка ирешерләр диелә анда. Бу хакта Коръәндә берничә мәртәбә әйтелә. Мәсәлән, «Зүмәра (Төркем) сүрәсе»ндә: «Раббыга ризасызлык белдерергә курыкканнар исә, төркем-төркем булып, Җәннәткә керер. Капкадан кергәндә аларга сакчылар әйтер: «Сәлам сезләргә. Саф-пакь килеш килдегез. Инде мәңгегә калыр өчен О.ка керегез»,— диярләр» (39: 73). О.ның нинди булуы турында «Тур (Тур тавы) сүрәсе»ндә әйтелә: «Без аларга зур күзле хур кызлары бирербез. Иман китереп, токымнары да шул иманда булганнар да бар. Без аларның нәселләрен дә үзләренә иярттек (*О.ка керттек*). Кылган гамәлләреннән һични дә киметмәдек. Һәркем үз гамәлләренең тоткыны» (52: 20—21). Ислам тәгълиматы буенча, О. чын мәгънәсендәге мөэмин-мөселманнарга гына насыйп була. Шуңа күрә анда «яшәү шартлары», андагы «рәхәтлек, бәхет» хакында да Коръәндә тәфсилле сүз бар. Җөмләдән, әле генә күрсәтелгән сүрәдә дә: «Аларга (О.ка кергәннәргә.— *Ф. У.*) җаннары ни теләсә, шундый җимеш, ит ризыклары мул бирелер. Анда касәләр алмашу
булыр. Буш сүзләр анда булмас һәм вәсвәсәгә тартылу да булмас. Сәдәф савытларында сакланган энҗе кебек, үсмер-егетләр аларның әтрафында булыр. (*Җәннәттәгеләр*) бер-берләре белән күренешеп, (*хәл-әхвәл*) сораштырырлар...» (52: 22—25) О. категориясе дөньякүләм таралган диннәрнең һәммәсендә бар. Күрәсең, шунлыктан бу мәсьәлә фәнни-рухани әдәбиятта да кирәк дәрәҗәдә киң яктыртыла. 1917 елгы революциягә хәтле ул татар-мөселман дөньясында да шулай булган, әлбәттә. Ләкин ХХ йөздә, Совет чорында дини проблемалар белән мавыгу катгый тыелганлыктан, әлеге мәсьәләне фәнни нигездә өйрәнү дә туктатыла. Аның каравы татар халык иҗатында, бигрәк тә язма әдәбиятта, О. темасы киң һәм тирән яктыртыла. Мәсәлән, мөнәҗәтләрдә. «Лә Иляһә Иллаллаһе»дә түбәндәгедәй теләк белдерелә: «Лә Иляһә Иллаллаһ»ны әйтик әле бергәләп, *Сигез О.* ишегеннән керсәк иде бергәләп». Шул ук теләк, сүзгә-сүз диярлек «Иман нурын яктыртыр» мөнәҗәтендә дә кабатлана: «Лә Иляһә Иллаллаһе» — гарше көрси баскычы, «Лә Иляһә Иллаллаһе» *си гез О.* ачкычы». *Сигез О.* турындагы сүзләр башка мөнәҗәтләрдә дә кабатлана... Мәсьәләгә шул ук яссылыктан якын килгәндә, язма шигърияттә О. темасы күп тапкыр киңрәк һәм «үзенчәлеклерәк» яктыртыла. С. Бакырганиның «Унсигезенче хик-мәт»ендә, әйтик, О. белән Тәмугның кискен «бәхәсе» китерелә: «О. әйтер: «Юк сәндә, җөмлә пәйгамбәр — мәндә,
***262***
Сәндә фиргавен булса, Мәндә Йосыф Кинган бар!» (Йосыф Кинган — Йагъкуб пәйгамбәрнең улы Йосыф пәйгамбәр.— *Ф. Яхин искәрмәсе*). Мәсьәләгә ислам тәгълиматы яссылыгыннан якын килгәндә, әлеге бәхәстә О. хаклырак, өстенрәк булып чыга. Чөнки аның аргументлары күп тапкыр көчлерәк: «О. әйтер: «Юк сәндә, җөмлә пәйгамбәр мәндә, Мөхәммәде Мостафа, Гомәр, Госман, Гали бар». Шул ук шагыйрьнең «Мигъраҗнамә»сендә дә Мөхәммәд г-мнең О.ка керүе турында әйтеп үтелә: «О. таба йөреде, Хурлар һәм каршы килде, Мостафаның башыга Дөрре-мәрҗән сачдия». С. Бакырганидан соң татар әдәбияты тарихында О. күбрәк Җәннәт исеме белән телгә алына һәм сурәтләнә башлый. ХХ йөз башы әдәбиятында О. атамасы яңадан беркадәр активлашып китә. Бу мәсьәләдә Г.Тукай һәм Г. Ис-хакый әсәрләре нигезендә ачык фикер йөртергә мөмкин. Әйтик, Г. Тукайның «Дустларга бер сүз» (1905) шигырендә: «Барып керик хөрриятнең кочагына, тәрәкъкыйның күкләренә очмагына; Бу егетләр безне дөнья О.ына Кулдан тотып җитәклиләр, белең имди!» Яисә шагыйрьнең үзәк өзгеч «Бала О.та» шигырендә: «Мин хәзер О. түрендә — бер матур хур иркәли; Мин җуанмый-мын. Җылыймын, син түгелсең, дим, әни!» Бу шигырьгә карата Г. Тукай үзе түбәндәгечә искәрмә биргән: «Үземә таныш бер кешенең күңелемә якын бер баласы үлгәч, мәрхүм баланың кабер ташына нәкыш итәргә дип язган идем». *О.* сүзе шагыйрьнең тагын берничә әсәрендә телгә алына. Шул ук хәл Г. Исхакый иҗатында да кабатлана. Язучының «Сөннәтче бабай» (1912) хикәясендә Гөлйөзем остазбикәгә: «Әй канатым, рәхмәт! Олуг башыңны кече итеп килүең өчен Аллаһе Тәгалә йиде О.ның ишегене ачык кылсын.» Шул ук язучының «Остазбикә» (1914) повестенда: «Бу хатын бөтен барлыгын миңа бирде. Минем тормышымны О. ясады. Соңгы унъеллыклар татар әдәбиятында *О.* сүзе бик сирәк очрый: Совет чоры
**О**
әдәбиятының тискәре традицияләре йогынтысы дәвам итә булса кирәк. Тик шулай да ул бар. Мисал рәвешендә Зөлфәт шигырьләреннән ике өзек китерергә мөмкин. «И бәгырем!..» ши гырендә: «И бәгырем! Сиңа ашкынуым Ташып югалырмы гарешләргә? Юк, О.та кирәкмисең миңа! — Син кирәксең монда, шушы җирдә!» Шул ук шагыйрьнең юкка чыккан авыл урынына яңа авылга нигез салган Кы-рынтау егете Рөстәм әфәнде Шәриповка багышланган «Мөмкин!» шигырендә: «Без яшь чакта исән иде әле, Тере иде әле Кырынтау, Бу дөньяның чын О.ка лаек, Җире иде әле Кырынтау!» О.ның нинди булуын беркем дә күз ал дына китерә алмый, билгеле. Тик бернәрсә шик уятмый: О.та кайгы-хәсрәтсез рәхәтләнеп яшәп була! Хак мөселман күңелен О.ка әнә шундый хыялый күзаллау тарта да.
*Әдәбият:* Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары /Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 438, 494 б.; *Аверинцев С. С.* Рай // МНМ: В 2 т.: Т. 2.— М., 1988.— С. 363—366; *Тукай Г.* Әсәрләр: 5 томда: 1 т.— Казан, 1985.— 43, 302 б.; *Тукай Г.* Әсәрләр: 5 томда: 2 т.— Казан, 1985.— 223, 372 б.; *Исхакый Г.* Әсәрләр: 15 томда: 1 т.— Казан, 1998.— 35 б.; *Ис-хакый Г.* Әсәрләр: 15 томда: 2 т.— Казан, 1999.— 28, 163, 175 б.
**ОРХОН-ЕНИСЕЙ ЯЗМАЛАРЫ**, Күлтә-гин истәлегенә куелган Кече язма, Күлтәгин һәм Мәгыйлән хан хөрмәтенә куелган Зур язма, Төньюкук хөрмәтенә язылган ядкәр һ. б. кайбер язмалар. Аларның барысы да Төрки каганлыклары чорларына — VII—VIII гасырларга карый һәм кешелек цивилизациясе тарихындагы иң борынгы төрки язма истәлекләр дип санала. Төрки-татар һәм борынгы татар мифологиясенең аерым үзенчәлекләрен, сюжетларын, мотивларын, персонажларын, бигрәк тә эпик батырларның һәм аларның тылсымлы атларының аерым хасиятләрен өйрәнү өчен, бу язмалар бай материал бирә. Аерым алганда, борынгы төрки
***263***
**О**
ташъязма чыганакларда төрки-татар мифологиясенең түбәндәге проблемалары шактый киң яктыртыла:
1. Космогоник мифларга караган мәгълүматлар: Җирнең, Күкнең, Урта дөньяның яратылуы, барлыкка килүе һәм анда иң борынгы төркиләрнең югары дәрәҗәле Күк алласы Тәңренең роле;
2. Бу дөньяда төркиләрнең, аларның беренче дәүләтләренең урыны һәм әһәмияте. Төркиләрнең Тәңре ярдәмендә ирешелгән җиңүләре турында Зур язмада, борынгы эпик стиль өчен характерлы булганча, шактый купшы тантана белән сөйләнә;
3. Борынгы төркиләрнең Югары Күк алласы — Тәңре; аның төп вазифалары; бераллалыкка омтылыш тенденциясенең чагылышы буларак, Тәңре һәм аның борынгы төрки кабиләләр тормышында тоткан урыны;
4. Борынгы төрки алиһәләрдән *Умай-ның* төрки халыкларның рухи тормышындагы вазифалары;
5. Ташъязмаларда эпик батыр образы, аның мифологик хасиятләре, батырның тылсымлы аты, аның үзенчәлекләре. Бу мәсьәләләрнең барысы да әлеге язмаларда шактый киң яктыртыла. Аларда искә алынган конкрет тарихи шәхесләрнең кылган эшләре, батырлыклары борынгы төрки эпик традицияләр нигезендә яктыртыла. Зур язмадан алынган түбәндәге өзек моның ачык мисалы булып тора: «Бир отуз йашыңа Чача сәңүнкә сүңүшдимиз. Ән илки Тадыкын Чуруң боз атыг бинип тәнин. Ол ат анта өлти. Әнкинти Ыш-бара Йамтар боз атыг бинип тәгди. Ол ат анта өлти. Үчүн Йәгин Силиг бәгиң кәдимлиг торыг ат бинип тәгди. Ол ат анта өлти» — «Аңа егерме бер (яшь) булганда, Чача сәңүн белән сугыштык. Ул башта, Тадыкын чураның акбүз атына менеп, (дошманга) ташланды. Ул ат анда үлде. Икенче кат ул, Ышбара Ямтарның акбүз атына менеп, (дошманга) ташланды. Ул ат анда үлде. Өченче кат Йәгин Силиг бәкнең иярле
***264***
туры атына менеп, дошманга ташланды. Ул ат анда үлде». Эчтәлегеннән, тел-стиль үзенчәлекләреннән, гомуми рухыннан һәм эмоциональ яңгы ра-шыннан күренеп торганча, бу өзек борынгы төркиләрнең эпик-мифологик күзаллауларына нигезләнә. Батырның үзен һәм аның атын сурәтләү дә шул хакта сөйли. Батырның атын *Акбүзат* дип атау да шул ук чорлардан, ә бәлки тагын да борынгырак дәверләрдән башлана булса кирәк. Эпик батыр дәрәҗәсенә күтәрелгән конкрет тарихи шәхесне «алып» дип атау да шуны раслый;
6. Күзәтелә торган текстларда борынгы төркиләрдә тормыш-язмыш фәлсәфәсе дә киң чагылыш таба. Эчтәлеге, шигъри формасы, мәгънәсенең тирәнлеге ягыннан андагы сүзтезмәләрнең байтагы халык мәкале — хикмәтле сүз дәрәҗәсендә тора. Аларның кайберсе кешенең якты өметләре белән бәйләнгән: «Ада әртгәй, әдгү килгәй» — «Бәхетсезлек үтәр, иминлек килер». Икенчеләре хикмәтле киңәш булып яңгырый: «Үкүштәлим өгрүни көңүл тутгыл. Бушуш көңүл кодгыл» — «Күңлең күбрәк көр тот, Сагышны куып җибәр». Әмма әлеге язмалардагы хикмәтле сүзләрнең күбесе тирән фәлсәфи мәгънәгә ия: «Ырак эрсәр. Яблак агы бирүр, ягук әрсәр, әдгү агы бирүр» — «Еракта яшәгәнгә затсыз бүләк бирерләр, якында яшәгәнгә затлы бүләк бирерләр»; «Ит кари болсар, ятып үрүр» — «Эт картайса, ятып өрер»;
7. Һәм, ниһаять, безнең фольклор фәнендә күптән күтәрелеп, билгеле бер дәрәҗәдә хәл ителгән мәсьәләгә дә тук талып үтәргә кирәк: сүз татар мө-нә җәтләренең һәм халык бәетләренең барлыкка килү чорында борынгы төрки ташъязма әдәбияты традицияләренә дә нигезләнүе турында бара. Элегрәк басылып чыккан хезмәтләрдә мөнәҗәтләргә хас кайбер үзенчәлекләр (беренче зат исеменнән сөйләү, кайгы-хәсрәт сө реме белән сугарылган эмоциональ яңгыраш) һәм бәетләрдә киң та-
ралган алым буларак, сүзне беренче зат исеменнән алып бару, алардагы традицион башлам һәм бетемнәр борынгы төрки язмалардан килә булса кирәк дип ассызыкланды. Төньюкук хөрмәтенә язылган ядкәрдән алынган түбәндәге өзек мөнәҗәтләргә якын тора: «Куйда кунҗуйыма сизимә йыта өздә оглум сизимә адырылтым. Йүз әр кадашым уйарын үчүн йүз әрәнлиг өкүзим тәкдүк үчүн адырылтым. Көк Тәңридә күн ай азыдым. Йәримә йыта сизимә адырылтым. Каным(а) әлимә сизимә йыта бөкмәдим. Каным(а) әли мә йыта адырылтым» — «Туй бүл -мә сендәге хатыннарым, сездән,— (ни үкенеч!) үз улларым, сездән ае рыл-дым. Йөз ир кардәшемә (генә) тиң көчем булганга, алар йөз үгез белән сугышырлык булганга аерылдым. Зәңгәр күктәге кояшны, айны җуйдым. Җиремнән (ни үкенеч!) сездән аерылдым. Ханымны, илемне, сезне күреп туймадым. Ханымнан, илемнән (ни үкенеч!) аерылдым». Бу өзек, чыннан да, татар мөнәҗәтләренә бик якын.
**О**
Мөнәҗәтләрдә киң һәм киеренке эмоциональ көч белән яңгыраган ана һәм бала, аерылу, кайгы-хәсрәт, Үлем һәм Үлемсезлек, Бу дөньядан аерылып, Бакый дөньяга күчү кебек фундаменталь проблемалар мөнәҗәтләрнең дә, әлеге язмалардагы аерым өзекләрнең дә үзәгендә тора. Әйтерсең алар борынгы ташъязма төрки чыганаклардан турыдан-туры бәетләргә, бигрәк тә мөнәҗәтләргә күчерелгәннәр. Шул рәвешчә, О.-Е. я. төрки-татар мифологиясенең бик борынгыдан килгән тирән тамырларын, VI—VIII гасырларда тулысынча формалашкан төп үзенчәлекләрен чагылдыра һәм төрки-татар мифологиясен фәнни өйрәнүнең ышанычлы, документаль чыганагы булып тора.
*Әдәбият: Малов С. Е.* Енисейская письменность тюрков.— М.; Л., 1952; *Стебле-ва И. В.* К реконструкции древнетюркской религиозно-мифологической системы // Тюркологический сборник. 1971.— М., 1972.
**—**
**ӨЙ ИЯСЕ**, Идел буе, Көнбатыш Себер татарларында һәм башкортларда (*өй эйәһе*) рухларның бер төре, табигать һәм өй атрибуты; гадәттә, кеше яши торган җирләрдә гомер итә; үзенең төп вазифасы белән рус мифологиясендәге *домовойга* якын. Шул ук вакытта тагын бер факторны истә тотарга кирәк: *Өй* сүзенең дә бай һәм үзенчәлекле үз мифологиясе бар, чөнки адәм баласының торган җире — учагы булган өй — бик борынгыдан килгән карашлар буенча, Галәмнең, Җиһанның үзәге. Тышкы кыяфәте ягыннан Ө. и. кешегә охшаган; чәчләре бик озын һәм бөтен башын каплап тора; кайвакыт кеше шикелле киенгән булып та күренергә мөмкин. Гадәттә, өйдә, идән астында яши; мич артына да яшеренүе бар. Һәрвакыт өйне саклаучы һәм яклаучы дип күзаллана; беркайчан да шаярмый, тавыш чыгармый. Татар халкының танылган мәгърифәтче галиме Каюм Насыйри (1825—1902) язуынча, Ө. и. тик өй хуҗаларына файдалы гамәлләр генә башкара. Кайбер өйләрдә ул, тәңкә сугып, хуҗаларын баета. Мондый өй хуҗалары үзләренең төп шөгыльләре акча табу, сәүдә итү булырга тиеш дигән нәтиҗә ясарга тиешләр. Әгәр инде Ө. и. кәгазь тавышы чыгарса, аны бер урыннан икенче урынга алып куйса, өй хуҗаларының берсе интеллектуаль хезмәт белән шөгыльләнергә, уку-язу-сызу эшләрен башкарырга тиеш. Татар халкы вәкилләре күзаллавынча, Ө. и. белән өй хуҗалары арасында һәрвакыт яхшы, тыныч мөнәсәбәтләр, гармония булырга тиеш. Ө. и. өйдә ниндидер
шау-шу, җәнҗал күтәрелгәнне, кычкырып җырлаганны, котырып биегәнне һич тә яратмый. Ө. и.н кыерсытырга, кимсетергә, хурларга рөхсәт ителми. Мәсәлән, идән астына пычрак су, аш-су калдыкларын түгәргә ярамый, чөнки анда Ө. и. яши. Әгәр инде кеше үзе дә сизмәстән Ө. и.н ничектер рәнҗетсә, кемгә булса да, бигрәк тә фәкыйрь, ярлы кешеләргә яки юлдагы юлчыларга, якшәмбе садакасы бирергә тиеш. Икенче бер очракларда Ө. и. өчен махсус ботка пешереп өй почмагына куярга кирәк. Әгәр Ө. и.н ризалатмасаң, шул өй хуҗасының яки гаилә әгъзаларының тормышында нинди дә булса бәхетсезлекләр килеп чыгарга мөмкин дип күзаллана, барыннан да элек, кем дә булса яки берничә кеше берьюлы авырып китәргә мөмкин. Ө. и.нә билгеле бер корбан китергәнче, аны яхшылап сыйлаганчы, чирле кеше авыруыннан котыла алмаячак. Өй хуҗалары яңа өйгә күчкәндә, Ө. и.нә аеруча игътибарлы булырга кирәк. Чөнки өй хуҗасы берәү генә түгел бит: өйнең конкрет хуҗасыннан тыш, Ө. и. дә бар. Бу очракта мәсьәләнең тагын бер аспектын истә тотарга кирәк: Ө. и. кайсыдыр якларда өй хуҗасы дип тә атала. Ягъни аның функциясе конкрет өй хуҗасы вазифаларыннан бер дә ким түгел. Күзәтелә торган караш-ышанулар Казан арты татарларында бик тә үзенчәлекле. Һәм бу соңгы еллар фольклор экспедицияләре материаллары белән дә раслана: үз гаиләңне яңа өйгә яки фатирга күчергәнче, анда Ө. и.н күчереп куярга кирәк. Бу эшне
***266***
дөрес, төгәл башкарып чыгу шактый авыр. Шуңа күрә иң элек ярдәмчел йолалар башкарыла, чарасына туры килә торган ырым сүзләре әйтелә. Ө. и.ннән яңа өйгә күчәргә ризалашуын үтенәләр. Көнбатыш Себер татарларында Ө. и. белән бәйле йола-ырымнар бөтенләй башка. Барыннан да элек, Ө. и. әлеге этник төркем татарларында ямьсез, хәшәрәт бер карчык рәвешендәге *явыз рух* дип күзаллана. Димәк, ул өйгә һәм өй хуҗаларына тик зыян гына салырга мөмкин; төннәрен кешеләргә тыныч йокларга комачаулый, бүлмә буйлап йөгерә-чаба, елый, ниндидер ямьсез тавышлар чыгара. Шуңа күрә Себер татарлары Ө. и.ннән куркалар: әгәр дә өйдә Ө. и. «пәйда була» икән, димәк, берәр бәхетсезлек булачак: гаиләдә кем дә булса авырып, иң куркынычы үлеп тә китәргә мөмкин. Өйдә Ө. и. барлыгын сизсәләр, бу өйне калдырып, яңа өйгә күчә торган булганнар. Югарыда китерелгән мәгълүматлардан аңлашылганча, татар халкының төрле этник төркемнәрендә һәм башкортларда Ө. и. турындагы күзаллаулар шактый катлаулы һәм каршылыклы. Әгәр Казан арты татарлары һәм башкортлар Ө. и. уңай, хуҗалар өчен мәрхәмәтле һәм киләчәктәге бәхетсезлекләрдән алдан кисәтүче зат дип уйласалар, Себер татарларында ул, явыз рух буларак, капма-каршы функцияләр үти. Ө. и. турындагы күзаллауларны «бераз җанландыру», конкретлаштыру өчен, «Татар халык иҗаты» сериясенең риваятьләргә һәм легендаларга багышланган томында урын алган һәм «Ө. и. (Өй анасы)» дип исемләнгән әсәргә күз салыйк. Әлеге мифологик хикәят «Аң» журналында басылган «Татар хорафаты» исемле мәкаләдән алынган. Мәкаләнең ахырында «Былтыр» дип имза куелган. Бу псевдонимны күренекле татар фольклорчылары Х. Бәдигый һәм Г. Рәхим файдаланганнар. Кереш сүзендә автор болай дип яза: «Бер халыкның хорафаты ул халыкның телдән-телгә, бабадан бабага
**Ө**
күчеп килә торган тарихи сәмәрәйе хәят (тормыш җимеше булганлыктан), түбәндә укылачак татар хорафатын, үзебезнең тарихи байлыгыбыз дип карап, К. Насыйри әсәрләренә моктәдабә (үрнәк) итеп тотып, соңыннан бик күп картларга вә хикәя нәвисләргә (язучыларга) мөрәҗәгать итеп җыеп чыгарган Кобловның әсәреннән иң искеләрен кулымнан килгән кадәр татарчалаштырып, әбиләр вә бабалардан ишеткәнемчә әйләндереп, төзәтеп тәкъдим итүне тарихи бер әсәребезнең мәйданда сакланып калдырылуына хезмәт дип таптым». Бу искәрмәдән күренүенчә, Ө. и. образы белән нисбәтле миф татар халкында ХХ гасыр башында кат-кат басылган. Нәтиҗәдә халык арасында элек тә популяр булган миф тагын да популярлашып киткән. Тик әлеге өзек авторы аны тарихи әсәр дип ялгыша, билгеле. Мифның эчтәлеге югарыда китерелгән мәгълүматларга туры килә. Ө. и. үзе гомер иткән өйне бик ярата, анда чисталык-пөхтәлек сакларга тырыша. Саф мифологик зат буларак, ул өйгә килергә мөмкин булган бәла-казаны, мәсәлән, су басуны, янгын чыгуны алдан кисәтеп куярга тырыша, өй буенча ары-бире чабып, өй хуҗаларына йокларга бирми; йоклап киткән булсалар уята. Ө. и. төнлә торып башын тараса йә иләктән идәнгә иләсә, димәк, бу өйгә озакламый байлык киләчәк; әгәр инде ул кычкырынса, еласа, ниндидер афәт, бәхетсезлек килүен көт. «Әгәр хуҗалар Ө. и.н карап, кадерләп, аны ихтирам итеп торсалар,— диелә мифта,— хуҗаларга да яхшылыклар килергә мөмкин». Әгәр Ө. и. кемнең дә булса чәчен йә сакалын үреп куйган булса, ул үзе сүтелгәнче шулай торырга тиеш. Сизмәстән, ялгышып, әлеге үрелгән чәчне үзең сүтеп ташласаң, йә үләсең, йә зәгыйфь булып каласың, йә башка бер бәлагә юлыгасың. Яңа өйгә күчкәндә, хуҗа иске Ө. и.н тулысын-ча ризалатып китәргә тиеш: мифта әйтелгәнчә, башка чыга торган угыл өйдән икмәк алырга, атасыннан ри-
***267***
**Ө**
залык сорарга, иске өйгә кереп, идән астына төшеп, анда өч шәм яндырып, Ө. и.ннән яңа йортта тынычлык, байлык, бәхет сорап, бер уч туфрак алырга тиеш. Яңа өйгә җиткәнче, юлда беркемне дә очратмаска тырышырга кирәк. Әгәр инде кем дә булса очрап куйса, йоланы яңадан башларга кирәк. Борынгыдан калган ышанулар буенча, Ө. и. кайвакыт, үзе дә сизмәстән, кешегә дә күренеп алырга мөмкин. Әлеге мифта өч картның очраклы рәвештә Ө. и.н күреп калулары турында әйтелә. Тик Ө. и. үзе һәрвакыт кешеләрдән бик тиз качып китәргә тырыша. Шуңа күрә аерым карт әби-бабайлардан тыш, аны беркем дә очрата алмый. Кайвакыт Ө. и. өйдәге, каралтыдагы билгеле бер төстәге җәнлекләрне, мәсәлән, кара мәчеләрне яратмый, аларны юк итәргә тырыша. Татар халкының күзаллауларында, Ө.и. — катлаулы һәм каршылыклы персонаж. Кайвакыт ул бик җайлы, өй хуҗасына ярдәм итүчән. Әгәр инде хуҗа Ө. и.нең дәрәҗәсен һәм кодрәтен, көч-куәтен танып бетермәсә, мондыйларга ул зур зыян салырга да мөмкин; хәтта үлемгә дә китерә ала. Татар мифологиясендәге Ө. и.нә охшаш персонажлар башка халыклар миф ларында да булырга мөмкин. Мордва мифологиясендә ул *кудавъ* дип атала. Бу мәсьәлә белән махсус шөгыльләнгән Т. Девяткина аны *өй алиһәсе* дип билгели. Бәлки, мордвалардагы кудавъның исеме мөселман халыкларындагы Аллаһның фарсы һәм төрки-мөселманча әйтелешендәге Ходай — Кодай — Кудай белән дә нисбәтледер? Мордва мифологиясендә шуңа охшаш тагын бер алиһә бар: *Юрхтава, Юртава* — ыруны, өйне һәм барлык каралтыларны яклаучы һәм саклаучы алиһә. Н. Мокшин һәм А. Шаронов фикеренчә, әлеге алиһәнең исеме *йорт* һәм *ава* (хатын-кыз) дигән төрки-татар сүзләреннән алынган.
*Ә д ә б и я т: Насыйри К.* Өй иясе / Сайланма әсәрләр: 2 томда: 2 т.— Казан, 1975.— 52 б.; Өй иясе (Өй анасы) / ТХИ: Риваятьләр һәм
***268***
легендалар / Төз. С. Гыйләҗетдинов.— Казан, 1987.— 264—265 б.; *Басилов В.* Ой иясе / МНМ: В 2 т.: Т. 2.— М., 1988.— С. 246— 247; Мифология мордвы.— Саранск, 1928.— С. 132—133; *Мокшин К.* Религиозные верования мордвы.— Саранск, 1998.— С. 66—68.
**ӨМӘ**, ел фасылларына бәйле рәвештә уздырыла торган календарь йолалар белән гаилә йолалары аралыгында торып, әле безнең көннәрдә дә уздырыла торган, билгеле бер йола формасын алып оешкан, шул ук вакытта көндәлек тормыш һәм хезмәт белән турыдан-туры бәйләнгән гамәлләр. Аларның эчтәлеге, формалары, шуның белән бергә, исемнәре дә төрлечә: каз Ө. се, киндер яки тула сугу, бирнә әзерләү, печән өсте һ. б. Ө.ләр. Исемнәре үк күрсәтеп торганча, аларның байтагы елның билгеле бер вакытында гына уз дырыла. Әйтик, каз Ө.сен, киндер яки тула сугу Ө.сен алыйк. Бу төр йо лаларда авыл халкының барысы да диярлек катнаша. Күрсәтелгән үзенчәлекләре белән алар ел фасыллары белән турыдан-туры бәйләнгән һәм календарь йолаларга тартым. Алар -ның икенче әһәмиятле үзенчәлеге — халыкның хуҗалык эшләре белән нис бәтле булуларында. Шуның белән бергә, аларның кайберсе аерым яки бер-ике гаилә катнашында гына уздырыла. Каз Ө.се һәм тула сугулар әнә шундыйлардан. Ә инде сөлге-тастымал сугу, бирнә әзерләү турыдан-туры туй йоласы, туйга әзерлек белән бергә бара. Биредә татар халкында таралган күп төрле Ө.ләрнең барысына да тукталып булмый. Димәк, аеруча үзенчәлекле һәм гаять киң таралган Ө.ләрнең бер-икесенә генә тукталып үтәргә кирәк булачак. Шундыйлардан беренче урында каз Ө.се тора булса кирәк. Кагыйдә буларак, алар көз көне, казлар үсеп җиткәч, көннәр суыткач оештырыла. Гадәттә, үстерелгән казларның барысын беркөнне суеп, шул ук көнне йолкырга да кирәк. Каз Ө.сенә иң уңган, тырыш, тәртипле һәм тәүфыйклы кызлар чакырылган. Шуңа күрә Ө.дә катнашу
авыл кызлары өчен аеруча дәрәҗәле эш саналган. Кайвакыт хәтта кызлар үзләре, әлеге Ө. дә катнашу өчен, өй хуҗалары, апайлар, җиңгиләр белән алдан ук сөйләшеп куя торган булганнар: Ө. гә чакырсаң, тегеләй итәрмен, болай итәрмен, «бушлай урагыңны урып бирермен» һ. б. Җыелган кызларның иң уңганы, үткене, чаясы Ө. башлыгы итеп билгеләнә. Ө.гә әзерлекне ул алданрак башлый, кирәк-яракны, савыт-сабаны, мендәр тышларын барлап куя. Барлык әзерлек чаралары тәмамлангач, җырлый-җырлый эшкә керешәләр. Казларның барысын да йолкып бетергәч, каз түшкәләрен парлап-парлап көянтә башларына эләләр һәм су буена төшәләр. Түшкәләрне салкын суда юалар. Кызлар күп булган җирдән авыл егетләре дә читтә калмый: алар гармун, җыр белән кызларны каршы алалар һәм озатып калалар. Су буенда каз түшкәләре юып кайткан кызлар эшләрен бетергән дип санала. Әнә шуннан соң инде көне буе бик күңелле, көй-җыр, такмак-такмаза, шаян сүз белән барган Ө. чын бәйрәм төсен ала: өмәче кызларны тәмле кайнар чәй, каз маенда пешкән кабартма, коймак һ. б. белән сыйлыйлар. Каз Ө.се авыл җирендә зур мәгънәгә ия. Бәлки шуңа күрәдер, аның ахыры билгеле бер тантана рәвешен ала. Ө. хуҗалары кичке ашка махсус бөтен каз, каз боткасы, бәлеш пешерәләр, Ө.дә катнашучыларны һәм махсус чакырылган кунакларны сыйлыйлар. Шул рәвешчә, иртәнге якта күтәренке рух белән башланган Ө. тагын да күңеллерәк тәмамлана. Каз Ө.сенең халык йолаларына аваздаш булуын анда кулланыла торган кайбер ырымнар белән дә дәлилләп була. Әйтик, каз каурыйларын сукмакка, су буена чәчеп калдыру (киләсе елга каз бәбкәләре су буеннан өйгә әнә шул каурыйлар кебек күп булып, тезелешеп кайтсын өчен!). Ө.дән каз канаты урлап кайтырга тырышалар. Әгәр Ө.дән канат алып кайтсаң, киләсе елга казларың күп була, имеш. Шулай
**Ө**
ук казлар күп булсын өчен, каз башын яки каз тәпиен, тәбикмәккә төреп, кызларга тараталар. Ө.дән, әлбәттә, җырлар җырлап таралалар: «Ары ефәк сузаек, Бире ефәк сузаек. Хуҗаларга рәхмәт әйтеп, Өебезгә сызаек». Кай бер Ө.ләрдә халык иҗаты әсәрләре, җыр-такмаклар шактый зур урын алып тора һәм еш яңгырый. Мәсәлән, *тула басу* Ө.сендә. Гадәттә, бу Ө.гә алты (өч кыз һәм өч егет) яки унике кеше катнаша. Тула басуда бик күп җырлар башкарыла. Минзәлә якларында, мәсәлән, болай дип җырлыйлар: «Тула басам, тула басам, Тула басам оекка. Якын дустым монда юк дип, Ачык утыр, боекма». Тула басу Ө.сенә дә, гадәттә, уңган кызларны һәм уңган егетләрне чакыралар. Эш барышында кайвакыт кара-каршы җырлашу да була. Тау ягы керәшеннәре туланы «тулак» диләр. Бу аларның җырларында да чагыла: «Сездә тулак басалармы, бездә тулак басалар. Сездә ничек: бездә шулай, җырлап күңел ачалар. Басыйк тулакны, җырлыйк җыруны. Бездә тулак әй басалар, пичтә бәлеш пешкәнче, Безне егетләр көтеп тора, тулак басып чыкканчы. Басыйк тулакны, җырлыйк җыруны». Туланы басып бетергәч, су буена төшеп, чылатып, кул белән ышкып кабарталар. Эш беткәч, кызлар юынып, яңа чиста күлмәкләр кияләр: аларны егетләр көтә. Тула басу Ө.сенең дә соңгы күренеше, эш уңышлы тәмамлану уңаеннан көлчә, бәлеш, аш пешереп, махсус кунак чакырып сыйлау булырга мөмкин. Соңгы елларда Ф. С. Баязитова һәм Д. Б. Ра-мазанова җыйган тел, диалект һәм фольклор материаллары күрсәтүенчә, татар халкында кайчандыр Ө.ләрнең бик күп төрләре таралган булган. Алар халыкның борынгыдан килгән гореф-гадәтләрен, йолаларын, милли аңын, бердәмлеген гасырлар дәвамында саклап, буыннан-буынга тапшыруда әйтеп бетергесез зур роль уйнаганнар. Тик соңгы елларда алар халык, бигрәк тә авыл яшьләре, арасында сирәк очрый.
***269***
**Ө**
*Әдәбият:* ТХИ: Йола һәм уен җырлары / Төз. И. Надиров.— Казан, 1980; *Мәһдиев М.* Йола фольклоры // Фольклор жанрларын система итеп тикшерү.— Казан, 1987; *Урманче Ф.* Өмәләр / Татар халык иҗаты. Дәреслек.— Казан, 2005.— 72—74 б.
**ӨРӘК**, татар халкының борынгы карашлары буенча, үлгән кешенең рухы; билгеле бер очракларда тереләргә дә күренергә мөмкин. Ө. турындагы мәгълүматлар беренче мәртәбә К. На сыйри-ның (1825—1902) «Казан татарларының тормышында ислам дине йогынтысыннан тыш барлыкка килгән ышанулар һәм гореф-гадәтләр» дигән хезмәтендә китерелә. Татар халкының мәҗүси карашларына багышланган беренче хезмәт буларак, ул шунда ук фәнни җәмәгатьчелекнең игътибарын үзенә җәлеп итә. К. Насыйри хезмәте беренче мәртәбә профессор В. Григорьев кереш сүзе һәм «Поверья и обряды казанских татар» исеме белән рус телендә «Записки Императорского Географического Общества» дигән периодик басмада дөнья күрә (VI том, 1880). Татар теленә хезмәт 1922 елда тәрҗемә ителә һәм «Каюм Насыйри мәҗмугасы» дигән китапка кертелә. Хезмәт моннан соң да русча да, татарча да берничә мәртәбә нәшер ителә. Күрсәтелгән басмалардан файдаланып, дин белгече Д. Коблов (1876— ?) башта Казан университеты нәшриятында басылып килгән «Известия Общества Археологии, Истории и Этнографии» дигән периодик басмада, аннан соң аерым китап итеп үзенең «Мифология казанских татар» (1910) хезмәтен нәшер итә. Дөрес, күрсәтелгән басмаларда бер үк мәгълүматлар кабатлана. Тик ничек кенә булмасын,
XIX гасырның соңгы чирегендә һәм
XX йөз башында татар мифлары һәм мифологиясе көн үзәгендәге мәсьәлә булмаса да, үзенә күптән танылган галимнәрнең игътибарын җәлеп итә. Әлеге хезмәтләрне санап чыгуыбызның төп сәбәбе: аларның һәммәсендә дә Ө.кә багышланган җыйнак кына
***270***
мә каләләр дә бар. Әнә шуларда китерелгән мәгълүматлар нигезендә фикер йөртсәк, Ө.нең төп үзенчәлекләре түбәндәгеләрдән гыйбарәт. Ө., гадәттә, көчләп кеше үтерелгән, кан түгелгән җирдә пәйда була. Һәм бу хәл үзе югарыда күрсәтелгән Кан—Җан тәңгәллеген тагын бер мәртәбә раслап тора. Нинди дә булса яңа җан иясе каннан яратыла дигән фикер дә шул ук күзаллаулар белән бәйләнгән. Шуның белән үк бәйле рәвештә Ө., кагыйдә буларак, зиратта, көчләп үтерелгән кеше кабере өстендә яки шундый кабер тирәсендә «яши» дип уйларга мөмкин. Кешеләр өчен ул әллә ни куркыныч түгел: кешеләр аның ничек йөргәнен күрергә, кызганыч, кайгылы тавыш белән елаганын ишетергә мөмкин. Ө., үзен үтерүче тирәсенә килеп, ишек яки тәрәзә кагып һәм аны — Ө.не үте рүләрен үтенеп йөри, ди. Шулай йөреп, ул үзен үтерүчене шактый озак бимазалый. Әнә шундый эзәрлекләүләр нәтиҗәсендә кеше үтерүченең акылына зыян килеп, ул психик авыру булып калырга мөмкин. Ө.нең эзәрлекләүләреннән котылу өчен, аны ямьсез, тупас сүзләр белән тиргәргә-сүгәргә кирәк. Тик шуннан соң гына Ө. үзенең эзәрлекләүләрен туктатырга мөмкин. Башка бернәрсәдән дә ул ку-рыкмый. Бу сүзләр түбәндәге сюжет белән дә раслана: шулай бер тапкыр бер хатын урман кырые буйлап атлы арбада өенә кайта икән. Күпергә килеп җиткәч, бу күрә: шунда, күпердә, рәшәткә-култыксага терәлеп, ап-ак киемле бер карт тора. Кулында озын таяк. Әлеге хатын аның турысына килеп җиткәч, карт: «Мине дә утыртсаңчы арбаңа»,— дип үтенә. Тик хатын, коты алынып, тиз генә бу зат яныннан үтеп китә. Шактый җир үткәч, хатын артына борылып карый: карт әле дә шул урынында тора икән. Тик шул ук мизгелдә карт зур ут чүмәләсенә әверелеп, хатын арбасы артыннан тәгәрәп, куып җитеп, кечкенә генә кызчыкка әверелеп, хатынның арбасына менеп утыра. Ат
шунда ук туктый, ничек кенә тырышса да, урыныннан кузгала алмый. Куркып калган хатын дога кыла башлый. Моның да ярдәме булмагач, кызчыкны тирги-сүгә… Моннан да бернинди ярдәм булмагач, хатын атын тугарып, кире яктан: артын алга китереп җигә. Ул арада кызчык та юкка чыккан икән. Моны күреп, хатын атны яңадан тугара, кирәгенчә җигеп, авылына кайтып китә. Күренүенчә, Ө. кеше өчен әллә ни куркыныч түгел икән: аның төп шө гыле — кешене куркытып алу… Бу уңайдан К. Насыйри фикерләре игътибарга лаек. Аның язуынча, һәркемнең үз Ө.е бар — кешенең җаны шулай дип атала. «Ө.ем купты» дип әйтү җаным тынгысызлана дигәнне белдерә. Адәм баласына иң якын торган атрибут буларак, Ө. образы татар классик әдәбиятында да билгеле бер чагылыш таба. Мәсәлән, Г. Тукайның «Шүрәле» (1907) шигырендә. Былтырның алдында ниндидер кешегә дә охшаган сәер бер зат килеп чыккач, ул аптырап кала: «Аңламастан, каршысында әллә нинди «ят» күрә. Нәрсә бу? Качкынмы, җенме? Йә Ө.ме, нәрсә бу?» Тагын бер мәртәбә Ө. исемен Г. Тукай «Сабыйга» (1909) шигырендә телгә ала: «Һич Ө., албасты булган сахралар, кырлар да юк; Шүрәле асрап ята торган кара урман да юк». Г. Исхакыйның «Тормышмы бу?» (1911) повестенда түбәндәге сүзләр дә бар: «Шул «Тормышмы бу?» сөале, үлгән кешенең Ө.е кеби, алдыма килеп басты! Мин җавап бирә алмадым. Сездән сорыйм: «Тормышмы бу?». Соңгы унъеллыклар әдәбиятына мөрәҗәгать итсәк, Г. Бәшировның «Җидегән чишмә» романыннан (1978—1981) түбәндәге өзек не китерергә мөмкин: «Без монда тырышып-тырмашып нык үскән социализм төзеп ятабыз, ә кайбер элементлар ниндидер Ө.кә ышана, ырым-шырымны яклый, «изге су», «ши фалы су» дип авыз суын корыта. Хәзергесе көндә форменный позор бу, бөтен район алдында мәсхәрә!»
**Ө**
*Әдәбият: Насыйри К.* Өрәк / Сайланма әсәрләр: 2 томда: 2 т.— Казан, 1975.— 51 б.; Өрәк // Татар халык иҗаты. Риваятьләр һәм легендалар / Төз. С. Гыйләҗетдинов.— Казан, 1987.— 182 б.; *Тукай Г*. Әсәрләр: 5 томда: 1 т.— Казан, 1985.— 170 б.; *Исхакый Г*. Әсәрләр: 15 томда: 2 т.— Казан, 1999.— 102 б.; *Бәширов Г*. Сайланма әсәрләр: 5 томда: 3 т.— Казан, 2005.— 9, 56 б.
**«ӨЧ КЫЗ ТУГАН»**, барыннан да элек, әкиятнең исеме игътибарга лаек. Шул ук *өч* сүзеннән башланган әкиятләр исемнәренең саны шактый: «Өч каурый», «Өч күгәрчен» һ.б. Бу күренешнең үз сере бар: кайчандыр, бик борынгы заманнарда кешеләр өчкә хәтле генә саный белгәннәр. Адәм балаларына билгеле саннарның иң зурысы булганга күрә, аңа мөнәсәбәт тә үзенчәлекле булган: аны изге сан дип күзаллаганнар. Хәтта кешеләр, күбрәк саннарны үзләштергәч тә, өч, илаһи сан буларак, башкаларының да нигезендә ята, дип уйлаганнар: ике өч — алты; өч өч — тугыз; дүрт өч — унике. Югарыда искәртелгәнчә, алты, тугыз, унике саннарын да халык иҗатында да, борын-борыннан көндәлек тормышта, җәмгыятьтә бик еш кулланыла торган саннар буларак, шулай ук изгеләштергәннәр, илаһилаштырганнар... Ә инде «Ө. к. т.» әкияте турында сүз чыкса, гадәттә, ул татар халык әкиятләре җыентыкларында басыла һәм әкият дип билгеләнә. Әмма чынлыкта анда *этиологик миф* мотивлары төп урынны алып тора. Шулай булгач, әсәрнең жанры әкият дип түгел, ә бәлки этиологик миф дип билгеләнергә тиеш. Әсәрнең төп эчтәлеге дә шуны раслый. Кыскача ул түбәндәгедән гыйбарәт: «Бер хатынның берсеннән-берсе матур өч кызы булган. Әниләре, татар хатыннары өчен гадәти булганча, бик тырыш, бик уңган булган: кызлары рәнҗемәсен, ким-хур булмасын, кешеләрдән аерылып тормасын дип, хатын көн дими, төн дими бик тырышып эшләгән. Таби-
***271***
**ѳ**
гый, айлар-еллар узгач, әлеге кызлар буйга җитеп, кияүгә дә китеп барганнар. Әниләре берүзе калган». Шулай итеп, әкияткә халык дастаннарында киң таралган *ялгызлык-бердәнберлек* мотивы килеп керә. Шулай хатын үзе яхшы гына яшәп ятканда, өченче елда кинәт авырып киткән. Көндәлек тормыш-көнкүреш хәлләре турында сөйләгәч, «Ө. к. т.» әкиятенә тылсымлы әкиятләргә хас мотивлар килеп керә: якындагы урманда авырып киткән хатынның якын дусты — *тиен* бар икән. Шул тиенне чакырып, хатын: «Минем авырып китүемне кызларыма хәбәр итсәң иде; алар, килеп, минем хәлемне белсеннәр иде»,— ди. Олы кызы тиенгә: «Һай, бик барыр идем дә бит, аңарча менә шушы ләгәннәрне тазартып бетерәсем бар иде шул,— дигән ди». Ниндидер ләгәннәрне юуны әнисенең саулыгыннан өстен куйган кызга мондый гаделсезлектән ерак торган тиеннең бик каты ачуы килә һәм ул мәгънәсез олы кызны каргап китә: «Алайса, син шушы ләгәннәреңнән мәңгегә аерылма! — дип». Билгеле булганча, көндәлек тормышта да, гомумән җәмгыятьтә дә, ана каргышы зур фаҗигагә китерә. Әлеге әкияттә каргышны олы кызның әнисе түгел, ә бәлки аның якын дусты — тиен әйтә. Каргыш әнисе теләге буларак әйтелгәч, «ике ләгән кызны ике яктан китереп тә кысканнар. Олы кыз егылган да шунда ук ташбакага әверелгән». Шул ук үтенеч белән тиен уртанчы кызга, барып, әнисенең авырып китүен хәбәр итә. Уртанчы кыз да шундый ук усал, мәгънәсез һәм мәрхәмәтсез булып, тиенгә түбәндәгечә җавап бирә: «Һай, әнием янына хәзер үк чыгып йөгерер идем дә бит, менә ярминкәгә киндер сугып өлгертәсем бар иде шул,— дигән». Тиеннең уртанчы кызга да бик каты ачуы килеп, ул аны да каргап китә: «Алайса, син гомерең буе киндер сугып кына тор! — дигән». Тиен каргышыннан соң «уртанчы кыз
шундук үрмәкүчкә әверелгән». Халыкара мифологиядә үрмәкүч — бик тә каршылыклы зат. Әмма ничек кенә булмасын, уртанчы кызның үрмәкүчкә әверелүе — беркайчан да алып ташланмый, төзәтелми һәм кире кайтарылмый торган фаҗига!.. «Ө. к. т.»ны без, нигездә, миф дип күзәтсәк тә, ул традицион тылсымлы әкият рухында тәмамлана... Тиен килгәндә, кече кыз камыр баса икән. Ул шунда ук, бөтен нәрсәсен ташлап, әнисе янына йөгергән. Әкияттә бу хакта бернәрсә әйтелмәсә дә, ул авыру әнисенә зур ярдәм күрсәткән булырга тиеш. Чөнки тиен аңа үзенең иң изге теләкләрен әйтә: «И сөекле бала, гомер буе игелек күр, кешеләрне бәхетле ит, аларга куаныч та, юаныч та бул. Кешеләр дә сине сөярләр, синең яхшылыгыңны мәңге онытмаслар,— дигән». Һәм шулай булып чыккан да. Әкият «Ө. к. т.» дип аталса да, аның вакыйгалары барышын, апалы-сеңелле өч кыз туганның киеренке язмышын, нигездә, тиен билгели. Аның акыллылыгы, ихтыяр көче, һәр эшне тирән аңлап эшләве гаеплеләргә, мәнсез-мәгънәсез-мәрхәмәтсезләргә коточкыч җәза биреп, кече кызны тулы бәхеткә илтә. Искәртелгәнчә, әсәр әкият рухын ахырга хәтле саклый. Мәсьәләнең мөһимлеген тагын бер фактор нигезендә дәлилләп була: анда халыкара фольклорның да, язма әдәбиятның да иң мөһим проблемаларыннан берсе булып килгән *ана* һәм *бала* мәсьәләсе куела, һәм ул кирәк дәрәҗәдә җитди хәл ителә. Әнә шул хәл әсәрнең жанрын һәм әһәмиятен билгеләргә ярдәм итә дә.
*Әдәбият: Ярми Х., Җамалетдинов Л.* Татар халык әкиятләре // ТХИ: Әкиятләр (1 нче китап) / Төз. Х. Гатина, Х. Ярми.— Казан, 1977; ТХӘ: Тылсымлы әкиятләр / Төз. Л. Җамалетдин.— Казан, 1994.— 166—168 б.; *Пиотровский М.* Этиологические мифы // МНМ: В 2 т.: Т. 2.— М., 1988.— С. 672.
**—**
***ъъ***
**ПӘЙГАМБӘР**, Аллаһы Тәгалә тарафыннан кешелек җәмгыятеннән сайлап алынып, җирдәге кешеләргә Хак Тәгаләнең теләк-ниятләрен тарату, ур наштыру, ныгыту өчен җибәрелгән гөнаһсыз, игелекле изге зат. Аллаһы Тәгаләнең кешеләргә җибәрелгән илчеләренә карата *илче-рәсүл* яки *нәби-П.* атамалары да кулланыла. Алар икесе дә Хак Тәгалә илчеләре дигәнне аңлата. Исламны өйрәнүче галимнәр фи керенчә, П.ләрнең гомуми саны — 194 мең; әмма шулар арасында рәсүлләрнең саны — 313 кенә. Илче-рәсүл — П.— Аллаһы Тәгаләдән вәхи ярдәмендә Изге китап кабул итеп, җирдәге кешеләр арасында яңа тәртип урнаштыручы. Вәхи П.гә Җәбраил фәрештә ярдәмендә иңдерелә. Коръәндә утызлап П.нең исеме телгә алына: беренчесе — Адәм, соңгысы — Мөхәммәд; шулар арасында төрки-татар-мөселман дөньясында да киң билгеле булганнары: Нух, Ибраһим, Йагъкуб, Йосыф, Муса һәм Гайсә (Иисус Христос). Кайбер дин белгечләре язуынча, П.ләр ир-атлар затыннан гына түгел, хатын-кызлардан да булырга мөмкин. Шундыйлардан, гадәттә, Коръәндә телгә алынган Хаува, Сара, Хаҗәр, Асия, Мәрьям... П.ләргә вәхи аерым аятьләр яки китаплар рәвешендә иңә. Киң мәгълүм Изге китаплардан Тәүрат, Зәбур, дүрт Инҗил һәм Коръән П.ләргә рамазан аенда җибәрелә һәм кабул ителә. Ислам тәгълиматы буенча, Мөхәммәд П.нең вазифалары универсаль: ул Җир йөзендәге барлык халыкларга дип сайлап алына. Гомумән алганда,
П.ләрнең һәммәсенең вазифалары бер үк. Димәк, Изге китапларның да эчтәлеге дә бер-берсенекенә бик якын, хәтта билгеле бер дәрәҗәдә тәңгәл. Шул уңайдан Коръәннең П.ләргә багышланган кайбер аятьләренә тукталып үтү урынлы булыр. «Гыймран (Мәрьямнең атасы) сүрәсе»ндә Аллаһы Тәгалә Мөхәммәд П.гә түбәндәге сүзләр белән мөрәҗәгать итә: «Әйт: «Аллаһка иман китерик. Безгә иңдерелгән (*Коръән-и Кәрим*)гә, Ибраһимга, Исмәгыйльгә, Исхакка, Йагъкубка вә угылларына иңдерелгәннәргә, Мусага, Гайсәгә вә пәйгамбәрләргә, Раббыларыннан бирелгәннәргә дә инандык. Алар арасыннан һичберсен артык-ким күрмибез. Без Аңа бирелгән бәндәлә-без»,— диген. Исламнан башка дин эзләгән кешенең кылганнары кабул булмас, ул Ахирәттә дә хәтәр җәзага дучар булачак» (3: 84—85). «Ниса (Хатыннар) сүрәсе»ндә вәхи иңгән П.ләрнең исемнәре тагын бер мәртәбә кабатлана (4: 163). «Әнгам (Мал-туар) сүрәсе»ндә П.нең төп вазифалары күрсәтелә: «Без пәйгамбәрләрне (*Җәннәт турындагы*) сөенечле хәбәрне әйтер өчен яки *(Җәһәннәм барлыгы турында)* кисәтер өчен генә күндерәбез. Иман китергәннәргә вә тугры юлга басып төзәлгәннәргә (*алда*) куркыныч юк, аларга кайгы иңмәс» (6: 48). «Әнбия (Пәйгамбәрләр) сүрәсе»ндә Аллаһның соңгы П.е Мөхәммәдкә турыдан-туры мөрәҗәгате дә китерелә: «*Ий Мөхәммәд*, сиңа чаклы да Без вәхи тапшырылган кешеләрне генә П. итеп җибәрдек. Әгәр (*бу турыда*)
***273***
**П**
белмисез икән, белгәннәрдән (*китаплы халыктан*) сорагыз» (21: 7). Ниһаять, Коръәндә П.нең мал-туары, байлыгы хакында да ачыктан-ачык һәм төгәл әйтелә: «Аллаһ ярдәмендә яулап алынган байлык — ганимәтләр, Аллаһка, П.гә, аның якыннарына, ятимнәргә, юксылларга вә юлда калган юлчыларга булыр. Шулай булгач, бу маллар, бу байлык бары тик байлар арасында гына бүлешер өчен була алмый» (59: 7). Коръән яу дәвамында кулга төшкән байлыкны гадел итеп бүлеп, ятимнәрне, юксылларны, ниндидер афәткә очраган юлчыларны һич тә оны тырга ярамаганлыгын махсус ки сәтә. Тулаем алганда, ислам тәгълиматында П.— Аллаһка чын күңелдән бирелгән, игелекле вә изге зат. Шунлыктан ул — һәрбер хак мөселман, гомумән, кешеләр өчен үрнәк булырдай шәхес. Димәк, аның образы, төрки-татар фольклорында һәм язма әдәбиятында шактый популяр булып, байтак әсәрләрдә чагылыш таба. П. анда төрлечә сурәтләнергә мөмкин (нигездә, уңай яктан гына). Мәсәлән, кыска җырлар — дүртьюллыкларда: «Безнең ишегә ни сан бар, Ни күрмәгән П.»; «Сөеп алу, сөеп бару П.ләрдән калган». Шуңа якын сүзләр башкорт халкының туй йоласындагы «Кыз каршылау яр-яр» җырында: «П.нең бер кызын Гали алган, яр-яр! Кыз алу, кыз бирешү шуннан калган, яр-яр»; шул ук җырда: «Әлхәм сүрә Коръәннең Башындадыр, яр-яр! П.ләр Алланың Кашындадыр, яр-яр!» Шулай да П. һәм П.ләр образлары язма әдәбиятта киңрәк һәм тирәнрәк чагылыш таба. Йагъкубның да, аның улы Йосыфның да пәйгамбәрлек сыйфатлары Кол Галинең «Кыйссаи Йосыф» поэмасында хәлиткеч роль уйный: төрле афәтләрдән аларны әнә шул сыйфатлары коткарып кала. Чөнки П.ләр — Хак Тәгаләгә якын затлар. С. Сараиның «Гөлестан бит төрки» әсәрендә түбәндәге сүзләр бар: «Шәйх Сәгъди әйтер: Димәшкъ җамигы (мәчете) эчендә Йәхийә галәйһиссәлам
***274***
төрбәсендә (чардуганында) могътәкиф (гыйбадәт) кылыр идем» (*Йәхийә* — Яхъя П. исеме. Имеш, аның кабере — Димәшкътә). Шул ук шагыйрь Лут П. турында да яза: «Лутның өвдәше (хатыны) йавызларга уйган (караган) өчен Җәһәннәмгә китте». Лут П. хатыны юлдан язган кешеләргә күз ташлый торган булган, имеш. Ачыкланганча, П.ләр адәм балаларын бары яхшылыкка, изгелеккә, игелеккә өндәү өчен генә җибәреләләр. Бу исә — үз чиратында югары нәфасәти дәрәҗәдә торган сәнгать әсәрләренең дә төп бурычы. Шунлыктан язма әдәбиятта П. образының Кол Галидән башлап Г. Тукай чорына хәтле килеп җитүе һәм аннан соң да дәвам итүе — табигый күренеш. Г. Тукай П. образына бик еш мөрәҗәгать итә. «Сорыкортларга» (1906) сатирик ши гырендә ул болай ди: «П.дән калган дин урнына килгән чегәннәрдән Үзенә башка бер дин, кайдадыр исламымыз, һай-һай!» «Әдәбият кичәсе ясаучы яшьләребезгә»дә (1906): «Уйладым: әгәр П. терелсә, аның изге тәненә җан өрелсә, — Сезне ул, һичшиксез, тәбрикләр иде, Сезне өндәр һәм димнәр иде». «Соңра (Лермонтовтан үзгәртелгән)» шигырендә: «Һәрвакыт ул инде Ялгызлык сөя, Зольмәт сөя; Бер П. яки бер дәрвиш кеби газләт сөя» (*Зольмәт* — караңгылык, караңгы урын; *газләт* — ялгызлык). Хәзерге поэзиядән Х. Әюп үзенең «Шагыйрь дуска» (1986) шигырендә шагыйрьләрне П.ләр белән бер дәрәҗәгә куя. Бу традиция рус классик шигъриятеннән килә: А. С. Пушкинның да, М. Ю. Лермонтовның да «Пророк» — «Пәйгамбәр» дип аталган махсус шигырьләре бар.
*Әдәбият:* Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 57, 96, 123 б.; *Ибрагим Т.* Пророки // Ислам на Европейском Востоке. Энциклопедический словарь.— Казань, 2004.— С. 273—274; *Сараи С.* Гөлестан. Лирика. Дастан.— Казан, 1999.— 40 б.; *Г. Утыз Имәни әл-Болгари.* Шигырьләр, поэмалар.— Казан,
1986.— 158 б.; *Тукай Г.* Әсәрләр: 5 томда: 1 т.— Казан, 1985.— 93, 127, 296 б.; *Әюп Х.* Җәяүле буран.— Казан, 1996.— 173 б.
**ПӘРИ**, татар мифологиясендә, тылсымлы әкиятләрдә һәм язма әдәбиятта бигрәк тә урта гасырларда киң таралган шактый каршылыклы персонаж. Рус һәм Европа белгечләре фикеренчә, килеп чыгышы ягыннан Борынгы Иран мифологиясенең нигезен тәшкил иткән Изге китап Авестага һәм зәрдөштлеккә барып тоташа: атама *тудыру, Бу дөньяга китерү* мәгънәсендәге *пер* тамырыннан ясалган. Авестадагы тулы исеме — *Паирика* (күплек санында); анда алар — хатын-кыз кыяфәтендәге явыз затлар. Күктәге барлык йолдызлыкларның «башлыгы» *Тиштрия* Паирика белән сугышып, аны җиңә һәм соңгылары барысы да, йолдызлар кебек, Җиргә коела башлыйлар. Иран мифологиясе мәгълүматлары буенча, Паирика төрле куркыныч җәнлек һәм хайваннардан тычкан, ярканат һ.б. кыяфәтләргә дә керә ала. Паирика башка халыкларга күчкәндә, күрәсең, аның тышкы кыяфәте һәм атамасы билгеле бер үзгәрешләр кичереп, *П.* дип атала башлый. Шул исем белән П. образы Кече һәм Урта Азия, Ка-закъстан, Төньяк Кавказ һәм Идел буе төрки халыкларында киң тарала. Аның исеме һәм аерым гамәлләре бик күп әсәрләрдә телгә алына. Татар халкында да бу шулай. Аларның кайберләренә генә мөрәҗәгать итсәк тә, П.нең гамәлләре турында түбәндәге мәгълүматларны ачыкларга мөмкин. Татар халкының «Алтын балык» әкиятендә сөйләнгәнчә, Егетнең апасын бала чагында П.ләр үз патшалыкларына урлап алып киткәннәр. «Бу П. патшасының патшалыгында гел кыз заты булган, ир заты бер дә булмаган». П.ләр патшасы булган хатын әлеге егеткә кияүгә чыга. Һәм бу бик табигый гамәл буларак кабул ителә: кызлардан гына торган патшалыкның киләчәге булмавын һәркем аңлый.
**П**
Күренүенчә, әкият бик борынгы заманалардан калган П.-Амазонкалар, икенче төрле итеп әйткәндә, матриархаль мотивлардан башланып, П.-кызның ир-егеткә кияүгә чыгуы ягъни патриархаль мотивлар белән бетә. П.ләр патшалыгы, П.ләр көтүе белән бәйле сюжетлар татар халкының башка әкиятләрендә дә очрый. «Өч сандык» әкиятендә сөйләнгәнчә, Егет башкарасы эшләрне әкият героеның хатыны — Дию кызларының берсе —дөньядагы П.ләрне җыеп эшләтә. Димәк, Дию кызы үзе дә П. затыннан булып чыга. Татар-башкорт халыкларында билгеле булган «Түләк» дастанында Су П.е Чачдархан дигән падишаһның кызы Сусылу турында сүз бара. Түләкнең ниндидер музыка уен коралында искиткеч оста итеп уйнавына *барлык П. халкы* җыела. Вакыйгалар Су асты патшалыгында бара. Димәк, П.-патша үзе дә, аның патшалыгы да *Су асты дөньясында* урнашкан. Шуңа якын күренеш «Йир Төшлек» дастанының татар версиясендә дә бар: Җир йөзеннән качып, Җир асты патшалыгында елан рәвешендә яшәргә мәҗбүр булган җәмгыятьнең патшасы батырга зарлана: «Шул дәрья эчендәге П.ләрдән көн күрер хәлебез юк иде, шәһәребезгә килеп һәлак кылырлар иде». Бу очракта, күрәсең, гади П.ләр турында түгел, ә бәлки коточкыч *Дию П.ләре* хакында сүз бара булса кирәк... Югарыда китерелгән өзекләрдән кайбер мәгълүматлар ачыклана: П.ләр аерым бер патшалык — кызлар патшалыгы булып яшиләр; аларның яшәү урыны — Дәрья, Диңгез, Су асты патшалыгы. П.ләр җәмгыяте — П.ләр көтүе әкият батырына берсүзсез буйсына һәм ул кушканнарның барысын һәм бик җиңел башкарып чыга. «Өч күгәрчен» әкиятендә, мәсәлән, бу хакта түбәндәгечә сөйләнә: «Төн урталары җитеп, бөтен кеше йокыга китү белән, бу егет күгәрченнәрдән алып кайткан камчысын алып чыгып, бер генә селтәп җибәрә. Селтәп җибәрүе
***275***
**П**
була, Җир йөзендәге П.ләрнең нибары моның каршысына килеп басып: «Ни боерасыз?» — дип сорыйлар...» Һәм төн буе әлеге патша егеткә кушкан эшләрнең барысын-барысын башкарып чыгалар. Биредә дә сүз Дию П.ләре турында бара. Китерелгән өзектән тагын шунысы да аңлашыла: П.ләр һәм аларның көтүләре төнлә генә хәрәкәт итәләр икән. Чөнки алар — Башка дөнья вәкилләре. Әлеге мисаллардан аңлашылганча, П.ләр, Дию П.ләре һәрвакыт әкият батырына ярдәмгә килеп торалар; аңа патша сынауларын үтәргә булышалар. Һәм, күрәсең, һәр очракта да хатын-кыз П.ләр турында сөйләнә булса кирәк. Әнә шуннан инде П. образының икенче функциясе дә ачыклана: әкиятләрдә һәм дастаннарда, гадәттә, гүзәл, сылу кыз П. дип атала яки П. белән чагыштырыла. «Шаһсәнәм һәм Гариб» дастанында гүзәл кызга гашыйк булган Шаһ Габбас болай ди: «Әй яранлар, Диярбәкер йирендә Гакылым алды кара күзле бер П., Инде үлсәм кирәк аның дәрдедин, Каным түкде кара күзле бер П.». «Сәйфелмөлек» дастанындагы баш каһарманның сөйгәне Бәдигыльҗамал — П. кызы. Үзбәк әкияте «Ярлы кызы»нда өч күгәрчен дә, алтын тәхеткә утыргач, П.ләр кебек сылу кызларга әверелә. Кайвакыт П. ир-егет образында да чыгыш ясый; ир-егетләр дә П. белән чагыштырылырга мөмкин. Фирдәүсинең «Шаһ-намә»сендә Сиявуш сабый чагында П. белән чагыштырыла. Шул ук вакытта, белгечләр фикеренчә, әлеге әсәрдә П., барыннан да элек, явыз рух буларак сурәтләнә. Шулай да Фирдәүсидә П. образы капма-каршы, әмма типик функция дә башкарырга мөмкин: анда Рөстәмнең хатыны Тәһминә турында «Гүзәллек ягыннан ул Күктәге П.не хәтерләтә» диелә. Шул ук Тәһминә үзенең нәсел-нәсәбе турында болай ди: «Мин — патша кызы; минем шәҗәрәмнең башы асыл арысланнар белән юлбарыслардан килә...» Гүзәл хатын-кызларны П. белән чагыштыру
***276***
шул дәрәҗәгә җитә ки, аларның үз исемнәре «онытылып», П. дип кенә атала башлыйлар. П. образы татар һәм башкорт эпосында да чагылыш таба. Биредә бер генә үзенчәлекле мисал белән чикләнергә дә мөмкин: «Идегәй» дастанының баш каһарманы Идегәй дә, аның куркыныч дошманы Кара Тиен Алып та апалы-сеңелле П.ләрдән туганнар. Менә бу мәгълүмат үзе генә дә П.нең никадәр популяр, үзенчәлекле һәм соң дәрәҗәдә каршылыклы персонаж булуын күрсәтә. Бу хактагы мәгълүматлар татарларда гына түгел, башкорт халкында да ярыйсы ук яхшы сакланган.
*Ә д ә б и я т: Литвинский Б. А., Басилов В. Н., Халилов Х. М.* Пари / / МНМ: В 2 т.: Т. 2.— М., 1988.— С. 286—287; *Ганиева Р. К.* Пери // Ислам на Европейском Востоке. Энциклопедический словарь.— Казань, 2004.; *Рак И.В.* Паирика / Зороастрийская мифология.— СПб., 1998.— С. 494; *Яхин Ф.* Татар шигъриятендә дини мистика һәм мифология.— Казан, 2000.— 174—175 б.
**ПӘҺЛЕВАН**, зур гәүдәле көчле кеше. Әкият батыры. Әлеге сүзне шәрехләгәндә «Татар теленең аңлатмалы сүзлеге» *баһадир* сүзен дә өсти. П. да, баһадир да, — нигездә, китаби билгеләмәләр. Сөйләмә телдә дә, халык иҗатында да сирәк кулланылалар. «Идегәй» дастанының каракалпак версиясендә түбәндәге билгеләмәләр дә очрый: «Елине сыймаган дәртли *палуанды*...»; «Таймасбектей неше *палуан*...» — «Таймасбиктәй ничә П...» Казакъ телендә батыр, баһадир мәгънәсендәге *балуан* сүзе дә бар. Татар халык иҗатында *П.* сүзе батыр, әкият батыры мәгънәсендә генә кулланыла. Хатаи Сакыйнның «Кыйссаи Әхтәм» поэмасында *П.* сүзе түбәндәге өзекләрдә очрый: «Гали әйтте: «Ирермен *П.и*, Йөрермен шәһре ба шәһре Чобани»; «Капугда бер егет килмеш, чобан ул, Аты яхшы, үзе хуб *П.* ул» (*шәһре ба шәһре чобани* — шәһәр һәм җәйләүдә, көтүлектә; *капигда* — капкада; *чобан* —
көтүче). Ф. Бурнашның «Дала давы. Казакъ кызы» (1916) поэмасында «Син П., тимер куллы бүз баласың...» диелә әсәрнең баш каһарманы турында (*бүз бала* — яшь егет). Шул ук язучының «Сахра каны» (1919) поэмасында: «П.нар — барсы бүз балалар. Арысландай менгән юргалар; Бәйрәм итеп барсы уйный-көлә. Шатлык катыш моңга чумганнар». Г.Тукайның шул ук чорларга караган мәшһүр сатирик поэмасы «Печән базары, яхуд Яңа Кисекбаш»та (1908): «П. вагонга җирләште кереп, Алды «пересадка» берлән бер билет. Барча мөэминнәр озатып калдылар: «И Ходаем, рәхмәтеңне сал»,— диләр». Ниһаять, хәзерге заман поэзиясеннән Р. Фәйзуллинның «Ындыр табагы» (1977) шигырендә: «Суккан бодай — таудай! Ятам чалкан шул өемдә П.дай. Бу — шундый биеклек, биек биеклек!»
*Әдәбият*: Пәһлеван // ТТАС: 3 томда: 2 т.— Казан, 1979.— 572 б.; Едиге. Каракалпак халык дестаны.— Нөкис, 1990.— 165, 339 б.; Бакырган китабы.— Казан, 2000.— 216—217 б.; *Тукай Г.* Әсәрләр: 5 томда: 1 т.— Казан, 1985.— 257 б.; *Бурнаш Ф.* Сайланма әсәрләр.— 1 т.— Казан, 1959; 2 т.— Казан, 1993.— 107 б.
**ПЕСИ (МӘЧЕ)**, халыкара мифологиянең һәм фольклорның хәрәкәтчән, шул ук вакытта каршылыклы персонажларыннан; уңай яктан да, тискәре яссылыкта да сурәтләнергә мөмкин. Татар халкында, әйтик, П. (М.) турында байтак мәкаль-әйтемнәр бар, һәм алар П.не төрле яктан сурәтлиләр. Мәсәлән, «Мыштым М. майны күбрәк ашый»; «Сыйпаганны П. дә ярата»; Тискәре яктан: «М. тырнагында сандугач сайрамас»; «Зыянчы П. күзен елтыратыр»; «П., сөт салып ала белмәсә дә, чүлмәкне аудара белер»; ике яклап: «Урлашкан П. син таяк алганчы ук ни өчен икәнен белә»; «М. урлар, эт түләр»; «Хуҗасы янында булса, М. дә эт баса». П. (М.)-нең шактый каршылыклы зат булуы китерелгән мисаллардан да күренеп
**П**
тора. Әмма төрле традицияләрдә ул төрлечә күзаллана. Байтак халыклар да П. изге хайван дип санала; хәй ләкәрлек, акыллылык, игътибарлылык, мәкерлелек, шул ук вакытта нәзакәтлелек һәм көч символы булып килә. Борынгы Мисыр мифологиясендә, уңдырышлылык символы булып, Ай белән бер бәйләмдә йөри. Су һәм Ут белән нисбәтле: әлеге алиһә М. башлы дип уйланылган. Шуның белән бергә, кара М. караңгылык һәм үлем хәбәрчесе дип тә санала. Мондый карашларның кайбер кыйпылчыклары татар халкында да сакланган: өйдән чыкканда каршыңа кара М. килеп чыкса, бигрәк тә ул барасы юлыңны кисеп үтсә, юлың уңмый, хәтта берәр һәлакәткә дә очрарга мөмкин дип ышанганнар һәм ышаналар. Әнә шундый куркыныч хәлләрдән котылу өчен, нәрсәңнедер онытып калдыргандай, өйгә яңадан әйләнеп кереп, ни дә булса кабырга (әйтик, бер йотым су); һич югы, игътибар белән көзгегә карап чыгарга кирәк. Көзгегә караган кеше икенче бер затка әверелә, үз кыяфәтен «көзге эчендә калдырып», урамга башка кыяфәттә, «башка гәүдәдә» чыгып китә дип уйлаганнар; инде өйгә кереп торырга вакытың бул-маса, туктап, бисмилла әйтеп, торган урыныңда уң якка әйләнеп, сул җилкә аша өч тапкыр төкерергә кирәк. Әнә шундый гамәлләрне башкаргач, кара М.нең «тискәре йогынтысы» юкка чыга, имеш... Башка бер халыкларда П. (М.)нең изгелеге беренче планга чыга. Борынгы грекларда М. аучылык алиһәсе Артемиданың изге хайваны дип саналган. Скандинавия халыклары мифологиясендәге уңдырышлылык, матурлык һәм мәхәббәт алиһәсе Фрейя зур тантана вакытында ата П.ләр җигелгән махсус арбада йөри торган булган. Борынгы мифологик системаларның кайберсендә М. озын гомер символы булып та килергә мөмкин. П. (М.) образы миф һәм мифологиядә генә түгел, халык иҗаты әсәрләрендә дә билгеле бер чагылыш таба. Башкорт
***277***
**П**
халкының «Батыр малай» әкиятендә сөйләнгәнчә, бер сихерче картның бик зур П.е һәм аның муенында күп санлы ачкычлар була. Малай әлеге П.не үтереп, ачкычларны алып, келәттә бикләнгән тоткыннарны азат итә. Тоткынлыктан котылганнар малайга бәхет юлын күрсәтәләр. Бу очракта зур М. кире зат буларак сурәтләнә. Шул ук халыкның «Килтән Мәргән» әкиятендә сөйләнгәнчә, П., су тулы комганны искәрмәстән аударып, утны сүндерә. Шуннан соң кызның ут эзләү белән бәйле маҗаралары башлана. Шул ук вакытта башкорт фольклорында П.нең изгелеге турында да ассызыклап әйтелә. «Бесәйзе нигә уятырга ярамай?» легендасында хәбәр ителгәнчә, П. Нух пәйгамбәр чабуына ятып йоклап киткән. П.не борчымас өчен, пәйгамбәр П. йоклаган чабуын кисеп калдырган. Әлеге сюжет башка халыклар, шул исәптән татар фольклорында да бар. Шул ук легендада П. турында түбәндәгеләр дә искәртелә: П.— изге җан иясе; аны борчырга, әгәр йоклап киткән булса, уятырга ярамый. П. каргышы бик тә куркыныч; аннан хәтта борынгы пәйгамбәрләр дә курыккан. Бер өйдән икенче өйгә күчкәндә, П.не калдырып китәргә ярамый. Бу яктан П. күптән мәгълүм мифологик затлардан Бичура һәм Өй иясе, Йорт иясе белән бер дәрәҗәдә тора. Казакъ халык әкияте «Тылсымлы таш»та сөйләнгәнчә, Эт белән П. үзләренең хуҗаларына бәхет һәм байлык алып килә торган тылсымлы ташны табып бирәләр. П.нең уңай сыйфатлары язма әдәбият әсәрләрендә дә билгеле бер чагылыш табарга мөмкин. С. Сараи (1321—1396) әсәрләрен басмага әзерләп чыгарган Х. Й. Миңнегулов шагыйрьнең ««Гөлестан бит-төрки» әсәрендә телгә алынган Әбү Һөрәйрә турында түбәндәгеләрне яза: «Әбү Һөрәйрә — Мөхәммәд пәйгамбәрнең якыннарыннан берсе. Ул үзенең яраткан П.ен гел үзе белән йөрткән. Шуңа «П. атасы» кушаматын алган. Һөрәйрә — гарәпчә «Песикәй» дигән сүз».
***278***
Шул рәвешчә, П. (М.) төрки-татар дөньясында, нигездә, изгелек символы булып кала. П. исеменең күптән мәгълүм пәйгамбәрләр исемнәре белән бергә йөрүе дә шул ук фикерне раслый.
*Әдәбият: Грушко Е., Медведев Ю.* Кошка // Словарь славянской мифологии.— Н. Новгород, 1996.— С. 222—224; *Тресид-дер Джек.* Кошка /Словарь символов.— М., 1999.— С. 166—167; *Кирло Хуан.* Кошка /Словарь символов.— М., 2007.— С. 227; БХИ: Әкияттәр: 2 нсе китап / Төз. М. Минһаҗетдинов, Ә. Харисов.— Өфө, 1976.— 148, 228 б.; БХИ: 2 т.: Риүәйттәр. Легендалар /Төз. Ф. Нәзершина.— Өфө, 1997.— 45 б.; *Сараи С.* Гөлестан. Лирика. Дастан.— Казан, 1999.— 110 б.; ТХИ: Мәкальләр һәм әйтемнәр /Төз. Х. Мәхмүтов.— Казан, 1987.— 125—126 б.
**ПИР**, Иран, төрки-татар халыклары мифологиясендә, халык иҗаты һәм язма әдәбият әсәрләрендә иң популяр атама-терминнарның берсе. Төрле сүзлекләрдә күрсәтелгәнчә, *П.* сүзе фарсы-таҗик телләрендә *карт, остаз, аксакал* дигән мәгънәгә ия; гарәпчә синонимы — *шәех* (дини-рухани остаз, яклаучы һәм саклаучы, изге); Урта Азия, Кавказ, Әфганстан, Пакистан, Һиндстан, Идел буе төркиләрендә (башкортларда һәм татарларда) очрый: аерым дастаннарда һәм язма әдәбият әсәрләрендә, Ә. Сибгатуллина мәгълүматлары буенча, П. ир-ат затыннан гына түгел, хатын-кызлардан да булырга мөмкин: «П.-зали, Пи-рә-зән — карчык, карт хатын-кыз». Фикерен дәлилләү өчен, галимә «Бабахан дастаны»ннан түбәндәге сүзләрне китерә: «Анакасының һәм бер П.-зали Бар ирде пирә-зән аңлады, белде, Боларның эшләрен аңлады, алды». *П.* сүзе суфичылыкта аеруча киң таралган. Анда ул *шәех, ишан, мөршид* сүзләренең синонимы булып килә. Урта Азиядә П.нең абруе бик зур булган. Күрәсең, бу суфичылык идеологиясе йогынтысы нәтиҗәсендәдер. Үзенең П.енә тулы-сынча буйсынып, ул әйткәннәрнең
барысын һәм берсүзсез үтәп бару һәрбер мөселманның изге бурычы дип саналган. Идел буе татарларында исә *П.* сүзе тик дастаннарда, язма әдәбиятта югарыда күрсәтелгән мәгънәләрдә генә кулланыла. Мәсәлән, китаби дастаннардан «Ләйлә белән Мәҗнүн»дә түбәндәге күренеш китерелә: Мәҗнүн шулай сахрада Ләйләгә булган мәхәббәтеннән интегеп, бәет әйткәч: «Каршыдан бер атлы заһир булып, бу адәмдә бер хәерле хәбәр бардыр, дип күрде кем бер нурлы адәмдер. Мәҗнүн: «И мөбарәк Хозыр! Бәхет белән тәшрифеңез нинди хастага сихәт китерәдер?» — диде. П. дәхи иңеп, Мәҗнүнне сыйпаштырып, диде кем...» Алга таба П. Мәҗнүнгә Ләйләнең аңа булган тирән мәхәббәте турында сөйли. Биредә, беренчедән, П. Хозыр пәйгамбәр белән бер дәрәҗәгә куелса, икенчедән, ул Мәҗнүнне тынычландырырга тырыша. Татар халык дастаннарыннан П. «Ак Күбек»тә телгә алына: «Таз кол ханның уң ягына килеп утырды, уң битен үбеп утырды. Хан вәзирләренә боерды: «Барыгыз! Оккын Фәләкне китерегез! Сигез яхшы ир П. килде, бер азамат П. килде». Биредә П. остаз, изге карт буларак кына чыгыш ясый. «Идегәй» дастанының татар версиясендә П. Галәттин образы сурәтләнә. Дөрес, дастан бу очракта П. образын Урта Азия дастаннарын-дагыча сурәтләүдән шактый читләшә. Дастанның баш каһарманы Идегәй П. Галәттин киңәшеннән дә, Туктамыш ханны яклап чыгудан да кискен баш тарта. Шулай булгач, П. «Идегәй» дастанында үзенең традицион кысаларыннан чыга. Бу тенденция, искәртелгәнчә, П. образының Идел буенда бик сирәк очравыннан килә булса кирәк... Аның каравы татар язма әдәбиятында П. образы киң чагылыш таба. Мәсьәләнең әлеге яссылыгын җентекләп өйрәнүне Ф. Яхин Ә. Ясәви иҗатыннан башлады. Ә. Ясәви егерме яшендә П. хезмәтен тәмамлый. «Ягъни ул «тарикать баскычлары»н тулысын-ча үтәп чыга, камиллеккә ирешә. П.
**П**
ул — үзенә кадәр яшәгән суфи галимнең тәсәувыф юлын узучы кеше, шул ук вакытта рухи һәм рухани ата да. Әмма П. үзе тарикать нигезләми. Билгеле бер рухи атага буйсына һәм аның юлыннан бара, шулай да диндарлыкка кергән дәрвишләрнең җитәкчесе була ала». С. Бакыргани, үзенең П.е Ә. Ясәвигә багышлап, «Мигъраҗнамә» поэмасын иҗат итә. П.нең төп вазифасы турында Суфи Аллаһияр да (1616—1713) яза: «Голу һиммәт йегетләргә кирәк П., — Кәмәнсез очмагый, күб булса һәм тир». (Ир-егетләргә тырышып П.гә хезмәт күрсәтергә кирәк, Уклар күп булса да, алар җәясез беркая да оча алмый.) Тулаем алганда, П. татар әдәбиятында, нигездә, 1917 елгы революциягә хәтле генә очрый дип тә әйтергә мөмкин. Әмма ул Н. Исәнбәт иҗатында да шактый киң чагылыш таба. Табигый, бу очракта сүзне язучының халык эпосы нигезендә язылган «Идегәй» трагедиясеннән башларга мөмкин. Анда сукачы Киямәт авызыннан түбәндәге сүзләр әйттерелә: «*Киямәт.* Идегәй? Ул шушы кешеме? Минем П.ем! Үзеңне күрмәстән сиңа мин кул бирәчәкмен. Ташлама бер бичара картыңны. (Күрешә.)». Китапта *П.* сүзенә «җитәкче карт, һөнәр һәм кәсепләр башлыгы» дип аңлатма да бирелгән. Язучының «Җирән чичән белән Карачәчсылу» комедиясендә олуг би Янгура Җирән чичәннең килү-килмәве турында сорагач: «*Күрәзә*. П.ләр авызыма салса әйтермен. *Ян-гура.* П.ләр авызыңа салганны көтеп йөрисеңмени әле? Син беләсеңме ул чичәннең нинди халык икәнен?» — ди. Татар халык иҗаты әсәрләреннән П. исеме дә телгә алынган «Иң соңгы пәйгамбәр» мөнәҗәтен күрсәтеп үтәргә мөмкин. Анда түбәндәге сүзләр дә бар: «Рәфикым П. намлы иде, рәфикълыкта хәзер иде. Каму әрвахларны күрде — ригаять, йә Рәсүлулла!» (*рәфикъ —* дус, юлдаш; *П.—* суфичылыкта тарикатьнең башында торучы остаз; *намлы* — исемле, шөһрәтле; *ригаять* — игътибар күрсәтү, кайгырту).
***279***
**П**
Урта Азиядә, бигрәк тә үзбәк халкының «Алпомиш», «Рустамхон», казакъ халкының «Кобланды-батыр» һ.б. дастаннарда зур урын алып торган П. образы татар рухи һәм рухани дөньясына үтеп кереп, анда да билгеле бер урын яулап ала.
*Әдәбият: Абашин С. Н.* Пир // Ислам на территории бывшей Российской империи. Энциклопедический словарь.— Вып. 2.— М., 1999.— С. 78—79; *Сибгатуллина Ә.* Пир /Суфичылык серләре.— Казан, 1998.— 248—250 б.; *Урманче Ф.* Народный эпос «Идегей».— Казан, 1999.— С. 95; Алпомиш. Узбек халк кахрамонлик эпоси.— Тошкент, 1999.— 426—427 б.
**ПЫРАК, БОРАК, әл-БУРАК**, М. Пиотровский — «ялтырап торган» («блистаю щий»); Ә. Сибгатуллина «гарәп телендәге «бәркъ» — «яшен» мәгънәсендәге сүзнең тамырыннан» дип аңлата. Асылда, бу ике аңлатма бер-берсен тулыландырып тора. П.— яшен тизлегендә чаба, оча торган, ялтырап үткән ат вазифасын башкаручы мифологик хайван. Асыл табигате ачыкланып бетмәгән. Сүз мифологик зат турында баргач, моңа гаҗәпләнеп тә булмый. Әлеге хайванның кайбер сыйфатлары турында Коръәндә дә әйтеп үтелә. Мәсәлән, «Исра (Төнге йөрү) сүрәсе»ндә: «Аятьләребезнең бер өлешен күрсәтим дип, бер төн эчендә сәүдәсен (*Мөхәммәдне)* Ха-рам мәчетеннән тирә-ягы нигъмәт (*бәрәкәт*) белән тулы Акса мәчетенә китергән Аллаһ кимчелекләрдән азат. Ул,— хакыйкатән, ишетеп күреп торучы» (17: 1). Шул ук мөһим вакыйга турында тагын бер мәртәбә «Нәҗем (Йолдыз) сүрәсе»ндә әйтелә: «Аның *(Мөхәммәднең төшендә)* күргәннәрен күңеле ялганга чыгармады (*аның төше рас килде*). (*Кяферләр*) хәзер инде сез аның күргәненә каршы (*ялган дип*) көрәшә башладыгызмы? Хактыр ки, (*Мөхәммәд*) икенче тапкыр аны Сидрәтүл Мүнтаһа агачы янында күрде. Кайсыдыр ки, ул агач җәннәтүл
***280***
Мәгъва янында үсә. Сидрәтүл агачы күренмәс пәрдә белән капланган иде. Мөхәммәднең күзе камашмады. Карашы читкә тайпылмады. Хактыр ки, ул Раббының иң бөек аятьләренең (*дәлилләренең*) бер өлешен күрде» (53: 11—18). *Сидрәтүл Мүнтаһа* — Хак Тәгалә тәхете янында үсә торган агач, мөгаен, *гарәп чиясе*. Үзенең Мигъраҗы вакытында Мөхәммәд г-м әнә шуннан да югарырак күтәрелә һәм Хак Тәгаләнең Үзе белән сөйләшә... Әлеге аятьләрдә П., Б. турында бер сүз дә юк. Ислам белгечләре фикеренчә, Рәсүлулла *яшен тизлеге белән*, икенче төрле әйт кәндә, күз ачып йомганчы тик П.та гына хәрәкәт итә ала. П.ның чын могҗиза иясе булуы әнә шул аятьләр белән раслана да! Аның нинди хайван (ишәк, ат, мул?) булуы да әлегә хәтле ачыкланып бетмәгән. Мәсьәләгә объектив дөреслек яссылыгыннан якын килгәндә, бу хайванның кыяфәте, төсе һ.б. сыйфатларының әллә ни әһәмияте дә юк. Чөнки бу очракта, барыннан да элек, дини-мифологик зат турында сүз бара! Мәгълүм булганы шул: П.— Җәбраил фәрештә тарафыннан Рәсүлуллага Мигъраҗ, аның күз ачып йомганчы Күккә ашуы һәм кире әйләнеп кайтуы өчен, Аллаһы Тәгалә тарафыннан махсус бирелгән могҗизалы хайван. П. үзенең бу изге вазифасын тулысынча башкарып чыга. Ә бит сүз Мөхәммәд пәйгамбәрнең иң мөһим гамәле хакында бара!.. Шунлыктан П. образы татар рухи һәм рухани дөньясында да җитди урын яулап ала. Барыннан да элек, мөнәҗәтләрдә. Мәсәлән, «Салават әйтик, әйа дус-лар»да: «Гөнаһың ярлыкар Аллаһ салават хөрмәте берлә, Кыямәт көне булганда П. белән очарың, дуслар!»; «Әҗәл килер бер көн» мөнәҗәтендә: «Рәсүлулла П.лары, алтыннандыр тояклары, Укыйк намаз, укыйк Коръән, без бит дөнья кунаклары»; «Гыйбадәтең куя күрмә!»дә: «Сират күперен чыкканда, П.ларга атландырсын, Безгә шатлык шунда булыр: Ходаның рәхмәте
яусын». П. образы мөнәҗәтләрдә генә түгел, искәртелгәнчә, язма әдәбият әсәрләрендә дә билгеле бер чагылыш таба. Гадәттәгечә, ислам тәгълиматын да яхшы белеп, аңа чын күңелдән ышанып, 1917 елгы революциягә хәтле иҗат иткән, дини белемнәр ягыннан да зыялы язучыларның, шагыйрьләрнең әсәрләрендә билгеле. Мәсәлән, Х. Ә. Ясәвидә: «Аллаһ әйтер: гашыйкларым Б. сүвәр, Хак зикрене әйткәннәргә рәх мәт явар».— «Аллаһы Тәгаләне яратканнарны, Аңа һәрвакыт зикер әйтеп торганнарны могҗиза-тылсым иясе П. та якын итәр һәм хак мөселманнарны, Сират күпере аша уздырып, Җәннәткә ирештерер». П. образына С. Бакыргани да еш мөрәҗәгать итә, аның ярдәменә өмет баглый. Бу хакта ул үзенең «Илле өченче хикмәте»ндә әйтеп үтә: «Яман лыгым хәддин ашты, мәгъсйәтем тулды-ташды, мескенлегем миндин качты. Мендем минлек П.ымны». Г. Исхакыйның «Тормышмы бу?» (1911) повестенда дини-ислами П. образы ХХ гасырдагы техника казанышлары белән чагыштыру өчен кулланыла. Мәсәлән, Испания турында сөйләгәндә: «Анларның бөтен шәһәрләре, авыллары арасында күз ачып күз йомганча күз күргән йиргә йитә торган П.лар кеби электрик вагоннары йөри». Шул ук язучының «Татар гакылы» (1912)
**П**
хикәясендә П. образы үзенең «төп мәгънәсендә» кулланыла: «Аның хыялы берлә шул хакыйкать арасында П. атлары берлә очып үтә алмаслык йир булганга, шул «Хәдичә, мин сине сөям!» дип әйтергә муаффәкъ тапкан егете берлә мәхдүм арасында Каф таулары кадәр аерма булганга, Хәдичә шул уйны уйлый да алмады, шуның берлә килешә дә алмады». Ниһаять, П., Б. белән бәйле күзаллауларны төгәлләп кую өчен, Ф. Яхинның «Пәйгамбәребез Мөхәм-мәд» китабыннан бер өзек китереп үтик: «Җәбраил галәйһиссәлам Җәннәт болынына килде. Монда кырык мең Б. йөреп торыр иде. «Б.» дигәннәре, хикәяләрдән күренгәнчә, үзе ишәктән калку, аттан тәбәнәк булыр, әмма йөрешләре хикмәт илә бик тиз вә җитешерлек кенә түгел икән».
*Әдәбият:* Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 262, 496 б.; *Яхин Ф.* Пәйгамбәребез Мөхәммәд.— Казан, 1999.— 127 б.; *Пиотровский М.* ал-Бурак // Ислам. Энциклопедический словарь.— М., 1991.— С. 43; *Сибгатулли-на Ә.* Суфичылык серләре.— Казан, 1998.— 70—71 б.; *Хөснуллин К.* Мөнәҗәтләр һәм бәетләр.— Казан, 2001.— 30, 69, 377 б.; Бакырган китабы.— Казан, 2000.— 28, 66, 69 б.; *Исхакый Г.* Әсәрләр: 15 томда: 2 т.— Казан, 1999.— 49, 111 б.
**—**
Р
**РАМАЗАН**, (*гар.*) мөселман ай календареның тугызынчы, ураза ае. Исламда мәгълүм булган дүрт изге айның берсе. Коръәннең «Тәүбә (Тәүбә) сүрәсе»ндә бу мәсьәләгә карата түбәндәгечә әйтелә: «Күкләрне вә Җирне яраткан көннән алып, Аллаһ-ның китабына күрә, айларның саны унике; аларның дүртесе харам айлар булып хисаплана. Ул айларда (*харам айларда*) үзегезгә золым итмәгез, мөшрикләр үзара берләшеп, сезгә каршы сугыш башласалар, сез дә берләшеп аларга каршы сугышыгыз. Белеп торыгыз: Аллаһ (*яманлык кылудан*) сакланганнар белән бергә» (9: 36). Ачыкланганча, Р. аеның изгелеге гарәп халкының борынгыдан, исламга кадәрге традицияләреннән килә. Элегрәк ул җәй айларында оештырылып, төрле изге эш-гамәлләргә багышлана торган булган. Бу очракта да корбан чалу, бер-береңә, бигрәк тә якын туганнарга кунакка барып, кунакка чакырулар да, садака (бүләк) бирүләр дә булган… Легендалар буенча, Р. көннәренең берсендә Мөхәммәдкә вәхи, Коръән-Кәрим аятьләре иңә башлый. Һиҗрәттән соң 17—18 ай узгач, Р. — Ураза ае башлана. Бу хакта да Коръәндә «Бәкара (Сыер) сүрәсе»ндә әйтеп үтелә: «Р. ае кешеләргә туг ры юл күрсәтүче, ялганнан хакыйкатьне аера торган дәлилләр белән Коръән иңдерә башлаган айдыр. Шуңа күрә шушы айга килеп ирешкәннәр ураза тотсын. Хаста булганнар яки сәфәрдәгеләр (*тотылмаган көннәре хисабынча*) башка көннәрне ураза тотар. Аллаһ сезгә җиңеллек
тели. Кыенлык теләми. Санаулы (*ураза*) көннәрне тәмам итеп, сезгә тугры юл күрсәткәне өчен, Аллаһны олылагыз, шөкер итегез» (2: 185). Ураза тотуның Р. аена туры килүе — җитди әһәмияткә ия булган күренеш. Чөнки бу исламның үзенә генә хас дини-әхлакый, мораль-этик таләп-традицияләрнең барлыкка килүен аңлата. Билгеле булганча, элегрәк мөселманнар гашурәдә ун көн ураза тота торган булганнар. Р. уразасы әнә шул элегрәк булган ураза таләпләрен ныгыту яссылыгыннан да зур әһәмияткә ия. Р. ае Мөхәммәд пәйгамбәр эшчәнлегендәге һәм ислам тарихындагы башка мөһим вакыйгалар белән дә бәйләнгән. Искәртелгәнчә, Р.ның 27 көнендә Мөхәммәдкә беренче вәхи иңә. Бу кич мөселманнарда Кадер кичәсе буларак билгеләп үтелә. Табигый, Коръәндә дә бу хакта махсус «Кадер (Кадер киче) сүрәсе» бар: «Хакыйкать шулдыр ки. Без аны (Коръәнне) Кадер кичәсендә иңдердек. Кадер кичәсенең ни икәнен син белмисең. (*Кадер кичәсе Рамазанның соңгы ун көнендә була.*) Кадер кичәсе мең айдан да хәерлерәк. Ул көндә фәрештәләр вә Изге Рух (*Җәбраил*) Раббының рөхсәте илә, Аның әмерләрен җиренә җиткезер өчен, бер-бер артлы иңеп кенә торырлар. Кадер кичәсе — иминлек кичәсе таң ата башлаганга чаклы дәвам итәр» (97: 1—5). Кадер кичәсендә Аллаһы Тәгалә Үзенең кешеләр язмышына кагылышлы иң изге карарларын кабул итә дип уйлыйлар... Шулай да аның кайсы кичкә туры килүе әлегәчә төгәл билгеле түгел. Шунлыктан Р.
***282***
аендагы соңгы ун төннең так сан белән билгеләнмәгән һәр төне изге дип санала. Р. ае белән бәйле көннәрнең изгелеге шул вакытларда булган һәм ислам тарихында мөһим роль уйнаган башка вакыйгаларга да нисбәтле. Шулар арасында иң җитдиләре түбәндәгеләр: Р.ның 6 нчы көне — Мөхәммәд г-мнең оныгы әл-Хөсәеннең туган көне; 10 нчы көне — Мөхәммәд пәйгамбәрнең хатыны Хәдичәнең үлгән көне; 17 нче көне — Бәдер сугышы; 19 нчы көне — Мөхәммәднең Мәккәгә кергән көне; 21 нче көне — хәзрәте Галинең үлгән көне; 11 нче көне — хәзрәте Галинең туган көне.
Р. ае изге, абруйлы ай булганлыктан, бу хакта халык иҗатында да, язма әдәбиятта да бай мәгълүмат сакланып калган. К. Хөснуллинның «Мөнәҗәтләр һәм бәетләр» китабында «Рамазан» дигән махсус бүлек бар. Анда 9 мөнәҗәт урын алган. Шулардан аерым өзекләр китерергә мөмкин. «Хактан сәлам килгәндә»дән: «Фәрештәләр җиргә иңеп, төн буенча йөрерләр, кем боек һәм кем уйда — һәрберсенә керерләр»; «Р. рузасы»ннан: «Шөкер кыйламыз Аллага, ирештерде Р.га, Р. рузасын тотып, хисапсыз әҗер алмага»; «Изге Р. ае»дан: «Биш намазны сез укыгыз, шәригатьне тотыгыз, Кыямәт көн курку булмас, Җәннәт булыр йортыгыз». Башка байтак мөнәҗәтләрдә шуларга якын фикерләр уздырыла. Р. аенда ураза тотуның төп әҗере, мәгънәсе — Бу дөнья өчен түгел, ә киләсе — Ахирәттәге мәңгелек гомердә Җәннәткә керү өчен тырышуда... Р. мөселманнарның көндәлек тормыш-көнкүреше белән турыдан-туры бәйләнгән. Соңгы унъеллыкларда ураза тотучыларның да саны елдан-ел арта бара. Шуңа карамастан Р. темасы язма әдәбият әсәрләрендә бик сирәк очрый. Бу очракта да без Г. Исхакыйның «Остазбикә» (1914) повестена мөрәҗәгать итәбез. Анда без Р.га мөнәсәбәттә беркадәр ирония белән сугарылган түбәндәге сүзләр белән очрашабыз: көзләрен аштан
**Р**
ашка йөргәндә, муллалар «мәктәп, мәдрәсә мәсьәләсе, киләсе Р.ның башы шимбәдәнме, якшәмбедәнме, дүшәмбедәнме, әллә сишәмбедән үкме башлауларын төшенәләр». Соңгы унъел лыклар шигъриятенә мөрәҗәгать итсәк, анда да без Госман Садәнең «Рамазан» шигыре белән чикләнергә мәҗбүр булабыз. Шигырь, табигый, баштан ахырга хәтле Р. турында сөйли. Әмма аны автор татар халкының тарихы, үткәне, бүгенгесе һәм киләчәге белән бәйләп, әлеге айның, киңрәк мәгънәдә алганда, гомумән, ислам диненең татар милләте яшәешендә нинди зур урын алып торуын дөрес ассызыклый: «Иртәрәк әле иртәрәк чыгарга безгә ясин. Кабатлый татар яңадан Әгүзе бисмилласын». Ягъни шигырьнең иҗат ителүе дә, аның гомуми яңгырашы да соңгы унъеллыкларда иҗтимагый тормышта барган үзгәрешләр белән бәйләнгән. Көн дәвамында берничә мәртәбә яңгыраган азан да шуны раслый: «Бисмиллаһи-иррахман-рахим! — Казанда моңлы азан. Мөселманнаң изге ае — Р., әй Р...» Соңгы елларда безнең язмачылыкта Р. темасының нык кына активлашып китүе башка фактлар белән дә раслана. Ел саен шактый зур тиражлар белән «Мөселман календаре», «Татар мөселман календаре» кебек басмалар дөнья күреп тора. Аларның һәркайсында мөселман йолалары, изге дини бәйрәмнәр, шул уңайдан Р. хакында да дин әһелләре тарафыннан язылган махсус мәкаләләр басылып тора.
Сөйләнгәннәрдән аңлашылганча, Р. турындагы мәгъ лүматларны мөнә җәт-ләрдән дә, язма әдәбият әсәрләреннән дә, дини календарьлардан да күпләп табып була.
*Әдәбият: Резван Е. А.* Рамадан // Ислам. Энциклопедический словарь.— М., 1991. — С. 197—198; Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 28, 178, 566 б.; *Хөснуллин К.* Мөнәҗәтләр
***283***
**Р**
һәм бәетләр.— Казан, 2001.— 115—126 б.; *Тукай Г.* Сайланма әсәрләр: 5 томда: 2 т.— Казан, 1985.; *Исхакый Г.* Әсәрләр: 15 томда: 1 т.— Казан, 1999.— 277 б.; *Госман Садә.* Рамазан // Татар календаре. 1994.— Казан, 1993.— 29 декабрь.
**РАШТУА**, (*русча* Рождество). Керәшен татарларында билгеле бәйрәм. Татар теленең төрле сөйләшләрендә исеме төрлечә *(раштау, раштыва, ырышты-ва* һ.б.) әйтелергә мөмкин. Христиан динен тотучыларның күпчелеге Рож-дествоны Христосның туган көне дип 25 декабрьдә уздыра. Әмма Христосның туган көне билгеле түгел. Рус православие һәм әрмән чиркәүләре әлеге бәйрәмне гыйнварда уздыра. Димәк, бәйрәм вакыты кышның уртасына туры килә. Р. көннәре турында байтак конкрет материал җыеп, бастырып чыгарган Ф. Баязитова әлеге бәйрәмне «керәшеннәрдә кышкы күрәзәлек итү көннәре» дип билгели. Русларда шактый катлаулы булган Р. керәшеннәрдә нык кына гадиләшкән һәм төрле этник төркемнәрдә төрлечә уздырыла, җиткән кызлы йортларда юрау йоласы башкарыла. Татарстанның Апас районы авылларында, мәсәлән, кызның киләсе елда кияүгә чыгу-чыкмавын, чыкса — кайда, нинди кешегә чыгачагын ачыклау өчен күрәзәлек кылына: Р. кичендә тавык тотып, өйгә алып керәләр. Көзге, су, икмәк куялар. Тавыкның үзен ничек тотуы булачак кияүнең нинди кеше буласын ачыклый. Әгәр тавык көзгегә карамаса, икмәк-суга да тимәсә, димәк, кыз быел кияүгә чыга алмаячак. Ә инде тавык көзгене чукып карап, мич артларыннан әйләнеп, кычкырып җырлап йөрсә, димәк, кыз быел кияүгә чыгачак, тик ире пеләш буласы икән. Икенче бер очракларда көзге, аның алдына шәм яндырып куялар. Морҗаны да ачып куярга кирәк: киләсе елда әлеге кызга өйләнәсе егет морҗадан төшеп күренергә тиеш икән. Кызлар үзләре мич арасына кереп качалар. Алдында шәм торган көзге
***284***
кызып шартларга мөмкин. Әгәр көзге шартласа, алдагы елда бернинди уңай нәтиҗә булмаячак. Көзге ватылуны татар халкы һәрвакыт бәхетсезлеккә дип юрый... Р.да, күрәзәлек кылганда, зур капканы ачып куялар. Кызның күзләре бернәрсә күрә алмасын өчен, аның башына пыдаука кидерәләр. Шул килеш кызны әйләндереп җибәрәләр. Әгәр шуннан соң ул туры атлап, ачык капкадан чыгып китә алса, димәк, быел кияүгә чыгачак. Әгәр абынса, быел, кияүгә китә алмаячак, имеш... Кайвакыт әлеге юрау-күрәзәлек кылулар бик тә үзенчәлекле форма алырга мөмкин: кызлар Р. төнендә мунча янына җыелалар. Кызларның берсе төнлектән мунча иясенә кулын суза. Әгәр мунча иясе йонлы кул бирсә, булачак кияү бай егет буласы икән; әгәр инде әлеге мунча иясе йонсыз кул бирсә, кияү ярлы буласы, ди... Мишәрләрдә Р. бәйрәменең үз формалары бар. Алар-ның күбесе Нардуганга якын. Р.да төнге сәгать уникеләрдә кызлар ут ягылмаган караңгы бүлмәгә җыелып утыралар: аннан урамга чыгып китәләр. Киемнәренең эчен тышка әйләндереп киеп, «чегән булып» йөриләр. Ышанулар буенча, Р.да пәриләрнең барысы «котылып», ни теләсәләр, шуны эшләп йөриләр, ди. Шуңа күрә авыл кызлары да, гадәттә, төркем-төркем булып йөриләр... Кайвакыт салам кибәне янына барып, салам суыралар. Башаклы салам чыкса, киявең бай, буш салам чыкса, ярлы булачак... Шул ук төнне кызлар капка аша киез итек бәрә торган булганнар: итек кайсы якка төшә, кыз шул якка кияүгә чыгачак дип уйлаганнар. Р. юрауларының тагын бер үзенчәлекле варианты бар: төнге сәгать уникедә кызлар, җыелып, сарыклар тотарга чыгалар. Ирдән кайткан бер кызга ярка — бәрәнләмәгән бер яшь лек сарык эләгә, шул кыз егет кешегә кияүгә чыга... Юрау-күрәзәлек кылулар, гадәттә, көндәлек тормыш чынбарлыгыннан әллә ни ерак китми. Кызлар буш мунчага җыелалар. Ста-
кан эченә алтын йөзек салалар. Төнге сәгать уникедә шул йөзектән кем дә булса күренергә тиеш. Бер кыз әнә шул йөзектә күршедәге картны күргән икән. Соңра аңа шул картка кияүгә чыгарга туры килгән... Күрүебезчә, Р. бәйрәменең төп гамәлләре төнге сәгать уникедә уздырыла. Мордва-каратайларда Нардуганда була торган гамәлләр дә оештырыла. Яшьләр, кем икәнлекләрен танытмас өчен, төрлечә киенәләр: туннарын әйләндереп яки сәләмәгә киенеп йөриләр. Һәм бу гамәлләр символик мәгънәгә дә ия булса кирәк: Р.дан, Яңа елны каршы алганнан соң башка — яңа тормыш башлана. Димәк, киемнәр дә башкача булырга тиеш. Хәтта ат булып та киенеп йөргәннәр. Йомгаклап әйткәндә, Р. ул, — барыннан да элек, Яңа елны каршы алу бәйрәме. Анда христианлык белән ниндидер бәйләнешләр булуы сизелми дә. Бары тик аерым гамәлләр генә уртак булырга мөмкин (танытмаска тырышып, кием алыштырып йөрү һ.б.).
*Әдәбият: Баязитова Ф. С.* Раштау, раштуа, раштыва /Татар халкының бәйрәм һәм көнкүреш йолалары.— Казан, 1995.— 64—70 б.; *Джон Янг.* Рождество / Христианство.— М., 1999.— С. 131; *Максимов С. В.* Рождество Христово /Нечистая, неведомая и крестная сила.— М., 1996.— С. 169—172.
**РИВАЯТЬ**, татар халык иҗатының прозаик хикәяләүгә корылган һәм киң таралган жанрларыннан берсе. Шуңа карамастан гомуми фольклористикада да, татар фольклор фәнендә дә Р.ләргә теге йә бу дәрәҗәдә аңлаешлы билгеләмә бирелмәгән. Мәгълүм булганча, Р. һәм *легенда* терминнары, бик якын мәгънәләрдә кулланылып, бу мөстәкыйль жанр төрләре еш кына бер үк җыентыкларда нәшер ителеп киләләр. Мәсәлән, «Татар халык иҗаты» сериясенең шул ук жанрларга багышланган томы да «Р.ләр һәм легендалар» дип атала. В. Я. Пропп, В. П. Аникин кебек таныл-
**Р**
ган фольклорчы галимнәр фикеренчә, соңгы унъеллыкларда Р.ләрнең кайбер мөһим һәм тотрыклы үзенчәлекләре ачыкланды инде. Р.ләрнең эчтәлеге һәрвакыт чынбарлыкта булып узган реаль тарихи вакыйгалар, шул вакыйгаларда катнашкан конкрет шәхесләр, борынгы чорларда, урта гасырларда яки соңгы чорларда барлыкка килгән шәһәрләр, авыллар һ.б. урыннарның тарихы, үткәне, бүгенгесе һәм киләчәге, халык арасында яхшы билгеле таулар, диңгезләр, елгалар хакында сөйләүгә нигезләнә. Билгеле булганча, Р. билгеле бер вакыт узгач сөйләнә. Р.тә яктыртылган вакыйгалар белән аларны сөйләүче яшәгән чор арасында шактый озын вакыт узган булырга тиеш. Р.тә гәүдәләнеш тапкан вакыйгаларның ва кыты, мөмкин булса елы, ае, хәтта көне, шуларда катнашкан кешеләрнең исемнәре күрсәтелергә тиеш. Чөнки Р.тә, гадәттә, «эре тарихи шәхесләр» ту рында сүз бара. Димәк, сөйләнәсе әсәрнең эчтәлеге сөйләүчене генә түгел, тыңлаучыны да кызыксындырырга тиеш була. Югыйсә Р. художество әсәре буларак юкка чыга... Эчтәлекләре һәм әдәби үзенчәлекләре ягыннан Р.ләр ике төркемгә бүленә: тарихи һәм топонимик Р.ләргә. Жанр составында тарихи Р.ләр мөһимрәк урын алып торалар. Чөнки аларның эчтәлеге халык тормышындагы зур тарихи вакыйгалар белән бәйләп бирелә. Һәм бу тарихның безгә мәгълүм өлеше Идел-Чулман Болгары чорыннан — IX—XIV йөзләрдән башлана. Әнә шул чорларга нисбәт ителгән Р.ләрдә, барыннан да элек, Болгар шәһәренең салынуы турында сүз бара. Шул ук Р.ләргә күзгә күренеп торган саф мифологик сюжетлар да килеп керә: Болгар шәһәре, янәсе, Искәндәр Зөлкарнәен (Александр Македонский) тарафыннан салынган. Кавказ халыклары Р.ләрендә дә шул яктагы шәһәр-кальгаларны шулай ук Искәндәр Зөлкарнәен төзеткән дигән мәгълүматлар бар. Китерелгән сюжетларның борынгы чор мифла ры белән бәйләнгәнлеге үзеннән-үзе күре-
***285***
**Р**
неп тора, чөнки Искәндәр Зөлкарнәен беркайчан да Кавказ якларында да, Идел-Болгар Чулманында да булмаган һәм була да алмаган. Димәк, бу очракта без яңа шәһәр төзү турындагы тулысынча мификлаштырылган бик борынгы сюжет белән очрашабыз. Шул ук алым Болгар шәһәренең җимерелүе, юкка чыгарылуы хакында сөйләгәндә дә китерелә: Болгар шәһәре Аксак Тимер тарафыннан җимерелгән диелә Р.ләрдә. Бу хикәяләүләрнең дә чын тарихка мөнәсәбәте әлегә хәтле ачыкланып бетмәгән. Казан һәм Казан ханлыгы (1438—1552) тарихы белән бәйле Р.ләрдә дә тарихи чынбарлыктагы вакыйгаларга караганда, мифик яки мификлаштырылган сюжетлар зуррак урын алып тора. Әлеге сюжетларның аеруча киң таралганы шулай ук мифик-лаштырыла: «Иске Казан каласының корылуы» Р.ендә сөйләнгәнчә, Аксак Тимер явы вакытында Алтынбик һәм Галимбик ханзадәләр Төньякка качып китәләр һәм шунда Казан каласына нигез салалар. «Утсыз кайный торган казан» дип аталган Р.тә әйтелгәнчә, Аксак Тимер Бүләр каласын яулап алырга дип килә. Бик озак камап торуга карамастан, шәһәрне яулап ала алмый. Аптырап калган яугир, хәерче киеме киеп, шәһәр буйлап сәяхәт итә башлый. (Шәрекъ фольклорында киң таралган сюжет!) Яугир бер карчыкка фатирга керә. Хатын бик күп сөйләүчән булып, яугиргә болай дип әйтеп ташлый: «Менә,— дигән,— Аксак Тимер хан безнең шәһәрне алма кели, ул аны күгәрчен аягына ут төртеп җибәрсә генә алыр,— дигән». Җөмләдән, шул ук сюжет Киев Русе чоры фольклорында да бар. Әлеге карчыкның юк-барны сөйләнеп утыруын күреп, Аксак Тимер аңа болай ди: «Кай төштә, астына ут якмыйча, казан астында ут янып китсә, шунда туктап урнашып кал,— ди». Легендалар буенча, нәкъ әнә шул җирдә соңрак Казан каласы үсеп чыккан да! Р.нең бу варианты да тулысынча мифологик сюжетка — уйдырмага коры-
***286***
ла: утсыз утын берничек тә кабынып китә алмый! Казан тарихы белән бәйле Р.ләрнең икенче төркеме башкаланы Иван Грозныйның яулап алуы белән бәйле. «Сөембикә» дип аталган зур булмаган Р. урта гасырлар лиро-эпик дастаннары рухында башланып китә: шулай бервакыт Мәскәү патшасы Казан ханбикәсенең портретын күреп гашыйк була һәм, яучы итеп, илчелек җибәрә. «Чит дин кешесенә кияүгә чыкмыйм!» — дип, патшабикә Мәскәү патшасы хатыны булудан кискен рәвештә баш тарта. Мәскәү патшасы, ханбикәне көч белән алып китәм дип, Казанга каршы сугыш ача. Каланы җиде ел буе камап торганнан соң, диварларын шартлата һәм башкаланы яулап ала. Казанның Мәскәү патшасы тарафыннан яулап алынганын күреп, Сөембикә Хан мәчетенең иң биек манарасына күтәрелә һәм шуннан сикереп һәлак була. Шуннан соң инде Хан мәчете манарасын Сөембикә манарасы дип атый башлыйлар. Күзәтелгән Р. кайбер күзгә күренеп торган каршылыклардан да азат түгел. Мәгълүм ки, 1547 елда Иван Грозный бай булмаган гаиләдән чыккан, үтә дә тыйнак, тәүфыйклы, әйтеп бетергесез матур, сөйкемле, сылу Анастасия исемле кызга өйләнә. «Читтәге шуклыкларын» туктатмаса да, ул берничә ел буена Анастасияне үзенчә яратып яши. Күрәсең, бу елларда ул нинди генә булса да чит-ят хатынга хәрби көч белән яулап алу дәрәҗәсендә гашыйк була алмый. Һәрхәлдә, әнә шулай дип фараз кылырга психологик нигез бар. Икенчедән, әхлаксыз, ниндидер мораль-этик нормалар сакланырга тиеш дип уйларлык сәләте булмаган канечкеч Иван патшаның «мәхәббәте» һич тә Казан ханбикәсе Сөембикәне дә бизәми! Күрәсең, әлеге сюжет татар халык иҗатында барлыкка килгән дип уйларга нигез юк. Бәлки, ул рус җәмгыятендә, рус елъязмачыларының берәрсе тарафыннан иҗат ителеп, соңыннан татарлар арасына үтеп кергәндер.
Себер ханлыгын яулап алу турындагы Р.ләр югарыда күзәтелгәннәренең табигый дәвамы булып тора. Чөнки алар да Россия империясенең колониаль сәясәте турында сөйлиләр. Аларның күпчелеге, табигый, Себер татарларыннан язып алынган, димәк, шул яклардагы тарихи вакыйгаларга багышланган. Әлеге Р.ләрнең үзәгендә, кагыйдә буларак, Күчем хан һәм Ермак (Р.ләрдә күбрәк — Ярмак) образлары тора. Себердә язып алынган Р.ләрнең бер бик мөһим үзенчәлеген дә күрсәтеп үтик: аларның күбесе, нинди генә вакыйгалар турында сөйләсәләр дә, топонимик Р.ләргә тартым.
*Әдәбият*: ТХИ: Риваятьләр һәм легендалар /Төз. С. Гыйләҗетдинов.— Казан, 1987; *Гыйләҗетдинов С.* Риваятьләр турында // Шунда ук.— 5—18 б.; *Урманче Ф.* Риваятьләр һәм легендалар. Риваятьләр / Татар халык иҗаты. Дәреслек.— Казан, 2005.— 173—182, 261—265, 291—302 б.; *Ковалевский А. П.* Книга Ахмеда Ибн-Фадлана о его путешествии на Волгу в 921—922 годах. Исследование по мешхедской рукописи.— Харьков, 1956; БХИ: Риваяттәр, легендалар /Төз. Ф. Нәзершина.— Өфө, 1980.
**РИВАЯТЬ, ТОПОНИМИК РИВАЯТЬ**, билгеле бер шәһәр, авыл, елга, су, күл һ.б.ның исемнәре һәм аларның мәгънәсе, сере, килеп чыгышы белән бәйле мәгълүматлар нигезендә Р. булып оешкан мифологик яки ярым мифологик характердагы, күләме зур булмаган, кайвакыт уйдырмага нигезләнгән прозаик әсәр. «Татар халык иҗаты» сериясенең риваятьләргә һәм легендаларга багышланган томында «Т. Р.ләр» аерым бүлекне тәшкил итәләр. Шул бүлектә урын алган Р.ләр арасында безнең Сүзлекнең эчтәлегенә турыдан-туры катнашы булган материаллар да аз түгел. Шулай булгач, биредә аерым мисалларга тукталып үтү сорала. Мә сәлән, «Йөгәмеш тавы» дигән Т. Р.тә сөйләнгәнчә, кара урманнардан егерме-утыз чакрымда бер тау күренеп тора торган булган. Исеме — Йөгәмеш
**Р**
тавы. Шунда ук шул ук исемдәге авыл да булган. Кайчандыр әнә шул тау башында бик матур, чиста, тирән күл җәйрәп яткан. Ни хикмәттер, әнә шул күлдә җәен дә, көзен дә бер кыр үрдәге яшәгән. Хәтта салкыннар җиткәч тә җылы якка китмәгән. Ягъни әлеге табигатьнең искиткеч бер почмагында тынычлык, рәхәтлек, тулы гармония хөкем сөргән. Әсәрнең сюжеты дәвам итсен өчен, бу гармония бозылырга, аңа ниндидер зыян килергә тиеш. Гомуми әкияти-мифологик закончалыклар шуны таләп итә. Бу зыянны, кагыйдә буларак, адәм баласы — кеше китерергә тиеш! Һәм чыннан да, «көннәрнең берендә Йөгәмеш авылының бер аучысы бу тауга күтәрелә һәм үрдәкне ата». Үзеннән-үзе аңлашыла булса кирәк, тау башындагы күлнең бердәнбер үрдәген атып үтерү — кеше акылына сыймый торган коточкыч җинаять! Әлеге хәлне мәгънәсез аучыга аңлату эшенә серле-сихерле һәм куркыныч мифологик көчләр — табигать кодрәте алына. Атылган үрдәкне өйгә алып кайтып чистарталар, казанга салып кайнаталар. «Ләкин көннәр буе кайнатсалар да, үрдәк пешми». Мифологик характердагы Т. Р. түбәндәге сүзләр белән тәмамлана: «Тау башындагы күлне хәзер күпме эзләсәң дә табып булмый, аның урынында куаклар белән капланган зур чокыр гына торып калган. Чөнки, күлдәге үрдәкне атканнан соң, су үзеннән-үзе юкка чыккан. Күрәсең, бу үрдәк тауның иясе булгандыр инде дип уйлыйлар». Р.кә бирелгән аңлатмада үзенчәлекле бер җыр да китерелә: «Безнең туры дан үрдәк бизгән, Түгәрәк күл кипкәнгә; Без илләрдә торалмыйбыз, Илдә ризык беткәнгә». Бер аучының мәгънәсез эше нәтиҗәсендә тау да, күл дә, шул күлдәге үрдәк тә юкка чыга: халык ачлыкта кала. Р. әлеге бәхетсезлекләрнең сәбәбе үрдәкне — шул җирләрнең иясен атып үтерүдә дип аңлата. Чынлыкта исә күрсәтелгән фаҗигаләрнең сәбәбе, тамырлары «тирәнгәрәк яшерелгән» бу-
***287***
**Р**
лырга тиеш. Татар халкында табигатьтәге ялгыз, бердәнбер әйберләргә кагылу, гомумән, тыела: ялгыз агач, ялгыз каен, ялгыз аккош. Алар бит болай да ялгыз, бердәнбер! Кошларга ату шулай ук һич тә хупланмый. Р.тә үрдәк тау башындагы күлнең иясе дип бирелгән. Халык-ара мифологиядә, шул исәптән татар мифларында да үрдәк,— барыннан да элек, Җирнең үзен барлыкка китерүче. Димәк, аңа, гомумән, кагылырга ярамый. Р.нең мифологик мәгънәсе, шулай итеп, гаять тирән һәм мөһим булып чыга. Дөресен әйткәндә, бу очракта сүз Р. турында түгел, миф хакында барырга тиеш иде! Мифологик сюжетларга якын вакыйгалар «Каратау» Р.ендә дә сөйләнә: бер карт белән карчыкның бердәнбер уллары гел кояш нурлары астында эшләп, каралып беткән. Яшьтәшләре аны *Каракай* дип атый башлаганнар. Бик акыллы, зирәк, көчле булганга, ул тирә-яклардагы авыл батырларының барысын җиңеп чыга икән. Бервакыт шулай моңа каршы өч батырны бергә чыгаралар. Болары инде, каяндыр килеп, Каракайга каршы чыккан чит ил баскынчылары икән. Каракайга каршы кылыч, сөңге белән сугышып карыйлар. «Каракай очып барган җиреннән сөңгене тотып ала да күз иярмәс тизлек белән кире ыргыта. Баскынчыларның батыры үз сөңгесе белән җиргә кадала». Очраклы һәм гадәти булып күренгән әлеге эпизодта гомумэпик традицияләрдә киң чагылыш тапкан мифологик мотив гәүдәләнә: чын эпик батыр үз коралыннан гына һәлак булырга тиеш (казакъ халык эпосы «Кобланды-батыр»да, кыргызларның «Манас»ында, татар-башкортларның «Җик Мәргән» ки таби дастанында; «Чура батыр» эпосының аерым версияләрендә һ.б.да). Баскынчыларның соңгы батыры белән орышка чыгар алдыннан, Каракай тагын бер батырга көч өсти торган традицион алымга мөрәҗәгать итә. Р.тә бу хакта түбәндәгечә әйтелә: «Бу
***288***
вакытны Каракай туган як чишмәсенең суын эчеп, анасы пешергән икмәкне ала. Аңа яңадан көч кереп китә. Һәм өченче батырга каршы чыга. Моны да җиңә». Шулай итеп, Р.нең баш өлешендә Каракай дип аталган яугир Кара батырга әйләнә. Ягъни ул чын мәгънәсендәге батырлык исеменә ия була: туган иленең барлык дошманнарын җиңә. Сөйләнгәннәрдән аңлашылганча, Р.нең башы, эчтәлеге ягыннан да, әдәби үзенчәлекләре яссылыгыннан да халык дастаннарын хәтерләтә. Аның баш каһарманы да дастани эпик батыр рухында сурәтләнә. Халык аны ярата, хөрмәт итә! Р. герое турында әнә шундый мәгълүматлар китергәннән соң, әсәр, чыннан да, Р. стиленә күчә. Аның үлеме турында да хәбәр ителә. Р. түбәндәге үзенчәлекле сүзләр белән тәмамлана: «Ул күмелгән җир зур, озын тауга әйләнә, дошманнарга киртә була. Шулай аның кабере дә халыкка хезмәт итә. Тауның исемен исә Кара батыр хөрмәтенә Каратау дип йөртә башлаганнар». Бу әсәрләр — чын мәгънәсендә мифологик Р.ләр. Аларда, Р. эчтәлегенә караганда, мифологик мотив-сюжетлар һәм хәтта персонажлар мөһимрәк роль уйнап, конкрет Р.нең эчтәлеге-мәгънәсен дә, әдәби-нәфасәти әһәмиятен дә югары дәрәҗәгә күтәрәләр. Хәтта мифологик сюжет-мотивлар аерым Р.ләрнең жанр үзенчәлекләрен дә сизелерлек үзгәртәләр. Әмма мондый катлаулы, үзенчәлекле Р.ләрнең саны бик аз.
*Ә д ә б и я т:* Йөгәмеш тавы. Каратау // ТХИ: Риваятьләр һәм легендалар /Төз. С. Гыйләҗетдинов.— Казан, 1987.— 205— 206 б.; *Гыйләҗетдинов С.* Риваятьләр, легендалар һәм мифологик хикәятләр турында // Шунда ук.— 5—18 б.
**РИЗВАН**, Җәннәт сакчысы; кайвакыт ялгызлык исем буларак баш хәрефтән; икенче бер очракларда, билгеләмә булып, кечкенә хәрефтән языла. Ислам тәгълиматында, нигездә, уңай персонаж буларак күзаллана:
Мөхәммәд пәйгамбәрнең Мигъраҗы вакытында, Р. аны бик яхшы каршы алып, аңа Җәннәт турында «аңлатма» бирә. Җәннәт ачкычлары да Р.да саклана... Р. Ахирәттә үлгәннәрне каршы ала икән, димәк, алар Җәннәткә керәчәк. Һәрхәлдә, мөнәҗәтләрдә әнә шундый фикер уздырыла. Мәсәлән, «Шәфәгать кыйл, Рәсүлулла!»да: «Өммәтләрең җыелганда, Р. каршы һәм алганда, ни зур шатлык мөэминнәргә, шәфәгать кыйл, Рәсүлулла!» «Йә бәхет!» мөнәҗәтендә: «Җиде тәмуг хакы өчен килгел, йә бәхет, йә дәүләт, Хәдим Р. хакы өчен килгел, йә бәхет, йә дәүләт!» (*хәдим* — хезмәтче). Мон нан кискен аермалы буларак, Г. Тукайның «Осуле кадимче» (1908) сатирик шигырендә күзәтелә торган сүз капма-каршы мәгънәдә кулланыла: «Бераздан бер тарафтан чыкты Р.— Тәмам алтын-көмешкә, нурга чумган. Дидем: «И хәзрәти бәүвады җәнгәт, нидән ләкте миңа бу назы-нигъмәт?» Диде: «Оҗмахлысың, син чөнки динле,— химайәт әйләдең пивнойда динне» (*бәүвады җәнгәт —* сакладың). Тулаем алганда, Р. исеме татарларның көндәлек тормышында ялгызлык исеме буларак яхшы мәгълүм булса да, фольклор яки әдәбият әсәрләрендә очрамый диярлек.
*Әдәбият: Яхин Ф.* Пәйгамбәребез Мөхәм-мәд.— Казан, 1999.— 165 б.; *Хөснуллин К.* Мөнәҗәтләр һәм бәетләр.— Казан, 2001.— 189, 203 б.; *Тукай Г.* Әсәрләр: 5 томда: 1 т.— Казан, 1985.— 243 б.
**РИЗЫК**, сүзнең конкрет мәгънәсе турыдан-туры көндәлек тормыш-көнкүреш белән бәйләнгән һәм бик гади: «ашау-эчү өчен азык булып хезмәт итә торган нәрсә; ашамлык, азык» дигәнне аңлата. Шул ук вакытта махсус сүзлектә аның кайбер мифологик мәгънәләре дә күрсәтеп үтелә: «*Р. тарту* — кая да булса күчеп китүне тәкъдир, язмыш, ашыйсы Р.ы булу дип, хорафатка ышанучыларча караудан туган тәгъбир». Бәлки бу, чыннан
**Р**
да, шулайдыр. Әмма халык телендә моның киресен раслаучы тәгъбир дә бар: «*Р.тан олы түгелсең* — өстәл янына утырмаганда, тәкъдим ителгән аштан баш тартканда әйтелә». Татар халкында өстәлгә куелган Р.тан баш тарту юк. Һәм бу очракта сүз ашау яки ашамау турында түгел, ә бәлки, күп тапкырлар мөһимрәк әхлакый-этик категория хакында бара. Бәлки, нәкъ менә шуңа күрә ислам тәгълиматы Р. мәсьәләсенә бик җитди карый. Әлеге проблема Коръәннең бик күп аятьләрендә яктыртыла. «Бәкара (Сыер) сүрәсе»ндә бу хакта түбәндәгеләр әйтелә: «И, иман китергән адәмнәр, үзегезгә бирелгән ризыкларның саф-таза булганнарын гына ашагыз. Бары тик Аллаһка гына инанасыз икән, Аңа гына шөкер итегез. Аллаһ сезгә бары тик үләксә ашауны, дуңгыз ите ашауны вә Аллаһтан башка затка багышлап суелган итне харам кылды» (2: 172—173). Шулай да Коръән әлеге мәсьәләгә диалектик рухта якын килә һәм аны конкретлаштыра. Мәсәлән, «Әнгам (Мал-туар) сүрәсе»ндә: «Әйт син: «Миңа индерелгән вәхидә: үләксә яки (*суйган вакытта*) аккан кан яки дуңгыз ите шакшылыкның үзедер диелгән. Аллаһтан башкага (*бер ялган илаһка*) атап чалынган нәҗес хайваннан башка, ашый торган кешегә харам кылынган бүтән берни дә тапмадым. Кем шушы хәрам Р.ларны ашарга мәҗбүр хәлдә калса, үзе кебекләргә зарар китермичә, зарурлык микъдарында гына ашаса, белсен ки: Раббың кичерер вә гафу итәр», — диген» (6: 145). Югарыда әйтелгәнчә, кешене Р. йөртә, дигән фикер дә ахыр чиктә Коръән аятьләренә нигезләнә булса кирәк. «Һуд (Һуд) сүрәсе»ндә, мәсәлән, түбәндәге сүзләр дә бар: «Җир йөзендә яшәүче һәр җан иясенең Р.ы бары тик Аллаһ ихтыярында. Аллаһ ул җан ияләренең торган урынын да, соңыннан кая урнаштырылачагын да белә. Боларның барысы турында да китапта ап-ачык язылган» (11: 6). Аллаһы Тәгаләнең ши-
***289***
**Р**
фалы исемнәренә багышланган махсус китапта әйтелгәнчә, әлеге исемнәрнең кайберсе адәм баласына насыйп ителгән Р. белән нисбәтле: «*әд-Раззәк —* үзе бар иткән һәр мәхлугына Р. бирүче»; «*әл-Фәттах —* бәндәләргә Р. бирүче һәм рәхмәт капкаларын ачучы»; «*әл-Бәсит* — Р. һәм хәятны мул итеп би рүче»; «*әл-Мукыйт* — һәр җанлы нәр сәгә Р. бирүче зат». Р. темасы халык иҗатында да, әдәбиятта да билгеле бер чагылыш таба. Мәсәлән, кыска җырларда: «Р. читкә язса язсын, Туфрак читкә язмасын». Ягъни исән-сау вакытта читтә йөрү берни түгел; тик каберең туган җирдә булсын; шул ук төр җырлардан: «Миңа Ходай шулай язган — Читтә Р. җыярга»; «Р. булса, без кайтырбыз — Яшь гомер үт кән булыр». Мәкальләрдә: «Р.ың булмаса, Кытайга барып та чәй эчә алмый кайтырсың». Билгеле булганча, Кытайда чәй бик күп үстерелә. Аннан да чәй эчә алмый кайткансың икән, димәк, Р.ың тартмаган булып чыга. «Р. күктән капчык белән дә иңми, янчык белән дә иңми», ягъни Р.ны тик эшләп кенә табып була... «Язмаган Р. авыздан кире төшәр». Әлеге мәсьәлә мөнәҗәтләрдә дә билгеле бер чагылыш таба. Мәсәлән, «Йөзең ак булып синең» мөнәҗәтендә: «Р.— Алладан, дигел, канәгать илә гомер ит, Аллага тәвеккел кыйл, йөзең ак булыр синең». Яки «Кавышырга язсын безгә!»мөнәҗәтендә: «Кеше үз ихтыяры берлә китәрме илләрен ташлап? Эчәр сулар, җыяр Р. алып барыр үзе башлап». Р. мәсьәләсе, ара-тирә генә булса да, әдәби әсәрләрдә дә очрый. Мәсәлән, Ә. Каргалыйда (1782—1833 елдан соң): «Р.ын чәчкән Ходай күп җирләргә, шул сәбәпле йөрде ул күп илләрдә» (хәзерге әдәби телгә Х. Й. Миңнегулов тәрҗемәсе). Совет чоры әдәбиятыннан, Н. Исәнбәтнең «Һиҗрәт» (1923) сатирик комедиясеннән бер генә мисал китереп үтәбез: «*Гайнетдин.* Р. язганны күрерсең...» Р. белән бәйле борынгы һәм, нигездә, гади күзаллаулар башкорт мифологиясендә
***290***
дә очрый. «Кузый Күрпәс»нең Т. Беляев версиясендә түбәндәге юллар бар: «Р.ы бетеп, әҗәле якынлашуын сизмәгән Каратай. Куркыныч урынларга карап та тормастан, Коралай артыннан күз ялыктырмый чаба да чаба». М. Сәгитов бу сүзләрне түбәндәгечә аңлата: «Мөселман дине аңлатуы буенча, кешегә Алла тарафыннан санаулы гына гомер бирелгән, ашар-эчәр Р.ы да (нә-факә) алдан билгеләнгән була. Үзенә тиешле Р.ы ашалып беткәч, кешегә Әҗәл (Үлем) килә дип каралган». Икен че төрле әйткәндә, татар һәм башкорт халыкларының әлеге мәсьәләне күз аллаулары бер-берсеннән әллә ни аерылмый.
*Әдәбият*: Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 26, 50, 113 б.; Ризык // ТТАС: 3 томда: 2 т.— Казан, 1979.— 595 б.; *Хөснуллин К.* Мөнәҗәтләр һәм бәетләр.— Казан, 2001.— 251, 305 б.; БХИ: Эпос. 2 нче китап /Төз. М. Сәгитов.— Өфө, 1973.— 76, 334 б.; ТХИ: Кыска җырлар /Төз. И. Надиров.— Казан, 1976.— 84, 106 б.; ТХИ: Мәкальләр һәм әйтемнәр /Төз. Х. Мәхмүтов.— Казан, 1987.— 277, 279 б.; Аллаһы Тәгаләнең 1001 шифалы исеме. Россия Ислам университеты.— Казан, 2003.
**РӨСТӘМ**, урта иран телендәге *Рос-тастахм* исеменнән, баһадир, Иран һәм Урта Азия халыклары эпосы герое. Кайбер чыганакларда зәрдөштлекнең дошманы буларак сурәтләнә. Беренче мәртәбә V йөздә язылган текстта телгә алына. Фирдәүсинең «Шаһнамә»сендә Р.— Заль белән Рудабаның тылсым ярдәмендә туган улы. Аның әнисе Руда-ба — Кабул хөкемдары. Явыз зат Зәх-хак нәселеннән. Ягъни килеп чыгышы, шәҗәрәсе ягыннан Р., башка кайбер илаһи көчкә ия булган баһадирлар (мә сәлән, Идегәй) кебек үк, кешеләргә һәм явыз затларга хас үзенчәлекләрне, көч-куәтне берләштерә. Бәлки, нәкъ менә шуңа күрә Р., Алпамыш, Идегәй кебек баһадирлар коточкыч явыз затларны — диюләрне, Кара Тиен
Алыпны һ.б.ны җиңеп чыгалар. Р.нең баһадирлыгы балачактан ук күренә башлый: үзенең чукмары белән ул кыргый филләр башлыгы Ак филне үтерә (Ак бүре, Ак еланнар белән чагыштырыгыз!). Ир-егет булып үсеп җиткәч, Р., Иран патшаларының ышанычлы ярдәмчесенә әверелеп, туран-төркиләргә һәм аларның баһадир яубашы Афрасиабка каршы сугыша. Ак диюгә әсирлеккә эләккән Кай Кавус патшаны коткарганда, Р. үзенең данлыклы җиде батырлыгын күрсәтә (борынгы грек мифологиясендәге Гераклның 12 батырлыгы белән чагыштырыгыз): кыргый арысланны, дракон-аждаханы, сихерче карчыкны, Ак диюне үтерә, тылсымлы сулы изге чишмәне таба; юлбасар Авладны тоткын итә; Мазендаран шаһы Арджанг-диюне үтерә. Туран-төркиләр хөкемдары Афрасиаб та Р.белән орышта һәлак була. Саманган шәһәрендә Р. патша кызы Тәһминәгә гашыйк булып өйләнә һәм тагын дошманнарга каршы сугышка китә. Ул югында Тәһминә баһадир Сөһрәб исемле ул таба. Иранга каршы сугышта Сөһрәб, танымыйча, әтисе Р. белән өч тапкыр сугыша. Өченче орышта Р. хәйлә белән улын җиңә һәм, югарыда күрсәтелгән поэмаларда әйтелгәнчә, язмыш кушуы буенча үтерә. Чынлыкта исә бу очракта сүз го-мумэпик традицияләр хакында гына барырга тиеш. Чөнки *ата белән угыл сугышы* — эпик традицияләрдә күптән мәгълүм сюжет. Шулай ук гомумэпик традицияләр буенча, Р. үзенең иң яраткан, иң якын дусты Әсфәндияр белән дә орышка чыгарга тиеш. Үзе кебек үк көчле дошманны ничек җиңеп буласын Р. белми. Симура (Сәмруг кош?) тарафыннан тәрбияләнгән хәйләкәр әтисе Заль аңа ярдәмгә килә. Шул ук эпик традицияләр буенча, «утта янмый, суда батмый» торган Әсфәндияр — магик ныклык иясе. Аны гади һәм гадәти юл белән үтереп булмый. Әсфәндиярның бер генә «йомшак җире» бар: ул — аның күзе. Үзенең әтисе Зальнең ки-
**Р**
ңә ше белән Р., Әсфәндиярның күзенә агуланган ук белән атып, аны үтерә. Үзенең улы Сөһрәбне һәм иң якын дусты Әсфәндиярны үтергән баһадир Р. үзе дә хәйләкәр, мәкерле энесе Шаһад тарафыннан әзерләнгән бүре оясына төшеп һәлак була... Җөмләдән, сюжет үсеше дә, Р.нең үз гомер юлы да нәкъ шулай фаҗигале тәмамланырга тиеш иде. Югарыдагы алшартлар белән бәйле рәвештә, Р. образы төрки халыклар иҗатында да, бигрәк тә язма шигърияттә, шактый киң чагылыш таба. Үзбәкләрдә, ул Рустамхон булып, шул исемдәге дастанда киң сурәтләнә. Үзбәк галимнәре язуынча, эпик каһарман Р.нең исеме Иран, Урта Азия, Әфганстан, Төркия, Грузия, Әрмәнстан халыкларында киң мәгълүм. Хәтта «Рустамхон» дастанында да баһадир ара-тирә Рустам — Р. дип кенә атала. Шул ук халыкның мәшһүр эпосы «Алпомиш»та да баш каһарман Р. белән чагыштырыла. Кыргыз халкының күләмле поэмасындагы Манас та Р. белән бер дәрәҗәгә куела. Халыкара мәдәнияттә киң таралган Р. исеме төрки-татарлар дөньясына, нигездә, язма әдәбият әсәрләренә бик иртә үтеп керә һәм шактый киң таралырга өлгерә. Биредә Шәрифнең «Шаһнамә»се турында да киңәеп сөйләп булыр иде. Бу әсәрне җентекләп махсус өйрәнгән Р. Исламов түбәндәгечә яза: «Төрки «Шаһнамә» — XVI йөз башында кыпчак-мәмлүкләр җир ле-гендә Шәрекъ классикасын әдәби эшкәртү нәтиҗәсендә барлыкка кил гән ядкәрләрнең берсе. Аның төп үрнәге булып Фирдәүси тексты торса да, шагыйрь-тәрҗемәче, куелган максатка ирешү өчен, үзенең хезмәтендә күп кенә янә башка өстәмә язма әдәби-тарихи чыганаклар белән эш иткән». Үзеннән-үзе аңлашыла булса кирәк, без күзәтү объекты итеп алган Р. образы да әлеге әсәрдә мөһим урын алып тора. Шуның белән бергә, шул ук герой һәм образ төрки-татар әдәбиятының башка әсәрләренә дә үтеп керә. Мәсәлән, үз
***291***
**Р**
әсәре каһарманын укучыларга «якынайту» өчен, Хисам Кятиб «Җөм -җөмә дас таны» (1370) әсәрендә аны башка, киң мәгълүм геройлар белән бер рәткә куя: «Каны Нәмруд, Фә-ридун гөзин. Каны ул Р., Әсфәндияр, каны ул Нәүширван шәһреяр...» (*Нәм руд* — легендар аучы-патша; *Фәридун, Р., Әсфәндияр* — Борынгы Иран мифологиясе каһарманнары; *Нәү ширван* — Ануширван — гаделлеге белән даны таралган борынгы Иран шаһларыннан). С. Сараиның (1321— 1396) «Гөлестан»ындагы бер дүртьюллык Р.гә багышлана: «Р.гә атасы Заль беркөн әйтте: «Кил. Ишет үгит күни син. Гафил (ваемсыз) йөрүбән усал булма, дошманны күреб хәкыйр-у мискин» (хурланган вә мескен). Р., Заль — Шәрекънең легендар каһарманнары. С. Сараи Р. исеменә берничә мәртәбә мөрәҗәгать итеп болай ди: «Әй үзен Р. сыйфатлы пәһлеван күргән фәта (егет), көч белән булмас сәгадәтнең итәген тотмага». Шул ук «Гөлестан бит-төрки»дә Р. һәм арыслан темасына багышланган бер «хикәйәт» һәм «шигырь» китерелә. Р.нең чиксез батырлыгына мәдхия җырлау йөзеннән язылган шигырь түбәндәгечә яңгырый: «Анасы инҗинеп (рәнҗеп) Р.гә әйтте: «Әйа күргән үзен гайрәтле арыслан, әгәр булса иде йадыңда ул көн Кем, илемдә (кулымда) идең бер яшь углан. Бу көн буйла (бу рәвешле) мәңа җәүр итмәс идең, ки сән — бер пәһлеван, мән — бер кари (карт) җан». Китерелгән мисаллардан күренгәнчә, С. Сараи Шәрекъ батыры Р. исемен һәм шул исем белән бәйле риваять-легендаларны бик яхшы белгән һәм үз иҗатында җитәрлек дәрәҗәдә иркен файдаланган. Урта гасырлар татар әдәбиятының башка күренекле вәкилләре дә Р. исемен игътибарсыз калдырмыйлар. Ха-рәзми \[(XIV йөз); шагыйрьнең исеме төрле чыганакларда төрлечә языла.— *Ф. У.*\] поэмасы «Мәхәббәтнамә»дә Р. исеме белән бәйле түбәндәге шигырь юллары бар: «Әгәр дисәм сине Р.
***292***
ярар сың: Кылычың берлә сафларны ярырсың...» Казан ханлыгы чорының танылган шагыйре Мөхәммәдьярның (1497—1549) «Нуры содур (Күңелләр нуры)» поэмасында шәркый Р.нең Бу дөньядагы төп вазифасы белән бәйле түбәндәге сүзләр китерелә: «Каты җәядән ук атсагыз төзәп, Бәндә булыр иде Р., Әфрасйаб» (соңгы исем дә төрле чыганакларда төрлечә язылып килә.— *Ф. У*.). Һәм, ниһаять, Р. исеме үзенең асыл мәгънәсендә Сайядиның (XV йөз) «Таһир — Зөһрә» («Бабахан дастаны») әсәренең «Таһирга батырлык биргәне» дигән газәлдә телгә алына: «Мәйданга керә гашыйклар. Батырлык кирәк бул-са, һәрбер җәбергә Р. арысландай кирәк булса». Күрүебезчә, биредә инде *Р.— Арыслан* тәңгәллеге кулланыла... Югарыда телгә алынган күп санлы мисаллардан төрки-татар язма әдәбияты һәм дастаннары каһарманнарының Р. белән чагыштырылуын күрәбез. Һәм бу алым әнә шул каһарманнарның батырлыгын, кыюлыгын ассызыклау өчен кулланыла. Әлеге ча гыштырулар-ның берсендә дә Р. турында бернинди яңа мәгълүмат бирелми: бу вазифаны үтәүне Р. исеме «тулысынча үз өстенә ала». Бу — борынгы һәм урта гасырлар төрки-татар дастаннарында һәм язма әдәбият әсәрләрендә киң таралган типик алым.
*Ә д ә б и я т: Фирдоуси.* Шахнаме.— Кн. 1.— М., 1964; *Исламов Р. Ф.* Урта гасыр төрки шигърияте үсешендә Шәриф нең «Шаһнамә»се.— Казан, 2001; *Брагинский И. С.* Рустам // МНМ: В 2 т.: Т. 2.— М., 1988.— С. 390—391; *Фирдоуси.* Рустам и Сухраб.— Ташкент, 1979; Борынгы татар әдәбияты.— Казан, 1963.— 208—209 б.; *Сараи С.* Гөлестан. Лирика. Дастан.— Казан, 1999.— 55, 145 б.; Борынгы төрки һәм татар әдәбияты чыганаклары.— Казан, 1981.— 53, 148 б.; *Мөхәммәдьяр.* Нуры содур.— Казан, 1997.— 188, 305 б.; *Сайяди.* Та-һир—Зөһрә.— Казан, 1998.— 123 б.
**РУХ**, исеменнән үк күренеп торганча, *Р.* сүзенең лексик мәгънәсе бик бай
**Р**
һәм катлаулы: аң, фикерләү, психик сәләт, күңел һ.б. Шул ук вакытта әлеге сүзнең саф мифологик мәгънәләре дә бар: «дини ышанулар буенча, кешедә материаль булмаган, үлемсез илаһи башлангыч, җан». Беренче карашка, бик дөрес булып күренгән бу бил ге-ләмәнең объектив чынбарлыкка бернинди катнашы юк. Р., Җан кебек үк, берничек тә саф дини категория була алмый. Һич югы, аны дини-мифологик категория дип билгеләсәк, дөресрәк булыр иде. Р.ны идеалистик философия белән бәйләп күзәтү дә уңай нәтиҗәләр бирмәячәк. Бу яссылыктан «Татар теленең аңлатмалы сүз-леге»ндә китерелгән аерым мисалларга игътибар итик: «*Р. кертү (өрү, бирү)* — рухландыру, дәртләндерү»; «*Р. күтәрү* — күңел күтәрелү, дәртләнү, рухлану»; «*Р. төшү (сүнү, суыну)* — күңел төшү, төшенкелеккә бирелү». Әгәр без адәм баласының Р.ын, аңын, күңелен идеалистик караш нигезендә кабул итәбез икән, димәк, кеше үзе, гомумән, юкка чыгачак. Чөнки күңелсез, аңсыз, җансыз, ахыр чиктә Р.сыз кеше була алмый! Үлгән кешедә боларның берсе дә булмый. Сөйләнгәннәрдән объектив һәм үзенчәлекле нәтиҗә чыгарырга мөмкин: Р.— адәм баласының аерылгысыз бер органик атрибуты. Аннан башка адәм баласы кеше булудан туктый. Димәк, искәртелгәнчә, Р. ул, чыннан да, бик катлаулы һәм үзенчәлекле категория. Бу яссылыктан шул ук сүзлектә китерелгән тагын берничә мисалга игътибар итик: «*Р.лы* — җанлы, дәртле, шат күңелле»; *Р.сыз* сүзе исә тик күчерелмә мәгънәдә генә кулланыла ала: «Р.сыз — тормыш әсәре булмаган, җансыз». Биредә аңлатмалы сүзлекне төзүчеләр объектив дөреслектән читкә киткәннәр булса кирәк: тере кеше турында «тормыш әсәре булмаган, җансыз» дип әйтеп булмый. *Җансыз, җаны чыккан, җаны юкка чыккан кеше* кебек сүзләрне һәм сүзтезмәләрне мәеткә карата гына әйтеп була!.. Мәсьәләнең тагын бер яссылыгы: *Р.* сүзе русчага *дух* дип
тәрҗемә ителә. Бу очракта да сүз мифологик категория турында гына бара ала. «Русча-татарча сүзлек»тә *дух* сүзе татарчага мифологик мәгънәдә *җан*, *Р.* дип тә тәрҗемә ителә. Шул ук сүз, Р. кебек үк, үлем белән дә нисбәтле: гади сөйләм телендәге «*дух вон*» дип әйтү «*үлде*» дип аңлатыла; борынгы китаби телдә: *иепустить дух* — үлү, җан бирү; сөйләм телендә: *вышибать дух* — кыйнап үтерү. Сөйләнгәннәрнең барысын бер тирәгә туплап карый башласак, *Р.* сүзенең, барыннан да элек, мифологик категория булуы үзеннән-үзе күренеп тора: ул бер очракта күтәренке күңелле җан иясен билгеләү өчен кулланылса, икенчесендә үлгән, җан биргән, җансыз кеше турында хәбәр иткәндә телгә алына. Димәк, бер-берсенә диаметраль каршы торган һәм ике мәгънәдә кулланылган сүз, барыннан да элек, мифологик категория гына була ала. Шартлы телгә мөрәҗәгать итсәк, аның идеалистик философия, хәтта дини караш-күзаллаулар белән дә нисбәтле булуын онытырга ярамый. Соңгысы инде берничек тә бәхәс уята алмый. Чөнки *Р.* сүзе, нәкъ менә югарыда күрсәтелгән мәгънәләрдә Коръәндә кат-кат телгә алына. «Йосыф (Йосыф) сүрәсе»ндә, бер-берсеннән озакка аерылган ата белән угылның сагынуларын сурәтләгәндә: «Бу инде саташа башлаган димәгез. Әйтәмен ки, мин Йосыф углымның рухын сизәм» (12: 94). Йагъкуб, шулай итеп, Йосыфның Р.ын ерактан ук сизә. «Нә хел (Бал корты) сүрәсе»ндә *Р.* сүзе катлаулырак мәгънәдә телгә алына: «Әйт: «Иман китергәннәрнең иманын ныгытыр өчен, хакыйкать буларак, кулланма һәм сөенечле хәбәр сыйфатында Изге Р. (*Җәбраил*) аша Раббы иңдергән аятьләр ул»,— диген» (16: 102). Бу очракта ике фактка игътибар итик: Аллаһ аятьләре Мөхәммәд г-мгә Җәбраил фәрештә аша иңдерелә; Хак Тәгаләнең Үз телендә ул Изге Р. дип атала. «Шөгарә (Шагыйрьләр) сүрәсе»ндә шул ук фәрештә башкача-
***293***
**Р**
рак атала: «Ул (*Коръән*), һич ялгансыз, галәмнәрнең хуҗасы Раббыдан иңдерелде. Аның белән бергә Имин Р. (*Җәбраил фәрештә*) иңде» (26: 192—193). Әмма мәсьәләгә киңрәк яссылыктан якын килгәндә, Коръәндә *Р.* сүзенең чын мәгънәсе күп тапкыр тирәнрәк, җитдирәк һәм катлаулырак. Аның асыл мәгънәсе Җиһанда кешенең һәм кешелекнең барлыкка килүе, яшәве юкка чыгуы кебек глобаль фәлсәфи-мифологик һәм диалектик категорияләр белән турыдан-туры бәйләнгән. Моның шулай булуын «Сад (Даут) сүрәсе» нигезендә дәлилләргә мөмкин: «Раббың фәрештәләренә әйтте: «Чыннан да, Мин балчыктан кеше ясаячакмын, — диде.— Аны ясап бетергәннән соң, аңа Р.ыбыздан җан өргәннән соң, шун дук аңа сәҗдә итегез»,— диде» (38: 71—72). Шул ук фикер «Сәҗдә (Сәҗдә) сүрәсе»ндә дә бар: «Соңра аны (*Адәмне*) камилләштереп, (*кеше*) рәвешенә китерде, аңа Үз Р.ыннан җан өрде» (32: 9). Димәк, кешенең җаны Аллаһы Тәгалә Р.ыннан килә. Шулай булгач, кеше Аллаһ тарафыннан Бу дөньядагы иң гүзәл зат буларак яратылган дигән фикер дә бернинди шик уятмый. Шул ук Р. белән бәйле рәвештә кешенең йоклап китүе дә Коръәндә бик төгәл аңлатыла. Бу хакта «Зүмәра (Төркем) сүрәсе»ндә әйтелә: «Исәннәр йоклаганда, Аллаһ аларның Р.ын үзенә алып торыр» (39: 42). Коръәннең әлеге аятьләре халыкара мифология мәгълүматларына да каршы килми. Җөмләдән, Коръәндә адәм баласының үлеме турындагы мәгълүматларны да шул ук юнәлештә күзәтергә мөмкин. Әле генә күрсәтелгән сүрәдә бу хакта да махсус сөйләнә: «Аллаһ кеше үлгәндә аның җанын алыр... Шулай итеп, үлемгә хөкем ителгәннәрнең Р.ын үз янында калдырыр» (39: 42). Бу очракта *җан* һәм *Р.* сүзләре бер үк мәгънәдә кулланыла. «Үлгәннәрнең җаны-Р.ы Күккә аша» дип күзаллау да шул ук Коръән тәгълиматына һәм халыкара мифологиягә барып тоташа...
***294***
Р.-җан мифологиясе фольклор һәм әдәбият әсәрләрендә дә югарыда күзәтелгәннәрчә чагылыш таба. Мәсәлән, «Бабахан дастаны»нда: «Бу Таһир гыйш-кыда күп көйде җаны, Тәнидә калмады Р.-рәваны» (*Р.-рәваны* — чыга торган җаны). Шул ук дастанда сөйләнгәнчә, сандыктан алынып, шәһәргә китерелгәч, Таһирның кыяфәтен күреп шаккаталар. Чөнки «Бу шәһри күрде ки бер шаһ барә, Калыптыр тәндә бер Р.ы рәване» (*шаһ барә* — ай кисәге, ай шикелле нурлы йөзле; *Р.ы рәване* — чыгып бара торган җаны). Башкорт эпосы «Кузый Күрпәс»тә, Кузыйның әтисе үлгәч, ничек аның Р.ын ризалату турында борчылып, әнисенә төрле киңәшләр бирүе хакында бәян ителә. Шул ук халыкның классик «Урал батыр» дастанының баш каһарманы үлемсез булырга тиеш: «Аның җаны үлемсез,— диелә кобаерда.— Ул хәзер дә дошман Уралга аяк басмасын, халыкны таламасын, таркатмасын дип, кургап, сагауллап йөри диләр!» Язма әдәбият әсәрләрендә Р.-җан төшенчәләре күп тапкыр ак-тиврак һәм көчлерәк чагылыш таба. Г. Исхакыйның «Сөннәтче бабай» (1912) хикәясендә: «Сөннәтче бабай, шунларның һәммәсенә ышанып, өенә кереп утырырга өлгермәде, ишекнең тышкы ягында әллә нәрсә тырмаша башлады. Ул: «Гөлйөзем әбинең Р.ы килде»,— дип куркып китеп, ишекне ачты. Үзләренең соры мәчеләре килеп керде...» Н. Исәнбәтнең «Хуҗа Насретдин» (1939) комедиясендә мәсьәлә комик юнәлештә хәл ителә. Үлде дип, Хуҗа Насретдинны күмәргә җыенганда, ул кинәт «терелә». Барысы да шаккатып кала, әлбәттә... Шунда әйтелгән сүзләр арасында түбәндәгеләре дә ишетелә: «*Ахун.* Р. сукмасын. Р., Р.! Төренегез! (Картлар чапаннарын башларына кайтарып төренәләр.)» Бу очракта нинди Р. һәм аның ничек сугуы берничек тә аңлашылмый. Күрәсең, Р.ның саф мифологик мәгънәсе хакында гына сүз бара!.. Хәзерге шигърияттә *Р.* сүзе күп тапкыр ешрак, төрле-төрле мәгънәләрдә
һәм төрле күтәренкелектәге эмоциональ яңгырашта кулланыла. Искиткеч зур бер шигъри осталык белән язылган, урыны-урыны белән кайгы-хәсрәт белән сугарылган «Атлар атламас инде» (1977—1999 еллар) бәйләмендә Зөлфәт, гомумән, атлар, Тулпар, Дөлдөл, Асыл-бия-Ана, Бүз Биякәй кебек, билгеле бер дәрәҗәдә изгеләштерелгән, икенче төрле итеп әйткәндә, мификлаштырыл-ган атлар турында тәфсилләп сөйләп, Р. төшенчәсенә дә мөрәҗәгать итә: «Бу әкият түгел... Нәкъ шундый хәл булды бездә чынлап. Ул җиденче киче иде айның. Ай тылсымга төргән иде җирне.... Эзләп тапты *Бөек Атлар Р.ы* Үлән басып киткән тын каберне» (курсив безнеке.— *Ф. У.*). Бу очракта шагыйрь ат карагы кабере турында сөйли. Р. Фәйзуллинның «Мал җан-лылар җирдә арткан саен...» дип аталган дүртьюллыгында безнең көннәрнең иң авыр рухи чире фаш ителә: «Үлән-яфракларга төшкән чыктан күб рәк хәзер адәмнәрдә — алтын бөртек, җәүһәр, асылташлар... Мал җан-лылар Җирдә арткан саен, Р. саега, кадерсезрәк була бара асыл башлар». Халык мәкале дәрәҗәсендә торган әлеге сүзләрендә шагыйрь, һичшиксез, хаклы. Һәм *Р.* сүзе дә биредә үзенең иң тирән, асыл мәгънәсендә кулланылган! Шул ук сүзне Р. Фәйзуллин аның капма-каршы яңгырашында да куллана белә кебек. Әлеге сүзнең мәгънәсен һәм эмоциональ көчен дөрес күзаллау өчен, шигырьнең тулы текстын китерү таләп ителә: «Кипкән инеш тә ташу чакларда бер гөрләп ага! Халык Р.ы да Сабантуйларда бер дөрләп ала! ...Аннан — кайтыла гадәтилеккә. Җаннан саркыла — моң-ятимлектән...» (1983). Ә Сабантуйлар бит елына бер генә мәртәбә һәм бер генә көн була. Димәк, шигырьнең төп мәгънәсе дә соңгы бер җөмләгә сыеп бетә!.. Әмма хәзерге шагыйрьләрдән *Р.* сүзен иң яратып, шул сүзгә дистәләрчә шигырьләрендә мөрәҗәгать иткән шагыйрь Р. Гаташ. Аның эчке дөньясы, һәрвакыт елмаюлы
**Р**
йөзе, көр-күтәренке күңеле, беркайчан төшенкелеккә бирелә белмәве, үзен һәм шигъриятен һәрвакыт Ай, Кояш, йолдызлардан өстәрәк, югарырак итеп тоюы аннан әнә шул тирән эчтәлекле, серле-сихерле, чын мәгънәсендә саф мифологик категория булган *Р.* сүзен куллануны таләп итә. «...Ни гаҗәп! Мин соңлап булса да куган шул Р. яшь ләргә остаз булган!» Шагыйрь шаярта, әлбәттә! Бәрәкәтле *Р.* сүзен ул беркайчан да үзенең шигъриятеннән куганы юк! Югыйсә ул алга таба да, шул ук «куылган» сүзгә болай еш мөрәҗәгать итмәс иде. «Зәйтүнә Мәү лүдова-Рәсүлевага газәл-хат» шигырендә, мәсәлән: «Сөенерме Р.ыгыз тик — борчыйсыз, димәссез бит? Мин горур: татарча хисем, Тукайга газәл яздым». Яки «Болытларга эндәшү»дә: «Ул Р.ымны күтәрәчәк, чын сөюнең сакчысы! Мин генәме, дуслары күп монда аның, әйтегез!» «Йолдызларга ашкан бәхетле Р.— горур!»; «Сызлана тән... Р. тамы?»; «Р.ың төрки — илаһи»; «Р. аләмең — Хактан бит»; «Хәзер дә, Р., шуңа тугры каласың...» һ.б.
*Әдәбият*: Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 229, 259, 270 б.; Рух // ТТАС: 2 томда:
2 т.— Казан, 1979.— 601 б.; Дух // РТС: 4 томда: 1 т.— Казан, 1955.— 270 б.; Борынгы татар әдәбияты.— Казан, 1963.— 270, 287 б.; БХИ: 3 т.— Эпос /Төз. Ә. Сөләйма-нов.— Өфө, 1998.— 294 б.; *Исәнбәт Н.* Әсәрләр: 4 томда: 3 т.— Казан, 1989.— 260 б.; *Зөлфәт.* Йөрәгемне былбыл чакты.— Казан, 1999.— 124 б.; *Фәйзуллин Р.* Сайланма әсәрләр:
3 томда: 1 т.— Казан, 1992.— 399 б.; 3 т.— Казан, 1995.— 10 б.; *Гаташ Р.* Бу — сиңа кылган догам.— Казан, 1997.— 50, 74 б.
**РУХАНИ I**, гадәттә, артык гомуми-ләштерелгән төстә *дин башлыгы* дип билгеләнә. Димәк, әлеге бернинди конкрет мәгънәсе булмаган сүзләрне нык кына киңәйтәсе һәм тирәнәйтәсе бар. Үз дәверендә барлык халыкларда да булган мәҗүсилектә дә, монотеизмга
***295***
**Р**
якын торган тәңречелек, буддизм, индуизм, ламаизмда да, классик диннәр дәрәҗәсенә күтәрелеп, халыкара абруй казанган яһүд дине, христианлык һәм исламда да күп санлы Р.лар булган, бар һәм булачак. Р.лар төрле тарихи чорларда һәм төрле дини-мифологик системаларда, абруйлары һәм аерым вазифалары ягыннан төрле урында торып, төрлечә аталсалар да, аларның төп вазифалары, нигездә, уртак була. Гыйбадәт кылу белән бәйле дини йолаларны һәм дини бәйрәмнәрне әзерләү һәм оешкан төстә уздыру аларның төп вазифасы әнә шуңардан гыйбарәт. Борынгы җәмгыять тормышында Р.лар ның роле бик зур булган. Әйтик, ыруглык чорында иң абруйлы һәм карт Р.лар ыруның көндәлек тормышында да, ыруара яки кабиләара мөнәсәбәтләрдә дә, үзара сугыш яки тынычлык мөнәсәбәтләрен саклауда да һәрвакыт хәлиткеч роль уйнаганнар... Мондый хәл аннан соң да дәвам иткән. Мәсәлән, Борынгы Шәрекъ илләрендә, бигрәк тә Борынгы Мисырда, дәүләт тәмам оешып беткәч тә, Р.лар хакимияте һич тә кимеми. Анда алар *жрецлар* дип аталалар. «Русча-татарча сүзлек»тә татарча бу сүзнең беренчел мәгънәсе *мәҗүсиләрдә дин башлыгы* дип күрсәтелә. Борынгы Шәрекъ диннәре һәм шулар-ны оештыручы Р.лар җәмгыятьнең, дәүләтнең, илнең иҗтимагый, сәяси, икътисади һәм мәдәни вазгыятендә, үсеп-камилләшүендә шундый зур роль уйнаганнар икән, димәк, аларны мәҗүси дин башлыклары дип атау, хәтта ул объектив чынбарлыкка туры килсә дә, «колакка ятмый», аны күңел кабул итми. Гомумән алганда, Р.лар дөнья тарихында бик зур уңай роль уйнаганнар. Әлеге күренеш хәзер дә дәвам итә, әлбәттә. Мәсьәләнең асылына якынрак килсәк, биредә сүз, нигездә, мөселман Р.е турында барырга тиеш. Конкрет функцияләре нигезендә, мөселман Р.ларын берничә төркемгә бүлеп күзәтергә
***296***
мөмкин: профессиональ дәрәҗәдә дини культ-йолаларны башкаручылар, шуларны оештырып, җитәкчелек итүчеләр: *мулла, мөәззин, хафиз*; мөселман хокукы хезмәткәрләре: *казый*; мөселман хокукы нигезләрен, таләпләрен өйрәнүчеләр, ачыклаучылар: *факихлар*; шул ук мәсьәләләрне дини яссылыктан хәл итүчеләр: *галим-голәмә, мөҗтаһид*; мөселманнар өммәте белән җитәкчелек итүчеләр: *имам хатыйб*; дини общиналарның, мәзһәп-юнәлешләрнең җитәкчеләре: *ишан, шәех, суфи*; билгеле бер территориянең — җирнең, регионның, дәүләтнең — иң югары дәрәҗәле Р.е: *сәед, мөфти, ахун, мөхтәсиб*. Исламда, башка диннәрдән аермалы буларак, Р.лар катламы (сословиесе) юк. Һәм икенче аерма — мөселман Р.лары, турыдан-туры Хак Тәгаләгә мөрәҗәгать итеп, кемнеңдер гөнаһларын кичерүне, гафу итүне үтенә алмыйлар. Исламда Аллаһ каршында үз гөнаһлары өчен һәр мөселман үзе җавап бирергә тиеш. Исламның гади, хәзерге сәяси тел терминологиясенә мөрәҗәгать итсәк, демократик дин булуын тагын бер фактор белән нигезләп була: мәсьәләгә теоретик яссылыктан якын килгәндә, исламда, гадәттә, дин җитәкчеләре итеп, мөселман өммәте вәкилләренең үзара сөйләшүләре нәтиҗәсендә дини йола таләпләрен яхшы белгән, тәртипле, итагатьле, мөселманнар арасында җитәрлек дәрәҗәдә абруйлы кеше куела. Мондый очракларда аңа нинди дә булса социаль өстенлекләр бирелми. Сүз *садака* алу (бирү) турында гына барырга мөмкин. Садаканың күләме дә ачыкланмаган. Мондый демократик тәртипләр Урал-Идел, Кырым, Кавказ, Урта Азия һәм Казакъстан регионнарындагы мөселманнар арасында еллар, гасырлар буена сакланып килгән. Әмма әлеге регионнар Россия тарафыннан яулап алынгач, күрсәтелгән тәртипләр дә принципиаль үзгәрешләр кичерә: елдан-ел территориаль яктан киңәеп, сәяси яктан дәүләт буларак ныгып килүче
Россия империясе барлык диннәрне һәм дин җитәкчеләрен — Р.ларны, шул исәптән мөселман Р.ларын да, тулысынча үзенә, дәүләткә һәм хөкүмәт органнарына буйсындыру максатын куя. Бу юнәлештә беренче мөһим адымнар Бөек Екатерина II (1729—1796) тарафыннан ясала. Татарлар арасында ул Әби патша буларак билгеле. Ул, мөселманнарга төрле ташламалар ясау йөзеннән, махсус указ чыгара. XVII гасыр ахырында Уфа (Оренбург) мөселман Диния нәзарәте (мөфтият) оештырыла. Шундый ук яки шуңа якын дини идарә оешмалары 1831 елда Симферопольдә, 1872 елда Кавказ арты мөселманнары өчен Тифлистә барлыкка килә. Димәк, Р.лар рәсми рәвештә хөкүмәт тарафыннан дөньяви кануннар нигезендә билгеләнә башлый. Бу очракта мөселман шәригатенең дә, җирле йола-ышану традицияләренең дә иң мөһим таләпләре искә алына. Шулай да мөселман Р.лары хөкүмәт органнарының даими күзәтүе астында булып, аларның дини белем-дәрәҗәләре, сәяси яктан ышанычлы-ышанычсыз булулары һәрвакыт игътибар үзәгендә була. Р.ларга бирелә торган махсус документлар да була, алар башта губернатор идарәсенә, аннан соң император канцеляриясенә җибәрелә. Әгәр «барысы да үз урынында» булып, Р. сәяси яктан да ышанычлы дип табылса, император үзенең махсус указы белән аны билгеле бер дәрәҗәгә күтәрә, әйтик, «указлы мулла» булырга лаек дигән кәгазь бирә... Мөселман Р.лары *югары* һәм *түбән* дәрәҗәле Р.ларга бүленәләр. Беренчеләренә *мөфти, казый* һәм *ахун* керә. Мөфти белән казый хөкүмәттән эш хакы алып торалар. Диния нәзарәте җитәкчесе булган мөфти һәм шул оешма вәкилләре «гомерлеккә» сайланалар. Казый исә 3 елга сайлана. *Хатыйб, имам, мулла* Р.ларның иң түбән категориясенә керә. Хатыйб, ул булмаганда, имам Җамигъ мәчетендә җомга намазын укуны оештыра һәм алып бара. Р.лар ның керемнәренең төп
**Р**
өлешен төрле дини бәйрәмнәр (Ураза гаете, Корбан гаете) вакытында һәм, нигездә, һәрбер гаиләдә оештырыла торган бала туу һәм аңа исем кушу, никах уку һәм мәет җирләү вакытында укыган намаз яки догалар, Коръәннән аятьләр укыган өчен җыелган садака тәшкил итә… Совет чорында, бигрәк тә Россиядә сугышчан атеизм диктатурасы урнашкач, Р.ларның хәле бик нык катлаулана. Йөзләрчә мәчетләр ябыла, аларның манаралары киселә. Элеккеге мәчетләр клубларга, складларга әверелә. Р.ларның төп өлеше, кулга алынып, сөргенгә җибәрелә, төрмәләргә ябыла, атып үтерелә. Дистәләрчә дини уку йортлары, мәдрәсәләр юкка чыгарыла. Бары тик Урта Азиядә генә берничә мәдрәсә эшли... Шулай итеп, большевистик диктатура ислам диненең тамырына балта чаба. Нәтиҗәдә илдә җинаятьчелек, эчкечелек, фахишәлек, ришвәтчелек, бигрәк тә зур түрә-чиновниклар арасында «гөрләп чәчәк ата». Алар үзләренең нинди куркыныч юлга басуларын тик ХХ гасырның 90 нчы елларында гына аңлый башлаган булып кыланалар. Әмма илнең бу юнәлештә дә алга китүе әлегә әллә ни сизелми!..
*Ә д ә б и я т: Жрец* // РТС: 4 томда: 1 т.— Казан, 1955.— 285 б.; Рухани // ТТАС: 3 томда: 2 т.— Казан, 1979.— 601 б.; *Мухаметшин Р. М., Набиева Р. А.* Духовенство мусульманское // Ислам на Европейском Востоке. Энциклопедический словарь.— Казань, 2004.— С. 92—94; Мөселман руханилары // Ислам. Белешмә-сүзлек.— Казан,1993.— 115 б.
**РУХАНИ II**, барлык дөньякүләм таралган диннәрдәге кебек, исламга һәм Коръәнгә чын күңелдән ышанып, шәригать таләпләренә тулысынча буйсынган мөселман кешесе күңелендә Р.лар бик зур урын тоталар. Һәм бу вазгыять бик борынгыдан килә булса кирәк. Һәрхәлдә, 922 елда Идел-Чулман Болгарында булган гарәп сәяхәтче-галиме Ибне Фадлан Бөек Болгарда
***297***
**Р**
азан әйтү, аның кагыйдәләре, намаз уку, ил башында торган патшаның Гарәп хәлифәсен үзенең укытучы-остазы сыйфатында кабул итүе, ил-биләүченең Р.ларга бик яхшы мөнәсәбәттә булуы турында тәфсилләп һәм горурланып сөйли. Идел буе Болгар дәүләтендә дә, ислам дине дәүләт дине буларак кабул ителгән Алтын Урдада да (1342—1502), Казан ханлыгында да (1438—1552) Р.ларның абруе югары була. Мөселман татарларда, башка байтак мөселман илләрендәге кебек үк, иң югары дәрәҗәле Р.ларның берсе *сәед* дип аталган. *Сеид, сайид, сәйед* атамалары гарәп теленнән татарчага *юлбашчы, башлык, әфәнде* дип тәрҗемә ителә. Махсус сүзлек *сәед (сәйид)* сүзенең түбәндәге мәгънәләрен билгеләп үтә: 1) Патша, хөкемдар; 2) Ия. Зур нәселле. Аксөяк; 3) Мөхәммәд пәйгамбәр нәселеннән булган кеше. Тагын да конкретлаштырсак: һәрбер сәеднең шәҗәрәсе Мөхәммәд пәйгамбәрнең оныгы әл-Хөсәеннән башлана. Иран, Урта Азия һәм Алтын Урда дәү ләт-ләрендә сәедләр өстен катлау вәкилләреннән торган сословие булып саналалар. Шул сәедләрнең иң зур абруйга ия булганы Р.ларның башлыгы, җитәкчесе була. Сәедләр Алтын Урда һәм Казан ханлыгы тарихында, аларның халыкара сәясәтендә аеруча зур роль уйныйлар. Кызганычка каршы, татар халкы һәм татар дәүләтләре тарихында мөселман Р.ларының урыны фәнни яктан бөтенләй өйрәнелмәгән диярлек. Шуңа карамастан Казан ханлыгы чорында ил-халык тормышында зур урын тоткан кайбер сәедләрнең исемнәре билгеле: XV йөздә — Тәвәккәл һәм Касыйм; XVI гасырда — Бораш, Боерган, Мансур, Кол-Мөхәммәд [шагыйрь Кол Мөхәммәд (1775—1845) белән бутамаска!], Мансур сәеднең улы Кол Шәриф. Казан ханлыгындагы сәедләр турындагы соңгы мәгълүмат 1554 елга карый. Р.ларның башка төркемнәре хакында, без файдалана алган чыганаклар буенча, бүтән мәгълүмат юк!
***298***
Әмма бернәрсә шик уятмый: татар хал кы мөселман Р.ларына еллар, гасырлар дәвамында тирән ихтирам белән караган. Бу хакта аерым бәетләр һәм мөнәҗәтләр нигезендә дә фикер йөртергә мөмкин. Мәсәлән, «Иртә дөнья куйган хәзрәт бәете»ндә: «И әҗәл кани, кылычың кылычы, Бастым каршыңа, и, бик куркыныч. Чакырсаң барам, бармый юк чарам, Ятим калалар ике яшь балам». Хәзрәтнең нишләп шулай иртә дөнья куюы турында бәеттә бернинди мәгълүмат юк. Күрәсең, барысы да фаҗигале язмыш белән бәйледер. Бәеткә жанрга хас традицион мотивлар да килеп керә: «Җилләр искәндә шаулыйдыр камыш, Гомергә бетмәс җанда бу сагыш». Тагын бер мисал рәвешендә «Зират янында» бәетенең соңгы дүрт юлын китерергә мөмкин: «Күңел уйлап куя тагын шунда Үлгәч кемнең җәфа күрәсен. Таштай күңелем шунда нечкәрде дә Укыдым мин Ясин сүрәсен». Әмма мондый мисаллар күп түгел. Чөнки Совет чорында, Р.ларга каршы су гышчан атеистик көрәш башлангач, аларга да, табигый, кискен кире мөнәсәбәт урнаша. Дөрес, Р.ларга кире мөнәсәбәт татар әдә биятында күпкә иртә күзәтелә. Әлеге хәрәкәттә иң зур урынны Г. Тукай иҗаты алып тора булса кирәк. Мәсәлән, 1906 елда кискен сатирик рухта язы лып, баштан ахырга хәтле тирән сарказм белән сугарылган «Японияне мөселман итәчәк галимнәр кайда?» шигыренең хәзерге әдәби телгә тәр җемәсендә: «Сез, чалмалылар, безне моңарчы йокыда тоттыгыз; Уку уры нына вакытыбызны бушка әрәм ит тегез... Халыкка намаз саттыгыз. Мәчетләрне базар ясап, чын-чын сәүдәгәр булдыгыз, Ахирәтне дөньяга сатып». Шул ук елда язылган «Пыяла баш» шигырендә сатира тагын да көчлерәк: «Ачык яздык миен — мисле пыяла, әдәп әһле карарга да ояла. Бөтенләй мөртәсәм фикре миендә: Ялангач кыз, бәлеш, тәңкә, тиен дә» (*мөртәсәм* — рәсемләнгән). Г. Тукай кадими Р.ларны үзе генә фаш итү белән
чикләнми, ә бәлки газета-журналлар-ның да шул юнәлештәге эшләрен хуплап тора. «Уклар» (1906) дип аталган һәм шул ук исемдәге журналга багышланган шигырендә ул болай дип яза: «Бик үткен журнал тарала: Исме ничек? «Уклар»мы? Иске-москы муллаларны һич кызганмый чук мар-лый». Һәм, ниһаять, 1912 елда язылган сатирик шигыре «Казан мулласы һәм булачак депутат»тан берничә юл китереп үтик: «Райта, райта, райта, райта, райтарам! Шул көйгә бассаң, указың кайтарам.— Яхшы. Рәхмәт, мин басам. Сүзсез басам; Яхшы хәтта шат лыгымнан очмасам». Томны басмага әзерләгән Р. Гай нанов әлеге шигырь турында: «Бу сатирик шигырь Казан байлары һәм муллалары тарафыннан Дүртенче дәүләт думасына депутатлыкка күр сәтелгән буржуа интеллигентның, юрист һәм журналист Шәехгаттар Има-наевның (1875 — ?) актык минутта сай ланмый калуы уңае белән язылган», — дип яза. Шулай итеп, Г. Тукай мөселман Р.ларына, һичшиксез, кире мөнәсәбәттә булган һәм аларның ислам дине таләпләре кысаларына сыймаган гамәлләренә, кыланышларына байтак сатирик ши гырьләрен багышлаган. Шул нигездә генә Тукай ислам динен инкяр иткән дип уйлау зур хата булыр иде. «…Тукай шигъриятен ислам мифологиясеннән «тыш»та күз алдына китереп булмый. Тукай — ислам диненә, Аллаһы Тәгаләгә чын күңелдән ышанып яшәгән һәм иҗат иткән шагыйрь. Ислам тәгъ лиматының төп канун нарыннан Аллаһы Тәгаләнең бар лыгына һәм берлегенә ышану, ислам йо лаларын, һичшиксез, үтәү, биш вакыт намаз, хәлеңнән килгән кадәр садака бирү, хаҗга бару кебек изге эшләр Тукай шигъриятендә һәрвакыт зур ихтирам вә тирән ышану белән телгә алына». Р.ларга һәм исламга мөнәсәбәт мәсьәләсендә Г. Тукай иҗатына карата әйтелгән фикерләр, нигездә, ХХ йөз башында яшәгән һәм иҗат иткән башка татар язучыларына
**Р**
да кагыла. Әлеге тенденция, 30—50 нче елларда да, ХХ—XXI гасырлар чигендә дә дәвам итеп, соңгы елларда тагын да көчәеп китә. ХХ йөз башы язучысы Ф. Кәрими иҗатын өйрәнгән М. В. Гайнетдинов «Кайнана» повестена анализ ясаганнан соң болай ди: «Ялган авторитетларны (ишан, мөдәррис, мулла, хәлфә) шулай көлкегә калдыру да — Ф. Кәрими стиленә хас нәрсә». Һәм, чыннан да, «Нуретдин хәлфә» (1900) хикәясендә, мәсәлән, муллаларны «ничек тәр бияләү»гә карата Гай-нет диновның түбәндәге сүзләре китерелә: «Муллаларны үдәнүгә чакырып аша тырга кирәк түгел; муллаларның бер көндә бишәр-алтышар йиргә кереп ашаулары — һәм шә ригатькә, һәм гакылга хилаф. Алар, шулай йорт беренә ашка йөреп, һичбер төрле эш эшли алмаенча калалар: китап карый алмыйлар; шәкерт вакытларында укыганнарын да онытып бетерәләр; ялкаулыкка үрәнәләр: гайбәт сүләп, гөнаһлы булып бетәләр; мәҗлесләрдә халыкның дөнья вә Ахирәт файдасы өчен бер сүз сөйли белмиләр». Шуңа якын фикерләр Ф. Кәриминең башка кайбер әсәрләрендә дә уздырыла. Г. Ис хакый әсәрләрендә дә Р.ларга, нигездә, кискен кире мөнәсәбәт сизелә. Һәм бу мәсьәлә аның байтак әсәрләрендә ча гылыш таба. Әйтик, «Ике йөз елдан соң инкыйраз» (1903) повестенда Ф. Кә римидән китерелгән сүзләр хатын-кызларга мөнәсәбәттә кабатлана кебек: «Җәгъфәр әфәнде мулла хатыннарында көнендә унар мәртәбә берәр чиләкле самавырдан чәй эчкән хатыннар бик күп булуын сөйләп, хәтта шундый ашап-эчүдән бушамый торган кешеләр тасвир кылынган егерменче гасыр мөхәрриренең әсәрләреннән булган бер романның да исемен әйтте». Шулай да Г. Исхакыйның Р.ларга иң кискен бәяләмәсе аның «бер шәкертнең ха тирәләре» итеп язылган «Тормышмы бу?» (1908) повестенда әлеге шәкерт исеменнән әйттерелә: «Мин — иске мулла фикере берлә яңа фикерләр, яңа гый-
***299***
**Р**
лемнәрдән катыштырып начар иттереп ясалган мулла азгыны!» Р.ларга, бигрәк тә халыкның тормыш-көнкүрешенә көн саен диярлек катнашып торган мул лаларга, тирән нәфрәт Ф. Бурнаш-ның «Камали карт» (1925) комедиясендә, шул картның хәзрәткә әйткән сүзләрендә яңгырый: «*Камали.* Бул-маса, ни кахыңны башыңа капла. Эт белән мулланы эзләп алмыйлар аны. Үзләре иснәнеп йөриләр... Никахың-мазарың белән җәһәннәмгә кадал. Барам да егерме тиенгә яңартып кайтам». Р.ларга мөмкин кадәр киң һәм тулы бәяләмә Н. Исәнбәт дра ма тур-гиясендә бирелә. Мәсәлән, «Мир кәй белән Айсылу» (1935) трагедиясендә бер дә юкка гөнаһсыз яшьләрне җәзага тарткан Р.га карата тирән нәфрәт сүзләре генә әйтеп була. Шулай ук «Хуҗа Насретдин» (1939) комедиясендә дә баш каһарман әсәрнең буеннан-буена Р.ларны мыскыллау белән мәшгуль. Драматургның «Портфель» (1929) ко-
медия-сатирасында революция нәтиҗәсендә барлыкка килгән *кызыл муллалар* сөйләнә. Шунда ук «төшкән мулла» Миргаян кызы Дригамбәр болай ди: «Минем әтием, хотя бывший мулла, но тоже революционер». Йомгак ясап әйткәндә, татар дөньясында, бигрәк тә зыялылар арасында, Р.ларга мөнәсәбәт бик тә каршылыклы. Шулай да гади халык Р.ларга, нигездә, тирән ихтирам белән караган.
*Ә д ә б и я т: Тукай Г.* Әсәрләр: 5 томда: 1 т.— Казан, 1985.— 87, 107, 119 б.; 2 т.— 214 б.; *Урманче Ф.* Тукай шигъриятенең дини һәм милли мифологик нигезләре // Тукай һәм ХХ гасыр мәдәнияте.— Казан, 1997.— 48 б.; *Кәрими Ф.* Морза кызы Фатыйма.— Казан, 1996.— 25, 75 б.; *Исхакый Г.* Әсәрләр: 15 томда: 1 т.— Казан, 1998.— 251 б.; 2 т.— Казан, 1999.— 89 б.; *Бурнаш Ф.* Сайланма әсәрләр: 2 томда: 1 т.— Казан, 1959.— 209 б.; *Исәнбәт Н.* Кырлай егете. Пьесалар.— Казан, 1980.— 45 б.; *Исәнбәт Н.* Әсәрләр: 4 томда: 2 т.— Казан, 1988.— 347— 413 б.; 3 т.— Казан, 1989.— 175—260 б.
**—**
***ъъ***
С
**САБАНТУЙ**, татар халкының язгы эшләр беткәч уздырыла торган катлаулы һәм күңелле традицион милли бәйрәме. Авыл (ә кайвакыт төрле авыллар) халкын барысын бергә җыя торган музыкаль-драматик тамаша. Авылдан башланган бу бәйрәм хәзер шәһәрләрдә дә тантаналы шартларда уздырыла. Татар халкының барлык этник төркемнәрендә таралган бәйрәм булса да, С.лар төрле җирдә төрлечә оештырыла. Татар халык йолаларын өйрәнүче этнограф Р. Уразманова аларны берничә вариантка бүлеп тикшерә. Шуларның иң катлаулы беренче варианты Мамадыш, Кукмара, Саба, Арча, Татарстанның көнчыгыш һәм көньяк-көнчыгыш районнарында уздырыла торганы берничә көн дә вам иткән. Бу төр С.ларның төп үзенчәлекләре түбәндәгеләрдән гыйбарәт: кар киткәч тә, авылның ак сакаллары, бергә җыелып, С.ны уз дыру көнен билгелиләр. Шул көнне балалар, өй саен кереп көрпә, сөт, май, йомырка җыялар. Берәр тәҗрибәле хатын су буенда яки үз өендә, әлеге ризыклардан *Зәрә боткасы* (*Карга боткасы*) пешереп, балаларны сыйлый. Икенче көнне иртүк балалар, шулай ук өй саен йөреп, буялган йомырка җыялар. Шул ук көнне төштән соң атка атланган егетләр йомырка җыярга — *сөрән сугарга* чыгалар. Кайвакыт бу эштә олырак яшьтәгеләр дә катнаша. Сөрү көннәре якынлашкач, яшь егетләр авыл буйлап бүләккә төрле әйберләр җыярга керешәләр. Авыл хуҗабикәләре аларга алдан әзерләп куелган оек,
оек баш, йомырка, кулъяулыклар һ.б. бирәләр. Икенче көнне төрле ярышлар уздырыла. Халык махсус мәйданга җыела. Ярышлар ат чабышыннан башлана. Дәвамы милли көрәш, йөгереп узышу яки кызыклы, маҗаралы ярыш -лар да булырга мөмкин. Авыл хал кыннан җыелган бүләкләр төрле ярыш ларда җиңеп чыгучыларга бирелә. Шул ук көнне кич белән яшьләрнең күңел ачу бәйрәме була. Анда җыр, көй, музыка, төрле уеннар, әйлән-бәйләннәр, гомумән күңел ачу, төп урынны алып тора. Шул рәвешчә, С.ның иң катлаулы беренче варианты, Р. Уразманова язуынча, тү бәндәге этаплардан тора:
1. Балалар тарафыннан җыелган ризыклардан аларга ботка пешерү (Зәрә боткасы);
2. Балаларның буялган йомырка җыюы;
3. Атка атланган егетләрнең йомырка җыюы һәм су буенда яисә урманда сыйлануы;
4. Төрле, үзенчәлекле киемнәргә киенгән ирләр тарафыннан йомырка җыю;
5. С.га бүләкләр җыю;
6. Мәйдандагы ярышлар;
7. Яшьләрнең кичке күңел ачу ча рала ры. С.ның Балтач һәм Арча районнарында уздырыла торган икенче варианты гадирәк. Ул түбәндәге этаплардан тора:
1. Мәйдан бәйрәменә бер 10 көн чамасы вакыт калгач, егетләр ат чабышы уз ды-ралар. Бу чабыш «ат аягын кыз дыру» дип атала;
2. Балаларның буялган йомыркалар җыюы;
***301***
**С**
3. С.да җиңүчеләр өчен бүләкләр җыю;
4. Мәйдан;
5. Яшьләрнең кичке күңел ачулары. С.ның өченче варианты тагын да гадирәк. Ә менә дүртенче вариант борынгылыкны яхшырак саклаган булса кирәк. Иртәгә С. дигән көнне авыл картлары, үзләре белән тавык йомыркалары алып, зиратка баралар. Анда намаз укыйлар, дога кылалар. Җыелган йомыркаларны муллага бирәләр. Авыл хатыннары шул ук көнне күрше хатыннарны кунакка чакырып сыйлыйлар. С.ның Яшел Үзән һәм Биектау районнарында уздырыла торган бу дүртенче вариантында төрле тантаналар булмаса да, аның традицион этаплары (кайбер үзгәрешләр белән) саклана:
1. Олы яшьтәге ирләрнең зиратка баруы;
2. Ике-өч ир тарафыннан С. бүләкләре җыю;
3. С.га җыелган балаларга буялган йомырка өләшү;
4. Мәйдан;
5. Яшьләрнең сыйлануы;
6. Яшьләрнең кичке күңел ачулары. Бу үзенчәлекләрдән тыш, һәрбер С.ның үзенә генә хас күренешләре, ярышлары, күңел ачуның шул тирә-як өчен характерлы төрләре булган. Әлбәттә, ХХ гасырда, бигрәк тә безнең көннәрдә, С. акрынлап үзенең борынгы төсмерләрен югалта бара. С. да хәзер билгеле бер рәсми кысалар нигезендә генә уздырыла. Дөрес, хәзерге С.ларда да тантана, җыр, көй, музыка көчлерәк яңгырый, шапырыну, мактану, шау-шу да җитәрлек. Әмма хәзер алар, барысы да диярлек оешкан төстә, бертөрле» уздырыла: башта бихисап махсус комиссияләр төзелә; алар, сансыз акча түгеп, кирәкле-кирәксез утырышлар уздыралар; элек С. вакытын табигать законнары һәм язгы эшләрдә бай тәҗрибә туплаган авыл халкы, нигездә, авыл халкы арасында абруйлы аксакаллар билгеләгән бул-
***302***
са, хәзер аны югарыдагы түрәләр бил гели; башта С. авылларда, аннан соң район үзәкләрендә, иң соңыннан башкалада уздырыла. Шул рәвешчә, авыл халкының кайчандыр гүзәл һәм ифрат бай эчтәлекле йола бәйрәме, үзенең традицион һәм тирән мәгънәгә ия сыйфатларын югалтып, чираттагы шау-шулы тантанага әверелә. Борынгы җанлы йола бәйрәменең җаны суырып алынды. Гасырлар буе гади авыл хал кы тарафыннан гаять уңышлы оештырылып килгән милли йола бәй рәме тулысынча рәсми төс алгач, кай чандыр С.ның төп оештыручысы булган авыл халкы гадәти һәм пассив тамашачы хәлендә калды.
*Әдәбият: Уразманова Р.* Татар халкының йолалары һәм бәйрәмнәре.— Казан, 1992; *Урманче Ф.* Татар халык иҗаты. Дәреслек.— Казан, 2005.— 70—71 б.; Сабантуй. (Методик ярдәмлек).— Казан, 2004; *Уразманова Р.* Современные обряды татарского народа.— Казань, 1984.— С. 52—67; *Баязитова Ф.* Татар халкының бәйрәм һәм көнкүреш йолалары.— Казан, 1995.— 7—82 б.; *Уразманова Р.* Обряды и праздники татар Поволжья и Урала (годовой цикл XIX — нач. ХХ вв.).— Казань, 2001.— С. 44—54.
**САБЫРЛЫК**, ислам тәгълиматының нигез таләпләреннән берсенә әверелгән һәм Коръән сүрәләрендә киң чагылыш тапкан фәлсәфи, иҗтимагый һәм рухи-әхлакый категорияләрнең берсе. Адәм баласы үз гомерендә нинди генә авырлыкларга, хәтта фаҗигаләргә дучар булса да сабыр итәргә тиеш. Бу — исламның һәм Коръәннең төп принципларыннан берсе. Шуңа күрә С. фәлсәфәсе бу Изге китапның буеннан-буена уза. «Бәкара (Сыер) сүрәсе»ндә үк исламда С. мәсьәләсенә киң аңлатма бирелә: «Сабырлык белән намаз укып, Аллаһтан ярдәм сорагыз. Шик юк ки, бу эш күңелләрендә Аллаһка мәхәббәт тәрбия иткәннәр өчен кыен булмас. Башкалар өчен (*сабыр итү, намаз уку, ураза тоту, хаҗга бару, зәкят бирү*) бик тә кыен эштер. Алар
(*түзем-сабыр кешеләр, намаз укучылар*) — Раббы белән кавышачакларына нык инанган кешеләр» (2:45—46). Бу сүзләр бернинди шик уятмый. Чөнки чын мәгънәсендә мөселман булып, исламның барлык шартларын, таләпләрен һич икеләнмичә үтәп бару өчен, адәм баласыннан тырышлык, кыюлык һәм, әлбәттә, С. таләп ителә. Әйтелгәннәрне шул ук сүрәнең тагын бер аяте белән дәлилләп була: «И иман китергән адәмнәр, сабыр-түзем булып, намаз укып, Аллаһтан ярдәм сорагыз. Хактыр ки, Аллаһ (*түзем*) сабыр кешеләр белән бергә» (2:153). Коръән аятьләреннән күренгәнчә, Аллаһ үзенең рәсүле Мөхәммәдкә һәрвакыт ярдәмгә килеп тора. Бу хакта да Коръәндә, «Тәүбә (Тәүбә) сүрәсе»ндә шактый киң мәгълүмат бирелә: «Сез аңа (*Рәсүлуллага*) ярдәм итмәсәгез дә, аңа Аллаһ ярдәм иткән иде бит инде. Мөшрикләр аны (*Мәккәдән*) куып чыгардылар, куылганнар икәү иде, берсе ул (*Рәсүлулла*) иде. Менә алар мәгарәгә кереп качтылар. Ул юлдашына: «Кайгырма, Аллаһ безнең белән», — диде. Аллаһ аңа Үзе тарафыннан С. һәм күзгә күренмәс гаскәр иңдерде, кяферләрнең сүзләрен юкка чыгарды, Аллаһның сүзе исә бөектер. Аллаһ өстендер вә ул хикмәт ияседер» (9:40). Коръән тәгълиматының тагын бер мөһим таләбе адәм баласы ниндидер авырлыклар килеп, фаҗига янаганда гына түгел, ә бәлки тыныч, гадәти, бәхетле тормышында да һәрвакыт С.ын сакларга тиеш. Бик тә катлаулы һәм үзенчәлекле әлеге таләп турында «Һуд (Һуд) сүрәсе»ндә дә бәян ителә: «Кешегә рәхим-рәхмәтләр биреп тә соңыннан ул рәхим-рәхмәтләребезне аннан алсак, багыгыз, ул кеше тәмам өметсезлеккә төшә һәм шөкерсез була. Башына төшкән бәладән соң аңа нигъмәтләр бирсәк, әлбәттә, ул: «Яманлыклар миннән китте»,— дияр. Ул чакта адәм (*мөшкел хәлен онытып*) куаныр һәм борынын йөз чөяр. Авырлыкларга чыдап, сабыр итеп, игелек кылганнар
**С**
алай түгел. Алар өчен ярлыкау һәм әҗерләр булыр» (11:9—11). Күренүенчә, ислам тәгълиматында һәм Коръәндә С. категориясе зур урын алып тора һәм төрле яклап яктыртыла. С. татар халкының гүзәл бер сыйфатына әверелә һәм милли фольклорда да, аның төрле жанрларында мөһим урын яулап ала. Әйтик, мәкальләрдә: «Сабыр иткән — морадына җиткән»; «Сабыр — солтан, сабырсыз — шайтан»; «Сабыр куанычка илтер, ашыгу көенечкә илтер»; «Сабырсызның эше тамырсыз». Кыска җырлар-дүртьюллыклар-да: «Хәсрәттин адәм үләр иде, Ходай С.ын салмаса»; «Яшь башыма хәсрәт авыр, Ходай бирсен С.». Лирик озын җыр «Гүзәлем»дә: «Вакыт җитми кавышып булмый, Сабыр итик, гүзәлем»; «Матур кызлар бер караса» җырында: «Матур кызлар бер караса, Сабыр егет ләр дә азадыр». Бәетләр белән мө нә җәтләрдә дә шул ук кискен мәсьәлә — Аллаһы Тәгаләнең С. бирүе яки бирмәве проблемасы куела. «Рус-төрек сугышы бәете»ндә: «Биек тауга менәр идем, менәр җире тамырлык; Бу җәфага төштек инде, бирсен Ходай С.». Шул ук фикер «Туган ил исемнән китмәс» мөнәҗәтендә дә кабатлана: «Мөнәҗәтем бәнем бетмәс, кәгазь илә каләм җитмәс; Туган ил исемнән китмәс, С. бирсен газиз Алла». «Синең аһларыңда янам»да: «Бу хәсрәтләр бетәсе юк, С. бирсен Үзе Алла...» Халык иҗаты белән язма әдәбиятның «урталыгында» иҗат ителгән «Бабахан дастаны»нда шул ук С.ның икенче бер яссылыгына игътибар ителә: «Әгәр сән гашаик ирсәң Сабыр итәрсән, Сабыр берлә морадыңа йитәрсән». Мөхәмәдьярның «Нуры содур (Күңелләр нуры)» поэмасының «Алтынчы баб»ының исеме түбәндәгечә атала: «С., сабыр булу турында аңлатма...» Һәм шунда әлеге *С.*— *сабыр* сүзләре егерме бер мәртәбә кабатлана: «Сабыр булган кешене Хак сөярдер». Шуны да искәртеп үтәргә кирәк: Аллаһы Тә галәнең гүзәл исемнәренең берсе «әс-Сабу»; ягъни Хак Тәгалә адәм
***303***
**С**
баласына С., түземлелек, чыдамлык үрнәген көн дә Үзе күрсәтеп тора. Г. Утыз Имәни әл-Болгариның (1754— 1834) «Читтә йөрүче язмасы (хикәяте)» поэмасының «С. турындагы дүртенче бүлек» дип аталган бүлеге бар: «Сабыр итү кирәк бәладәге кешегә, Риза булу кирәк Алланың биргәненә. Башыңа мәшәкать килсә, күтәр аны, түз-чыда, беркемгә дә итмә фаш». Ягъни адәм баласына ниндидер авырлыктан, хәтта берәр бәла-казадан да зарланып йөрү килешми. Һәм бу таләп берничә җитди аргумент белән дәлилләнә:
1. Кешенең тормышы нинди генә булса да, ул нинди авырлыклар күрсә дә, аларның барысы да язмыштан килә: ни генә әйтсәң дә, әйтеп бетергесез оптимист булсаң да, синең язмышың алдан билгеләп куелган. Һәм аны берничек тә үзгәртеп булмый. Ислам тәгълиматында әнә шундый фикер уздырыла;
2. С.,— барыннан да элек, кешенең үзенә генә хас сыйфат; ул һәркемне үзенчә бизәп тора;
3. С.ыңны югалтып, үзеңнең проб-ле маларың, авырлыкларың, ахыр чиктә берәр фаҗигаң турында кем эләкте шуңа сөйләп йөрү безнең кырыс заман да беркемне дә борчымый, хәтта кызыксындырмый да!;
4. Үз проблемаларың турында кирәксә-кирәкмәсә сөйләнеп йөреп, С.ыңны җую ул, барыннан да элек, үзеңә җәрәхәт салу, кайгыңны яңарту, үз-үзеңне «эч тән кимерү» булып, үзеңә генә зыян са ла — аның башка бернинди ва зифасы юк;
5. С. яки сабырсызлык — әхлакый-этик категорияләр.
Аларның мифологиягә нинди мөнәсәбәте бар соң? Бу сорауга җавап бирү өчен, түбәндәгеләрне истә тоту сорала:
1. С.— барлык дөньякүләм таралган диннәрнең һәм Изге китапларның төп таләпләреннән берсе. Ә инде шул ук диннәрнең мифология белән нисбәтле булуын дәлилләп торуның кирәге калмады бугай;
2. С. адәм баласына көн дә гомере буе кирәк. Димәк, С. гади тормышның га-
***304***
дәти күренеше түгел! Ул кешедән көчкуәт, ныклык, зур энергия таләп итә. Шулай булгач, нинди генә шартларда үзен үзе, үзенең кешелеген, С.ын саклап кала алган кеше билгеле бер мифологик сыйфатларга ия булып чыга. Мәсьәләнең югарыда кат-кат искәртелгән яссылыгына игъ тибар итсәк, адәм баласы С.ны үзен нән генә түгел, ешрак Аллаһы Тә галәдән — Ходайдан —Тәңредән сорый. Сөйләнгәннәрдән принципиаль әһә мияткә ия булган нәтиҗә чыга: С.— адәм баласының үзеннән, аның ихтыярыннан өстен торган әхлакый-этик һәм фәлсәфи-мифологик категория. Бәлки, шуңа күрә ул хәзерге җәмгыятьтә адәм балалары арасында сирәк очрый. Илдә, халыкта көн саен кабатланып торган тәртипсезлек, бозыклык һәм һәртөрле фаҗигаләрнең күбесе, барыннан да элек, С.ны югалту белән бәйле!
*Әдәбият*: Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 10, 24, 155 б.; ТХИ: Мәкальләр һәм әйтемнәр / Төз. Х. Мәхмүтов.— Казан, 1987.— 339 б.; ТХИ: Кыска җырлар (дүртьюллыклар) / Төз. И. Надиров.— Казан, 1976.— 44, 46 б.; ТХИ: Тарихи һәм лирик җырлар /Төз. И. Надиров.— Казан, 1988.— 221, 357 б.; ТХИ: Бәетләр /Төз. Ф. Әхмәтова, И. Надиров, К. Җамалетдинова.— Казан, 1983.— 44, 262, 273 б.; Борынгы татар әдәбияты.— Казан, 1963.— 307 б.; *Мөхәммәдьяр.* Нуры содур.— Казан, 1997.— 268—270 б.; *Г. Утыз Имәни әл-Болгари.* Шигырьләр, поэмалар.— Казан, 1986.— 175 б.
**САВАП**, барыннан да элек, ислам тәгълиматы белән турыдан-туры бәйләнгән дини-мифологик категория; яхшы эшләр, гамәлләр, фикерләр, теләкләр, уңай адымнар белән генә бәйле. Күз белән күреп, кул белән тотып карап булмый торган әхлакый-этик төшенчә. Коръәннең берничә сүрәсендә аңа махсус аңлатма бирелә. «Бәкарә (Сыер) сүрәсе»ндә С. турында түбәндәгеләр әйтелә: «(*Ий Мөхәммәд*) аларны (*бәндәләрне*) һидаяткә ирештерү сиңа йөкләнми. Кемгә теләсә, Аллаһ
һидаятне шуңар бирә. Бирелгән хәер (*мал*) үз файдагызга булыр. Сез малларыгызны (*садәкагызны*)1 бары тик Аллаһ ризалыгын алыр өчен генә бирәсез. Аллаһ юлында сарыф малларыгыз (*садәкалар, зәкят, хәер*) өчен сез артыгы белән бүләкләнәчәксез. Сез (*савап мәсьәләсендә*) хаксызга рәнҗетелмәячәксез» (2:272). Беренче карашка, Ахирәт белән генә нисбәтле категория булып күренсә дә, С. барыннан да элек, Бу дөнья белән нисбәтле. Чөнки мохтаҗларга садака биргәндә, алучы гына түгел, аны бирүче дә билгеле бер канәгатьләнү хисе кичерә. Бик күпләр садака биргәндә, кемгәдер һәм ниндидер яхшылык эшләгәндә, ярдәм күрсәткәндә, Ахирәт, С. турында уйлап та тормый. Садака бирү яки башкача берәр яхшылык эшләү иң элек адәм баласының әхлакый-этик сыйфатлары белән бәйле. Ә инде чын мөселман өчен С. төшенчәсе, барыннан да элек, Аллаһы Тәгаләнең ризалыгы һәм, Бу дөньядан киткәннән соң, Җәннәткә керү яки керә алмау белән бәйле. С. һәм Кыямәт көне хакында Коръәннең «Әгъраф (Пәрдә) сүрәсе»ндә әйтелә: «Ул көнне үлчәү гадел булачак. Кемнең С. өлеше авыр тартса, шулар инде котылышка ирешкән булыр. Кемнең (*С*.*ы*) җиңел тартса, менә шулар инде аятьләребезгә каршы хаксызлык иткәннәренә күрә, үзләренә зыян эшләгән кешеләр булыр» (7:8—9). Мөселманнарда С. күз белән күреп, кул белән тотып карап була торган нәрсә түгел, дидек. Чынлыкта безнең бу сүзләр объектив дөреслеккә туры килеп бетми булса кирәк. Һәрхәлдә, Коръән тәгълиматы буенча, Кыямәт көнендә аны үлчәүгә салып, авырлыгын ачыклап була икән, димәк, ул билгеле бер авырлыкка ия булган материаль әйбер! Хәер, мәсьәләнең бу яссылыгын ачыклауны руханилар һәм фәрештәләр ихтыярына калдырыйк һәм шуны гына искәртеп үтик: кемдер һәм кемгәдер ниндидер
1 *Садака* сүзе төрле чыганакларда төрлечә языла: садәка, сәдака.
**С**
яхшылык кыла, ярдәм итә икән, аның нәтиҗәсе шунда ук күренә... С. хакында «Касас (Кыйссалар) сүрәсе»ндә дә әйтеп үтелә: «(*Дөньяны аңлаган*) белемле кешеләр әйтте: «Язык лар языклар булыр сезгә. Аллаһның С.ын туплау, иман китерү — игелек кылучылар өчен (*ул байлыклардан*) чиксез хәерле. Ләкин сабыр иткәннәр, (*Аллаһ юлында*) чыдам булганнардан башкасы (*сәгадәткә*) ирешмәс»,— диделәр» (28:80). Коръән аятьләреннән күренгәнчә, С.,— барыннан да элек, дини төшенчә. Аның асылы яхшылык кылу, игелеклелек, ярдәмчеллек кебек уңай сыйфатлар белән генә бәйле. С. төшенчәсенең кире, тискәре, негатив мәгънәләре юк. Мәсьәләгә катгый таләпләр яссылыгыннан якын килсәк, С.лы булып яшәү — хак мөселман өчен мәҗбүри шарт! Күрәсең, әнә шуның белән бәйле рәвештә С. мәсьәләсе язма әдәбият әсәрләрендә дә билгеле бер урын ала. Дөрес, кайвакыт *С.* сүзе сатирик әсәрләрдә дә очрый. Г. Тукайның «Осуле кадимче» (1908) шигырендә түбәндәге юллар бар: «Күңелләр калды саф ширк вә залялдән: Минутта кот вә пот динлелек арта. Без оҗмах кошлары булдык бу җирдә, Бөтен бүлмә тулып китте С.ка» (*ширк вә залялдән* — бозык уйлардан). Ислам тәгълиматының иң изге төшенчәләреннән берсе булган *С.* сүзе хакында шагыйрь үзенең «Кәҗә тугърысында» (1910) шигырендә болай дип яза: «Игътибар юк ул Кәҗәнең сакалына, Кыйнамыйча килмәс асла гакылына; Ул Кәҗәне кайда күрсәң, шунда кыйна,— Язык булмас, бәлки, С. булыр имди». Җөмләдән, «сөт кәҗәсе образы» ХХ гасыр башында активлашып киткән булса кирәк. Г. Тукайның әлеге шигыре басылып чыккан «Ялт-Йолт»та (1910 ел, 1 сан) әлеге мәсьәләдә кузгатылган: «Бездә (кәҗә) асраган кешеләр, бик начар нәселләрне генә асрап, һичбер төрле карамаганлык-тан, елына 10—25 чиләктән артык сөт ала алмыйлар. Хәтта җәй көнендә, «ул үзенә ашарга таба» дип, бер дә
***305***
**С**
ашатмыйлар да. Шуның өчен кәҗә һәртөрле караклыкларга бирелеп «нәфрәте гомумия»гә мөстәкихъ буладыр» (*«нәфрәте гомумия»гә мөстәкихъ буладыр* — бөтен кешенең нәфрәтен казануга лаек). Ә инде Зөлфәт үзенең югары, илаһи зур проблемаларга ба гышланган һәм чын мәгънәсендә па тетик тәүбә стилендә иҗат ителгән «Ходай сулышы» (1999) дип аталган шигырендә С. категориясенә бөтенләй башка яссылыктан якын килеп, аның изгелеген тирәнтен аңлап яза: «Туймас-төкәнмәс бу гыйшкым өчен Ни диярмен анда — азакта? Яратудан кылган гөнаһларым Саналмасмы икән С.ка?» Мәгълүм булганча, ихлас күңелдән ярату, мәхәббәт хисләре бер халыкта да һәм беркайчан да гөнаһ дип саналмаган. Моны шагыйрь Зөлфәт тә бик яхшы белә. Аны бер генә нәрсә борчый: кыю фикерле шагыйрь, чын талант иясе булган зат кирәгеннән артыгын әйтеп ташламадымы икән? «Уйнаклап кан, әйбәт җөмләләрне, яшьтән шигырь итеп мин шаштым — Болар миңа С. саналмас шул... Болар — минем бетмәс гөнаһым!» Шул рәвешчә, шагыйрь «С. алуга» бик борчылып якын килә. Күрүебезчә, мәсьәләсе ислам тәгълиматында да, безнең язма әдәбиятта да шактый яхшы яктыртылган.
*Ә д ә б и я т:* Савап // ТТАС: 3 томда: 2 т.— Казан, 1979.— 611 б.; *Тукай Г.* Осуле кадимче /Әсәрләр: 5 томда: 1 т.— Казан, 1985.— 241 б.; *Тукай Г.* Кәҗә тугрысында /Әсәрләр: 5 томда: 2 т.— Казан, 1985.— 95 б.; *Зөлфәт.* Йөрәгемне былбыл чакты.— Казан, 1999.— 16—17 б.
**САГЫШ**, әхлакый-этик категория. Адәм баласының психик хәле, кичерешләре белән бәйле. Кеше күңелендә, аның вазгыятендә билгеле бер вакытта һәм җитди хәл-вакыйгалар белән бәйле рәвештә генә барлыкка килә. Һәрвакыт кайгы-хәсрәт, тирән кичерешләр, фаҗига белән бәйләнгән. «Татар теленең аңлатмалы сүзлеге» аны түбәндәгечә аңлата: «С.— берәр нәрсәне яки кеше-
***306***
не нык сагынудан, юксынудан туган күңел төшенкелеге, моңаю, кайгы кебек хис». Борынгы, традицион халык җырларының күбесе С. белән сугарылган булсалар да, аларда нигәдер *С.* сүзе, гомумән, очрамый диярлек: күбрәк *кайгы, кайгы-хәсрәт, юксыну, сагыну* кебек «гадирәк» сүзләр кулланыла. Бәлки, бу күренеш *С.* сүзенең борынгылыгыннан, сөйләм телендә дә сирәк очравыннан, чын мәгънәсендә югары шигъри стиль элементы булуыннан киләдер. Шуның белән бәйле рәвештә ул, нигездә, мөнәҗәтләрдә очрый. «Бу С.ның бетәсе юк» мөнәҗәтендә ниндидер сәбәпләр нәтиҗәсендә бердәнбер баласыннан аерылып, ялгыз яшәргә мәҗбүр булган ана турында сөйләнә: «Әйа балам, йөрәк парәм, ике күземдәге карам, Йокыларымнан уянып, синең аһларыңда янам». Шушы уңайдан мөнәҗәтнең соңгы икеюллыгына С. сүзе дә килеп керә: «Язып сүзләр бетәсе юк, бу хәсрәтнең китәсе юк, Бу С.ның үтәсе юк, сабыр бирсен үзе Алла!» Шул ук мәсьәләгә, җөмләдән, безнең заманда иң актуаль проблемаларның берсе булган *ана* һәм *бала* темасына багышланган «Ничек С.ка түзәрмен?» мөнәҗәтендә дә түбәндәге сүзләр бар: «Күз алдымда һәрчак баламның йөзләре, Мәңге онытылмый әйткән-сөйләгәннәре. Шушы хәлдә ничек С.ка түзмәле? Хак Тәгалә үзе сабыр бирсен имди!» «Бу С.ның бетәсе юк» мөнәҗәтендә: «Язып сүзләр бетәсе юк, бу хәсрәтнең китәсе юк, бу С.ның үтәсе юк, сабыр бирсен үзе Алла!» Бер карасаң, нишләп соң *ана* һәм *бала* проблемасы соңгы еллар мөнәҗәтләрендә шулай активлашып китте?
1. Ана һәм бала, аларның бер-берсеннән гомерлеккә аерылуы һәм шуның нә-ти җәсе буларак гомерлек С. язма шигърияттә дә киң һәм тирән чагылыш таба;
2. С. проблемасының килеп чыгышы һәм безнең тыныч тормышта шулай киң һәм тирән тамыр җәюе җәмгыятьтәге һәм көндәлек тормыш-
тагы вазгыять белән аңлатыла: соңгы унъеллыкларда яшьләрнең күбесе (аеруча сәләтле, уңган, тырышлары) авылда калмыйлар, шәһәрләргә китәләр. Нәтиҗәдә туган йорт та, газиз ана да ялгыз кала. Профессиональ шагыйрьләр дә бу хакта дистәләрчә шигырьләр, җырлар иҗат иттеләр. Югарыда күзәтелгән мөнәҗәтләрдә сүз картлык көнендә берүзе калган ананың үз баласын өзелеп сагынып гомер итүе хакында гына бара. Әнә шуннан инде безнең хәзерге көндәлек вазгыятьтәге, шигърияттәге, халык иҗаты әсәрләрендәге (мөнәҗәтләрдәге) үзәк өзгеч С. мәсьәләсе берничек тә хәл итеп булмый торган гаять катлаулы мифологик проблемага әверелә. Һәм шул ук мәгълүматлардан күренгәнчә, безнең хәзерге җәмгыятьтә сабыйлыктан күптән чыккан балаларның туган йортны, авылны, ата-анасын сагынуы турында бер сүз юк!
*Ә д ә б и я т:* Сагыш // ТТАС: 3 томда: 2 т.— Казан, 1979.— 613 б.; *Хөснуллин К.* Мөнәҗәтләр һәм бәетләр.— Казан, 2001.— 309, 311 б.; *Урманче Ф.* Роберт Миңнуллин. Шигъри осталык серләре.— Казан, 2005.— 64 б.
**САДАКА**, *С.* сүзенең ничек язылуы әлегә кадәр ачыкланмаган: садака, сә дака, садәка... Сөйләм телендә еш кулланыла. Халык мәкальләрендә дә билгеле бер чагылыш таба: «С.сына күрә савабы, соравына күрә җавабы»; «Тәкбиргә тәкбир — С.». Соңгы мәкальгә Х. Мәхмүтов түбәндәгечә аңлатма бирә: «Кешенең мөгамәләсенә карата үзенә дә шундый мөгамәләдә булуны аңлата... Фольклор җыентыкларында шушы ук мәгънәдәге «Тәкәббергә тәкәббер — С.» дигән мәкаль дә очрый». Хак мөселманнар арасында, рухани тарафыннан махсус дога кылын гач яки намаз укылгач, С. бирү мәҗбүри гамәл санала. Махсус дини әдәбиятта әйтелгәнчә, «хәер-С. бирү — якыннарыңның хәлен уртаклашу, фәкыйрь кешегә ярдәм итү диндә хәлле
**С**
кешенең әхлакый бурычы итеп карала». Хәер-С. сорау һәрбер җәмгыятьтә булган һәм бар. Фәкыйрьләргә ярдәм итү ниятеннән, 1775 елда Россиядә махсус *җәмгыяте хәйрияләр* дә оештырыла. 1917 ел революциясеннән соң мондый оешмалар юкка чыгарыла. Тик шуңа карап кына хәер-С. сорау яки бирү юкка чыкмый. Чөнки һәрбер җәмгыятьтә, байлар булган кебек, хәерчеләр дә бар. Коръәндә С.ны кемгә, кайчан, нинди мал-нигъмәттән, ничек бирү мәсьәләләре төгәл яктыртылган. «Бәкара (Сыер) сүрәсе»ндә, мәсәлән, ураза аенда С. бирүнең хуплануы турында әйтелә: «(*Картлык зәгыйфьлегендәге кеше яки сәламәтләнеренә өмет калмаган чирле кеше ураза тотмас*) ураза тотарга көче җитмәгәннәр (*матди мөмкинлекләре булса*) бер фәкыйрьне бер көн туйдырырлык фидия бирергә тиеш. Шулар өстенә кеше үз ихтыяры белән хәер-С. бирсә, үзе өчен бик тә хәерле булыр» (2:184). Шул ук сүрәдә С.га нәрсә бирү мәсьәләсенә дә ачыклык кертелә: «Алар (мөэминнәр.— *Ф. У.*) С.га нәрсә бирергә кирәклеге турында сорарлар. Син әйт: «Яхшы малдан биреләсе өлеш анага, атага, кардәшләргә, ятимнәргә, ярлыларга, сәфәрдәгеләргә бирелгән кебек». Аллаһ исеменнән әйттерелгән аятьтә С.ны кемнәргә бирү мәсьәләсе дә ачыклана. С.ны ничек бирү мәсьәләсе дә Коръәндә яктыртыла: «Күз йомып (*чыраегызны сытып, җирәнеп кенә, теләр-теләмәс кенә*) алырдай затсыз малны бүләккә бирмәгез (*үзегезгә ошамаган, гамәлгә яраксыз мал хәергә бирелмәс*)» (2:267). Шушы ук фикерне «Гыймран (Мәрьямнең атасы) сүрәсе»ннән алынган түбәндәге сүзләр белән тулыландырырга мөмкин: «Сез сөекле нәрсәләрегезне (*мал-мөл кәт, С. зәкятларыгызны Аллаһ юлын да*) сарыф итмәсәгез, игелеккә ире шә алмассыз. Сез нәрсә сарыф ит кәнегез-итмәгәнегезне дә Аллаһ белеп тора» (3:92). С.ны кемгә бирү турындагы тагын да тәфсиллерәк сүзләр «Тәү бә (Тәүбә) сүрәсе»ндә китерелә:
***307***
**С**
«С.лар (*зәкятлар*) Аллаһтан бер фарыз буларак, бары тик юксылларга, мескеннәргә, (*зәкят эшләрен башкаручы*) йомышчыларга, күңелләре (*исламга*) ятканнарга, (*иреккә чыгу өчен җан аткан*) колларга, бурычка батканнарга, Аллаһ юлында көч сарыф итеп, җиһадта катнашканнарга, юлчыларга бирелергә тиеш. Аллаһ барысын да бик яхшы белеп торучы һәм хикмәтләр ияседер» (9:60). С. темасы халык иҗатында да, бигрәк тә әдәбиятта, киң чагылыш таба. Әйтик, кыска җырлар-дүртьюллыкларда: «С.-хәер күп үк бирдем, Сөйгән ярым үземә булсын дип». Шул ук сүз, сирәк кенә булса да, мөнәҗәтләрдә дә очрарга мөмкин. Мәсәлән, «Рәсүлулла пәйгамбәр ятимнәрне кызганган» мөнәҗәтендә: «Ятимнәрнең башын сыйпап, С. бирсә бер кемсә, Кыямәт көн Аллаһының дидарын күрер ул кемсә». Г. Исхакыйның «Сөннәтче бабай» (1912) хикәясендә: «Сөннәт С.сы алып, гадәттәге бер икмәкне янындагы малайга күтәртеп, ул күңел тынычлыгы берлән өйгә кайтып китә». Шул ук язучының «Остазбикә» (1914) повестенда: «Мәхәллә дә бөтен ихлас белән, муллалар мохтаҗлык күрмәсен дип, гошерне, фитырны, гүр С.сын, нәфел С.сын ташый гына бирәләр». Күрәсез, биредә С.ның аерым төрләре дә күрсәтеп үтелә. Шуларга кыска-ча аңлатма биреп китик: *фитыр С.сы* — ураза тәмамланганнан соң, ураза гае те вакытында бирелә торган С.; *гүр С.сы* — үлгән кешенең гөнаһларын йолдыру өчен, мәет өстендә әйтеп, аның өчесе узганчы бирелә торган аяклы мал; *нәфел С.сы* — өстәмә гыйбадәт (намаз) С.сы... Руханиларга, фәкыйрьләргә С. бирү безнең көннәрдә дә киң таралган. Шуның һәркемгә кагылганы — гүр, кабер С.сы. Бу эшнең кайчан һәм ничек башкарылуы турында Ф. Баязитова тәфсилләп яза... «Татар календаре», «Татар мөселман календаре», «Дини календарь» һ.б. «С.ның савабы», «Фи тыр С.сы», «С.га дога кылу» һ.б.
***308***
исем нәр белән дистәләрчә мәкаләләр дөнья күреп тора. Әлбәттә, киң катлау укучылар өчен басылып чыккан календарьлар чын мәгънәсендә фәнни чыганак була алмый. Мәсьәләгә әнә шул яктан якын килгәндә, фәнни чыганак буларак, беренче урында Коръән һәм хәдисләр торырга тиеш.
*Әдәбият:* Хәер-садака бирү // Ислам. Белешмә-сүзлек.— Казан, 1993.— 156 б.; Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 28, 33, 43 б.; *Проф. М. Җамал Софуоглу.* Дога китабы.— Әнкара, 1995; *Баязитова Ф.* Гомернең өч туе.— Казан, 1992.— 262—263 б.; *Исхакый Г.* Әсәрләр: 15 томда: 2 т.— Казан, 1999.— 166, 455 б.; *Хөснуллин К.* Мөнәҗәтләр һәм бәетләр.— Казан, 2001.— 34 б.; ТХИ: Мәкальләр һәм әйтемнәр /Төз. Х. Мәхмүтов.— Казан, 1987.— 471 б.
**САЕСКАН**, татар халкы күзаллауларында уңай бәяләнүдән шактый ерак торучы кош. Мәкальләрдә каршылыклы, шулай да, нигездә, кире бәя ала: «С., кеше йөрүен үртәп, үз йөрүен оныткан»; «С. тутый телен әләкләп сакау калган»; «Туры очкан С. төшеп урлап май эчкән». Билгеле булганча, С. сайрый алмый. Бу аның «төп кимчелеге» булса кирәк. С.ның «тавышы шыгырдап, шыгырдаган сыман өзек-өзек чыга». Татар һәм башкорт мифологиясендә С. кычкыруы ниндидер хәбәр дип кабул ителә. С.ның ничек кычкыруы шул хәбәрнең асылын чагылдыра дип уйлыйлар. «Һайыскан шикырыклаһа, кунак килә, тизәр. Кәр-тә кура тирәһенә килеп шикырыклый башлаһа: «Изгелеккә шикырыкла, изгелеккә! Изгелеккә шикырыклаһаң, аузыңа Һары май». Әгәр инде С. «буш-тан-бушка шикырыклаһа — яман һүз ишетүгә» диелә башкорт йола фольклоры әсәрләрендә. Башкорт халкының «Урал батыр» кобаерында С.ның тирән эчтәлекле монологы китерелә. Анда С. ифрат та акыллы хикмәт иясе, тра дицион аксакал рәвешендәрәк чыгыш ясый, төрле изге кош-кортларга,
ерткыч хайваннарга бәя бирә. Шул ук халыкның «Изеүкәй менән Моразым» тарихи кобаерында С.ның түбәндәге сүзләре китерелә: «Мин һайыскан кош булам, Убыр тигән ут булам, Шыкырлаһам кәртәңдә, Бейәңдән колон һалдырам. Сыуал япмай йөклаһаң, Алла тимәй каплаһаң, Өйеңә инһәм төнөңдә, Бер балаһыз калдырам». Бу очракта инде С. чикләнмәгән көч-куәт, куркыныч тылсым иясе булган явыз зат рухындарак чыгыш ясый. Шул рәвешчә, беренче карашка, бик гади кош булып күренгән С. катлаулы һәм каршылыклы мифологик зат булып чыга. С.ның чын асылын ачыклау тирән фәнни эзләнүләр алып баруны таләп итә.
*Әдәбият:* ТТАС: 3 томда: 2 т.— Казан, 1979.— 614 б.; БХИ: 1 т. Йола фольклоры / Төз. Ә. Сөләйманов, Р. Солтангәрәева.— Өфө, 1995.— 136—137 б.; БХИ: 3 т. Эпос / Төз. Ә. Сөләйманов.— Өфө, 1998.— 37— 39 б.; Изеүкәй менән Моразым. Тарихи кобаер.— Өфө, 1994.— 145 б.
**САИН**, бөек, билгеле, зур, ихтирамга лаек мәгънәсендә *титул* яки *шәхси исем* буларак кулланыла. В. В. Радлов тарафыннан бараба татарларыннан язып алынган «Алтаин Саин Сөмә» дастанында *алтайын* сүзе батырның яки әсәрнең Алтай тауларына бәйле булуын күрсәтеп торса, С. сүзе аның дәрәҗәсен, титулын билгели. Шул ук мәгънәләрдә байтак әһәмиятле язма чыганакларда телгә алына. Беренче мәр тәбә XVI йөздә билгесез тарихчы та рафыннан язылган «Казан тарихы»нда бәен ителгәнчә, Чулман елгасы буенда Брягов дигән бер борынгы шәһәр булган. Шул ил һәм шәһәр патшасы С. Болгарский башкала салу өчен җай лы урын эзли. Һәм ул бик матур, ур маннарга, болыннарга, суларга бай бер җир таба. Тик ул җирдә еланнар бик күп булып, мыжлап тора икән. Бер шаман әлеге урынны сихер көче белән еланнардан чистарта һәм С. Болгарский шунда башкала төзи. Шул ук легенда Петербург
**С**
Фәннәр академиясе мөхбир әгъзасы, тарихчы, географ һәм икътисадчы П. Рычковның (1712—1777) «Опыт казанской истории» китабында да кабатлана. Ул югарыда телгә алынган билгесез тарихчының мәгълүматларын да китерә: имеш, Батый ханнан соң (1207—1256) Урдада (Алтын Урдада.— *Ф. У*.) тәхеткә беренче булып С. исемле патша утыра. Һәм ул, хәзерге Казан шәһәре урынын еланнардан чистартып, башкаланы шунда сала. П. Рычков әлеге билгесез тарихчының бу сүзләренә шикләнеп карый. Чөнки Урдада Батыйга хәтле дә, аннан соң да С. исемле ханның булганы юк. Шуңа карамастан «Татар энциклопедия сүз леге»ндә, ни өчендер, *Батый хан (Ба ту хан, Саин хан)* дип бирелгән. Аерым чыганакларда чагылыш тапкан тагын бер шикле мәгълүмат бар: Казан ханлыгын, янәсе, *Саинов юрт* дип атаганнар. *С.* сүзе белән бәйле тагын да «кызыклырак» мәгълүматлар Венеция сәүдәгәре Марко Поло (XII йөзнең икенче яртысы) китабында китерелә: «Көнбатыш татарларының беренче патшасы С.; ул бик көчле, кодрәтле патша булган. Шул С. патша бик күп илләрне үзенә буйсындыра: Русияне, Команияне — Кыпчак илен, Аланияне, Лак, Менгиар (мадьяр), Кырымдагы готларны, Хәзәрияне...» Бу очракта татар-монгол яулары турында сүз бара кебек. Чөнки «башка татарлар»ның бу кадәр зур һәм күп илләрне беркайчан да яулап алганы юк... Әлеге мәгълүматлар төрле тарихи чыганакларда киң таралган, кат-кат басылып чыккан легендалардан алынган. Соңгы унъеллыкларда алып барылган археологик эзләнүләр һәм күп санлы башка ышанычлы чыганаклар әлеге легендаларның чын тарихтан, гомумән, реаль чынбарлыктан ерак торуын раслады. Ләкин ике аргументка игътибар итми мөмкин түгел. Әлеге легендалар буенча, Казан шәһәре монгол яулап алучылары тарафыннан салынган булып чыга. Чынлыкта исә бу — гомумән,
***309***
**С**
мөмкин булмаган эш. Чөнки Казан каласы монгол яуларына кадәр үк, аннан берничә гасыр элек салынган була. Димәк, бернинди С. Болгарский һәм аның Казан каласына нигез салуы турында сүз дә була алмый. Тик бер генә нәрсә шиксез: *С.* сүзе дәрәҗә һәм титул белдерә. Әнә шуны истә тотып, Алтын Урданың кайбер ханнары, мәсәлән шул ук Батый хан, үз исеменә *С.* сүзен дә өстәгәндер.
*Әдәбият: Иванов В. В., Ионенко И. М., Халиков А. Х.* О времени возникновения и названии г. Казани // Древняя Казань глазами современников и историков.— Казань, 1996.— С. 269—286; Казанская история.— М.; Л., 1954.— С. 47; Марко Поло о «западных татарах» // История «скифов» глазами современников.— Казань, 2002.— С. 138; Батый хан (Бату хан, Саин хан) // Татар энциклопедия сүзлеге.— Казан, 2002.— 86 б.
**САКАЛ**, ир-егетләрне хатын кызлардан аерып торган төп күрсәткеч. Коръәннең «Исра (Төнге йөрү) сүрәсе»ндә телгә алына: «Әйт: «Инансагыз да, инанма-сагыз да, ул (*Коръән*) — бер хакыйкать. Аннан алда гыйлем алганнар да, аны (*Коръәнне*) укыгач, шундук сакаллары өстенә йөзтүбән (*сәҗдәгә*) капландылар»,— диген. Һәм әйттеләр: «Аллаһ Тәгаләдә кимчелек юк! Әлхәмдүлилләһ, сөбхәналлаһ, Раббыбызның вәгъдәсе җиренә җиткезелде»,— дип, елый-елый йөзтүбән капландылар. Ул (Коръән) аларның иманын ныгыта» (17:107— 109). Ир-егетләргә генә хас сыйфат буларак, С. мөселманнарда шактый югары бәяләнгән. Коръәнне русчага тәрҗемә итүче В. Порохова, әле генә китерелгән аятькә игътибар итеп: «Раббыга хезмәт күрсәтүче диндар руханиларның һәммәсе дә: яһүдиләр дә, христианнар да, мөселманнар да С. йөртә»,— дип яза. Болгар-татар ир-егетләренең бу үзенчәлегенә 922 елда Бөек Болгарда булган Ибне Фадлан да игътибар иткән: «Халык арасында таралган догаларның берсе — «С. догасы»дыр.
***310***
Кагыйдә буларак, бәйрәм көннәрендә, аеруча Корбан бәйрәмендә, бәйрәм вәгазеннән соң кылына». Күренүенчә, С.га һәм С.лы кешеләргә кайчандыр билгеле бер ихтирам сакланган. Әмма ХХ гасыр башында һәм Совет чорында, бигрәк тә Г. Тукай һәм Н. Исәнбәт кебек әдипләр иҗатында, С.га һәм С. ияләренә кискен кире мөнәсәбәт урнаша башлый. Мәсәлән, Г. Тукайның «Хасият» (1910) шигырендә төрле милләтләрнең өстенлекләре турында сүз бара: немецлар — «кораллы»; яһүд -ләр — «гаять җитез һәм эшкә җайлы»; инглизләр — «бик иҗтиһатлы һәм дә маллы» дисәк, татар турында «ул С.лы» дип кенә әйтергә мөмкин, ди бөек шагыйрь. ХХ гасыр башында язылган әлеге сатирик шигырь үз чоры өчен заманча яңгырый, әлбәттә. Шул ук мәсьәләдә татар халык иҗаты һәм Г. Тукай традицияләрен, гадәттәгечә, Н. Исәнбәт уңышлы дә вам итә. «Хуҗа Насретдин» (1939) комедиясендә бер көнгә хөкемдар булган Хуҗа картларның, хәтта руханиларның да С.ларын кистермәкче була. Шушы уңайдан комедиядә Сачтараш белән сәүдәгәр Бикинең түбәндәге сүзләре китерелә: «*Сачтараш* (килеп керә). Әү, ханым! (Тегеләрне күргәч, куеныннан С. кайчысы чыгарып, аларга ымлап ача.) *Бики* (кулларын кире изи). Башымны кис, Насретдин хан, әмма ләкин С.ымны калдыр! Ирлек зиннәтем булган С.ымнан аерылып, хатыннар кыяфәтендә йөрер хәлем юк! Валлаһи, түзә алмыйм! (Йөрәксеп.) Коега ташланам!» Нәтиҗә ясап әйткәндә, ир-егетне хатын-кызлардан аерып торган төп сыйфат — ул аның С.ы: С.сыз ир ир-егет дип саналмый. Шул ук әдипнең «Җирән чичән белән Карачәчсылу» (1942) комедиясендә С.ның дәүләт эшләрен башкаруда да мөһим урын алып торуы искәртелә: олуг би «*Янгу-ра.* Әһә! Син әле С. сирпүне дәүләт эше түгел димәкче буласыңмыни? Әгәр дә ул сирпү бер сәяси ишарә булса? (Ачулы.) Бу ничек? (Җирәнне тирәләп.) Җүләргә
саптырасың?..» Шул рәвешчә, кискен сөйләшүдән соң Хан Җирән чичәннең эшләренә түбәндәгечә нәтиҗә ясый: «*Хан*. Риза? Димәк, син бар җәзага да риза, әмма С. сирпүеңне ташларга риза түгел. Әйткәннәр иде шул... Юк, син аны ташларсың, түбән кол! Бу әдәпсезлегең өчен сиңа үлем дә аз...» Китерелгән өзекләрнең һәммәсендә дә сүз юмор-шаяру рухында алып барыла, әлбәттә. Чөнки С.га һәм С. ияләренә авторның (Н. Исәнбәтнең) мөнәсәбәте шуны таләп итә. ХХ гасырда мәсьәләне башкача хәл итү мөмкин дә булмагандыр...
*Әдәбият:* ТТАС: 3 томда: 2т.— Казан, 2005.— 459 б.; *Тукай Г.* Әсәрләр: 5 томда: 2 т.— Казан, 1985.— 132 б.; *Исәнбәт Н.* Әсәрләр: 4 томда: 3 т.— Казан, 1989.— 325, 335 б.
**«САК-СОК БӘЕТЕ»**, жанрның иң борынгы һәм үзенчәлекле үрнәкләреннән берсе, ул баштан ахырга хәтле легендар-мифологик сюжетка нигезләнә. Әдәби-нәфасәти яктан югары дәрәҗәдә торган бәет; җөмләдән, шул ук исемдәге легенда кебек үк, бик кызганыч вакыйгаларга багышлана: әниләре җидешәр яшьлек ике улын (игезәкләрне?!) әтиләре өйдә юкта ниндидер тимер ук белән уйнаган өчен каргый. Ана каргышы шундый көчле була ки, сабыйлыктан чыкмаган балалар шунда ук Сак белән Сок исемле кошларга әверелеп, тәрәзәдән чыгып очып китәләр һәм күздән югалалар. Әтиләре, өйгә кайткач: «Кая балалар?» — дип сорый. Әниләре барысын да сөйләп бирә. Хәзер инде Сак белән Сокка әверелгән балалар кара урманда гомер буе аерым-аерым яшәргә мәҗбүр булалар; Кыямәт көнгә хәтле әти-әниләре белән дә очраша алмыйлар... Бәетнең тарихи-этнографик нигезләре яки барлыкка килү чоры турында төгәл мәгълүмат юк. Жанрның башка үрнәкләреннән аермалы буларак, бәеттә төп урынны мифологик сюжет һәм мифик персонажлар алып тора. Татар мифологиясендә
**С**
Сак-Сок дип аталган кошларның булу-булмавы безгә мәгълүм түгел. Бәлки, Сак белән Сок турында аерым миф та булгандыр. Татар халкында Сак белән Сок исемен телгә алуга, күз алдына мәңге аерым яшәү фаҗигасе килеп баса. Шул ук традиция халык җырларына да килеп керә. Ике гашыйк, бик озак бер-берсен күрә алмыйча яшәгәч: «Сак белән Сок диләр инде Менә безнең кебеккә», — дип куялар. Әлеге бәет нигезендә Сак-Сок дигән кошлар чыннан да булган дип сөйләүче хикәятләр иҗат ителә.
«С.-С. б.»нең формалашуында әкияти-мифологик традицияләр дә зур роль уйнаган. Бәеттә билгеле бер серлелек тә бар. Нинди «җинаятьләре» өчен балалар шундый коточкыч җәзага тартылалар соң? Бәеттә бу сорауга җавап юк. Балалар вак-төяк шаярулар өчен шундый җәзага тарыганнар. «С.-С. б»нә якын сюжетлар башка халыклар фольклорында да очрый. Әйтик, Бирма халыклары әкиятләрендә. Тай кабиләсенең «Яраткан сеңел антына тугрылыклы була» әкиятендә сөйләнгәнчә, Үги ана, корольнең улларын каргап, кыргый кошларга әверелдерә. Әкияттә әйтелгәнчә, төннәрен Үги ана каргышының көче нык кына кими, һәм принцлар элеккеге хәлләренә кайталар. Тик таң атканда әлеге балалар яңадан кошларга әвереләләр. Бәеттә дә шуңа якын сүзләр бар: «Өйгән кибәнне җилләр тарата; Кавышабыз дигәч хәзер таң ата». Жанр традицияләре таләп иткәнчә, әкият оптимистик рухта бетә: кошларга әверелгән принцлар яңадан үз хәлләренә кайталар. Бәеттә мондый бетем мөмкин түгел: ике бәхетсез бала мәңгелеккә Сак белән Сок булып калалар. Югарыда әйтелгәнчә, ана каргышының коточкыч көче турындагы мифлар яки мифологик сюжетлар байтак халыкларның шигъри иҗатында бар: молдаваннарның эпик җыруы «Баһадир һәм елан»да; славян халыкларының күп санлы тарихи балладаларында; Борынгы һиндләрнең
***311***
**С**
«Вивасват һәм аның балалары» дастанында, «Ригведа»да һ.б. Әсәрдә билгеле бер дәрәҗәдә педагогик нәсыйхәт тә яңгырый, ягъни балалар ана сүзен тыңларга тиеш. Әмма бәетнең төп фикере балаларның тирән фаҗигасе белән бәйләнгән. Әсәрнең шигъри үзенчәлекләре дә шул ук фикерне раслый.
*Әдәбият:* Сак-Сок бәетләре. Беренче бәет. Икенче бәет // ТХИ: Бәетләр / Төз. Ф. Әхмә-това, И. Надиров, К. Җамалетдинова.— Казан, 1983.— 204—210, 328—333 б.; Сак-Сок // ТХИ: Риваятьләр һәм легендалар / Төз. С. Гыйләҗетдинов.— Казан, 1987.— 232 б.; *Урманчеев Ф.* Халык авазы. Татар халык бәетләре тарихыннан очерклар.— Казан, 1974.— 25—30 б.; *Урманче Ф.* Лиро-эпос татар Среднего Поволжья.— Казань, 2002.— С. 53—57.
**САЛАВАТ**, исламда дини төшенчә; Хак Тәгаләне, Аның пәйгамбәрләрен һәм фәрештәләрен мактап, данлап укыла торган дога. Сүзнең чын мәгънәсен аңлау өчен, урта гасырлар татар әдәбияты әсәрләренә мөрәҗәгать итәргә кирәк. Беренче мәртәбә Котбның «Хөсрәү вә Ширин»ендә (1342) *салабәт* рәвешендә кулланыла булса кирәк: «Салабәт гыйшыкка өндәдем Җиһанны». Биредә *салабәт* сүзе *көчле* мәгънәсенә ия. Үзенең әнә шул мәгънәсен ул соңыннан да югалтмый: С.— *хәрби оран*. С.— оран тәңгәллегенең мәгънәсен төгәлрәк аңлау өчен, Кол Галинең «Кыйссаи Йосыф» поэмасына мөрәҗәгать итик: «Мин уйладым: оранлы ун туганым бар» (*оранлы* — сугышчан, гайрәтле). Шул ук сүзнең рус телендәге аңлатмасы түбәндәгечә: «Уран» применяется в качестве пароля, тайных знаков, проз вищ и имён во время осады противника». С. Сараиның «Гөлестан»ында Нух пәйгамбәргә карата әйтелгән мактау сүзләре хәзерге әдәби телдә түбәндәгечә яңгырый: «Үзенең камиллеге белән ул өстенлеккә иреште, гүзәллеге белән караңгылыкны җиңде; Аның бөтен сыйфатлары гүзәл, аңа һәм якынна-
***312***
рына С. әйтегез». Билгеле булганча, берәр бәладән котылгач, мөселманнар, Аллаһыга дога укып, С. әйтәләр. Халык арасында киң таралган күренеш буларак, С. әйтү халык иҗатында да, язма әдәбиятта да чагылмый калмый, әлбәттә. К. Хөснуллинның «Мөнәҗәтләр һәм бәетләр» китабында С.ларга багышланган «Мактау-данлау мөнәҗәтләре, С.лар» дип аталган махсус бүлек тә бар. Биредә шуннан берничә мисал китереп үтик. «С. әйтик, әйа дуслар!» мөнәҗәтендә: «С. әйтүче бәндә шатланыр, җанын биргәндә, Газап күрмәс каберендә, С. әйтик, әйа дуслар!» Ә инде «Әйтик әле С.ны» мөнәҗәтенең эчтәлеге һәм мәгънәсе киңрәк тә, тирәнрәк тә. Анда, Раббы һәм Рәсүлулла рухына гына түгел, пәйгамбәрнең якын туганнары Әминә (Мөхәммәд г-мнең әнисе), Хәдичә (Рәсүлулланың хатыны), Фатыйма (пәйгамбәр Бу дөньядан киткәндә бердәнбер исән калган кызы), фәрештәләр һәм пәйгамбәрләр рухына да багышлап, С. әйтү турында сүз бара. Беренче карашка, С. әйтүнең төп мәгънәсе Бу дөнья, адәм баласының Җирдәге тормышы белән бәйләнмәгән дә кебек. Чөнки, әлеге мөнәҗәтләрнең эчтәлегенә караганда, аларда сүз Теге дөнья һәм Оҗмахка керү хакында гына барадыр сыман. Тик шулай да мәсьәләгә фәлсәфи диалектика яссылыгыннан якын килергә кирәк. Ахирәттә Җәннәткә керү өчен, хак мөселман кешесе Бу дөньяда тәртипле, тәүфыйклы яшәргә тиеш, аңа гөнаһ кылу рөхсәт ителми. Аллаһы Тәгаләгә, исламга һәм Коръәнгә чын күңелдән ышанган кеше ялгыш адымнар ясамый да. Аллаһка, пәйгамбәрләргә һәм фәрештәләргә С. әйтү һәм С.лар кабул булсын өчен, адәм балалары барлык дини йолаларны, димәк, С. әйтүне дә ихлас күңелдән башкарырга тиеш. С. әйтү Ахирәт дөньясы өчен генә түгел, Бу дөнья, адәм баласының Җирдәге тормышы өчен дә кирәк. С. әйтү язма әдәбиятта да киң чагылыш таба. Әйтик, Г. Исхакыйның
«Сөн нәтче бабай» (1912) хикәясендә: «Сөйләгәндә, гади сүз сөйләмәгәнене белгәнгә, сүз араларында С.лар әйтә, «Рәзый Аллаһе ганһе, рәхмәтуллаһи галәйһи»ләр берлә бизәкли иде». Шул ук әсәрнең икенче бер урынында: «...Яндагыларга татарча кушып, С. әйтеп: «Бисмилла, Аллаһе әкбәр!» — дип кисеп ала да акыра-бакыра торган малайның җәрәхәтенә черегене сибеп чыгарырга куша иде». Шул ук язучының «Остазбикә» (1914) повестеннан: «Атасы, анасы, агасы, мулла җизнәсе — барысы да, С.лар әйтеп, капкага таба киттеләр». Аңлашыла булса кирәк: С. әйтү, көндәлек тормышта да, фольклорда, әдәбиятта да шактый киң таралган күренеш.
*Әдәбият: Хөснуллин К.* Мөнәҗәтләр һәм бәетләр.— Казан, 2001.— 30, 33 б.; *Ис-хакый Г.* Әсәрләр: 15 томда: 2 т.— Казан, 1999.— 160, 166, 167 б.
**САЛАВАТ КҮПЕРЕ**, табигать дөньясының иң матур һәм серле-сихерле кү-ренешләреннән берсе; төрле халыкларда аның турындагы байтак мифларның һәм мифологик легендаларның барлыкка килүе шуның белән аңлатыла булса кирәк. С. к.нең «пәйда булуы» да һава торышының бик матур мизгеленә туры килә: йә яңгыр алдыннан, йә коеп яуган яңгырдан соң, һава тынычланып, болытлар тарала башлагач, һавада С. к. барлыкка килгәнгә күрә, аның белән бәйле мифологик күзаллаулар да Күк мифологиясенә нисбәтле була. Барыннан да элек, С. к.— Җиһанны барлыкка китерүченең Күктәге символы. Библиядә әйтелгәнчә, С. к. — Раббының Җир һәм шундагы адәм балалары белән бәйләнешкә керү юлы. Шул ук Библия мәгълүматлары буенча, С. к.— кешеләрнең Күккә күтәрелү күпере. Шул ук вакытта С. к.— Раббының кешеләр белән килешү билгесе дә... Күрсәтелгәннәргә якын күзаллаулар башка кайбер халыкларда да бар, билгеле. Д. Месарош мәгълүматларына караганда, чувашларда С. к. *Асамат*
**С**
*кеперри* дип атала һәм Сират күпере белән тәңгәлләштерелә; үлгән зат Теге дөньяга С. к. ярдәмендә күчә. Венгр галиме фикеренчә, чуваш халкында билгеле булган әлеге карашлар системасы аларга татар-мөселманнардан кергән. А. Шаронов мәгълүматлары буенча, С. к. турында мордваларда җитди легендалар булган. Шуларның берсендә сөйләнгәнчә, алиһә Анге-Патяй ак сарыклардан берәмтекләп җыеп алынган төкләрдән «дулкын эрли»; аны «Күк зәңгәрлегенә, Кояш кызыллыгына, Ай сарысына һәм Таң алсулыгына мана да әнә шул җептән алла-алиһәләр күлмәкләренең итәгенә чигү чигә. Шуннан түбәндәге күзаллау барлыкка килә: С. к.— Инешкипаз алла күлмәгенең итәгенә Анге-Патяй чиккән чигү (челтәр)... Шул рәвешчә, төрле халыклар күңелендә С. к. турында сакланып калган күзаллауларның барысы да табигатьнең иң матур күренешләре һәм «югары мифология»нең алла-алиһәләр, Ай-Кояш-йолдызлар кебек илаһи атрибутлары белән бер бәйләмдә йөри. Шуңа тәңгәл карашлар удмурт халкы күзаллауларында да билгеле бер чагылыш таба. Танылган галимә Т. Владыкина үзенең махсус хезмәтендә бу хакта әһәмиятле мәгълүматлар китерә. Күк күкрәп яңгыр яву да, С. к. дә аларда, конкрет шартларга карап, йә мәрхәмәтле, йә явыз рух-зат буларак гәүдәләнә. Шул ук вакытта удмурт халкы, аеруча яшь кызлар, С. к.нә билгеле бер ышаныч һәм өмет белән карыйлар: әгәр кыз кеше С. к.нә барып җитә алса, С. к. аңа алтын кашык һәм алтын чынаяк бүләк итә. Шуңа якын карашлар буенча, С. к.н куып җитә алсаң, ул әлеге шул тырыш кызга алтын савыт-саба һәм бик күп алтын бүләк итәсе икән! Ләкин С. к. удмуртларда явыз рух буларак та гәүдәләнә: суда бик озак коенган кызны күтәреп алып китеп һәлак итәргә дә мөмкин икән. Г. Бәшировның «Туган ягым — яшел бишек» повестенда халыкның бик борынгы ышанулары белән бәйләнгән
***313***
**С**
матур, маҗаралы, мавыктыргыч диалог китерелә: «Күрәсеңме С. к.н? Әнә...— дип бармагым белән күрсәтмәкче идем, Миңниса минем кулымны бәреп төшерде.— Чү! Әби әйтә, С. к.н бармак белән күрсәтергә ярамый, ди». Һәм чыннан да, халык арасында бармак белән төртеп күрсәтү тыелган әйберләр аз түгел: Ай, Кояш, йолдызлар, зират, кабер һ.б. С. к. дә — аның илаһи Күктә булуын да истә тотсак, шундый тыелган (табу) күренеш. Әлеге диалог исә тагын да кызыклырак сүзләр белән дәвам итә: «Эм, алайсам, беләсеңме нин ди күпер ул? — Әллә тагы...— Ә мин беләм! — Ий, беләсеңдер, бар! — Билләһи беләм! С. к.н. фәрештәләр сала. Яңгыр яудырырга су кирәкме? Менә шул суны ташыр өчен!..» Гомуми мифологиядә бик борынгы мәҗүси карашлар белән аңлатылган С. к. татарларда, табигый, ислам тәгълиматы нигезендә аңлатыла: «Яң гыр фәрештәләре, зур-зур мичкәләргә бик күп атлар җигеп, әнә шул С. к.ннән күк өстенә дөбер-дөбер су ташыйлар...» С. к. халык иҗатында да шундый ук нәфис чагылыш таба. Мәсәлән, «Ниләр килеп, ниләр китми» җырында: «Яшел дә генә яшел, ай күренгән — Һаваларда булыр салават; Әйтәмен лә сиңа бер әманәт: Безнең илгә кайтсаң, сәлам әйт». Бу очракта С. к. *салават* сүзе белән генә билгеләнгән. Язма әдәбиятта да С. к. образы еш кулланыла. Әлеге образга аеруча еш мөрәҗәгать итүче шагыйрьләрнең берсе Р. Фәйзуллин «Иңемә кулларың орынгач» шигырендә (1965): «Туңган тәрәзәдә бөгелгән кулларың С. к. ясады»; 1966 елда язылган бер шигырендә: «Булчы, зинһар, зәңгәре син С. к.нең!.. Иң яхшысы, бул зәңгәре С. к.нең! Зәң гәрлегең ялкынында тилермәс, ян мас идем. Күккә төбәлер идем дә кү земне алмас идем»; «Хатирә» (1978) шигырендә: «Түм-түгәрәк С. к. яртысы калды эленеп кайсыдыр төбәктә... хәтерләмим, күгелҗем җитен кырында. Икенче яртысы — күңелдә һаман да,
***314***
һаман да...» Ачыкланганча, Ай, Кояш, Җир, Күк образлары Р. Фәйзуллин әсәрләрендә бик гади, гадәти, әмма бик матур, урынлы кулланыла. Югарыда китерелгән өзекләрдә дә С. к. образының бернинди сере, могҗизасы, мифологик мәгънәсе юк кебек. Әмма бернәрсәне, һичшиксез, истә тотарга кирәк: С. к.— үзе бер могҗиза! Аның әдәбияттагы, шигърияттәге популярлыгы әнә шуннан килә!
*Әдәбият: Фәйзуллин Р.* Сайланма әсәрләр: 2 томда: 1 т.— Казан, 1992.— 68, 88, 92 б.; *Исәнбәт Н.* Татар халык табышмаклары.— Казан, 1970.— 475—476 б.; *Исхакый Г.* Сөннәтче бабай /Әсәрләр: 15 томда: 2 т.— Казан, 1999.— 160, 166, 167 б.; *Владыкина Т.* Удмуртский фольклор. Проблемы жанровой эволюции и систематики.— Ижевск, 1998.— С. 274; *Бәши-ров Г.* Туган ягым — яшел бишек.— Казан, 1968.— 95—96 б.
**САЛАМТОРХАН**, хайваннар турындагы әкиятләр төркеменә керә торган әсәр. Геройларының берсе С. исемле ярлы егет булса да, сюжет сызыгында төп урынны хәйләкәр Төлке алып тора. Идел буе һәм Себер татарларында байтак вариантлары бар. Шуңа күрә күп тапкырлар басылып чыккан. Әкият героеның исеменнән үк күренеп торганча, ул гомер буе саламда гына яшәгән. Аның бердәнбер дусты Төлке булган. Һәм шул Төлке С. дустына: «Әгәр син миңа шушы авылдан бер тавык тотып бирсәң, мин сине патша кызына өйләндерәм»,— дигән. Һәм Төлке үз хәйләсенә керешә: күршедәге бер байга кереп, аннан подаука сорый: С.ның бакыр акчаларын бер амбардан икенчесенә ташыйсы бар икән... Шул ук үтенечен Төлке икенче кат та; өченче мәртәбә дә кабатлый. Бу очракларда инде көмеш һәм алтын акчалар турында сүз бара... Шулай итеп, Төлке, алган саен подаука төбенә бакыр, көмеш, алтын тәңкәләр ябыштырып, күрше байны С. бик бай дип ышандыра... Һәм С.ны өйләндерәм дигән хәбәр та-
рата. Әлеге байның (вариантларда — патшаның) кызын кияүгә бирәсе бар икән! Бай үзенең кызын күршедәге «бай» С.га кияүгә биреп булмасмы икән дип тырыша. Төлкегә шул гына кирәк тә: ул С.ны күрше бай (яки патша) кызына өйләндермәкче була һәм төрле-төрле хәйләләр корып өйләндерә дә! Бай (яки патша) кызына өйләнеп, С. ахырда бик яхшы тормышта яши башлый!.. Әсәр баштан ахырга хәтле мифологик фикерләүгә нигезләнгән. Гадәттә, ул, искәртелгәнчә, хайваннар турындагы әкиятләргә керә. Бер карасаң, әсәрдән билгеле бер фәлсәфи-мифологик нәтиҗә дә ясарга мөмкин: әкият дәвамында Төлкенең гади авыл кешесеннән күп тапкыр акыллырак һәм хәйләкәррәк булуы ачыклана. Икенчедән, әкиятне укыгач, гади кеше байлыкны болай гына кулга төшерә алмый: моның өчен бик тә хәйләкәр булып, бертуктаусыз алдау-йолдау юлыннан гына барырга кирәк дигән нәтиҗәгә киләсең. Чөнки тик торганда гына кеше баеп китә алмый! Моның өчен төлке кебек хәйләкәр һәм хәрәкәтчән булырга кирәк!..
*Ә д ә б и я т:* Саламторхан // Насыйри К. Сайланма әсәрләр.— Казан, 1953.— 240— 241 б.; Саламторхан // ТХИ / Төз. Г. Бә широв, А. Шамов, Х. Ярми һәм Х. Усманов.— Казан, 1951.— 471—475 б.; Саламторхан // ТХИ: Әкиятләр (1 нче китап) /Төз. Х. Гатина, Х. Ярми.— Казан, 1977.— 74—79 б.
**САЛИХ ПӘЙГАМӘР**, сәмүд халкы арасыннан сайланып алынып, Аллаһы Тәгалә тарафыннан шул халык арасында ислам динен урнаштыру, тарату һәм ныгыту өчен пәйгамбәр итеп җибәрелгән зат. Коръәндә кат-кат телгә алына; шул уңайдан Изге китапта сәмүд халкы һәм С. п. исеме белән бәйле берничә сюжет китерелә. Коръәннең «Әгъраф (Пәрдә) сүрәсе»ндә бу хакта төгәл һәм ачык аңлаешлы мәгълүмат урын ала: «Сәмүд халкына да үзләре арасыннан Салихны күндердек. Ул әйтте: «Әй халкым, Аллаһка гыйбадәт
**С**
кылыгыз, сезнең Аннан башка Тәңреңез юк, сезгә Раббыгыздан ап-ачык бер дәлил килде. Ул — бер могҗиза буларак китерелгән дөядер. Аны иреккә җибәрегез, ул Аллаһ җирендә утласын, аңа яманлык кылмагыз, юкса сезгә соңыннан җәза иңәр»,— диде» (7:73). Шушы бер аятьтә С. п. исеме белән бәйле өч сюжет та билгеле бер дәрәҗәдә чагылыш таба:
1. Аллаһның С. п.е сәмүд халкына илче итеп җибәрелә;
2. Дөягә дә, С п.гә дә тияргә, зыян ки терергә ярамый;
3. Сәмүд халкы зур гөнаһлары өчен авыр җәзага тартылырга мөмкин. Тик сәмүд халкы бик тә кире, үзсүзле булып чыга. Алар, С. п. аша иңдерелгән Аллаһ сүзләреннән баш тартып, барысын да киресенчә эшлиләр. Бу кырыс вакыйгалар турында Коръәннең шул ук сүрәсендә сөйләнә: сәмүд халкының өстен катлавы, хакимнәре С. п. сүзләренә ышанмыйлар, ана дөянең аякларын кисәләр, суялар. Әнә шундый гөнаһлары өчен Аллаһ аларны каты җәзага тарта: «Шуннан соң аларны дәһшәтле тетрәү тотты, һәм алар үз йортларында тезләнгән килеш һәлак булдылар» (7:78). Шул ук сюжет, шул ук фикер Коръәндә тагын берничә мәртәбә кабатлана. С. п. үз халкын берничек тә иманга китерә алмый. Имансыз сәмүд халкының фаҗигале язмышы турында «Нәмел (Кырмыска) сүрәсе»ндә тәфсилләп сөйләнә: «Алар үзара Аллаһ исеме белән ант иттеләр: «Аңа (*Салихка*) вә якыннарына төнлә һөҗүм итәбез (*кырып чыгабыз*)» (27:49) ...Аллаһы Тәгалә Үзе җибәргән С. п.не һәлакәттән коткарып кала, әлбәттә. Әмма Аның — Аллаһның — әмеренә каршы чыкканнарны юк итә. Бу фаҗига турында да шул ук сүрәдә хәбәр ителә: «Шулай итеп, алар тозак кордылар. Без дә сиздерми генә алар уйлаганның астын өскә китереп ташладык. Әнә кара алар корган тозакның нәтиҗәсе ничек булганын. Без аларны (*таш яудырып*) нәселләре белән һәлак
***315***
**С**
иттек» (27:50—51). Шулай итеп, Аллаһы Тәгалә сүзен-ихтыярын һәм С. п. вәгазьләрен сәмүд халкы бик тупас рәвештә кире кага. Югыйсә Аллаһның да, С. п.нең дә теләк-ниятләре изге була бит! Алар кешеләрне хак юлга өндиләр. Әнә шул изге юлдан баш тарткан өчен, сәмүд халкы үзе дә юкка чыга. Тик нинди генә кисәтүләр, янаулар кичерсә дә, С. п. Аллаһы Тәгаләнең тугрылыклы пәйгамбәре — илчесе булып кала. С. п. һәм сәмүд халкының фаҗигале язмышы турындагы хикәятләр пәйгамбәрнең абруен тагын да югарырак күтәрә. Ислам традицияләрендә С. п. Мөхәммәд г-мнең ише дип санала.
*Әдәбият:* Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 148, 183, 357 б.; История о пророке Салихе // Истории о пророках. От Адама до Мухаммада. Со слов Ибн-Касира.— М.; СПб., 2007.— С. 58—65; *Харун Яхья.* Са-мудиты /Погибшие народы.— М., 2002.— С. 82—91.
**САНАМЫШ**, афористик жанрларның балалар арасында таралган тотрыклы, функция-вазифалары төгәл билгеле булган төре. Алар, гадәттә, балалар уеннары вакытында гына әйтеләләр һәм әйдәп баручыны (билгеле бер дәрәҗәдә аерым бер уен вакытында шул уенны оештыручыны), көтүчене ачыклау өчен кулланылалар. Уен башланганда, балалар түгәрәккә басалар; хәрәкәтчәнрәк балаларның берсе, билгеле бер такмак-такмаза — С. әйтеп, балаларның һәркайсын бармагы белән төртеп күрсәтеп бара. С. беткәндә, түгәрәктә бер генә бала кала. Әнә шул бала, *көтүче* булып, уенның дәвамын оештыра. Димәк, С. уенны оештыруда хәлиткеч роль уйный. Күләм ягыннан С.лар төрле-төрле булырга мөмкин (3—5 шигъри юлдан башлап 35 юлга хәтле). Эчтәлекләре ягыннан С.ларны 4 төркемгә бүлеп күзәтергә мөмкин: 1. Уйнаучыларны гади санау гына
***316***
оештырыла: «Бер тай, ике тай һ.б.— чыгып тай». Бу очракта С. омоним сүз ләргә нигезләнә: тай — ат тае; тай — чыгып югал!
2. Бу С.ларда билгеле бер сюжет барлыгы да сизелә: «Берәм, икәм, Җиккән атым Чыгып киткән, Йөгереп барып, Тотып алдым, Бу уенда Син калдың». «Калган» малай «көтүче» була. С. шигырь рәвешендә оештырылган — анда хәтта рифма да бар: икәм — киткән; алдым — калдың;
3. С. матур яңгыраган, кайвакыт бернинди мәгънәсе булмаган сүзләрдән оештырыла: «Әке, бәке, Ышкыланган сәке. Ары давай, бире давай, Пе чәнлектә акча санай.— Ничә булды? — Йөз булды. — Йөз илле дә бер булды. Ситдик, митдик, маннур, куян»;
4. С.ларның бу төркеме мәгънәсез-эчтәлексез сүзләр тезмәсеннән генә тора. Кайвакыт аларда бер-ике аңлаешлы җөмлә дә булырга мөмкин. Әйтик, түбәндәге С.тагыча: «Ыргадан, мыр-гадан, Мәче йөри елгадан. Амыр, по-мыр, Десәтбикә, сөтбикә». Кайвакыт С. тулысынча бернинди мәгънәсе булмаган җөмләләрдән тора: «Инни, винни, Ләмпә, чинни; Әйе бана, тупи тана, Уп, суп, вринги рас, Прә миләс, три класс».
Кайвакыт С.ларның эчтәлеген аңлап та, аңлатып та булмый кебек. Кайбер белгечләр фикеренчә, С.ларның әлеге төп үзенчәлеге аларның бик борынгы дәверләрдә барлыкка килгән жанр булуы белән аңлатыла. Гади генә итеп әйткәндә, С.лар кешеләр саннар белән саный белмәгән чорларда барлыкка килгәннәр. Һәм чыннан да, югарыда китерелгән мисалларда балалар күптән билгеле саннар белән түгел, матур һәм тиз хәтердә кала торган сүз тезмәләре белән саныйлар. Башка бер төркем галимнәр фикеренчә, С.ларның килеп чыгышы һәм мөстәкыйль жанр буларак оешуы кайчандыр киң таралган *бәхетле* һәм *бәхетсез* саннар белән бәйле. С.ларның шигъри үзенчәлекләрен башкача аңлатып та
булмый кебек. Шул ук вакытта тагын бер бик мөһим факторны истә тотарга кирәк: үзләренең төзелешләре, бернинди мәгънәләре булмаган сүзләрнең матур, тәэсирле яңгырашы ягыннан С.лар шаман җыруларын, камлау вакытында әйтелә торган, магик-мифологик көч-куәте булган тезмә-текстларны хәтерләтәләр һәм аларның ниндидер тылсымлы-сихри көчкә ия булуын тагын бер мәртәбә раслап торалар.
*Әдәбият:* ТХИ: Балалар фольклоры /Төз. Р. Ягъфәров.— Казан, 1993; *Ягъфәров Р.* Балалар фольклоры турында // Шунда ук.— 19 б.; Балалар фольклоры /Төз. Р. Ягъфәров.— Казан, 2000; *Урманче Ф.* Татар халык иҗаты. Дәреслек.— Казан, 2005.— 122—168 б.; *Головенченко А.* Считалка // Словарь литературоведческих терминов.— М., 1974.— С. 392—393.
**САНДУГАЧ**, өзелеп ярату, тирән мәхәббәт символы. Моның сәбәбе С.ның яз көннәрендә аеруча матур, өздереп сайравы белән аңлатыла: С. сайраганда, беркем битараф булып кала алмый. С. сайравы, бер караганда, шатлык-бәхет-куаныч алып килә, икенче караганда, бәхетсезлек, кайгы-хәсрәт, фаҗига символы да була. Соңгысы борынгы грек дөньясындагы миф эчтәлеге белән дә бәйләнгән: каенагасы Терей Фило-меланы көчли. Бу коточкыч җинаять турында кыз туганнарына яисә башка берәүгә сөйли күрмәсен дип, аның телен өзәләр. Филомеланы кызганып, аллалар аны С.ка әверелдерәләр. Шул фаҗигале вакыйгалардан соң гомерлек кайгы-хәсрәткә баткан Филомела — С.— үзәк өзгеч моңлы тавыш белән җырлый, ди! Шул ук вакытта С. сайравы киләчәктә булачак бәхеттән хәбәр дип тә кабул ителә. Әмма бу кош образындагы капма-каршылык барыбер саклана (мәхәббәт, сөйгәнеңнән аерылу яки аны мәңгелеккә югалту). Әлеге С. образы символикасына хас күзаллаулар татар мифологиясендә, бигрәк тә фольклорда һәм язма әдәбиятта, яхшы саклана. Кыска җырларда — дүртьюллыкларда:
**С**
«С. баласы булсам, Бер агач сайлар идем; Шул агачка оя ясап, Бәгърем дип сайрар идем»; «С. баласы микән талга басып сайраган? Җаныем гыйшык лары микән Күкрәгемдә кайнаган?» «Татар халык иҗаты» күптомлыгының кыска җырларга багышланган китабында: «С.ым, син сайрама», «С. сайрый бакчада», «С.лар басып сайрап» һ.б. шундый сүзләрдән башланган 62 җыр урын алган!.. Йола һәм уен җырларында да С. образы еш очрый. Мәсәлән, «Агыйдел комлана»да: «Гөлчәчәккә минем дустым С. булып кунган». Сүз уңаеннан, *гөл һәм С., гөлчәчәккә кунган С.* — бик тә матур шигъри берәмлекләр. Әнә шуңа күрә бу мотив төрки-татар, гомумән Шәрекъ халыклары фольклорында да, язма шигърияттә дә киң таралган. Бу фикер татар уен-бию җыры «Алирәм, гөлирәм»нән алынган түбәндәге өзек белән дә раслана: «С.ның балалары сайрый гөл тармагында; Ул сайрады, мин еладым, Сабыр итә алмадым да». Җөмләдән, өзекнең соңгы ике юлы *С. сайравы — кайгы-хәсрәт* тәңгәллеген дә раслап тора. С. образы лирик озын җырларда да югарыда күрсәтелгәннәргә якын функцияләр үти. Мәсәлән, «Туган җирләр калды еракта»да: «С.ым, С.ым, син сайрасаң, Күңелләрем тулып җилкенә; Искә төшә сөйгән газиз ярлар, Искә төшә туган ил генә». Совет чоры җырларында, табигый, С. образы да билгеле бер үзгәрешләр кичерә. «Гүзәлем» җырында, мәсәлән: «С.ым, гүзәлем, Өзелә минем үзәгем; Вакыт җитми кавышып булмый, Сабыр итик, гүзәлем». Яки «Кара карлыгач микән...»дә: «С.ым, әйт үземә, Кайсы талга кунасың? Күзем йомсам, күз алдымда Торган кебек буласың...» Халык иҗаты жанрларының һәркайсы С. образына үзенчә якын килә. Мәкальләр бу яктан халык лирикасындагы фикерләрне бөтенләй кабатламыйлар. Чөнки аларда сүз, гадәттә, тормыш фәлсәфәсе, гомернең мәгънәсе кебек мөһим категорияләр турында бара. Түбәндәге мисаллар нәкъ әнә шул
***317***
**С**
фи керне раслый: «Бака кычкыра баш лагач, С. телдән калыр». Ягъни С. үзенең сайравының мәгънәсен һәм кыйммәтен бик яхшы аңлый. «Оясыз С. сайрамый» мәкале дә әле генә әйтелгән фикерне раслый булса кирәк. Сирәк кенә булса да, С. образын әкиятләрдә дә очратырга мөмкин. «Өч күгәрчен» әкиятендә Дию сараенда сак астында яшәгән сөйгән кызы янына берничек тә үтеп керә алмаган егет С.ка әверелеп, сайрап, үзенең мәгъшукасын юата. Төрле маҗаралар кичергәннән соң, С. яңадан егеткә әверелә һәм яраткан кызына өйләнә. Гаҗәеп гүзәл шигъри образ буларак, С. язма әдәбиятка да тирән үтеп керә һәм анда да, эчкерсез һәм саф мәхәббәт символы буларак, еш кулланыла. Моның матур мисалын без Котбның «Хөсрәү вә Ширин хикәяте»ндә (1342) үк күрәбез: «Алып әленгә чәңен, раст кыйлды, Ни пәрдәләр якын ул халка белде, Төзеп гошшак пәрдәсенә ул саз, Күтәрде С. яңлыйг хуш аваз» (*әленгә* — кулына; *пәрдә* — башкарыла торган җырның жанры). С. образы урта гасырлар төрки-татар әдәбиятында сирәгрәк очрый. Совет чорында да шул ук хәл кабатлана кебек. Шулай да соңгы унъеллыкларда ул сирәк булса да очраштыргалый. Мәсәлән, Зөлфәтнең заманыбызның каршылыклы, фаҗигале вазгыятен чагылдырган тирән эчтәлекле һәм зур әдәби осталык белән язылган «С.» дигән махсус шигыре бар (1992): «Безнең өскә гүя ниндидер көч Авыр, кара йолдыз кабызды — Өер-өер ач бүреләр улый. Һәм С. сайрый — ялгызы...» Трагик аһәң шигырьнең башыннан ахырына хәтле дәвам итә. Шигырь шундый ук юллар белән тәмамлана да: «Ач өерләр туеп ял итәрләр, Ырылдашып җирдә җан кыйгач. Һәм шу-ларны ярлыкауны сорап, Өзгәләнер ялгыз С.». Болай да кайгы-хәсрәт, фа җига символы булган С.ның *ялгызлыгын* ассызыклагач, әсәрнең шигъри аһәңе тагын да тирәнрәк мәгънә ала... Г. Бәшировның «Туган ягым — яшел
***318***
бишек» (1965—1968) повестенда С. образы белән бәйләнгән һәм борынгы грек мифларын хәтерләткән тәэсирле бер сюжет урын алган. Аны язучы үзе иҗат иткән булса кирәк. Шуңа күрә без биредә аны тулысынча китерергә булдык: «Безнең урам буендагы агач бакчасына әллә андагы яман да учарланып үскән шомырт агачына, әллә карт миләшкә С. ияләнгән иде. Аны ел саен көтеп ала торган булдылар. Кичләрен якын-тирә күршеләр белән, капка төбенә җыелып, С. сайравын яратып тыңлыйлар. Әгәр берәр кичне С. моңы ишетелми торса борчыла башлый торганнар иде». Тик шул тирән моң иясе С.ны ниндидер хәерсезләре үтереп ташлыйлар. «Кайсы имансызының эше бу? — ди әти.— Кемгә дөнья тарайган? И нәләш! Муеннары сынгыры!» Хикәяләүнең дәвамы түбәндәгечә: «С.ны шомырт төбенә әти үз кулы белән күмде, каберен учлары белән тигезләп куйды. Әхәтләр ягына йодрык күрсәтеп тагын бер янап алды...» Һәм шул гөнаһсыз моңлы С.ны үтергән Әхәт үзе дә һәлак була... Ягъни бу очракта да халыкның бик борынгыдан килгән мифологик күзаллаулары тулысын-ча нигезләнә: аккош, С. кебек изге кошларны рәнҗетергә, үтерергә ярамый: нәтиҗәсе тирән фаҗига булырга мөмкин. Һәм мондый мисалларны без көндәлек тормышта да, әдәбият-сәнгать әсәрләрендә әледән-әле очратып торабыз.
*Ә д ә б и я т:* ТХИ: Кыска җырлар (дүртьюллыклар) /Төз. И. Надиров.— Казан, 1976.— 267—270 б.; ТХИ: Йола һәм уен җырлары / Төз. И. Надиров.— Казан, 1980.— 189, 211 б.; ТХИ: Тарихи һәм лирик җырлар /Төз. И. Надиров.— Казан, 1988.— 358, 367 б.; ТХИ: Мәкальләр һәм әйтемнәр /Төз. Х. Мәхмүтов.— Казан, 1987.— 144—145 б.; ТХИ: Әкиятләр (2 нче китап) /Төз. Х. Га-тина, Х. Ярми.— Казан, 1978.— 100 б.; *Тресиддер Джек.* Соловей /Словарь символов.— М., 1999.— С. 351—352; *Бәши-ров Г.* Туган ягым — яшел бишек.— Казан, 1968.— 44—45 б.
**САНДЫКТАГЫ БАЛА**, халыкара мифологиядә, әкиятләрдә, китаби һәм фольклор дастаннарында киң таралган сюжет. Тәүге дәверләрдә мифологик аллалар һәм алиһәләр даирәсендә барлыкка килә. Беренче мәртәбә Борынгы Мисыр мифологиясе персонажлары, җитештерүче көчләр һәм Җир асты патшалыгы алласы *Усир*, борынгы грек телендәге *Осирис* һәм уңдырышлылык, су һәм җил алиһәсе, хатын-кыз нәзакәтлелеге, гаиләдә тугрылык символы булган *Исида* арасындагы мөнәсәбәтләрне, аларның авыр язмышын гәүдәләндерә. Исида — Осирисның сеңлесе һәм хатыны. Осирис уңышлы яудан кайткач, тантаналы бәйрәм — туй оештыра. Шул туйга Осирисның энесе Сет кыйммәтле ташлар белән бик матур итеп бизәлгән сандык ясата һәм: «Шушы сандык кемнең гәүдәсенә туры килсә, шуңа бүләк итәм»,— дип белдерә. Чират Осириска җиткәч, ул да әлеге сандыкка кереп ята. Сандык нәкъ аның гәүдәсенә туры килә: Сет, үзенең абыйсына сиздермичә, сандыкны нәкъ менә аңа туры китереп ясаткан икән... Сет сандыкның капкачын ябып бикли дә Нил елгасы буйлап агызып җибәрә. Куаклыкка эләгеп туктаган сандыкны Исида табып ала. Үзенең могҗиза-тылсым көче ярдәмендә үле Осиристан балага уза. Осирисның гәүдәсен тирән ихтирам белән җирләгәч, Нил елгасы буендагы сазлыкларга китеп бала таба. Балага Гор дип исем кушалар. Соңыннан Гор лачын сыман алла, үзенең әтисе Осирис өчен үч алучы дип күзаллана башлый. Китерелгән мәгълүматларга караганда, С. б. сюжеты бик борынгы чорларга барып тоташа. Шул ук фикер зәрдөштлекнең Изге китабы Авестада чагылыш тапкан мәгълүматлар белән дә раслана (б. э. к. VII—VI гасырлар; М. Бойс фикеренчә, б. э. к. 1500— 1200 еллар). Авеста белән бәйле ле-ген даларның берсендә әйтелгәнчә, Иранның Кавийлар династиясеннән булган беренче патшасы Кобадны
**С**
сабый чакта кәрзингә утыртып суга агызып җибәрәләр. Шул ук сюжет Тәүратта да бар: бик тә матур зат булып туган Моисейны, яһүд диненең һәм христианлыкның беренче пәйгамбәрен, әнисе: «Бу баланы тынычлыкта калдырмаслар»,— дип, кәрзингә утыртып, суга агызып җибәрә. Алга таба әлеге сюжет язма әдәбиятның башка әсәрләрендә дә, әйтик, Фирдәүсинең (якынча 940—1020 яки 1030 еллар) «Шаһнамә»сендә дә билгеле бер чагылыш таба: Хуманың Дараб исемле ир баласы туа. Тәхетне аңа бирмәс өчен, Хума баланы сандыкка утыртып суга агызып җибәрә. Аңлашыла булса кирәк, әлеге сюжет Коръәндә дә Муса пәйгамбәр исеме белән бергә «Та-һа (Та-һа) сүрәсе»ндә китерелә: «(*Аллаһ*) әйтте: «И Муса, теләгәннәрең сиңа бирелде. Моннан әүвәл дә сиңа ярдәмебез тигән иде. (*Беренчесе*) синең анаңа вәхи иткән заманда булды». «Аны (*Мусаны*) табутка кадакла да, дәрьяга салып агыз, диңгез аны ярга алып чыксын, аны Минем дә, синең дә дошманың булган берәү табачак»,— дидек. Минем каршымда үсеп җитсен дип, Мин сине сөю химаясенә алдым» (20:36—39). Шул рәвешчә, Изге китапларда киң чагылыш тапкан С. б. сюжеты төрки-татар фольклорына да (башлыча дастаннарга һәм әкиятләргә) үтеп керә. Халыкара мәгълүм сюжетлардан биредә Таһир һәм Зөһрә исеме белән бәйле байтак төрки халыкларда таралган дастаннарны һәм әкиятләрне күрсәтеп үтәргә мөмкин. Шул дастаннарның татарча «Таһир белән Зөһрә» дип аталган китаби версиясендә сөйләнгәнчә, Таһир падишаһ кызы Зөһрәгә гашыйк була. Зөһрә дә Таһирны ярата. Алар очраша башлыйлар. Тик падишаһ үзенең кызын башка бер падишаһ углына вәгъдә итеп, аларны никахландырып куйган икән. Бер мәлгунь гарәп Таһир белән Зөһрәнең очрашып йөрүе турында падишаһка әләкли. Нәтиҗәдә, дастанда әйтелгәнчә, «андыйн соң падишаһ, теләкләрен кабул кылып, бер кимә
***319***
**С**
ясамага боерды. Ул шәһәрдәге осталар җыелып, бер сал кимә ясап, өстенә бер сандык утырттылар. Падишаһ, Таһирның аягына авыр богаулар салдыртып, кулларын артына куйдыртып янә богаулаттырды, вә ул сал кимәнең эчендәге сандыкка салып, Шат суына агызып куя бирделәр». Башкорт әкияте «Тугыз улан»да да шуңа якын күренешләр бар: патшаның ярлы гаиләдән чыккан бик матур хатыны өч ир бала таба. Үзләре патшага кияүгә чыгарга хыялланып йөргән кызлар бер корткага өч көчек бирәләр һәм патшага: «Синең хатының көчекләр тапты»,— дип әйтергә кушалар. Кортка барысын да төгәл башкарып чыга: «Патша закон кора, — диелә әкияттә, — хатынны сигез эт баласы белән суга агызырга булалар». Әкият һәм әлеге сюжет логикасы таләп иткәнчә, соңыннан барысы да ачыклана һәм әкият оптимистик рухта тәмамлана. Шул ук С. б. сюжеты башкорт халкының «Патшаның өч хатыны» әкиятендә дә кабатлана. Әкият түбәндәге мотивларны берләштерә: ук атып, өч хатынга өйләнү; олы хатын белән уртанчы хатынның хыянәте; кече хатыннан туган балаларны мичкәдә суга агызып җибәрү... Шул ук С. б. сюжеты башка халыклар иҗатында да бар, билгеле. Мәсәлән, казакъ әкиятләре «Апалы-сеңелле өч туган», «Хан һәм акыллы вәзир»; «Батыр Ада»; мордва әкияте «Андра» (малай исеме) һ.б.
Шунысы куанычлы: С. б. сюжеты беркайчан да фаҗига белән тәмамланмый. Чөнки халык иҗатында хыянәт берничек тә акланмый.
*Әдәбият:* Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 292 б.; Библия. Книги Священного Писания Ветхого и Нового Завета. Канонические.— М., 1994.— С. 68; Египетская мифология. Энциклопедия.— М., 2004.— С. 525—527; ТХИ: Дастаннар /Төз. Ф. Әхмәтова.— Казан, 1984.— 232 б.; БХИ: Әкиәттәр: 1 нсе китап /Төз. М. Минһаҗетдинов, Ә. Хари-сов.— Өфө, 1976.— 307 б.; БХИ: Әкиәттәр:
***320***
2 нсе китап /Төз. М. Минһаҗетди-нов, Ә. Харисов.— Өфө, 1976.— 270 б.; *Аве ринцев С.* Моисей // МНМ: В 2 т.: Т. 2.— М., 1988.— С. 164—168; *Редер Д.* Осирис // МНМ: В 2 т.: Т. 1.— М., 1987.— С. 267—268; *Редер Д.* Исида // МНМ: В 2 т.: Т. 1.— М., 1987.— С. 568—570.
**САРЫ (ТӨС)**, халыкара, шул исәптән татар халкында да борчылу, тынычсызлану, ахыр чиктә кайгы-хәсрәт символы. Нигездә, халык иҗаты әсәрләрендә чагылыш таба. Бу, барыннан да элек, кыска җырлар мисалында күренә: «С., С., сап-С., С. чәчәк саплары; Мин саргаймый кем саргайсын, Килми сәлам хатлары»; «С. диләр, С. диләр, С. чәчәк шушы икән; Сагыну диләр, саргаялар, Сагнышулар шушы икән». Кайвакыт С.(т.) белән бәйле билгеле бер каршылыклар да килеп чыгарга мөмкин: «С. матур, С. матур, С. матур сайласаң; Әллә кайлардан танырмын, Кошлар булып сайрасаң». *С.* сүзе тагын *саргаю, сарылы* кебек сүзләр белән дә аралашып килергә мөмкин: «Сарылы яулык шушы икән; Саргаерсың диләр иде, Саргаюлар шушы икән». Үзенең асыл мәгънәсендә *С.* сүзе тарихи җырларда да очрый. «Заманасы авыр, кайгысы күп» дип аталган җыр моның ачык мисалы була ала: «Агыйделкәй яры авыш-авыш, Колагыма килә бер тавыш; Сазларда ла кибә С. камыш, Мине саргайтадыр моң-сагыш». Шул ук *С.* сүзенең тагын бер формасы «Йөрәккәйләрем яна» җырында очрый: «Уклар ла аттым төзәп камышка, Ка мыштан лай аша камышка; Нурлы гына йөзем бик саргайды, Күкрәкләрем тулы сагышка». Башка җырлардан алынган икеюллыклар да шул ук фикер ләрне раслый: «Хәлләремне кеше белми»дә: «Минем хәлләремне кеше белми, Мин саргайдым өч көн эчендә»; «Бар икән күрәчәгем»дә: «Нурлы йөзләрне саргайта Бу дөньяның уйлары...» С.(т.) мөнәҗәтләрдә дә шундый ук әдәби функция башкара. Әйтик, җырга тартым «С. чәчәк»тә: «С. чәчәк чә чәген өздегезме? Яна бәгърем, януын
белдегезме? С. чәчәк — чәчәкләрнең анасы, Бар икән шул аерылышып янасы». Яисә «Моңлыдыр күңелем»дә: «Сандугач сайрый чыгып читлектән, Йөзем саргайды кайгы күплектән...» С.(т.)нең символик-шигъри вазифасы дастаннарда да билгеле бер чагылыш таба. «Җик Мәргән» дастанының эчтәлегеннән билгеле булганча, Җик Мәргән батырларының барысы да яу кырында ятып кала. «Яу килгәнне сизгән тугызынчы килен үзенең ике яшьлек баласын алып, качып өлгерә алды. Ул да, тугайның бер читенә барып, үзенең батыры сагышыннан *саргаеп үлде*» (курсив безнеке.— *Ф. У*.). Халыкның мәхәббәт җырларында киң таралган: аерылудан, сагынудан саргаю мотивы, искәртелгәнчә, дастаннарда да урын ала. «Ләйлә белән Мәҗнүн»дә: «Беркөнне Ләйләнең хәле нәхуш булып, вөҗүде куркуга дүнеп, гөл җәмалы су лып, күләгә кебек түшәккә егылды. Анасының гакылы башыннан китеп: «Күзем нуры, ни булды? Гөл җәмалың ник саргаеп сулды?» — дидектә, Ләйлә дә, аһ итеп: «И сөекле анам! Хәятым багына көзге җил исте. Мондан соңра миңа гыйлаҗ әйләмәң. Дәрдем гыйлаҗ кабул итмәс. Сырхавым дару кабул итми. Миннән өметеңне өзең. Мине Хакка тапшырың. Вә Ахирәт хакына хәләл әйлә»,— диде вә анасының маңгаеннан үбеп әйтте...» Аерылу, сагынудан саргаю мотивы башка халыклар иҗатында да таралган, билгеле. Әйтик, башкорт халкының «Зөлхизә» (татарча «Зөлхиҗҗә». — *Ф. У.*) риваяте түбәндәгечә тәмамлана: «Йәнтей бай Вәлинең үлгәнен үз күзе белән күргәч кенә ышанган. Үтерүчеләргә мал биреп, зур туй ясаган. Зөлхизә, Йәнтейнең кулында калса да, Вәлине онытмаган. Бала төсе күрмәгән. Көннән-көн саргаеп кипкән. Ахыр чиктә дивана булып үлгән, ди». Шул ук халыкның «Заятүләк белән Сусылу» дастанында, үлем турында сүз булмаса да, Зая-т үләкнең үзенең сөйгәнен өзелеп сагынуы, шул сагынуның аның йөзенә С. бу-
**С**
лып чыгуы турында хәбәр ителә. Үзбәк халык дастаны «Алпомиш»та зәкят аркасында туган йортыннан күчеп китәргә мәҗбүр булган Байсарының кызы Барчин-ай турында: «Аның йөзе айдаладагы чәчәк кебек саргайды», — диелә... Шул рәвешчә, төрки-татар рухи дөньясында, фольклорында һәм язма әдәбиятында җитәрлек дәрәҗәдә киң таралган С.(т.) категориясенең әдәби-нәфасәти вазифалары, нигездә, бертөсле.
*Әдәбият:* ТХИ: Тарихи һәм лирик җырлар / Төз. И. Надиров.— Казан, 1988; Та тар халык җырлары. Лирик җырлар. Йола җырлары /Төз. И. Надиров.— Казан, 1965; ТХИ: Дастаннар /Төз. Ф. Әхмәтова.— Казан, 1984.
**СӘЙФЕЛМӨЛЕК**, төрки-татар дөньясында урта гасырларда киң таралган, баш геройның исеме белән аталган китаби дастанның татар версиясе. Ки леп чыгышы ягыннан гарәпләрнең «Мең дә бер кичә»се белән нисбәтле. Шул ук сюжетка гарәп, фарсы һәм төрки телләрдә телдән һәм язма рәвештә күп санлы әсәрләр иҗат ителгән. XVI гасырда үзбәк шагыйре Мәҗлиси фарсы версияләре нигезендә әсәрнең төрки версиясен иҗат итә. Тулаем алганда, дастан озак елларга сузылган катлаулы юл үтә: гарәпчә язма версиядән фарсы теленә, шуннан төрки телләргә күчерелә. Дастанның фольклор версияләре язма чыганаклар нигезендә барлыкка килә. Татар халкы арасында дастанның китаби, кулъязма һәм фольклор версияләре иҗат ителә. Татарстан Фәннәр академиясенең Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты Мирасханәсендә генә дә аның 9 варианты саклана... Дастан халык иҗатында һәм язма әдәбиятта күптән мәгълүм булган *могҗизалы төш* мотивыннан башлана: ханзадә С. төшендә гүзәл кыз Сәхибҗамалны күреп, аңа чын күңелдән гашыйк була; әлеге төш турында әтисенә сөйли һәм: «Мин ул гүзәл кызны эзләп табарга тиеш»,—
***321***
**С**
ди. Шул ук вакытта әлеге кызның Бу дөньяда булу-булмавы турында С. үзе дә, аның әтисе дә бернәрсә дә белми. Урта гасырларда, хәтта аннан соңгы дәверләрдә иҗат ителгән фольклор һәм әдәбият әсәрләрендә дә бик борынгыдан килгән традиция нигезендә, могҗизалы төшкә чын күңелдән ышанып, әлеге төштә тормыш чынбарлыгы чагыла дип уйлаганнар. Әтисе С. белән килешә, аңа юлга чыгарга рөхсәт итә һәм юлына азык-төлек, С.нең якын дустын — вәзир улын, илле кол-солдат һәм, илле йөккә төяп, әйберләр, аш-су һ.б. бирә. Шулай итеп, алар, юлга чыгып, төрле авыллар һәм шәһәрләр аша үтәләр. Әмма Сәхибҗамалны таба алмыйлар. Тик С. өметсезлеккә бирелми. Эзләвен дәвам итә. Юлчылар ком буранына эләккәч, солдатларның һәм дөяләрнең яртысы үлеп бетә. Ике ел буе юлда йөргәндә, С.нең калган солдатлары һәм дөяләре дә һәлак була. С. һәм патшаның вәзире — икесе генә исән калалар... Сюжетның әнә шул ноктасына җиткәч, хикәяләү тулысынча мифологик яссылыкка күчерелә: юлчылар Җеннәр патшасы Зәнки шәһәренә килеп җитәләр. Җен патшасы кызы С.кә гашыйк була. Ләкин С. ниндидер Җен кызына өйләнүдән кискен рәвештә баш тарта. Ачуы чыккан Җен кызы әтисенә әлеге юлчыларны беркая да җибәрмәскә куша. Җен патшасы С. белән вәзирне зинданга ташлый: мифологик фикерләү терминологиясенә мөрәҗәгать итсәк, алар Икенче дөньяга — Җир асты патшалыгына эләгәләр. Билгеле булганча, төрки-татар мифологиясендәге җеннәр әллә ни куркыныч затлар тү гел: С. белән вәзир ничектер әлеге зинданнан котылып, зур серле диңгез буена килеп чыгалар. Шунда дастанга ислам тәгълиматы белән бәйле бик мөһим традицион мотив килеп керә: С.нең кулында *Сөләйман пәйгамбәр йөзеге* бар икән... Фольклор әсәрләре, бигрәк тә мифологик хикәяләү өчен гадәти булганча, «Каян килеп эләккән Сөләйман пәйгамбәр йөзеге кебек
***322***
кыйммәтле, серле-сихерле әйбер С. кулына?» дигән мөһим сорауга дастанда бернинди дә җавап юк! Диңгез буенда очраган бер карт боларга шунда су астында Диюнең яшәве; шул диңгез төбендә Дию биләмәсендә күп еллар буе бер сылу кызның интегүе турында сөйли. Бу очракта да сүз Икенче дөнья — Су асты патшалыгы хакында бара булса кирәк. Сылу кызның исеме Мәликә икән. Балачакта Сәхибҗамал белән Мәликәне бер Дию урлап алып киткән... Биредә дастанга тагын бер күптән мәгълүм мотив килеп керә: Диюне үтерү өчен, аның җаны кайдалыгын ачыклау зарур. Мәликә, алдап-йолдап, Диюгә ялагайланып, бу мәсьәләне дә ачыклый һ.б. Ахыр чиктә С. Диюне юк итә. Мәликә белән Сәхибҗамалны әсирлектән коткара. Сәхибҗамал да С.кә чын күңелдән гашыйк була. Беренче карашка, дастан сюжеты шуның белән тәмамланырга тиеш иде кебек: С., бик зур авырлыклар кичереп, үзенең сөйгәнен эзләп тапкач, кыз да аны өзелеп ярата башлый. Никах туе уздырып, бер-берсен яратып, рәхәтләнеп яшисе генә кала кебек... Тик биредә һич уйламаганда кызның әтисе белән әнисе әлеге никахка кискен каршы чыгалар. Чөнки С.— кешеләр затыннан. Ә Сәхибҗамал — Җен патшасы кызы. Башка дөнья патшасы үзенең бердәнбер кызын адәми зат булган С.кә бирергә риза була алмый, билгеле. Җен патшасы мәкер юлына баса: аның бер батыры туй мәҗлесендә С.не үтерә. Дастан түбәндәге сүзләр белән бетә: «Кыз бу хәлне күрә дә: «Әти-әни,— ди,— сез мине үстердегез. Ләкин мине яратмагансыз икән. Бу — минем бердәнбер мәхәббәтем. Ул булмагач, миңа да тор мыш юк»,— дип, үзен үзе үтерә. Әти-әнисе бик үкенәләр, ләкин эш узган була». Шулай итеп, «С.» дастаны, урта гасырлардагы тирән мәхәббәт белән бәйле башка күп санлы дастаннар, поэмалар һ.б. кебек үк, тирән фаҗига белән тәмамлана. Уйлап карасаң, дастан сюжеты белән танышканда, әлегедәй
фаҗига булуы көтелми дә кебек. Тик бернәрсә бәхәс уятмый: әлеге фаҗигане шул чор дастаннарында күптән урнашкан традиция таләп итә. Димәк, «С.» дастаны да шул традицияләрдән читкә чыга алмый.
*Ә д ә б и я т:* Сәйфелмөлек // ТХИ: Дастаннар /Төз. Ф. Әхмәтова.— Казан, 1984.— 151—158 б.; *Әхмәтова Ф.* Татар халык дастаннары // Шунда ук.— 5—28, 360— 362 б.; Сәйфелмөлек китабы // *Исмәгыйль Р., Даутов Р.* Әдәби сүзлек.— Казан, 2001.— 213 б.
**СӘМРУГ КОШ**, төрки-татар һәм иран мифологиясенең, халык иҗаты һәм язма әдәбиятның киң таралган, каршылыклы персонажы. Килеп чыгышы ягыннан иран телле халыклар мифологиясе һәм зәрдөштлекнең Изге китабы Авеста белән нисбәтле. Анда ул — бөркеткә охшаган кош буларак билгеле *Симург* (фарсы), *Сенмурв*. Монда да аның асылы шактый каршылыклы. Нигездә, изге, алдан хәбәр бирүче кош дип саналса да, уңай яктан да, кире яктан да сурәтләнергә мөмкин. Шул ук үзенчәлекләре иран һәм төрки-татар мифологиясендә дә саклана. Фирдәүсинең «Шаһнамә»сендә язмыш коралы буларак сурәтләнә. Төрки-татар мифологиясендә дә аның бу сыйфаты сак лана һәм байтак әкиятләрдә чагылыш таба. Конкрет мисалларга мөрәҗәгать итсәк, гадәттә, С. к. исеме белән бер үк яки бер-берсенә бик якын сюжетлар кабатлана. Кайвакыт исеме дә төрлечә булырга мөмкин: *Бөркет, Каракош, Алыпкаракош*. Ягъни, исемнәре дә башка булып, конкрет вазифаларга ия башка кошлар да С. к. исеме белән нисбәтле типик сюжетларда хәрәкәт итәләр... Мәсәлән, «Мәче һәм ярлы Егет» әкиятендә сөйләнгәнчә, бик ярлы бер Егет үзенең бердәнбер дусты Мәчене үзен кеше кебек тотарга һәм сөйләшергә өйрәтә. Шулай бервакыт алар икәү урман аланында яталар икән. Егет кемнеңдер бик моңсу итеп җырлавын ишетә. Егет үзенең Мәчесе
**С**
белән бергә шул тавыш килгән якны эзләп китә. Урман аланында бик зур бер чыршыга тап булалар. Гомумән, Ялгыз агач, бигрәк тә Ялгыз каен мотивы — татар рухи дөньясында күптән мәгълүм атрибут. Бәлки, әлеге әкияттә *Дөнья агачы, Тормыш агачы* күз уңында тотылгандыр?.. Шул агачның башында зур бер оя бар икән. Адәм баласы елавын хәтерләткән тавыш әнә шул оядан ишетелә... Егет агач башына күтәрелә һәм әлеге ояда С. к.ның ике баласын күрә. С. к. балалары Егетне кисәтәләр: «Егет, син монда ник килдең? Монда безне ашарга көн дә бер җылан килә. Моннан кит, китмәсәң ул җылан сине дә ашар». «Мин сезне коткарырга килдем, — ди Егет.— Сезнең аналарыгыз кая?» — дип сорый. Кош балаларының җавабы С. к.ның нинди зат булуын аңларга ярдәм итә: «Безнең әни — кошлар патшасы, ул Каф тавы артына кошлар җыелышына китте бугай, диләр. Безнең дошманыбыз әни барында безнең янга килә алмый, әни югында гына килә. Икебезне ашады инде. Хәзер безне ашарга тели». Шулвакыт җил-давыл куба, урман шаулый... Аждаһа килеп җитә һәм агач башына күтәрелә башлый. Егет тә югалып калмый: ул Аждаһаның башына кылычы белән чәнчи; Аждаһа егылып төшә... һәм җан бирә. Шулай итеп, сюжетның киң таралган өлеше тәмамлана. Әмма Аждаһаны болай җиңел генә җиңү татар һәм гомумән төрки-татар эпик традицияләренә туры килми: әкият батыры Егетнең дә, коточкыч явыз зат булган Аждаһаның да абруен бөтенләй юкка чыгарып ташлый. Гадәттә, Егетнең Аждаһа белән сугышы сәгатьләр, көннәр, айлар буе дәвам итә һәм бик авыр шартларда бара. Бу төр орыш-сугышларны сурәтләүнең күптән мәгълүм һәм тотрыклы, әдәби-нәфасати яктан нигезләнгән традицияләре бар. Биредә алар тулысынча инкяр ителә. Шуның белән бергә, әлеге күренешнең кирәге дә калмый! Күзәтелгән эпизодның
***323***
**С**
бердәнбер мәгънәсе, димәк, С. к.ның кошлар патшасы булуын һәм аның Каф тавы артында яшәвен ачыклауга кайтып кала. Тик С. к. Егетнең үзе өчен дә бик куркыныч зат булып чыга. Кош балалары киңәше белән Егет С. к.тан аның *тылсымлы балдагын* сорап ала. С. к. Егетне кисәтә: «Балдакны баш бармагыңа кигәчтен, бөтен пәриләр, җеннәр килерләр: «Падишаһым-сол-таным, ни кирәк?» — дип торырлар, ди. Балдакны җуйма. Җуйсаң, харап булырсың»,— ди». С. к. турында әлеге әкияттә китерелгән мәгълүматларны киңәйтергә мөмкин. Үзбәк галимнәре С. к.ка түбәндәгечә билгеләмә бирәләр: «*Симург, Самрак* кош — борынгы *Феникска* тартым әкияти кош, Каф яки Кавказ тавында гомер итә; гәүдәсе бик зур, башы кешенекенә охшаган, акыл иясе буларак, кешеләрчә сөйләшә белә». Г. Н. Потанин казакъ фольклоры материаллары нигезендә: «С. к. ике башлы була: бер башы кешеләрчә сөйләшә; икенчесе кошларча сайрый»,— дип яза. С. к., гадәттә, кеше авыр шартларда калганда аңа ярдәмгә килә. Мәсәлән, «Ак бүре» әкиятендә ул Егеткә урланган әнисен коткарырга булыша. Оядагы кош балаларын Еланнан яки Аждаһадан коткару сюжеты исә башкорт («Боланчы Мәргән», «Зәйнулла белән Красата»), казакъ («Ер Төстiк», «Тылсымлы кош»), үзбәк («С. к.»), кыр гыз («Кол улы һәм Зымырык кош») әкият ләрендә чагылыш таба. С. к. һәм кеше мөнәсәбәтләре белән бәйле сюжет бик борынгыдан килә. Фирдәүсинең (якынча 940—1020 яки 1030 еллар) «Шаһнамә»сендә сөйләнгәнчә, тумыштан сукыр булган Зальне С. к. табып ала һәм тәрбияләп үстерә. Заль улының һәм явыз зат Рудабаның Бу дөньяга килүенә шулай ук С. к. ярдәм иткән була. Шул ук сюжет, бераз үзгәрешләр кичереп, С. к. образы белән бергә үзбәк халкының батырлык дастаны «Алпомиш»ка да килеп керә. Анда түбәндәге сүзләр бар: «Әгәр бәхет чебене башына килеп кунса, С. к. та аңа баш иеп үтәчәк». Биредә
***324***
С. к.ны Борынгы Шәрекъ халыклары күзаллавындагы «Бәхет кошы» — Га-маюн, Һумай, Һома белән чагыштыру да бар. Гәрчә С. к. соңгысына караганда югарырак дәрәҗәдә тора. Ә инде С. к. бәбкәләрен Аждаһадан яки Еланнан коткару сюжетына әйләнеп кайтсак, аның килеп чыгышы зәрдөштлеккә нигез салучы пәйгамбәр Зәрдөшт-Заратуштра образына барып тоташа. Әлеге мәсьәлә белән бәйле мифларда сөйләнгәнчә, Борынгы Иранда Хаома дип аталган изге агач булган. Шул агачның яфракларыннан шулай ук Хао-ма дип исемләнгән изге йола эчемлеге әзерли торган булганнар. Әнә шул агач башында ике бәхетсез кош оя кора. Тик бала чыгара алмыйлар, чөнки аларның балаларын һәрдаим еланнар ашап тора икән. Мифта сөйләнгәнчә, Үлемсез Изгеләр Воху Ману белән Аша Вахиштуны күреп, кошлар алар-га Хаома агачын бирегез дип ялына башлыйлар. Кошларның ышануынча, әлеге изге илаһи агач аларны явыз көчләрдән коткарып калырга тиеш. Үлемсезләр әлеге ялыну-ялваруларны игътибарсыз калдырмыйлар: Хаома агачының кәүсәсен шул кошлар оясына китереп куялар. Һәм бу гамәл кошларны һәлакәттән коткарып кала: Дию еланнары әлеге агач янына өстерәлеп килеп, кош балаларын кабып йота алмыйлар. Чөнки Заратуштраның шул тирәдә «очып йөргән» *җаны — фраваши* — кош оясын һәм шундагы кош балаларын саклап тора башлый. Ачулары чыккан хәшәрәтләр, ярдәм сорап, өстерәлеп, Диюләр янына киләләр. Шул чакта Заратуштраның җаны — фраваши — аларны тотып алып һәлак итә... *Фраваши* сүзенең этимологиясе әлегә хәтле төгәл ачыкланмаган. Фа разлаулар буенча, зәрдөштлеккә кадәрге борынгы Иранда (б. э. к. XV— X гасырларга кадәр) *ата-бабалар рухын* шулай дип атаганнар. Әгәр бу, чыннан да, шулай булса, югарыдагы сюжетта әле Бу дөньяга килмәгән Заратуштраның рухы-җаны турында
сөйләнә. Димәк, С. к.ның балаларын Аждаһа-еланнардан коткару белән бәйле сюжет та зәрдөштлеккә хәтле үк билгеле булган. Шул рәвешчә, С. к. образы, гасырлар һәм меңьеллыклар дәвамында төрле һәм катлаулы үзгәрешләр кичереп, төрки-татар мифологиясенә дә килеп кергән һәм анда абруйлы урын яулап алган.
Төрки-татар мифологиясендәге С. к. образын аңлау һәм аңлату өчен, башкорт халкының архаик эпосы «Урал батыр» кобаеры бай мәгълүмат бирә. Анда *Самрау* дип аталган кош, кошлар патшасы буларак, башкортча *Сәмрегош* дип атала. Заманында башкорт галиме М. Сәгитов, әлеге образга киң тукталып, аның үзенчәлекләрен ачыклаган иде: Самрау — С. к.— Күк дөньясының хуҗасы-патшасы. Тик биредә шуны да әйтеп үтәргә кирәк: «Урал батыр»да С. к.— ир-ат затыннан; аның ике хатыны бар: берсе Кояш, икенчесе Ай. Шулай ук ике кызы да бар: Кояштан туган Һумай һәм Айдан туган Айсылу. Алар Үлемнең нәрсә икәнен белмиләр һәм алла-алиһәләр итеп гәүдәләнәләр. Шул ук вакытта С. к. Җирдә кешелекне башлап җибәрүче дип тә санала. Борынгы Иран мифологиясендәге Симург, төрки-татар дөньясыннан С. к. һәм «Урал батыр»да чагылыш тапкан Самрау — бер-берсенә бик якын мифологик затлар. Алар С. к. образы эволюциясенең төрле этапларын чагылдыралар һәм кешенең ярдәмчесе ролен башкаралар.
*Әдәбият:* Авеста в русских переводах (1861—1996) / Сост. И. В. Рак.— СПб., 1997; *Рак И. В.* Зороастрийская мифология.— СПб., 1998; *Лелеков Л. А.* Си-мург // МНМ: В 2 т.: Т. 2.— М., 1988; ТХИ: Әкиятләр (2 нче китап) /Төз. Х. Гатина, Х. Ярми.— Казан, 1979; *Сәгитов М.* Борон-го башкорт кобайырзары.— Өфө, 1987.
**СИРАТ КҮПЕРЕ**, Бу дөньядан китеп, Икенче дөньяга күчкәннәр Җәһәннәм уты өстендәге «кылдан нечкә, кылычтан үткен» С. к.ннән узарга тиешләр.
**С**
Бу дөньяда ислам таләпләренең барысын да вакытында һәм җиренә җиткереп үтәп барган адәм балаларына Аллаһы Тәгалә һәм Мөхәммәд г-м С. к.ннән үтәргә ярдәм итәчәк. Димәк, аларга Җәннәткә керү мөмкинлеге туа чак; алар шунда мәңгелек рәхәт тор мышка ирешеп, тик ләззәттә генә гомер кичерәчәкләр. Ә инде Бу дөньяда гөнаһлы юлдан йөргәннәр, Ахирәттә С. к. аша үтә алмыйча, Җәһәннәмгә «егылып төшеп», шунда беркайчан сүнми торган утта яначаклар. Коръәндә гөнаһлыларның Ахирәттә мәңгелек утта янулары турында кат-кат әйтелсә дә, С. к. турында анда тәфсилле мәгълүмат юк кебек. Мәсьәләгә әнә шул яссылыктан якын килгәндә, «Фатиха (Ачучы) сүрәсе»нең түбәндәге аятьләре аерым бер игътибарга лаек. Алар, С. к.ннән узганда, Аллаһтан ярдәм сорау булып яңгырый: «Мәрхәмәтле, рәхимле Җәза көненең (*Ахирәтнең*) хуҗасы! Бары тик Сиңа (*гына*) табынабыз һәм (*бары тик*) Синнән (*генә*) ярдәм өмет итәбез. Безне тугры юлга күндер. (*Зинһар*) юлдан язганнар вә нәфрәтеңә дучар булганнар юлына төшермә» (1:3—7). Димәк, Бу дөньяда тугры юлдан — Аллаһ, хак ислам юлыннан бар ганнар гына Ахирәттә, С. к. аша үтеп, Аллаһы кодрәте белән Җәннәттә урын алачаклар. *С. к.* сүзләре кулланыл-маса да, «Йасин» (Йасин) сүрәсе»нең бер аятендә С. к.ннән узуның авырлыгы аеруча тәэсирле сүзләр белән сурәтләнә: «Ихтыяр итсәк, аларның күзен сукырайтыр идек. Алар һични күр-мәенчә, бер-берсен узарга тырышып, этешә-төртешә тугры юлны табарга тырышырлар иде. Ничек итеп алар (*күрмәгән килеш*) тугры юлны табар икән?» (36:66). Коръән аятьләреннән аң ла шылганча, адәм баласының Ахирәттә С. к.н үтү-үтмәве тулысынча аның үз ихтыярыннан, аның Бу дөнья да ничек яшәвеннән тора: әгәр Бу дөньяда хак мөселманча яшәмәгән булса, шәригать таләпләрен бозып, гөнаһлы юлдан барса, аңа Ахирәттә беркем дә
***325***
**С**
һәм берничек тә ярдәм итә алмаячак. Моның шулай булачагын мөселманнар бик яхшы беләләр. Халык иҗаты әсәрләре дә әнә шуны раслый. «Кыйла күргел намазыңны» мөнә җәтендә, мәсәлән, түбәндәге сүзләр китерелә: «Бел, Сиратка менәреңни, аякларың таярыни, Тәннәреңне туграрыни, кый-ла күргел намазыңны. Бел Сиратның үткенени, кылычтан яман кискәнени, Кылдин нечкә булырыни, кыйла күргел намазыңны». «Ходай Үзе генә белә» мөнәҗәтендә махсус искәртелгәнчә, Ахирәттә адәм ба ласының С. к.ннән үтү-үтмәвен Хак Тәгалә үзе генә белә: «Һавадагы кошлар кебек очар идем, оча алсам, Бер хәсрәтем калмас иде, С. к.н кичә алсам». Китерелгән өзекләрдән аңлашыл-са кирәк: адәм баласы С. к.н. кичү турында хыяллана гына ала (анда да Хак Тәгалә ярдәм итсә генә). Мисалга, «Кичергел языгым!» мөнәҗәтендә әйтелгәнчә: «Сиратыңнан җиңел әйлә, дәхи Җәннәт насыйп әйлә. Ди-дарыңны васыйл әйлә, кичергел языгым, Алла!» Мөнәҗәтләрдә, С. к.н үтүдә ярдәм итүен сорап, Рә сүлуллага мөрәҗәгать итү дә очрый: «Шәфәгать кыйл, Рәсүлулла!» Мөнәҗәтләр арасында «С. к.» дип аталганы да бар. Төп фикере югарыда ките релгәннәргә якын; гәрчә тел-стиле ягыннан язма шигырьгә тартым булса да: «Безне, Раббым, Җәннәтеңнән аерма, Сиратыңнан аягымны тайдырма». Шул ук тема, табигый, язма әдә бият әсәрләрендә дә билгеле бер урын ала. Мәсәлән, С. Бакырганиның (? — 1186) «Егерменче хикмәте»ндә: «Сиратны нечкә дирләр, кичмәге бар, Сач раса, һавиягә төшмәге бар, Ут эчрә керебән пешмәге бар, Мәнен ма күңлем эчрә моңнарым бар» (*һавия* — Тәмугның иң куркыныч, иң түбән чокырлы урыны). Шагыйрь С. Бакыргани Ахирәттә С. к.н кичеп чыгуның никадәр авыр сынау булуын бик яхшы аңлый. Үтеп чыга алырмы аны шагыйрь, әллә тәмуг утына тө шәрме? Шагыйрьне әнә шул сорау борчый. Борынгы һәм урта га-
***326***
сырлар татар дөньяви, хәтта суфичылык идеяләре белән сугарылган күп санлы әсәрләр белән танышып чыккач, бернәрсә уйландыра: С. к. һәм аны кичү-кичмәү мәсьәләсе татар язучы-ша гыйрьләрен әллә ни борчымый. Бәлки шуңа күрәдер әлеге тема әдәби әсәрләрдә бик сирәк чагылыш таба. Мисалга Ш. Бабич иҗатыннан түбәндәге өзекне китерергә мөмкин: «Ошбу көндә бер күпер алдындасыз кылдан нәзек: Куркыныч, бик куркыныч... Аһ! Китсәңез юлдан язып, Ул күпер астыдыр Тә мугдыр, аръягында — Фирдәвес...» 1919 елда Н. Исәнбәт «Сират» трагедиясен иҗат итә. Тулы-сынча сугышчан атеизм идеологиясенә нигезләнеп язылган бу трагедиянең күзәтелә торган проблемага нинди катнашы бар соң диярсез. С. к. образы бу очракта киң планлы чагыштыру өчен кулланыла. С. к. турында сугышчан атеизм идеяләре белән сугарылган әсәрне Н. Исәнбәт 1919 елда гына — язучы буларак большевистик-атеистик идеяләр белән мавыккан дәвердә «иҗат иткән» булса кирәк. Р. Мөхәммәдиевнең «С. к.» (1992) романында да әлеге дини категория ХХ гасырның соңгы чиреге мәхшәрен сурәтләүгә багышланган. Ягъни бу очракта да *С. к.* төшенчәсе үзенең конкрет мәгънәсеннән ераклашкан. Шул ук *сират* сүзе абстракт мәгънәдә, Н. Исәнбәтнең «Ага дәрья. (Бер кайгылы минутта)» (1918) ши гырендә дә телгә алына: «Ага дәрья... ага бар да еракка... Үтә гомерем һаман канлы сиратта. Миңа кем такты бу гомерем гөнаһын? Кичәргә кушты кем кайгы сиратын?» Шигырь, искәртелгәнчә, 1919 елда, ягъни илдә гражданнар сугышы барган елларда язылган. Бәлки, шигырь әнә шул дәһшәтле, куркыныч вакыйгаларның шагыйрь күңелендәге чагылышыдыр?.. Үзенең бала чагын сурәтләгәндә, Г. Бәширов та әдәби яктан «ачык», аңлаешлы, шул ук вакытта куркыныч образга мөрәҗәгать итә: «Ниләр генә күреп үсмәде безнең яланаяклы, юеш борынлы кыбырсык
токым! Сәке өстендә шуа башлаганнан алып үз көнеңне үзең күрә башлаганчы тормыш сине кырык С. к.ннән кичерә...» С. к. образы татар драматургиясендә һәм прозасында гына түгел, хәзерге шигърияттә дә билгеле бер урын ала. Хәзерге заман вазгыятен сурәтләп, «Бу көн» (1994) дүртьюллыгында Р. Фәйзуллин болай ди: «Еланнар төрелгән көн... С. к.н чыкмый гына акчалыларга Җәннәткә юллама бирелгән көн». Зөлфәтнең заман рухы белән сугарылган «Ипи көрәге» (1999) шигырендә түбәндәге сүзләр дә бар: «Сап-сары май сеңгән ипекәйнең кайнарлыгы — авыз пешәрлек, Тик бер генә кабып карау өчен, С. к.ләрен кичәрлек, Яланаяк кузга төшәрлек!» Яки шул ук шагыйрьнең «Дәшә Коръәндәге һәр аять» шигыреннән дүрт юл: «Иң зур каргыш булып калыр һаман — Сиратларның кылыч үткере: — Юлың фатихасыз булсын бер үк! — Мәхәббәтсез гомер иткере!» С. к. белән бәйле күзаллаулар башка халыкларда да, мәсәлән, Идел буе татарларының якын күршеләре — чувашларда да бар. Бу хакта шул халыкның танылган галиме профессор Н. И. Егоров яза: «Үлгәннән соң кешеләрнең җаны *Серет кепере* дип аталган тар күпер аша упкын өстеннән узарга тиеш. Бу дөньяда тәүфыйклы гомер иткәннәрнең җаны, әлеге күпер аша бәла-казасыз үтеп, *Сатмахка* керә. Әмма Бу фани дөньяда Шуйттан коткысына эләккәннәр әлеге күпердән егылып төшәләр һәм Тәмугка эләгәләр». Әлеге өзектәге исем-атамалар чуваш мифологиясенә төрки-татар дөньясы аша ислам тәгълиматыннан кергән, әлбәттә (Серет кепере — С. к.; Сатмах — Оҗмах; Шуйттан — Шайтан). Бу төр мәгълүматларны чуваш халкы мифологиясеннән бик күпләп китереп булыр иде. Аңлашыла булса кирәк: татар, чуваш һ.б. кайбер халыклардагы С. к. белән бәйле күзаллауларның барысы да ахыр чиктә ислам тәгъ ли-матына барып тоташа. Ә инде мәсь-ә ләне күзәтүне халыкара мифология
**С**
яссылыгына күчерсәк, С. к. белән бәйле карашлар шактый борынгы чорлардан башлана. Зәрдөштлек тәгълиматы материаллары күрсәткәнчә, С. к. турындагы карашларның инеш башы зәрдөштлеккә нигез салучы пәйгамбәр Зәрдөштнең (Заратуштра, Зороастр) (б. э. к. II һәм I меңьеллыклар чиге) гадәти көндәлек эшләре белән бәйләнгән. Бу хакта аерым легенда да сакланып калган. Зәрдөштнең туган җирендә бик тиз ага торган елга булган, имеш. Беркем дә ул елганы кичеп чыга алмый икән. Шул елга буенда, нишләргә белмичә, җиде карт белән карчык басып тора, ди. Зәрдөштнең киңәше буенча, алар бер-берсенең кулларына ныклап тотынганнар: ниндидер күпер шикелле әйбер-корылма килеп чыккан. Алда торган Зәрдөшт аларның барысын, җитәкләп, әлеге куркыныч елга аша алып чыккан. Әнә шул Зәрдөшт «оештырган күпер» зәрдөштлектәге Теге дөньяга алып баручы *Чинват күперенең* беренче үрнәге (прообразы) булып хезмәт иткән, ди. Кайбер галимнәр фикеренчә, Чинват күпере турындагы күзаллаулар Борынгы Шәрекътә б. э. к. III һәм II меңьеллыкларда ук булган һәм Салават күпере хакындагы мифологик күзаллаулар белән аваздаш дип фараз ителгән. Борынгы һинд-иран цивилизациясе белгече И. М. Стеблин-Каменский фикеренчә, Чинват — борынгы иран мифологиясенә Зәрдөшт тарафыннан иңдерелгән катлаулы һәм үзенчәлекле дини-мифологик категория. Зәрдөштлекнең Изге китабы Авеста мәгълүматлары буенча, әлеге Чинват күпере аша бәла-казасыз узу өчен, дини таләпләрне вакытында һәм төгәл үтәп барганнарга Мактау йорты Җәннәткә керергә Зәрдөшт пәйгамбәр үзе яки Ахура-Мазда алланың кызы Даэна ярдәм итә икән!.. Китерелгән күп санлы һәм мөһим мәгълүматлар буенча, С. к. дә, Чинват та, алар турындагы күзаллаулар да бер-берсенә бик якын. Әлеге күперләр икесе дә — адәм балаларының Бу һәм
***327***
**С**
Теге дөньядагы тормышларын «тоташтырып торган» бердәнбер «юл», «күпер», «матди нәрсә». Бу дөньядан киткәннән соң, С. к.н «уңышлы узып», Җәннәткә керү яки шул С. к.ннән мәңге сүнмәс көчле ут-ялкыннан гына торган Җәһәннәмгә «егылып төшү» адәм баласының үзеннән генә тора. Бу дөньяда мәгълүм булган дини-мифологик системалар белән бәйле атрибут, категория һәм төшенчәләрнең күбесен (әйтик, Җәннәт-Җәһәннәм, С. к.) беркем күрмәгән һәм белмәгән. Аларның нинди булуын да беркем дә һәм берничек тә күз алдына китерә алмый. Шуңа карамастан Җир йөзендәге миллиардтан артык хак мөселман, Коръәнгә, исламга ихлас күңелдән ышанган кебек, әлеге дини-мифологик категорияләргә дә берсүзсез ышана. Һәм бу — бик мөһим фактор. Алар адәм баласын Бу дөньяда кешечә яшәп, акыллы, тәртипле, инсафлы, тәүфыйклы, игелекле изге кеше булу рухында тәрбияләүгә хезмәт итә. Исламның төп таләпләре әнә шулар!..
*Әдәбият*: Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 2, 417 б.; *Хөснуллин К.* Мөнәҗәтләр һәм бәетләр.— Казан, 2001.— 69, 182, 189 б.; *Сибгатуллина Ә.* Суфичылык серләре.— Казан, 1998.— 273—274 б.; Ислам на Европейском Востоке. Энциклопедический словарь.— Казань, 2001.— С. 292; *Исәнбәт Н.* Әсәрләр: 4 томда: 1 т.— Казан, 1989.— 6, 69 б.; Бакырган китабы.— Казан, 2000.— 31 б.; *Бәширов Г.* Туган ягым — яшел бишек.— Казан, 1968.— 6 б.; *Фәйзуллин Р.* Сайланма әсәрләр.— 3 т.— Казан, 1995.— 210 б.; *Зөлфәт.* Йөрәгемне былбыл чакты.— Казан, 1999.— 90, 185 б.; Культура Чувашского края.— Чебоксары, 1995.— С. 123; Авеста в русских переводах (1861—1996) / Сост. И. В. Рак.— СПб., 1997.— С. 469; *Рак И. В.* Зороастрийская мифология.— СПб., 1998.— С. 475, 518.
**СИХЕРЧЕ, СИХЕРЧЕ КАРЧЫК**, төрки-татар мифологиясе, фольклоры һәм язма әдәбиятының традицион персонажларыннан берсе. Гади халык
***328***
көндәлек тормышта С.ләргә, С. к.ларга әле хәзер дә ышана. Хәтта алардан курка да. Бәлки, бу — төрле Изге китаплар, шул исәптән Коръән тәэсире белән дә бәйләнгәндер. Чөнки Изге китапларда С.ләр уңай яктан сурәтләнми. Әйтик, Библиядә аның аерым китапларында шул максатка хезмәт итә торган махсус бүлекчәләр дә бар. Левит китабының «С.ләрне җәзалау турында» дип аталган бүлекчәсендә түбәндәге сүзләр бар: «Ир кешеме ул яки хатын-кызмы, әгәр ул, сихерләп, әрвахларны чакыра торган булса, аны үлем җәзасына тартып, ташлар белән атып үтерергә кирәк» (Лев 20—26). Второзаконие китабында да «С. ләргә һәм юраучыларга каршы» дип аталган махсус бүлекчә урын алган. «Әгәр син Раббы, синең Раббың биргән җиргә аяк басасың икән, син кайсыбер халыклар эшләгән әшәкелекне эшләмәскә тиеш: синең җиреңдә кызын яки улын ут аша чыгарып сынаучы, күрәзәчелек кылучы, юраучы һәм С. булырга тиеш түгел» (Втор 18:9, 10). Библиянең күрсәтелгән китаплары б. э. к. XII—II йөзләрдә барлыкка килә. Димәк, С.ләргә каршы көчле көрәш ким дигәндә өч мең ел дәвам итә. Библиядән башланган бу уңай традиция Коръәндә дә урын ала. Анда әйтелгәнчә, изге пәйгамбәрләр, шул исәптән Мөхәммәд г-м дә, ни генә эшләсәләр дә, аларның һәр адымы кяферләр тарафыннан *сихер* дип бәяләнә. Бу бигрәк тә Муса пәйгамбәрнең гамәлләренә кяферләрнең мөнәсәбәтендә ачык күренә. Коръәннең «Әгърәф (Пәрдә) сүрәсе»ндә бу хакта ачыктан-ачык әйтелә, «Әнбия (Пәйгамбәрләр) сүрәсе»ндә дә тагын бер кат искәртелә. Яһүд дине, христианлык һәм ислам диннәренең сихерчелеккә һәм С.ләргә кискен кире мөнәсәбәте, ике-өч мең еллар буе таралып, гади халык арасында да шундый ук карашлар урнашуга китерә. Әлеге процесс мифология, фольклор һәм язма әдәбиятта да билгеле бер чагылыш таба. Әмма тарих дәвамында С.ләргә мөнәсәбәт төрле үзгәрешләр кичерә. XVI йөзгә караган
«Казан тарихы»нда бу хакта тәфсилләп сөйләнә. Әлеге китапның авторы Алтын Урдага — Җучи Олысына — нигез салучы Батый ханны *Саин патша* дип атый. Әнә шул патша, башкала кору өчен, бик уңайлы бер урын эзләп таба. Тик анда мыжлап торган еланнар оясы бар икән. Бер С. үзенең сихер көче белән башкала буласы урын ны еланнардан арындыра. Башкала шул урынга төзелә дә. Тик әлеге ле генда үзенчәлекле булачак илнең һәм аның башкаласының киләчәктәге шомлы, фаҗигале язмышы, халык тарихы белән турыдан-туры бәйләнгән әсәр буларак юкка чыкмый — еллар узган саен, шул ук легенданың яңа вер сия-ләре, вариантлары барлыкка килеп тора. Шундыйларның берсе булган «С. кыз» дип аталган легендада тагын «үзенчәлеклерәк сюжет» чагылыш таба: яшь кенә бер кыз бала илба-шы — патшаны ачулана икән: «Нишләп син башкаланы шундый җайсыз җиргә кордың? Шәһәрне башка — матуррак, уңайлырак урынга күчерәсе иде»,— ди икән кыз. «Анда еланнар бик күп бит!» — дигән патша. С. кыз әлеге җирне сихер көче белән еланнардан чистарта. Һәм шунда башкала — хәзерге Казан каласы салына. С.ләр турындагы мәгълүматлар публицист һәм дәүләт эшлеклесе, XVI йөздә Казанны яулап алуда зур роль уйнаган А. Курбский китабында да китерелә. Ул Казан та тарларында гына түгел, Борынгы Шәрекътә үк киң таралган легендаларга мөрәҗәгать иткән булса кирәк. Аның китабында түбәндәге легендар-мифологик мәгълүматлар китерелә: рус гаскәре Казанны камап алгач, таң атканда кирмән диварлары өстенә йә урта яшьтән узган ирләр, йә хатын-кызлар чыгып, үзләренең киемнәре белән рус гаскәрләре торган якка табан селтәнеп, ниндидер куркыныч-шайтани сүзләр белән кычкырына башлыйлар; әлеге мәкаләгә туры китереп әйткәндә, үзләренчә сихерлиләр икән... Көн матур гына булырга тиеш иде дип фараз
**С**
кылсалар да, әлеге шау-шудан, ямьсез тавыш-сүзләрдән көчле җил күтәрелә, болыт җыела, бик каты яңгыр коеп ява башлый. Әле генә коп-коры булган җирләр сазлыкка әверелә. Һаваның болай кискен, һич көтелмәгәнчә үзгәрүеннән хәрби хәрәкәтләр алып бару мөмкинлеге юкка чыга, әлбәттә! С.ләр тарафыннан чыгарылган коточкыч җилле-давыллы яңгырны туктату өчен, Мәскәүдән *Честной крест* дип аталган махсус тәре алып киләләр. Тик шуның белән генә, янәсе, рус гаскәрен һәлакәттән коткарып калалар... Әлеге сюжет болгар-татар дөньясында да, борынгы төркиләрдә дә бик күптәннән мәгълүм була.
«Мәрҗән каласы һәм унике кыз хи-кәяте»ндә сөйләнгәнчә, бервакыт шулай Болгар илен яу баскан. Шәһәрне саклаучыларның барысы һәлак булган. Шулвакыт тырышмал Хуҗаның унике кызы, тау башына күтәрелеп, «яу артыннан каргап торганнар, шуның белән баскынчыларның көчләрен какшатканнар...» Тик ничек кенә булмасын, әлеге унике кызның сихер каргышы шәһәрне дә, кызларның үзләрен дә коткарып кала: әлеге кызлар, Күккә ашып, унике йолдызга әвереләләр. Борынгы төрки-татар һәм төрки-мон-гол традицияләрендә С.ләрнең роле турында башка төр чыганаклар да сөйли (Фирдәүсинең «Шаһнамә»се, Н. Я. Бичуринның киң мәгълүм икетом-лыгы һ. б.). С. Бакырганиның «Мигъ-раҗнамә»сендә Коръәннән алынган кайбер күренешләр дә китерелә: әйтик, исламны кабул итүдән баш тарткан мәҗүсиләр Мөхәммәд г.-мне С. дип игълан итәләр.
Язма әдәбият әсәрләреннән Ф. Бур-нашның «Таһир — Зөһрә» (1916—1917) трагедиясендәге бер күренеш игътибарга лаек: Таһирны суда йөзеп килгән сандыктан чыгарган кызлар, табигый, каушап калалар. «Мин С. түгел!» — дип, Таһир аларны тынычландыра. Н. Исәнбәтнең «Хәйләкәр Дәлилә» (1956) комедиясендә Дәлилә үзенең С.
***329***
**С**
булуы турында кат-кат әйтә. Ф. Әмирханның (1886—1926) «Фәтхулла хәзрәт» повестенда С.гә каршы нинди догалар укырга кирәклеге күрсәтелә. Соңгы елларда халык арасында сихер гә һәм С.ләргә каршы торырдай аять-догалардан төзелгән махсус ки -тапчыклар басылып таратыла. Сөйләнгәннәрдән аңлашыла булса кирәк, С. образы фольклор әсәрләрендә дә, әдәбиятта да билгеле бер урын ала. Аерым очракларда татар дөньясында С.ләр уңай бәяләнсә дә, нигездә, халык аларның шөгыльләрен хупламый, җәмгыять өчен зарарлы дип таба. Һәм мондый мөнәсәбәт яһүд дине, христианлык һәм ислам кебек дөньякүләм таралган диннәрнең Изге китапларыннан башлана булса кирәк!..
*Әдәбият:* Казанская история.— М.; Л., 1954; Библия. Книги Священного Писания Ветхого и Нового завета. Канонические.— М., 1994.— С. 140, 222; Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре һәм аңлатмалары / Матбугатка әзерләүче Р. Батулла.— Казан, 2000.— 152—153 б.; Инҗил. Изге китапны тәрҗемә итү институты.— Казан, 2001; Древняя Казань глазами современников и историков.— Казань, 1996.— С. 66—67; *Дәүләтшин Г.* Төрки-татар рухи мәдәнияте тарихы.— Казан, 1999.
**СӨБХАНАЛЛА**, Аллаһы Тәгаләгә дан мәгънәсендә көндәлек сөйләштә дә, язма әдәбиятта да бик киң таралган сүз; соклануны, гаҗәпләнүне, кайвакыт шаккатуны белдерә. Сүзнең ислам тәгълиматы белән нисбәтле булуы онытылып, гадәти *ымлык* рәвешендә генә кулланылырга да мөмкин. Һәм бу күренеш язма әдәбият әсәрләрендә, аеруча Н. Исәнбәт драматургиясендә еш очрый. Мәсәлән, язучының «Муса Җәлил» (1954) трагедиясендә эмигрант Зәбих белән чуваш Сарманбай сөйләшендә: «*Сарманбай*. Мәскәү — Хузан песнең үс калалар. Пес үсепес белән үсепес сугышмайпес. *Зәбих.* Сөбханалла!» (*Хузан* — Казан каласы исеменең чувашча әйтелеше.)
***330***
Шул ук язучының «Һиҗрәт» (1923) комедия-сатирасында Гайнетдин хәзрәт һәм кызыл разведчик Миргалинең сеңлесе Хәнифә сөйләшәләр: «*Гайнетдин* (кара, ишек төбенәрәк туктый). Әссәламегаләйкем! Кыз кеше икән... *Хәнифә.* Узыгыз. Ни йомыш? *Гайнетдин* (килә төшеп). Сөбханалла! Үзебезнең Хәнифә түгелме? (Ике кулын күрешергә илтә дә кире ала.) Бик сау гынамы? Иминме?» Тагын бер мисал рәвешендә шул ук язучының «Хәйләкәр Дәлилә яки «Мең дә бер кичә»дән бер кичә» (1956) комедиясеннән түбәндәге күренешкә игътибар итәргә мөмкин. Анда сүз Багдад шәһәре башлыгы (губернаторы) Әмир Халитнең яшь хатыны Хәлимә белән Дәминә карчык сөйләшүе турында бара: «*Хәлимә* (Дәминәне күргәч коелып төшә). Абыстакаем! *Дә минә*. Сөбханалла! (Алдында җирне таягы белән сызгалап төкеренеп.) Тфү, тфү, күз тимәсен!» Г. Бәшировның «Туган ягым — яшел бишек» (1965—1968) повестеннан түбәндәге күренеш тә *С.* сүзенең яңгырашын һәм вазифасын ачыкларга ярдәм итә: кунак кызның матурлыгына шаккаткан «егетләр, бер сен берсе бүлдереп, сокланырга, телләренә салынырга тотындылар: «Сөб ханалла, машалла, күз тимәсен башала!»
Конкрет мисаллар күрсәтүенчә, килеп чыгышы ягыннан ислам тәгълиматы белән нисбәтле *С.* сүзе, нигездә, ымлык буларак, соклануны, сирәк кенә шаккатуны белдерә.
*Әдәбият*: ТТАС: 3 томда: 2 т.— Казан, 1979.— 713 б.; ТРС: 4 томда: 2 т.— Казан, 1956.— 249 б.; *Исәнбәт Н.* Әсәрләр: 4 томда: 2 т.— Казан, 1988.— 311 б.; *Исәнбәт Н.* Кырлай егете. Пьесалар.— Казан, 1980.— 117 б.; *Бәширов Г.* Сайланма әсәрләр.— 3 т.— Казан, 1968.— 186 б.; *Гыйләҗев А.* Сайланма әсәрләр: 5 томда: 5 т.— Казан, 2002.— 79 б.
**«СӨЕМБИКӘ БӘЕТЕ»**, Казан ханлыгының соңгы ханбикәсенә багышланган әсәр. Сөембикә-ханбикә (1520—
1557?) үзе исән вакытта ук язылган булырга мөмкин. Шуңа күрә шул ук чорларда иҗат ителгән башка бәетләр белән бер үк бәйләмдә күзәтелергә тиеш. Беренчедән, Сөембикәнең фаҗигасе шулкадәр тирән иде ки, ул халык иҗаты әсәрләрендә чагылыш тапмый кала алмас иде. Икенчедән, жанрның иң мөһим бер үзенчәлеген дә истә тотарга кирәк: әгәр бәет билгеле бер конкрет фаҗигале вакыйгага багышлана икән, ул шул ук елларда яки бер-ике елдан соң ук иҗат ителә. Югыйсә бәет һәм аның нигезендә яткан тарихи вакыйгалар үзләренең актуальлеген югалта. Тик ничек кенә булмасын, «С. б.» шул чор вакыйгаларын татар халкының һәм Сөембикә-ханбикәнең тирән трагедиясе буларак чагылдыра. Әйтелгән фикерләр башка мәгълүматлар белән дә раслана. Ниндидер әсир [тарихчы В. Татищев (1686—1750) фикеренчә, Иоанн Глазатый], Казан Иван Грозный тарафыннан яулап алынганчы (1552 ел, 2 октябрь), биредә тоткынлыкта була. Рус патшасы аны тоткынлыктан коткара. Күрәсең, шуңа рәхмәт йөзеннән, ул Мәскәүдә 1564—1565 елларда «Казан тарихы»н яза. Китапның эчтәлеге каршылыклы. Ул баштан ахырга хәтле «бөек рус шовинизмы» рухы белән сугарылган. Китап авторы татар ханнарына һәм ханбикәләренә тирән нәфрәт белән карый. Шул ук вакытта әлеге чыганакта Казан ханлыгы тарихына караган аерым мәгълүматлар кирәк дәрәҗәдә киң чагылыш таба. Мәсәлән, ул Сөембикәне Мәскәү тоткынлыгына алып китүне тәфсилләп сурәтли һәм ханбикәнең ике елавының шигырь-җыр кебек яңгыраган прозаик текстларын китерә. Һәм бу факт үзе генә дә бик зур әһәмияткә ия. Безнең фольклор фәнендә урнашкан фикер буенча, Казан татарларында, мәет җирләгәндә, беркайчан елау-җырлау булмаган. Мәет өстендә башкарылган җыр текстлары да мәгълүм түгел. «Казан тарихы» һәм шундагы елаулар мәсьәләгә бөтенләй башкача якын килүне таләп итә. Әгәр
**С**
Сөембикә елау текстларын яхшы белгән икән, димәк, алар халык арасында да билгеле булган. Ә бәлки мәсьәлә бөтенләй башкача хәл ителәдер? Бәлки, сүз нугай халкы фольклоры йогынтысы турында барырга тиештер! Сөембикә бит — киң мәгълүм нугай морзасы, 1549 елдан Нугай урдасы хөкемдары булган Йосыф бәк кызы. Сөембикәнең елаулары «С. б.»нә дә бик якын. Бәлки, «Казан тарихы» авторы Сөембикә-ханбикә елауларын үзе тыңлап торгандыр? 20 ел буена Казанда, татарлар арасында әсирлектә булган кеше татар һәм нугай телләрен дә яхшы белгән булырга тиеш... «С. б.»ндә ханбикә тормышы шактый тәфсилле, туганнан башлап Бу дөньядан киткәненә хәтле сурәтләнә. Билгеле булганча, Сөембикә — Казан ханлыгы тарихында мөһим роль уйнаган шәхес. Сөембикә чорында Казан—Мәскәү мөнәсәбәтләре бик катлаулы була, бигрәк тә 1549 елда Сафагәрәй хан ниндидер серле шартларда һәлак булгач. Әнә шул трагик вакыйгалардан соң, Мәскәүнең Казанны яулап алу нияте ныгый. Ханбикә Мәскәүгә берничә мәртәбә махсус илчеләр җибәреп карый. Мәскәү әлеге илчелекләрне һәм Сөембикәнең изге ниятләрен кире кага. Казандагы Мәскәү яклы түрә-морзалар да ханбикәдән йөз чөерәләр. Вазгыятьнең әнә шулай катлауланып китүе нәтиҗәсендә, Казанны яулап алудан бер ел элек ханбикәне улы Үтәмешгәрәй белән бергә Мәскәү патшалыгына — Касыйм патшалыгы башкаласы Касыйм шәһәренә — әсирлеккә алып китәләр. Аны казанлыларның, гомумән мөселманнарның, дошманы булган Касыйм ханы Шаһгалигә кияүгә бирәләр, баласын да тартып алалар һәм православие дине рухында тәрбияләргә монахлар кулына тапшыралар. Шушы уңайдан бәетнең түбәндәге сүзләре бик тә сәер тәэсир калдыра: «Гариб улым Үтәмеш алты яшенә җитте, Фани дөньядан үтте, андан бер кайгым бетте». Тарихтан билгеле булганча, Үтәмешгәрәй әнисеннән соңрак — 1566
***331***
**С**
елда үлә. Бәеттә әни кешенең бердәнбер улы үлү уңаеннан канәгатьләнү хисе белдерүе аерым аңлату таләп итә. Чөнки әлеге сүзләрнең «тирәнгә яшеренгән» үз мәгънәсе бар булса кирәк! Чит җирдә бөтенләй ялгыз калу — әни кеше өчен коточкыч фаҗига, әлбәттә. Бердәнбер улының, Иван Грозныйның «якын дусты» булып, патша сараенда христианлык мохитенә эләгеп, шул рухта тәрбияләнүе әлеге фаҗигане бермә-бер көчәйтеп җибәрә. Әнә шул факторларны истә тотсак, әлеге сүзләрнең табигый яңгыравы да аңлашыладыр! Сөембикә-ханбикәнең үзенең тормышы тагын да фаҗигалерәк булып чыга: ханбикә фаҗигасе Казан ханлыгы трагедиясе белән үрелеп бара. Сөембикә Бу дөньядан киткәндә, аның туган ягы Нугай урдасы да, Сөембикә хөкемдарлык иткән Казан ханлыгы да Иван Грозный тарафыннан яулап алынган була. Тарихи язмышларның нәкъ әнә шул юлдан китәчәген Сөембикә-ханбикә Нугай Урдасының бәген һәм Казанның түрә-морзаларын күпкә алдан кисәтеп куйган була инде.
*Ә д ә б и я т:* Сөембикә бәете // ТХИ: Бәет ләр /Төз. Ф. Әхмәтова, И. Надиров, К. Җа малетдинова.— Казан, 1983.— 30— 34 б.; *Рәшиди.* Сөембикә хәлләре.— Казан, 1912; Казанская история.— М.; Л., 1954; *Урманче Ф.* Идегәй. Нурсолтан. Сөембикә.— Казан, 1997; Сөембикә бәете // Сөембикә-ханбикә. Җыентык.— Казан, 2001.— 144—148 б.
**СӨЛӘЙМАН , СӨЛӘЙМАН ПӘЙГАМБӘР**, Коръән персонажы, Даут пәйгамбәрнең улы; Тәүраттагы Соломон белән тәң гәлләштерелә. Еврей телендә Соломон — Шеломо (Selo-mo) — «тынычлык яклы», «рәхәтлек, иркенлек» дигән мәгънәне белдерә. Израиль патшалыгының өченче падишаһы (якынча б.э.к. 965—928 еллар). Яһүдиләрнең дини китапларында иң акыллы, хикмәтле хөкемдарларның берсе дип санала. Семит телле халыкларда Соломон турында бик күп
***332***
хикмәтле риваятьләр һәм легендалар иҗат ителгән. Соңрак аның образы С. п. исеме белән Коръәндә дә билгеле бер урын ала. Байтак халыкларда таралган легендалар буенча, С. п. төрле бәхәсләрне бик җиңел һәм оста хәл итә торган булган. Әнә шундый бәхәсләр белән бәйле кайбер сюжетлар Коръәндә дә урын алган. Мәсәлән, «Әнбия (Пәйгамбәрләр) сүрәсе»ндә: «Шулай ук Даут белән Сөләйманны исегезгә төшерегез. Берзаман алар иген басуы хосусында бәхәскә керделәр. Берәүләренең сарык көтүе, кичке якта икенчеләренең иген басуына кереп, бик күп зыян китергән иде. Без аларның хөкем эшләренә шаһит булып тордык» (21:78). Бу аятьнең мәгънәсен аңлату өчен, Р. Батулла М.Чагрыҗы тәфсиренә мөрәҗәгать итә: Даут һәм аның улы, унөч яшьлек С. икесе ике төрле хөкем чыгаралар. Даут: «Зыян күргән игенчегә сарык көтүен бирергә», — ди. Бу карарның бөтенләй үк гадел булмавын истә тотып, С. башкача, әмма гадел хөкем чыгара: «Күрелгән зыянны каплаганга кадәр генә бакча иясе сарыкларның йоны, сөте, итеннән файдалана ала. Зыян каплангач, сарыклар хуҗасына кайтарып бирелергә тиеш». Соңгы хөкем ышанычлырак яңгырый, әлбәттә!.. Күрәсең, бик тә акыллы һәм гадел хөкемдар булганга күрә, Хак Тәгалә, С.п.гә бик күп яхшылыклар кылып, аның алдында киң мөмкинлекләр ача. Бу хакта да Коръәннең шул ук сүрәсендә сөйләнә: «С. әмеренә Без дәһшәтле искән җилне бирдек. Аның кушуы буенча, ул җил эче тулы бәрәкәтләр булган урынга карап исә. Без барысын да белеп торабыз» (21:81). Хак Тәгалә кодрәте белән җилне үзенә буйсындырган С. п., чыннан да, бик көчле булып чыга. Һәм бу инде үз чиратында төрки-татар фольклорында да билгеле бер чагылыш таба... Хак Тәгалә С. п.гә бик күп байлык та бирә: «Аның өчен диңгезгә чумып (*энҗе-мәрҗәннәр алып чыксыннар дип*) һәм башка төрле эшләр майтарыр
өчен, шайтаннарны буйсындырдык. Без аларны күреп торабыз» (21:82). С. п.гә җен-шайтаннарның һәммәсен буйсындырып, аны куәтләндерү турындагы сүзләр «Нәмел (Кырмыска) сүрәсе»ндә дә кабатлана: «Сөләйман янында җеннәрдән, кешеләрдән, кошлардан торган гаскәр тупланды. Боларның барысы да (*аның тарафыннан*) идарә ителә иде» (27:17). Шулай ук Коръәндә әйтелгәнчә, С. п.гә буйсындырылган җеннәр бик аз вакыт эчендә мәһабәт биналар, патша сарайлары салып бирергә дә сәләтле булалар (34:13). Аллаһы Тәгалә ихтыяры белән әнә шундый зур сәләтләргә ия булган С. п. татар халык иҗатында да үзенең шул дәрәҗәсен югалтмый. «С. үлде, диюләр котылды» мәкален Х. Мәхмүтов түбәндәгечә аңлата: «Дини мифология буенча, С. (Соломон) патшаның тылсымлы йөзеге булган. Аллаһы Тәгаләнең туксан тугыз исеме арасыннан иң бөек исеме язылганга, бу йөзек иясе җен-пәриләрне, кош-кортларны, җил-суларны үз ихтыярына буйсындырырлык кодрәткә ия булган». Халыкара мифологиядә киң таралган *С. йөзеге* гыйбарәсе әлеге мәкальдә шундый ук чагылыш таба. Шул ук мотив «Сәйфелмөлек» дастанының татар версиясенә дә килеп керә: Сәйфелмөлек үзенең иптәше белән караңгы җир асты төрмәсеннән качып киткәч, аларның «кесәләрендә акчалары да, бернәрсәләре дә юк, диелә. Сәйфелмөлекнең кулында патша уллары кия торган яхшы алтын йөзеге генә кала. Ә ул тарихи йөзек С. п.нең йөзеге була». Шул йөзек ярдәмендә теләсә нинди максатка ирешеп була. С. п. исеме белән бәйле мотив татар халкының бер табышмагында да чагылып китә. Ул кыска гына: «Суда С.» Табышмак түбәндәгечә аңлатыла: легендалар буенча, С. патшаның тәхете һәрвакыт су өстендә эленеп торган, имеш. Димәк, әлеге табышмак та С. п.гә хас могҗизаларның берсен чагылдыра булса кирәк. Халыкара мифологиядә һәм фольклорда киң чагылыш тапкан С.
**С**
п. образы һәм аның хикмәтле гамәлләре татар язма әдәбиятында да мөһим урын ала. Мәсәлән, Сайядиның (XVI—XVII йөзләр) («Бабахан дастаны») әсәрендә түбәндәге сүзләр дә бар: «Урамда күреп йөзеңне бар мес кеннәр йокысыз, Гыйффәтле мин, очсам, С. тәхте кирәк миңа». Бу сүз ләргә Ф. Яхин түбәндәгечә аңлатма бирә: «С. тәхте риваятьләрдә С. п.нең утырып оча торган тәхете бул ган дип сөйләнелә». С. Сараиның (1321—1396) бер шигырендә С. п. турында: «Дөнья сиңа калырмы,— С.га калмады, Ул кем аңа мөсәххәр (буйсы-нулы) иде див (дию) һәм пәри»,— дигән сүзләр бар. Әлеге сүзләрнең мәгънәсе: Бу дөньяда күпме генә даның, шөһрәтең, байлыгың булса да, вакыты җиткәч, син аларның барысын да калдырып китәргә мәҗбүр булачаксың!.. Котбның (якынча 1297 — XIV йөзнең урталары) «Хөсрәү вә Ширин хикәяте»ндә дә шул ук фикер кабатлана: «С. яңлыйг, ул йил берлә йилде». С. п.не идеаллаштыру Мөхәммәдьярның «Нуры содур»ында да бар (1541): «С.га» охшар аның хәзрәте, Дәвамлы булсын дөньяда дәүләте» (*хәзрәт —* биредә: бар булуы, булып торуы). Г. Утыз Имәни (1754—1834) үзенең «Гыйлемнең өстенлеге турында төркичә бәетләр»ендә С. п.нең белемле-леген ассызыклый: «С. мил кенең мөһере ул гыйлем...» Казакъ халкының «Кы-зыксынучан хатын», «Ябалак акылы», «Улын югалткан Көншә» әкиятләрендә С. п.нең югарыда күзәтелгән хикмәтле сыйфатлары еш телгә алына. Шул ук халыкның «Бәхет кошы» әкиятендә сөйләнгәнчә, Гөлмаһирә, С. п. кебек үк, җен-пәриләрнең телен һәм гамәлләрен белә. Нәтиҗәдә зур бәхеткә ирешә. Казакъ халкының «Кобланды-батыр» дастанында да С.п. эпик каһарманнарны яклаучы һәм саклаучы буларак сурәтләнә: «Җан күкем исән килгәнче, Ил-йортын исән күргәнче, Унсигез мең галәмнең Падишасы, тапшырдым Мин күкемне үзеңә». Биредә С. п. исеме юк. Әмма казакъ галимнәре фикеренчә, «унсигез мең галәмнең падишасы»
***333***
**С**
дигәндә, күз уңында С. падиша тотыла... Тулаем алганда, С. п. — төрки-татар мифологиясенең, фольклорының һәм язма әдәбиятының киң танылган персонажларыннан берсе.
*Ә д ә б и я т:* ТХИ: Мәкальләр һәм әйтемнәр / Төз. Х. Мәхмүтов.— Казан, 1987. — 263 б . ; Табышмаклар / Төз. Х. Мәхмүтов.— Казан, 1977.— 92 б.; *Бейер Р.* Царь Соломон.— Ростов н/Д, 1998; *Сайяди.* Бабахан дастаны.— Казан, 1998; *Сараи С.* Гөлестан. Лирика. Дастан.— Казан, 1999; Борынгы төрки һәм татар әдәбияты чыганаклары /Төз. Х. Госман.— Казан, 1981; *Мөхәммәдьяр.* Нуры содур.— Казан, 1997.— 297 б.; *Г. Утыз Имәни әл-Болгари.* Шигырьләр, поэмалар.— Казан, 1986.— 157 б.; Кобланды-батыр. Казакъ халкының батырлык эпосы.— М., 1975.— 95 б.
**СӨННӘТ**, Мөхәммәд пәйгамбәрнең вәгазь-күрсәтмәләре, эш-гамәлләре, йоласы. Тик халык телендә әлеге сүз, нигездә, билгеле бер яшьтәге ир балаларны С.кә утырту мәгънәсендә генә йөри. Ислам илләрендә С.кә утыртылмаган ир-атлар мөселман дип саналмый. Килеп чыгышы ягыннан бик борынгы заманнарга караган С. балаларны сы-нау-инициация йолаларының берсе булган булса кирәк. Билгеле булганча, борынгы заманнарда, һәрбер кабиләнең яки ыруның, димәк, кабиләнең яки ыруның һәрбер вәкиленең дә үз билгесе, үз тамгасы булырга тиеш саналган. Шуңа күрә кабилә вәкилләренең һәркайсына, билгеле бер тамга салып, татуировка ясаганнар; йөзләрен, чәчләрен буяганнар, колакларын, борын читләрен тишеп, төрле бизәнү әйберләре, төрле алкалар яки шуларга охшаган билгеләр асып куя торган булганнар; чәнчә бармакларын кискәннәр. Бәлки, ир балаларны С.кә утырту — әнә шундый сынау йолаларының— инициациянең — бер чагылышыдыр. Чөнки С.кә утырту килеп чыгышы ягыннан ислам дине белән берничек тә бәйләнмәгән. Ул мөселманлыкка бернинди катнашы булмаган халыкларда да бар (яһүд динендә, Австралиядә,
***334***
Африкада, Океаниядә, Америкада яшәүче аерым кабиләләрдә). «Бытие» китабында, «Обрезание, знак завета. Бог даст Авраму и Саре новые имена» дигән махсус бүлекчә дә бар. Анда әйтелгәнчә, Авраамның Раббы белән килешүе нигезендә ир балаларның һәм ир-егетләрнең барысы да С.кә утыртылырга тиеш. Гасырлар дәвамында халык арасында башкарылып килгән изге йола буларак, С.ләү әле бүген дә киң таралган. Чөнки, Совет чорыннан (1920—1990) принципиаль аермалы буларак, безнең көннәрдә С.кә утырту беркем тарафыннан да һәм берничек тә эзәрлекләнми.
С. һәм С.кә утырту темасы халык иҗа ты әсәрләрендә, аеруча мө нә җәт-ләрдә билгеле бер чагылыш таба. Дөрес, бу очракта сүз, нигездә, исламга, Мө хәммәд пәйгамбәр гамәлләренә һәм вәгазьләренә тугрылыклы булу ту рында гына бара. Мәсәлән, «Бердер Иляһым бәнем»дә: «Икътикадта мәзһәбем — әһле С.тер бәнем». «С.лә-рен кыйлдыгызмы?», «Тот Рә сүлнең С.ен», «Иярмәк тиештер С.енә» кебек мөнәҗәтләрдә дә Мөхәммәд пәйгамбәр кушкан гамәлләрнең һәм мәсен үтәү зарурлыгы турында әй телә. С. һәм С.кә утырту, бу изге гамәлне башкаручы «Сөн нәтче бабай» (1912) хикәясендә киң һәм тирән чагылыш таба. Тик 1917 елдагы түн тәрелештән соң күрсәтелгән уңай традицияләр сүрелә башлый. Хәзерге язма әдәбиятта бу гамәл белән бәйле сүзләр очрамый диярлек. Тик дини календарьларда гына С. һәм С.кә утырту турында аерым мәкаләләр басылып тора.
*Әдәбият:* Библия. Книги Священного Писания Ветхого и Нового Завета. Канонические.— М., 1994.— С. 24; Сөннә. Сөннәт. Сөннәтләү // Ислам. Белешмә-сүзлек.— Казан, 1993.— 136, 137 б.; Сунна // *Ханни-ков А.* Ислам.— Минск, 2006.— С. 367—368; *Исхакый Г.* Әсәрләр: 15 томда: 2 т.— Ка-зан,1999.— 154—185 б.
**СӨРӘН**, татар халкының төрле этник төркемнәрендә билгеле булган язгы
яки җәйге календарь йола бәйрәме. Татарларның йолаларын һәм йола бәйрәмнәрен махсус өйрәнгән И. Надиров һәм Ф. Баязитова мәгълүматлары буенча, С. Идел-Урал тирәләрендә гомер итүче башка халыкларга да билгеле булган һәм һәр очракта үзенчә аталган: башкортларда *һөрән,* чувашларда *сөрән*, мариларда *сюрен*, удмуртларда *сүрен*. Бу очракта махсус әзерләнгән, оештырылган һәм авыл халкы тормышында, аеруча язын һәм җәен мөһим урын алып торган *мөстәкыйль бәйрәм* турында сүз бара. Ләкин «Татар теленең аңлатмалы сүзлеге» *С.* сүзен тар мәгънәдә генә аңлата: *«С. и. иск.* 1. Авыл бәйрәмендәге атлы спорт уеннары һәм ярышлары. 2. Шундый ярышларга өндәп, чакырып, аваз салып йөрү». *С.ләү* сүзен шул ук сүзлек түбәндәгечә аңлата: *«С.ләү*, өндәп, чакырып аваз салу, кычкыру». «Татарча-русча сүзлек» шул ук *С.* сүзенең башка мәгънәләренә дә ачыклык кертә. «С. *сущ.* 1. *ист. воен.* 1) *(тревожный)* боевой клич, тревога; 2) крик перед боем. 2. *этногр.* сурэнь *(обряд и праздник изгнания злых духов весной и летом, если случилась засуха, град и т.п.* 3. *диал.* массовые конные скачки *(во время Сабантуя);* конные игры, игрища». Бу очракта безне С. сүзенең ике мәгънәсе генә кызыксындыра. С.— язгы яки җәйге календарь йола бәйрәме һәм шул бәйрәмгә чакыру авазы. С. бәйрәменең төп магик функциясе — үзеңне, авылны һәм авыл халкын зур һәм мөһим эшләргә керешер алдыннан төрле явыз көчләрдән, куркыныч рухлардан, мөмкин булган яки кылынган гөнаһлардан арындыру. С. бәйрәмен уздырганда, гадәттә, авыл урамы уртасында учак яндырып, шул ут аша сикереп чыгып, шуннан соң С. сала торган булганнар. Казан татарларында С., Ф. Баязитова мәгълүматлары буенча, Сабан туена бүләк җыю буларак уздырыла: «Иртәгә Сабантуй дигәндә С. сугалар ыйы, көне буе йөриләр. Җәш киленнәрдән тастимал җийалар. Җүкә тайакны теләләр, шунда элдереп
**С**
җийалар. Ике-өч кеше тотып йөри, җаураннарына (җилкәләренә) салып». Керәшеннәрдә йоланың шул ук өлеше бераз башкачарак уздырыла: «Олы көннең өченче көнне С. сугу була. Шул чагында җәшләр атка атланып чыгалар. Без аларга кыйма өстеннән күкәй бирәбез, кампит бирәбез, перәнек бирәбез. Аннары берсе черемә җыйа. Ул черемә күкәен басуга илтеп күмәләр, игеннәр уңсын дип». И. Надиров язуынча, С.нең икенче өлешендә төп урынны күңел ачу гамәлләре алып тора: бербереңне кунакка чакыру — сый ашына йөрү; яшьләрнең шул бәйрәм белән нисбәтле җырлар җырлап, такмак-такмазалар әйтеп күңел ачулары. С.— татар халкының борынгыдан килгән йола бәйрәмнәреннән берсе. Ул Совет чорында да уздырыла. Казан арты, Ык буе, Мамадыш районнарында, Пермь өлкәсенең Барда, Октябрь районнары татар авылларында ул ХХ гасырның 30 нчы елларына хәтле яши. Яшьләр тарафыннан С. бәйрәмендә төрле җырлар башкару йоланың төп бизәге булган. ХХ гасырда язып алынган җыр текстлары да нәкъ әнә шуны раслый. Авыл буйлап йөрүче сөрәнче яшьләр, мәсәлән, өй хуҗаларына түбәндәге теләкләрне белдерергә мөмкин. «С.теләге»ндә: «*Сөрәнчеләр.* Әби-бабай, аманмысыз, Аш-тәгамнәр салганмысыз? *Хуҗалар.* Майашлар әзер, туганнар, утырыгыз оланнар! *Сөрәнчеләр.* Алтын да гынай ишек, көмеш тупса, Атлый да гынай йөгереп бер кердек; Әби дә бабай — илнең солтаннары, табыннарыгызны лай хуп күрдек» (*аман* — имин; *майаш* — бавырсак). Китерелгәннәргә якын сүзләр «С.нән киңәш кирәк» такмазасында да кабатлана: «С. сугып очтан-очка, Килеп җиттек куанычка. Хәбәр, диләр, со-расы, Бирсә ничек чыдасы». Аерым очракларда С.белән бәйле җырлар татар халкының лирик озын җырларына да якын булырга мөмкин. Мәсәлән, «С. чыгу җырлары»нда: «Ошбу ла йортның баскычлары, Барысы да бадьян
***335***
**С**
агачы; Ошбу ла йортның хуҗалары, Барысы да былбыл баласы». Яки шул ук характердагы җырлардан «Бүләк бирү сездәндер»дә: «Атлар иярләдеңме, Тайлар йөгәнләдеңме; Сабан туе җитә диеп Бүләк әзерләдеңме?» С. — йола бәйрәме, татар халкының төп хуҗалык шөгыле — игенчелек белән бәйле күренеш буларак, халыкта гасырлар дәвамында яшәп, үзенең төп үзенчәлекләрен саклаган хәлдә, безнең көннәргә хәтле килеп җиткән. С. турында сакланып калган мәгълүматлар аның халык тормышында тоткан урынын ачыкларга ярдәм итә.
*Әдәбият:* ТТАС: 3 томда: 2 т.— Казан, 1981.— 718 б.; ТРС: 2 томда: 2 т.— Казан, 2007.— 253 б.; *Баязитова Ф.* Сөрән / Татар халкының бәйрәм һәм көнкүреш йолалары.— Казан, 1995.— 14—16 б.; ТХИ: Йола һәм уен җырлары / Төз. И. На диров.— Казан, 1980.— 52—54 б.; *Надиров И.* Татар халкының йола поэзиясе, уен җырлары, бию такмаклары // Шунда ук.— 10 б.
**СӨТ**, көндәлек тормышта бик күп һәм еш кулланыла торган ашамлык буларак, халыкара мифологиянең актив атрибутларыннан берсенә әверелә; тормыш, яңадан туу һәм Үлемсезлек эликсиры; яхшылык, игелеклелек, кайгыртучанлык, чиксез байлык һәм уңдырышлылык символы. Югарыда искәртелгәнчә, С. Борынгы һинд мифологиясендә аеруча мөһим урын алып торган: Ведаларда чагылыш тапкан миф буенча, аллалар һәм аларның киресе булган затлар (антибоги) бик зур чиләктә Тәүге океанны тулгата-лар; шуннан башта С. пәйда була; шул С.тән май, Ай һәм Кояш, ахыр чиктә Үлемсезлек эликсиры — сома «ясала». С. бирә торган агач индуизм тарафдарларының Оҗмахында үсә. С. башка цивилизацияләрдә дә мөһим роль уйный һәм Үлемсезлек эчемлеге буларак кабул ителә; байтак халыкларда аклык-пакьлек-чисталык символы булып килә. Иранлыларның
***336***
зәрдөштлек мифологиясендә түбәндәге мәгълүматлар китерелә: Порушаска, сары колаклы кысыр сыерларны аранга куып кертеп, Дукдаубка болай ди: «Беркайчан буаз булмаган һәм бозауламаган сыерларның имчәкләрендә С. барлыкка килде. Бар, сау аларны...» Әлеге сүзләрне ишетеп торган диюләрнең берсе: «Бу С. искиткеч азык булачак. Шул С.не эчкәннән соң Зәр-дөшт туачак һәм безне — диюләрне юкка чыгарачак!..» Икенче төрле әйт кәндә, зәрдөштлекнең зур ихтирам казанган пәйгамбәре Бу дөньяга С.тән туа. Халыкара мифологиядән китерелгән әлеге мәгълүматлар төрки-татар фольклоры һәм язма әдәбияты белән дә раслана. Кырым татарларының Чора (Чура, Шора) батырга багышланган дастаннарында каһарман юлга чыгар алдыннан анасының фатиха бирүен үтенә: «Ун ай мине күтәрдең, Ун ай мине имездең, Алкалы бишек яптырдың, Таң йокысын дүрт бүлдең, тартып имчәк имгәндә, Бавырыңа, ай, анам, сеңгәнмен... Имчәк С.ең хәләл ит». Анасы аңа: «Имчәктән имгән С.ем хәләл булсын, майга уылган күмәч би рәм, юлда утырып ашарсың»,— ди. Шуңа якын күренеш «Бүз егет» дастанында да бар: сөйгәнен эзләп чыккан Бүз егет, кәрванчыларның үгет-нәсыйхәтенә карамастан, ата-анасы янына кайтудан баш тарта. Чөнки ул әле үзенең сөйгәнен эзләп тапмаган. Һәм болай ди: «Разый булсын атамыз, С.ен кичсен анамыз». «Кузы Күрпәч белән Баян-Сылу» дастанының Бара-ба татарларыннан язып алынган бер вариантында әнисе, Кузы тыңламый китеп баргач, аны куып җитеп, болай ди: «Туктале, улым,— ди,— сабыр ит,— ди,— минем күкрәгемнең С.ен имеп бак, ул сиңа көч бирер». Тик әнисенең күкрәгенә С. төшми. Чөнки анасы аның китүен теләми... Әнисенең кисәтүен тыңламый һәм ана С.ен авыз итә алмый китеп барган Кузы һәлак була... Ана С.енең могҗизасы турында «Җик Мәргән» дастанында да әйтелә:
«Тик аның күкрәк С.ен имә торган бала гына исән калды. Ул үзенең җиегән (тарала башлаган) анасының коры имчәген суырып ята иде». Гомумән, халык иҗатында ана күкрәге С.ен эчү (имү) яки эчмәү (иммәү) зур әһәмияткә ия булган тылсымлы-могҗизалы күренеш итеп сурәтләнә. Шулар ярдәмендә эпик каһарман үзенең киләчәген ачыклый ала. С. халык иҗатында (көндәлек тормышта да) башка мөһим вазифалар да башкара. «Идегәй» дастанының татар версиясендә Котлыкыя би белән Җантимернең дуслыгы турында түбәндәгеләр әйтелә: «Җантимер Котлыкыя би белән, Кан тамызып ак С.кә, Ант эчешкән ир иде»; шул ук дастаннан тагын бер өзектә: «Ил күчкәндә, йорт калыр. Йорт күчкәндә, С. калыр, Ак күкрәктән С. имгән Сүзе татлы тел калыр»,— диелә. Үләр алдыннан, Кара Тиен Алып Идегәйгә болай ди: «Ана С.ен тула имсәң, Булыр идең миребан» (миһербанлы). Легендалар буенча, Идегәй,— гомумән, ана С.ен күрмәгән бала... Әйтелгәнчә, С. башка яссылык ларда да сурәтләнергә мөмкин. Татар халкының «Ике туган» әкиятендә, дөнья күрергә чыгар алдыннан, малай матчага ике шешә элеп куя: «С. тамса — яхшыга, кан тамса — үлемгә»,— дип, юлга чыга. Йола фольклоры әсәрләреннән туй җырларында С. ихтирам белән телгә алына. Мәсәлән, «Әйдәгез, кунак лар, җырлыйк әле»дә: «Сәгать саен өчәр кат имезгән, Бәхилләрсең микән, әнкәем?» Лирик озын җыр «И анам, бик сагынам»да: «Хәләл С.ен имгән әнкәм калды, миннән аерылып». С. халык иҗатында мөстәкыйль рәвештә дә телгә алынырга мөмкин. Башкорт әкияте «Ала карга»да җиде диңгез һәм җиде урман артындагы С. күле, шуның патшасының алты үз кызы, җиденчесе имчәк имгән чакта урланган кыз булуы турында сөйләнә. Татар әкияте «Ике туган»да сөйләнгәнчә, кеше үтмәстәй елганың теге ягына чыгу өчен, тылсымлы су сыерларының С.ен савып эчәргә
**С**
кирәк икән. Халык иҗатында киң таралган тагын бер мотив «Корчаңгы тай» әкиятендә чагылыш таба: әкият герое С. казанына чумып чыккач, «җи де мәртәбә матуррак шундый гүзәл егет булды бу хәзер» диелә. Башкорт әкия те «Аккош С.е»ндә авыру патшаны тик аккош С.е белән генә терелтеп була. Биредә С.нең могҗизасы турында гына сөйләнә. Чөнки аккошның, гомумән кошларның С.е булмый. Бу юнәлештә халык әкиятләре киң уйдырмага, иҗади фантазиягә чиксез юл ача. Башкорт әкияте «Сылубикә белән Яркәй»дә, авырып яткан әнине терелтү өчен, бүре С.е, аю С.е кирәк булып чыга... Башкортларда күз авыруыннан ко тылу өчен, имчәк С.ен кулланалар. Шул ук халыкта туй йоласын кымыз, С. белән башлап җибәрәләр, ягъни килен белән кияүгә бәхет телиләр. «Урал батыр» кобаерында С. батырлык чыганагы дигән фикер уздырыла: дастандагы пәһлеван кызны җиңәрдәй ир юк; чөнки ул «батыр кыздан С. имгән». Үзе гашыйк булган Сусылуны кулга төшерү өчен, дастанның баш корт версиясендә Түләк аны Җир өсте белән бәйләп торган бар нәрсәдән баш тартырга мәҗбүр. Шул исәптән: «Төн йокысын өч бүлеп, Күкрәк С.ен имезгән Әсәемнән бизәем»,— ди батыр. Ана С.еннән баш тарту яки аны иммәү, искәртелгәнчә, бәхетсезлеккә генә китерә. Башкортларның «Кара юрга» кобаерының бер версиясендә Әбләй, үзенең бәхетсезлегеннән зарланып, болай ди: «Байлык белән дан тоткан, Әйтеп бирер атам юк; Чичәнлектә ил тоткан, С. имезгән әсәм (анам) юк...» Халык иҗаты әсәрләреннән күренгәнчә, ана С.енең изгелеге адәм баласына гына түгел, хәтта хайваннарга да кагыла. Башкорт халкының «Куңыр бога» кобаерында, мәсәлән: «Әсәләре үлгәч, С. иммәгәч, ике бозау да, таш корсак булып, ябыкканнан-ябыга барган...» С.нең, бигрәк тә ана С.енең көче-кодрәте язма әдәбият әсәрләреннән дә читтә калмый, билгеле. С. Бакырганиның
***337***
**С**
«Исмәгыйль кыйссасы»нда, мәсәлән, «Ак С.не бәхил кылсын»,— диелә. Ф. Бурнашның «Сахра каны» (1919) поэмасында «Харам булсын имгән анам С.е», Г.Исхакыйның «Тормышмы бу?» (1911) повестенда ана С.енә тәфсилле мәдхия җырлана. Шул ук язучының «Шәкерт абый» (1912) хикәясендә: «Бу ел, ахирәт, аналарының С.е бер лән явызлыкка өйрәнәләр». Н. Исән бәт-нең «Идегәй» трагедиясендә ана С.е иммәгән Кадыйрбирденең фаҗигале үлеме сурәтләнә. Г. Бәширов кешенең эченә кергән еланны С. белән чыгару мөмкинлеге турында яза. Ана С.енең изгелеге Коръәндә дә искәртелә. «Ка-сас (Кыйссалар) сүрәсе»ндә түбәндәге сүзләр бар: «Без әүвәл имезүче С. аналарының С.ен харам иттек (*Муса чит имчәкләрне авызына алмады*). Шулчак анасы әйтте: «Аны сезнең өчен бик яхшы тәрбия итәчәк, үзегез дә аннан канәгать калырлык бер хатын табып биримме сезгә?» — диде. Шулай итеп, аны анасына кайтардык. Күзе-йөзе яктырсын дип, кайгыдан бетерешмәсен дип» (28: 12—13). Китерелгән мисаллардан күренүенчә, ана С.енең, гомумән, С.нең көче, кодрәте, изгелеге һәм шу-ларның барысын да тану, аңлау, ихлас күңелдән кабул итү адәм баласына һәр вакыт ярдәм күрсәтеп тора.
*Әдәбият: Рак И. В.* Зороастрийская ми-фо логия.— СПб., 1998.—С. 253; *Фирдоуси.* Шахнаме.— М., 1964.— С.71; *Бәши-ров Г.* Туган ягым — яшел бишек.— Казан, 1968.— 179, 213 б.; ТХИ: Дастаннар / Төз. Ф. Әхмәтова.— Казан, 1984.— 284 б.; ТХИ: Тарихи һәм лирик җырлар / Төз. И. Надиров.— Казан, 1988.— 203 б.; БХИ: 3 т. Эпос / Төз. Ә. Сөләйманов.— Өфө, 1998.— 193, 254, 278 б.; БХИ: Әкиәттәр: 2 нсе китап/ Төз. И. Минһаҗетдинов, Ә. Харисов.— Өфө, 1976.— 236, 354 б.
**СУ**, халыкара мифологиядә, байтак борынгы халыклар күзаллауларында җиһан кайчандыр С.дан гына торган һәм *Тәүге тәртипсезлек* дип аталган дигән фикер уздырыла. Әнә шул тәүге матдәдән — С.дан — хәзер без белгән
***338***
Дөнья, андагы барлык җанлы һәм җансыз затлар, әйберләр, шул исәптән Кешелек дөньясы да барлыкка килгән. С.сыз Дөнья да, андагы һәммә әйбер дә, шул исәптән адәм балалары да барлыкка килә алмый һәм юкка да чыкмый. Үз гомерендә бер генә көн дә С.сыз яши алмаган адәм баласы моны тарихи яссылыкта бик иртә аңлый. Нәтиҗәдә С. дөнья мифологиясенең иң борынгы, популяр, көч-куәте чикләнмәгән универсаль категориясе буларак гәүдәләнә. Халык арасында бик күптән, ыруглык җәмгыяте чорында ук барлыкка килгән әлеге карашлар соңрак язма чыганакларга да үтеп керәләр. Борынгы һиндлеләрнең *Ригве-даларында* С. җиһанда билгеле булган изге сыйфатларның барысына да ия дип санала. Зәрдөштлекнең шөһрәтле алиһәсе *Ардвисура Анахита* зур кодрәт иясе, тәүфыйклы, килеп чыгышы ягыннан С. мохите һәм уңдырышлылык, Дөнья океаны белән нисбәтле зат дип санала. Барлыкка килүе бик борын гы чорларга, һинд-иран берлеге дәверенә, б.э.к. III—II меңьеллыкларга карый дип күзаллана. Ведаларда С. арийларның изге елгасы Сарасватиның гәүдәләнеше буларак та сурәтләнә. *Яратылыш* китабында җиһан С.ы ту рында түбәндәгеләр әйтелә. «Раб-бы: «Суларның уртасында бер гөмбәз булсын, суларны бер-берсеннән аерсын»,— дип боерды. Нәкъ шулай булды: Аллаһы гөмбәзне яратты. Гөмбәз астындагы суларны гөмбәз өстендәге сулардан аерды» (Ярат. 1:6—7). С. категориясе Корьәндә аеруча зур урын алган. Коръәндә әйтелгәнчә, С.ның барлыкка килүе һәм аның төп сыйфатлары, гамәлләре һәм хәрәкәтләре тик Аллаһы Тәгалә тарафыннан гына хәл ителә ала. «Әнгам (Мал-туар) сүрәсе»ндә әй телгәнчә: «Күктән су койдырган да Ул — Аллаһтыр. Менә шулай итеп, Без төрле үсемлекләрне сугардык. Ул яшел үсемлекләрдән бер-берсенә ты гыз урнашкан орлык бөртекләре чыгардык» (6:99). Шуңа якын фикер
«Рәгыд (Күкрәү) сүрәсе»ндә дә бар: «Ул — Җирне ясаучы, анда тауларны, елгаларны барлыкка китерүче...» (13:3). Яки шул ук сүрәнең тагын бер аятенә мөрәҗәгать итәргә мөмкин: «Ул Күктән су иңдерде дә, елгалар-ермаклар үз ярларында ташкын булып акты» (13:17). Һәрбер нәрсәнең С.дан яратылуы турында да әйтелә Коръәндә: «Әнбия (Пәйгамбәрләр) сүрәсе»ндә: «...һәр тереклекне дымнан яраттык» (21:30). Мәгълүм ки, халыкара мифологиядә капма-каршы күзаллауларның бер үк атрибут-категориядә булуы — күптән ачыкланган хакыйкать. Бик күп очракларда ул С.га да кагыла. Бер яктан С. үлем, фаҗига, һәлакәт символы булса , икенче бер очракларда шул ук С. Үлемсезлек атрибуты булып та килә ала. Мәсәлән, башкорт халкының мәшһүр кобаеры «Урал батыр»да Җанчишмә суыннан бер йотым капкан карт үлем таба алмый интегә. Әлеге әсәрнең төп нөсхәсендә *Җанчишмә* дип аталган С. икенче бер версиядә *Тересу дигән чишмә* дип билгеләнә. Дастанда әйтелгәнчә, «әнә шул Тересуның бер тамчысы үлеп ятканны терелтә, авырып ятканны савыктыра, ә *Әҗәлнең* үзен үтерә икән». «Әҗәлне шул чишмә суына тотып салырга кирәк. Аннан котылу өчен башка әмәл юк»,— дип сөйли Урал батырга аның атасы. Зәр дөштлектә изге урынны билгеләү өчен, әлеге җирнең чикләренә су сибеп чыгалар. Бик күп халыкларда борынгыдан калган мәҗүси йолаларны С., елга, күл, кое янында уздыралар. Байтак очракларда кешеләр бер-берсенә С. сибешәләр. Татар халкында күп санлы С. ияләре белән бәйле карашлар да мөһим урын алып торган (ел фасыллары белән бәйле календарь йола бәйрәмнәрендә, көнкүреш йолаларда). Мәсәлән, әле генә туган баланы коендырганда, төрле ырым сүзләре әйтелеп, дога кылынган, Коръән аятьләре укылган. Никах туе дәвамында яшь киленгә С. юлы күрсәтү, С. юлы башлату, яшь киленнең үзенең көянтә белән ике чиләк
**С**
С. алып кайтуы кебек гамәлләр дә шул ук С. культы белән бәйле. Адәм баласы Бу дөньядан киткәч, мәетне юганда С., әлбәттә, хәлиткеч роль уйный. Мәгълүм этнопсихолог З. Фрейд фикеренчә, исән нәрне үлгәннәр (әрвахлар?) туктаусыз эзәрлекләп тормасын өчен, тереләр белән үлеләр арасында С. булырга тиеш. Бу очракта елга яки күл турында сүз бармый, билгеле: мәетне юганда түгелгән С. күз уңында тотыла булса кирәк...
Махсус мифологик категория яки атрибут, образ яисә символ буларак, С. язма чыганакларда да бик борынгыдан кулланылып килә. Орхон-Енисей язмаларында С. юлларының коруы үлемгә китерә дип әйтелгән. Шул ук вакытта М. Кашгари сүзлегендә: «Җәй (яз) күркенә ышанма, С. өстенә таянма»,— диелгән. Киңрәк мәгънәдә алганда, С. культы, С.га табыну бик борынгыдан байтак халыкларда, шул исәптән борынгы болгар-татарларда да булган.
Халык әкиятләрендә көч бирә торган яисә көч ала торган С.лар турында сөйләнә. Җөмләдән, мондый карашлар да бик борынгыдан килә. Библиядә һәм И. Флавийның «Иудейские древности» китабында әйтелгәнчә, Моисей (ислам традицияләрендә Муса пәйгамбәр.— *Ф. У.*), таш кыядан С. чыгарып, яһүдләрне үлемнән коткарып кала. Казакъ халкының «Кобланды-батыр» дастанында телгә алынган *Кам бар* — казакъларның С.га табыну алласы. Мордваларда С. *Ведь* дип атала. Иң югары дәрәҗәле алла шкай (Нишке) әнә шул С. төбеннән җирне һәм кешеләрне алып чыга. Ягъни халыкара мифологиянең киң мәгьлүм мотивы биредә дә билгеле бер чагылыш таба. Шул ук халыкта Җирдәге барлык С.ларның алласы да бар дип санала. Аның исеме *Ведьмасторпаз*. С.ны саклаучы һәм яклаучы Ведява — никах һәм бала туу алласы — образының килеп чыгышы да шул ук алиһәгә нисбәтле. Китерелгән мәгълүматлар белән бәйле
***339***
**С**
рәвештә, С. образы, С. символикасы халык иҗаты әсәрләрендә дә киң чагылыш таба. «Чура батыр» дастаны каһарманы Калавыз С.ы буенда дөньяга килә. Шул ук дастанның Кырым татарлары һәм нугай версияләрендә «батырның үлеме С.дан булачак!» дигән кисәтү әйтелә. Һәм Чура батыр, чыннан да, Казанның һәм ханлыкның азатлыгы өчен рус гаскәре белән сугышканда, аргамагының тояклары таштан таеп китеп, аты белән бергә Иделгә төшеп һәлак була.«Түләк белән Сусылу» дастанында С. кызының һәрвакыт кайгы-хәсрәтле булуы искәртелә: гүяки ул үзе нең киләчәктәге фаҗигасен алдан ук сизә. Ахыр чиктә дастан каһарманы Түләкнең һәлак булуы да С. патшалыгы, С. кызы Сусылуга гашыйк булып, өйләнүе белән нисбәтле... Халыкара мифологиядә киң мәгълүм Осирис (Мисыр мифологиясендә уңдырышлылык һәм Җир асты дөньясы алласы), Моисей (яһүд мифологиясендә иң абруйлы пәйгамбәрләрнең берсе) һәм Таһир (төрки-татар дастаннарының трагик каһарманы) кебекләрнең кискен драматик яки фаҗигале язмышлары аларның тулысынча С. ихтыярында калуыннан килә. Борынгы грек мифларында сурәтләнгән Үлеләр дөньясы, Җир астындагы Аид патшалыгы тирә-яктан океан белән уратып алынган. Татар әкияте «Кырык уллы кеше»дә Аждаһа, башка дөнья вәкиле буларак, елга буенда гомер итә. Никах укы-
ганда, махсус савытта ширбәтле С. тора: никах укылгач, кыз да, егет тә шул С.дан бер йотым йоталар. Татар халкында *Шүрәле С.дан шүрли* дигән гыйбарә бар. Шуңа күрә Шүрәле С. аша чыга алмый: кеше киңәше белән су башын — җир эзләп китә. Явыз затларның үлеме еш кына С.дан була. «Дию патша» әкиятендә сурәтләнгәнчә, Дию, егетне үтерәм дип барганда, күл С.ын эчеп бетерә һәм шартлап үлә. Шуңа якын сюжет «Чүмеч» әкиятендә дә кабатлана. Җен, Пәри, Дию, Дию пәриенең җаны дәрья, диңгез, күл уртасындагы утрауда, агач башындагы үрдәк йомыркасында саклана. Әмма әкият батыры барыбер аларны эзләп таба һәм әлеге явыз затларны һәлак итә (мәсәлән, «Унберенче Әхмәт» әкиятендә). Мондый мисалларны фольклордан да, язма әдәбияттан да бик күпләп китереп булыр иде. Чөнки С. — дөнья мифологиясенең ифрат та киң таралган универсаль категориясе.
*Әдәбият: Аверинцев С. С.* Вода // МНМ: В 2 т.: Т. 1.— М., 1987.— С. 240; Тәүрат. Яратылыш китабы.— Казан, 2003.— 11 б.; *Тресиддер Джек.* Вода / Словарь символов.— М., 1999.— С. 43—44; *Мокшин Н.* Мифология мордвы. Этнографический справочник.— Саранск, 2004.— С. 116—117; *Рак И. В.* Зороастрийская мифология.— СПб., 1998.— С. 448—449; ТХИ: Дастаннар / Төз. Ф. Әхмәтова.— Казан, 1984.— 123—135 б.
**—**
Эчтәлек
Шартлы кыскартылмалар 3
Д
Давид, Дауд 4
Дастан 5
Дәҗҗал 7
Дәрвиш 9
Демиург 11
Дивана 12
«Диване лөгатет-төрк» 14
Дин I 16
Дин II 18
Дин (һәм) мифология 19
Дию, Дию пәрие 21
Дога I 22
Дога II 24
Дөлдөл 26
Дөнья 28
«Дутан батыр» 30
Е
Елан I 32
Елан II 35
«Еланнар патшасы Шаһмара» 37
Елау, Елату 38
*Җ*
Җалмавыз, Җалмавыз карчык 40
Җан 41
Җан (һәм) кан 43
Җаһилият 45
Җәбраил (Җибрил) 46
Җәза 48
Җәннәт 50
Җәһәннәм 51
Җен 53
Җеназа 55
«Җиде кыз бәете» 57
«Җизнәкәй» 58
Җик Мәргән 58
Җил 60
Җил, Саба җиле 62
Җир 62
Җир асты патшалыгы 64
Җир-Су. Йер-Су(б) 65
Җомга 66
З
Зәйтүн 67 Зәкъкум 67 Зәкят 68 Зәмзәм 69 Зәнки 69 «Зәңгәр шәл» 70 Зәрдөштлек 70 Зикер 71 Зиндан 72 Зират 73 Зөлкарнәен 74 Зөлфикар 74 Зөлхәбирә 75 «Зөһрә» 76 Зөһрә 76
И
Иблис 78
«Ибне Фадлан китабы» 79
Ибраһим 80
Игезәкләр 81
Идегәй 82
«Идегәй» I 84
Идегәй II 86
Идел 88
Изге Җир-Су 89
Изгеләр культы 89
Иисус Христос 90
Ике дөнья 91
Имам 93
***341***
Иман 93 Инҗил 95 Инициация 96 Иншалла 97 Ирәм багы 98 Исем 98 Искәндәр 100 Ислам 101 Ишан 102 Ияләр 102
Й
Йәстәй Мөңке 104
Йәэҗүҗ һәм Мәэҗүҗ 105
Йилбегән 106
Йола 108
Йола фольклоры 109
Йолдыз 110
Йорт анасы 112
Йорт иясе 113
«Йосыф китабы» 114
Йөзек 117
К
Кабер 119
Кабер өстендәге чәчәкләр 121
Кабер ташы 122
Кабил (һәм) Һабил 123
Кадер киче, Кадер кичәсе 124
Кадыш Мәргән 126
Каз 128
«Казан бәете», «Казан тарихы» 128
Казый 129
Камчы 131
Канатлы сүзләр 132
Каракош, Алыпкаракош 132
Кара Күкел 134
Кара Тиен Алып 135
Кара урман 136
Карга 137
Карга боткасы 138
Каргыш 140
Карун 141
Карчыга 142
Каф тавы 143
«Качкын Хәмидулла» 144
Кәгъбә 145
Кәҗә белән Сарык 146
Кәүсәр 147
Кирәмәт 147
***342***
Кисекбаш 149
«Кисекбаш китабы» 149
Козгын 151
Кол 152
Корал 153
Корбан 155
Корбан I 156
Коръән 157
Кот 159
«Котадгу белег» 160
Кош 161
Кояш 163
Көзге 164
Көн (һәм) Төн 166
Көтүче 167
«Кузы Күрпәч белән Баян-Сылу» 168
Куркыныч караш 169
Куркыныч тавыш 170
Күгәрчен 172
Күз 174
Күз тию 176
Күз яше 178
Күк 179
Күкәй 181
Күке 183
Күк капусы 184
Күк күкрәү 186
Кыйбла 187
Кыямәт 189
Л
Лачын 191
«Ләйлә белән Мәҗнүн» 193 Ләйсән, Ләйсән яңгыр 195 Локман Хәким 196
М
Манара 199 Манихейлык 200 Маңгыш 202 Мәгарә 204 Мәдрәсә 206 Мәет җирләү 207 Мәет күмү 209 Мәҗүсилек 211 Мәҗүсилек (һәм ислам) 213 Мәкаль 215 Мәккә 216 Мәңгелек 218 Мәрьям-ана 219
Мәүлид, Мәүлид ән-Нәби 221
Мәхәббәт 222
Мәхшәр, Мәхшәр көне 224
Мәһди 226
Мәчет 227
Мәчкәй, Мәцкәй 228
Мешәк Алып 230
Мигъраҗ 231
Могҗизалы-магик саннар 233
Могҗизалы төш 234
Мөнәҗәт 236
Мөнкир һәм Нәкир 237
Мөрид 238
Мөршид 239
Мөселман 240
Мөхәммәд бине Габдулла,
Мөхәммәд пәйгамбәр 241 Мөхәммәд пәйгамбәр 243 Мөхәррәм 244 Мунча 245 Муса, Муса пәйгамбәр 247
Н
Намаз 249
Нардуган 251
Нәүрүз 252
Никах, Никах туе 254
Никах-Үлем 255
Нур 257
Нух пәйгамбәр 259
О
Оҗмах 262
Орхон-Енисей язмалары 263
Ө
Өй иясе 266
Өмә 268
Өрәк 270
«Өч кыз туган» 271
П
Пәйгамбәр 273 Пәри 275 Пәһлеван 276
Песи (Мәче) 277
Пир 278
Пырак, Борак, әл-Бурак 280
Р
Рамазан 282
Раштуа 284
Риваять 285
Риваять, Топонимик риваять 287
Ризван 288
Ризык 289
Рөстәм 290
Рух 292
Рухани I 295
Рухани II 297
С
Сабантуй 301
Сабырлык 302
Савап 304
Сагыш 306
Садака 307
Саескан 308
Саин 309
Сакал 310
«Сак-Сок бәете» 311
Салават 312
Салават күпере 313
Саламторхан 314
Салих пәйгамбәр 315
Санамыш 316
Сандугач 317
Сандыктагы бала 319
Сары (төс) 320
Сәйфелмөлек 321
Сәмруг кош 323
Сират күпере 325
Сихерче, Сихерче карчык 328
Сөбханалла 330
«Сөембикә бәете» 330
Сөләйман, Сөләйман пәйгамбәр 332
Сөннәт 334
Сөрән 334
Сөт 336
Су 338
**—**
Справочное издание
**Урманче** Фатих
(**Урманчеев** Фатих Ибрагимович)
**ТАТАРСКАЯ МИФОЛОГИЯ**
Энциклопедический словарь
В ТРЕХ ТОМАХ
Том 2
(Д — С)
Казань. Издательство «Магариф». 2009
*На татарском языке*
Белешмә басма
**Урманче** Фатих
(**Урманчеев** Фатих Ибраһимович)
**ТАТАР МИФОЛОГИЯСЕ**
Энциклопедик сүзлек
ӨЧ ТОМДА
2 нче том
(Д — С)
Редакторы *Л. Г. Шәрифуллина*
Бизәлеш редакторы *Л. С. Золондинова*
Техник редакторы
һәм компьютерда биткә салучысы *Ф. К. Гомәрова*
Корректорлары *С. З. Гыймалетдинова, Р. Ә. Фәйзуллина,*
*Г. Р. Ногманова*
Оригинал-макеттан басарга кул куелды 22.10.2009.
Форматы 70x100 1/16 . Офсет кәгазе.
«Школьная» гарнитурасы. Офсет басма.
Шартлы басма табагы 27,95 + вкл. 1,30 + форз. 0,48.
Нәшер-хисап табагы 32,37 + вкл. 0,92 + форз. 0,74.
Тиражы 1000 д. Заказ В-1554.
«Мәгариф» нәшрияты.
420059. Казан, Оренбург тракты, 20а.
Тел./факс (843) 277-52-88; 277-52-62.
E-mail: magarif@mail.ru
<http://www.magarif.com>
«Идел-Пресс» полиграфия-нәшрият комплексы» ААҖ. 420066. Казан, Декабристлар урамы 2.
**----------------------------------------------------------------------------------**
Зират кырында
Өмет
Өй иясе
Су анасы
Моң иясе
Кыр иясе
Күк иясе
Җир иясе
Су иясе
Күпер иясе
Кое иясе
Мич иясе
Сагышлы
Күз төшү
Сак-Соклык
<!-- mdformat-toc start --slug=github --no-anchors --maxlevel=6 --minlevel=1 -->
<!-- mdformat-toc end -->
|
000ca7e9562164a93447cec15ce53246 | null | null | ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ
АКТАНЫШ МУНИЦИПАЛЬ РАЙОНЫ
БАШКАРМА КОМИТЕТЫ
ЖИТӘКЧЕСЕ
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/000ca7e9562164a93447cec15ce53246--1-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
## КАРАР
## ПОСТАНОВЛЕНИЕ
«Дәүләт (муниципаль) учреждениеләре булмаган коммерциягә карамаган оешмалар, дәүләт (муниципаль) милкендәге капиталь төзелеш объектларына яисә дәүләт (муниципаль) милкенә күчемсез мөлкәт объектларын сатып алуга капитал салуларны гамәлгә ашыруга субсидияләрдән тыш) субсидияләр бирү турында»гы Актаныш муниципаль районы Башкарма комитеты җитәкчесенең 2017 елның 16 августындагы ПР-132 номерлы карарына үзгәрешләр кертү турында
2020 елның 31 июлендәге «Россия Федерациясе Бюджет кодексына һәм Россия Федерациясенең аерым закон актларына үзгәрешләр кертү турында» гы 263-ФЗ номерлы Федераль закон, Актаныш муниципаль районы Уставы нигезендә, Актаныш муниципаль районы Башкарма комитеты **КАРАР БИРӘ:**
1. «Дәүләт (муниципаль) учреждениеләре булмаган коммерциягә карамаган оешмалар дәүләт (муниципаль) милкендәге капиталь төзелеш объектларына яисә дәүләт (муниципаль) милкенә күчемсез мөлкәт объектларын сатып алуга капитал салуларны гамәлгә ашыруга субсидияләрдән тыш) субсидияләр бирү турында» гы Актаныш муниципаль районы Башкарма комитеты җитәкчесенең 2017 елның 16 августындагы ПР-132 номерлы карарына түбәндәге үзгәрешләрне кертергә.
1.1. 2 бүлекнең 2.5 пунктында «алынган» сүзен һәм «күрсәтелгән чараларны бирү максатларына ирешүгә бәйле» сүзләрен төшереп калдырырга, «башка операцияләр» сүзләреннән соң «очракларда» сүзләрен өстәргә, «муниципаль хокукый актлар белән» сүзләреннән соң «Россия Федерациясе Президенты, Россия Федерациясе Хөкүмәте, Россия Федерациясе субъектының югары вазыйфаи заты, Россия Федерациясе субъекты дәүләт хакимиятенең югары башкарма органы, җирле администрация карарлары», сүзләрен өстәргә, «дәүләт (муниципаль) учреждениеләре булмаган коммерциягә карамаган оешмаларга» сүзләрен төшереп калдырырга;
2. Әлеге карарны Актаныш муниципаль районының рәсми сайтында һәм Татарстан Республикасының хокукый мәгълүмати рәсми порталында «Интернет» мәгълүмат-телекоммуникация челтәрендә түбәндәге адрес буенча: http://pravo.tatarstan.ru бастырып чыгарырга.
3. Әлеге карарның үтәлешен контрольдә тотуны Башкарма комитет җитәкчесенең икътисад буенча урынбасары Л.Р.Сираевага йөкләргә.
<table>
<tr>
<td>Җитәкче</td>
<td style="text-align: right;">И.И.Габдулхаев</td>
</tr>
</table>
|
000dcf609648b32e9932cf93b9e02410 | 2,022 | Governmental decree | ГОРОДСКОЙ СОВЕТ
МУНИЦИПАЛЬНОГО ОБРАЗОВАНИЯ
ГОРОД НАБЕРЕЖНЫЕ ЧЕЛНЫ
РЕСПУБЛИКИ ТАТАРСТАН
ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ
ЯР ЧАЛЛЫ ШӘҺӘРЕ
МУНИЦИПАЛЬ БЕРӘМЛЕГЕ
ШӘҺӘР СОВЕТЫ
## РЕШЕНИЕ
25 февраль, 2022 ел
## КАРАР
№ 13/10
### Халык депутатларының Яр Чаллы Шәһәр Советының 2005 елның 17 мартындагы 31/5 санлы Карары белән расланган Яр Чаллы шәһәре гербы һәм флагы турында Нигезләмәгә үзгәрешләр кертү хакында
2003 елның 6 октябрендәге «Россия Федерациясендә җирле үзидарәне оештыруның гомуми принциплары турында» 131-ФЗ санлы Федераль законның 9 статьясы, Татарстан Республикасы Яр Чаллы шәһәре муниципаль берәмлеге Уставының 5, 28 статьялары нигезендә
Шәһәр Советы
**КАРАР бирде:**
1. Халык депутатларының Яр Чаллы Шәһәр Советының 2005 елның 17 мартындагы 31/5 санлы Карары белән расланган Яр Чаллы шәһәре гербы һәм флагы турында Нигезләмәгә (Шәһәр Советының 2017 елның 15 декабрендәге 21/14 номерлы Карары редакциясендә) түбәндәге үзгәрешләр кертергә:
1. 2.3.8 пунктны үз көчен югалткан дип танырга;
2. түбәндәге эчтәлекле 2.4 пунктын өстәргә:
> 2.4. Юридик затлар һәм шәхси эшмәкәрләр, шулай ук физик затлар тарафыннан Яр Чаллы шәһәре гербын куллану тәртибе
>
> 2.4.1. Юридик затларга һәм шәхси эшмәкәрләргә, гражданнарга Яр Чаллы шәһәре гербын куллану, шулай ук аны ясау әлеге Нигезләмәгә каршы килмәгән очракларда рөхсәт ителә.
> Яр Чаллы шәһәре гербын куллану әлеге Нигезләмәдә билгеләнгән таләпләрне үтәп гамәлгә ашырыла.
>
> 2.4.2. Яр Чаллы шәһәре гербын ясау (әзерләү, урнаштыру, предметлар һәм материаллар өслегенә урнаштыру) ысуллары, шул исәптән электрон рәвештә:
>
> - төсле яисә бер төстәге (төсләрне билгеләү өчен шартлы штрихлар кулланып яисә аннан башка) күләмле яисә график сурәт рәвешендә;
> - төрле башкару техникасында;
> - билгеләнгән тасвирламасына һәм сурәтенә туры китереп, төсләр (бер төс кулланып ясау очракларыннан тыш) һәм сурәтнең төгәллеген тәэмин итеп.
>
> 2.4.3. Яр Чаллы шәһәре гербын куллану түбәндәгеләр белән бәйле булырга тиеш түгел:
>
> - Россия Федерациясе, Татарстан Республикасы һәм муниципаль хокукый актларны, шул исәптән экстремистик эшчәнлеккә каршы тору, вөҗдан иреге турында һәм дини берләшмәләр турында, балаларны аларның сәламәтлегенә һәм (яисә) үсешенә зыян китерә торган мәгълүматтан яклау турында законнарны бозу;
> - Яр Чаллы шәһәренә, шулай ук җирле үзидарә органнарының вазыйфаи затларына ихтирамсызлык күрсәтү;
> - җирле үзидарә органнарына зыян китерү, шулай ук аларның хокукларын һәм закон белән саклана торган мәнфәгатьләрен бозу;
> - Яр Чаллы шәһәре гербын яман ният белән, мыскыл итеп, шулай ук аны мәсхәрә итеп куллану;
> - Яр Чаллы шәһәре гербын кулланучы юридик затның яисә шәхси эшмәкәрнең җирле үзидарә органнарына, аларга буйсынучы оешмаларга каравы турында, шулай ук әлеге органнар һәм оешмалар эшчәнлегенә карата ялгыш фикер тудыру;
> - көч куллануны һәм рәхимсезлекне, шулай ук порнографик һәм эротик характердагы чараларны пропагандалаучы товарлар, хезмәтләр, мәгълүмат һәм материалларга урнаштыру;
> - алкоголь продукциясен, тәмәке продукциясен һәм тәмәке эшләнмәләрен җитештерүне, сатуны һәм куллануны пропагандалау;
> - Яр Чаллы шәһәре гербы белән бергә тискәре мәгънәви, визуаль рәвештә кабул итүгә китерә торган чит ил сүзләрен һәм әйтелмәләрне куллану;
> - кешенең һәм гражданның җенесенә, расасына, милләтенә, һөнәренә, социаль категориясенә (хәленә), яшенә, теленә, гражданның теленә, дини символларга, мәдәни мирас объектларына карата сүгенү сүзләрен, оятсыз һәм хурлыклы образлар, шулай ук гражданнарның хокукларын бозучы, милли һәм дини хисләрен рәнҗетүче яисә гражданнарның һәм юридик затларның намусын һәм абруен төшерә, яки эшлекле репутациясен боза торган текстлар һәм сурәтләр белән бергә куллану.
>
> 2.4.4. Россия Федерациясе, Татарстан Республикасы норматив хокукый актлары һәм муниципаль хокукый актлар нигезендә таратыла торган социаль рекламадан тыш, Яр Чаллы шәһәре гербын рекламада куллану, шул исәптән реклама объектының җирле үзидарә органнары тарафыннан яисә аларның вазыйфаи затлары тарафыннан хуплануын күрсәтү максатыннан, рөхсәт ителми.
>
> 2.4.5. Дәүләт һәм муниципаль ихтыяҗларны тәэмин итү өчен товарлар, эшләр, хезмәтләр сатып алу өлкәсендә контракт системасы турындагы Россия Федерациясе законнары нигезендә аларны әзерләүдән тыш, юридик затлар һәм шәхси эшмәкәрләр тарафыннан мөһерләр, штамплар, бланклар, таныклыклар, грамоталар һәм башка документларда Яр Чаллы гербын куллану һәм аларны сату, куллану рөхсәт ителми.
>
> 2.4.6. Яр Чаллы шәһәре гербын юллар (урам-юл челтәре), тротуарлар, җәяүлеләр зоналары, велосипед һәм җәяүлеләр өчен юл өслегендә сурәтләү рөхсәт ителми.
>
> 2.4.7.Җәмәгать урыннарында, шулай ук төзекләндерү объектларында, шул исәптән биналар, корылмалар һәм төзелмәләрнең тышкы өслекләрендә кулланыла торган Яр Чаллы шәһәре гербы һәм аның сурәтләре чиста һәм тулы халәттә булырга тиеш, кирәк булганда, шул исәптән Яр Чаллы шәһәре гербы элементларын югалтуга яки бозуга китергән тузу яки җимерелү очракларында да, даими рәвештә яңартылырга тиеш.»;
3. 2.4 пунктны 2.5 пункты дип санарга.
2. Әлеге Карарның үтәлешен контрольдә тотуны Шәһәр Советының регламент, хокук тәртибе һәм халыкның иминлеген тәэмин итү мәсьәләләре буенча даими комиссиясенә, Башкарма комитет Җитәкчесе Ф.Ш. Салаховка йөкләргә.
Шәһәр Хакиме Н.Г. Мәһдиев
|
000e864f6e1311711feae2a4c4a96ae1 | null | null | <table>
<colgroup>
<col style="width: 29%" />
<col style="width: 25%" />
<col style="width: 21%" />
<col style="width: 23%" />
</colgroup>
<thead>
<tr class="header">
<th colspan="2"><strong>Синоним</strong> сүзләр</th>
<th colspan="2"><strong>Антоним</strong> сүзләр</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr class="odd">
<td><p><strong>Абруй</strong>лы-<strong>дәрәҗә</strong>ле-<strong>күренек</strong>ле(авторитетный)</p>
<p>Авыр-кыен, читен (трудный)</p>
<p>Азат-<strong>ирек</strong>ле-бәйсез (свободный)</p>
<p>Акыллы – зирәк, <strong>зиһен</strong>ле, тапкыр</p>
<p><strong>Алдак</strong>чы-<strong>ялган</strong>чы (врун)</p>
<p><strong>Атак</strong>лы-танылган- бөек (известный)</p>
<p>Ачык-киң күңелле (великодушный)</p>
<p>Әйбәт-яхшы, шәп (здорово!)</p>
<p>Әкрен –акрын- салмак(плавный)</p>
<p>Бай-мул-уңышлы- бәрәкәтле(изобилие)</p>
<p>Баллы -татлы-ширбәтле-тәмле</p>
<p><strong>Баш</strong>лы- <strong>укымыш</strong>лы, галим(учёный)</p>
<p><strong>Белем</strong>ле –<strong>гыйлем</strong>ле(образованный)</p>
<p>Биек – югары (высокий)</p>
<p><strong>Дөрес</strong>лек-<strong>гадел</strong>лек- <strong>хак</strong>лык(правда)</p>
<p><strong>Зарар</strong>лы-<strong>зыян</strong>лы (вредный)</p>
<p>Зур-олы-дәү-мәһабәт (величавый)</p>
<p>Җиңел-ансат (лёгкий)</p>
<p><strong>Игелек</strong>ле-<strong>мәрхәмәт</strong>ле-<strong>рәхим</strong>ле</p>
<p><strong>Игътибар</strong>лы-сизгер, сак, күзәтүчән</p>
<p><strong>Ихтирам</strong>лы- <strong>хөрмәт</strong>ле(уважаемый)</p>
<p><strong>Кадер</strong>ле-газиз( дорогой)</p>
<p>Кечкенә-бәләкәй-нәни-вак(мелкий)</p>
<p>Киң-иркен (широкий, просторный)</p>
<p><strong>Көлке</strong>ле-<strong>кызык</strong>лы-<strong>күңел</strong>ле(смешной)</p>
<p><strong>Көр</strong> <strong>күңел</strong>ле-<strong>ачык</strong> <strong>йөз</strong>ле-(жизнерадостный)</p>
<p><strong>Көч</strong>ле-<strong>куәт</strong>ле-<strong>гайрәт</strong>ле-таза-<strong>хәл</strong>ле</p>
<p>Күп – байтак –шактый-бихисап(много)</p>
<p>Кызу- кайнар-эссе (жаркий)</p></td>
<td><p>Кызу- кайнар-эссе-бөркү(жарко)</p>
<p>Кыю-батыр- тәвәккәл(решит-ый)</p>
<p>Матур-чибәр-гүзәл-күркәм <strong>Мәрхәмәт</strong>ле-<strong>миһербан</strong>лы</p>
<p><strong>Озын</strong> <strong>буй</strong>лы-зифа, төз(стройный)</p>
<p>Оста- <strong>һәнәр</strong>ле, уңган(умелый)</p>
<p><strong>Рәхим</strong>ле-<strong>шәфкат</strong>ьле(милосердный)</p>
<p><strong>Сәләт</strong>ле-<strong>талант</strong>лы(способный)</p>
<p><strong>Сөйкем</strong>ле-сылу, <strong>мәхәббәт</strong>ле</p>
<p><strong>Тәрбия</strong>ле-<strong>әдәп</strong>ле-<strong>тәртип</strong>ле</p>
<p><strong>Түзем</strong>ле-сабыр-<strong>ихтыяр</strong>лы(выносливый)</p>
<p>Тырыш-эшчән-<strong>булдык</strong>лы</p>
<p>Уңган-булган(умелый)</p>
<p><strong>Уңай</strong>лы-<strong>җай</strong>лы(удобный)</p>
<p>Усал-явыз-<strong>мәкер</strong>ле-тәкәббер</p>
<p><strong>Файда</strong>лы-<strong>кирәк</strong>ле(полезный)</p>
<p>Чиста-саф-керсез-пакь, таза</p>
<p><strong>Шатлык</strong>лы-<strong>сөенеч</strong>ле-<strong>куаныч</strong>лы</p>
<p>Шаян-шук (смышлёный)</p>
<p><strong>Ышаныч</strong>лы-<strong>өмет</strong>ле(надёжный)</p>
<p><strong>Эшлек</strong>ле-<strong>һөнәр</strong>ле(деловитый)</p>
<p>Эшчән-хезмәтсөючән</p>
<p>Юеш-<strong>дым</strong>лы, <strong>су</strong>лы(влажный)</p>
<p>Ябык-арык-чандыр (худой)</p>
<p>Ялкау-иренчәк-эшлексез</p>
<p>Ярлы-хәерче (бедный)</p>
<p>Ярдәмчел-булышчы(отзывчивый)</p>
<p>Юан-симез- <strong>таза, көр</strong> <strong>гәүдә</strong>ле</p></td>
<td><p>Авыр-җиңел(тяжёлый лёгкий)</p>
<p>Арзан-кыйбат(дорого-дешёво)</p>
<p>Аз-күп, бихисап(мало )</p>
<p>Ач-тук(голодный-сытый)</p>
<p>Ачы-төче(кислый-пресный)</p>
<p>Аяз-<strong>болыт</strong>лы(ясный)</p>
<p>Әкрен – тиз(медленно)</p>
<p><strong>Әдәп</strong>ле-әдәпсез</p>
<p>Бай-ярлы, хәерче(бедный)</p>
<p><strong>Белем</strong>ле-надан(неграмотный)</p>
<p>Биек –тәбәнәк, түбән</p>
<p>Вак-эре(крупный мелкий)</p>
<p>Дөрес-ялгыш, <strong>хата</strong>лы</p>
<p><strong>Дару</strong>лы-<strong>агу</strong>лы(ядовитый)</p>
<p>Дус-дошман(враг)</p>
<p>Еш- сирәк(часто и редко)</p>
<p>Ерак – якын(далеко-близко)</p>
<p>Җитез-әкрен(ловкиймедл)</p>
<p><strong>Зарар</strong>лы-<strong>файда</strong>лы(вредный)</p>
<p>Иркен- кысан(просторный-тесный)</p>
<p>Иртә-соң(рано-поздно)</p>
<p>Калын-нечкә(толстый-тонкий)</p>
<p>Караңгы-якты(темно-светло)</p>
<p>Каты-йомшак</p>
<p><strong>Кирәк</strong>ле-<strong>кирәк</strong>сез</p>
<p>Киң –тар (широкий-.узкий)</p>
<p>Коры-юеш, <strong>дым</strong>лы</p>
<p>Куе-сирәк(густой-редкий)</p>
<p>Куркак-батыр, кыю(смелый)</p></td>
<td><p><strong>Кыйммәт</strong>ле-очсыз(дорогой-деш)</p>
<p>Матур –ямьсез</p>
<p><strong>Намус</strong>лы-<strong>оят</strong>сыз (честный-бессовестный)</p>
<p>Озак-тиз(долго-быстро)</p>
<p>Сәламәт-авыру, <strong>чир</strong>ле Таныш-чит(знакомый -чужой)</p>
<p>Тигез-<strong>чокыр</strong>лы(ровный)</p>
<p>Тирән-сай(глубокий-мелкий)</p>
<p><strong>Тоз</strong>лы-<strong>бал</strong>лы(солёный-сла)</p>
<p>Тыйнак- мактанчык, әрсез</p>
<p>Тыныч-<strong>тын</strong>гысыз(спокойный)</p>
<p>Тырыш-ялкау(старательный)</p>
<p><strong>Уңай</strong>лы-<strong>шык</strong>сыз,<strong>җай</strong>сыз</p>
<p><strong>Хата</strong>лы- хатасыз, дөрес</p>
<p>Хәйләкәр-беркатлы(наивный)</p>
<p><strong>Хуш</strong> <strong>ис</strong>ле- сасы(душистый.вонюч)</p>
<p>Чиста-пычрак, шакшы</p>
<p><strong>Шатлык</strong>лы- <strong>кайгы</strong>лы, <strong>хәсрәт</strong>ле(радост-горестный)</p>
<p>Юан-ябык, нечкә(толстый-худ)</p>
<p>Юаш-усал, явыз(злой-незлой)</p>
<p>Югары – биек(высокий-низкий)</p>
<p>Юмарт-саран(щедрый-жадный)</p>
<p><strong>Ягым</strong>лы-тупас(ласковый-грубый)</p>
<p>Якын-ерак(близко далеко)</p>
<p>Ялган-<strong>дөрес</strong>лек, хакыйкать</p>
<p>Яхшы-начар, әшәке, яман</p>
<p>Яшь-карт(молод- старый)</p></td>
</tr>
</tbody>
</table>
|
000fd851eadf2a744b2245bdf3b5f6ab | null | null | # ГРАЖДАННАР ҖЫЕНЫ КАРАРЫ
Татарстан Республикасы Сарман муниципаль районы
Сарман авыл җирлегенең Яңа Әхмәт авылы торак пунктында
2021 елда үзара салым кертү турында
2002 елның 13 ноябре
№ 1
«Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында» 2003 елның 6 октябрендәге 131-ФЗ номерлы Федераль законның 25.1, 56 статьялары, «Татарстан Республикасында җирле үзидарә турында» 2004 елның 28 июлендәге 45-ТРЗ номерлы Татарстан Республикасы Законының 35 статьясы нигезендә, Татарстан Республикасы Сарман муниципаль районы Сарман авыл җирлегенең Яңа Әхмәт авылында гражданнар җыены
## КАРАР БИРДЕ:
1. 2021 елда Татарстан Республикасы Сарман муниципаль районы Сарман авыл җирлегенең Яңа Әхмәт авылы җирлек территориясендә ел дәвамында яшәмәүче гражданнардан (студентлар, Кораллы Көчләр сафларында хезмәт итүче затлар), I һәм II төркем инвалидлардан һәм 80 яшьтән өлкәнрәк гражданнарданнар, хөкем ителгәннәр), тормышта авыр хәлдә калган гаилә әгъзаларыннан (СОП, янгыннан зыян күрүчеләр) тыш, яшәү урыны буенча теркәлгән һәр балигъ булган кешедән 350 сум күләмендә үзара салым кертергә.
2. Алынган акчаларны җирле әһәмияттәге мәсьәләләрне хәл итүгә түбәндәге эшләрне башкару өчен җибәрергә:
— Яңа Әхмәт авылында вак таштан юлларны төзекләндерү;
— Яңа Әхмәт авылы зиратында йорт төзү өчен материаллар сатып алу;
— Яңа Әхмәт авылы мәдәният йорты өчен музыкаль җиһаз сатып алу;
— Яңа Әхмәт авылында балалар спорт мәйданчыгы сатып алу һәм урнаштыру.
3. Әлеге карарны Сарман авыл җирлеге мәгълүмат стендларында урнаштыру юлы белән халыкка җиткерергә, Сарман муниципаль районының рәсми сайтында (https://sarmanovo.tatarstan.ru/), хокукый мәгълүматның рәсми сайтында (http://pravo.tatarstan.ru) кабул ителгәннән соң 7 көн эчендә бастырып чыгарырга.
Сарман авылы башкарма комитеты
җитәкчесе
гражданнар җыенында рәислек итүче
Н.И.Сахуриев
|
00138cc614d8f4b9ef750430abfbec5b | 2,017 | null | ## «Татарстан Республикасы Кама Тамагы муниципаль районының Келәнче авыл җирлеге» муниципаль берәмлеге Советы карары
08.09.2017ел. № 48
### "Кама Тамагы муниципаль районы Келәнче авыл җирлеге Советы депутаты статусы турында"гы Положение хакында
Регламент нигезендә Кама Тамагы муниципаль районының Келәнче авыл җирлеге Советы карар чыгарды:
1. "Кама Тамагы муниципаль районының Келәнче авыл җирлеге Советы депутаты статусы турында" Нигезләмәне кабул итәргә .
2. Әлеге карарның үтәлешен контрольдә тотуны Татарстан Республикасы Кама Тамагы муниципаль районының Келәнче авыл җирлеге башлыгына йөкләргә.
3. Әлеге карар адреслар буенча урнашкан мәгълүмат стендларында рәсми басылып чыккан көненнән үз көченә керә:
— Татарстан Республикасы, Кама Тамагы муниципаль районы, Келәнче авылы, Г. Тукай ур., 35;
— Татарстан Республикасы, Кама Тамагы муниципаль районы, Бикәй авылы, Фрунзе ур.
шулай ук Татарстан Республикасы Кама Тамагы муниципаль районының рәсми сайтында, «Интернет»мәгълүмат-телекоммуникация челтәрендә Татарстан Республикасы хокукый мәгълүмат рәсми порталында урнаштыру юлы белән дә.
Кама Тамагы муниципаль районы
Келәнче авыл җирлеге башлыгы,
Кама Тамагы муниципаль районы
Келәнче авыл җирлеге Советы Рәисе
Д. А. Кадыйров
|
0013a3705a3fdd1e5a97244658629901 | null | null | [Скачано с www.znanio.ru](https://znanio.ru)
|
00195246b31c3e8c586e239b15c09177 | 2,021 | null | ИСПОЛНИТЕЛЬНЫЙ КОМИТЕТ
НИЖНЕКАМСКОГО МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА
РЕСПУБЛИКИ ТАТАРСТАН
ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ
ТҮБӘН КАМА МУНИЦИПАЛЬ РАЙОНЫ
БАШКАРМА КОМИТЕТЫ
пр. Строителей, д. 12, г. Нижнекамск, 423570
Төзүчеләр пр., 12 нче йорт, Түбән Кама шәһәре, 423570
ПОСТАНОВЛЕНИЕ
КАРАР
29 07 2021 г. № 686
## Спорт разряды бирү буенча муниципаль хезмәт күрсәтүнең административ регламентын раслау турында
«Россия Федерациясендә физик культура һәм спорт турында» 2007 елның 4 декабрендәге 329-ФЗ номерлы Федераль закон, Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының «Дәүләт йөкләмәсе урнаштырылган Татарстан Республикасы дәүләт учреждениеләре күрсәтә торган социаль әһәмиятле дәүләт хезмәтләрен электрон рәвештә күрсәтүгә күчү чаралары планын раслау турында» 2021 елның 13 апрелендәге 242 номерлы карары нигезендә, Түбән Кама муниципаль районы Башкарма комитеты карар бирә:
1. Спорт разрядын бирү буенча муниципаль хезмәт күрсәтүнең административ регламентын расларга.
2. Җәмәгатьчелек һәм массакүләм мәгълүмат чаралары белән элемтә бүлегенә әлеге карарны басма матбугатта һәм Түбән Кама муниципаль районының рәсми сайтында урнаштыруны тәэмин итәргә.
3. Әлеге карарның үтәлешен контрольдә тотуны Татарстан Республикасы Түбән Кама муниципаль районы Башкарма комитеты җитәкчесе урынбасары И.Н. Бәдретдиновка йөкләргә.
Җитәкче
А.Г. Сәйфетдинов
Татарстан Республикасы
Түбән Кама муниципаль районы
Башкарма комитетының
2021 елның «29» 07
686 номерлы карары белән расланган
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/00195246b31c3e8c586e239b15c09177-0-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
КУШЫМТА
## Спорт разряды бирү буенча муниципаль хезмәт күрсәтүнең административ регламенты
### 1. Гомуми нигезләмәләр
1.1. Муниципаль хезмәт күрсәтүнең әлеге административ регламенты (алга таба - Регламент) спорт разряды бирү буенча муниципаль хезмәт күрсәтүнең стандартын һәм тәртибен билгели.
Әлеге Регламентның гамәлдә булуы икенче, өченче спорт разрядларына кагыла.
1.2. Хезмәт күрсәтү алучылар: икенче яки өченче спорт разряды алуга дәгъва кылучы физик затлар (алга таба мөрәҗәгать итүче).
1.3. Муниципаль хезмәт күрсәтү турында мәгълүмат бирү:
1.3.1. муниципаль хезмәт күрсәтү тәртибе турында мәгълүмат урнаштырыла:
1. дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтүнең күпфункцияле үзәкләре биналарында урнашкан, муниципаль хезмәт күрсәтү турында визуаль һәм текстлы мәгълүматны үз эченә алган мәгълүмат стендларында.
2. «Интернет» мәгълүмат-телекоммуникация челтәрендә Түбән Кама муниципаль районының рәсми сайтында (http://www.e-nkama.ru);
3. Татарстан Республикасы дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтү порталында (https://uslugi.tatarstan.ru/) (алга таба – Республика порталы);
4. Дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр (функцияләр) күрсәтү бердәм порталында (https://www.gosuslugi.ru/) (алга таба – Бердәм портал);
5. «Татарстан Республикасы дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтү реестры» дәүләт мәгълүмат системасында (http://frgu.tatar.ru) (алга таба - Республика реестры).
1.3.2. Муниципаль хезмәт күрсәтү мәсьәләләре буенча консультация бирү гамәлгә ашырыла:
1. дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтүнең күпфункцияле үзәкләрендә телдән мөрәҗәгать иткәндә - шәхсән яки телефон аша;
2. Республика порталының интерактив формасында;
3. Түбән Кама муниципаль районы Башкарма комитетында (Физик культура һәм спорт идарәсе) (алга таба – Башкарма комитет):
телдән мөрәҗәгать иткәндә - шәхсән яки телефон аша;
язма мөрәҗәгать иткәндә (шул исәптән электрон документ формасында) – кәгазь чыганакта почта аша, электрон формада электрон почта аша.
1.3.3. Бердәм порталда, Республика порталында Республика реестрындагы белешмәләр нигезендә муниципаль хезмәт күрсәтү тәртибе һәм сроклары турында мәгълүмат гариза бирүчегә бушлай бирелә.
Муниципаль хезмәт күрсәтү сроклары һәм тәртибе турындагы мәгълүматка керү мөмкинлеге мөрәҗәгать итүче тарафыннан нинди дә булса таләпләр үтәмичә башкарыла, шул исәптән аны урнаштыру мөрәҗәгать итүченең техник чараларына түләү алуны, мөрәҗәгать итүчене теркәү яки авторизацияләүне яки аларның шәхси мәгълүмат бирүләрен күздә тота торган программа тәэминат итүченең хокук иясе белән лицензион яисә башка килешү төзүне таләп итә торган программа белән тәэмин итүне файдаланмыйча.
1.3.4. Мөрәҗәгать итүче шәхсән яки телефон аша мөрәҗәгать иткән очракта, кергән мөрәҗәгать нигезендә, дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтүнең күпфункцияле үзәге, Башкарма комитет (адрес, эш графигы, белешмә телефоннары) урнашкан урын турында; муниципаль хезмәт күрсәтү тәртибе, гаризалар бирү ысуллары һәм сроклары турында; муниципаль хезмәт күрсәтелә торган гражданнар категорияләре турында; муниципаль хезмәт күрсәтү мәсьәләләрен җайга салучы норматив хокукый актлар турында; муниципаль хезмәт күрсәтү турында гаризаны карау өчен кирәкле документлар исемлеге, гаризаны кабул итү һәм теркәү сроклары турында; муниципаль хезмәт күрсәтүнең барышы турында; муниципаль хезмәт күрсәтү мәсьәләләре буенча рәсми сайтта мәгълүмат урнаштыру урыны турында; Башкарма комитет белгечләренең гамәлләренә яки гамәл кылмауларына шикаять бирү тәртибе турында мәгълүмат бирелергә мөмкин.
Язма мөрәҗәгать буенча муниципаль хезмәт күрсәтүне тәэмин итүче бүлекнең вазыйфаи затлары мөрәҗәгать итүчегә язма формада җентекләп муниципаль хезмәт күрсәтү тәртибен һәм Регламентның әлеге пунктында күрсәтелгән мәсьәләләрне аңлаталар һәм мөрәҗәгатьне теркәгәннән соң өч эш көне эчендә мөрәҗәгать итүчегә җавап җибәрәләр. Җаваплар мөрәҗәгать итү телендә бирелә. Мөрәҗәгать итү телендә җавап бирү мөмкин булмаган очракта, Татарстан Республикасы дәүләт телләре кулланыла.
1.3.5. Муниципаль хезмәт күрсәтү мәсьәләләре буенча мәгълүмат Түбән Кама муниципаль районының рәсми сайтында һәм гариза бирүчеләр белән эшләү өчен Башкарма комитет биналарында мәгълүмати стендларда урнаштырыла.
«Интернет» мәгълүмат-телекоммуникация челтәрендәге муниципаль районның рәсми сайтында һәм мәгълүмат стендларында урнаштырылган Татарстан Республикасы дәүләт телләрендәге мәгълүмат Регламентның 2.1, 2.3, 2.4, 2.5, 2.7, 2.9, 2.10, 2.11, 5.1 пунктларындагы муниципаль хезмәт күрсәтү турында мәгълүматны, Башкарма комитетның урнашу урыны, белешмә телефоннары, эш вакыты турында мәгълүматны, муниципаль хезмәт күрсәтүгә гаризалар кабул итү графигы турында мәгълүматны үз эченә ала.
1.4. Муниципаль хезмәт күрсәтүне җайга салучы норматив хокукый актлар исемлеге (норматив хокукый актлар реквизитларын һәм аларны рәсми бастырып чыгару чыганакларын күрсәтеп) Түбән Кама муниципаль районының «Интернет» мәгълүмат-телекоммуникация челтәрендәге рәсми сайтында, Республика реестрында урнаштырылган.
Административ регламентның гамәлдәге редакциясендә тексты Түбән Кама муниципаль районының «Интернет» мәгълүмат-телекоммуникация челтәрендәге рәсми сайтында, Республика реестрында урнаштырылырга тиеш.
1.5. Әлеге Регламентта түбәндәге терминнар һәм билгеләмәләр кулланыла:
дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтүнең күпфункцияле үзәгенең читтән торып эш урыны Россия Федерациясе Хөкүмәтенең «Дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтүнең күпфункцияле үзәкләре эшчәнлеген оештыру кагыйдәләрен раслау турында» 2012 елның 22 декабрендәге 1376 номерлы карары белән расланган, дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтүнең күпфункцияле үзәкләре эшчәнлеген оештыру кагыйдәләренең 34 пункты нигезендә, Татарстан Республикасы муниципаль районының шәһәр (авыл) җирлегендә яки шәһәр округында төзелгән дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтүнең күпфункцияле үзәгенең территориаль аерымланган структур бүлекчәсе (офис);
техник хата муниципаль хезмәт күрсәтүче орган тарафыннан җибәрелгән һәм документларга кертелгән мәгълүматлар (муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсе) документтагы мәгълүмат нигезендә кертелгән мәгълүматларга туры килмәүгә китергән хата (ялгыш язу, басмадагы хата, грамматик яки арифметик хата яки шуның ише хата);
ИАБС инфраструктурада Идентификацияләү һәм аутентификацияләүнең бердәм системасы, ул дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтү өчен электрон формада кулланыла торган мәгълүмати системаларның мәгълүмати-технологик хезмәттәшлеген тәэмин итә.
Дәүләт мәгълүмат системаларында һәм башка мәгълүмат системаларында булган мәгълүматка мәгълүмати хезмәттәшлектә катнашучыларның (мөрәҗәгать итүче гражданнар һәм башкарма хакимият органнары һәм җирле үзидарә органнары вазыйфаи затларының) санкцияләнгән мәгълүмат алу мөмкинлеген тәэмин итә торган федераль дәүләт мәгълүмат системасы;
КФУ «Татарстан Республикасында дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтүнең күпфункцияле үзәге» дәүләт бюджет учреждениесе;
КФУ АМС Татарстан Республикасы дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтүнең күпфункцияле үзәкләренең автоматлаштырылган мәгълүмат системасы.
Регламентта муниципаль хезмәт күрсәтү турындагы гариза (алга таба – гариза) астында «Дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтүне оештыру турында» 2010 елның 27 июлендәге 210-ФЗ номерлы Федераль законның (алга таба - 210-ФЗ номерлы Федераль закон) 2 статьясындагы 3 пункты нигезендә бирелгән муниципаль хезмәт күрсәтү турындагы сорату аңлашыла.
### 2. Муниципаль хезмәт күрсәтү стандарты
2.1. Муниципаль хезмәт күрсәтү атамасы
Спорт разряды бирү.
2.2. Турыдан-туры муниципаль хезмәт күрсәтүче җирле үзидарә органы атамасы
Татарстан Республикасы Түбән Кама муниципаль районы Башкарма комитеты.
2.3. Муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсен тасвирлау
2.3.1. Муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсе булып тора:
1. Бирелгән разряд турында боерык бирү гариза бирүче мөрәҗәгать итүдән 3 (өч) эш көне эчендә гамәлгә ашырыла;
2. Спорт разрядын бирүдән баш тарту турында хат.
3. Спорт разрядын бирү өчен документларны кире кайтару турында карар.
2.3.2. Муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсе мөрәҗәгать итүчегә «Электрон имза турында» 2011 елның 6 апрелендәге 63-ФЗ номерлы Федераль закон (алга таба – 63-ФЗ номерлы Федераль закон) нигезендә, Башкарма комитет вазыйфаи затының (яисә Башкарма комитетның) көчәйтелгән квалификацияле электрон имзасы белән имзаланган электрон документ рәвешендә Республика порталының шәхси кабинетына җибәрелә.
2.3.3. Гариза бирүченең теләге буенча, муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсе КФҮдә Башкарма комитет тарафыннан җибәрелгән, КФҮ мөһәре һәм КФҮ хезмәткәре имзасы белән расланган кәгазьдә бастырылган электрон документ нөсхәсе рәвешендә алынырга мөмкин.
2.3.4. Мөрәҗәгать итүче муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсен электрон документ яки кәгазьдә электрон документ нөсхәсе рәвешендә муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсенең гамәлдә булу срогы дәвамында алырга хокуклы.
2.4. Муниципаль хезмәт күрсәтү вакыты, шул исәптән муниципаль хезмәт күрсәтүдә катнашучы оешмаларга мөрәҗәгать итү кирәклеген исәпкә алып, муниципаль хезмәт күрсәтүне туктатып тору вакыты, әгәр туктатып тору мөмкинлеге Россия Федерациясе законнарында каралган булса, муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсе булган документларны бирү (җибәрү) вакыты
2.4.1. Спорт разрядын бирү гаризаны документлар комплекты белән теркәгәннән соң биш эш көне эчендә гамәлгә ашырыла.
2.4.2. Муниципаль хезмәт күрсәтүне туктатып тору сроклары каралмаган.
2.4.3. Электрон документ формасында муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсе булып торган документны җибәрү муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсен рәсмиләштерү һәм теркәү көнендә гамәлгә ашырыла.
2.5. Муниципаль хезмәт күрсәтү өчен норматив хокукый актлар нигезендә кирәкле документларның һәм мөрәҗәгать итүче тарафыннан тапшырылырга тиешле муниципаль хезмәтләр күрсәтү өчен кирәкле һәм мәҗбүри булган хезмәт күрсәтүләрнең тулы исемлеге, аларны мөрәҗәгать итүче тарафыннан алу ысуллары, шул исәптән электрон формада, аларны тапшыру тәртибе
2.5.1. Спорт разряды бирү өчен түбәндәге документларны тапшырырга кирәк:
1. шәхесне раслаучы документ (КФҮгә мөрәҗәгать иткәндә бирелә);
2. тәкъдим итү яки мөрәҗәгать итү:
— кәгазь чыганакта документ формасында (1 нче кушымта);
— Республика порталы аша мөрәҗәгать иткәндә, «Электрон култамга турында» 63-ФЗ номерлы Федераль закон таләпләренә туры китереп имзаланган электрон формада;
Тәкъдим итүгә яки мөрәҗәгатькә түбәндәге документлар теркәлә:
а) ярышларның баш судьялар коллегиясе рәисе (баш судья) кул куйган, барлык спорт разрядларын бирү өчен нормаларның, таләпләрнең һәм шартларның үтәлешен чагылдыра торган беркетмә күчермәсе яисә ярышлар беркетмәсеннән өземтә;
б) судьялар коллегиясенең составы һәм квалификациясе турында түбәндәгеләр имзалаган белешмә күчермәсе:
судьялар коллегиясе рәисе (баш судья) һәм ярышларны үткәрүче оешманың вәкаләтле заты - «икенче спорт разряды», «өченче спорт разряды» спорт разрядларын бирү өчен (халыкара ярышлардан тыш);
в) 3х4 см зурлыгында ике фоторәсем;
г) спортчының физкультура-спорт оешмасына, спорт әзерлеген гамәлгә ашыручы оешмага яки белем бирү оешмасына керүен таныклаучы документ күчермәсе (төбәк спорт федерациясенең дәүләт аккредитациясе гамәлен туктатып торган очракта);
д) Россия Федерациясе гражданы паспортының икенче һәм өченче битләренең күчермәләре, шулай ук кандидатның яшәү урыны турында белешмәләре булган битләрнең күчермәләре, ә ул булмаганда - Россия Федерациясе территориясеннән читтә Россия Федерациясе гражданы шәхесен таныклаучы, фамилиясе, исеме, әтисенең исеме (булганда), документ биргән орган, документның гамәлдә булу срогы тәмамлану датасы турында белешмәләре булган Россия Федерациясе гражданы паспорты битләренең күчермәләре;
е) спортчы спорт разрядын бирү өчен нормаларны, таләпләрне һәм аларны үтәү шартларын үтәгән физкультура чарасы һәм (яки) спортның хәрби-гамәли һәм хезмәт-гамәли төрләре буенча спорт ярышы турында нигезләмә (регламент) күчермәсе (хәрби-гамәли һәм хезмәт-гамәли спорт төрләре өчен);
ж) тиешле ярышларда катнашкан илләр (халыкара ярышлар өчен) яки Россия Федерациясе субъектлары саны (бөтенроссия һәм төбәкара ярышлар өчен) турында белешмәләрне үз эченә алган ярышларның баш судьялар коллегиясе рәисе (баш судья) тарафыннан имзаланган документ (белешмә, беркетмә) күчермәсе.
Призыв буенча хәрби хезмәт үтүче хәрби хезмәткәрләр тарафыннан Россия Федерациясе гражданы паспортының күрсәтелгән күчермәләре урынына хәрби билетның күчермәсе тапшырылырга мөмкин.
**2.5.2.** Физик затлар, гариза һәм кирәкле документларны Республика порталы аша җибәргәндә, гаризаны гади электрон имза белән имзалыйлар.
Гади электрон имза алу өчен гариза бирүчегә ИАБС да теркәлү (аутентификация) процедурасын узарга, шулай ук исәпкә алу язмасын стандарт дәрәҗәсеннән дә ким булмаган дәрәҗәгә кадәр расларга кирәк.
Россия Федерациясе территориясендә теркәлгән юридик затлар һәм юридик затлар вәкилләре, гариза һәм кирәкле документларны Республика порталы аша җибәргәндә, гаризаны көчәйтелгән квалификацияле электрон имза белән имзалыйлар.
**2.5.3.** Регламентның 2.5.1 пунктында күрсәтелгән документларны Республика порталы аша биргәндә, гариза бирүче документларның электрон үрнәкләрен яисә «Электрон имза турында» 63-ФЗ номерлы Федераль закон таләпләренә туры китереп, мондый документларны төзергә һәм имзаларга вәкаләтле затлар, шул исәптән нотариуслар тарафыннан көчәйтелгән квалификацияле электрон имза белән имзаланган электрон формада документлар тапшыра.
**2.5.4.** Мөрәҗәгать итүчедән таләп итү тыела:
1. муниципаль хезмәт күрсәтү белән бәйле рәвештә барлыкка килә торган мөнәсәбәтләрне җайга сала торган норматив хокукый актларда тапшыру яисә аларны гамәлгә ашыру каралмаган документлар һәм мәгълүматны тапшыру, гамәлләр башкару;
2. гамәлләр башкару, шул исәптән, муниципаль хезмәт күрсәтү алу өчен кирәкле һәм башка дәүләт органнарына, җирле үзидарә органнарына, оешмаларга мөрәҗәгать итү белән бәйле булган килешүләрне гамәлгә ашыру, хезмәт күрсәтүләр алудан һәм 210-ФЗ номерлы Федераль законның 9 статьясындагы 1 өлешендә күрсәтелгән исемлеккә кертелгән хезмәтләр күрсәтү нәтиҗәсендә тапшырыла торган документлар һәм мәгълүмат алудан тыш (кирәкле һәм мәҗбүри хезмәтләр күрсәтү);
3. муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларны кабул итүдән яисә муниципаль хезмәт күрсәтүдән беренчел баш тартканда, булмавы һәм (яки) дөреслеге күрсәтелмәгән документлар һәм мәгълүмат тапшыру, түбәндәге очраклардан тыш:
а) муниципаль хезмәт күрсәтү турында гаризаны беренче тапкыр биргәннән соң, муниципаль хезмәт күрсәтүгә кагылышлы норматив хокукый актларның таләпләрен үзгәртү;
б) муниципаль хезмәт күрсәтү турында гаризада һәм мөрәҗәгать итүче тарафыннан муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларны кабул итүдән яисә муниципаль хезмәт күрсәтүдән беренчел баш тартканнан соң бирелгән документларда, һәм элек бирелгән документлар комплектына кертелмәгән документларда хаталар булу;
в) документларның гамәлдә булу срогы тәмамлану яки муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларны кабул итүдән яисә муниципаль хезмәт күрсәтүдән беренчел баш тартканнан соң, мәгълүматны үзгәртү;
г) муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларны кабул итүдән яисә муниципаль хезмәт күрсәтүдән беренчел баш тартканда, Башкарма комитет-ның вазыйфаи затының, КФУ хезмәткәренең документаль расланган хаталы яки хокукка каршы гамәлләре (гамәл кылмау) фактын (билгеләрен) ачыклау, бу хакта муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларны кабул итүдән беренчел баш тартканда, Башкарма комитет җитәкчесе имзасы белән язмача рәвештә мөрәҗәгать итүчегә хәбәр ителә, шулай ук китерелгән уңайсызлыклар өчен гафу үтенәләр;
4. аларның электрон рәвешләрен 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 статьясындагы 1 өлешенең 7.2 пункты нигезендә элек расланган документлар һәм мәгълүматны кәгазьдә тапшыру, мондый документларга тамгалар төшерү яисә аларны алу дәүләт яки муниципаль хезмәт күрсәтүнең һәм федераль законнарда билгеләнгән башка очракларның кирәкле шарты булып торган очраклардан тыш.
**2.6.** Дәүләт органнары, җирле үзидарә органнары һәм дәүләт органнары яки җирле үзидарә органнары карамагында булган оешмалар карамагында булган һәм мөрәҗәгать итүче тапшырырга хокуклы муниципаль хезмәт күрсәтү өчен норматив хокукый актлар нигезендә кирәкле документларның тулы исемлеге, шулай ук мөрәҗәгать итүче аларны, шул исәптән электрон формада, алу ысуллары, аларны тапшыру тәртибе; дәүләт органы, җирле үзидарә органы яисә әлеге документлар алар карамагында булган оешма
**2.6.1.** Ведомствоара хезмәттәшлек кысаларында алына:
1. граждан хәле актларын дәүләт теркәвенә алу турында Граждан хәле актларының бердәм дәүләт реестрыннан белешмәләр (туу турында таныклык күчермәсе).
**2.7.** Муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларны кабул итүдән баш тарту өчен нигезләрнең тулы исемлеге
**2.7.1.** Документларны кабул итүдән баш тарту өчен нигезләр булып тора:
1. регламентның 2.5 пункты нигезендә мөрәҗәгать итүче тарафыннан мөстәкыйль тапшырылырга тиеш булган документлар тапшырмау, яисә каршылыклы мәгълүматлар булган документлар тапшыру;
2. ведомствоара мәгълүмати хезмәттәшлек кысаларында соралган законлы вәкилләр турында белешмәләрне расламау, мөрәҗәгать итүче исеменнән аңа вәкаләтләре булмаган зат тарафыннан гариза (сорату) бирү;
3. тиешле булмаган органга документлар тапшыру;
4. үз көчен югалткан документлар, аларның эчтәлеген бер мәгънәле аңлатырга мөмкинлек бирми торган дөрес булмаган һәм (яки) каршылыклы булган белешмәләр, килешенмәгән төзәтмәләр, җитди зыяннар булган документлар тапшыру;
5. Регламент нигезендә муниципаль хезмәт күрсәтүне алучы булмаган затның муниципаль хезмәт күрсәтүне сорап мөрәҗәгать итүе;
6. электрон формадагы гаризада мәҗбүри кырларны дөрес тутырмау, электрон формадагы гаризада һәм тапшырылган документларда каршылыклы мәгълүматлар булу;
7. электрон формадагы гариза (сорату) һәм башка документлар, гамәлдәге законнарны бозып, электрон имза кулланып имзаланган;
8. электрон документлар аларны бирү форматы таләпләренә туры килми һәм (яки) укылмый.
**2.7.2.** Муниципаль хезмәт алу өчен кирәкле документларны кабул итүдән баш тарту өчен нигезләр исемлеге тулы.
**2.7.3.** Муниципаль хезмәт алу өчен кирәкле документларны кабул итүдән баш тарту турындагы карар, баш тарту сәбәпләрен күрсәтеп, Регламентка 2 нче кушымтада билгеләнгән форма нигезендә рәсмиләштерелә, Башкарма комитетның вәкаләтле вазыйфаи заты (Башкарма комитет) тарафыннан билгеләнгән тәртиптә көчәйтелгән квалификацияле электрон имза белән имзалана һәм мөрәҗәгать итүчегә Республика порталындагы шәхси кабинетына һәм (яки) КФҮгә муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларны кабул итүдән баш тарту турында карар кабул ителгән көнне җибәрелә.
**2.7.4.** Гариза һәм муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документлар Бердәм Порталда бастырылган муниципаль хезмәт күрсәтү сроклары һәм тәртибе турындагы мәгълүмат нигезендә бирелгән очракта, гаризаны һәм муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле башка документларны кабул итүдән баш тарту тыела.
**2.8.** Муниципаль хезмәт күрсәтүне туктатып тору яки баш тарту өчен нигезләрнең тулы исемлеге
**2.8.1.** Муниципаль хезмәт күрсәтүне туктатып тору өчен нигезләр каралмаган.
**2.8.2.** Муниципаль хезмәт күрсәтүдән баш тарту өчен нигезләр:
а) спорт разрядын бирү өчен документларда күрсәтелгән спортчы нәтиҗәсенең расланган нормаларга, таләпләргә һәм аларны үтәү шартларына туры килмәве;
б) спортчыны спорт дисквалификацияләү;
в) оештыручылар тарафыннан раслана торган мондый ярышлар һәм (яки) физкультура чаралары турындагы нигезләмәләрдә (регламентларда) билгеләнгән ярышларга һәм (яки) физкультура чараларына аларны кертү шартларын бозу;
г) спортчы норманы, таләпләрне һәм аларны үтәү шартларын үтәгән ярыш кысаларында үткәрелгән допинг-контроль нәтиҗәләре буенча кабул ителгән спортчы тарафыннан допинг-контроль кагыйдәләрен бозу турында тиешле допингка каршы оешманың карары булу.
**2.8.3.** Муниципаль хезмәт күрсәтүдән баш тарту өчен нигезләр исемлеге ту-лы.
**2.8.5.** Баш тарту сәбәпләрен күрсәтеп, муниципаль хезмәт күрсәтүдән баш тарту турындагы карар Регламентка 3 нче кушымтада билгеләнгән форма нигезендә рәсмиләштерелә, көчәйтелгән квалификацияле электрон имза белән Башкарма комитетның вәкаләтле вазыйфаи заты (Башкарма комитет) тарафыннан имзалана һәм мөрәҗәгать итүчегә муниципаль хезмәт күрсәтүдән баш тарту турында карар кабул ителгән көнне Республика порталының шәхси кабинетына һәм (яки) КФҮгә җибәрелә.
**2.8.6.** Муниципаль хезмәт күрсәтү турында гариза Бердәм порталда бастырылган муниципаль хезмәт күрсәтү сроклары һәм тәртибе турындагы мәгълүмат нигезендә бирелгән очракта, муниципаль хезмәт күрсәтүдән баш тарту тыела.
**2.9.** Муниципаль хезмәт күрсәтү өчен алына торган дәүләт пошлинасын яисә башка түләүне алу тәртибе, күләме һәм нигезләре
Муниципаль хезмәт түләүсез нигездә күрсәтелә.
**2.10.** Муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле һәм мәҗбүри булган хезмәтләр исемлеге, шул исәптән муниципаль хезмәтләр күрсәтүдә катнашучы оешмалар тарафыннан бирелә торган документ (документлар) турында белешмәләр
Кирәкле һәм мәҗбүри хезмәтләр күрсәтү таләп ителми.
**2.11.** Муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле һәм мәҗбүри булган хезмәтләр күрсәтүгә түләүне, мондый түләү күләмен исәпләү методикасы турында мәгълүматны да кертеп, алу тәртибе, күләме һәм нигезләре.
Кирәкле һәм мәҗбүри хезмәтләр күрсәтү таләп ителми.
**2.12.** Муниципаль хезмәт күрсәтү турында, муниципаль хезмәт күрсәтүдә катнашучы оешма тарафыннан күрсәтелә торган хезмәтләр күрсәтү турында сорату биргәндә һәм мондый хезмәтләр күрсәтү нәтиҗәсен алганда, чиратта торуның максималь вакыты
**2.12.1.** Муниципаль хезмәт күрсәтү алуга гариза биргәндә көтү вакыты 15 минуттан да артык түгел.
**2.12.2.** Муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсен алганда чиратта торуның максималь вакыты 15 минуттан артмаска тиеш.
**2.13.** Муниципаль хезмәт күрсәтү турында, муниципаль хезмәт күрсәтүдә катнашучы оешма тарафыннан күрсәтелә торган хезмәтләр күрсәтү турында соратуны теркәү вакыты һәм тәртибе, шул исәптән электрон формада.
**2.13.1.** КФҮкә шәхси мөрәҗәгать иткәндә, гариза биргән көнне гариза бирүчегә КФУ АМСдан гариза җибәрелгәнне раслаучы теркәлү номеры һәм электрон гариза бирү датасы белән расписка бирелә.
**2.13.2.** Гаризаны Республика порталы аша җибәргәндә, гариза бирүче гариза биргән көнне Республика порталының шәхси кабинетында һәм электрон почта аша гариза җибәрелгәнне раслаучы хәбәрнамә ала, анда теркәү номеры һәм гариза бирү датасы күрсәтелә.
**2.14.** Муниципаль хезмәт күрсәтү урыннарына, көтү залына, муниципаль хезмәт күрсәтү турында сорату тутыру урыннарына, һәр муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документлар исемлеге һәм аларны тутыру үрнәкләре булган мәгълүмат стендларына, мондый хезмәт күрсәтү тәртибе турында визуаль, текстлы һәм мультимедиа мәгълүматны урнаштыру һәм рәсмиләштерүгә шул исәптән, инвалидларны социаль яклау турында Федераль законнар һәм Татарстан Республикасы законнары нигезендә, күрсәтелгән объектларның инвалидлар өчен үтемлелеген тәэмин итүгә карата таләпләр.
**2.14.1.** Муниципаль хезмәт күрсәтү янгынга каршы система һәм янгын сүндерү системасы белән җиһазландырылган биналарда һәм урыннарда башкарыла.
Мөрәҗәгать итүчеләрне кабул итү урыннары документларны рәсмиләштерү өчен кирәкле җиһазлар, мәгълүмати стендлар белән җиһазландырыла.
Инвалидларның муниципаль хезмәт күрсәтү урынына тоткарлыксыз керә алуы тәэмин ителә (уңайлы бинага керү-чыгу һәм алар чикләрендә күчеп йөрү).
Муниципаль хезмәт күрсәтү тәртибе турында визуаль, текстлы һәм мультимедиа мәгълүмат мөрәҗәгать итүчеләр өчен уңайлы урыннарда, шул исәптән инвалидларның чикләнгән мөмкинлекләрен исәпкә алып урнаштырыла.
**2.14.2.** Инвалидларны социаль яклау турында Россия Федерациясе законнары нигезендә, муниципаль хезмәт күрсәтү урынына тоткарлыксыз керә алу максатларында тәэмин ителә:
1. күрү һәм мөстәкыйль хәрәкәт итү функцияләре нык бозылган инвалидларны озатып бару һәм аларга ярдәм күрсәтү;
2. транспорт чарасына утырту һәм аннан төшерү, шул исәптән кресло-коляска кулланып;
3. тормыш эшчәнлеге чикләүләрен исәпкә алып, инвалидларның хезмәт күрсәтүләргә тоткарлыксыз үтеп керә алуын тәэмин итү өчен кирәкле җиһазларны һәм мәгълүмат чыганакларын тиешенчә урнаштыру;
4. инвалидлар өчен кирәкле тавышлы һәм күрү мәгълүматын, шулай ук язуларны, билгеләрне һәм башка текст һәм график мәгълүматны Брайльнең рельефлы-нокталы шрифты белән башкарылган билгеләр белән кабатлау;
5. сурдотәрҗемәче һәм тифлосурдотәрҗемәчене кертү;
6. аны махсус укытуны раслый торган һәм Россия Федерациясе Хезмәт һәм социаль яклау министрлыгының «Озатып йөрүче этне махсус укытуны раслаучы документ формасын һәм аны бирү тәртибен раслау турында» 2015 елның 22 июнендәге 386н номерлы боерыгы белән билгеләнгән форма һәм тәртиптә бирелә торган документ булганда, озатып йөрүче этне кертү;
**2.14.3.** Инвалидлар өчен муниципаль хезмәт күрсәтү гамәлгә ашырыла торган объектларга һәм Регламентның 2.14.2 пунктның 1-4 пунктчаларында күрсәтелгән муниципаль хезмәт күрсәтүдә кулланыла торган чараларга үтемлелекне тәэмин итү өлешендә 2016 елның 1 июленнән соң файдалануга тапшырылган яки яңартылган, үзгәртеп корылган объектларга карата таләпләр кулланыла.
**2.15.** Муниципаль хезмәт күрсәтүләрдән файдалану мөмкинлеге һәм сыйфаты күрсәткечләре, шул исәптән мөрәҗәгать итүченең муниципаль хезмәт күрсәткәндә вазыйфаи затлар белән үзара хезмәттәшлеге саны һәм аларның дәвамлылыгы, муниципаль хезмәт күрсәтүнең барышы турында мәгълүмат алу мөмкинлеге, шул исәптән мәгълүмати-коммуникацион технологияләрдән файдаланып, дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтүнең күпфункцияле үзәгендә (шул исәптән тулы күләмдә), мөрәҗәгать итүченең теләге буенча җирле үзидарә органы башкарма-боеру органының теләсә кайсы территориаль бүлекчәсендә (экстерриториаль принцип), 210-ФЗ номерлы Федераль законның 15.1 статьясында каралган дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтүнең күпфункцияле үзәкләрендә дәүләт һәм (яисә) муниципаль хезмәт күрсәтү турындагы сорату аша (комплекслы сорату) муниципаль хезмәт күрсәтү алуның мөмкинлеге яисә мөмкин булмавы.
**2.15.1.** Муниципаль хезмәт күрсәтүләрнең һәркем өчен мөмкин булуы күрсәткечләре булып тора:
— җәмәгать транспортыннан файдалану мөмкинлеге булган зонада документлар кабул итү һәм бирү алып барыла торган бинаның урнашу урыны;
— кирәкле белгечләр саны, шулай ук гариза бирүчеләрдән документлар кабул ителә торган урыннар булу;
— мәгълүмат стендларында, муниципаль районның рәсми сайтында, Бердәм порталда, Республика порталында муниципаль хезмәт күрсәтү ысуллары, тәртибе һәм сроклары турында тулы мәгълүмат булу; инвалидларга башка затлар белән бертигез дәрәҗәдә муниципаль хезмәт алуга комачаулаучы киртәләрне җиңеп чыгуда ярдәм күрсәтү.
**2.15.2. Муниципаль хезмәт күрсәтүнең сыйфаты күрсәткече булып тора:**
1. документларны кабул итү һәм карау срокларын үтәү;
2. муниципаль хезмәт нәтиҗәсен алу срогын үтәү;
3. Башкарма комитет хезмәткәрләре тарафыннан Регламентны бозуга нигезләнгән шикаятьләрнең булмавы;
4. мөрәҗәгать итүченең вазыйфаи затлар белән үзара хезмәттәшлеге саны (консультацияләрне исәпкә алмыйча):
4.1) мөрәҗәгать итүченең муниципаль хезмәт күрсәткәндә КФҮ хезмәткәрләре белән хезмәттәшлеге барлык кирәкле документлар белән гариза биргәндә бер тапкыр гамәлгә ашырыла;
4.2) КФҮдә муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсен кәгазьдә электрон документ нөсхәсе рәвешендә алу кирәк булган очракта бер тапкыр.
Муниципаль хезмәт күрсәткәндә мөрәҗәгать итүченең вазыйфаи затлары белән бер хезмәттәшлек дәвамлылыгы 15 минуттан артмый.
Мөрәҗәгать итүче күчмә радиотелефон элемтәсе җайланмалары ярдәмендә, Бердәм портал, Республика порталы, терминал җайланмалар ярдәмендә муниципаль хезмәт күрсәтүнең сыйфатын бәяләргә хокуклы.
**2.15.3. Муниципаль хезмәт күрсәтүнең барышы турында мәгълүмат гариза бирүче тарафыннан Бердәм порталдагы шәхси кабинетында яки Республика порталында, КФҮдә алынырга мөмкин.**
**2.15.4. Муниципаль хезмәт күрсәтү, яшәү урынына яки фактта яшәү (тору) урынына бәйсез рәвештә экстерриториаль принцип буенча мөрәҗәгать итүченең теләге буенча теләсә кайсы КФҮдә гамәлгә ашырыла.**
Муниципаль хезмәт күрсәтү комплекслы сорату составында күрсәтелә.
**2.16. Башка таләпләр, шул исәптән экстерриториаль принцип буенча муниципаль хезмәтләр күрсәтүнең үзенчәлекләрен һәм муниципаль хезмәтләрне электрон формада күрсәтү үзенчәлекләрен исәпкә алучы таләпләр.**
**2.16.1. Электрон формада муниципаль хезмәт күрсәткәндә гариза бирүче хокуклы:**
а) Бердәм порталда һәм Республика порталында урнаштырылган муниципаль хезмәт күрсәтү тәртибе һәм сроклары турында мәгълүмат алырга;
б) муниципаль хезмәт күрсәтү турында гариза һәм муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле башка документларны, шул исәптән, Республика порталыннан файдаланып, электрон үрнәкләре 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 статьясындагы 1 өлешенең 7.2 пункты нигезендә расланган документларны һәм мәгълүматны бирергә;
в) электрон формада бирелгән муниципаль хезмәт күрсәтү турындагы гаризаларны үтәү барышы турында белешмәләр алырга;
г) Республика порталы аша муниципаль хезмәт күрсәтүнең сыйфатын бәяләргә;
д) электрон документ формасында муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсен алырга;
е) Башкарма комитет карары һәм гамәлләренә (гамәл кылмауларына), шулай ук аның вазыйфаи затларына, муниципаль хезмәткәрләренә дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтүче органнар, аларның вазыйфаи затлары, дәүләт һәм муниципаль хезмәткәрләр тарафыннан дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтү вакытында башкарылган карарларга һәм гамәлләренә (гамәл кылмауларына) судка кадәр (судтан тыш) шикаять бирү процессын тәэмин итә торган Республика порталы, федераль дәүләт мәгълүмат системасы порталы аша шикаять бирергә.
**2.16.2. Гаризаны формалаштыру нинди дә булса башка формада өстәмә гариза бирү зарурлыгыннан башка Бердәм порталда, Республика порталында гаризаның электрон формасын тутыру юлы белән башкарыла.**
**2.16.3. КФҮгә кабул итүгә гариза бирүчеләрне теркәү (алга таба язылу) Республика порталы, КФҮнең контакт-үзәге телефоны аша башкарыла.**
Мөрәҗәгать итүчегә күпфункцияле үзәктә билгеләнгән кабул итү графигы буенча кабул итү өчен теләсә нинди ирекле датага һәм вакытка язылу мөмкинлеге бирелә.
Билгеле бер датага язылу шушы датага кадәр тәүлек эчендә тәмамлана.
Республика порталы аша алдан язылуны гамәлгә ашыру өчен гариза бирүчегә системасы тарафыннан соратып алына торган мәгълүматларны күрсәтергә кирәк, шул исәптән:
— фамилиясе, исеме, атасының исеме (булса);
— телефон номеры;
— электрон почта адресы (теләге буенча);
— теләгән кабул итү көне һәм вакыты.
Алдан язылганда гариза бирүче хәбәр иткән мәгълүматлар шәхси кабул итү вакытында гариза бирүче биргән документларга туры килмәгән очракта, алдан язылу гамәлдән чыгарыла.
Алдан язылуны гамәлгә ашырганда, гариза бирүчегә талон-раслауны бастырып алу мөмкинлеге бирелә. Мөрәҗәгать итүче электрон почта адресын хәбәр иткән очракта, күрсәтелгән адреска шулай ук кабул итү датасы, вакыты һәм урыны күрсәтелгән алдан язылуны раслау турында мәгълүмат җибәрелә.
Алдан язылуны гамәлгә ашырганда, гариза бирүчегә мәҗбүри рәвештә, кабул итү вакытыннан 15 минут узгач, ул килмәгән очракта, алдан язылу гамәлдән чыгарылуы турында хәбәр ителә.
Мөрәҗәгать итүче теләсә кайсы вакытта алдан язылудан баш тартырга хокуклы.
Мөрәҗәгать итүчедән, Россия Федерациясенең норматив хокукый актлары нигезендә идентификация һәм аутентификация узудан, кабул итү максатын күрсәтүдән, шулай ук кабул итү өчен броньларга кирәк булган вакытлыча интервал дәвамлылыгын исәпләү өчен кирәкле белешмәләр бирүдән тыш, бүтән гамәлләр кылуны таләп итү тыела.
### 3. Административ процедураларны (гамәлләрне) үтәү сроклары, составы, эзлеклелеге, аларны үтәү тәртибенә карата таләпләр, шул исәптән электрон формада административ процедураларны (гамәлләрне) үтәү үзенчәлекләре, шулай ук күпфункцияле үзәкләрдә административ процедураларны башкару үзенчәлекләре
**3.1. Муниципаль хезмәт күрсәткәндә, гамәлләр эзлеклелеген тасвирлау:**
**3.1.1. Муниципаль хезмәт күрсәтү түбәндәге процедураларны үз эченә ала:**
1. мөрәҗәгать итүчегә консультация бирү;
2. мөрәҗәгать итүче тапшырган документлар комплектын кабул итү һәм карау;
3. муниципаль хезмәт күрсәтүдә катнашучы органнарга ведомствоара соратуларны формалаштыру һәм җибәрү;
4. муниципаль хезмәт нәтиҗәләрен әзерләү;
5. гариза бирүчегә муниципаль хезмәт нәтиҗәсен бирү (җибәрү).
**3.2. Мөрәҗәгать итүчегә консультация бирү.**
**3.2.1. Мөрәҗәгать итүченең муниципаль хезмәт күрсәтү белән бәйле мәсьәләләр буенча мөрәҗәгате административ процедураны үтәүне башлау өчен нигез булып тора.**
Административ процедураны үтәү өчен җаваплы вазыйфаи зат (хезмәткәр):
— гариза бирүче КФҮгә мөрәҗәгать иткәндә КФҮ хезмәткәре;
— гариза бирүче Башкарма комитетка мөрәҗәгать иткәндә Физик культура һәм спорт идарәсе белгече (алга таба - консультация бирү өчен җаваплы вазыйфаи зат).
**3.2.2. Мөрәҗәгать итүче, күпфункцияле үзәкләрдә муниципаль хезмәт күрсәтү тәртибе һәм сроклары турында консультация сорап, шәхсән үзе һәм телефон, электрон почта аша мөрәҗәгать итәргә хокуклы.**
КФҮ хезмәткәре мөрәҗәгать итүчегә консультация бирә, шул исәптән, тапшырыла торган документның формасы, составы буенча һәм муниципаль хезмәт күрсәтү өчен башка мәсьәләләр буенча.
Мөрәҗәгать итүче муниципаль хезмәт күрсәтү тәртибе турында КФУ сайтыннан ирекле файдалану юлы белән мәгълүмат алырга мөмкин http://mfc16.tatarstan.ru.
Әлеге пункт белән билгеләнә торган процедуралар мөрәҗәгать итүче мөрәҗәгате көнендә башкарыла.
Процедураларның нәтиҗәсе: тапшырыла торган документның формасы, составы һәм муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле башка мәсьәләләр буенча консультация.
**3.2.3. Мөрәҗәгать итүче Башкарма комитетка телефон һәм электрон почта аша мөрәҗәгать итәргә, шулай ук Республика порталында, Башкарма Комитет сайтында муниципаль хезмәт күрсәтү тәртибе һәм сроклары, шул исәптән тапшырыла торган документның формасы, составы һәм муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле башка мәсьәләләр буенча консультация алырга хокуклы.**
Регламентның 1.3.4 пункты таләпләре нигезендә мөрәҗәгать итүчегә консультация бирү өчен җаваплы вазыйфаи зат хәбәр итә.
Әлеге пункт белән билгеләнә торган процедуралар мөрәҗәгать кергән көннән өч эш көне эчендә башкарыла.
Процедураларның нәтиҗәсе: тапшырыла торган документның формасы, составы һәм муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле башка мәсьәләләр буенча консультация.
**3.3. Гариза бирүче тарафыннан бирелгән документлар комплектын кабул итү һәм карау**
**3.3.1. КФУ яки КФҮнең читтән торып эш урыны аша муниципаль хезмәт күрсәтү өчен документлар кабул итү.**
**3.3.1.1. Мөрәҗәгать итүче (мөрәҗәгать итүче вәкиле) КФҮгә муниципаль хезмәт күрсәтү турында сорату белән мөрәҗәгать итә һәм Регламентның 2.5 пункты нигезендә документлар тапшыра.**
**3.3.1.2. Гаризалар кабул итүне алып баручы КФҮ хезмәткәре:**
— гариза бирүченең шәхесен раслый;
— мөрәҗәгать предметын билгели;
— документлар бирүче затның вәкаләтләрен тикшерә;
— документларның Регламентның 2.5 пунктында күрсәтелгән таләпләргә туры килү-килмәвен тикшерә;
— КФУ АМСта гаризаның электрон формасын тутыра;
— Регламентның 2.5 пунктында кәгазьдә күрсәтелгән документларны тапшырганда, тапшырылган документларны сканерлауны гамәлгә ашыра;
— КФҮ АМСтан гаризаны бастыра;
— гариза бирүчегә тикшерү һәм имзалау өчен тапшыра;
— имзаланганнан соң КФУ АМСта имзаланган гаризасын сканерлый;
— КФУ АМСка электрон формада тәкъдим ителгән документларны яки сканерланган документларның электрон үрнәкләрен урнаштыра, электрон эш формалаштыра;
— имзаланган гаризаны һәм кәгазь документларның төп нөсхәләрен кире кайтара;
— гариза бирүчегә документларны кабул итү турында расписка бирә.
Әлеге пункт белән билгеләнә торган процедуралар мөрәҗәгать итүче мөрәҗәгате көнендә башкарыла.
Процедураларның нәтиҗәсе: җибәрергә әзерләнгән гариза һәм документлар пакеты.
**3.3.1.3. КФУ хезмәткәре гариза бирүчедән алган документлар пакетын Башкарма комитетка электрон формада (электрон эшләр пакетлары составында) мөрәҗәгать итүче КФҮнең структур бүлекчәсенә мөрәҗәгать иткән көннән бер эш көне эчендә җибәрә.**
Процедураның нәтиҗәсе: электрон хезмәттәшлек системасы аша Башкарма комитетка җибәрелгән гариза һәм документлар пакеты (электрон дело).
**3.3.2. Республика порталы аша муниципаль хезмәт күрсәтү өчен электрон рәвештә документлар кабул итү.**
**3.3.2.1. Гариза бирүче Республика порталы аша электрон формада гариза бирү өчен түбәндәге гамәлләрне башкара:**
— Республика порталында авторизацияләүне башкара;
— Республика порталында электрон гариза формасын ача;
— муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле һәм мәҗбүри булган белешмәләрне үз эченә алган электрон гариза формасын тутыра;
— документларны электрон формада яки электрон документлар үрнәген электрон гариза формасына беркетә (кирәк булганда);
— электрон формада муниципаль хезмәт күрсәтү шартлары һәм тәртибе белән танышу һәм килешү фактын раслый (электрон гариза формасында ризалык турында тиешле билге куя);
— хәбәр ителгән белешмәләрнең дөреслеген раслый (электрон гариза формасында тиешле билге куя);
— тутырылган электрон гаризаны җибәрә (электрон гариза формасында тиешле төймәгә баса);
— электрон гариза 63-ФЗ номерлы Федераль закон таләпләре һәм 210-ФЗ номерлы Федераль закон таләпләре нигезендә (гади электрон имза һәм (яки) көчәйтелгән квалификацияле электрон имза белән) имзалана;
— электрон гариза җибәрү турында хәбәрнамә ала.
Әлеге пункт белән билгеләнә торган процедуралар мөрәҗәгать итүче мөрәҗәгате көнендә башкарыла.
Процедураларның нәтиҗәсе: электрон хезмәттәшлек системасы аша Башкарма комитетка җибәрелгән электрон эш.
**3.3.3. Башкарма комитет тарафыннан документлар комплектын карау**
**3.3.3.1. Муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле гариза һәм башка документлар керү административ процедураны башкару өчен нигез булып тора.**
Административ процедураны үтәү өчен җаваплы вазыйфаи зат (хезмәткәр) - Физик культура һәм спорт идарәсе белгече (алга таба - документларны кабул итү өчен җаваплы вазыйфаи зат).
Документларны кабул итү өчен җаваплы вазыйфаи зат, документларны карап тикшерүгә алганнан соң:
— эш номенклатурасы нигезендә гаризага эш номеры һәм «Документларны тикшерү» статусы бирә, бу исә Республика порталының шәхси кабинетында чагылдырыла;
— кергән электрон эшләрне, шул исәптән гариза бирүче тарафыннан электрон формада бирелгән документларны һәм документларның электрон үрнәкләрен өйрәнә;
— электрон документ үрнәкләренең комплектлылыгын, укылуын тикшерә;
— электрон имзаның чынбарлык шартларын үтәвен Бердәм порталга мөрәҗәгать итү юлы белән (мөрәҗәгать итүче тарафыннан көчәйтелгән квалифицияле электрон имза белән имзаланган документларның электрон үрнәкләре тапшырылган очракта) тикшерә.
Регламентның 2.7.1 пунктында каралган нигезләр булганда, муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларны кабул итүдән баш тарту турында карар проектын әзерли.
Көчәйтелгән квалификацияле электрон имзаны тикшерү нәтиҗәсендә аның чынбарлыгы шартларын үтәмәү ачыкланса, баш тарту турындагы карар проектында аны кабул итүгә нигез булып торган 63-ФЗ номерлы Федераль законның 11 статьясындагы пунктлар булырга тиеш.
Муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларны кабул итүдән баш тарту турында карар проекты (муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларны кабул итүдән баш тарту өчен нигезләр мондый документларга карата билгеләнгән таләпләрне бозуга бәйле булса, документларны кабул итүдән баш тарту өчен нигезләрдә тапшырылмаган, дөрес булмаган һәм (яки) каршылыклы белешмәләр булган, билгеләнгән таләпләрне бозып рәсмиләштерелгән документларның (мәгълүматларның, белешмәләрнең) исеме турында мәгълүмат булырга тиеш.), Регламентка 5 нче кушымта нигезендә форма буенча рәсмиләштерелә, электрон документ әйләнеше системасы аша билгеләнгән тәртиптә килештерүгә җибәрелә.
Муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларны кабул итүдән баш тарту турындагы карар проектын килештерү Регламентның 3.4 пунктында каралган тәртиптә гамәлгә ашырыла.
Регламентның 2.7.1 пунктында каралган документларны кабул итүдән баш тарту өчен нигезләр булмаган очракта, документлар кабул итү өчен җаваплы вазыйфаи зат, гариза кергән көннән бер эш көне эчендә, мөрәҗәгать итүчегә гаризада күрсәтелгән ысул белән гаризаның теркәү номеры, гариза алу датасы, аңа теркәлгән документларның файллары исемлекләре, муниципаль хезмәт нәтиҗәсен алу датасын үз эченә алган гариза керү турында хәбәрнамә җибәрә.
**3.3.3.2. Регламентның 3.3.3.1 пунктында күрсәтелгән процедураларны үтәү, техник мөмкинлеге булган очракта, дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтү өчен билгеләнгән автоматлаштырылган мәгълүмат системасын кулланып автомат рәвештә гамәлгә ашырыла.**
###### 3.3.3.3. Регламентның 3.3.3 пункты белән билгеләнә торган процедуралар каралуга гариза кергән көннән алып бер эш көне эчендә башкарыла.
Административ процедураларны үтәү нәтиҗәләре булып түбәндәгеләр тора: муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле карауга кабул ителгән документлар комплекты яки документларны кабул итүдән баш тарту турында карар проекты.
#### 3.4. Муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәләрен әзерләү.
##### 3.4.1. Бүлек белгече:
— спорт разряды бирү өчен нигезләрнең булу-булмавы турындагы документларны карый;
— бирү турында карар (күрсәтмәләр) проектын яисә сәбәпләрен күрсәтеп, мөрәҗәгать итүчегә хат әзерли (алга таба - документ проекты), билгеләнгән тәртиптә рәсмиләштерә (2 нче кушымта);
— документ проектын билгеләнгән тәртиптә килештерү процедурасын гамәлгә ашыра;
— документ проектын Башкарма комитет җитәкчесенә (аның вәкаләтле затына) кул кую өчен җибәрә.
Әлеге пункт белән билгеләнә торган процедура бүлеккә документлар кергәннән соң өч эш көне эчендә гамәлгә ашырыла.
Процедураларның нәтиҗәсе: Башкарма комитет җитәкчесенә (аның вәкаләтле затына) кул куюга юнәлдерелгән проектлар.
##### 3.4.2. Башкарма комитет җитәкчесе (аның вәкаләтле заты) карарны раслый һәм аны Башкарма комитет мөһере белән раслый. Кул куелган документлар Бүлек белгеченә җибәрелә.
Әлеге пункт белән билгеләнә торган Процедура проектны раслауга кергән көнне гамәлгә ашырыла.
Процедураның нәтиҗәсе: расланган карар.
#### 3.5. Мөрәҗәгать итүчегә муниципаль хезмәт нәтиҗәсен бирү.
##### 3.5.1. Бүлек белгече:
— зачет квалификация кенәгәсендә спорт разряды бирү турында билге ясый;
Әлеге пункт белән билгеләнә торган процедура алдагы процедураны үткәрү көне дәвамында гамәлгә ашырыла.
Нәтиҗә: спорт разрядын бирү турында боерык бирү.
#### 3.6. Техник хаталарны төзәтү.
##### 3.6.1. Муниципаль хезмәт нәтиҗәсе булган документта техник хата ачыкланган очракта, мөрәҗәгать итүче Бүлеккә тапшыра:
— техник хатаны төзәтү турында гариза (4 нче кушымта);
— мөрәҗәгать итүчегә техник хата булган муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсе буларак бирелгән документ;
— юридик көчкә ия булган, техник хатаның булуын таныклаучы документлар.
Муниципаль хезмәт нәтиҗәсе булган документта күрсәтелгән белешмәләрдә техник хатаны төзәтү турында гариза мөрәҗәгать итүче (вәкаләтле вәкил) тарафыннан шәхсән, почта аша (шул исәптән электрон почта аша), яисә Республика порталы яки дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтүнең КФҮ аша бирелә.
##### 3.6.2. Документларны кабул итү өчен җаваплы белгеч техник хатаны төзәтү турында гариза кабул итә, кушымта итеп бирелгән документлар белән гаризаны терки һәм аларны Бүлеккә тапшыра.
Әлеге пункт белән билгеләнә торган процедура гаризаны теркәгән көннән бер эш көнендә гамәлгә ашырыла.
Процедураның нәтиҗәсе: Бүлек белгеченә карауга җибәрелгән кабул ителгән һәм теркәлгән гариза.
##### 3.6.3. Бүлек белгече документларны карый һәм муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсе булган документка төзәтмәләр кертү максатларында, Регламентның 3.4 пунктында каралган процедураларны башкара һәм төзәтелгән документны мөрәҗәгать итүчедән (вәкаләтле вәкилдән) техник хата булган документның төп нөсхәсен алып, шәхсән имзалатып, мөрәҗәгать итүчегә (вәкаләтле вәкилгә) тапшыра, яки мөрәҗәгать итүче адресына почта аша (электрон почта аша) Бүлеккә техник хата булган документның төп нөсхәсен тапшырганда, документ алу мөмкинлеге турында хат җибәрә.
Әлеге пункт белән билгеләнә торган процедуралар техник хата ачыкланган яисә теләсә кайсы кызыксынган заттан җибәрелгән хата турында гариза алынганнан соң ике эш көн эчендә гамәлгә ашырыла.
Процедураның нәтиҗәсе: мөрәҗәгать итүчегә бирелгән (җибәрелгән) документ.
### 4. Муниципаль хезмәт күрсәтүне контрольдә тоту тәртибе һәм формалары
#### 4.1. Җаваплы вазыйфаи затлар тарафыннан Регламент нигезләмәләрен һәм муниципаль хезмәт күрсәтүгә таләпләрне билгели торган башка норматив хокукый актларны үтәүгә һәм башкаруга, шулай ук алар тарафыннан карарлар кабул итүгә агымдагы контрольне гамәлгә ашыру тәртибе
Муниципаль хезмәт күрсәтүнең тулылыгын һәм сыйфатын контрольдә тоту гариза бирүчеләрнең хокукларын бозу очракларын ачыклау һәм бетерү, муниципаль хезмәт күрсәтү процедураларының үтәлешен тикшерү, җирле үзидарә органы вазыйфаи затларының гамәлләренә (гамәл кылмауларына) карарлар әзерләүне үз эченә ала.
Административ процедураларның үтәлешен контрольдә тоту формалары булып тора:
1. муниципаль хезмәт күрсәтү буенча документлар проектларын тикшерү һәм килештерү;
2. билгеләнгән тәртиптә үткәрелә торган эшләр башкаруны алып баруны тикшерү;
3. муниципаль хезмәт күрсәтү процедураларының үтәлешенә билгеләнгән тәртиптә контроль тикшерү үткәрү.
Агымдагы контроль максатларында, электрон мәгълүматлар базасында булган мәгълүматлар, хезмәт корреспонденциясе, административ процедураларны башкаручы вазыйфаи затларның телдән һәм язма мәгълүматы, тиешле документларны исәпкә алу журналлары һәм башка мәгълүматлар кулланыла.
Муниципаль хезмәт күрсәткәндә һәм карарлар кабул иткәндә гамәлләрнең үтәлешен контрольдә тоту максатыннан, җирле үзидарә органы җитәкчесенә муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәләре турында белешмәләр тапшырыла.
Административ процедураларның срокларын, эзлеклелеген һәм эчтәлеген бозу очраклары һәм сәбәпләре турында вазыйфаи затлар кичекмәстән муниципаль хезмәт күрсәтүче орган җитәкчесенә хәбәр итәләр, шулай ук бозуларны бетерү буенча ашыгыч чаралар күрелә.
Муниципаль хезмәт күрсәтү буенча административ процедуралар билгеләгән гамәлләр эзлеклелегенең үтәлешен агымдагы контроль муниципаль хезмәт күрсәтү буенча эшне оештыру өчен җаваплы җирле үзидарә органы җитәкчесе урынбасары, муниципаль хезмәт күрсәтү буенча эшне оештыручы бүлек җитәкчесе тарафыннан гамәлгә ашырыла.
Агымдагы контрольне гамәлгә ашыручы вазыйфаи затлар исемлеге җирле үзидарә органнарының структур бүлекчәләре турындагы нигезләмәләр һәм вазыйфаи регламентлар белән билгеләнә.
#### 4.2. Муниципаль хезмәт күрсәтүнең тулылыгын һәм сыйфатын планлы һәм планнан тыш тикшерүләрне гамәлгә ашыру тәртибе һәм вакыты, шул исәптән муниципаль хезмәт күрсәтүнең тулылыгын һәм сыйфатын тикшереп тору тәртибе һәм формалары
Контроль тикшерүләр планлы булырга мөмкин (җирле үзидарә органының ярты еллык яки еллык эш планнары нигезендә гамәлгә ашырыла) һәм планнан тыш булырга мөмкин. Тикшерүләр уздырганда, муниципаль хезмәт күрсәтү (комплекслы тикшерүләр) белән бәйле барлык мәсьәләләр яки мөрәҗәгать итүченең конкрет мөрәҗәгате буенча карала ала.
#### 4.3. Муниципаль хезмәт күрсәтү барышында алар тарафыннан кабул ителә (гамәлгә ашырыла) торган карарлар һәм гамәлләр (гамәл кылмау) өчен муниципаль хезмәт күрсәтүче орган вазыйфаи затларының җаваплылыгы
Үткәрелгән тикшерүләр нәтиҗәләре буенча, гариза бирүчеләрнең хокукларын бозу очраклары ачыкланган очракта, гаепле затлар Россия Федерациясе законнары нигезендә җаваплылыкка тартыла.
Җирле үзидарә органы җитәкчесе гаризаларны үз вакытында карап тикшермәгән өчен җаваплылык тота.
Җирле үзидарә органының структур бүлекчәсе җитәкчесе (җитәкче урынбасары) Регламентның 3 бүлегендә күрсәтелгән административ гамәлләрне вакытында һәм (яки) тиешенчә үтәмәгән өчен җаваплылык тота.
Муниципаль хезмәт күрсәтү барышында кабул ителә торган карарлар һәм гамәлләр (гамәл кылмау) өчен вазыйфаи затлар һәм башка муниципаль хезмәткәрләр законнарда билгеләнгән тәртиптә җаваплылык тота.
#### 4.4. Муниципаль хезмәт күрсәтүне, шул исәптән гражданнар, аларның берләшмәләре һәм оешмалары тарафыннан да, тикшереп тору тәртибенә һәм формаларына карата таләпләрне характерлый торган нигезләмәләр
Муниципаль хезмәт күрсәтүне гражданнар, аларның берләшмәләре һәм оешмалары ягыннан тикшереп тору муниципаль хезмәт күрсәткәндә җирле үзидарә органы эшчәнлегенең ачыклыгы, муниципаль хезмәт күрсәтү тәртибе турында тулы, актуаль һәм ышанычлы мәгълүмат алу һәм муниципаль хезмәт күрсәтү процессында мөрәҗәгатьләрне (шикаятьләрне) судка кадәр карау мөмкинлеге ярдәмендә гамәлгә ашырыла.
### 5. Муниципаль хезмәт күрсәтүче органның, дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтүче күпфункцияле үзәкнең, 2010 елның 27 июлендәге 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 статьясындагы 1.1 өлешендә күрсәтелгән оешмаларның, шулай ук аларның вазыйфаи затларының, муниципаль хезмәткәрләрнең, хезмәткәрләрнең карарларына һәм гамәлләренә (гамәл кылмауларына) судка кадәр (судтан тыш) шикаять бирү тәртибе
#### 5.1. Муниципаль хезмәт алучылар муниципаль хезмәт күрсәтүче органның, муниципаль хезмәт күрсәтүче органның вазыйфаи затының, муниципаль хезмәткәрнең, муниципаль хезмәт күрсәтүче орган җитәкчесенең, күпфункцияле үзәкнең, күпфункцияле үзәк хезмәткәренең, 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 статьясындагы 1.1 өлешендә каралган оешмаларның, шулай ук аларның хезмәткәрләренең гамәлләренә (гамәл кылмауларына) судка кадәр тәртиптә шикаять бирү хокукына ия.
Мөрәҗәгать итүче шикаять белән мөрәҗәгать итә ала, шул исәптән түбәндәге очракларда:
01. муниципаль хезмәт күрсәтү турындагы соратуны, 210-ФЗ номерлы Федераль законның 15.1 статьясында күрсәтелгән соратуны теркәү срокларын бозу;
02. муниципаль хезмәт күрсәтү срогын бозу. Күрсәтелгән очракта күпфункцияле үзәкнең, күпфункцияле үзәк хезмәткәренең карарларына һәм гамәлләренә (гамәл кылмавына) судка кадәр (судтан тыш) шикаять, әгәр аның карарларына һәм гамәлләренә (гамәл кылмауларына) шикаять белдерелә торган күпфункцияле үзәккә 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 статьясындагы 1.3 өлешендә билгеләнгән тәртиптә тулы күләмдә муниципаль хезмәтләрне күрсәтү буенча функция йөкләнгән очракта мөмкин;
03. мөрәҗәгать итүчедән муниципаль хезмәт күрсәтү өчен Россия Федерациясенең норматив хокукый актларында, Татарстан Республикасының норматив хокукый актларында, муниципаль хокукый актларда аларны тапшыру яисә гамәлгә ашыру каралмаган документларны яки мәгълүматны яисә гамәлләр башкаруны таләп итү;
04. мөрәҗәгать итүчедән муниципаль хезмәт күрсәтү өчен Россия Федерациясе норматив хокукый актларында, Татарстан Республикасы норматив хокукый актларында, муниципаль хокукый актларда каралган документларны кабул итүдән баш тарту;
05. федераль законнарда һәм алар нигезендә кабул ителгән Россия Федерациясенең башка норматив хокукый актларында, Татарстан Республикасы законнары һәм башка норматив хокукый актларында, муниципаль хокукый актларда баш тарту нигезләре каралмаган булса, муниципаль хезмәт күрсәтүдән баш тарту. Күрсәтелгән очракта күпфункцияле үзәкнең, күпфункцияле үзәк хезмәткәренең карарларына һәм гамәлләренә (гамәл кылмавына) судка кадәр (судтан тыш) шикаять бирү, әгәр аның карарларына һәм гамәлләренә (гамәл кылмауларына) шикаять белдерелә торган күпфункцияле үзәккә 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 статьясындагы 1.3 өлешендә билгеләнгән тәртиптә тулы күләмдә тиешле муниципаль хезмәтләрне күрсәтү буенча функция йөкләнгән очракта мөмкин;
06. муниципаль хезмәт күрсәткәндә, мөрәҗәгать итүчедән Россия Федерациясе норматив хокукый актларында, Татарстан Республикасы норматив хокукый актларында, муниципаль хокукый актларда каралмаган түләү таләп итү;
07. муниципаль хезмәт күрсәтүче органның, муниципаль хезмәт күрсәтүче органның вазыйфаи затының, күпфункцияле үзәкнең, күпфункцияле үзәк хезмәткәренең, 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 статьясындагы 1.1 өлешендә каралган оешмаларның, яки аларның хезмәткәрләренең муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсендә бирелгән документларда алар җибәргән басма хаталарны һәм хаталарны төзәтүдән баш тартуы яисә мондый төзәтүләрнең билгеләнгән срогын бозу. Күрсәтелгән очракта күпфункцияле үзәкнең, күпфункцияле үзәк хезмәткәренең карарларына һәм гамәлләренә (гамәл кылмавына) судка кадәр (судтан тыш) шикаять бирү аның карарларына һәм гамәлләренә (гамәл кылмауларына) шикаять белдерелә торган күпфункцияле үзәккә 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 статьясындагы 1.3 өлешендә билгеләнгән тәртиптә тулы күләмдә тиешле муниципаль хезмәтләрне күрсәтү буенча функция йөкләнгән очракта мөмкин;
08. муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәләре буенча документлар бирү вакытын яки тәртибен бозу;
09. муниципаль хезмәт күрсәтүне туктатып тору, әгәр туктатып тору нигезләре федераль законнарда һәм алар нигезендә кабул ителгән Россия Федерациясенең башка норматив хокукый актларында, Татарстан Республикасы законнары һәм башка норматив хокукый актларында, муниципаль хокукый актларда каралмаган булса. Күрсәтелгән очракта күпфункцияле үзәкнең, күпфункцияле үзәк хезмәткәренең карарларына һәм гамәлләренә (гамәл кылмавына) судка кадәр (судтан тыш) шикаять бирү аның карарларына һәм гамәлләренә (гамәл кылмауларына) шикаять белдерелә торган күпфункцияле үзәккә 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 статьясындагы 1.3 өлешендә билгеләнгән тәртиптә тулы күләмдә тиешле муниципаль хезмәтләрне күрсәтү буенча функция йөкләнгән очракта мөмкин;
10. мөрәҗәгать итүчедән муниципаль хезмәт күрсәткәндә, муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларны кабул итүдән беренчел баш тартканда, яисә 210-ФЗ номерлы Федераль законның 7 статьясындагы 1 өлешенең 4 пунктында каралган очраклардан тыш, муниципаль хезмәт күрсәтүдә документларның булмавы һәм (яисә) дөреслеге күрсәтелмәгән документлар яисә белешмәләрнең таләп итү. Күрсәтелгән очракта күпфункцияле үзәкнең, күпфункцияле үзәк хезмәткәренең карарларына һәм гамәлләренә (гамәл кылмавына) судка кадәр (судтан тыш) шикаять бирү аның карарларына һәм гамәлләренә (гамәл кылмауларына) шикаять белдерелә торган күпфункцияле үзәккә 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 статьясындагы 1.3 өлешендә билгеләнгән тәртиптә тулы күләмдә тиешле муниципаль хезмәтләрне күрсәтү буенча функция йөкләнгән очракта мөмкин;
#### 5.2. Шикаять язмача кәгазь чыганакта, электрон формада муниципаль хезмәт күрсәтүче органга, күпфункцияле үзәккә яисә күпфункцияле үзәкне гамәлгә куючы тиешле дәүләт хакимияте органына (алга таба - күпфункцияле үзәкне гамәлгә куючы), шулай ук 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 статьясындагы 1.1 өлешендә каралган оешмаларга тапшырыла. Муниципаль хезмәт күрсәтүче орган җитәкчесенең карарларына һәм гамәлләренә (гамәл кылмауларына) шикаятьләр югары органга (булганда) бирелә яисә ул булмаганда, муниципаль хезмәт күрсәтүче орган җитәкчесе тарафыннан турыдан-туры карала. Күпфункцияле үзәк хезмәткәренең гамәлләренә (гамәл кылмауларына) шикаятьләр әлеге күпфункцияле үзәкнең җитәкчесенә тапшырыла. Күпфункцияле үзәкнең карарларына һәм гамәлләренә (гамәл кылмавына) шикаятьләр күпфункцияле үзәкне гамәлгә куючыга яисә Татарстан Республикасы #### 5.2. Шикаять язмача кәгазь чыганакта, электрон формада муниципаль хезмәт күрсәтүче органга, күпфункцияле үзәккә яисә күпфункцияле үзәкне гамәлгә куючы тиешле дәүләт хакимияте органына (алга таба - күпфункцияле үзәкне гамәлгә куючы), шулай ук 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 статьясындагы 1.1 өлешендә каралган оешмаларга тапшырыла. Муниципаль хезмәт күрсәтүче орган җитәкчесенең карарларына һәм гамәлләренә (гамәл кылмауларына) шикаятьләр югары органга (булганда) бирелә яисә ул булмаганда, муниципаль хезмәт күрсәтүче орган җитәкчесе тарафыннан турыдан-туры карала. Күпфункцияле үзәк хезмәткәренең гамәлләренә (гамәл кылмауларына) шикаятьләр әлеге күпфункцияле үзәкнең җитәкчесенә тапшырыла. Күпфункцияле үзәкнең карарларына һәм гамәлләренә (гамәл кылмавына) шикаятьләр күпфункцияле үзәкне гамәлгә куючыга яисә Татарстан Республикасы норматив хокукый акты белән вәкаләтле вазыйфаи затка тапшырыла. 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 статьясындагы 1.1 өлешендә каралган оешмалар хезмәткәрләренең карарларына һәм гамәлләренә (гамәл кылмауларына) шикаятьләр әлеге оешмалар җитәкчеләренә тапшырыла.
Муниципаль хезмәт күрсәтүче органның, муниципаль хезмәт күрсәтүче органның вазыйфаи затының, муниципаль хезмәткәрнең, муниципаль хезмәт күрсәтүче орган җитәкчесенең карарларына һәм гамәлләренә (гамәл кылмауларына) шикаять почта аша, күпфункцияле үзәк аша, «Интернет» мәгълүмат-телекоммуникация челтәреннән, муниципаль хезмәт күрсәтүче органның рәсми сайтыннан, Бердәм порталдан яисә Республика порталыннан, судка кадәр шикаять бирү мәгълүмат системасыннан файдаланып җибәрелергә мөмкин, шулай ук мөрәҗәгать итүчене шәхсән кабул иткәндә алынырга мөмкин. Күпфункцияле үзәкнең, күпфункцияле үзәк хезмәткәренең карарларына һәм гамәлләренә (гамәл кылмауларына) шикаять почта аша, «Интернет» мәгълүмат-телекоммуникация челтәреннән, күпфункцияле үзәкнең рәсми сайтыннан, Бердәм порталдан яисә Республика порталыннан, судка кадәр шикаять бирү мәгълүмат системасыннан файдаланып җибәрелергә мөмкин, шулай ук мөрәҗәгать итүчене шәхсән кабул иткәндә алынырга мөмкин. 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 статьясындагы 1.1 өлешендә каралган оешмаларның, шулай ук аларның хезмәткәрләренең карарларына һәм гамәлләренә (гамәл кылмауларына) шикаять почта аша, «Интернет» мәгълүмат-телекоммуникация челтәреннән, әлеге оешмаларның рәсми сайтларыннан, Бердәм порталдан яисә Республика порталыннан файдаланып җибәрелергә мөмкин, шулай ук мөрәҗәгать итүчене шәхсән кабул иткәндә алынырга мөмкин.
5.3. Шикаять үз эченә алырга тиеш:
1. аларның карарларына һәм гамәлләренә (гамәл кылмауларына) шикаять белдерелә торган муниципаль хезмәт күрсәтүче органның, муниципаль хезмәт күрсәтүче органның вазыйфаи затының яисә муниципаль хезмәткәрнең, күпфункцияле үзәкнең, аның җитәкчесенең һәм (яки) хезмәткәренең, 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 статьясындагы 1.1 өлешендә каралган оешмаларның, аларның җитәкчеләренең һәм (яки) хезмәткәрләренең исеме;
2. гариза бирүченең физик затның фамилиясе, исеме, атасының исеме (соңгысы - булган очракта), яшәү урыны турында мәгълүматлар, гариза бирүченең юридик затның урнашу урыны турында белешмәләр, шулай ук элемтә өчен телефон номеры (номерлары), электрон почта адресы (адреслары) (булган очракта) һәм гариза бирүчегә җавап җибәрелергә тиешле почта адресы;
3. муниципаль хезмәт күрсәтүче органның, муниципаль хезмәт күрсәтүче органның вазыйфаи затының яисә муниципаль хезмәткәрнең, күпфункцияле үзәкнең, күпфункцияле үзәк хезмәткәренең, 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 статьясындагы 1.1 өлешендә каралган оешмаларның, аларның хезмәткәрләренең шикаять белдерелә торган карарлары һәм гамәлләре (гамәл кылмаулары) турында белешмәләр;
4. мөрәҗәгать итүче муниципаль хезмәт күрсәтүче органның, муниципаль хезмәт күрсәтүче органның вазыйфаи затының яисә муниципаль хезмәткәрнең, күпфункцияле үзәкнең, күпфункцияле үзәк хезмәткәренең, 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 статьясындагы 1.1 өлешендә каралган оешмаларның, аларның хезмәткәрләренең карарлары һәм гамәлләре (гамәл кылмаулары) белән алар нигезендә килешми торган дәлилләр. Мөрәҗәгать итүче тарафыннан гариза бирүченең дәлилләрен раслаучы документлар (булганда), яисә аларның күчермәләре тапшырылырга мөмкин.
5.4. Кергән шикаять кергән көннән соң килүче эш көненнән дә соңга калмыйча теркәлергә тиеш.
5.5. Муниципаль хезмәт күрсәтүче органга, күпфункцияле үзәккә, күпфункцияле үзәкне гамәлгә куючыга, 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 статьясындагы 1.1 өлешендә каралган оешмаларга яисә югары органга (булганда) кергән шикаять аны теркәгәннән соң унбиш көн эчендә каралырга тиеш, ә муниципаль хезмәт күрсәтүче органның, күпфункцияле үзәкнең, 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 статьясындагы 1.1 өлешендә каралган оешмаларның мөрәҗәгать итүчедән документлар кабул итүдә яисә җибәрелгән басма хаталарны һәм хаталарны төзәтүдә яки мондый төзәтүләрнең билгеләнгән срогын бозган очракта баш тартуга шикаять биргәндә теркәлгән көннән алып биш эш көне эчендә.
5.6. Шикаятьне карау нәтиҗәләре буенча түбәндәге карарларның берсе кабул ителә:
1. шикаять, шул исәптән, кабул ителгән карарны юкка чыгару, муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсендә бирелгән документларда җибәрелгән төгәлсезлек һәм хаталарны төзәтү, Россия Федерациясе норматив хокукый актларында, Татарстан Республикасы норматив хокукый актларында, муниципаль хокукый актларында алу каралмаган акчаны мөрәҗәгать итүчегә кире кайтару рәвешендә дә канәгатьләндерелә;
2. шикаятьне канәгатьләндерүдән баш тарта.
Әлеге пунктта күрсәтелгән карар кабул ителгән көннән соң килүче көннән дә соңга калмыйча, мөрәҗәгать итүчегә язмача һәм мөрәҗәгать итүче теләге буенча электрон формада шикаятьне карау нәтиҗәләре турында дәлилләнгән җавап җибәрелә.
5.7. Шикаятьне канәгатьләндерелергә тиешле дип тану очрагында, мөрәҗәгать итүчегә җавапта муниципаль хезмәт күрсәтүче орган, күпфункцияле үзәк, яисә 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 статьясындагы 1.1 өлешендә каралган оешма тарафыннан, муниципаль хезмәт күрсәткәндә ачыкланган җитешсезлекләрне кичекмәстән бетерү максатларында, башкарыла торган гамәлләр турында мәгълүмат бирелә, шулай ук китерелгән уңайсызлыклар өчен гафу үтенәләр һәм муниципаль хезмәт күрсәтү максатларында мөрәҗәгать итүчегә кирәкле гамәлләр турында мәгълүмат күрсәтелә.
5.8. Шикаятьне канәгатьләндерелергә тиеш түгел дип тану очрагында, мөрәҗәгать итүчегә җавапта кабул ителгән карарның сәбәпләре турында дәлилләнгән аңлатмалар, шулай ук кабул ителгән карарга шикаять бирү тәртибе турында мәгълүмат бирелә.
5.9. Шикаятьне карау барышында яисә карап тикшерү нәтиҗәләре буенча административ хокук бозу составы билгеләре яки җинаять билгеләре ачыкланган очракта, шикаять карау буенча вәкаләтләр бирелгән вазыйфаи зат, хезмәткәр булган материалларны кичекмәстән прокуратура органнарына җибәрә.
### 1 нче кушымта
(оешма исеме)
Спорт разряды бирү буенча муниципаль хезмәт күрсәтү
Бердәм бөтенроссия спорт классификациясе (ББСК) таләпләрен үтәгән
__________
(фамилиясе, исеме, атасының исеме)
__________ буенча __________
(спорт төре) (разряд исеме)
спорт разряды бирү өчен __________ документлар тапшыра:
(оешма исеме)
<table>
<thead>
<tr>
<th>т/с</th>
<th>ФИО</th>
<th>Туу датасы</th>
<th>Ярыш, дата, үткәрү урыны</th>
<th>Нәтиҗә</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
</tr>
</tbody>
</table>
Спортчы спорт әзерлеге уза торган учреждение (оешма) исемен һәм адресын күрсәтергә\*
Кушымта:
1. Беркетмә күчермәсе (ярышларның соңгы нәтиҗәләре).
2. Судьялар коллегиясе составы.
3. Шәхесне раслаучы документ күчермәсе (паспорт, туу турында таныклык).
__________ М.У.
(Җитәкче)
- Спортчы мөстәкыйль шөгыльләнә икән, спортчы спорт әзерлеге уза торган муниципаль берәмлекне күрсәтергә.
### 2 нче кушымта
(Муниципаль хезмәт күрсәтүче орган бланкы)
Спорт разрядының квалификация категориясен бирү буенча муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларны кабул итүдән баш тарту турында карар
__________ мөрәҗәгате белән бәйле рәвештә,
(мөрәҗәгать итүче физик затның Ф.И.А., юридик зат исеме)
__________ турында
___ ел, ___ № гариза,
__________ нигезендә
түбәндәгеләр белән бәйле рәвештә, тапшырылган документларны карау нәтиҗәләре буенча муниципаль хезмәт күрсәтүдән баш тарту турында карар кабул ителде:
1.
2.
Вазыйфаи зат (ФИА ис.) __________
(имзалауны башкаручы органның вазыйфаи заты имзасы)
Башкаручы (ФИА ис.) __________
(башкаручы контактлары)
### 3 нче кушымта
(Муниципаль хезмәт күрсәтүче орган бланкы)
Спорт разряды бирү буенча муниципаль хезмәт күрсәтүдән баш тарту турында карар
__________ мөрәҗәгате белән бәйле рәвештә,
(мөрәҗәгать итүче физик затның Ф.И.А., юридик зат исеме)
__________ турында
___ ел, ___ № гариза,
__________ нигезендә
түбәндәгеләр белән бәйле рәвештә, тапшырылган документларны карау нәтиҗәләре буенча муниципаль хезмәт күрсәтүдән баш тарту турында карар кабул ителде:
1.
2.
Вазыйфаи зат (ФИА ис.) __________
(имзалауны башкаручы органның вазыйфаи заты имзасы)
Башкаручы (ФИА ис.) __________
(башкаручы контактлары) ### 4 нче кушымта
(оешма исеме, оешма җитәкчесенең яки оешма вәкиленең ФИАис.)
#### Техник хатаны төзәтү турында
гариза
Муниципаль хезмәт күрсәткәндә җибәрелгән хата турында хәбәр итәм
__________
(хезмәт күрсәтү исеме)
**Язылган:**
__________
**Дөрес мәгълүматлар:**
__________
җибәрелгән техник хатаны төзәтүегезне һәм муниципаль хезмәт нәтиҗәсе булган документка тиешле үзгәрешләр кертүегезне сорыйм.
Түбәндәге документларны терким:
1\.
2\.
3\.
Техник хаталарны төзәтү турында гаризаны кире кагу турында карар кабул ителгән очракта, мондый карарны җибәрүегезне сорыйм:
электрон документны җибәрү адресы E-mail:
расланган күчермә рәвешендә кәгазьдә почта аша түбәндәге адрес буенча:
Шәхси мәгълүматларны эшкәртүгә (җыю, системалаштыру, туплау, саклау, аныклау (яңарту, үзгәртү), куллану, тарату (шул исәптән тапшыру), шәхси үзенчәлекләрне бетерү, блокадалау, шәхси мәгълүматларны юк итү, шулай ук муниципаль хезмәт күрсәтү кысаларында шәхси мәгълүматларны эшкәртү өчен кирәкле бүтән гамәлләр кабул итүне дә кертеп) үз ризалыгымны, мин тәкъдим итә торган затның ризалыгын раслыйм, шул исәптән автоматлаштыру режимында, муниципаль хезмәт күрсәтү максатларында муниципаль хезмәт күрсәтүче орган тарафыннан карарлар кабул итүне дә кертеп.
Раслыйм: гаризага кертелгән минем шәхесемә һәм мин тәкъдим иткән затка кагылышлы, шулай ук минем тарафтан түбәндә кертелгән мәгълүматлар дөрес. Гаризага кушып бирелгән документлар (документларның күчермәләре) Россия Федерациясе законнары белән билгеләнгән таләпләргә туры килә, гариза биргән вакытта бу документлар гамәлдә һәм анда дөрес мәгълүматлар кертелгән.
Телефон аша бирелгән муниципаль хезмәтләрнең сыйфатын бәяләү буенча сораштыруда катнашырга үземнең ризалыгымны бирәм:
__________ (__________) __________
(дата) (имза) (Ф.И.А.ис.)
### Кушымта (белешмә)
Муниципаль хезмәт күрсәтү өчен җаваплы һәм аның үтәлешен контрольдә тотуны гамәлгә ашыручы вазыйфаи затларның реквизитлары
#### Түбән Кама муниципаль районы Башкарма комитеты
<table>
<thead>
<tr>
<th>Вазыйфа</th>
<th>Телефон</th>
<th>Электрон адрес</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td>Физик культура һәм спорт идарәсе башлыгы</td>
<td>42-43-93</td>
<td>aleksandr.klipachev@tatar.ru</td>
</tr>
<tr>
<td>Физик культура һәм спорт идарәсе белгече</td>
<td>47-32-09</td>
<td>sport.nk@tatar.ru</td>
</tr>
</tbody>
</table>
|
0019d5c447c92cb36f9ccbfdd2f88c1a | null | Certificate | # СЕРТИФИКАТ
## ТАПШЫРЫЛА
**ВАФИНА ЭЛЬМИРА РАФИС кызы**
“Татарча диктант” белем бирү акциясендә катнашкан өчен
Ихтирам белән, Бөтендөнья татар яшьләре форумы рәисе Т.М. Яруллин
Татарча диктант
|
0019dd3140d92e810a496df2134bb71f | 1,984 | Linguistics, Textbook | Г. Х. ӘХӘТОВ
# ТАТАР ДИАЛЕКТОЛОГИЯСЕ
(Югары уку йорты студентлары өчен дәреслек)
Филология фәннәре докторы
профессор Ә. Р. Тенишев редакциясендә
КАЗАН
ТАТАРСТАН КИТАП НӘШРИЯТЫ
1984
Рецензенты: В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университетының татар теле кафедрасы профессоры В. Х. Хаков.
Әхәтов Г. Χ.
Татар диалектологиясе. Югары уку йорты студентлары өчен дәреслек. Казан, Татарстан китап нәшрияты, 1984. 216 б.
Рус һәм төрки телләр диалектологиясе теорияләренә нигезләнеп язылган бу дәреслектә татар теленең өч зур диалекты аерым тикшерелә, аларның фонетик, грамматик һәм лексик үзенчәлекләре яктыртыла.
Дәреслек, филологиясен студентлар өчен чыгарыла. Ул шулай ук урта мәктәп, педучилище укытучылар өчен дә файдалы булыр.
## АВТОРДАН
Диалектлар һәм сөйләшләр турындагы мөстәкыйль фән буларак татар диалектологиясе төрки тел белеменең чагыштырмача яшь өлкәсе. Аны эшкәртүгә Октябрь революциясенә кадәр танылган рус галиме А. Г. Бессонов, төрки телләрне чагыштырма-тарихи өйрәнүгә нигез салучыларның берсе академик В. В. Радлов, күп кенә төрки телләрне һәм аларның диалектларын бик яхшы белүче профессор Н. Ф. Катанов, СССР Фәннәр Академиясенең член-корреспонденты профессор С. Е. Малов, Г. Н. Әхмәров һәм кайбер башкалар шактый зур өлеш керттеләр.
Әмма югарыда әйтелгән авторларның хезмәтләре һәм тикшеренүләре татар диалектологиясен барлыкка китерү өчен нигез булып кына торды.
Татар диалектологиясе Совет власте елларында гына барлыкка килде һәм тиз алга китте.
Татар диалектологиясен тудыруда танылган тел галиме, СССР Фәннәр Академиясенең член-корреспонденты профессор В. А. Богородицкий, зур белгеч, профессор Ж. Вәлиди һәм күренекле татар диалектологы профессор Л. Ж. Жәләлетдинов (Л. Жәләй) хезмәтләре аеруча зур роль уйнады.
Соңгы елларда аерым диалектларны һәм сөйләшләрне монографик тикшерүләр дә интенсив үткәрелде. Шушы тикшерүләрнең нәтиҗәләре буенча егермедән артык докторлык һәм кандидатлык диссертацияләре язылды. Барлык шушы һәм кайбер башка галимнәрнең тырышлыклары нәтиҗәсендә гомумхалык татар теленең төп диалектлары һәм сөйләшләре аныкланды, аларның мөһим тел үзенчәлекләре билгеләнде.
Татар диалектологиясе югары уку йортларында мөстәкыйль фәнни уку предметына гәерелде.
Профессор. Л. Ж. Жәләлетдинов «Татар диалектологиясе» (1947) дигән беренче һәм әлегә бердәнбер дәреслекнең авторы булып тора.
Бу китап хәзер инде соңгы елларда татар теле диалектларына карата үсә баручы теоретик һәм практик кызыксынуны тулысынча канәгатьләндерми һәм югары уку йортларында белем бирүнең хәзерге заман таләпләренә җавап биреп бетерми. Шул рәвешле, зур һәм җаваплы бурыч килеп басты: татар диалектологиясе буенча яңа дәреслек әзерләргә, ул совет тел белеменең хәзерге торышын мөмкин кадәр тулырак чагылдырырга һәм шуның белән югары уку йортлары ихтыяҗларын канәгатьләндерергә тиеш.
Тәкъдим ителә торган дәреслек хәзерге программа нигезендә рус һәм төрки телләр диалектологиясе теорияләрен иҗади кулланып төзелде.
Бу дәреслекне әзерләү процессында үзенең фикерләре белән уртаклашкан өчен, СССР Фәннәр Академиясе тел белеме институтының төрки һәм монгол телләре секторы мөдире профессор О. Р. Тенишевка, рецензент профессор В. Х. Хаковка зур рәхмәтемне белдерүне үземнең бурычым дип саныйм.
## Кереш
### § 1. ДИАЛЕКТОЛОГИЯ ТУРЫНДА ТӨШЕНЧӘ, АНЫҢ БУРЫЧЛАРЫ ҺӘМ ӘҺӘМИЯТЕ.
«Диалектология» — грек теленнән кергән термин. Ул dialectos (сөйләшү) һәм logos (фән) сүзләре кушылып ясалган.
Гел белеменең территориаль диалектларны һәм сөйләшләрне өйрәнүче бүлеге диалектология дип атала. Татар диалектологиясе татар диалектларын һәм сөйләшләрен өйрәнә.
Диалектология фәне өчен диалектларның, сөйләшләрнең го- мум төзелеше әһәмиятле түгел, ул билгеле бер диалектка, сөйләшкә хас булган аваз үзенчәлекләрен, сүз формаларын, җөмлә модельләрен, калыпларын әдәби тел белән чагыштырып тикшерә, шуларның барлыкка килү, яшәү сәбәпләрен аңлата.
Кыскасы, диалектология җирле диалектларга, сөйләшләргә хас тел үзенчәлекләрен барлый һәм аларның ни өчен кулланылуын, кулланылу шартларын, сәбәпләрен өйрәнә.
Диалект —ул «билгеле бер телнең территориаль, профессиональ яки социаль уртаклык белән бәйләнгән, даими һәм турыдан-туры аралашып яшәүче теге яки бу дәрәҗәдә чикләнгән кешеләр тарафыннан кулланыла торган аерым бер төре».[^1]
Диалектлар бердәм гомумхалык теленең «тармагы» исәпләнә. Нәкъ шуңа күрә алар фонетик системасы, грамматик төзелеше һәм сүзлек составының үзенчәлекле билгеләре белән гомумхалык теленә бәйле булып тора.
Димәк, диалект, гомумхалык теле кебек үк төп сыйфатларга ия булган хәлдә, үзенә генә хас үзенчәлекләрне эченә алган телнең төрен (вариантын) аңлата.
Хәзерге татар телендә өч зур диалект: урта диалект, мишәр диалекты, Көнбагыш Себер татарлары диалекты бар.
Шушы өч диалект бер-берсеннән һәм татар әдәби теленнән кайбер фонетик, грамматик һәм лексик үзенчәлекләре белән аерылып торсалар да, үзләренең гомум сыйфатлары белән бөтен бер берәмлекне тәшкил итәләр. Нәтиҗәдә гомумхалык татар теле башка барлык телләрдән аерылып тора, татар милләтенең әдәби телен һәм татар теленең барлык диалектларын һәм сөйләшләрен үзара берләштерә.
Татар милли әдәби теленең формалашуында урта диалект һәм шулай ук мишәр диалекты зур роль уйнаган. Ләкин хәзерге татар милли әдәби телен бу диалектлар белән бер дип карау дөрес булмас иде. Биредә сүз татар милли теленең барлыкка килүендә нигез диалектлар турында гына бара. Билгеле булуынча, нигез диалектлар калган Көнбатыш Себер татарлары диалекты белән дә каршылыкта тормый. Алар үзара тыгыз бәйләнештә яши. «Нигез диалект» — абсолют төшенчә түгел, ә чагыштырма төшенчә. Гадәттә бер яки ике диалект билгеле бер милли телнең нигезендә ята, аңардан шушы телдә сөйләшүчеләргә ныграк аңлаешлы, кыйммәтле, ныграк шомарган, эшкәртелгән нәрсәләр алына.
Диалектологияне өйрәнү теоретик һәм практик әһәмияткә ия. Татар теле тарихының һәм аның хәзерге торышының күп кенә теоретик мәсьәләләрен хәл итү Татарстан АССР территориясендә генә түгел, ә бәлки аннан читтә таралган диалектларны һәм сөйләшләрне дә өйрәнү белән турыдан-туры бәйләнгән. Диалсктларны һәм сөйләшләрне тикшерү тел үсешенең гомуми һәм аерым закончалыкларын билгеләргә, тарихи фонетика, грамматика, лексикологиянең күп кенә мәсьәләләрен ачып бирергә һәм аңлатырга ярдәм итә. Экономика һәм культура элемтәләреннән читтә аерым утраучыклар булып сакланучы «реликтлар» (ягъни телнең «калдык формалары»), элек телдә булып үткән үзгәрешләрне күз алдына китерергә мөмкинлек бирүче ышанычлы дәлилләр буларак, тел картасы динамикасын аңлауда мөһим роль уйныйлар.
Дилектларны өйрәнү матур әдәбият текстларын тирәнрәк аңлауга да булышлык итә, чөнки язучылар билгеле бер стилистик максатларда диалект сүзләрен һәм формаларын файдаланалар.
Диалектология мәктәп укытучыларына укучылар телендә очрый торган диалектизмнарга каршы көрәшергә ярдәм итә. Диалект йогынтысын җиңеп чыгу, балачакта ук алынган күнекмәләрне җимерү һәм укучыларны әдәби тел нормаларына өйрәтү һәр мәктәп коллективының бурычы санала.
Шул рәвешле, диалектология гомуми филологик белемнең ифрат мөһим өлеше булып тора.
### § 2. ТАТАР ДИАЛЕКТОЛОГИЯСЕНЕҢ ТӨП ТӨШЕНЧӘЛӘРЕ ҺӘМ ТЕРМИННАРЫ.
Татар диалектологиясендә түбәндәге төшенчәләр һәм терминнар кулланыла: диалект, сөйләш, урынчылык, изоглосса, диалектизм.
Урынчылык телнең диалектларга бүленешендә иң кечкенә берәмлек булып тора. Ул гадәттә бер (яки берничә) торак пунктта яшәүчеләр телендә реальләшә. Мәсәлән, урта диалектның Тау ягы сөйләше Кама Тамагы (моңа Кама Тамагы, Апас һәм Буа районының бер өлеше керә), Буа - Тархан, Норлат — Кайбыч урынчылыкларына бүленә. Ә сөйләш — тоташ бер административ-экономик район (сирәгрәк берничә район) халкы теленә хас. Мәсәлән, Бәрәңге сөйләше (Мари АССРның Бәрәңге районы), Касыйм сөйләше (Рязань өлкәсенең Касыйм районы), Тау ягы сөйләше (ТАССРда Иделнең уң як районнары: Апас, Буа, Кама Тамагы, Тәтеш, Югары Ослан районнары) һәм башкалар. Шул рәвешле, төп тел сыйфатларының якынлыгы һәм уртаклыгы белән характерланучы берничә торак пункт, район (кайчакта урынчылык) сөйләшне тәшкил итә. Телнең тарихи барлыкка килгән аерым төрләре (вариантлары) диалектлар дип атала. Алар гадәттә берничә сөйләштән тора. Башкача әйткәндә, диалектлар уртак билгеләр белән берләшкән һәм шул ук вакытта шушы телнең өлешләре булып торучы сөйләшләр һәм урынчылыклар җыелмасы исәпләнә. Мәсәлән, татар теленең урта диалекты 12, мишәр диалекты - 9, Көнбатыш Себер татарлары диалекты 6 сөйләшне эченә ала. «Диалект» термины зуррак территориядә таралган җирле диалектны атау өчен генә түгел, аерым сөйләшне, урынчылыкны белдерү, хәтта бер авылның җанлы сөйләше өчен дә (ягъни тар мәгънәсендә дә) файдаланыла; мәсәлән, «Актаныш районының Иске Айман авылы сөйләше», «Чакмагыш районының Аблай авылы сөйләше» һ. б.
Һәр диалект, сөйләш, урынчылык төрле фонетик, грамматик һәм лексик үзенчәлекләрне теркәүче изоглоссалар комплексы белән билгеләнә.
Изоглосса (грекча isos — бер төрле һәм glossa — тел сүзләреннән тора) — ул лингвистик картада теге яки бу диалект аермасының таралу чикләрен күрсәтүче сызык.
Диалектларда гына кулланыла торган һәм әдәби нормалардан читтә торучы, шулай ук аларга каршы куелучы тел үзенчәлекләре диалектизмнар дип атала.
Югарыда әйтелгәнчә, нигездә, фонетик, морфологик һәм лексик диалектизмнар була.
Мәсәлән, урта диалектның Казан арты сөйләшендә сүз яки иҗек башында әдәби телдәге «й» урынына «җ» кулланыла: җук (әдәби телдә — юк), җөрәк (әдәби телдә — йөрәк), җыл (әдәби телдә — ел), җакын (әдәби телдә - якын). Шуңа күрә ул җ-лаштыручы сөйләш дип исәпләнә. Шушы ук сөйләштә сүз уртасында «ң» «г» авазы белән бергә «ңг» авазлары комплексын барлыкка китерә: күңгел (әдәби телдә — күңел), җиңгел (әдәби телдә — җиңел), яңгы (әдәби телдә — яңа), уңгу (әдәби телдә — уку). Тау ягы сөйләшенең Кама Тамагы урынчылыгында әдәби телдәге «х» авазы «къ» белән алмаштырыла: кат (әдәби телдә — хат), кабар (әдәби телдә — хәбәр), Патикъ (әдәби телдә — Фатих). Мишәр диалектында ай, уй, өй дифтонглары монофтонглаша: ката (кайта), өрәтә (өйрәтә). Әдәби телдәге «кь», «гь» авазларыннан аермалы буларак, диалектның «къ», «гъ» авазлары алгырак артикуляция белән әйтелә. Көнбатыш Себер татарлары диалектында әдәби телдәге б, д, ж, з, җ, яңгыраулары урынына нигездә аларның саңгырау парлары п, т, ш, с, ч, кулланыла: паш (баш), түрт (дүрт), журнал (журнал), сур (зур), чавап (җавап). Бу үзенчәлекләр, ягъни әдәби телдән аваз төзелешләре белән аерыла торган үзенчәлекләр фонетик диалектизмнар исәпләнә.
Морфологик диалектизмнарга мисаллар: бусысы (бусы), шунсысы (шунсы), тегесесе (тегесе), берсесе (берсе) — Казан арты, Тау ягы сөйләшләрендә күрсәтү алмашлыкларына, саннарга -сы, -се аффиксын тавтологик ялгау; килгәчтен (килгәч) -тын, -тен аффиксын арттырып кушу; миңарга, миңәргә (миңа) — БАССР территориясендәге сөйләшләрдә алмашлыкларга юнәлеш килеш аффиксын тавтологик кушу; баргым кели (барасым килә) — мишәр диалектында «кели» ярдәмче фигыле белән -гы, -ге формасын куллану; параты (бара) — Көнбатыш Себер татарлары диалектында хәзерге заман хикәя фигыльгә -ты, -те, аффиксын арттырып кушу.
Шулай, әдәби телдән төрләндергеч яки ясагыч кушымчалар белән аерыла торган үзенчәлекләр морфологик диалектизмнар дип йөртелә.
Гомумхалык теленең барлык диалектларына һәм аларның сөйләшләренә, урынчылыкларына хас булган барлык сүзләр һәм әйтелмәләр диалект лексикасын тәшкил итә. Диалект лексикасы өчен аерым сүзлекләр төзелә. Татар теленең 1948, 1953, 1958, 1969 елларда басылып чыккан дүрт диалектологик сүзлеге бар.
Татар теле диалектлары, теләсә нинди башка тел диалектлары кебек үк, гомумдиалект лексикасының билгеле бер өлеше белән үзара якынаялар, аларда барысы өчен дә хас булган ниндидер гомуми диалект сүзләре һәм әйтемнәре була. Диалект лексикасының бу өлешен без татар теле диалект лексикасының гомуми өлеше дип атыйбыз. Шуның белән бергә, бер тел эчендәге диалектлар бер-берсеннән диалект лексикасының билгеле төркеме белән чикләнә, һәр диалектның үзенә генә хас лексик үзенчәлекләре була. Диалект эчендәге сөйләшләр, диалект үзенчәлекләреннән тыш, шулай ук үзләренә генә хас лексик үзенчәлекләргә ия. Мәсәлән, бидрә (чиләк) сүзе татар теленең барлык диалектларында бар. Ләкин әдәби телдә ул кулланылмый. Баз (идән асты), беравык (бераз), карагат (карлыган), кураз (әтәч), шабала (кашык, чүмеч), могыл (чүмәлә), карагай (нарат), каш (калкулык), сыр (буяу) сүзләре татар теле диалект лексикасының гомуми өлешенә керә. Быкы (сакау), төрмә (эремчек пилмәне), күшегү (өшү) дигән сүзләр урта диалектта кулланыла. Алдалак (алдакчы), ардаклы (кадерле, хөрмәтле), жар (эссе), бабка (чүмәлә), загун (көтүлек), килүлек (килешле, матур) сүзләре мишәр диалекты лексикасына керә. Көнбатыш Себер татарлары диалектында алаша (тәбәнәк), арыш (тәртә), йышым (оек), ицке (кәҗә), каныт (шикәр), кукнар (мәк), көрец (дөге) сүзләре бар.
Диалект лексикасы составында диалектара яки сөйләшара сүзләр була. Мәсәлән, мишәр диалекты белән Көнбатыш Себер татарлары диалекты өчен уртак сүзләр очрый: кисәртке (кәлтә), куй (сарык), куцкар (сарык тәкәсе), кысмыр (саран), паңгы (гөмбә), тумыртка (тукран).
Диалект лексикасына түбәндәге сүзләр һәм әйтелмәләр керә:
1. Саф лексик диалектизмнар, ягъни үзләренең аваз составы белән әдәби телдә бөтенләй булмаган, территориаль (җирле) диалектлар, сөйләшләр, урынчылыклар өчен генә характерлы сүзләр: кизек — ягу өчен сугыла торган тирес кирпече (мишәр диалектының Сергач сөйләше), кон — төс (Тау ягы сөйләше), көй — ямьсез, начар (Бәрәңге сөйләше), чекә — нечкә (Касыйм сөйләше), чети — тинтәк, ахмак (Бөре урынчылыгы), үшән — ялкау (Минзәлә сөйләше, БАССР территориясендәге сөйләшләр), шәлтәп — бишек (Көнбатыш Себер татарлары диалекты), тәртнә — бәләкәй чана (Көнбатыш Себер татарлары диалекты).
2. Омоним диалектизмнар, ягъни әдәби тел сүзләре белән бер үк әйтелештә булып та, диалектларда бөтенләй башка мәгънәләрдә кулланыла торган сүзләр: каш (Көнбатыш Себер татарлары диалектында тау мәгънәсендә кулланыла), кәс (юләр), көн (кояш), алаша (тәбәнәк), арыш (тәртә), сыр (буяу), чүп (печән), сык (елак), тап (дошман), тора (шәһәр), төс (урман), шеш (чәнечке), ярык (якты), башмак (урта диалектта тана мәгънәсендә кулланыла), алма (бәрәңге), уй (мишәр диалектында урын), алка (сушки), бөкре (пирог), бөрмә (көлтә), кабак (капка), саз (пычрак)
3. «Лексик-морфологик диалектизмнар, ягъни әдәби телдәге сүзләр белән уртак тамырлы, ләкин үзләренең сүз ясау модельләре буенча алардан аерыла-торган сүзләр: айлану — бер урында бер ай тору, яшәү (Тау ягы сөйләше), акшар — акбур (Казан арты сөйләше), ашак — күп ашучы (Тау ягы сөйләше), күзектерү - күз тидерү (мишәр диалекты), белексез — белдексез (Хвалын сөйләше), умалы — умач (мишәр диалекты), катырма — катыргы (Нократ сөйләше), эчке — эчемлек (мишәр диалекты), комагай — комсыз (Минзәлә сөйләше), таелчык — тайгак (Мәләкәс сөйләше), ташланкы — ташландык -. (Минзәлә сөйләше), эшмәкәр — эшлекле (Көнбатыш Себер татарлары диалекты), сүнек — сүнгән (Кб. Себер татарлары диалекты), киңәү — кичен (Көнбатыш Себер татарлары диалекты), тукыртка — тукран (Кб. Себер татарлары диалекты), цергәй — черки (Кб. Себер татарлары диалекты).
4. Лексик-фонетик диалектизмнар, ягъни әдәби телдә булган, ләкин фонетик йөзен шактый үзгәрткән сүзләр: итмәк (икмәк), ачынышу (ачуланышу), алпут (алпавыт), били (бияләй), бәтәс (баскыч), зин (зиһен), илек (җиләк), чырпы (шырпы), үләмә (мәче), үләм (үлән), йома (җомга), сиңергә (чикерткә), иләшү (өйләшү), пойтай (бодай), кәвек (күке), кипрү (күпер), кумыс (кондыз), әкә (ага).
5. Алынма диалектизмнар, ягъни диалектларга башка телләрдән үтеп кергән һәм әдәби телдә кулланылмый торган сүзләр: кәки, кәкәй — ит (Норлат-Кайбыч, Буа-Тархан урынчылыклары; чуваш телендә: какай), телей — бәхет (Буа-Тархан, Норлат-Кайбыч урынчылыклары; чуваш телендә телей), бидро — чиләк (Туймазы, Дүртөйле, Кыйгы, Минзәлә сөйләшләре; рус телендә: ведро), алыс — ерак (БАССР территориясендәге сөйләшләр: башкорт телендә: алыс), ушат — агач чүп (Касыйм сөйләше; рус телендә: ушат), каныт — шикәр (Кб. Себер татарлары диалекты; үзбәк теленнән), әйнәк — күзлек (Көнбатыш Себер татарлары диалекты; үзбәк теленнән).
6. Эмоциональ-экспрессив диалектизмнар, ягъни эмоциональ-экспрессив буяулы булып, стилистик максатлар өчен кулланылучы сүзләр; аяз язу — ачык язу (Нократ сөйләше), багыртма — сыбызгы (шунда ук), кызылчак — чөгендер (БАССРдагы сөйләшләр), көяләк — тынгысыз (БАССР территориясендәге сөйләшләр), пешү — өлгерү (Кб. Себер татарлары диалекты), көя — корым (Кб. Себер татарлары диалекты), коелу — курку, колакай — саңгырау (шунда ук).
7. Диалекталь фразеологик әйтелмәләр: йелгырык — мактанчык (Кб. Себер татарлары диалекты), йөрәк сугылу — кайгыру, борчылу (шунда ук), җилгә бәрү — җигәрү (мишәр диалекты), күк гөлдерәү — күк күкрәү (Тау ягы сөйләше), ләчтит сату — ләчтит сату, юк-бар сөйләү (Хвалын сөйләше), тел чәйнәү — буш сүз сөйләү (Бөре урынчылыгы), рәхәткә тиелү — рәхәтләнү, яңгыр тоту — яңгырга эләгү (шунда ук).
Күренүенчә, диалектизмнар — алар әдәби телгә кабул ителмәгән, билгеле бер территориядә яшәүчеләр өчен генә хас тел үзенчәлекләре, аларның куллану сферасы территория белән чикләнгән була.
Әдәби тел диалектларга каршы куела.
Әдәби тел — ул, М. Горький әйткәнчә, «мастерлар тарафыннан эшкәртелгән» тел. Әгәр диалектларның сөйләү формасы гына булса, әдәби тел һәрвакыт язу белән ныгытыла. Язу белән ныгытылуы диалектлар белән чагыштырганда әдәби тел аспектларының тотрыклылыгын тәэмин итә. Әдәби телнең язма һәм сөйләмә формалары үзара даими бәйләнештә яши. Әдәби тел белгечләр тарафыннан эшкәртелгән ныклы нормаларга буйсына. Бу — әдәби телнең орфография һәм пунктуация кагыйдәләре белән ныгытылган язма формасында ачык күренә. Әдәби сөйләм теле дә нормаларга салына, орфоэпия кагыйдәләренә буйсына. Сүзлекләрдә теркәлгән грамматик нормалар һәм сүз куллану нормалары әдәби телнең язма һәм шулай ук сөйләмә формасында кулланыла. Диалектларның исә махсус эшләнгән нормалары булмый.
Әдәби тел, аралашу чарасы буларак, кайсы территориядә булуына һәм социаль хәленә карамастан, һәркемгә бертөрле хезмәт итә. Диалектлар исә теге яки бу территориядә яшәүчеләр өчен генә файдаланыла.
Әдәби тел җитештерүнең, фән, культура һәм җәмәгать тормышының башка барлык өлкәләрендә кулланыла. Шуңа бәйләнешле ул аерым функциональ стильләргә: матур әдәбият теле стиленә, публицистик, фәнни, эп, эпистоляр стильләргә бүленә. Диалектлар исә көнкүреш өлкәсендә генә диярлек файдаланыла. Әдәби телдән аермалы буларак, диалектларның функциональ стильләре булмый, алар стилистик яктан гадәттә бертөрле исәпләнәләр.
### § 3. ДИАЛЕКТЛАРНЫҢ ТАРИХИ ҮСЕШЕ.
Ф. Энгельс язганча, «диалект кабилә теле булып тора: диалектларның барлыкка килүен дә, үсүен дә кабиләләрнең конкрет тарихыннан, ә телләрнең барлыкка килүен һәм үсүен халыкларның конкрет тарихыннан эзләргә кирәк»[^2]. Кабилә бүленү белән аның теле дә бүлешеп һәм кардәш кабилә телләре барлыкка килгән.
Ф. Энгельсның күрсәтүенчә, патриархаль-ыру җәмгыятендә телләр башта аз санлы һәм исемле, теле уртаклыгы нигезендә берләшкән кабиләнең үсүе һәм соңыннан бүленүе нәтиҗәсендә таркала. Төньяк Америкадагы индеецлар мисалында Ф. Энгельс «бүленү юлы белән кабиләләр һәм диалектларның яңадан төзелүе» турында сөйли.[^3] Шунлыктан килеп чыгышы ягыннан кардәш («кан кардәш») кабиләләр кардәш диалектларда сөйли, һәм бу яктан тел кардәшлеге «гомуми нәсел чыгышының гәүдәләнеше һәм дәлиле булып торган»[^4]. Бердәм кабилә, территориаль яктан нык аерылу нәтиҗәсендә, кабилә группаларына таркала, ә телләре вакытлар узу белән шулкадәр үзгәрә ки, «берсе икенчесе өчен аңлашылмый торган телләргә генә түгел, бәлки башлангыч бердәмлекнең һәрбер эзен диярлек югалталар»[^5].
К. Маркс: «Бүленүгә булган даими омтылыш ыру җәмгыятенең нигезендә тамыр җәйгән булган; бу тенденция кабиләнең иҗтимагый хәле һәм территориаль бүленүе нәтиҗәсендә туган тел аермалыклары туу белән тагын да көчәйгән. Сөйләү теле үзенең лексик составы һәм аннан да бигрәк грамматик формалары ягыннан гаҗәп нык тотрыклы булуга карамастан, ул үзгәрмичә кала алмаган. Территория ягыннан аерылу, вакытлар үтү белән, телдә аерма тууга алып барган; бу исә интересларның помилушына һәм тулы мөстәкыйльлеккә китергән»[^6], — ди.
Ыруглык строеның таркалуы һәм сыйнфый җәмгыятькә күчү дәверендә, мөлкәт тигезсезлегенең барлыкка килүе белән бергә, җәмгыятьнең кабиләләргә бүленүе урынына территориаль бүленеш башлана. Ырулар һәм кабиләләр урынына «гражданнарның яшәгән урыны буенча гына бүленеше» беренче планга чыга. «Хәзер ыруглык союзларына караулары түгел, бәлки бары тик аларның даими тору урыннары гына хәлиткеч әһәмияткә ия булган; халык түгел, бәлки территория бүлүгә дучар ителгән; Шушы территориядә яшәүчеләр политик яктан территориянең гади кушымтасына әверелгәннәр»[^7].
Шуның белән бергә, кардәш кабиләләрнең аерым союзлары яки берничә шундый союзның берләшүе нигезендә халыклар барлыкка килүе мөмкин. Халыкларның барлыкка килүе — җәмгыять үсешенең алдагы эпохаларында барлыкка килгән кабиләләрнең барлык диалектлары белән бергә акрынлап берләшүе нәтиҗәсе ул. «Кардәш кабиләләрнең союзы һәр җирдә зарурлыкка әверелә, тиздән аларның кушылуы һәм шуның белән аерым кабилә территорияләренең бөтен халыкның бер уртак территориясенә берләшүе кирәк була»[^8].
Мәсәлән, Киев дәүләте рамкаларында берләшкән, үзенең чыгышы һәм теле буенча якын кардәш булган көнчыгыш славян кабиләләреннән рус халкы шулай барлыкка килгән. Болгар һәм кыпчак кабиләләре группасыннан татар халкы да шулай ук формалаша.
Халык теленең феодализм эпохасында якын кардәш кабилә телләреннән барлыкка килгән бердәмлеге феодаль дәүләт ярымбәйсез феодаль «җирләргә» («территорияләргә») хуҗалык һәм политик яктан вакланганда территориаль диалектларга таркала. Халык теленең бердәмлеге диалектларның күптәнге якынлыгына, аларның барлыкка килү уртаклыгына нигезләнгән: башка сүзләр белән әйткәндә, тел үсешенең гомуми эчке законнарына, грамматик төзелешенең һәм төп сүзлек фондының шактый зур уртаклыгына (җирле аермалыклар булганда), бер тел «тармаклары» буларак диалектларның якын яки ераграк охшашлыгына нигезләнгән.
Милләт — күтәрелә баручы капитализм эпохасының тарихи категориясе ул. Милләтне характерлаучы беренче билге буларак милли телнең барлыкка килүе шулай ук билгеле бер тарихи эпоханың иҗтимагый шартлары белән, милләтләрнең формалашу процессы белән бәйләнгән. Буржуаз мөнәсәбәтләрнең барлыкка килүе чорында феодаль таркаулыкның бетерелүе гомуммилләт теленең үсүе өчен, халык теленең милләт теленә үсеп әверелүе өчен алшартлар тудыра. Шул ук вакытта милләт үсешенең теге яки бу шартлары нәтиҗәсендә төп урынны алып торучы бер диалект гадәттә милли телне үстерү өчен нигез була, ә калган диалектлар акрынлап үзләренең мөстәкыйльлеген югалта һәм, милли телгә кушылып, үз чиратында аны теге яки бу җирле үзенчәлекләр белән-өлешчә баета. Мәсәлән, татар милли теле нигезенә башлыча урта диалект салынган.
Шулай итеп, үзенең тарихи үсешендә телләр нигездә өч баскыч үтәләр: 1) кабилә телләре, 2) халык телләре, 3) милли телләр. Борынгы община экономик строенда кабилә телләре, колбиләүчелек һәм феодаль стройда халык телләре булган. Феодаль стройдан капиталистик стройга күчкәндә үтләренең милли телләре булган милләтләр формалаша. Милләтләрнең һәм милли телләрнең үсеше капитализмны социалистик формация алмаштыргач та дәвам итә.
Тел үсешенең беренче этабында тел һәм диалект гамәлдә аерылмый. «Чынбарлыкта кабилә һәм диалект асылда бер-берсенә туры киләләр»[^9].
Икенче этапта, бер яктан, халык исеме белән, икенче яктан, диалектлар арасында принципиаль чик барлыкка килә.
Милли әдәби телләрнең барлыкка килү чоры өчен телнең рәсми-әдәби формаларының җанлы сөйләү теленнән аерылуын җиңеп чыгу хас.
«Социализм шартларында милләтләр чәчәк ата, аларның суверенитеты ныгый. Милләтләрнең үсеше, капитализм вакытында булган кебек, милли дошманлыкны, милли чикләнгәнлекне һәм эгоизмны көчәйтү юлы белән түгел, бәлки милләтләрнең якынаю, туганнарча ярдәмләшү һәм дуслык юлы белән бара»[^10]. «Киң колач белән коммунизм төзү — СССРда милли мөнәсәбәтләр үсешендә яңа этап; бу этап милләтләрнең тагын да якынаюы һәм аларның тулы бердәмлеккә ирешүе белән характерлана»[^11]. «СССРда коммунизмның җиңүе белән милләтләр үзара тагын да ныграк якынаерлар, аларның экономик һәм идея уртаклыгы артыр, аларның рухи йөзенең уртак коммунистик сыйфатлары көчәер. Ләкин милли аермаларның бетүе, бигрәк тә тел аермаларының бетүе сыйнфый аермаларның бетүенә караганда, шактый дәвамлырак процесс»[^12].
### § 4. ДИАЛЕКТЛАРНЫҢ ӘДӘБИ ТЕЛГӘ МӨНӘСӘБӘТЕ.
Хәзерге татар әдәби теле урта диалектка һәм шулай ук мишәр диалектына нигезләнеп барлыкка килә. Икенче төрле әйткәндә, татар әдәби теленең төп фонетик, грамматик һәм лексик нормалары шушы ике диалектка нигезләнеп алына. Көнбатыш Себер татарлары диалекты әдәби тел формалашу процессында, территориаль яктан төп татар халкы массасыннан ерак һәм таркау булуы аркасында, актив катнаша алмый, пассив диалект булып кала.
Феодализм чорында әдәби тел халыкның җанлы сөйләшү теленнән шактый ерак була, китап теле, язу теле рәвешендә генә, иске тел булып яши. Ул яшәп килүче күп санлы диалект, сөйләшләрне үзәкләштерерлек сәләткә ия булмый һәм була да алмый. М. З. Зәкиев, хаклы рәвештә: «...куллану барышында да аны (әдәби телне — Г. Х. Ә.) халык сөйләмә теленә якынайтуның иҗтимагый ихтыяҗы булмый», — ди[^13].
Шулай да бу чордагы әдәби телдә теге яки бу диалектның билгеле урын тотканлыгы беленеп, күренеп тора.
Тел фактларына таянып Л. Җәләй болай ди: «...борынгы татар әдәби теле төзелешендә чагыштырма өстенлекне көнбатыш диалекты, ягъни мишәр сөйләше били»[^14].
Феодаль җәмгыятьнең таркалу һәм капитализмга күчү чорында халыкның җанлы сөйләшү теленнән ерагайган язма телне аралашу коралы буларак кысрыклау, ә капитализм үскәч, бөтенләй ташлап калдыру ихтыяҗы туа. Бары аның эшкәртелгән халыкчан элементлары гына халык сөйләменә нигезләнгән әдәби телгә кереп китә.
Капитализм чорында диалектларның торышы башкача төс ала. Чөнки «товар җитештерүнең тулы җиңүе өчен буржуазиянең эчке базарны яулап алуы кирәк, бер телдә сөйләшә торган халык территорияләренең дәүләт булып туплануы, бу телнең үсеше һәм аның әдәбиятта беркетелүе юлындагы һәртөрле тоткарлыкларның бетерелүе кирәк»[^15].
Бу чорда милли әдәби телләр формалаша. Татар милли әдәби теле формалашу процессында урта диалектның лексик, фонетик, мишәр һәм урта диалектларның грамматик үзенчәлекләре төп норма итеп алына.
Дөрес, капиталистик җәмгыять яшәгән чорда язма әдәби телнең сөйләмә телгә якынаюы өчен объектив мөмкинлекләр туа һәм ул берникадәр якыная да. Ләкин антагонистик сыйныфларның яшәве аларны барыбер бер-берсеннән ераклаштыра.
Тик социализм дәверендә генә әдәби телләрнең язма һәм сөйләмә формалары арасындагы мөнәсәбәт тамырдан үзгәрде. Шунлыктан СССРдагы барлык милли телләр, шул исәптән татар теле дә, гөрләп үсте һәм чәчәк атты, аларның функциональ йөкләмәләре, потенциаль мөмкинлекләре киң ачылды. Шулай да җирле диалектлар, сөйләшләр әле яшәүләрендә дәвам итәләр. Әдәби тел никадәр тизлектә һәм киңлектә халык массаларына үтеп керсә, җирле диалект, сөйләш элементлары да шулкадәр үк тизлектә һәм киңлектә юкка чыгачак. Шуңа күрә җирле диалектизмнарга каршы көрәш җәмәгатьчелекнең, югары һәм урта мәктәпләрнең бик мөһим бурычларыннан санала. Шуны истә тотарга кирәк ки, хәзерге коммунизм төзү шартларында әдәби тел культурасы өчен көрәш — дәүләт күләмендәге эш ул.
### § 5. ТАТАР ТЕЛЕНЕҢ ҺӘМ ДИАЛЕКТЛАРЫНЫҢ БАШКА КАРДӘШ ТӨРКИ ТЕЛЛӘРГӘ МӨНӘСӘБӘТЕ.
Татар теле төрки телләр составында кыпчак телләре төркеменә керә. Бу төркемгә караган һәр телнең үзенә хас фонетик, грамматик һәм лексик үзенчәлекләре бар. Кыпчак төркеменә башкорт, казах, караим, каракалпак, карачай, балкар, кумык телләре дә керә.
Татар теле белән башкорт теле икесе болгар кыпчак төркемчәсенә карап, бер-берсенә якын телләр дип йөртеләләр. Ләкин бу ике телне бер-берсеннән аера торган үзенчәлекләр дә бар. Мәсәлән, татар телендәге «ч» авазы урынында башкорт телендә «с» авазы кулланыла: өч (өс), чәч (сәс), агач (агас), чалгы (салгы). Сүз һәм иҗек башларында «с» урынында «һ», сүз һәм иҗек ахырларында «с» авазлары файдаланыла: сабын (һабын), сайлау (һайлау), барса (барһа), сусау (һыуһау), баласы (балаһы), һавас (һәүәс), кискен (киҫкен), басма (баҫма). Татар телендәге «з» авазы урынында «з» авазы йөртелә, кыз (кыз), зур (зур), тузан (тузан), тиз (тиз). Сүз башында «җ» урынында «й», сүз уртасында «җ» кулланыла: җыен (йыйын), җылы (йылы), җәй (йәй), җан (йән), хуҗа (хужа).
Көнбатыш Себер татарлары диалектында үзбәк, казах, башкорт телләре белән уртак үзенчәлекләр байтак. Мәсәлән, диалектта да, башкорт телендә дә сүзнең беренче иҗегендә татар әдәби телендә и авазы урынында э кулланыла: кәрәк, кәм, кәштә, тәрән, кәбән, кәбәк, кәртә, кәңәш, шәкәр, мәләш. Казах телендә дә, диалектта да а авазы сүзнең беренче иҗегендә татар әдәби телендәге кебек иренләшми, ачык әйтелә. Күп кенә фигыль формалары диалектта да, үзбәк, казах, һ. б. төрки телләрендә дә бертөрле: бараты, барады, (бара), барыпты, барыпты (барган), парайын, барайын (барыйм).
Сүзнең тамыры белән кушымча арасында лт, нт, рт аваз комплекслары, татар әдәби теленнән аермалы буларак, Көнбатыш Себер татарлары диалектында, башкорт теленең көнчыгыш диалекты сөйләшләрендә, сары уйгурлар телендә кулланыла.
Мишәр диалекты сөйләшләрендә, Көнбатыш Себер татарлары диалектында әдәби телдәге ч авазы урынында системалы рәвештә ц авазы файдаланыла: пецән (печән), цай (чәй), ац (ач). Шушындый ук күренеш карачай, балкар, азербайҗан, төрекмән теле сөйләшләрендә дә күзәтелә.
Шулай, татар теле белән башкорт теле, татар теле белән үзбәк теле һәм аларның диалектлары элек-электән бер-берсенә йогынты ясаган.
Татар теленең һәм аның диалект, сөйләшләренең башкорт теленә лексик якынлыгы зур. Шул ук вакытта Тау ягы сөйләшенең азербайҗан теленә, Казан арты сөйләшенең чуваш теленә, Көнбатыш Себер татарлары теленең үзбәк, уйгур, казах телләренә, мишәр диалекты сөйләшләренең карачай, балкар, кумык һ. б. телләргә лексик якынлык сизелә.
### § 6. ДИАЛЕКТОЛОГИЯ ҺӘМ ТАТАР ТЕЛЕН УКЫТУ МЕТОДИКАСЫ.
Татар теле диалектларын һәм аларның үзенчәлекләрен өйрәнү туган тел укытучысына, бигрәк тә авыл мәктәпләрендә эшләүче укытучыларга кирәк.
Билгеле булуынча, диалект үзенчәлекләре мәктәптә татар әдәби теленең генә түгел, ә бәлки рус һәм чит телләрнең нормаларын үзләштерүдә дә тоткарлаучы фактор булып тора[^16].
Нәкъ диалект үзенчәлекләре йогынтысында телдән җавап биргәндә һәм язма эшләрдә укучылар бик күп орфоэпик, стилистик һәм орфографик хата җибәрәләр. Грамотасызлыкның бу сәбәбен акад. Л. В. Щерба, проф. И. Г. Голанов, проф. А. В. Текучев та үзләренең хезмәтләрендә билгелиләр. Мәсәлән, проф. И. Г. Голанов болай дип яза: «Орфографияне нык белмәгән укучының телендә кайвакыт җанлы әйтелеш, һәм димәк, үз диалектының фонетикасы үзенчәлекләренең чагылуы бик табигый»[^17]. Чынлыкта исә «мәктәпкә укырга керүче күп кенә укучылар өчен әдәби тел аз таныш. Ул гадәти булмаган, ә кайбер очракларда аңлаешсыз тел булып тора. Мондый очракларда әдәби телне укыту укучыларның үзенә бертөрле ике телне куллануы шартларында гамәлгә ашырылырга тиеш»[^18].
Безнең күзәтүләргә караганда, укучы әдәби телне өйрәнгәндә озак вакыт буена үз диалектыннан да файдалана, чөнки җирле сөйләшнең буыннан-буынга күчеп килүче элементлары кулланудан тиз генә төшеп калмый, ә торган саен киңрәк үтеп керүче әдәби тел элементлары белән янәшә яши. Бу чорда укучылар, кагыйдә буларак, дәрес вакытында гына әдәби телдә сөйлиләр, ә калган вакытта, бигрәк тә дәрес араларында, өйләрендә үз сөйләшләренә күчәләр. Шул сәбәпле укучылар телендә җирле диалектизмнар белән әдәби тел нормалары арасындагы көрәш берничә ел буе бара.
Диалект йогынтысын җиңеп чыгу, бала вакытта алынган гадәтләрне җимерү һәм анда әдәби тел нормаларын тәрбияләү — һәр укытучылар коллективының төп бурычы. Бу бурыч күп төрле һәм катлаулы процесс аша гына хәл ителә ала. Мәктәптә укуның беренче көннәреннән үк бала әдәби телнең матурлыгын һәм байлыгын күрә. Ул укытучы теленең дөреслегенә ышана һәм аны бердәнбер үрнәк дип исәпли. Ул үз теленең камилләштерелмәгәнлеген һәм үзгәртүгә мохтаҗ булуын аңлый. Бала яңа авазлар, сүзләр һәм әйтемнәр белән таныша. Мәсәлән, й, ф, х, һ — Татарстанның, б, д, ж, з, җ, ч, һ — Көнбатыш Себернең, з — башкортстанның, ч - Горький өлкәсенең кайбер районнарындагы татар мәктәпләре укучылары өчен яңа авазлар булып торалар. Укучы, әдәби тел фактлары аңында һәм сөйләм практикасында активлашкач, үз телендәге диалект күренешләре белән көрәш алып бара башлый. Дөресен генә әйткәндә, балага әдәби телгә күчү шулкадәр каршылыклы була ки, ул дөрес язганны ялгыш укырга, киресенчә, ялгыш язылганны дөрес әйтергә, дөрес әйтелгәнне һәм ишетелгәнне ялгыш язарга, киресенчә, ялгыш әйтелгәнне дөрес язарга, ләкин теге очракта да, бу очракта да үз хатасын күрмәскә мөмкин. Тагын шундый хәлләр дә була: диалектизмнардан котылуны үзенә төп максат итеп куйган укучы сөйләмдә авазларны, язуда хәрефләрне урынсыз алмаштыра башлый. Бу бигрәк тә әдәби телдә парлы элементлар яшәп, җирле сөйләштә тулардан берсе генә булудан яки орфограммаларның капма-каршы мәгънәләрдә кулланылуыннан килеп чыга. Күзәтүләрдән күренүенчә, Төмән һәм Омск өлкәләрендә укучыларның 90 процентка якыны шушы катлаулы этап стадиясендә тора. Мисал өчен Төмән өлкәсе Байкал районының Күкрәнде сигезьеллык мәктәбендә язылган диктантларны алыйк. V классның 7 укучысыннан барысы да диярлек б — п, д — т, э — с, г — к хәрефләренең язылышын бутыйлар. «Кыштырдау» сүзен 5 укучы «кышдыртау» дип яза. Икенче иҗектә әдәби телдәге «т» урынына җирле диалектта очрамый торган «д», ә өченче иҗектә әдәби телдәге «д» урынына «т» хәрефе язылган. Тагын да түбәндәге сүзләр хаталы язылган; кызыксындырды (язылган: кысыксынтырды), дулкынландырды (тулкынлантырты), исәнләште (исәнләшде), сбор (спор), төзегән (дөзегән), җиңелчә (чиңелчә), язылдык (ясылтык), элемтә (элемдә), редакция (ретакция), җиде (җите), кайда (кайта), ясый (язый) һ. б. Шундый ук хаталар башка мәктәпләрдә дә очрый. Тобол шәһәренең 15 нче номерлы татар урта мәктәбендә 92 проц., Дубрау районының сигезьеллык мәктәпләрендә 73 проц., Төмән шәһәренең 7 нче номерлы татар урта мәктәбендә 50 проц. укучы диалект йогынтысында хата җибәрә. Шуларның барысына да карамастан, укучыларның әдәби теле акрынлап камилләштерелә.
Бу процесста туган тел укытучылары зур роль уйнарга тиеш. Ләкин күп кенә укытучылар укучыларның әдәби телен үстерүгә җитәрлек игътибар бирмиләр. Алар күбрәк орфографик кагыйдәләрне ятлауны таләп итәләр, ә бу һәрвакытта да көтелгән нәтиҗәләрне бирми. Укучы кагыйдәләрне әйтергә, аны тиешле мисаллар белән ныгытырга мөмкин. Ләкин көндәлек сөйләшендә (әдәби уку дәресләрендә сөйләп биргәндә, иптәшләре белән урамда, өйдә аралашканда) ул үзе дә сизмәстән диалектизмнарны куллана. Ни өчен? Чөнки баланың теле гаиләдә ачыла, шунда ук үстерелә һәм, шиксез, мәктәпкә укырга барганга кадәр шунда формалаша. Ә гаиләдә, гадәттә, диалектта сөйләшәләр. Укучының сөйләм аппараты әдәби телнең барлык авазларын һәм барлык сүзләрен дөрес әйтүгә тиз генә яраклаша алмый. Шуңа күрә очраклы төзәтүләр, кыска замечаниеләр белән генә укучыларның авазларны һәм сүзләрне дөрес әйтүенә ирешеп булмый. Укучыларга татар теленең фонетик системасы турында төп мәгълүматларны бирергә, аларда авазларны дөрес әйтүнең ныклы күнекмәләрен булдырырга кирәк.
Беренче дәресләрдән үк туган тел укытучысына укучыларның шушы диалект яки сөйләшү йогынтысында җибәрә торган үзенчәлекле хаталарын өйрәнергә һәм әдәби әйтелеш буенча җитди эш алып барырга кирәк.
Диалектизмнар белән көрәшкәндә бик сак булырга кирәк, чөнки бала, үзен үсеп җиткән санап, зур теләкләр белән І класска укырга килгәч тә, аңа «теленне төзәт!» формасында туктаусыз әйтеп тору эшкә зарар гына китерергә мөмкин. Биредә, беренчедән, теленең ни өчен төзәлергә тиешлеген бала әле аңлап җитми. Аның үз теленең начарлыгы билгесез, ачык булмый. Балада प्रश्नнән: «Мин ни өчен моңа кадәр шулай сөйләшкәнмен?» — дигән сорау туа. Икенчедән, бала оялырга, башына килгәнне, белгәнне әйтүдән тыелырга, кирәк икән, җаваптан да баш тартырга мөмкин.
Җирле диалект, сөйләш шартларында укучылар телендәге теге яки бу хаталар белән көрәш бары программага бәйләп алып барыла.
Авазларны дөрес әйтергә өйрәтү фонетика дәресләрендә үткәрелә. Ләкин бу эшне тел дәресләре белән генә чикләргә ярамый. Әдәби уку дәресләре дә әдәби әйтелеш күнекмәләрен булдыруда, тел дәресләре кебек үк, зур роль уйный.
Укытучыга «чит» авазлар дип аталучы авазлар өстендә эшләүне ачык планлаштырырга кирәк. Бу авазларны башкалардан аерып алу, аларны бу авазларның җирле эквивалентларына каршы кую, дөрес әйтелеш күнекмәләрен булдыру максатында төрле күнегүләр эшләтү (бигрәк тә артикуляцион күнегүләр ясау) максатка ярашлы.
Дөрес язу кагыйдәләрен өйрәнгәндә, авазларның әйтелешен һәм ишетелешен исәпкә алырга кирәк. Татар орфографиясе нигездә фонетик принципка корылган. Әгәр бала сүзләрне дөрес әйтергә өйрәнсә, авазларны урынлы куллана белсә, дөрес язарга да өйрәнәчәк.
Балаларны дөрес язарга өйрәткәндә, тагын шуны хәтердә тотарга кирәк: укучылар сүзләрнең дөрес язылышын гына күрергә тиешләр. Яңа сүзләр очраганда, аларны укучыларга ачык итеп язып күрсәтергә, аларның үзләрен бу сүзләрне язарга һәм орфографик сүзлекләренә кертергә мәҗбүр итәргә кирәк. Әгәр авыр сүз булса, сүз составы яки хәтта аерым авазлар буенча анализ ясарга кирәк.
Татар теленең кайбер сүзләре морфологик һәм график принцип буенча языла. Морфологик принцип буенча дөрес язуга күнегүләр сүзнең морфологик составын анализлау юлы белән үткәрелә. Ә график принцип буенча — сүзнең мәгънәсен аңлату юлы белән алып барыла.
Зур булмаган текстларны ятлау, аларны телдән һәм язып кабатлап карау, аңлатмалы язуны файдалану һәм башкалар дөрес язарга һәм әйтергә өйрәтү максатында диалектизмнар белән көрәштә уңай нәтиҗәләр бирә.
Укучылар телендә диалектизмнарны бетерү өчен мәктәп йогынтылы, нәтиҗәле шартлар тудырырга тиеш. Нинди шартлар соң алар?
Беренчедән, укучының әйләнә-тирәсе, икенчедән, мәктәптә төзелә торган орфографик һәм орфоэпик режим, өченчедән, үзара сөйләшүдә дисциплина, тел өйрәнүдә укучының ихтыяр көче.
Мәктәптә һәм өйдә укучыларның әдәби телдә генә сөйләүләрен булдыру, барлык укытучыларның да һәр урында әдәби телдә сөйләүләрен һәм башкалардан да шуны таләп итүләрен булдыру һ. б.— иң әһәмиятле чаралардан исәпләнә. Балаларга мәктәпнең йогынтысы гаилә йогынтысыннан көчлерәк булырга тиеш. Бу бик авыр эш, чөнки кайвакыт гаилә мәктәпнең укучылар теленә йогынты ясавына ярдәм итмәү генә түгел, киресенчә, каршылык күрсәтә.
Авыл мәктәпләре укучыларының гаиләләрендә укучының мәктәптә татар әдәби әйтелешен үзләштерүенә гомумән игътибарсыз карыйлар дип уйлау хата булыр иде. Киресенчә, белем дәрәҗәсе һәм гомуми культурасы нык үскән авыл халкының зур күпчелеге татар әдәби теле байлыкларын мөмкин кадәр тизрәк үзләштерергә омтыла.
Әдәби телгә өйрәтүнең уңышы мәктәп укытучыларының, туган тел укытучысының ничек сөйләшүенә шактый дәрәҗәдә бәйләнгән.
Мәктәп шартларында укытучының теле аеруча йогынтылы була. Билгеле ки, укучылар һәрвакытта үзләренең укытучысына охшарга тырыша.
Ләкин күп кенә укытучылар, шул исәптән шактый гына тәҗрибәле укытучылар да кайвакыт халык теленә, укучыларының ата-аналары теленә игътибарсыз булалар, үзләренең һәм укучыларының телендәге диалект хаталарын күрмиләр. Ә шул ук вакытта нәкъ менә укытучы, барыннан да элек һәм ничек кенә булса да, үз телендәге диалектизмнардан котылырга тиеш.
Укытучының диалект белән әдәби әйтелеш арасындагы аерманы күрмәве шуңа китерә ки, укытучылар: а) сөйләү телендә, шулай ук язуда укучыларның кайбер диалект хаталарын күрмиләр; б) дөрес әйтелгәнне яки язылганны кайвакыт диалекттагыча итеп төзәтәләр; в) бер диалект хатасын төзәтсәләр, икенчесен төзәтә алмыйлар; г) диалект хатасын төзәтәләр, ләкин аны башка орфографик хаталар кебек җитди карамыйлар.
Җирле сөйләш шартларында укучылар телендәге теге яки бу фонетик, грамматик һәм лексик үзенчәлекләр белән көрәш, югарыда әйтелгәнчә, программага ярашлы рәвештә алып барыла. Мәсәлән, укучылар телендәге фонетик хаталарны 5 класста фонетика бүлеген өйрәнгәндә бетерергә тырышырга кирәк.
Ләкин тиешле теманы өйрәнгәнне көтеп, очраган хаталарны төзәтмәсәк, без хаклы булмас идек. Биредә сүз теге яки бу аваз яки грамматик категорияләр хакында укучылар алырга тиешле теоретик төшенчәләр турында бара. Чынбарлыкта диалектизмнарга каршы көрәш укучылар теоретик белемнәрне алганда да, алганчы ук та, һәрвакыт, һәр көнне алып барыла.
## ТАТАР ДИАЛЕКТЛАРЫН ӨЙРӘНҮ ТАРИХЫ
### § 7. ОКТЯБРЬГА КАДӘР ТАТАР ДИАЛЕКТЛАРЫН ӨЙРӘНҮНЕҢ КЫСКАЧА ТАРИХЫ.
Татар теле диалектлары һәм сөйләшләре белән кызыксыну XVIII гасырның икенче яртысында ук башланган. Мәсәлән, П. С. Палласның «Сравнительный словарь всех языков и наречий» дигән китабында без татар теленең кайбер регионнарында еш кулланыла торган сүзләрне һәм аерым әйтелмәләрне табабыз[^19].
Ләкин татар диалектларын фәнни нигездә тикшерә башлау ХІХ гасыр башына туры килә. Бу өлкәдә, беренче чиратта, I I. \[^20\]: Г и г а н о в И Грамматика татарского языка. СПб, 1801.
галимнәрнең һәм Н. Б. Атнометовның тикшеренүләре әһәмиятле булып тора.
1801 елда И. Гигановның «Грамматика татарского языка»[^20] дигән китабы басылып чыга. Ул анда Көнбатыш Себер татарлары диалекты лексикасының беренче булып тематик классификацияли һәм барлыгы 26 группа күрсәтә. Шулар арасында агач, җиләк-җимеш, балык, өс киеме, сбруй, галәм исемнәре теркәлгән группалар тулырак эшләнгән.
1804 елда аның «Словарь российско-татарский»[^21] дигән икенче хезмәте басылып чыга. 10 меңдән сүздән һәм әйтелмәдән торган бу сүзлек авторның тулы энтузиазм һәм зур хезмәте белән эшләнгән Тобол татарлары теленә мөхәббәт белән төзелгән.
1802 елда Н. Б. Атнометовның татар мәктәпләренең башлангыч класс укучылары өчен дәреслек сыйфатында «Букварь арабского и татарского письма»[^22] китабы дөнья күрде. Бу китапның әһәмияте шунда, ул, беренчедән, Себер татарларының туган телләрен теләктән беренче дәреслек-кулланма булды, икенчедән, анда диалектның хәзерге торышы белән чагыштырып анализлау өчен бик кыйммәтле фактик юл материалы бар.
Шуларның барысына да карамастан, А. Г. Бессонов татар диалектологиясенә нигез салучы булып исәпләнә. 1881 елда аның «О говорах Казанского татарского наречия и об отношении его к ближайшим к нему наречиям и языкам»[^23] дигән баш астында татар теле сөйләшләрен махсус өйрәнүгә багышланган бик кыйммәтле хезмәте басылып чыга.
А. Г. Бессонов бу хезмәтендә телнең үзе өйрәнгән фактлары нигезендә Казан татар сөйләше, мишәр, типтәр һәм башкорт сөйләшләре белән бергә, төрки телнең урта тармагына кертелергә тиеш дигән нәтиҗәгә килгән. Шул ук вакытта ул, башка төрки сөйләшләре арасында «татар теленең Казан сөйләшен» фонетик яктан борынгы төрки теленә аеруча якын дип исәпләргә мөмкин, дип күрсәткән.
А. Г. Бессонов хезмәтенең әһәмияте шунда: беренчедән, ул диалектларның төп характерлы билгеләрен, аеруча фонетика өлкәсендәге билгеләрне, нигездә, дөрес билгеләгән һәм, икенчедән, беренче тапкыр гомумхалык татар теле диалектларына һәм сөйләшләренә классификация бирергә омтылган.
Татар диалектларын өйрәнүгә академик В. В. Радлов[^24], профессор Н. Ф. Катанов[^25], профессор С. Е. Малов[^26], Г. Н. Әхмәров, Г. Д. Поливанов[^27], Н. Остроумов[^28] һәм башкалар да үз өлешләрен керттеләр.
Алар арасында академик В. В. Радловның хезмәтләре асрылып тора. Көнбатыш Себер татарлары диалекты буенча ул некиткеч кыйммәтле хезмәт калдырды. Аның «Төрки кабиләләренең халык әдәбияты үрнәкләре...» дигән төпле хезмәте тулысынча барабалылар, Тара, Тобол һәм Төмән татарларының сөйләшләренә багышланган, В. В. Радлов тарафыннан җыелган фольклор материаллары, хәзерге заман фәне күзлегеннән чыгып караганда, гомум билгеле кимчелекләре булуга карамастан халык авыз иҗатын өйрәнү өчен генә түгел, ә бәлки диалектологияне өйрәнүдә дә тиңдәшсез зур роль уйный; аның хезмәтләре катгый фонетик транскрипциядә язылган һәм Бараба, Тара, Тобол, Төмән сөйләшләренең характерлы билгеләрен тулысынча чагылдыралар. Бу хезмәтнең «Сүз башы»нда В. В. Радлов Көнбатыш Себер татарлары диалектына хас кайбер сузык авазларның һәм грамматик формаларның үсеш закончалыкларын яктырта.
Әмма югарыда телгә алынган хезмәтләр һәм тикшеренүләр татар тел гыйлеменең мөстәкыйль өлкәсе буларак татар диалектологиясен булдыру өчен материаль база гына булып тордылар
### § 8. СОВЕТ ЧОРЫНДА ТАТАР ДИАЛЕКТОЛОГИЯСЕНЕҢ ТУУЫ ҺӘМ ҮСЕШЕ.
Бөек Октябрь социалистик революциясе татар диалектологиясенең тууы һәм тулысынча чәчәк атуы өчен киң юл ачты һәм бөтен шартларны тудырды.
60 елдан артык вакыт эчендә, аеруча сугыштан соңгы елларда татар диалектологиясе өлкәсендә өч профессор һәм филология фәннәре докторы (Л. Ж. Жәләлетдинов, Г. Х. Әхәтов Д.Г. Тумашева), 15 доцент һәм филология фәннәре кандидаты (алар арасында Р. Ф. Шакирова, А. Ш. Әфләтунов, Н. Б. Борһанова, Л. Т. Мәхмүтова, Ф. Ю. Юсупов, Л. Арсланов һәм башкалар бар) үсеп чыкты.
Бу кадрларны тәрбияләүдә Казан дәүләт педагогия институты, Казан дәүләт университеты, СССР Фәннәр академиясенең Казан филиалы, СССР Фәннәр академиясенең Тел гыйлеме институты, Ленинград, Мәскәү һәм Башкорт дәүләт университетлары роль уйнады. Монда В. А. Богородицкий, С. Е. Малов, Н.К. Дмитриев, Ә. Р Тенишев кебек күренекле совет тюркологларының, М. А. Фазлуллин, Ж. Вәлиди, Л. Жәләлетдинов, Р. А. Хәкимова, М. З. Зәкиев, Д. Г. Тумашева, Г. Х. Әхәтов, Л. Т. Мәхмутова кебек татар галимнәренең хезмәтләре зур.
Совет чорында татар диалектологиясен тудыруда СССР Фәннәр академиясенең член-корреспонденты проф. В. А. Богородицкийның роле зур булды. Ул җанлы сөйләм телен тирән өйрәнде һәм беренче тапкыр татар теле диалектларына гыйльми характеристика бирде. В. А. Богородицкий, рус диалектологиясе белгече буларак, татар диалектологиясендә дә теоретик мәсьәләләрне куя алды. Үзенең «Введение в татарское языкознание в связи с другими тюркскими языками» (1931) һәм «Этюды по татарскому и тюркскому языкознанию» (1933) дигән хезмәтләрендә ул татар диалектологиясе мәсьәләләрен барлык төрки телләрен чагыштырма-тарихи өйрәнү күзлегеннән чыгып тикшерде.
Татар диалектологиясе мәсьәләләрен эшләүгә профессор Ж. Вәлиди шактый өлеш кертте. Аның үзе тарафыннан җыелган бай фактик материал нигезендә язылган «Казан татарлары теле диалектлары турында»[^29], «Нократ һәм Глазов татарлары арасында»[^30], «Карино һәм Глазов татарлары сөйләше»[^31] исемле хезмәтләре «Татар диалектологиясе буенча сораулыклар», уку программалары, шулай ук югары уку йортларында укучы студентларга лекцияләр төзү өчен чыганак булып торды һәм тора.
1929 елда Нократ татарлары яшәгән төбәккә катнаш экспедиция оештырыла. Бу экспедиция аларның сөйләше буенча да бай материал туплый.
1934—1935 елларда Татарстан АССР районнарына тел буенча махсус экспедицияләр оештырылды. Алар татар диалектологиясен яңа кызыклы материаллар белән баетты. Бу экспедицияләргә Ш. Рамазанов җитәкчелек итте.
1938—1939 уку елында Казан дәүләт педагогия институтында татар бүлегенең уку планына «Татар диалектологиясе» курсы кертелү уңае белән, профессор М. А. Фазлуллин һәм Л. Ж. Жәләлетдинов җитәкчелегендә Татарстан АССР территориясендәге диалектларны һәм сөйләшләрне экспедицияләр ярдәмендә киң колач белән өйрәнү эшләре башланды. Алар асылда беренче диалектологик экспедицияләр иде.
1948 елдан башлап Казан дәүләт университеты көче белән Р. А. Хәкимова җитәкчелегендә мишәр диалекты, 1954 елдан Тобол дәүләт педагогия институты көче белән Г. Х. Әхәтов һәм Казан дәүләт университетыннан Д. Г. Тумашева җитәкчелегендә Көнбатыш Себер татарлары диалекты өйрәнелде.
Шул рәвештә, ни бары 40—45 ел эчендә татар диалектологиясе татар тел гыйлеменең мөстәкыйль бүлегенә әверелде. Татар диалектологиясе ирешкән уңышлар байтак хезмәтләрдә чагылды. Шундыйлар рәтенә Л. Ж. Жәләлетдиновның «Татар диалектологиясе» (1947) дигән дәреслеге, СССР Фәннәр академиясе Казан филиалының гыйльми хезмәткәрләре тарафыннан төзелгән диалектологик сүзлекләр (1948, 1953, 1958, 1969), Г. Х. Әхәтовның «Диалект западносибирских татар» (1963), «Татарская диалектология» (1977), «Средний диалект татарского языка» (1979), Д. Г. Тумашеваның «Көнбатыш Себер татарлары теле. Грамматик очерк һәм сүзлек» (1961), «Язык сибирских татар» (1968), «Диалекты сибирских татар» (1977), Л. Т. Мәхмутованың «Опыт исследования тюркских диалектов» (1978), Ф. Ю. Юсуповның «Көньяк Урал һәм Урал арты сөйләшләре» (1979) дигән монографияләре, СССР Фәннәр академиясенең Казан филиалы һәм Казан университеты бастырып чыгарган мәкаләләр җыентыклары һ. б. керә.
Совет чорында татар диалектологиясен эшкәртүдә зур һәм талантлы галим профессор Л. Ж. Жәләлетдиновның хезмәтләре аерым бер урынны алып тора. Ул татар диалектологиясе буенча лекцияләр курсы төзеде һәм аны башта Казан дәүләт педагогия институты, ә аннары Казан университеты студентларына укыды. Л. Жәләлетдинов сораулыклар, уку программалары, диалектологик сүзлекләр, мәкаләләр җыентыклары төзүдә актив катнашты, аспирантлар белән җитәкчелек итте һәм, югарыда телгә алынган дәреслектән тыш, «Татар теленең урта диалекты» (1954) дигән темага докторлык монографиясен язып яклады.
Татар диалектологиясе казанышларының берсе булып бүгенге көнгә татар теле диалектларының һәм сөйләшләренең билгеләнүе һәм чикләренең ачыклануы тора.
Докторлык һәм кандидатлык диссертацияләрендә татар диалектологиясе мәсьәләләре буенча төп теоретик йомгак һәм нәтиҗәләр ясала. Аларга түбәндәге хезмәтләр керә:
01. Л. Ж. Жәләлетдинов. Татар теленең урта диалекты. Дл, 1954
02. Г. Х. Әхәтов. Көнбатыш Себер татарлары диалекты. Дл, 1966.
03. Д. Г. Тумашева. Татар һәм башка төрки телләргә максатка ярашлы Себер татарлары диалектлары. Дл, 1969.
04. Р. Ф. Шакирова. Горький өлкәсе Кызыл Октябрь районы татарлары сөйләше. Кд, 1948.
05. Д. Сарманаева. Урта Урал татарлары теле. Кд, 1949
06. Л. Дмитриева. Бараба татарлары теле. Кд, 1950
07. Ә. Ә. Юлдашев. Типтәрләр теле. Кд, 1950.
08. Д. Г. Тумашева. Көнбатыш Себердәге (Төмән) татар диалектлары. Кд, 1952.
09. Н. Б. Бахилина. Пенза өлкәсе территориясендә мишәр сөйләшләре. Кд, 1952.
10. Л. Т. Мәхмутова. Татар теленең Касыйм сөйләше үзәнчелекләре. Кд, 1952.
11. Н. Б. Борһанова. Карино һәм Глазов татарларының тел үзенчәлекләре. Кд. 1953.
12. Ә. Ш. Әфләтунов. Башкорт АССРның Көнбатыш һәм Көньяк-Көнбатыш өлешендәге татарларның тел үзенчәлекләре, Кд, 1961.
13. Г. Ф. Саттаров. Җирле диалект шартларында V—VIII класс укучыларының татар сөйләм культурасын үстерү. Кд. 1963.
14. Р. Р. Мингулова. Татар теленең Чистай сөйләше үзенчәлекләре. Кд, 1963.
15. Л. Арсланов. Татарстан һәм Чуваш АССРның уң як яр буе районнары татарларының сөйләше. Кд. 1966.
16. Д. Б. Рамазанова. Урта Кама буе татарлары сөйләшләре. Кд, 1970.
17. С. М. Исхакова. Себер татарлары лексикасы. Кд, 1970.
18. Ф. Ю. Юсупов. Көньяк Урал һәм Урал аргы (Чиләбе һәм Курган өлкәләре) татарларының сөйләшләре. Кд, 1972.
19. Ф. С. Баязитова. Түбән Кама буе татарларының сөйләше. Кд, 1973.
Казан һәм Башкорт дәүләт университетлары, Казан һәм Алабуга педагогия институтлары студентларының байтак диплом эшләре татар диалектологиясенең төрле сөйләшләрен һәм урынчылыкларын өйрәнүгә багышланган.
Хәзер татар диалектологиясе алдында шактый яңа мөһим бурычлар тора:
1. Барлык диалектларны һәм сөйләшләрне интенсив өйрәнергә, диалект сөйләмен күзәтүнең хәзерге заман методикасын эшкәртергә һәм татар диалектларын өйрәнү өчен яңа программа төзергә, барлык сөйләшләрне монографик планда өйрәнеп бетәргә, татар теле таралган аерым районнарның, шулай ук гомумхалык татар теленең җыелма атласларын төзергә.
2. Татар теле диалектларын чагыштырма-тарихи өйрәнә башларга. Билгеле булуынча, башка Урал Алтай телләренең диалект һәм сөйләшләре белән чагыштырма өйрәнү нәтиҗәсендә генә татар теленең диалект аермалыкларын һәм шулай ук гомумтөрки, гомумалтай аерымлыкларын ачарга мөмкин.
3. Татар теле диалектларын комплекслы (аеруча этнографлар, фольклористлар, археологлар белән бергә) өйрәнә башларга.
4. Авыл һәм шәһәр мәктәпләре укучылары телендәге диалект күренешләре чагылышын киң колачлы өйрәнүне оештырырга һәм диалектизмнарга каршы нәтиҗәле көрәшү өчен укытучыларга методик кулланмалар һ. б. эшкәртергә.
## ДИАЛЕКТЛАРНЫ ҺӘМ СӨЙЛӘШЛӘРНЕ ӨЙРӘНҮ МЕТОДЛАРЫ
### § 9. ЛИНГВИСТИК ГЕОГРАФИЯ МЕТОДЫ.
Лингвистик география — тел белеменең бер бүлеге, ул теге яки бу тел күренешләрен (авазларны, грамматик формаларны, сүзләрне) туплап картага төшерә һәм шулай итеп аларның таралышын билгели; диалект күренешләрен халык тарихы, тел тарихы белән бәйләп аңлата. Лингвистик география, кагыйдә буларак, территориаль диалектлар белән эш итә. Лингвистик географиянең иң зур өстенлеге аның күрсәтмәлелегендә. Картада тел күренешләренең урыны һәм чиге ачык күренеп тора. Шуңа күрә лингвистик география методы буенча эшләгәндә, башта карта яки атлас төзелә. Ләкин карта да, атлас та лингвистик география өчен материал гына булып тора. Аның төп максаты — телнең үсеш закончалыкларына аңлатма бирү, билгеле бер территориядә теге яки бу үзенчәлекнең барлыкка килү һәм саклану сәбәпләрен тикшерү. Димәк, лингвистик география, аерым фактлардан, тарих, этнография һәм физик география мәгълүматларын файдаланып, билгеле бер территориядә тел үсешенең тулы картинасын бирергә, ягъни конкрет диалектның барлыкка килү һәм яшәү сәбәпләрен һәм гомуми милли тел диалектларының үзара мөнәсәбәтен ачыкларга тиеш. Нәтиҗәдә, лингвистик география гомум лингвистик сорауларга (мәсәлән, диалект бармы, юкмы; булса, аның табигате ничек һәм чикләре билгеләнгәнме, диалектларның һәм гомум милли телнең үзара мөнәсәбәте ничек һ. б.) җавап бирергә тиеш.
Лингвистик география ХІХ йөзнең урталарында диалектология фәне ныграк үскән һәм җитәрлек күп фактик материал туплаган илләрдә барлыкка килде. Лингвистик географияне нигезләүчеләр Франциядә Жан Жильерон, Германиядә Георг Венкер, Ф. Вреде, П. Мейерлар, Россиядә И. И. Срезневский булды.
И. И. Срезневский лингвистик география алдына түбәндәге әһәмиятле бурычларны куйды: 1) Билгеле бер телнең, диалектның, сөйләшнең характерлы билгеләре турындагы мәсьәләләр, Борынгы телләрнең, диалектларның, сөйләшләрнең гасырлар дәвамында үзгәрешләрен тасвирлау мәсьәләләре; 2) Халыкларны, гражданлык һәм политик төзелешләренә карап, телләргә, диалектларга, сөйләшләргә бүлү турындагы мәсьәләләр; 3) Җәмгыять тормышында, дини йолалар һәм законнар, сөйләү һәм язу, фән һәм промышленность эшендә куллану ягыннан телләрнең, сөйләшләрнең әһәмияте турындагы мәсьәләләр; 4) Телләрнең бер-берсенә йогынтысы мәсьәләләре һ. б.[^32]
ХІХ йөзнең ахыры һәм ХХ йөзнең башында Россиядә лингвистик географиянең үсүе А. Н. Сиболевский, А. А. Шахматов исемнәре белән бәйле. А. А. Шахматов лингвистик географиягә искиткеч зур өлеш кертүче генә түгел, ә бәлки рус диалектологларының фәнни-тикшеренү эшләрен оештыручы да булды. Соңгы таба бу өлкәдә Ф. Е. Корш, Д. Н. Ушаков, П. П. Дурново, Н. Н. Соколов һ. б. күп эш эшләделәр.
1938 елда СССР Фәннәр академиясендә рус теленең атласын төзүгә кереште. Бу эш белән Б. А. Ларин, М. Д. Мальцев, Ф. П. Филин җитәкчелек иттеләр. 1944 елда атласка материал туплау өчен программа төзелде. 40 ны елларның ахырында Ленинградта «Рус теле атласы»ның I нче томы төзелеп бетте. Мәскәүдә атласның икенче бер өлеше тәмамланды һәм 1957 елда басылып та чыкты.
Лингвогеографик методны күп кенә союз һәм автономияле республикаларда да үсеп китте. Соңгы елларда Мәскәүдә һәм урыннарда төрки телләрне һәм аларның диалектлары да бу метод белән өйрәнелә башлады[^33]. Нәтиҗәдә, азәрбайҗан теленең көнчыгыш группа диалектлары атласы, кыргыз, чуваш телләренең диалектологик атласлары төзелеп бетте, казах теле диалектологик атласының I нче томы тәмамланды.
Татар диалектларын, сөйләшләрен дә лингвогеографик метод белән өйрәнүгә керештек[^34]. СССР Фәннәр академиясе Казан филиалы Галимҗан Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институты хезмәткәрләре хәзер «Татар теленең диалектологик атласы»н төзү өстендә бик уңышлы эш алып баралар.
Бу метод белән эш иткәндә программа-сораулык ярдәмендә билгеләнгән урыннардан материал туплана, һәр картага бер диалект күренеше төшерелә. Мәсәлән, татар диалектларында җ-ның авазларының кулланылуын бер картага төшерергә була, чөнки алар диалект, сөйләшләрдә бер-берсен алмаштырып киләләр. Инфинитивның -ырга, -ергә, -у, -ү, -ма, -мә, -мак, -мәк, -мага, -мәгә, -асы, -әсе, -малы, -мәле, -галы, -гәле формаларын да бер картага язарга мөмкин.
Атлас төзегәндә, барыннан да элек, шуларга игътибар итәргә кирәк: өйрәнелә торган авазларның билгеләү, авылда информаторлар сайлау (яше, белеме, һөнәре, чыгышы һ. б.), анкета сораулыклары, изоглоссалар төшерү методикасын дөрес файдалану, фонетик транскрипцияне куллану, төрле чыганакларны файдалану, диалект күренешләрен системалы тасвирлау, диалект материалларын паспортлаштыру, шартлы билгеләр системасын булдыру һ. б.
Лингвогеографик тикшеренү эшләре төп өч өлешкә бүленә: диалектологик материалны әзерләү, картага төшерү, картага гыйльми анализ ясау.
Югарыда әйтелгәнчә, бу метод белән диалектларның, сөйләшләрнең чикләре ачыклана, үзләренә генә хас һәм уртак үзенчәлекләре билгеләнә, аларның кайчан һәм ни сәбәпле барлыкка килүләре тикшерелә, архаизмнар һәм неологизмнар, үзәк зоналар һәм читтәге зоналар барлана, диалектларның, сөйләшләрнең бер-беренә йогынтысы, әдәби телгә, башка кардәш булган һәм кардәш булмаган телләргә мөнәсәбәте һ. б. сурәтләнә.
### § 10. МОНОГРАФИК ӨЙРӘНҮ МЕТОДЫ.
Диалектларны, сөйләшләрне монографик өйрәнү — тупланган материалны теоретик гомумиләштерү ул.
Билгеле булуынча, һәр диалектның, һәр сөйләшнең үзенә хас фонетик системасы, грамматик төзелеше, лексик байлыгы була. Монографиядә әнә шулар, әдәби тел белән чагыштырылып, җентекләп тикшерелә, фәнни нигездә тасвирлана.
Диалектның яки сөйләшнең фонетик системасын тикшергәндә, авазларга характеристика бирелә, аларның вариантлары, сүзнең кайсы урынында (башында, уртасында, ахырында) ничек кулланылулары, сөйләм процессында үзгәрүләре, регуляр һәм регуляр булмаган үзенчәлекләре, басым һәм интонация системасы һ. б. анализлана һәм билгеле бер тәртипкә салына.
Диалектның яки сөйләшнең грамматик төзелешенә анализ ясаганда, синтетик һәм аналитик сүз ясалышка, ясагыч кушымчаларның үзенчәлекләренә, сүз төркемнәренә, сүз төрләндергеч кушымчаларның аермалыкларына (мәсәлән, исемнәрдә килеш, тартым кушымчаларының, алмашлыкларда килеш кушымчаларының, фигыльләрдә заман, зат, юнәлеш кушымчаларының аермалыкларына һ. б.), инверсия күренешләренә, җөмләдә сүз тәртибенә игътибар ителә.
Диалектларның, сөйләшләрнең сүзлеген тикшерүгә зур игътибар итәргә кирәк. Барыннан да элек, диалект сүзен әдәби тел сүзеннән аеру критерийлары ачыклансын. Аннан соң диалект лексикасы мәгънә һәм тематик яктан өйрәнелә, сүзлеге төзелә.
Бер монографиядә диалектның яки сөйләшнең тулы системасын яктырту уңышлырак. Тулы система дигәннән фонетик, грамматик, лексик үзенчәлекләрне бергә алып, үзара бәйләп тикшерүне аңларга кирәк.
Тагы да шуны истә тотарга кирәк ки, телнең диалектларын, сөйләшләрен үзара бәйләп, чагыштырып өйрәнгәндә, аларның кулланылу үзенчәлекләре дә, үсеш, үзгәреш закончалыклары да тулырак, аңлаешлырак ачыла.
### § 11. ЧАГЫШТЫРМА-ТАРИХИ МЕТОД
Татар теленең диалектларын, сөйләшләрен чагыштырма-тарихи метод белән өйрәнү — ул диалект, сөйләш үзенчәлекләрен, бер яктан, татар теленең борынгы телләре белән, икенче яктан, башка якын һәм ерак кардәш телләрнең хәзерге һәм борынгы формалары, борынгы төрки язма истәлекләренең телләре белән чагыштыру һәм, нәтиҗәдә, шул үзенчәлекләрнең архитипларын билгеләү, үсеш-үзгәреш закончалыкларын ачу дигән сүз. Тюркологиядә, мәсәлән, сузык авазларның тарихи үсеше шушы метод белән уңышлы хәл ителгән дип карарга кирәк. Тарихи авазларның үсешенә килгәндә исә, каршылыклар, ахыргача хәл ителмәгән мәсьәләләр күп. Бу өлкәдә бер ата В. А. Богородицкий, Ж. Г. Киекбаев, А. М. Щербак, Б. А. Серебренников җитди, кыйммәтле хезмәтләр яздылар.
Морфология өлкәсендә дә уңышлыклар һәм шулай ук уңай чишелмәгән мәсьәләләр юк түгел, бар. Ә диалект лексикасына килгәндә, ул бүгенге көндә күтәрелмәгән чирәм хәлендә тора дисәк, бер дә ялгыш булмас.
Бу метод белән эшләгәндә әлегә шундый авырлыкларга очрарга туры килә: татар халкының борынгы язма истәлекләре бик аз сакланган һәм булганнары да укылып, аннотацияләнеп бетмәгән. Бу — бердән, икенчедән, тиешле консультацияләр оештыру өчен кардәш төрки телләрне һәм аларның язма истәлекләрен яхшы белүче лингвистик кадрларыбыз юк. Өченчедән, V—VIII нче борынгы төрки язма истәлекләрне укырлык лингвистик кадрларыбыз шулай ук әзерләнмәгән.
### § 12. ДИАЛЕКТЛАРНЫ, СӨЙЛӘШЛӘРНЕ ӨЙРӘНҮДӘ СТУДЕНТЛАРНЫҢ КАТНАШУЫ.
Югары уку йортларында укучы студентлар диалектологик экспедицияләрдә, укыту планы нигезендә ел саен үткәрелә торган производство практикасында катнашалар, контроль, курс һәм диплом эшләре язалар.
Экспедициядә, производство практикасында катнашучы студентлар өчен башта махсус инструктаж үткәрелә. Анда сайланган район һәм авыллар белән таныштырыла, авылларның, анда яшәүче халыкларның тарихы, көнкүреше, культурасы, теле турында башлангыч мәгълүматлар бирелә. Соңыннан бер группада укучы студентлар ике-өчәрләп, отрядлар, бригадаларга бүленеп авылларга таратыла. Алар анда партия-совет комсомол оешмалары, мәктәпләр, культура-агарту учреждениеләре белән көндәлек элемтәгә кереп, тапшырылган заданиеләрне үтәү өстендә эшлиләр: авылның, колхозның, халыкның тарихын, аерым кешеләрнең фидакарь хезмәтен, халык авыз иҗаты үрнәкләрен җыеп, сөйләштә язып алалар, тормыш-көнкүрешнең, җәмгыятьнең, табигатьнең һ. б. төрле тармагына караган сүзләрне, әйтелмәләрне, афоризмнарны туплыйлар. Шуның белән бергә, халык арасында әдәби тел турында махсус әзерләнгән лекцияләр укыйлар, концертлар куялар.
Экспедицияләрнең һәм производство практикасының нәтиҗәлелеге материалны җыю методына һәм студентларның составына бәйле. Студентларның диалектологиядән белемнәре никадәрле югары булса, аларга шулкадәр катлаулы мәсьәләләрне һәм заданиеләрне тәкъдим итәргә мөмкин. Материалны җыйганда төп ике метод бар: 1) анкета методы, 2) әңгәмә методы. Ләкин һәр ике очракта да информаторларның сөйләме я транскрипция белән, я магнитофонда язып алынырга тиеш.
Экспедиция яки практика беткәч, студентлар отчет бирәләр, материалларны эшкәртеп, тәртипкә салып кафедраларга тапшыралар. Ә ул материаллар соңыннан курс, диплом эшләре, докладлар язганда файдаланыла.
## ТАТАР ТЕЛЕНЕҢ ДИАЛЕКТЛАРГА БҮЛЕНЕШЕ
### § 13. TATAP ТЕЛЕНЕҢ ТӨП ДИАЛЕКТЛАРЫ.
Татар теле, П. А. Баскаков классификациясе буенча, башкорт теле белән бергә төрки телләрнең көнбатыш хун тармагы кыпчак төркеме кыпчак-болгар төркемчәсенә керә[^35]. Ж. Г. Киекбаев татар телен алтай телләре семьясының төрки телләр группасына керткән.[^36]
Гомумхалык татар теле өч зур диалектка бүленә, болар: урта диалект, мишәр диалекты һәм Көнбатыш Себер татарлары диалекты.
Бу диалектларның территориаль-географик таралуы түбәндәгечә характерлана ала: урта диалектта сөйләшүчеләргә Татарстан, Башкортстан, Мари, Чуваш, Удмурт АССРларында, Киров, Рязань, Пермь, Свердловск, Чиләбе өлкәләрендә яшәүче татарлар керә. Горький, Ульяновск, Пенза, Саратов, Куйбышев, Волгоград, Оренбург өлкәләре районнарында, шулай ук Татарстан һәм Башкорт АССРның кайбер урыннарында яшәүче татарлар мишәр диалекты дип йөртелә. Көнбатыш Себер районнарында яшәүче татарлар Көнбатыш Себер татарлары диалекты исәпләнә. Бу диалектлар үз чиратында сөйләшләргә, ә сөйләшләр урынчылыкларга бүленә.
Урта диалект, мәсәлән, Казан арты, Минзәлә, Тау ягы, Бөрәңге, Дүртөйле, Туймазы, Кыйгы, Барда, Нократ, Камышлы, Касыйм, керәшен татарлары сөйләшләреннән тора.
Мишәр диалекты ц-лаштыручы, ч-лаштыручы һәм катнаш сөйләш группаларына бүленеп, ц-лаштыручыларга Сергач, Чүпрәле, Чистай, Мәләкәс сөйләшләре, ч-лаштыручыларга Темников, Ләмбрә, Бөре буе сөйләшләре, катнаш группага Кузнецк, Хвалын сөйләшләре керә.
Көнбатыш Себер татарлары диалектын да шартлы рәвештә Төмән, Тобол, Саз ягы, Тәвриз, Ишим, Тара сөйләшләренә бүләргә мөмкин.
Урта диалектның Тау ягы сөйләше Кама Тамагы, Норлат-Кайбыч, Буа-Тархан урынчылыкларыннан, Минзәлә сөйләше Әгерҗе, Актаныш, Баулы, Илеш, Пучы, Сарман-Мөслим урынчылыкларыннан тора.
Күренүенчә, татар теленең территориаль диалектларын, сөйләшләрен аеру өчен күбрәк географик терминнар файдаланыла.
Болай атау, нигездә, хата түгел. Ф. Энгельс[^38] борынгы немец теле диалектларын параллель рәвештә географик термин белән дә (елга исеме белән), борынгы кабилә исеме белән дә атаган; мәсәлән, «Рейн-франк диалекты», «Мозель-франк диалекты» һ. б. 1 Билгеле булуынча, Рейн һәм Мозель Германиядәге елга исемнәре исәпләнәләр.
Татар теле диалектларының барысын да болай атап йөртү чынбарлыкка туры килеп бетми. Шуңа күрә безгә традицион принциптан бөтенләйгә чигенә китәргә, «көнбатыш диалект» дигән термин урынына «мишәр диалекты», «көнчыгыш диалект» дигән термин урынына «Көнбатыш Себер татарлары диалекты» дигән терминнарны кулланырга туры килде. Болай йөртү дөресрәк була, чөнки мишәрләр урта диалект территориясендә дә, көнбатыш өлкәләрдә генә түгел, көньяк һәм көнчыгыш өлкәләрдә дә яшиләр. «Көнчыгыш диалект», «Көнбатыш Себер татарлары диалекты» дигән терминнар икесе дә географик терминнар булса да, икенчесе шул диалектның чиген, асылын тулырак билгели. Шуңа күрә телне диалектларга, сөйләшләргә бүлүдәге географик принципны да сакларга, этнонимнарны да, лингвистик үзенчәлекләрне дә игътибар үзәгендә тотарга кирәк.
Гадәттә элек бер елганың үзәнендә берничә кабилә күчеп йөргән һәм алар бер-берсе белән тыгыз аралашып яшәгән булган. Бу хәл элек төрлечерәк сөйләшкән кабиләләрнең телендәге аерманың акрынлап югалуын китереп чыгарган.
Моны Көнбатыш Себер, Башкортстан татарлары мисалында да ап-ачык күрергә була. Мәсәлән, Иртеш елгасы буенда Туралы, Курдак, Ялулы, Тукуз, Саргат кабиләләре яшәгән. Ләкин алар хәзер, нигездә, бертөрле сөйлиләр. БАССРның Бүздәк, Чишмә, Кушнаренко районнарында яшәүче мишәрләр хәзер шул районнардагы урта диалект вәкилләре кебек сөйлиләр. Шул ук вакытта территориаль яктан бер-берсеннән ерак булуы аркасында тыгыз аралашмаудан БАССРның төньяк районнарындагы татарлар сөйләше көнбатыш яки төньяк-көнчыгыш районнардагы татарлар сөйләшеннән аерылып тора. Бу бик табигый хәл.
Татар диалектларын һәм аларның составындагы сөйләшләрне фәнни нигездә дөрес классификацияләү ул сөйләшләрнең барлыкка килүен һәм тарихи үсешен тирәнтен өйрәнгән чакта гына мөмкин булачак, чөнки элекке кабилә теле булган диалектларны кабиләләрнең тарихына бәйләп өйрәнү марксистик тел белеменең төп положениесе санала.
### § 14. ДИАЛЕКТЛАРНЫҢ ХАРАКТЕРЛЫ ТӨП БИЛГЕЛӘРЕ.
Урта диалект түбәндәге төп лингвистик билгеләре белән характерлана:
01. Урта диалект ж-лаштыручы диалект дип йөртелә, чөнки анда сүз һәм иҗек башларында й авазы урынында аффриката ж кулланыла: жал (ял), жук (юк), дөнҗа (дөнья).
02. Сүзнең беренче иҗегендә а авазы иренләштерелә: авыл, бакча, алма.
03. Х авазы урынына еш кына каты к әйтелә: катын (хатын), жакшы (яхшы), колок (холык), кормэт (хөрмәт).
04. Ә-и-е сузык авазларының тәңгәллеге: мәләш (миләш), шәкәр (шикәр), әпи (ипи), әлбиттә (әлбәттә), чилик (чиләк), белисен (беләсең), ире (эре), дилбеге (дилбегә), кәм (ким).
05. ч — ш — т — с тартык авазларының тәңгәллеге: чишмә — шишмә — тишмә, шушы — тушы, шырпы - чырпы, әтәч — әтәс, сөнләү - чөйләү.
06. һ авазы урынына х кулланыла, яки ул бөтенләй төшеп кала: аман, хаман (һаман), шәхәр (шәһәр), хәрбер, әрбер (һәрбер), ава, хава, (һава), өнәр, хөнәр (һөнәр).
07. Тартым һәм юнәлеш килеш кушымчаларының плеонастик кулланылуы: тегесесе (тегесе), бусысы (бусы, монысы), ансысы (ансы), миңарга (миңа), атамарга (атама).
08. Инфинитивның -ырга, -мага, -мак, -ма, -у, -малы, сы формалары кулланыла: барырга, бармага, бармак, барма, бару. бармалы, барасы.
09. Хәзерге заман хикәя фигыле 2 затта күплек санында әдәби телдәге -сыз кушымчасы урынында -сыгыз дигән кушма формант кулланыла: барасыгыз (барасыз), киләсегез (киләсез).
10. Урта диалектта кушма җөмләнең синтетик төзелеше өстенлек итә.
Мишәр диалектына түбәндәге үзенчәлекләр хас:
01. Увуляр к, г рус телендәге «карта», «газета» сүзләрендәге к, г авазларына якын итеп әйтелә.
02. о, ө авазларының тулысынча делабиализацияләнүе: тырмыш (тормыш), кыш (кош), тетен (төтен), кен (көн).
03. Диалектта ә һәм и авазлары берсе икенчесе урынында кулланыла: кәрәк (кирәк), мәләш (миләш), синәк (сәнәк), пике (пәке), кифен (кәфен), кечрик (кечерәк).
04. Ч тартыгы күпчелек сөйләшләрдә ц һәм шартлаулы аффриката тч авазлары белән алмашына: пыцак, пытчак (пычак), пецән, петчән (печән), цир, тчир (чир).
05. Дифтонгларның монофтонглашуы: кибат (кыйбат), аши (ашый), адә (әйдә), үләну, өләнү (өйләнү), өрөнү (өйрәнү), түмә (төймә), сүәк (сөяк).
06. Мишәр диалектында й-лаштыру киң таралган. Төрки чыгышлы сүзләрдә ж урынына й (j) кулланыла: йиләк (җиләк), йил (җил), йыр (жыр), йылы, (жылы), йиңел (җиңел).
07. -гы яки -ма формасына «кели» ярдәмче фигыле кушылып теләк белдерелә: калгым кели (каласым килә), калма келим (калырга телим).
08. Хикәя фигыльнең киләчәк заман юклык формасы «түгел» модаль сүзе ярдәмендә тәгъбир ителә: Мин барацак төгөл (бармаячакмын). мин күрәцәк тегел (мин күрмәячәкмен).
09. Әдәби телдә икеләнүне, шикләнүне, фараз итүне белдерү өчен кулланыла торган -дыр кушымчасы 3 нче зат берлек сан хикәя фигыльләр белән хәбәрлекне белдерә: ол окидыр (ул укый), ол беләдер (ул белә).
10. Сүз басымының музыкаль тонда булуы.
Көнбатыш Себер татарлары диалектының үзенчәлекләре булып түбәндәгеләр тора:
01. Яңгырау б, д, ж, з, ж авазлары урынына саңгырау п, т, ш, с, ч авазлары кулланыла паш (баш), түрт (дүрт), шурнал (журнал), сур (зур), чавап (җавап).
02. Сүзнең тамыры белән аффикслары арасында рт, лт, нт, мт аваз комплексларының булуы: парты (барды), алты (алды), анта (анда), урамга (урамда).
03. Ц-лаштыру диалектның төп фонетик үзенчәлекләреннән берсе булып тора: цай (чәй), киң (кич), цана (чана), кыцкыру (кычкыру). ңөңө (төче).
04. Сүз башындагы к авазы үзеннән алдагы сүз сузыкка яки сонор тартыкка бетсә, яңгыраулана: пер геше (бер кеше), әллә гем (әллә кем), пер гыс (бер кыз), кеше гилгән (кеше килгән).
05. Геминация күренеше олло (олы), йыллы (жылы), оссон (озын), катты (каты).
06. Басымның беренче иҗектә, сирәгрәк сүзнең икенче иҗегендә булуы: брман, кәртә.
07. Хәзерге заман хикәя фигыле 3 нче затта -аты кушымчасы ярдәмендә белдерелә: параты (бара), киләте (килә).
08. Боерык фигыле 2 нче зат берлек санында -гын, -гыл, күплек санында -ың кушымчасы ярдәмендә формалаша: паргын, паргыл (бар), парың (барыгыз).
09. Инфинитив -галы кушымчасы белән белдерелә: паргалы (барырга), килгәле (килергә).
10. Җөмләдә куй, әү раслаучы кисәкчәләр еш кулланыла: Мин әү сиңа әйткән куй (Мин сиңа әйттем бит).
Татар теленең барлык өч диалектына хас төп үзенчәлекләр әнә шулар.
## ТАТАР ТЕЛЕНЕҢ УРТА ДИАЛЕКТЫ
### § 15. TATAP ТЕЛЕНЕҢ НИГЕЗ ДИАЛЕКТЫ БУЛАРАК УРТА ДИАЛЕКТ.
Урта диалект татар милли теленең нигезендә ята. Бу диалектта сөйләшүчеләр Татарстанда, Башкортстанда, өлешчә Мари, Удмурт һәм Чуваш республикаларында, шулай ук Киров, Куйбышев, Пермь, Рязань, Свердловск һәм Чиләбе өлкәләрендә яши. Әмма хәзерге татар әдәби телен урта диалект белән бер дип карау хата булыр иде. Бу бөтенләй алай түгел. Биредә сүз татар милли телен барлыкка китерүдә нигез диалект, концентрацияләүче диалект турында гына бара.
Гомумхалык татар теленең барлыкка килүендә, аеруча үсүендә барлык диалектлар һәм аларның сөйләшләре катнаша. Бу процесста, билгеле, Көнбатыш Себер татарлары диалектына караганда урта диалект белән мишәр диалекты активрак роль уйнаган. Бу — тарихи чынбарлык. Нигез диалект беркайчан да калган диалектлар белән каршылыкта яшәми. Алар үзара тыгыз элемтәдә яши. «Нигез диалект» — абсолют төшенчә түгел, ә чагыштырмача төшенчә. Бер диалект билгеле бер милли телнең нигезендә ята, һәм аннан бу телдә сөйләшүчеләр өчен аңлаешлырак, шомартылганрак, кыйммәтлерәк, сыгылмалырак булган сүзләр, әйтелмәләр һәм грамматик формалар алына. Ә калганнары аңа буйсына.
Чыннан да, татар милли теленең формалашуында хәзерге Татарстан һәм Башкортстан территорияләрендә таралган урта диалект җитәкче, әйдәүче рольне уйнады.
«Йосыф вә Зөләйха», «Кисекбаш» һәм кайбер башка классик әсәрләрнең булуы татар әдәби теленең ХІ—ХІІІ гасырларда ук формалаша башлавы, ә болгар кабер ташларындагы текстлар XIII—XIV гасырларда инде гомумхалык теле нигезендә аның җитди эшләнгәнлеге турында сөйли. Бу турыда профессор Л. Ж. Жәләлетдинов хаклы рәвештә болай дип язды: «Татар-болгар эпитафикасы теле Волга буе татарлары теленең тарихын өйрәнү өчен шактый ышанычлы чыганак булып хезмәт итә»[^39]
XV-XVI гасырларда татар халкының гомумхалык теле һәм нормалаштырылган әдәби теле булган. Мөхәммәдьярның «Нуры Содур» (1542) һәм «Төхфәи Мәрдан» (1539) дигән киң таралган поэмалары, Өмме Камал, Мөхәммәд Әмин, Гарифбәк һәм башкаларның искиткеч матур шигырьләре, Ибраһим белән Сәхибгәрәй ханнарның ярлыклары, Хисаметдин бине Шәрәфетдин әл Болгариның «Таварихы Булгария» дигән тарихи очерклары, «Сак белән Сок», «Нәүрүз» бәетләре һәм башка халык авыз иҗаты әсәрләре моны ачык раслый[^40]
XVIII-XIX гасырларда әдәби телне нормалаштыру, аны халык теленә якынлаштыру буенча зур эшләр алып барыла. Ә ХІХ гасыр уртасында халыкның сөйләм телендә язылган әдәби әсәрләр күренә башлый (Г. Кандалый).
XIX гасырның икенче яртысында һәм ХХ гасыр башларында татар мәгърифәтчеләре (К. Насыйри, Х. Фәезханов, Г. Ильяси, 3. Бигиев, Ф. Халиди) татар әдәби телен үстерү өчен күп эшләделәр.
ХХ гасыр башында татар милли әдәби теле нормаларын булдыруда һәм аларны таратуда үзләренең әсәрләрендә халык теле байлыгын классик язма тел белән органик бәйләп язган татар әдәбияты классиклары Габдулла Тукай, Хөсәен Ямашев, Гафур Коләхметов, Мәҗит Гафури, Галиәсгар Камал, Фатих Әмирхан, Шакир Мөхәммәдев, Галимҗан Ибраһимов, Шәриф Камалның хезмәтләре гаять зур булды[^41].
Гомумән, шуны билгеләп үтәргә кирәк, Бөек Октябрь социалистик революциясенә кадәр татар әдәби теле, нигездә, Идел белән Урал арасында үскән, аның үзәге, әлбәттә, Казан булган. Әмма бу процесста Уфа, Оренбург, Астрахань, Уральск, Троицк кебек шәһәрләрнең дә уңай ролен һәм әһәмиятен кире кагарга ярамый. Шулардан Уфа әле дә хәзерге татар әдәби телен үстерүдә Казаннан кала мөһим урын алып тора. Моңа, әлбәттә, Башкортстанда туып-үскән һәм әсәрләрендә теге яки бу күренешләрне, образларны характерлау өчен үз сөйләшләренең диалект күренешләрен оста файдаланган язучылар һәм шагыйрьләр Галимҗан Ибраһимов, Накый Исәнбәт, Әхмәт Ерикәй, Фатих Кәрим. Әмирхан Еники, Мирсәй Әмир. Илдар Юзеев әсәрләре булышлык итә, Моңа шулай ук республика газетасы «Кызыл таң», татар телендә чыга торган район газеталары, культура-агарту учреждениеләре, мәктәпләр һәм, ниһаять, Башкорт дәүләт университеты, биредә аның ачылу көненнән алып татар теле һәм әдәбияты бүлеге һәм кафедрасы эшли, зур ярдәм итә.
### § 16. УРТА ДИАЛЕКТНЫҢ ТӨП СӨЙЛӘШЛӘРЕ.
Урта диалект түбәндәге 12 сөйләшкә бүленә: Казан арты, Минзәлә, Тау ягы, Бәрәңге, Дүртөйле, Туймазы, Кыйгы, Барда, Нократ, Камышлы. Касыйм, керәшен татарлары сөйләше.
Бу сөйләшләрнең территориаль-географик таралышы түбәндәгечә характерлана:
**Казан арты сөйләшенә**, нигездә, Татарстан АССРның Әлмәт, Арча, Балтач, Биектау, Алабуга, Зеленодольск, Кукмара, Лаеш, Мамадыш, Питрәч, Балык Бистәсе һәм Саба районнарында яшәүче татарлар керә.
**Минзәлә сөйләшенә** ТАССРның Әгерҗе, Азнакай, Актаныш, Баулы, Бөгелмә. Минзәлә, Мөслим, Сарман һәм Тукай районнарында һәм Башкортстанның Илеш, Калтасы һәм Краснокама районнарында яшәүчеләр керә.
Татарстанның Апас. Буа, Югары Ослан, Тәтеш районнарында яшәүчеләр **Тау ягы сөйләшенә** керә.
**Бәрәңге сөйләше**, нигездә, Мари АССРның Бәрәңге һәм Мари-Турек районнарында таралган.
**Дүртөйле сөйләше** вәкилләре Башкорт АССРның Аскын, Балтач, Бөре. Борай, Дүртөйле, Кушнаренко, Мишкә, Тәтешле, Чакмагыш, Яңавыл районнарында яши.
**Туймазы сөйләше** Башкортстанның Әлшәй, Авыргазы, Бәләбәй, Благовар, Бишбүләк, Бүздәк, Дәүләкән, Ярмәкәй, Кырмыскалы, Миякә, Иглин, Стәрлебаш, Туймазы, Шаран, Чишмә һәм Уфа районнарында таралган.
Башкорстанның Караидел, Кыйгы, Мәчетле, Салават һәм Учалы районнарында яшәүче татарлар **Кыйгы (күчмә) сөйләшенә** керә.
**Барда сөйләше** вәкилләре, нигездә, Пермь өлкәсенең Барда районында һәм Свердловск өлкәсенең кайбер районнарында яши.
**Нократ сөйләше** вәкилләре Киров өлкәсенең Слобода районында һәм Удмурт АССРның Глазов, Балезин, Юкамен районнарында яши.
**Камышлы сөйләшенә** Куйбышев өлкәсе Похвистнево районындагы татар авыллары керә.
**Касыйм сөйләше** Рязань өлкәсенең Касыйм районы территориясен биләп тора.
**Керәшен татарлары сөйләшенә** ТАССРның Әлмәт, Алабуга, Минзәлә, Тукай, Актаныш һәм башка районнарында һәм БАССРның Бакалы, Илеш районнарында яшәүче керәшен татарлар керә.
Бу сөйләшләрдә урта диалектның гомум билгеләре белән беррәттән, аларның һәрберсен бер-берсеннән аерып торучы, үзенә генә хас үзенчәлекләр бар.
#### І. Казан арты сөйләше.
Казан арты дигән атама төрле әдәбиятта төрлечә аңлатыла. Тукай, мәсәлән, Арча районы Кырлай авылын нәкъ Казан арты дигән. Диалектология фәнендә ул лингвистик үзенчәлекләре ягыннан югарыда күрсәтелгән берничә районның территориясен биләп тора. Казан шәһәре үзе дә шушы сөйләш эченә керә. Дөрес, Казан халкының составы хәзер бик чуар, анда барлык диалект, сөйләшләрнең дә вәкилләре яши. Ләкин шулай да аның элек-электән яшәп килгән төп халкы Казан арты сөйләшенә керә.
Сөйләш төньяктан Мари республикасындагы Бәрәңге, төньяк-көнчыгыштан Нократ татарлары, көнчыгыштан Минзәлә, көньяктан мишәр диалектының Чистай, көньяк-көнбатыштан Тау ягы сөйләшләре белән чикләнә. Күренүенчә, ул - башка бик күп сөйләшләр белән төрелеп, боҗрага алынган сөйләш. Шуңа күрә анда шул сөйләшләрнең тел үзенчәлекләре шактый күп чагыла. Мәсәлән, татар әдәби телендәге «а» авазы урынында «д» һәм, киресенчә, «д» авазы урынына «а» куллану Минзәлә сөйләшенә хас. Бу үзенчәлек Казан арты сөйләшенең үзәкләре саналган Арча, Әтнә якларына кадәр килеп җитә. Яки Тау ягы сөйләшендә актив таралган тегесесе, бусысы формасы Арча районы авылларында да очрый. Тагы шушыны әйтергә кирәк, Казан арты, Тау ягы, Минзәлә сөйләшләре өчесе дә ж-лаштыручы сөйләшләргә керәләр. Димәк, бу яктан да алар бер-берсенә якын торалар.
##### § 17. СӨЙЛӘШНЕҢ ФОНЕТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ
1. Сөйләшкә иң характерлы фонетик үзенчәлекләрнең берсе булып ж-лаштыру, ягъни сүз башында әдәби телдәге й авазы урынына ж куллану исәпләнә: җөрәк (йөрәк), жыл (ел), жомыш (йомыш), дөнҗа (дөнья), жук (юк). Бу якын-тирәдә Кармаш авылы бар, җырак түгел (Бу якын-тирәдә Кармаш авылы бар, ерак түгел). Ж-лаштыру күп кенә башка төрле телләрнең диалектларында һәм сөйләшләрендә дә күзәтелә[^42]. Татар теленең мишәр диалектында ж авазы гарәп-фарсы сүзләрендә генә файдаланыла, ә Көнбатыш Себер татарлары диалектында ул бөтенләй юк, аның урынына гомумтөрки сүзләрдә й, гарәп-фарсы сүзләрендә күбрәк «ч» кулланыла: чавил (җавап), Чианша (Җиһанша), чан (җан), йер (җир), йел (җил).
Казан арты сөйләшендә, бигрәк тә Дөбъяз урынчылыгында, кайбер сүзләрдә ж урынында з авазы йөри: зиде (җиде), кәзә (кәҗә). Бу күренешне Тау ягы сөйләшендә дә очратырга мөмкин: җизни (җизни).
2. Сөйләштә а авазы сүзнең беренче иҗекләрендә иренләштерелә: кар, карама. Бу күренеш урта диалектның барлык дип әйтерлек сөйләшләренә хас. Бары тик Кыйгы сөйләшендә генә ачык, кыска а әйтелә. Мишәр диалектының кайбер сөйләшләрендә дә а иренләштерелә. Ә Көнбатыш Себер татарлары диалектында ул бөтенләй ачык, кыска булып ишетелә. Үзбәк телендә исә борынгы төрки «а» авазы регуляр булмаса да тулысынча «о» авазына күчкән: тош (бор. төрки т. таш), тон (таң). бош (баш)[^43]. Әйтергә кирәк, а>о үзбәк телен башка төрки телләрдән аера торган бер күренеш булып тора. Акад. А. Н. Кононовның күрсәтүенчә, үзбәк телендә «о» авазының ике төрле варианты бар, беренчесе к, г, х авазлары янында арткырак (кор, кишлок, гоз, бор, хотин, шох), ә икенчесе башка тартыклар янында алгырак әйтелә (бола, нон, ота, китоб). Тарихи яктан караганда, ул да «о» авазын «а» дан үсеп үзгәреп чыккан, ди[^44].
3. Казан арты сөйләшенә шулай ук әдәби телдәге х авазы урынына каты к куллану хас: катын (хатын), жакшы (яхшы). Кидичә (Хәдичә), кокумәт (хөкүмәт). Бу, билгеле, регуляр күренеш түгел. Мәсәлән, халык, холык сүзләрендә «х» авазы саклана. Кайбер сүзләрдә «к» авазы урынында «х» кулланыла: вахыт (вакыт). Л. Жәләй «к» авазын «х» га караганда борынгырак дип аңлата[^45]. Б. А. Серебренников та шул ук фикердә тора. Аныңча, каты «к» авазы, әйтергә авыр булганлыктан, төрле телләрдә төрлечә үзгәргән, йомшарган, ягъни к>х, к>г, к>к[^46]. Гарәп-фарсы сүзләрендә «х» авазы «һ» урынына кулланыла: хина (һава), хаман (һаман), шәхәр (шәһәр), хөнәр (һөнәр), әхәмият (әһәмият).
4. Кире ассимиляция күренеше, ягъни и авазына беткән сүзләргә л белән башланган күплек кушымчалары ялганганда, и авазы л гә күчә: биргәлләр (барганнар), килгәлләр (килгәннәр), урмаллар (урманнар), куяллар (куяннар). Күренүенчә, әдәби телдә, киресенчә, уңай ассимиляция барлыкка килә.
5. Сүз ахырында ң урынына н кулланыла: мен (мең), безнең авыл (безнең авыл), сун (соң). Кайан беләсең инне итмәк уңгасын (Икмәк уңасын кайдан беләсең инде). Нәрсә әйтәләрме сун? (Нәрсә әйтәләр соң?) Шушындый ук хәл Тау ягы сөйләшендә, керәшен татарлары сөйләшендә очрый. Төрки телләрендә «ң» урынына «н» куллану хакында А. М. Щербак болай дип яза «Чуваш телендә «ң» урынында иренләшкән сузыклардан соң «м», калган сузыклардан соң «н» кулланыла; моннан башка азәрбайҗан, караим һәм төрек телләрендә генә нинди фонетик шартларда «ң» авазы «н»га күчә»[^47]. Күренүенчә, бу яктан караганда, Казан арты, Тау ягы сөйләшләре огуз һәм кайбер кыпчак телләренә якын тора.
6. Кайбер сүзләрдә сүз башында ч, ш авазлары урынында т куллану шулай ук сөйләшнең үзенчәлекле сыйфатларыннан санала: туны (шуны), тишмә (чишмә), тишенү (чишенү). Без кечерәк вакытта менә тушының буе кәнфит саталарыны, Тукай кәнфите дип ашый торганыйык (Без кечерәк вакытта менә шуның буе конфет саталар иде, Тукай конфеты дип ашый торган идек). Сүз ахырында исә бу авазлар с авазына күчә: ос (оч), кесе (кеше), кос (кош), барсач (барачак), килгәс (килгәч). Шушындый ук аваз үзгәрешләре урта диалектның башка сөйләшләрендә дә бар; мәсәлән, тяршау (чаршау), тяшкы (чашка) – Нократ сөйләше; калгас (калгач), киткәч (киткәч) — Тау ягы сөйләше; эйтәс (әйткәч) Касыйм сөйләше. Бу урында шуны әйтергә кирәк, ч, ш, г, с авазлары «канкардәш», ягъни сөйләү органнарының бер урынында (юл очында) ясала торган авазлар. Шуңа күрә аларның үзара күчеше саф артикуляцион нигездә барлыкка килә. Биредә тагын шуны әйтү урынлы булыр, борынгы төрки «ч» (әйтелеше «тч») авазы, әйтергә авыр булганлыктан, шулай ук төрле телләрдә төрлечә үсеш алган. Татар телендә, мәсәлән, ул нигездә йомшарган, кайбер диалектларда, мәсәлән. Көнбатыш Себер татарлары һәм мишәр диалектларында, «ц» авазына күчкән, башкорт телендә «с», казах телендә «ш» авазларына әйләнгән. Болар барысы да артикуляцион нигездә шулай үзгәргәннәр.
7. Эпентеза, ягъни аваз өстәлү күренешләре:
а) Сүзнең икенче иҗеге башында килүче ң авазыннан соң г өстәлә һәм, нәтиҗәдә, «ң» беренче иҗекнең соңгы авазы булып әверелә, ә икенче иҗек «г»дан башланып китә. Шулай итеп, сүз уртасында яки тамыр белән кушымча арасында «ңг» аваз комплексы барлыкка килә: күңгел (күңел), җиңгел (җиңел), яңга (яңа), шуңгар (шуңа), миңга (миңа), киңгәшү (киңәшү), җиңгү (җиңү). Сирәк кенә миңга, сиңга формалары да кулланыла. Моңгар ине егерме икенче җылны салган өй (Бу егерме икенче елны салган өй). Яңгы урам ул (Ул яңа урам). Аңгар (аңа), моңгар (моңа). Тау ягы сөйләшенең Буа-Тархан урынчылыгында да бу күренеш бар; җиңгел (җиңел), көңгел (күңел). Сөйләштә миңа, сиңа дигән сүзләрдә «ң» төшеп тә калгалый: миа // миә, сиа // сиә.
б) Кайбер сүзләргә л авазы өстәлә: былчырак (пычрак), ултыру (утыру), килтерү (китерү).
в) т өстәлә: чыбырткы (чыбыркы), җомыртка (йомырка), астка (аска), өсткә (өскә).
г) ч авазы алдына с өстәлү; осчкысч, асчкысч.
д) ж дан соң з өстәлү: җзәй (җәй), җзыелыш (җыелыш), җзил (җил).
е) з дан соң д өстәлү: безд (без), барабызд (барабыз), торабызд (торабыз). Безд Казанга барабызд (Без Казанга барабыз).
ж) ы - е өстәлү: җомышару (йомшару), тотылыгу (тотлыгу), ирекәләнү (иркәләнү).
8. Препалатализация, ягъни сүзләрнең нечкәрү күренеше: эчкеч (эчкеч), бәребер (барыбер), карын әчте (карын ачты), әч (ач), әчек (ачык), беел (быел), гәсер (гасыр), бия бияү, бөя бөяү (буа буу). Бу процесс бертигез дәвам итмәгән. Шунлыктан татар телендә генә түгел, ә бәлки башка төрки телләрендә дә барлык калын әйтелешле сүзләр нечкәреп бетмәгән. Н. З. Гаджиеваның күрсәтүенчә, Урта Азия төрки телләрендә «а» авазының нечкәрүе тенденциясе күзәтелә[^48].
9. Диэреза, ягъни аваз төшереп калдыру очраклары бар:
а) иде, инде сүзләрендә д төшереп калдырыла. Тукайны бик акыллы дип сүли торганнар иде (Тукайны бик акыллы дип сөйли торганнар иде). Мин Тукай белән бергә укымадым ине (Мин Тукай белән бергә укымадым инде).
б) й төшерелә: әбәт (әйбәт).
в) и төшерелә: асат (ансат), белә (белән), косың канаты (кошның канаты).
г) һ төшерелә: әр вахыт (һәр вакыт), әммәсе (һәммәсе).
д) сузыклар төшерелә: тирәз (тәрәзә), зират (зиарат).
Аваз төшерелү күренешен телдә булган экономия ясау тенденциясенең нәтиҗәсе дип карарга кирәк. Билгеле булуынча, телдә сүзнең аерым авазлары гына түгел, кисәкләре яки иҗекләре дә төшеп кала. Мәсәлән, барым (барырмын), күрем (күрермен), тирман (тегермән), апкилү (алып килү). Кайбер диалектларда сүзләр шулкадәр кыскара ки, хәтта кушымча хәленә әйләнеп кала: паратын (бара торган, Кб. Себер д), парац (бара торгач, Кб. Себер д.). Исемнәрнең кыскартылып әйтелүе дә шулай ук шушы тенденция нигезендә барлыкка килә: Гайни (Гайнетдин), Зәйни (Зәйнетдин). Сәет (Сәетгали). Әхмәй (Әхмәдулла). Тимер (Тимерхан), Миңнегали (Гали), Миңгали (Миңнегали), Саша (Александр). Бер составлы яки ким җөмләләр дә телдә экономия ясау тенденциясе нигезендә туа.
11. о (ө) — у (ү) — ы (е) авазларының тәңгәллеге: гумер (гомер), жүгрү (йөгерү), чыкыр (чокыр), былан (болан), кен (көн), сун (соң), олыбызд (улыбыз), жок (юк), монча (мунча). Ирен сузыкларын иренсезләндерү мишәр диалектының күрше Чистай сөйләше йогынтысы булырга тиеш. Чөнки анда иренсезләндерү күренеше төп үзенчәлекләрдән исәпләнә[^50].
12. и — ә тәңгәллеге: кәштә (киштә), тирәз (тәрәзә). Бу күренеш тә башка диалект, сөйләшләрдә күзәтелә. И — ә тәңгәллеге төрки телләргә хас гомум закончалык белән аңлатыла. Чөнки бу авазлар төрле төрки телләрендә төрле юнәлештә һәм төрлечә үскәннәр. Шулардан түбән күтәрелешле «ә» сузыгын алсак, ул нигездә татар, башкорт, азербайҗан, уйгур, казах, төрекмән телләрендә генә кулланыла һәм түбәндәгечә характерлана:
<table>
<tr>
<td><b>Телләр</b></td>
<td><b>Тамырда кулланыла</b></td>
<td><b>Аффиксларда кулланыла</b></td>
<td><b>Em кулланыла</b></td>
<td><b>Уртача куллану</b></td>
<td><b>Сирәк кулланыла</b></td>
<td><b>Ачык әйтелә</b></td>
</tr>
<tr>
<td>Азербайҗан</td>
<td>+</td>
<td>+</td>
<td>+</td>
<td></td>
<td></td>
<td>+</td>
</tr>
<tr>
<td>Уйгур</td>
<td>+</td>
<td>+</td>
<td>+</td>
<td></td>
<td></td>
<td>+</td>
</tr>
<tr>
<td>Татар</td>
<td>+</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>+</td>
<td>-</td>
<td>+</td>
</tr>
<tr>
<td>Башкорт</td>
<td>+</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>+</td>
<td>-</td>
<td>+</td>
</tr>
<tr>
<td>Казах</td>
<td>+</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>+</td>
<td>-</td>
</tr>
<tr>
<td>Төрекмән</td>
<td>+</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>+</td>
<td>-</td>
</tr>
</table>
Таблицага өстәп шуны әйтергә мөмкин, «ә» авазы күрсәтелгән алты тел эчендә дә, хәтта бер үк төрки тамыр сүзләрендә дә бер төрле генә кулланылмый. Мәсәлән, азербайҗан, уйгур телләрендәге «ә» урынына татар телендә нигездә «и» авазы әйтелә:
<table>
<tr>
<td><b>Азербайҗан т.</b></td>
<td><b>Татар т.</b></td>
<td><b>Уйгур т.</b></td>
<td><b>Татар т.</b></td>
</tr>
<tr>
<td>мән</td>
<td>мин</td>
<td>кәл</td>
<td>кил</td>
</tr>
<tr>
<td>сән</td>
<td>син</td>
<td>кәт</td>
<td>кит</td>
</tr>
<tr>
<td>әр</td>
<td>ир</td>
<td>бәр</td>
<td>бир</td>
</tr>
<tr>
<td>кәс</td>
<td>кис</td>
<td>көл</td>
<td>кил</td>
</tr>
</table>
Үзара якынрак булган татар һәм башкорт телләрендә дә бу өлкәдә аермалар күзәтелә. Мәсәлән, башкортча: корак, тарак, кәртә, кәңәш, шәкәр, кәбәк, кәбән, кәм, татарча: кирәк, тирәк, киртә, киңәш, шикәр, кибәк, кибән, ким.
«Ә» авазлы телләрнең үзләре эчендәге мондый төрлелекнең сәбәбе нәрсәдә соң? Сәбәп шунда ки, азербайҗан һәм уйгур телләрендә борынгы төрки «а» авазы системалы рәвештә саклана, ә татар һәм башкорт телләрендә «и»гә таба үскән. Башкорт һәм татар телләре арасындагы «ә»не кулланудагы аермалыкларда шул ук борынгы төрки «а»нең һәр аерым телдә тигезсез, үзенчәлекле үзгәреше, үсеше турында сөйли.
«н» авазы барлык төрки телләрендә кулланыла. Ләкин ул төрлесендә төрлечә үсеш алган.
13. Рус теле сүзләре сөйләшнең үз әйтелешенә яраклаштырып кулланыла. Мәсәлән, нутчы (лучше), ишшу (еще), губчим (совсем), яшник (ящик), бидрә (ведро).
##### § 18. СӨЙЛӘШНЕҢ МОРФОЛОГИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ
1. Хикәя фигыле хәзерге заман күплек санда 2 нче затта әдәби телдәге -сыз, -сез кушымчасы урынына -сыгызд, -сегезд дигән кушма аффикс ала: барасыгызд (барасыз), киләсегезд (киләсез). Ул өч кисәктән тора, -сы, -се — тартым кушымчасы, билгелелекне тәгъбир итә, г — икенче зат кушымчасы, ә -ызд, "езд — күплекне белдерә. -Сыгыз, -сегез урта диалектның Минзәлә, Туймазы, Дүртөйле һәм керәшен татарлары сөйләшләрен дә дә кулланыла. Бу форма башка төрки телләрендә дә (мәсәлән, башкорт телендә) очрый. Аның ясалышын күзаллау өчен түбәндәге таблицага игътибар итик:
<table>
<tr>
<td><b>Телләр</b></td>
<td><b>Берлек санда кулланыла</b></td>
<td><b>Күплектә катела</b></td>
<td><b>Күплектә кулланыла</b></td>
</tr>
<tr>
<td>Татар</td>
<td>барасың</td>
<td>барасыныз</td>
<td>барасыз</td>
</tr>
<tr>
<td>Башкорт</td>
<td>бараһың</td>
<td>бараһыныз</td>
<td>бараһыныз</td>
</tr>
<tr>
<td>Нугай</td>
<td>барасын</td>
<td>барасыныз</td>
<td>барасыныз</td>
</tr>
<tr>
<td>Каракалпак</td>
<td>барасың</td>
<td>барасыныз</td>
<td>барасыз</td>
</tr>
<tr>
<td>Гагауз</td>
<td>барасын</td>
<td>барасыныз</td>
<td>барасыныз</td>
</tr>
</table>
Күренүенчә, нугай, каракалпак һәм гагауз телләрендә күплек кушымчалары берлек саны кушымчасы нигезендә ясалган. Татар телендә зат кушымчасы төшерелеп калдырылган, ә башкорт телендә «ң» ике сузык арасында «г» авазына күчкән (чагыштырыгыз: алтай теленең телсут диалектында аңаш, татар телендә агач), ләкин зат категориясе идеясен саклап калган. Казан арты сөйләшендә дә шундый ук хәл.
2. Казан арты сөйләшендә синтетик юл белән фигыль ясау әдәби телгә караганда да күбрәк, активрак файдаланыла: ярдәмләү (ярдәм итү), яңгырлау (яңгыр яву), кунаклау (кунак итү). Әдәби телдә ике вариантта кулланылу очраклары да шактый күп: зарар итү һәм зарарлау, тәбрик итү һәм тәбрикләү, бүләк итү һәм бүләкләү, ярдәмләшү һәм ярдәм итешү, җил исү һәм җилләү.
3. Сөйләштә сорау кушымчасы -ма, -мә формасында кулланыла: бардынма (бардыңмы), килденмә (килдеңме). Көнбатыш Себер татарлары диалектында да -ма, -мә күзәтелә: кайтасыңма (кайтасыңмы), китәсеңмә (китәсеңме). Чагыштырыгыз: казах т. айттын ба, рас па, апау Рабига ма; башкорт сөйләшләрендә алдыма (Әй елгасы буе башкорт сөйләшендә).
Күренүенчә, татар әдәби телендә -ма, -мә кушымчасында а (ә) урынына ы (е) кулланыла.
Сүзнең беренче иҗегендә «а» иың «ы» авазына күчү сәбәбен аңлату бик авыр. Б. Л. Серебренников беренче басымсыз иҗектә «а» тотрыклы була алмый дигән карашны үткәрә[^51]. Моның белән килешеп бетеп булмый, чөнки басымлы бер иҗекле сүзләрдә дә «а» авазы «ы»га күчкән. Мәсәлән, тува телендә тып (татар телендә тап), якутта сыт (татарда ят), чуваш телендә сыр (татар телендә яз) һ б. Ә менә әдәби телдә сорау кушымчаларының басым алмавына игътибар итсәк, «а»ның «ы»га күчүе берникадәр аңлашыла.
4. Күрсәтү алмашлыкларына, саннарга тартым кушымчасы -сы, -се икеләтелеп (плеонастик) ялгаша: бусысы (бусы), тегесесе (тегесе), берсесе (берсе), ансысы (ансы), шулсысы (шулсы), шунсысы (шунсы). Бу үзенчәлек Тау ягы сөйләшендә дә бар; ул анда тагын да киңрәк таралган.
5. Инфинитивның -мага, -мәгә кушма формасы актив кулланыла: бармага (барырга), килмәгә (килергә). Бу форма Бәрәңге һәм Нократ сөйләшләрендә дә күзәтелә. -Мага ике элементтан тора: ма (к) + га. Сөйләштә инфинитив функциясен -асы, -әсе кушымчалары да үти; барасы (Миңа бүген районга барасы), күрәсе (Сезгә иртәгә председательне күрәсе).
6. Сирәк булса да исем фигыльнең -ыш, -еш формасы күзәтелә: барыш (бару). Мин барышка (мин баруга). Сезд китешкә (Сез китүгә). Минзәлә сөйләшендә дә -ыш, -еш формасы кулланыла. Гомумән алганда, исем фигыльнең бу формасы үзбәк, кыргыз телләрендә әдәби норма исәпләнә.
7. Әдәби телдәге билгеле үткән заман кушымчасы -ды, -де урынына -ган ийем дагын конструкциясе файдаланыла: барган ийем дагын (бардым), килгән ийем дәген (килдем).
8) Хәл фигыльнең юклык формасы -мыенча, -миенчә кулланыла: бармыенча (бармыйча), килмиенчә (килмичә).
9) Кайбер сүз ясагыч һәм башка кушымчалар үзенчәлекле таралган:
а) «әйләнүенә караганда» тибындагы конструкция урынына «әйтмешләреннән» формасы кулланыла: күрмешләреннән (күрүләренә караганда), укымышларыннан (укуларына караганда), белмешләреннән (белүләренә караганда).
б) -ганлыктан формасы урынына -гачыннан йөри: кир җуачыннан (кир юганлыктан), баш авыргачыннан (баш авыртканлыктан).
в) -га таба конструкциясе урынына -рак, -рәк кушымчасы файдаланыла: кичрәк кайтыр (кичкә таба кайтыр), язрак сүләшербез (язга таба сөйләшербез).
г) Рәвеш ясаучы -ин, -ен кушымчасы урынына -кылыкта, -келектә кушма форма күзәтелә: кышкылыкта (кышын), җәйгелектә (җәен), язгылыкта (язын).
д) -рак, -рәк урынында -(ын) тыннан, -(ен) теннән кушма форма кулланыла: соңынтыннан (соңрак), әүвәлтеннән (элекрәк).
е) -ла, -лә урынына -ында -ендә кулланыла: төнәндә (төнлә). Иртәгә төнәндә мин сине килеп алып китәрмен (Иртәгә төнлә мин сине килеп алып китәрмен).
10. Сөйләшүчегә эндәшкәндә «җаным», «акыллым» дигән сүзләр еш кулланыла.
11. Сөйләүче үзе кирәк тапкан сүзне сөйләмдә ике-өч тапкыр файдалана, ягъни кабатлап, плеонастик куллана: Берүк укымадым ниче, Тукай белән бергә, укымаганнан ниче, ике-өч елдан соң ниче (Тукай белән бергә, укымаганнан ике-өч елдан соң). Бер киленнәреннән өзелгән җанны да килегез, батырны күрерсез, батырны (Бер килгән, безнең янга да килегез, батырны күрерсез).
##### § 19. СӨЙЛӘШНЕҢ ЛЕКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
Казан арты сөйләше вәкилләре телгә бик бай. Алар телендә әдәби телгә алынмаган яки теркәлмәгән диалект сүзләре шактый күп. Билгеле, аларның бер өлешен башка күрше сөйләшләрдә дә табарга мөмкин. Шулай итеп, анда сөйләшәрара сүзләр дә табыла. Мәсәлән, очсыз (очыз) дигән сүз Минзәлә һәм керәшен татарлары сөйләшләрендә, жайдак Нократ сөйләшендә, үксә, үңгә сүзләре мишәр диалектының Чистай сөйләшендә күзәтелә.
Түбәндә сөйләшкә хас кайбер сүзләрне, фразеологик әйтелмәләрне теркәп бирергә булдык: бәя бәяү (буа бәяү), су (елга), пәбән (печән күбәсе), богыл (чүмәлә), гелләү (бүкет исләү), гөлләмә (бүкет), бәхет басу (бәхетле булу), тамаклау (ашау), урманга менү (урманга бару), довыю (олыгаю), йөрәк килү (ачу килү), бетү (үлү), ырылдашу (әрләшү), йөрәк көю (йөрәк яну), тибеш (тиз), бәллү (бишек), кисмәк (мискә), бидрә (чиләк), тупса (бусага), порыс (ишек яңагы), моржа (мич), арата (өрлек), жил капка (бәләкәй капка), чалт яту (тик яту), утын җыю (утын әзерләү), чутыр (шадра), алаша (начар), имәнеч (ис китәрлек), борчу (кайгы), җөдәү (ару), йөртмә (сукыр), чардуган (кабер өсте ташы), бишек баласы (имчәк бала), бәбәк (күз), сулакай (чулак), авыз түрендә (авыз эчендә), иртәгеләр (картлар), читто (еракта), чеби (чебеш), лакылык (куе урман), жалпу җир (уйсу җир), төзәм (тигез җир), күтәркә (савыт-саба), чәч (күп, мул), басымчак (юаш, кыюсыз), бистәр (сөлге), аннарты (аннан соң), аулак сүз (сер), тәбәкәй (тәбәнәк), җорт җиткерү (йорт төзү), гөбе сөте (әйрән), кәркә җылан (кәлтә елан) җәнәгәдән, янатадан (яңадан, тагын), өн өрү (аңга килү), порсыз (ямьсез), бәкбәт (явыз, усал кешегә әйтелә), җитек (үткен, булдыклы, җитез кешегә карата әйтелә), туар (хайван, терлек, мал-туар), итәк (төбәк, як), мамакай (пычрак, лай), чак (начар), сукта (эчәге, тутырма).
#### II. Минзәлә сөйләше.
Минзәлә сөйләше бик зур территорияне биләп тора. Ул да төрле сөйләшләр белән уратылып алынган. Шуңа күрә анда да Казан арты, Туймазы, Дүртөйле сөйләшләренең үзенчәлекләре табыла. Мәсәлән, «з» урынына интерденталь «д» (кад, жад), сүз ахырында төшерелмә -ай, -әй (уйнай, сүләй) дифтонгларын куллану һ. б.
##### § 20. СӨЙЛӘШНЕҢ ФОНЕТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
1. Минзәлә сөйләшенең төп үзенчәлеге булып әдәби телдәге з авазы урынына интерденталь ягъни теш арасы фрикатив яңгырау ҙ авазын куллану тора: кыҙ (кыз), көҙ (көз), ҙур (зур), теҙ (тез), төҙү (төзү), оҙон (озын). Бу аваз башкорт һәм төркмән телләренең фонетикасына хас. Н. К. Дмитриевның билгеләвенчә, «з» авазы бу ике телнең икесендә дә бертөрле әйтелми. Аныңча, «з» төркмән телендә өлешчә йомык гадәти теш спиранты, ә башкорт телендә үзенең әйтелеше буенча, чыннан да, теш арасы спиранты санала[^52]. Минзәлә сөйләшендә «ҙ» авазының булуын башкорт теле йогынтысы дип уйларга кирәк, чөнки бу сөйләш территориясендәге татарлар гасырлар дәвамында башкортлар белән бергә яшәгән. Татар теле башкорт теленә нык йогынты ясаган кебек, башкорт теле дә татар теленә йогынты ясамый калмаган. Бу хакта Ж. Г. Киекбаев болай яза: «Башкортстанның көнбатыш һәм төньяк-көнбатыш өлешендә
яшәүче башкортлар татар телендә (татар теленең урта диалектында) сөйләшәләр. Шуңа күрә алар татар телен «ана теле» дип таныйлар һәм рәсми-юридик документларда (анкетада, паспортта һ. б. документларда) милләтләре ягыннан «башкорт», ана теле — «татар теле» дип язылалар. Аларның сөйләү теленең татарлашуы тарихи сәбәпләр аркасында килеп чыккан, чөнки көнбатыш башкортлар күп гасырлар буенча татар теленең һәм культурасының көчле йогынтысында яшәгәннәр»[^53]. В. И. Филоленкода үзенең «Башкортлар» дигән хезмәтендә: «Уфа губернасының көнбатыш өлешендәге башкортлар телләре ягыннан тулысынча диярлек татарлар белән ассимиляцияләшкән һәм шуңа күрә аларның теле татар теленнән аерылмый» — ди[^54]. Бу ике галимнең сүзләрендә хаклык зур. Билгеле булуынча, элекке Минзәлә өязе (ул хәзерге берничә районның территориясен үз эченә алган) Уфа губернасына кергән булган, анда татарлар белән башкортлар бик нык аралашып яшәгәннәр. Шуңа күрә тел бәйләнешләрен, тел мөнәсәбәтләрен инкарь итәргә бернинди урын калмый.
2. Минзәлә сөйләшенең икенче бер үзенчәлеге булып сүз башында әдәби телдәге й урынына ж куллану санала: җолдыз (йолдыз), җул (юл), җафрак (яфрак), җозик (йозак), җон (йон), җөгән (йөгән), җөк (йөк), җөрәк (йөрәк), җөрү (йөрү), җардәм (ярдәм), җаулык (яулык), җәшәү (яшәү). Ж-лаштыру хакында алда берникадәр әйтелгән иде инде. Тагын да шуны өстәргә була, «ж» авазы борынгы төрки «й»ның артабан үсеше исәпләнә. Бу хакта В. А. Богородицкий хаклы рәвештә болай ди: «Латин халык телендәге «й» (j) авазының итальян телендә «дж», французларда «ж» авазларына үзгәргәне кебек, «ж», «ж» да, ягъни Идел буе татарларының «ж»се һәм казахның «ж» авазы да борынгы төрки «й» (j) авазының артабан үсеше булып тора»[^55].
3. Өй дифтонгы сүзнең беренче иҗегендә монофтонглаша: сүләү (сөйләү), үрәнү (өйрәнү), үрә (өйрә), күрәү (көйрәү), кәмә (көймә), сүләм (сөйләм), сүрәү (сөйрәү). Шуның белән бергә, өй, төймә, көй, көйләү, сөйкемле, төй, төйгеч, чәй, җәй сүзләрендә «өй» дифтонгы саклана. Шунысы характерлы, мишәр диалекты сөйләшләрендә бу сүзләрнең барысында да «өй» дифтонгы «ү» монофтонгына күчә: сүәк, түә, сүәл, күләү һ. б.[^56] Тарихи яктан караганда, «өй» дифтонгы, нигездә, ө(ү) сузыгы һәм з(д) тартыгының катнашмасыннан барлыкка килгән
«сөз (сүз) ләүдән «сөйләү» килеп чыккан. Минзәлә сөйләшендә һәм шулай ук Дүртөйле, Туймазы сөйләшләренең кайбер урынчылыкларында, мишәр, Көнбатыш Себер татарлары диалектларында тартык аваз бөтенләй төшереп калдырылган.
4. Кайбер сүзләрдә әдәби телдәге д авазы урынына з кулланыла: изән (идән), бозай (бодай), җозрык (йодрык), Изел (Идел), зәфтәр (дәфтәр), зиңкетү (диңкетү), казак (кадак), казау (кадау), кизерле (кадерле), назан (надан). Бу үзенчәлек Казан арты сөйләшендә дә, Дүртөйле сөйләшендә дә күзәтелә. Бу бик табигый хәл, чөнки тартыкларның тарихи үсешендә т — д — з авазларының тәңгәллеге тюркологиядә бик билгеле. Димәк, «д» урынына «з»ның һәм, киресенчә, «з» урынына «д»ның кулланылуы тартыклар үсешендәге гомум закончалыкларга нигезләнгән булып чыга.
5. Х-к тәңгәллеге хас: жакшы (яхшы), катын (хатын), Кадичә (Хәдичә), вахыт (вакыт), хәдәр (кадәр), трахтор (трактор), хәрдәш (кардәш). Бу үзенчәлек Казан арты сөйләшендә дә күрсәтелде. Ул башка кардәш төрки телләрендә дә бар. Сүз уртасында к>х, нигездә, азербайҗан теленә хас: јахары, јахын, јаха. Сүз башында к>х чуваш, якут телләрендә күзәтелә. Чуваш телендә, хура (татарча — кара), хур (татарча — каз). Якут телендә: хара (татарча - кара), хал (татарча — кал). Сары уйгур телендә «х», «к» авазлары параллель кулланыла: кан, хан[^57]. «Х» авазы гарәп-фарсы сүзләрендә «һ» авазын да алмаш-тыра: хава (һава), хәман (һаман), хәйкәл (һәйкәл), шәхит (шәһит), хәрбер (һәрбер).
6. П-ф тәңгәллеге: фәндә (пәрдә), фәлтә (пальто), фарта (парта), фамидур (помидор), пилтә (фильтр), пронт (фронт), панар (фонарь), Патима (Фатима), Назих (Фатих).
7. Сүз азагында -ый, -и урынында -ай, -әй куллану — сөйләшнең характерлы лингвистик билгеләреннән берсе: андай (андый), мондай (мондый), шундай (шундый), кар көрәй (кар көри), әпәй (ипи), түтәй (түти), җырлай (җырлый), сүләй (сөйли), көйләй (көйли), бармай (бармый), укымай (укымый), күрмәй (күрми), бирмәй (бирми). Ләкин бу регуляр күренеш түгел. Мәсәлән, йөри (йөри булалмый), укый (укый булалмый). Башкорт телендә нәкъ шундый ук хәл: ундай, мондай, шундай, йырлай, һөйләй, бармый, бирмәй. Шуңа күрә, бу үзенчәлекне дә башкорт теле йогынтысында туган дияргә мөмкин.
8. Сөйләштә ыу, -еү дифтонглары бар: алыу (алу), биреү (бирү). Чагыштырыгыз, башкорт телендә: алыу, биреү.
9. ә, е(э) авазлары и белән алмашына: тирәзә (тәрәзә), шишә (шешә), инә (энә), аш ичү (аш эчү), җигерме (егерме), инә (әни), сике (сәке), ирләү (эрләү), пирәмәч (пәрәмәч), ире (эре).
10) ч-ш-с тәңгәллеге: шишмә (чишмә), чөшлә (шешле), чешә (шешә), сач (чәч), сачәк (чәчәк), этәс (этач), читләвек (чикләвек), шишенү (чишенү), бачкыч (баскыч), мич башы (мич башы), сүкәләү (чүгәләү), чиннек (печән абзары), шаршау (чаршау), шыршы (чыршы). Алда Казан арты сөйләшендә ч-ш-т-с тәңгәллеге булуы хакында әйтелгән иде. Бу сөйләштә, күренүенчә, т-лаштыру күзәтелми. Аннан соң «ч» һәм «ш» авазларының берсе икенчесе урынына кулланылуы, кайбер сүзләрдә «ч»ның «с» белән алмашынуы Казан арты сөйләшендәгедән башкачарак, үзенчәлеклерәк. Ләкин ничек кенә булмасын, анда да, монда да бер закончалык хәрәкәт итә. «Канкардәш» авазлар берсе функциясен икенчесе башкарырга һәрвакыт әзер була, тел кайсысын кирәк тапса, шунысын кабул итә, ягъни сөйләү процессында әйтү өчен уңайлырак булганы телгә бик тиз кереп урнаша һәм, бер тирәдә сөйләшүчеләр арасында таралып, тотрыклы хәлгә килә, закончалык булып әверелә.
11) Постпалатализация һәм препалатализация күренешләре: җәлпүч, йөлпүч (җилпүч), кыйсаугач (кисәү агачы), мый (ми), токтомал, топтомал (тиккә, тикмәгә), теге оч (теге оч), төнбоек (төнбоек), менә монда (менә монда), дөнья (дөнья), кыш кыны (кыш көне), гәҗит (газета), мәгәҗин (магазин), кәмитет (комитет), сиә (сиңа), бәребер (барыбер), жүде (йөд). Бу күренеш нигездә сөйләмдә сүзләрнең берсе икенчесенә йогынтысы нәтиҗәсендә барлыкка килә. Мәсәлән, кушма сүзләрнең бер компоненты калын, икенчесе нечкә булса, шуларның берсе икенчесен үзенә буйсындыра: бороңгай (бер уңай, бер оңгай, берьюлы), төнбоек (төнбоек). Калынлы-нечкәле сүзләр дә (болар гадәттә башка тел сүзләре), сингармонизм законына буйсынып, я нечкә, я калын гына әйтелә башлый; дөнья (дөнья), кәмитет (комитет) һ. б.
12) у(ү)-о(ө)-ы(э) авазларының тәңгәллеге: поскаклау (пыскаклау), бороңгай (бер уңайдан), бөгөн (бүген), бөтү (бетү), төнлә (төнлә), суңлау (соңлау), топса (тупса), бояк (бу як).
13) Диэреза күренеше. Бу сөйләштә күбрәк һ, н, ң, й, д авазлары төшә: иччугы (һич югында), өнәр (һөнәр), ич (һич), уш (һуш), әвәс (һәвәс), әрбер (һәрбер), асат (ансат), тагы (тиген), белә (белән), муча (мунча), мучала (мунчала), сиа (сиңа), миа (миңа), ие, иы (иде), качан (кайчан), качы (кайчы), качак (кайчак).
Татар телендә тартык авазлар нигездә ике очракта төшеп кала. 1) Башка телләрдән кергән сүзләрдә «чит» авазлар булганда. Алар яки төшеп калалар, яки артикуляцион яктан якынрак торган икенче аваз белән алмаштырылалар. Мәсәлән, «һ» авазы (өнәр, һөнәр). 2) Телдә омонимнар барлыкка килмәгәндә, экономия ясау йөзеннән авазлар төшерелә: асат, тагы, качан, муча, миа.
14. Сингармоник вариантлар булу: арчу һәм әрчү, әз-мәз һәм аз-маз, ачы һәм әче, эчкеч һәм ачкыч, ач һәм әч, мичы һәм мәче, апкилү һәм әпкилү, чандыр һәм чәндер, чүмерү һәм чумыру (чөмерү һәм чомыру), чабаклау һәм чәбәкләү, чабалану һәм чәбәләнү. Мондый күренеш башка кардәш төрки телләрнең диалект, сөйләшләрендә дә күзәтелә.
15. Ассимиляция-диссимиляция күренешләре:
а) з>ч: килегечче (килегезче), барыгыччы (барыгызчы).
б) н>м: төнбоек (төнбоек), комбагыш, гомбагыш (көнбагыш), ашагаммын (ашаганмын), укыгаммын (укыганмын), күргәммен (күргәнмен).
в) л>ң: суң кул (сул кул), җаңгыз (ялгыз), җаңгылыш, җаңгыш (ялгыш).
г) н>ң: сиң генә (син генә), миң генә (мин генә).
д) с>ч: урычча (русча), хакачча (хакасча).
в) ш>ч: чуачча (чувашча).
ж) ц>ч: немеччә (немецчә).
з) ф>к: куфайка (фуфайка), касфур (фосфор).
и) п>ф: фрофессор (профессор).
й) ф>х: хиласофия (философия).
16. Кайбер сүзләрдә к-т авазларының чиратлашуы күзәтелә: читләвек (чикләвек), чит (чик), келәнче (теләнче).
17. Метатеза күренеше: каула (куала), ачка (акча), итмәк (икмәк), азбар (абзар).
18. Кайбер очракларда д урынына т авазы кулланыла: мыштыртау (мыштырдау), мыгыртау (мыгырдау), ти, тиләр, тигән (ди, диләр, дигән).
19. Рус теленнән кергән сүзләрдә в урынына б кулланыла: багун (вагон), бичер (вечер), блас (власть), банна (ванна), бинт (винт), бинтофка (винтовка), булкан (вулкан).
20. Кеше исемнәрен кыскартып йөртү характерлы: Фәррах (Фәррәхетдин), Шәйхи (Шәйхетдин), Камал (Хөсникамал), Банат (Шәмсебанат), Җамал (Хөсниҗамал), Фатхи (Фатхулла), Барый (Габделбарый), Гали (Муллагали), Нури (Нуриәхмәт), Нур (Нургали), Камал (Әбүкамал).
21. Кайбер сүзләрдә Казан арты сөйләшендәге кебек үк н авазыннан соң г өстәлеп әйтелә: сеңгер (сеңер), җиңгел (җиңел), күңгел (күңел).
##### § 21. СӨЙЛӘШНЕҢ ГРАММАТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
Сөйләшнең грамматик үзенчәлекләре сүз төрләндергеч һәм сүз ясагыч кушымчаларда, синтаксик конструкцияләрдә бирелгән. Алар түбәндәгеләр:
01. Кушма формантлар -ылдык, -елдек, -лыкай, -лекәй, -лашка, -ләшкә бәяләү мәгънәле исемнәр ясый: лыкылдык (юк-барны, бушны сөйләүче кеше, лыгырдык), дерелдек (койка), ләпелдек (күп сөйләргә яратучы кеше), төтелдек (тиз-тиз сөйләүче кеше), баллыкай (клевер), җиллекәй (тиз йөрүче кешегә карата әйтелә), чирләшкә (еш-еш чирләп йөрүче кешегә карата әйтелә).
02. Кушма формантлар -тыклап, -текләп, -чалай, -чәләй, -гылыш, -гелеш саф рәвешләр ясый: берәмтекләп (берәмләп), китапчалай (китапча), үзебезчәләй (үзебезчә), җангылыш (ялгыш).
03. -гынак, -генәк, -лай, -ләй, -кылыкта, -келектә вакыт рәвешләре ясый: баягынак (бая, күптән түгел), кышлай, кышкылыкта (кышын), җәйләй, җәйгелектә (җәен), язлай, язгылыкта (язын), көзләй, көзгелектә (көзен).
04. -чак, -чәк, -лама, -ләмә аффикслары йорт хуҗалыгы предметларының исемнәрен белдерә: мучак (мунчак), турлама (тәрәзә пәрдәсе).
05. -чыл, -чел аффиксы әдәби телдәге -чан, -чән урынына кешеләргә хас сыйфатларны белдерү өчен кулланыла: сүзчел (сүзчән), эшчел (эшчән), уйчыл (уйчан).
06. Иркәләү-кечерәйтү кушымчалары -кай, -кәй, -каем, -кәем, -кач, -кәч, -качым, -кәчем, -каччай, -кәччәй, -каччаем, -кәччаем бик киң һәм параллель кулланыла: балакай, балакаем, балакач, балакачым, балакаччай, балакаччаем; Айдаркай, Айдаркаем, Айдаркач, Айдаркачым, Айдаркаччай, Айдаркаччаем; бәбкәем, бәбкәч, бәбкәчем, бәбкәччәй, бәбкәччаем.
07. Кушма формантлар -даен, -дәен, алмашлыкларга ялгашып, предметларның, күренешләрнең билгеләрен белдерүче сыйфат ясый: шундаен (шундый), мондаен (мондый), андаен (андый), ниндәен (нинди).
08. Эмоциональ-экспрессивлыкны белдерү өчен «әнә», «менә» күрсәтү алмашлыкларына -терә кушымчасы ялгана: әнәтерә (әнә ничек, әнә кайда кебек мәгънә аңлатыла), менәтерә (менә сиңа кирәк булса дигән мәгънә бирелә). Кайчакта алар калын вариантта да кулланылалар: анатыра, мынатыра.
09. Кушма формант -ңынчы, -кенче чаклы, хәтле бәйлекләре урынына кулланыла: моңынчы (моңа чаклы), миңенче (миңа чаклы), сиңенче (сиңа хәтле), аңынчы (аңа чаклы), шуңынчы (шуңа хәтле).
10. Борынгы телдә формалашкан эндәш килеш кушымчасы ата-аналарга, туганнарга, өлкәннәргә хөрмәт белән эндәшкәндә файдаланыла: әткәй, атай (әти), әнкәй, инәй (әни), түткәй, түтәй, апай (апа), абзыкай, абзый (абый), әбекәй (әби), бабай (бабай), җиңгәчәй, җиңгәй (җиңги), җизнакай, җизнай (җизни), туганай (туганым).
11. Тартымлы исемнәрдә, билгеле төшем килеше белән төрләнгәндә, -ны, -не кушымчасының «н» элементы йотылып әйтелә: китабымы (китабымны), китабыңы (китабыңны), иптәшеме (иптәшемне), иптәшеңе (иптәшеңне).
12. Чама санын белдерү өчен -лаган, -ләгән кушымчасы күбрәк, активрак кулланыла: унлаган (унлап), йөзләгән (йөзләп). Бу форма Көнбатыш Себер татарлары диалектында да, башкорт телендә дә еш күзәтелә.
13. Ярдәмлек сүзләрне куллануда түбәндәге үзенчәлекләр бар:
— а) әгәр дә урынына әгәреңки (әгәренки) кулланыла.
— б) әмма урынына — әмма ләкин.
— в) рәт, тапкыр урынына — терит.
— г) бик тә урынына — угата.
— д) сыман урынына — сымак.
— е) тикле, кадәрле урынына — тиңентин.
— ж) «булмаса» дигән мәгънәдә «юктык» дигән модаль сүз кулланыла.
14. Сорау кушымчасы -мы, -ме 2 нче затта сүзнең нигезенә ялгана, ә калган кушымчалар аннан соң килә: барамсың (барасыңмы), барамсыз (барасызмы), киләмсең (киләсеңме), киләмсез (киләсезме). Сорау кушымчасын болай куллану урта диалектның Тау ягы сөйләшендә, Көнбатыш Себер татарлары диалектында һәм шулай ук халык жырларында күзәтелә.
15. Инфинитивның -рга, -ргә формасы белән беррәттән -мак, -мәк, -ыш, -еш формалары да файдаланыла: Ничек итеп көн дә, китап укымак кирәк? (Ничек итеп көн дә китап укырга мөмкин?) Синең әле кайда барыш? (Синең әле кая баруың?) Эшкә барыш (Эшкә баруым). -Ыш, -еш хәзерге татар телендә исем ясагыч кушымча функциясен генә үти: йөреш, өлгереш, төзелеш, алыш-биреш, көнкүреш.
16. Әдәби телдәге билгесез үткән заман кушымчасы -ган, -гән урынына кушма формант -ырлык, ерлек кулланыла: Жул барырлык тугел (Юл бара торган түгел). Бу эшләрлек эш түгел (Бу эшли торган эш түгел).
17. Хәзерге заман хикәя фигыле 2 нче затта күплек санында Казан арты сөйләшендәгечә -сыгыз, -сегез аффиксы ярдәмендә формалаша: барасыгыз (барасыз), киләсегез (киләсез).
18. Үткән заман хәл фигылен белдерү өчен кушма формант -гачтын, -гәчтен, -гачтан, -гәчтән файдаланыла: баргачтын, баргачтан (баргач), килгәчтен, килгәчтән (килгәч). Дүртөйле, Туймазы сөйләшләрендә дә бу формант актив кулланыла.
19. Хәл фигыльнең юклык формасы кушма аффикс -маенча, -мәенчә ярдәмендә ясала: бармаенча (бармыйчы), күрмәенчә (күрмиче).
20. Боерык-теләк фигыль берлектә -аем, -әем, күплектә -аек, -әек кушымчалары ярдәмендә формалаша: бараем (барыйм), бараек (барыйк), киләем (килим), киләек (килик).
21. Боерык фигыльнең мәгънәсен көчәйтү максатында аның алдында «китереп», «китерептереп» дигән хәл фигыль кулланыла: китереп (китерептереп) бир, китереп (китерептереп) әйт, китереп (китерептереп) укы.
22. Бармай кара, бармай карасын, килмәй кара, килмәй карасын тибындагы формалар искәртү, кисәтү, үпкәләүне тәгъбир итәләр.
23. Мәгънә көчәйтү өчен фигыльнең икеләтә инкарьлау формалары еш кулланыла: бармай калма (барырга кирәк дигәнне белдерә), игътибар итмәй калма (игътибар итәргә кирәк дигәнне аңлата), күрмәй булмай (күрергә кирәк), эшкә бармай булмай (эшкә барырга кирәк).
24. Үтенүне, сорауны белдерү өчен сөйләмгә «теге нит әле» дигән конструкция өстәлә: Теге нит әле, оңгайдан фермага кереп чык әле (Бер уңайдан фермага кереп чыкчы, чыксана).
25. Тыңлаучыдан киңәш сорау максатында боерык-теләк фигыленнән соң «микән» дигән кисәкчә куела: Жангыр жаварга тора, буген урманга бармаек микән? (Яңгыр яварга тора, бүген урманга бармыйбызмы?) Кичен Тәлгатьләргә бармаек микән? (Кичен Тәлгатьләргә бармыйбызмы?)
26. Искитмәүне, игътибарсызлыкны белдерү өчен -магае, -мәгәе дигән кушма формант кулланыла: бармагае, күрмәгәе. Кайвакытта «күрсә соң» тибындагы конструкция күзәтелә: барса соң, килсә соң.
27. Билгеле бер вакытта эш яки хәлнең чын-чынлап башкарылуын тәгъбирләү өчен төп фигыльдән соң (ул гадәттә хәл фигыль формасында була) «ята» фигыле китерелә: укып ята (чынлап та укый), эшләп ята (чынлап та эшли), килеп ята (чынлап та килә).
28. Киләчәк заман хикәя фигыленең барлык формасы 1 нче һәм 2 нче затларда кыскартылып кулланыла: барым (барырмын), йөрем (йөрермен), барысың (барырсың), йөресең (йөрерсең).
29. Киләчәк заман хикәя фигыльнең юклык формасы 1 нче затта кушма формант -масмын, -мәсмен белән бирелә: кайтмасмын (кайтмам, кайтмамын), килмәсмен (килмәм, килмәмен). Башкорт теле диалектларында да бу форма еш кулланыла.
30. Хәзерге заман хикәя фигыле 1 нче затта һәрвакыт тулы формада гына була: барамын (барим формасы кулланылмый), язамын, йөримен, күрәмен.
31. Хикәя фигыльнең күптән үткән заманын белдерү өчен кушма формант -дырые, -дерие файдаланыла: барадырые (бара иде), киләдерие (килә иде).
32. Гаҗәпләнүне белдерү өчен сөйләмгә бәй, бәрәч, бәрәмәч, агай, ниә, инде дигән сүзләр өстәлеп бирелә: Бәй (бәрәч, бәрәмәч), син бит әле генә җәл җортында булып кайттың (Син әле генә ял йортыннан кайттың ләбаса). Ниә, мин бит сине күрмәгәнмен (Мин сине күрмәдем лә). Алар авылдан китеп тә беттеләрмени инде (Алар авылдан киттеләр дәмени).
33. Сорау җөмләләрдә, сорау алмашлыкларыннан тыш, сорау кисәкчәсе «микән» кулланыла: Без сезгә качан килербез микән? (Без сезгә кайчан килербез икән?) Бу эшне качан эшләп бетерем микән? (Бу эшне кайчан эшләп бетерермен икән?) Илдус Казаннан качан кайтты микән? (Илдус Казаннан кайчан кайтты икән?)
34. Сөйләүче үз фикерен раслау яки сорау максаты белән сөйләмдә, әйе, әйеме дигән сүзләр куллана: Кичә сез урманда булдыгыз, әйе? (Кичә сез урманда булдыгызмы?) Бүген без шәһәргә барып кайтырга булдык, әйеме? (Бүген без шәһәргә барып кайтырга булдык бит?)
35. Җөмләдә исем, сыйфат, сан, хәбәр функциясендә килсәләр, аларга тагын күплек кушымчасы ялгана: Алар үзләре эштәләр бугай (Алар үзләре эштә бугай). Алар икәүләр (алар икәү). Көннәр матурлар (Көннәр матур).
36. «Хәтта Мансур», «хәтта дус», «хәтта ул» тибындагы конструкцияләр урынына «Мансур булып Мансур», «дус булып дус», «ул булып ул» конструкцияләре кулланыла.
##### § 22. СӨЙЛӘШНЕҢ ЛЕКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ
Алагаем (бөтенләй), агай (гаҗәпләнү), әмәл (чара), угата (бик тә, бигрәк тә), әпә (телгәч), я кату, эчне кату алу (эч авырту), бүләк (кечкенә урман), талау (ачулану, сүгү), томыру (ыргыту), тылкыту (каплату), чынлап, чынлап (чыннан да, чынлап та), өркү (курку), үкерү (елау), итәк (итәкле), кысыр аш (итсез аш), көлчә (таба күмәче), төп (олысы, баш), аймылышу (очраша алмау), бакчы (кара әле), бертын (бераз), биш-былтыр (күптән), ирештерү (үчекләү), ирәю, кылтаю (һавалану, эреләнү), мокыт (аңгыра), мыңгыртау (мыгырдау), пешмәгән (булмаган), хәсис (начар, бозык кешегә әйтелә), чытлы (тынычсыз), эре (һавалы), чандыр (ябык), шинлап (җәяү), диңгез (өйнең нигезе), моржа (мич), ишек төбе (бусага), киреләй (яңадан), әмма ләкин (һәрхәлдә), болагайлану (иркәләнү), үтереп җарату (нык ярату), бал кашыгы (чәй калагы), ай тотлыгу (ай тотылу), бидрә (чиләк), чүбек чәйнәүче (бер сүзне күп сөйләүче), борчак әвене (акрын кешегә карата әйтелә), калай әтәч (мактанчык), төн куу (ике смена эшләү), таң тишемен көтү (таңга кадәр эшләү), җәнҗал кубару (тавыш чыгару), ызан еланы (усал кешегә карата әйтелә), сукмакка тузан төшермәү (еш килеп йөрү), туң чырай (караңгы чырай), куш йөрәк (батыр кешегә әйтелә), энә өстендә утыру (курку), йөрәк сугу (йөрәк тибү), җан көю (борчылу).
#### III. Тау ягы сөйләше.
Тау ягы сөйләше урта диалектның Бәрәңге, Казан арты һәм мишәр диалектының Чистай, Чүпрәле, Мәләкәс сөйләшләре белән чикләнә. Территориясе зур түгел, аңа Татарстанда, Иделнең уң ягындагы районнарда яшәүче татарлар керә.
##### § 23. СӨЙЛӘШНЕҢ ФОНЕТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
1. Җ-лаштыру сөйләшкә хас үзенчәлекләрдән исәпләнә: даракын җир (якын җир), җырак җөрү (ерак йөрү), җәмле җәй (ямьле җәй), җәшел үлән (яшел үлән), җорт (йорт). Рус теленнән кергән сүзләрдә «з» урынына да «ж» кулланыла: гәҗит (газета), кәрҗин (корзинка), магаҗин (магазин). Ә «жизни» сүзендә «ж» авазы «з» белән алмашына (дистактлы регрессив ассимиляция): зизни. Буа районында яшәүчеләр телендә «ж» белән «й» авазлары параллель кулланыла. Бу исә күрше мишәр диалекты сөйләшләренең йогынтысы нәтиҗәсе булып тора.
2. Өй дифтонгы урынына ү монофтонгы кулланыла: сүлү (сөйләү), үрә (өйрә), үләнү (өйләнү), күмә (көймә), сүәк (сөяк), күләү (көйләү), түмә (төймә). Бу яктан сөйләш мишәр диалекты, урта диалектның Минзәлә сөйләше белән бер үк позициядә тора.
3. х-к авазларының тәңгәллеге башка сөйләшләргә караганда киңрәк таралыш алган: кат (хат), кабәр (хәбәр), катын (хатын), Капиз (Хафиз), Сәләкъ (Сәләх), Искак (Исхак), кужа (хуҗа), рәкать (рәхәт), калык (халык), вахыт (вакыт), хәдәр (кадәр). Чагыштырыгыз, тува, хакас телләрендә: хал. татар, алтай, кыргыз, казах, каракалпак, уйгур телләрендә: кал.
4. О һәм у авазларын алмаштырып сөйләү характерлы: бутка (ботка), суң, сун (соң), орлау (урлау), олау (улау). Бу үзенчәлек Көнбатыш Себер татарлары, мишәр диалектларында күзәтелә.
Шушы уңайдан о — ө, у — ү авазларының этимологиясенә кыска гына булса да тукталыйк.
Төрки телләрдәге, шул исәптән татар телендәге о - ө, у - ү авазларының тарихи үсеше белән бик күп телчеләр (мәсәлән, В. В. Радлов, В. А. Богородицкий, Н. К. Дмитриев, Л. Җәләй, Ж. Г. Киекбаев, Б. А. Серебренников) кызыксынган һәм бик әһәмиятле фикерләр әйтелгән. Бу урында ул галимнәрнең барлык карашларына аерым-аерым тукталуның кирәге юк. Алар турында лингвистик әдәбиятта җитәрлек язылган.
Борынгы төрки телдә о - ө киң әйтелешле авазлар булган. Алар, авыз куышлыгының түрендәрәк, борын куышлыгына якынрак урында ясалып, һава тирбәлеше ягыннан бераз гына борын авазына охшатылган. Аларны әйткәндә, аскы ирен үз хәлендә торган, өске ирен бөрешкән һәм түбәнгә таба тартылган. Шул рәвешчә, о - ө сузыклары ясалган һәм алар үзләренә басым алганнар. Борынгы төрки телдә басымның беренче иҗектә булуы әнә шуңа нигезләнгән.
Хәзерге татар телендә борынгы төрки сузыклар, шул исәптән о - ө, у - ү әле тараюга, әле киңәюгә таба үзгәргәннәр һәм бу хәзер төгәлләнгән процесс санала. Икенче төрле сүзләр белән әйткәндә, борынгы төрки о — ө татар телендә у - ү гә, ә у - ү авазлары о - ө гә күчкәннәр.
Авазларның артикуляцион базасы алгарак күчеп барган заманда борынгы төрки о - ө тараюга дучар ителгәннәр, башта хәзерге казах, нугай һ. б. кыпчак тибындагы төрки телләр-\[^58\]: Тенишев Э. Р. Строй саларского языка. «Наука», М., 1976, 70 б.
дәгечәрәк о — ө гә, аннан соң у — ү гә күчкәннәр, чөнки артикуляцион базаның алга таба күчүе акрын барган һәм гади юлны гына үтмәгән.
Борынгы төрки у — ү, борынгы төрки о — ө авазларының тараюыннан туган у- ү кысрыклавы нәтиҗәсендә, бераз киңәйтелгән, һәм яңа о - ө барлыкка килгән.
Шулай итеп, бер яктан, борынгы төрки о — ө белән хәзерге татар телендәге яңа о — ө арасында, икенче яктан; борынгы төрки у - ү белән хәзерге телебездәге у - ү авазлары арасында этимологик уртаклыклар юк. Алар сыйфат ягыннан икесе ике төрле аваз санала. Хәзерге татар телендәге о — урта күтәрелешле, ярым тар әйтелешле, иренләшкән арткы рәт аваз, у — югары күтәрелешле, тар әйтелешле, иренләшкән арткы рәт сузык.
Кайбер төрки телләрдә борынгы төрки о — ө, у — ү авазлары хәзер дә сакланып килә. Ләкин алар да берникадәр үзгәрешләргә, һичшиксез, юлыкмый калмаганнар.
Татар теленең кайбер диалект, сөйләшләрендә әдәби телдәге у - ү урынына о — ө һәм, киресенчә, о-ө урынына у-ү авазларының кулланылуын борынгы әйтелеш калдыгы дип танырга мөмкин.
5\) К авазы, әгәр бер тамырның ике сузык авазы арасында килсә яки синтагманың беренче сүзе, сонор яки яңгырау авазларга бетсә, икенче сүзе к авазына башланса, сөйләштә яңгыраулаша: игенче (икенче), чогыр (чокыр), әллә гая (әллә кая), әллә гачан (әллә кайчан), бер геше (бер кеше). Бу күренеш Көнбатыш Себер татарлары диалектында да актив кулланыла.
Югарыда күрсәтелгән позициядә к авазының сөйләштә яңгыраулашуын гомуми төрки күренеш дип карарга була. Мәсәлән, азәрбайҗан телендә нәкъ менә шушындый яңгыраулашу нәтиҗәсендә г авазы сүз башында ныгып ук калган. Анда хәзер контексттан башка да гара (кара), газ (каз), гыз (кыз), габ (кап) диелә. Башкорт телендә дә бу күренеш күзәтелә: бер геше гилде. Ләкин анда контексттан тыш к яңгыраулашмый: кеше, килде.
6\) Әдәби телдәге ф авазы урынына п кулланыла: тупрак (туфрак), япрак (яфрак), Патима (Фатима), Патикъ (Фатих). Ә. Р. Тенишевнең күрсәтүенчә, салар телендә ф, п, х авазлары параллель кулланыла: Фатима, Патима, Хатима[^58]
7\) Кайбер сүзләрдә ч авазы бигрәк тә сүз башында ш, т белән, ә сүз ахырында с белән алмашына: шишмә (чишмә), тишенү (чишенү), алмагас, (алмагач), килгәс (килгәч), баргас (баргач). Казан арты сөйләшендә дә бу күренешнең киң таралуы күзәтелә. Югарыда телгә алынганча, башкорт, хакас һәм якут телләрендә борынгы төрки ч авазы с ка, казах, каракалпак, нугай, тува һәм шор телләрендә ш авазына үзгәреп үскән.
08. Сүз ахырында н авазы ң га күчә: синең (синең), авылның (авылның), мең (мең), уң кул (уң кул). Билгеле ки, бу күренеш Казан арты, керәшен татарлары сөйләшләрендә дә бар, башка кардәш төрки телләрдә дә (мәсәлән, салар телендә) күзәтелә.
09. Кайбер сүзләрнең ахырында н урынына м авазы файдаланыла: үләм (үлән), былым (болын), тетем (төтен). Татар телендәге н урынына м ның кулланылуы чуваш теленә хас: тэдэм (татарча: төтен), въръм (татарча: озын).
10. Апас районы авылларында сүз башында б авазы, регуляр булмаса да, м авазына күчә: мөре (бөре), мерешү (бөрешү), мерлегән (бөрлегән). Бу күренеш Башкортстан территориясендәге татар сөйләшләрендә дә күзәтелә: мәке (бәкә), чымылдак (чыбылдык), малан (балан), майтак (байтак). Ул Көнбатыш Себер татарлары диалектында да бар: мус (боз). Бу — гомум төрки күренеш. Б. А. Серебренников фикеренчә, интервокаль б кайбер сүзләрдә м авазына күчкән кебек, бер сүз сузык авазына бетеп, икенчесе б авазына башланганда, б м га күчәргә мөмкин: яхшы боз > яхшы муз.
11. Кайбер сузык һәм тартык авазларның төшерелүе:
— а) д төшерелә: ие, иы (иде).
— б) й төшерелә: качы (кайчы), качан (кайчан), өрәнү (өйрәнү).
— в) һ төшерелә: әммә (һәммә), өнәр (һөнәр), ава (һава).
— г) у төшерелә: марта (умарта).
12. Шул алмашлыгында у урынына а кулланыла: шал (шул), шалый (шулай), шанда (шунда), шалый шал (шулай шул).
13. и - а - е (э) авазларының тәңгәллеге: энде (инде), бәк (бик), тәкле (тикле), мән (мин): үри (үрә), тегели (тегеләй), ире (эре), эпи (ипи), мәләш (миләш), шәкәр (шикәр), әзрәк (әзрәк), сибәп (сәбәп), әлбиттә (әлбәттә).
14. Сүз ахырында ай дифтонгы урынына ый дифтонгы кулланыла: алый (алай), былый (болай), быгый (бугай), бабый (бабай), малый (малай), шулый, шолый (шулай).
15. У — ү авазлары урынына еш кына о — ө, ы — е урынына ы — е авазлары йөри: жок (юк), көңгел, (күңел), күмәч (күмәч), кым (ком), кыйма (койма), гел (гөл), тетем (төтен), кен (көн). Мишәр диалектында да болар очрый: ын (он), сылы (солы), тырмыш (тормыш).
##### § 24. СӨЙЛӘШНЕҢ ГРАММАТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
1. Морфология өлкәсендә сөйләшнең характерлы билгесе булып, юнәлеш килеш күрсәткече буларак, тартым белән тәмамланган исемнәргә, саннарга, алмашлыкларга кушма -арга, -әргә, -нарга, -нәргә формантының ялгануы тора: улыммарга (улыма), үземәргә (үземә), апамарга (апама), атасынарга (атасына), җигермесенәргә (егермесенә). Чагыштырыгыз: Көнбатыш Себер[^59] татарлары диалектында енкәмәләргә (җиңгәмнәргә), әкәмәләргә (абыемнарга).
2) Сөйләшнең икенче үзенчәлеге итеп -сы, -се тартым кушымчасының плеонастик ялгануын санарга кирәк. Мәсәлән, бусысы (бусы), ансысы (ансы), шунсысы (шунсы), кайсысы (кайсы), берсесе (берсе). Кайвакыт нисби сыйфатларга да өстәмә тартым аффиксы кушыла: бүгенгесе (бүгенге), иртәгесе (иртәге), быелгысы (быелгы), былтыргысы (былтыргы). Шушындый ук күренеш Минзәлә, Дүртөйле, Туймазы, Кыйгы, Барда сөйләшләренә дә хас. Өченче зат тартым кушымчасының икеләтелүе күп кенә башка төрки телләрендә дә күзәтелә. А. М. Щербакның карашынча, тартым кушымчалары -сы/-се нең десемантизация һәм беренче аффиксның тамыр элементына әверелеп китүе нәтиҗәсендә икеләтелә[^60].
3) Сөйләштә инфинитивның -ма, -мә, -малы, -мәле, -маллы, -мәлле, -асы, -әсе формалары кулланыла: Бүгенгесе гәҗитне укыма куштылар (Бүгенге газетаны укырга куштылар). Бүген безгә эшкә барасы яки бармалы (Бүген безгә эшкә барырга). -Ма, -мә формасы -у, -ү формалы исем фигыльгә, инфинитивның -рга, -ргә формасына, үткән заман сыйфат фигыльгә, хәзерге заман хәл фигыльнең -ып, -еп формасына тәңгәл килә һәм, модаль фигыль «кили» белән бергә килеп, теләкне, максатны белдерә. Мәсәлән, барма кели (барырга тели). -Маллы, -мәлле формасы кирәклек-тиешлекне, мөмкинлекне, теләкне, максатны, ихтималлыкны белдерә: Бүген китап укымаллы (Бүген китап укырга кирәк). Н. Б. Борһанова -маллы, -мәлле, -малы, -мәле формасын күрше чуваш теленең йогынтысы нәтиҗәсендә туган дип аңлата[^61]. Дөрес, ул форма чуваш телендә бар. Ләкин аның азәрбайҗан, төрекмән, төрек телләрендә, аларның диалект, сөйләшләрендә, борынгы язма истәлекләрендә дә актив кулланылуы билгеле. Бу исә сөйләшнең огуз группа төрки телләре белән бик борында булган бәйләнешен раслый.
4) -ган, -гән кушымчасы хикәя фигыльнең билгеле үткән заман күрсәткече буларак кулланыла: Мин бүген эштә булган (Мин бүген эштә булдым). Мин бу китапны укыган (Мин бу китапны укыдым). Бу форма мишәр һәм Көнбатыш Себер татарлары диалектларында да күзәтелә.
5) -ча, -чә аффиксы саннарга кушылып рәвеш ясый: берчә, икенчечә.
6) Хикәя фигыльнең билгеле үткән заман формасы -ды, -де һәм «иде» ярдәмче фигыле конструкциясе күптән үткән заманны белдерә. Мәсәлән, бардык ие (барган идек), алдык ие (алган идек), күрдек ие (күргән идек).
7) Икенче зат берлек санда сорау кушымчасы -мы, -ме фигыльнең нигезенә ялгана, ә бүтән морфологик категория кушымчалары аннан соң килә: барамсың (барасыңмы), беләмсең (беләсеңме), күрәмсең (күрәсеңме).
8) Икеләнүне, шикләнүне белдерүче «укыйдыр» формасы урынына «укый булыр» конструкциясе кулланыла: кайткан булыр (кайткандыр), язган булыр (язгандыр), килгән булыр (килгәндер).
9) Сөйләүченең эш яки хәлгә ис китмәвен, битарафлыгын белдерү өчен -магае, -мәгәе кушма форманты файдаланыла: бармагае (барса ни), күрмәгәе (күрсә ни).
##### § 25. СӨЙЛӘШНЕҢ ЛЕКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
Авыштыру (алмаштыру, алыштыру), агылҗым (культуралырак кешегә карата әйтелә), аяз ашау (агару, кием агару турында әйтелә), аяк бите (аяк йөзе), аяусыз (оятсыз), алҗапма (алъяпкыч), арка кочтыру (аркага күтәрү), арусызлау (пычрату), атыр (түбән җир), ата бае (атадан калган мирас), бал җау (яфрак балы), бала шәл (шәльяулык), балакландыру (төчетү, төкереп салат ясау), балтырату (балакларны, оекларны салындырып йөрү), барымталы (таза, тулы), безрик (аз гына, берникидәр), биренчәк (тиз бирешүчән, нык каршы тора алмаучан), бикләү (ятлау), бөбер (вак буыннар), гомбагар, гомбакты (көнбагыш), гедәтү (йоклату), дады (азык, җим), дәмсенү (тою, сизү), дөм (караңгы), инәлү (ялыну), иртәгәчке (иртәнге), югары (түр), кабалау (капшау), кармалау, каклавыч (каты билчән), кара җәяү (бернәрсәсез), караңгы кабу (караңгы төшү), кашыклык (стенага кашыклар кыстырып кую өчен кадакланган пәлтә агач), курма (курыкма), кырмыза (песи тарысы), кырыс келәү (саран кеше), кием-тотым (кием-салым), көчатна, көчатна (пәнҗешәмбе), күмә (кул арбасы), бит сабыны (кул сабыны), сусу җир (сусыл җир), сәлә (аз гына), тонык (болганчык), туйра (имән), чайрап (таралып, җәелеп), чикылдаган (ачык төс), әләмәтрәк (билгесез, чит кеше), җәмәгать арасы (җыен, җыелыш).
#### IV. Бәрәңге сөйләше.
Бәрәңге сөйләше Мари АССРның Бәрәңге һәм Мари-Төрек районнары территориясенә таралган. Татарларның күбесе Татарстан белән төньяк-көнбатыштан чиктәш Бәрәңге районында яши. Картларның сөйләвенә караганда, монда Татарстанның күрше районнарыннан килгән татарлар тора. Чыннан да, Бәрәңге һәм Казан арты сөйләшләре өчен бик күп уртак тел фактлары табыла.
##### § 26. СӨЙЛӘШНЕҢ ФОНЕТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
01. Сөйләштә ж һәм й авазлары параллель кулланыла. Мәсәлән, жук һәм юк, жакын һәм якын, гаҗәп һәм гаяп, дөнҗа һәм дөнья, җыл һәм ел, җегет һәм егет, җөрү һәм йөрү.
02. Сүз составына (бигрәк тә фигыль формаларына), органик рәвештә кергән сорау кушымчаларында әдәби телдәге тар әйтелешле ы — е сузыклар урынына киң әйтелешле а — ә кулланыла; барасыңма (барасыңмы), беләсеңмә (беләсеңме). Чагыштырыгыз. Көнбатыш Себер татарлары диалектында: кайтасыңма (кайтасыңмы), киләсеңмә (киләсеңме); башкорт теленең көнчыгыш диалектында: кайтаңма, бирәңмә; казах әдәби телендә: Шынымен сен өз балаңды жаксы көрген жоксың ба? (Чыннан да, син үз балаңны яратмадыңмы?)
03. Сүз ахырында Казан арты, Тау ягы, керәшен татарлары сөйләшләрендәге кебек н авазы урынына и кулланыла: безнең (безнең), килсәң (килсәң), уң (уң), миң (мен).
04. Сүз уртасында. Казан арты сөйләшендәге кебек, н авазыннан соң г өстәлеп ңг аваз комплексы барлыкка килә. Мәсәлән, яңга (яңа), шуңга (шуңа), моңгию (моңаю), сеңгел (сеңел), иңгәвәл (иң әвәл).
05. Сүз ахырында н авазы, Казан арты сөйләшендәге кебек, л авазына башланган кушымчалар ялганганнан соң, л га күчә, ягъни тулы регрессив ассимиляция барлыкка килә: зиһелле (зиһенле), төллә (төнлә), чыллап (чынлап), көлләшү (көнләшү), хайваллар (хайваннар), килелләр (килсеннәр). Кайвакыт кушымчалар ялганмаганда да н авазы л га әйләнә: җыел (җыен), урмал (урман).
06. н һәм м авазлары спорадик буташтырыла: җилем, елем (җилем), чормау (чорнау), тырмау (тырнау), барнак (бармак).
07. н һәм л авазлары спорадик буташтырыла: кампа (лампа), җоңдыз, йондыз (йолдыз), тастыман (тастымал).
08. с — ч — ш — т авазларының тәңгәллеге бар: чичта (чиста), бачкыч (баскыч), чичла (число), шөйләшү (сөйләшү), шугыш (сугыш), шык (чык), шикләвек (чикләвек), шүкеш (чүкеч), шыршы, чырчы (чыршы), чичмә, шишмә (чишмә), чырпы (шырпы), чешә (шешә), тишенү (чишенү), тушы (шушы). Күренүенчә, с>ч, с>ш, ч>ш, ч>т, ш>ч, ш>т ассимиляция-диссимиляция нәтиҗәсендә барлыкка килә.
09. х һәм к авазлары спорадик буташтырыла: катын (хатын), вахыт (вакыт), хәдәр (кадәр), Канифә (Хәнифә), Рәкыйм (Рәхим).
10. ф авазы урынына п кулланыла: Шәрәпи (Шәрәфи), панар (фонарь), пирме (ферма), канәмпер (канәфер).
11. Метатеза күренеше хас. Мәсәлән, күгәлә (күләгә), сулама (сумала), бетерексез (бетергесез), шикел-килбәт (килеш-килбәт).
12) Аваз төшерелү очраклары күзәтелә: ич (кич), үнәр (һөнәр), әрвахыт (һәрвакыт), миа (миңа), сиа (сиңа), ашаулык (ашъяулык).
13) Иҗек төшерелү очраклары бар: ишелү (ишетелү), байнак (баягынак).
14) Эпентеза күренеше хас: быргыту (ыргыту), арткылы (аркылы), кортлау (котлау), җыру (җыр).
15) Геминация күренеше киң таралган. Мәсәлән, аппай (апай, сеңел), оззын (бик озын), оллы (бик олы), җаккын, яккын (бик якын), җыллы, еллы (бик җылы). Геминация татар теленең башка диалект, сөйләшләрендә дә кулланыла. Э. Р. Тенишевнең карашынча, төрки телләрендә геминациянең барлыкка килүе ике фактор: басым һәм иҗек төзелеше белән тыгыз бәйләнгән[^62]. Татар теленең Бәрәңге сөйләшендә геминация билгеле бер экспрессив-көчәйтү һәм лексик-семантик йөк башкара: оззын (бик озын, озын сүзенең мәгънәсе көчәйтелә, арттырыла), җиңел (бик җиңел, җиңел сүзенең мәгънәсе кечерәйтелә, көчсезләндерелә).
##### § 27. СӨЙЛӘШНЕҢ ГРАММАТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
1. Сыйфатларда, рәвешләрдә чагыштыру дәрәҗәсе кушымчасы -рак, -рәк плеонастик кулланыла. Мәсәлән, сөйкемлерәгрәк (сөйкемлерәк), дәүрәгрәк (дәүрәк), кечерәгрәк (кечерәк), әзрәгрәк (азрак), көчлерәгрәк (көчлерәк), тизрәгрәк (тизрәк). Мисаллардан күренүенчә, -рак, -рәк кушымчасы икеләтелү нәтиҗәсендә эмоциональ-экспрессив, лексик-семантик нагрузка үти. А. Н. Кононов, -рак, -рәк кушымчасы күпчелек очракта предметның билгесен киметеп күрсәтү өчен кулланыла (кайчакта ул чагыштыру дәрәҗәсенең күрсәткече булып килә), ди: суыграк, ачырак[^63].
2. Әгәр әдәби телдә изафәтле сүзтезмәнең икенче компоненты тартым кушымчасы ала торган булса, сөйләштә бернинди морфологик күрсәткечләр кулланылмый, икенче компонентның тартым кушымчасы булмый: мәктәп җан (мәктәп яны), кунак кыз (кунак кызы), шомырт чәчәк (шомырт чәчәге), өй түбә (өй түбәсе).
3. Әдәби телдәге хикәя фигыльнең 2 нче зат күплек саны кушымчасы -сыз, -сез урынына кушма формант -сыгыз, -сегез файдаланыла: урмаңга барасыгызма (урманга барасызмы), эшкә баргансыгыз икән (эшкә баргансыз икән). Бу күренеш урта диалектның күпчелек сөйләшләрендә күзәтелә.
4. Хикәя фигыльнең категорик киләчәк заман юклык формасы 1 нче затта -дым, -дем аффиксы һәм «юк» модаль сүзе белән белдерелә: килдем юк (калмаячакмын), озак тордым юк (озак тормаячакмын). Чагыштырыгыз, казах телендә: Мен хат жазгалы отырган жокпын (Мин хат язарга утырмаячакмын).
5. Хикәя фигыльнең билгесез киләчәк заман формасы кыекартылып кулланыла. Мәсәлән, торым (торырмын), уятырым (уятырмын), әйтерем (әйтермен). Күренүенчә, нигезендә р тартык авазы булган фигыльләр -ыр, -ер киләчәк заман кушымчасын бөтенләй алмыйлар, зат кушымчасы -ым, -ем турыдан-туры тамырга ялгана: барым (барырмын), күрем (күрермен).
6. Хәл фигыльнең түбәндәге формалары таралган:
а) Әдәби телдәге «ганчы, -гәнче кушымчасы функциясендә -мас, -мәс белән «борын» сүзе кулланыла: Мин килмәс борын, китми тор (Мин килгәнче, китми тор). Яңгыр яумис борын, кырда эшне бетердек (Яңгыр яуганчы, кырда эшне бетердек).
б) Әдәби телдәге -ып, -еп; -гач, -гәч кушымчалары функциясен -а, -ә үти: Кырга киткәндә безгә керә чык (Кырга киткәндә безгә кереп чык). Уракка бер-ике көн кала, кура җиләгенә барырбыз (Уракка бер-ике көн калгач, кура җиләгенә барырбыз).
в) Әдәби телдәге -гач, -гәч урынында -гачыннан, -гәченнән һәм -дымдагысыннан, -демдәгесеннән дигән кушма формантлар йөртелә: баргачыннан, бардымдагысыннан (баргач), килгәченнән, килдемдәгесеннән (килгәч).
7. Сөйләштә инфинитивның -мага, -мәгә; -асы, -әсе формалары кулланыла: Миңа иртәгә урманга бармага кирәк (Миңа иртәгә урманга барырга кирәк). Безгә бүген эшкә барасы (Безгә бүген эшкә барырга). Соңгы җөмләдә сөйләүче үтәлүе мәҗбүри булган эш яки хәлне хәбәр итә.
8. Килеш кушымчаларының функцияләрен бутау күренешләре очрый; урыннан утыру (урынга утыру), түрдән үтегез (түргә үтегез), чөйдән җитешкәч (чөйгә җитешегез). Күренүенчә, юнәлеш килеше кушымчасы -га, -гә урынына чыгыш килеш кушымчасы -дан, -дән кулланыла.
9. Кушма формант -улы, -үле хәрәкәтнең нәтиҗәсе, хәрәкәтнең объекты яки субъекты атамасын белдерүче сыйфат ясый: әтисенә ошаулы бала (әтисенә охшаган бала), кешегә яраулы кеше (кешегә ярый торган кеше).
##### § 28. СӨЙЛӘШНЕҢ ЛЕКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
Минрәү (тимрәү), муен бавы (муенса), киез итек суктыру (киез итек бастыру), сулама (сумала), сысынтык (әрәм тамак, этләргә, мәчеләргә карата әйтелә), талкыну (күл көч түгү, авырлыклар кичерү), таман (уртача, акрын), тач (нәкъ), тангиртәдән (иртүк), туар (терлек), төнәген, кенәген (кичә), төсбәт (шыксыз, кыяфәтсез), чираю (туну, өшү), чиркәм (нык, таза), шалка (лычрак, тал), шешмәкләнү (шешү), шует (әнис орлыгы), энәтанаксыз (сәләмәләнеп беткән, тузып беткән, ерткаланып беткән), жараулы (салкынча), жил кубызы (кыланчык), жилеш (көч, хәл), алчак (ачык йөзле, якты чырайлы, ягымлы), аш эчү (аш атау), ашаулык (ашъяулык), ак бал (ачы бал), бетеп (бөтенләй), быргыту, выргыту (ыргыту, ташлау), ирек итмәү (ирек бирмәү, комачаулау), ишелмәле (ишетелә торган), яраксыз (көчле, каты), яраксыз жил (көчле жил), кавыр (каурый), калыгу (калку, өскә чыгу), калын (бай), куркач (куркак), кыз алу (өйләнү), кечтек (бераз), күгәлә (күләгә), күгәрчен сөте (тырнакка чыккан ак тап), көрти (жиңсез сырма).
#### V. Дүртөйле сөйләше.
Рәсми чыганакларга караганда[^64], бу сөйләш территориясендә барлыгы 219 татар авылы бар. Шулардан Чакмагыш районында — 51 (район авылларының 64 процентын тәшкил итә), Кушнаренко районында - 41 (52,2 проц.). Дүртөйле районында - 31 (35,6 проц.), Мишкә районында — 18 (20 проц.), Аскын районында — 18 (18 проц.), Борай районында — 18 (17,6 проц.), Бөре районында — 14 (14,3 проц.). Янавыл районында — 13, Балтач районында - 9, Тәтешле районында 6 татар авылы исәпләнә. Мишкә, Бөре районнарында мишәр диалекты вәкилләре дә яши, аларны Бөре буе мишәрләре дип йөртәләр.
Дүртөйле сөйләшенә кергән районнарда, татарлардан тыш, башкортлар, руслар, марилар, удмуртлар, чувашлар, украиннар яши. Кайбер авылларда алар, гасырлар дәвамында бергә яшәү аркасында, үзара бик нык катнашканнар, хәтта телләре белән дә бер-берсеннән аерылмыйлар. Мәсәлән, татарлар Балтач районы Чишмә авылында башкортлар белән, Яна Ямурза авылында марилар белән бергә торалар. Тәтешле районы авылларында да, Дүртөйле районының Осан, Янавыл районының Иске Кудаш, Айбүләк, Беренче Май, Кушнаренко районының Яна Кормаш, Солтанай авыл советларында да шундый ук хәл күзәтелә. Гомумән алганда, сөйләшнең төп халкы Дүртөйле. Кушнаренко һәм Чакмагыш районнарында. Чакмагыш районының Иске Калмаш, Рапат, Бошир, Бөре районының Үгез, Дүртөйле районының Күк Куян. Суккул, Кушнаренко районының Иске Гомәр, Рәсмәкәй, Калтай, Казарма, Бакай, Горький, Мишкә районының Урьяды, Мавлют, Аскын районының Базанчат авыл советларында, нигездә, татарлар гына яши.
##### § 29. СӨЙЛӘШНЕҢ ФОНЕТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
1. Сөйләшнең күпчелек авылларында әдәби телдәге я урынына ж авазы кулланыла: җул (юл), жал (ял), җөзек (йөзек), жарык (ярык), җөрәк (йөрәк), жырак (ерак). Жалкау жегет жар тапмас, жар тапса да торалмас (Ялкау егет яр тапмас, яр тапса да торалмас). Жал көнендә улым жанга барып кайттым әле, Уфада укый торганы кырына (Ял көнендә Уфада укый торган улым янына барып кайттым әле).
Кушнаренко һәм Чакмагыш районнарының кайбер авылларында ж һәм й параллель кулланыла. Кайвакыт ж>з: кәзә (кәҗә).
2\) Кайбер сүзләрдә көтелгән д авазы урынына з кулланыла: изән (идән), җозырык (йодрык), казак (кадак), назан (надан), бозай (бодай), бизрә (бидрә), казау (кадау), зәфтәр (дәфтәр), зиңкету (диңкету), Изел (Идел). Изел буена бүрәнә чыгарыга барганыек, салкын тизереп кайттым (Идел буена бүрәнә чыгарырга барган идек, салкын тидереп кайттым).
3\) д - т авазларының чиратлашуы характерлы: дары (тары); дүмгәк, дүңгәк, дүнгәк (түмәк), дегәнәк (тигәнәк), дыңкычлау (тыңгычлау), даган (таган), дуку (туну), сандый (сантый), ти (ди), тулкын (дулкын).
Билгеле ки, нигез телдә (праязык) сүз башында һәм шулай ук сүз ахырында «д» булмаган. Кайбер төрки телләрдә «д» нең булуын икенчел күренеш дип карарга кирәк. Азербайҗан телендәге «даш» сүзе «таш»тан, «даг» сүзе «таг»дан килеп чыккан. Сөйләштә т урынына д куллану очраклары да икенчел күренеш исәпләнә.
Кайбер төрки телләрендә, мәсәлән, тува, хакас, алтай, тофалар телләрендә т авазы ике сузык арасында гына регуляр рәвештә д авазына күчә: идик (татарча: итек), ада (татарча: ата). Огуз телләрендә дә бу күренеш күзәтелә: одун (татарча: утын).
Күпчелек төрки телләрдә, шул исәптән татар телендә, т авазы ике сузык арасында да саклана, яңгыраулашмый.
Сүз башындагы т авазы элек алдагы сүз сонор тартыкка, бигрәк тә сузыкка беткән очракларда д авазына күчкән булырга тиеш. Соңыннан гына һәм бик акрынлап т белән башланган сүзләр д белән йөртелә башлаган дип уйларга кирәк.
4\) ч һәм ш авазларының спорадик буталуы шулай ук сөйләшкә хас үзенчәлек санала. Мәсәлән, шыршы (чыршы), шаршау (чаршау), шишмә (чишмә), шишену (чишенү), миш башы (мич башы), чашу (шашу), чаштыру (шаштыру), чешә, чиша (шешә), шүкеш (чүкеч), шыжлау (чыжлау), чешү (шешү). Бу күренеш ассимиляция-диссимиляция нәтиҗәсе булып тора.
5\) Сөйләштә к — х авазларының тәңгәллеге киң таралган: жакшы (яхшы), окшаш (охшаш), Кадичә (Хәдичә), вахыт (вакыт), ахча (акча), катын (хатын), жахташ (якташ), трактор (трактор), бахча (бакча), шалхан (шалкан), кормәт (хөрмәт).
К ның х авазына күчүе төрки телләренә хас күренеш. Сүз башында к>х чуваш теленә, ике сузык арасында к>х азербайҗан теленә характерлы.
Күп кенә төрки телләрендә тартыклар алдында һәм алардан соң к шулай ук х авазына күчә. Азербайҗан телендә: арха, татар телендә: арка.
Сөйләштә к — х тәңгәллеге гомум төрки күренешнең чагылышы булып тора.
6\) Сүз һәм иҗек башларында һ урынына х авазы кулланыла: шәхәр (шәһәр), әхәмият (әһәмият), Махира (Маһирә), Тахир (Таһир), шахит (шаһит), хаман (һаман). Киресенчә булган очраклар да, ягъни х урынына һ әйтелә торган очраклар да бар: маһсус (махсус), һәзер (хәзер), наһак (нахак), һафа (хафа), һәвеф (хәвеф).
x>h азербайҗан телендә күзәтелә: һазырламаг (тат. хәзерләү), һөрмәт (тат. хөрмәт), һикмәт (тат. хикмәт), меһманхана (мехманхана), Әһәд (Әхәт).
7\) ф — п авазларының тәңгәллеге: фәрдә (пәрдә), керпек (керфек), туприк (туфрак), жапрак (яфрак), пилтә (филтә), калпак (калфак), турпы (торф), фарта (парта), панар (фонарь), тәнәпес (тәнәфес).
8\) б — м авазларының тәңгәллеге: мәке (бәке), чымылдык (чыбылдык), мокча (букча), мишмәт (бишмәт), малан (балан), мөре (бөре), майтак (байтак), бажара (маҗара), бәкерле (мәкерле), бәнсез (мәнсез), батрус (матрос), мөтнек (бөтнек).
9\) н авазы урынына ш, м, к авазларының әйтелүе: тәбәшәк (тәбәнәк), баргаммы (барганмы), килгәммен (килгәнмен), искәү (искәү), кавырсык (кавырсын), сымак (сыман). Бу уңайдан шуны әйтергә мөмкин: татар диалект, сөйләшләрендә н тотрыклы түгел, ике сузык арасында да, сүзнең азагында да еш үзгәрә. Бу үзгәрешләрнең иң күбесе ассимиляция-диссимиляциягә нигезләнгән.
10\) т авазының к га күчүе: келәнче (теләнче), чик (чит).
11\) Аскын районының төньяк авылларында абсолют сүз башында яңгырау б авазы саңгыраулана, ягъни п авазына күчә: пазар (базар), палык (балык), павыр (бавыр), пәлеш (бәлеш). Сирәк очракларда п яңгырау б гә күчә: әбә (әпә). Бу күренеш, нигездә, Көнбатыш Себер татарлары диалектына хас[^65]. «Б» авазының саңгыраулашуы башка кардәш төрки телләрнең, мәсәлән, башкорт, төркмән, үзбәк, кыргыз телләренең диалект, сөйләшләрендә дә күзәтелә.
12\) Сүз һәм иҗек ахырында һәм ике сузык арасында ң авазы н га күчә: анарга (аңа), ышанасынмы (ышанасыңмы), безнен (безнең). Бу күренеш барлык төрки телләрендә дип әйтерлек очрый.
13\) Сүз һәм иҗек азагында л авазы м, н авазларына күчә: жаңгыз (ялгыз), суң (сул), жаңгылыш (ялгыш), сөям (сөял).
14\) Сөйләштә метатеза күренешләре дә очрый: сашы (шоссе), каулау (куалау), итешү (ишетү), ачха (акча), азбар (абзар), үрмәкчә (үрмәкүч), ләвеш, ләбеш (бәлеш).
15\) Кайбер сүзләрдә диэреза күренешләре күзәтелә.
а) г төшә: ниә (нигә), туару (тугару).
б) д төшә: ие (иде).
в) й төшә: качы (кайчы), качан (кайчан), өрәнү (өйрәнү), каҗир (кайҗир).
г) л төшә: әтчә (ләтчә), итү (илту).
д) н төшә: мучак (мунчак), асат (ансат), качкы (качкын), тагы (тагын), караташ (карандаш), мыча, муча (мунча), иңече (икенче), белә (белән).
е) ң төшә: миә, миа (миңа), сиә, сиа (сиңа).
ж) р төшә: кашы як (каршы як).
з) т төшә: дусым (дустым). Кая ла барсаң, дусың булсын, дус-иш барда, ирләр хур булмас (Кая ла барсаң, дустың булсын, дус-иш барда, ирләр хур булмас).
и) һ кулланылмый: Фәшмә (Фәһимә), өнәр (һөнәр), уш (һуш), аман (һаман). Әдия (Һадия).
й) и кулланылмый: киестек (киез итек).
к) ә кулланылмый: тәрәзә (тәрәзә), иләшү (ияләшү).
л) е кулланылмый: кешләр (кешеләр).
м) Сүзнең аерым иҗекләре дә төшерелеп әйтелә: ишелә (ишетелә), тирмән (тегермән).
16\) Эпентеза күренешләре очрый:
а) г өстәлә: кызганыч (кызганыч), чүген (чуен), иң гелек (иң элек), аңгарту (аңлату), җиңгел (җиңел), сеңгер (сеңер).
б) к өстәлә: бөдеркә (бөдрә).
в) р өстәлә: кечерткән (кычыткан).
г) т өстәлә: себертке (себерке), чыбырткы (чыбыркы), жомыртка (йомырка), сөйдерткеч (сөйдергеч), әкертен (әкрен).
д) һ өстәлә: һәлбәттә (әлбәттә), һәллә (әллә), һәдәпсез (әдәпсез).
17\) ә — и — э (е) авазларының тәңгәллеге: кәм (ким), кабак (кибәк), тәрән (тирән), кәртә (киртә), кәштә (киштә), кәлән (киләп), кәрәк (кирәк), кәсәү (кисәү), инәй (әни), тирәзә (тәрәзә), жияү (җәяү), китмән (кәтмән), сике (сәке), кичкенә (кечкенә), ичү (эчү), чичкә (чәчкә), кифен (кәфен), инә (энә), пирәмәч (пәрәмәч), бернәч (берничә), ире (эре), әлбиттә (әлбәттә), җигерме (егерме), мәләш (миләш), тәк (тик), шишә (шешә). Сирәк кенә булса да и>ү: күгәвен (кигәвен), ә (е)>и: жиди (жиде), көмиш (көмеш), жәшлик (яшьлек). Икенче иҗектә ә нең и гә күчүе Касыйм сөйләшендә киң таралган: тиризә (тәрәзә), чичи (чәчәк).
18\) о (ө) — у (ү) — ы (э) авазларының тәңгәллеге: болышу (булышу), жомарт (юмарт), шолай (шулай), жумшак (йомшак), тургын (торган), орлау (урлау), бөген (бүген), көңел (күңел), мында (монда), была (була), монча, мынча (мунча), бутка (ботка), суң (соң), гумер (гомер), сурау (сорау), былай (болай), көләгә (күләгә), күәнәк (көянак), күәнтә (көянтә), бырын (борын), чырнау (чорнау), нукта (нокта), көзәтү (күзәтү).
Бу тәңгәллек, нигездә, мишәр диалектына хас. Ә Дүртөйле сөйләше территориясендә мишәрләр шактый күп. Аларның бер өлеше, бигрәк тә Кушнаренко, Чакмагыш районында яшәүче мишәрләр, хәзер мөстәкыйльлекләрен югалтып, урта диалекттагыча сөйләшәләр. Шул ук вакытта алар үз чиратында сөйләш вәкилләренең теленә йогынты ясамый калмаганнар. о-у-ы, ө-ү-э (е) авазларының тәңгәллеге нәкъ менә шуннан килә. Икенче бер өлеше, ягъни Бөре елгасы буенда яшәүче мишәрләр мөстәкыйльлекләрен саклаганнар. Алар мишәр диалектының бер сөйләшен тәшкил итәләр.
19\) Препалатализация һәм постпалатализация күренеше: кечерткән (кычыткан), селәүчен, селәүчән (суалчан), жөн (йон), мый (ми), чәк кенә (чак кына), бәребер (барыбер), шыша (шешә), тыгыч (теге оч), томбоек (төнбоек), бырыңгай (берьюлы, беррәттән), ябешкәк (ябышкак), тәтү (тату), әпкилү (алып килү), ана (әнә), арчу (әрчү).
20\) Дифтонгларның монофтонглашуы:
а) Сүз башында яки беренче иҗектә өй>ү: үрәнү (өйрәнү), күәнтә (көянтә), сүләү (сөйләү), үрә (өйрә), күрәү (көйрәү); Эшләвең кеше өчен булса, үрәнүең үзең өчен (Эшләвең кеше өчен булса, өйрәнүең үзең өчен).
б) өй>ә: кәмә (көймә).
в) өй>и: киле (көйле).
21\) Монофтонгларның дифтонглашуы:
а) и>өй: төйлегән (тилгән).
б) и>әй: әтәй (әти), инәй (әни), эшләй (эшли), көнләй (көнли).
22\) ый дифтонгы урынына ай дифтонгы кулланыла: уйнай (уйный), карай (карый), бармай (бармый).
23\) Рус теле сүзләре сөйләш әйтелешенә яраклаштырылып кулланылалар: жүде (иод), картуф (картошка), күләс (колесо), ливатор (элеватор), спертиза (экспертиза), шалун (эшелон), скадрук (эскадрон).
24\) Сөйләшкә ялгызлык исемнәрен (кеше исемнәрен) кыскартып әйтү (аббревиатура) хас: Шәйхи (Шәйхетдин), Нәҗми (Нәҗметдин), Фатыйх (Мирфатих), Нигъмәт (Нигъмәтулла), Шәмси (Шәмсениса), Банат (Шәмсебанат), Ниса (Гөлниса), Сара (Гөлсара).
##### § 30. СӨЙЛӘШНЕҢ ГРАММАТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
1. Сөйләштә үзенә хас сүз ясагыч кушымчалар киң таралган. Алар түбәндәгеләр:
а) Сөйләшкә хас исем ясагыч кушымчалар:
— -ләшкә: чирләшкә (авыру кешегә, һәрвакыт авырып торучы кешегә карата әйтелә).
— -дәүкә: ирдәүкә (ирләр белән аралашып, бергәләп эшләп йөрүче хатын-кызга шулай әйтелә).
д) Башка сүз төркеменә караган сүзләргә ялгана торган кушымчалар:
— -еңки: әгәреңки (әгәр дә).
— -тыра, -терә: менәтерә! (менә сиңа кирәк булса!), анатыра! (әнә сиңа кирәк булса!)
2\) Башкарылмаган эш-хәрәкәткә үкенүне, ләкин аның кирәклеген, зарурлыгын, әһәмиятлелеген белдерү өчен -ырлар, -ерләр кушма формант кулланыла: барырлар (барыр идең, барырга кирәк иде), килерләр (килер идең, килергә кирәк иде).
3\) Хикәя фигыльнең күптән үткән заман формасы -а, -ә кушымчалы хәл фигыле һәм «иде» ярдәмче фигыле урынына -адырые, -әдерие гибрид аффикс кулланыла; барадырые (бара иде), киләдерие (килә иде).
4\) Әдәби телдәге «килсә килсен» конструкциясе урынына «киләтек килсен» файдаланыла; киләмтек киләм (килсәм киләм), киләсеңтек кил (килсәң кил), киләтек килсен (килсә килсен).
5\) Эш яки хәлнең берничә тапкыр кабатлануын һәм озак вакыт дәвам итүен сөйләүче билгеләп үтәргә теләсә, -ып, -еп формалы хәл фигыль кабатланып килә: эшләп-эшләп арыдым (эшли-эшли арыдым), көтеп-көтеп ялыгып беттем (көтә-көтә арыдым).
6\) -гач, -гәч формалы үткән заман хәл фигыльгә өстәмә рәвештә -тын, -тен аффиксы ялгана; баргачтын (баргач), килгәчтен (килгәч). Уфадан кайткачтын да правлениегә килеп җитегез (Уфадан кайткач та, идарәгә килеп җитегез). Безгә кереп чыгың бушагачтын (Бушагач безгә кереп чык әле).
7\) Әдәби телдәге шарт фигыль формасы -са, -сә урынына хикәя фигыльнең билгеле үткән заман формасы һәм «исә» ярдәмче фигыле конструкциясе файдаланыла: бардым исә (барсам), бардың исә (барсаң), бардисә (барса). Буран булдисә, урманга барып булмый инде ул (Буран булса, урманга барып булмый инде ул).
8\) Теләкне белдерү өчен шарт фигыль һәм «иде» ярдәмче фигыле йөртелә: килсәм иде (миңа килергә иде), килсәң иде (сиңа килергә иде), килсә иде (аңа килергә иде).
9\) Боерык-теләк фигыле икенче зат күплек санда -ың, -ең аффиксы ярдәмендә белдерелә: барың (барыгыз), килең (килегез). Бу аффикс борынгы татар әдәбиятында актив кулланылган, һәм ул урта диалектның Барда, Кыйгы сөйләшләрендә, Көнбатыш Себер татарлары диалектында киң таралган. Аны башкорт теленең төньяк-көнчыгыш, төньяк-көнбатыш сөйләшләрендә дә очратырга була.
10\) Мөмкинлек, кирәклек мәгънәләрен аңлатып килүче инфинитивны белдерү өчен -малы, -мәле кушымчасы кулланыла: Мына бу жулдан жөрмәле (Менә бу юлдан йөрергә кирәк). Жул бетте, бармалы-кайтмалы булмады (Юл бетте, барырлык-кайтырлык булмады). Элек мында жөрмәле түгелме, кругом урманмы, сазлыгмы (Элек монда йөрерлек түгел иде, тирә-як урман, сазлык иде).
11\) -ганчы, -гәнче үк урынына -ганчык, -гәнчек дигән гибрид аффикс кулланыла: барганчык (барганчы ук), килгәнчек (килгәнче үк). Син килгәнчек, эшләп бетергән идем инде. (Син килгәнче үк, эшләп бетергән идем инде).
12\) «Китереп бирү» тибындагы конструкциянең мәгънә үзгәрелгән компонентын аерып күрсәтү яки аның мәгънәсен көчәйтү максатында күплек кушымчасы ялгана: Табынарга, Табынарга сумнарын бөтенләй бетерделәр (Табынарга сумнарын бөтенләй бетерде). Рашитнең апасы бөтерелеп йөри (Рашитнең апасы бөтерелеп йөри).
13\) «Дип әйтү» дигән фигыль конструкциясенең беренче компонентына 1 нче һәм 2 нче зат кушымчалары ялгана һәм нәтиҗәдә икенче компонент кулланылыштан төшеп кала: диммең, димең, дим (дим әйтәм), дисеңме, дисең, диң (дип әйтәсең).
14\) Исемнәрдә тартым-килеш кушымчаларының берләшүе күзәтелә: иренәсе (иренә), китабысы (китабы), апасысы (апасын), йортысы (йорты). Наилнең китабысын үзенә итеп биргән. (Наилнең китабын үзенә итеп биргән).
15\) Кайбер очракларда юнәлеш килеш кушымчасы төшерелеп калдырыла: шәһәр китү (шәһәргә китү), базар бару (базарга бару). Ул җилларда инде базар җөреп гомер үтәдерме, кирәк-ярагын шунда гына табадырмы, магазинда товар кайтмыйдырмы (Ул елларда инде базарга йөреп гомер үтә идеме, кирәк-ярагын шунда гына таба идеме, магазинга товар кайтмый идеме).
16\) Сөйләштә түбәндәге алмашлыклар актив кулланыла: анау, ананы (теге), монау, монаны, мынавы (бу), кәстә, нәмә, нәмәстә, нәмәстәкәй, нәмәкәй, нэрсәкәй (нәрсә).
17\) Зат алмашлыклары килеш кушымчасын икеләтелгән, хәтта өчләтелгән аффикс белән кулланыла: миңар, миңәргә, миңаргә (миңа); сиңар, сиңәргә, сиңаргә (сиңа); аңар, аңарга (аңа). Сирәк кенә миз, мизгә, мизәргә (миңа), сиз, сизгә, сизәргә (сиңа) вариантлары да очрый.
18\) «Кая» һәм «кайда» сорау алмашлыкларын буташтыру күренеше киң таралган: кая тора (кайда тора), кайда бара (кая бара).
19\) Шундый, мондый, нинди алмашлыкларына -ын, -ен кушымчалары ялганып килә: шундаен, мондаен, ниндәен.
20\) «Аннан соң» конструкциясе урынына «аннан кире» актив кулланыла.
21\) «Мона кадәр» тибындагы конструкция урынына моңарчы, моңынчы файдаланыла: миңарчы, миңенче (миңа кадәр), сиңарчы, сиңенче (сиңа кадәр), аңарчы, аныңчы (аңа кадәр), шуңарчы, шуныңчы (шуңа кадәр).
22. «Таба» бәйлеге -тын кушымчасын ала: Алар урманга табатын (табантын) киттеләр (Алар урманга таба (табан) киттеләр).
23. «Өчен» бәйлеге юнәлеш килеш кушымчасын ала: Синең өченгә килдем (Синең өчен килдем).
24. «Әгәр дә» теркәгече урынына «әгәр дә мәгәр» конструкциясе кулланыла.
25. «Үтереп» дигән сүз «бик» дигән көчәйтү кисәкчәсе функциясендә килә: Үтереп мактый (бик нык мактый), үтереп жакшы (бик яхшы), үтереп ашай (күп ашый, тамакка нык дигән мәгънәдә).
26. «Отыры» дигән сүз һаман, һаман саен, гел дигән мәгънәләрдә йөртелә; отыры киреләнә (һаман киреләнә), отыры начарлана (гел начарлана).
27. «Бүген», «иртәгә», «быел» вакыт рәвешләре нигездә кабатланып кулланылалар: бүгенгесе көнне, иртәгәсе көнне, быелгысы елны.
28. Үтенү-сорауны белдерү өчен сөйләмгә «теге нит әле» конструкциясе урнаштырыла: Теге нит әле, оңгаеңда фермага кереп чыгың (Кайтышлый фермага кереп чыкчы).
29. Сөйләүче үзенең уй-фикерен ныгыту максатында сөйләмдә «әйе бит», «шулай бит» дигән эндәш сүзтезмәләр файдалана: Авылга җиткәчтен, автобуслар хәл җыя, әйе бит? (Авылга җиткәч, автобуслар ял итә бит әле?) Кичә безгә килгәние ул, шулай бит? (Кичә ул безгә килгән иде бит әле?)
30. Сөйләмдә кешеләргә әдәпле эндәшү чарасы буларак, «малай», «малайкаем», «балакай», «энем», «сеңлем» дигән сүзләр файдаланыла: Флүзә, ниә, малай, безгә кермәйсең? (Флүзә, нигә безгә кермисең?)
31. Сорау җөмлә төзелешендә түбәндәге үзенчәлекләр күзәтелә:
а) Шамил Уфадан качан кайтып җитте микән? (Шамил Уфадан кайчан кайтып җитте икән?)
б) Шамил Уфадан кайтмадымы микән? (Шамил Уфадан кайтмадымы икән?)
в) Безме аларны күргән? Без аларнымы күргән? Без аларны күргәнме? Күренүенчә, -мы, -ме сорау кушымчалары логик басымлы сүзгә ялгана.
##### § 31. СӨЙЛӘШНЕҢ ЛЕКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
Ачылышлы булу (ачуланышу), котаю (төскә-биткә яхшыру), көнмә-хөн (көн дә, хөн саен), тыну (ял итү), айну (терелү), аяусыз (тәртипсез, игелексез), борлыгу (моңаю), буш аш (итсез аш), думбай (аңгыра), иләмсез (ямьсез, килбәтсез), карагат (кара карлыган), коелу (курку), кыешу (булышу), мыйкан (нык симез), рәхәткә тиенү (рәхәтләнү), сәлгелдәү (хәл бетү), чорсыз (тәрбиясез), әбәләк (йомшак кеше), өнәү (исәпләшү), агач тел (тулас), яшелгә буяу (яшерү), җан кыю (җәфалану), без койрык (тиктормас), кенә куу (үпкәләү), йөзгә чәлү (туры әйтү), камыр агачы (камырлык), кырмавык (тигәнәк), чыпчык сабыны (канәфер чәчәге), аш чанасы (кызны кияү йортына озатканда ашамлыклар куеп бара торган чана), битсез (оятсыз), кәнтәй (эшсез), черчекле (четерекле), чынысыз (кешелексез), чытырман (кыю), ачы таң белән (иртүк), берәр җары (кая да булса), кола җалаң (тигез җир), мерләү (йоклау), сагызак (пешкән), тере күмер (утлы күмер), тыгызлау (комачаулау), урт бүрттерү (тавыш куптару), асма (көянтә), бетү (үлү), сулык (чишмә), мута (елга), карчык (хатын), кул (чокыр), көкрәю (тәкәбберләнү), муел (шомырт), атау (үзәнлек), чүрәкәй (кыр үрдәге), киртләч (баскыч), алмала (бертуган апа), аткай (ат кузгалагы орлыгы), агач корты (тик тормас), аң булу (сизгер булу), багана булып кату (шаккату), бакча күмү (бәрәңге күмү), беләк сәгате (кул сәгате), ботлау (ирекәләү), пату (кыйнау), исләү (искә алу), сырга (күн), әбләк (елак, сытык), гуа (шаһит), кәнде (дөрес), бала елга (инеш), берләч (ялгыз), йөдәшкән (ябык), ертык йөз (оятсызлык), йөз тоту (ялагайлык), керендерү (әрләү, сүгү), кайнаш (ана мәче), карамыш (ябык), кутыр (шеш), маңгай (маңгай), төшәкәй (сарык бәрәне), сырт кабарту (ачулану), мүгү (йокыга китү), чыжу (качу), илаһи ултым (барысы берьюлы), җамәлкә (ерганак), котырчык (шикәр санаты), башпай (йөз өек), авыскал (озак уйлап тормаучан, дуамал, кыю), әнә йоткан (ябык), сушилка торбасы (озын кеше), ләчтитәч (тәмсез), ертлач (кыю), тел-тәнби (җиңел холыклы), бакыр акча корты (саран), ябалак (аңгыра), яту (агым суның тирән җире), чатан (агым суның сай җире), чагнал (каен урманы), күренмәс нуга күсәк күтәрү (юк-бар сөйләү), суган суы суырту (ачка интектсрү), күз угы каралу (күз тию), борынын борычлау (яманлык эшләү), тере саескан очыру (алдау), печү (утын кисү), калтак (җебегән), мокыт (мескен), татабый (күп сөйләүче), җобату (тынычландыру), җөдәү (ялыгу), алма (бәрәңге).
#### VI. Туймазы сөйләше.
Сөйләш вәкилләре, нигездә, Туймазы (район авылларының 43,2 процентын тәшкил итә), Чишмә (41 проц.), Авыргазы (37,5 проц.), Бүздәк (35,7 проц.), Шаран (35,3 проц.), Кырмыскалы (30 проц.), Әлшәй (29,4 проц.), Стәрлебаш (28 проц.) районнарында яши. Благовар районының Каргалы, Чишмә районының Сәфәр, Стәрлебаш районының Бузат, Карагош, Халикәй, Бүздәк районының Арслан, Килем, Урзайбаш авыл советларында татарлар гына яши. Уфа, Шаран, Иглин, Миякә, Ярмәкәй, Бишбүләк, Благовар районнарының да төп халкы, нигездә, татарлар исәпләнә.
##### § 32. СӨЙЛӘШНЕҢ ФОНЕТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
01. ж һәм й авазларын Бәрәңге сөйләшендәгечә параллель куллану характерлы. Мәсәлән, жегет һәм егет, җаңа һәм яңа, җир һәм йер. Ләкин әйтергә кирәк, кайбер урыннарда я «ж», я «й» күбрәк, активрак кулланыла. Мәсәлән, Стәрлебаш районының Бузат авыл советына кергән авылларда й-лаштыру киңрәк таралган, ә шул ук районның Арслан һәм аңа якын башка авылларда ж-лаштыру гына очрый. Бүздәк районының Күзәй авылында, башкортлар яшәүгә карамастан, ж-лаштыру өстенлек ала. Ярмәкәй районының Усман-Ташлы, Бүздәк районының Түреш авыл советларына караган авылларда й-лаштыру гына күзәтелә.
02. Кайбер сүзләрдә ә — и — э (е) сузыкларының төңгәллеге күзәтелә: кәм (ким), мәләш (миләш), кәртә (киртә), кәбәк (кибәк), кәштә (киштә), кәбән (кибән), инәй (әни), әпәй (ипи), ире (эре), җигәр (җигәр), сике (сәке), әлбиттә (әлбәттә), тәк (тик), тирәзә (тәрәзә). Шуның белән бергә Туймазы, Бүздәк, Шаран, Ярмәкәй районнарының күпчелек авылларында югарыда китерелгән сүзләрдә и авазының ә авазына күчүе очрамый.
03. Монофтонгларны дифтонглаштыру һәм, киресенчә, дифтонгларны монофтонглаштыру күренешләре таралган:
— а) и>әй: яшьләй (яшьли), нишләй (нишли), үгәй (үги), песәй (песи), әпәй (ипи), әтәй (әти), эшләй (эшли), күрмәй (күрми).
— б) и>ей: кей (ки), тей (ти), кейем (кием).
— в) у, ү>ыу, еү: сыу (су), сыуган (суган), еүзәк (үзәк), кеүңел (күңел), еүзе (үзе), тывыу (туу).
Югарыда телгә алынган «әй», «ей», «ыу», «еү» дифтонглары хәзерге башкорт әдәби теленә хас: инәй, көрәй, берәй, сей, кей, быу, һыу, кизү, етеү, үтеү.
— г) өй>ү: сүләү (сөйләү), үрә (өйрә), түмә (төймә), чү (чәй).
— д) өй>ә: кәмә (көймә).
— е) ый>ай: бармай (бармый), уйнай (уйный), ашай (ашый). Ләкин «укый» сүзе «укай» формасында әйтелми.
04. Диэреза күренеше хас. Сөйләштә түбәндәге тартыклар төшереп калдырыла:
— а) г: ниә (нигә), ат туару (ат тугару), түәрәк (түгәрәк), юерү (йөгерү), тиермән (тегермән).
— б) д: ие (иде).
— в) й: качы (кайчы), качан (кайчан), өрәнү (өйрәнү), әтте (әйтте).
— г) р: кысыклау (кысрыклау), утлау (уртлау).
— д) т: талау (таптау).
— е) һ: аман (һаман), өнәр (һөнәр).
05. Сөйләшнең күп авылларында ч урынына ш авазын куллану очраклары бар: шишмә (чишмә), шишенү (чишенү), шүкеш (чүкеч). Башкортлар белән татарлар катнашкан авылларда ч авазы с-ка күчә: салгы (чалгы), сәс (чәч), сүп (чүп), пысак (пычак), сирәм (чирәм).
06. Сүзләрнең сингармоник вариантларын параллель куллану күренешләре очрый: сәлмәк һәм салмак, әнә һәм ана, чәбәләнү һәм чабалану, әрчү һәм арчу, чемердәү һәм чымырдау, чәтердәү һәм чатырдау, кечеткән һәм кычыткан, йөгерү һәм йогыру, ыс һәм ис, җилпуч һәм йолпыч, тырнаклы һәм төрнәкле (тырыш), хәзер һәм хәзер, шешә һәм шешә, шишә.
07. Сирәк кенә булса да, кайбер авылларда, бигрәк тә башкортлар белән катнашкан авылларда, әдәби телдәге з авазы урынына интерденталь ҙ кулланыла: кыҙ (кыз), кыҙык (кызык), тәҙрә (тәрәзә). Ҙ авазының булуы, һичшиксез, башкорт теленең уңай йогынтысы исәпләнә.
08. Х — к тартык авазларының тәңгәллеге: катын (хатын), хәдәр (кадәр), кылык (холык), ахча (акча), тахта (такта), окшаш (охшаш), якшы (яхшы), хәрендәш (кардәш), Канифә (Хәнифә).
09. Ф — п тартык авазларының тәңгәллеге: тупрак (туфрак), япрак (яфрак), панар (фонарь), керпек (керфек), пилтә (филтә), фарта (парта), фарда (пәрдә). Салар телендә п, ф авазлары параллель кулланыла: керпек һәм керфек[^67].
10. Сүз башында б авазының м-га, кайбер сүзләрдә п-га күчү очраклары бар: мөке (бөке), мөре (бөре), малан (балан), милбау (билбау), мармак (бармак), масма (басма), морын (борын), майтик (байгак), мөкере (бөкре), палта (балта), потак (ботак), пожыр (божыр), пот (бот).
11. Кайбер сүзләрдә интервокаль позициядә д авазы з-га күчә: изән (идән), казак (кадак), казалу (кадалу), йозрык (йодрык), азым (адым). Тюркологиядә з-дан д килеп чыккан дигән карашлар да бар. Ләкин т>д>з>й чынбарлыкка якынрак тора.
12) Һ тартыгы төшеп тә кала, х һәм г авазлары белән алмашына: ава, хава (һава), шәхәр, шәһәр (шәһәр), Махира, Магира (Маһира), Захир, Загир (Заһир), Тахир, Тагир (Таһир); һ авазы ике сузык арасында гына г-га күчә.
13. Метатеза күренешләре: ачха (акча), көмерәю, көберәю (бөкрәю), утыкучы (укытучы), азбар (абзар), мукча (букча).
14. О (ө) - у (ү) —ы (э) сузыкларының тәңгәллеге: орлау (урлау), ебату (юату), хушлый (хушбуй), көңелле (күңелле), бөген (бүген), гумер (гомер), была (була), мынча (мунча), былу (буяу), быра (бура), намыс (намус), маймыл (маймыл), кылык (холык), емыш (йомыш), кыш (кош), эч (өч), йок (юк), эстәл (өстәл).
15. Кайбер сүзләрдә а авазы урынына ы яки и авазлары кулланыла: яңы (яңа), чибагач (чабагач).
16. У һәм ы урынына а авазы күзәтелә: каңгырап йөрү (каңгырап йөрү).
17. Кеше исемнәрендә аббревиатура күренеше: Нәби (Нәбиулла), Сәми (Сәмигулла), Сафа (Әхмәтсафа), Нурый (Нуриәхмәт), Хәй (Мөхәммәтхәй.)
##### § 33. СӨЙЛӘШНЕҢ ГРАММАТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
01. Сөйләштә түбәндәге ясагыч кушымчалар кулланыла:
— -тәк: йәлтәк (ышанычсыз, алдакчы кешегә карата әйтелә, «җил» сүзеннән ясалган).
— -әүән: исәүән (акылсыз, исәр кеше, «ис» (хәтер, акыл) сүзеннән ясалган).
— -ым, -ем: барым (бару), алым, доход алым (керем мәгънәсендә), йөрем (йөреш).
— -ма, -мә: каерма (читән, «каеру» сүзеннән ясалган), күтәрмә (баскыч),
— -гәче: көрәгәче (табын караучы).
— -чылык, -челек: мөмкинчелек (мөмкинлек), күпчелек (күп), батырчылык (батырлык).
— -лылык, -лелек: туганлылык (туганлык), сөтлелек (сөтчелек).
— -гак, -гәк: сайгак (сай җир).
— -гыч, -геч: очынгыч (җиңел холыклы).
— -калы, кәле: бөтеркәле (бөдрә).
— -тач, -тәч: йонтач (йонлач), итәч (итләч).
— -чык, -чек: орынчык (комачаулап йөрүче), кабаланчык (кабаланып, ашыгып йөрүче).
— -чел: сүзчел (сүзчән).
— -җү: җөнҗү (искерү мәгънәсендә, «йөн» сүзеннән ясалган).
— -гарт: аңгарту (аңлату).
— -ык, -ек: йотыгу (ачыгу), сүтегү (сүтелү).
— -сын, -сен: йөрәксенү (ашкыну), барсыну (барлыкны сизде-рү).
— -да: кыбырдау (кыбырсу).
— -аю, -әю: сузаю, сузаеп йөрү (сузылу, сузылып йөрү), бөкрәю (бөкрәеп йөрү).
— -шан, -шән: тайшану (тайпылу), йәпешәнү (ябышу).
— -ымла, -емлә: текемләү (тегәлү, текәлеп карау).
— -гынак, -генәк: баягынак (бая), былтыргынак (былтыр), кичәгенәк (кичә).
— -әген: төнәген (кичә).
— -лыкта, -лектә; -кысын, -кесен; -лай, -ләй: кышлакта, кышкысын, кышлай (кышын), көзлектә, көзгесен, көзләй (көзен).
02. Сөйләшнең кайбер авылларында (мәсәлән, Чишмә районы Иске Муса, Стәрлебаш районы Бузат авылларында) инфинитив -ма, -мә кушымчалары ярдәмендә тәгъбир ителә: укымага кирәк иде (укырга кирәк иде), әйтмәгә кирәк иде (әйтергә кирәк иде).
Инфинитивның бу формасы диалектның Пократ сөйләшендә дә күзәтелә.
03. Хикәя фигыльнең 2 нче зат күплек санында әдәби телдәге -сыз, -сез урынына -сыгыз, -сегез киң таралган: барасыгыз (барасыз), киләсегез (киләсез).
04. Хикәя фигыльнең билгеле күптән үткән заман формасы «бара торган идек» конструкциясе функциясен -ырыек, -ерек дигән гибрид кушымча башкара: барырыек (бара торган идек), килереек (килә торган идек).
05. Хикәя фигыльнең категорик киләчәк заман юклык формасы 1 нче затта -масмын, -мәсмен (берлектә), -масбыз, -мәсбез (күплектә) гибрид кушымчалары һәм шулай ук -ачак, -әчәк плюс «түгелмен» («түгелбез») конструкциясе белән белдерелә: бармасмын (бармаячакмын), килмәсмен (килмәячәкмен), бармасбыз (бармаячакбыз), килмәсбез (килмәячәкбез), барачак түгелмен (бармаячакмын), барачак түгелбез (бармаячакбыз).
06. Сөйләшкә беренче компоненты «китереп» яки «китереп-тереп» булган аналитик конструкция куллану характерлы: китереп, китереп-тереп укыды; китереп, китереп-тереп бирде; китереп, китереп-тереп сөйләде. Бу конструкциядә мәгънә үзәге булып икенче компонент исәпләнә. «Китереп», «китереп-тереп» сүзләре модаль функцияләрне үтиләр, икенче компонентта белдерелгән эш яки хәлнең башкарылу сыйфатын тасвирлыйлар.
07. Икенче компоненты «ята» сүзе булган аналитик конструкция киң очрый: килеп ята (килә), эшләп ята (эшли), укып ята (укый). Күренүенчә, бу конструкциядә төп мәгънә беренче компонентта бирелә. Икенче компонент эш яки хәлнең даими булуын күрсәтә.
08. Хәл фигыльнең юклык формасы -мынча, -менчә дигән кушма аффикс ярдәмендә бирелә: бармынча (бармыйча), килменчә (килмичә).
09. Хәл фигыльнең үткән заманын тәгъбирләү өчен -гачтан, -гәчтән, -гачтан, -гәчтән кушма формант кулланыла: баргачтан, баргачтан (баргач), килгәчтән, килгәчтән (килгәч). Дүртөйле, Минзәлә сөйләшләрендә шушы кушымчаның -гачтын, -гәчтен варианты күзәтелә.
10. Гибрид -макчымын, -мәкчемен аффиксы сөйләүченең ниятен, максатын аңлата: бармакчымын (барырга телим), килмәкчемен (мин килергә телим).
11. -ңарчы, -нәрче дигән кушма, гибрид аффикс «чаклы», «хәтле» бәйлекләре урынында файдаланыла: моңарчы (моңа чаклы), шуңарчы (шуңа чаклы), аңарчы (аңа хәтле), миңарчы (миңа хәтле).
12. Сөйләштә «ана», «анатырак», «анагынак» (әнә теге), «мынау», «мыпатырак», «мынагынак» (менә бу) дигән алмашлыклар еш очрый.
13. Сөйләштә «кирәк», «тиеш» дигән модаль сүзләргә исемнәрнең, фигыльләрнең барлык кушымчалары ялгана ала: кирәкте-кирәкмәде, кирәгер-кирәкмәс, кирәксә-кирәкмәсә, кирәксә-кирәкмичә, кирәгергә-кирәкмәскә, кирәгү-кирәкмәү, тиешмен, тиешләр, тиешне, тиешсең.
##### § 34. СӨЙЛӘШНЕҢ ЛЕКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
Авызландыру (бала тугач, бал яки май каптыру), аккулча (авылны әйләндереп алган читән), албарды (дуамал кеше), алгыр (булган, уңган кеше), биләңке (радикулит), безле (киенеп-ясанып йөрергә яратучан кешегә карата әйтелә), егыту (егу), иләтнә (урамда тик йөрү), исем сату (гайбәт), кормыш, азман (шөпшә), куерык (болганчык су), көе (кайгы), оңкыт (бирән, күп ашаучы), петәй (имчәк), сарфатсыз (әйберне юк-барга әрәм-шәрәм итүче), сыер тарту (сыер саву), тибәрү (читләтү), чөкәеп чыгу (кабару), шырпы (төртмә кешегә карата әйтелә), ялмавыз (усал карчык), өер (төркем), өшәнү (ябыгу), алчак (ачык йөзле), аткару (тапшыру), бунау (кисү), быдырау (тискәреләнү), гыразалау (урынсыз шелтәләү), дүнү (баш тарту), зыянчыл (мәшәкатьле), көржэ (тиле), көшке (кыланчык), сагышлау (юксыну, сагыну), сыру (чигү), тасырау (күзгә керердәй булып чәчрәп тору), тумкаю (калкып тору), тымызык (бөркү), шаран яра (ачыктан-ачык), авызны шүрлеккә элү (ач утыру), лөшкә (печән өсте), мәрәкә (кызык), тырбык (мактанчык), түңголок (алка), өке (мәче башлы ябалак), кыртыш (саран), алсак (шаян), көпчә (төпчек бала), туң чырай (караңгы чырай), куш йөрәк (батыр, кыю), кәкерә (вак бәлеш), алма (бәрәңге), эт борыны (гөлҗимеш), көпәш (тигез), токыр (коры).
#### VII. Кыйгы сөйләше.
Бу сөйләш вәкилләренең күбесе Башкортстанның төньяк-көнчыгыш районнарында, ягъни Кыйгы (авылларның 36 процентында татарлар тора), Караидел (27 проц.), Мәчетле (20 проц.) районнарында яши. Учалы районының Ахун, Мәчетле районының Яңа Мөслим, Кыйгы районының Түбән Кыйгы авыл советларында бары тик татарлар гына. Калган авыллардагы татарлар башкортлар белән бик нык катнашкан. Бу хәл аларның телендә дә чагыла. Сөйләштә башкорт теленең Әй сөйләше белән уртак үзенчәлекләр шактый күп. Шуңа күрә аны аралык сөйләш яки катнаш сөйләш дип тә атарга була.
##### § 35. СӨЙЛӘШНЕҢ ФОНЕТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
01. Сөйләшкә й-лаштыру, ягъни сүз башында ж авазы урынына системалы рәвештә й куллану хас: йер (жир), йел (жил), йеләк (жиләк), елы (җылы), йәй (җәй). Гарәп-фарсы сүзләрендә ж авазының саклануы да сөйләшнең бер үзенчәлеге исәпләнә, чөнки башкорт телендә һәм аның Әй сөйләшендә җ авазы бөтенләй кулланылмый. Тик кайбер ялгызлык исемнәрендә генә «ж» һәм «й» авазлары сөйләштә параллель йөртелә: Жәмилә һәм Йәмилә, Жәүдәт һәм Йәүдәт, Гөлҗиһан һәм Гөлйыһан.
02. А авазының беренче иҗектә преобладаниесе шулай ук сөйләшнең характерлы билгеләреннән санала.
03. Учалы районы авылларында аффиксларның беренче авазы л, нигезнең нинди авазга бетүенә карап, т, д, з авазларына күчә: йокта (йокла), кызыкты (кызыклы), егеттар (егетләр), биттек (битлек), агастык (агачлык), урмандар (урманнар), утындык (утынлык), кудза (кузгалак), арзек (өрлек), хурзык (хурлык), карттың (картның), имдәнү (имләнү). Башкорт әдәби телендә кушымчаларда авазларның мондый гармониясе фәкать төрләндергечләрдә генә була.
04. Татар әдәби телендәге ч һәм кайбер сүзләрдә т урынына с, ш авазларын әйтү. Мәсәлән, сәс (чәч), сәсән (чәчән), сир (чир), кыскыс (кыскач), пысак (пычак), кайсы (кайчы), сисенү (чишенү), сөсе (төче), сөскерү (төчкерү), шишмә (чишмә), шыршы (чыршы). Бу яктан караганда, сөйләш башкорт теле белән бер үк дип әйтерлек позициядә тора. Дөрес, сөйләшнең кайбер урыннарында ч һәм с параллель дә кулланыла: умач һәм умас, чимән һәм симән.
05. Әдәби телдәге з һәм шулай ук сирәк очракта д интерденталь з белән алмаштырыла: аj (аj), каз (каз), көз (көз), куз (күз), саз (саз), без (без), үзем (үзем), коза (кода), изән (идән). З авазының кулланылу сферасы һәм кулланылу дәрәҗәсе буенча сөйләш башкорт теленә карата нык якын тора.
06. Учалы районының кайбер авылларында әдәби телдәге с урынына һ авазы кулланыла: һалкын (салкын), һыер (сыер), кайтһын (кайтсын). һ авазының кулланылуы ягыннан бу төбәк сөйләше башкорт теле белән бер үк позициядә тора.
07. Сөйләштә х һәм к авазлары спорадик буташтырыла: якшы (яхшы), рөкьсәт (рөхсәт), окшау (охшау), вахыт (вакыт). Алар телендә сүз ахырында к>х күзәтелә: пармах (татарча: бармак), кулах (татарча: колак).
08. Ф урынына п әйтелә: япрак (яфрак), тупрак (туфрак), Хапиз (Хафиз). Мондый күренеш башка кардәш төрки телләрнең диалект, сөйләшләрендә дә (мәсәлән, азербайҗан теленең Нуха диалектында) күзәтелә.
09. Сүз башында т авазы а гә күчә: дары (тары), дегәнәк (тигәнәк), дүгәк (түгәк), дугару (тугару).
10. Метатеза күренеше хас: сөймәксез (сөйкемсез), үрмәксә (үрмәкүч), комалак (колмак), арбаз (абзар), нөгәләт (ләгънәт), нәләт (ләззәт).
11. Ө (ө) > у (ү) — ы (э) сузыкларының тәңгәллеге күзәтелә: сурау (сорау), суң (соң), былай (болай), бызау (бозау), мында (монда), быяу (буяу), көңел (күңел), шылай (шулай), көркә (күркә).
12. өй дифтонгы монофтонглаша: кәмә (көймә), өрәнү (өйрәнү), түмә (төймә), үрә (өйрә).
##### § 36. СӨЙЛӘШНЕҢ ГРАММАТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
1. Сөйләштә түбәндәге сүз ясагыч кушымчалар бар: -чылык, -челек: укыганчылык (укымышлылык), иркенчелек (иркенлек). -ешкәк: тибешкәк (типкәк). -мак: шылтырмак (кыңгырау). -гак, -гәк: тунгак (туңучан), көйгәк (көйәчән). -ылтым, -гелтем: -кылтым, -келтем: сарылтым (саргылт), кызылтым (кызгылт), яшькелтем (яшелт). -гылык, -гелек, -кылык, -келек; -гыла, -гелә, -кыла, -келә: кышкылык, кышкыла (кышын), язгылык, язгыла (язын), йәйгелек, йәйгелә (җәен). -ык, -ек: сүнек (сүнгән), янык (янган). -мәк: теремек (тере).
2. Инфинитивның -уга, -үгә, -мак, -мәк формалары киң таралган: чакыруга кирәгие (чакырырга кирәк иде), печән ашауга алар бик ихлас (печән чабарга алар бик теләп торалар), яңадан килмәк булып киткәнме (яңадан килергә булып киткән идем).
3. Исем фигыль формасы -у, -ү урынына -ыш, -еш кулланыла: кая барыш? (кая бару, кая барасың?) Өйгә кайтыш (өйгә кайту).
4. Хәзерге заман хикәя фигыленең берлек саны 2 нче зат кушымчасы -сың, -сең кыскартыла, к формасында гына әйтелә: кайтасың (кайтасыңмы), барасың (барасыңмы), киләсең (киләсеңме).
5. -мы, -ме аффиксы боерык фигыльнең 2 нче зат күплек санын аңлата: барың (барыгыз), килең (килегез). Бу аффикс Дүртөйле сөйләшендә, аерата Тәтешле, Яңавыл районнарында киң таралган.
6. Изафэтле сүзтезмәләр бернинди морфологик күрсәткечсез була, икенче компонент та тартым белән төрләнми: казан аст (казан асты), үзән аст (үзән асты), өй түбә (өй түбәсе), мич баш (мич башы).
7. Сорау җөмләләр «әйе» сүзе ярдәмендә төзелә: Син Аддарларга бардың, әйе? (Син Айдарларга бардыңмы?) Ул кичәгенәк театрда булды, әйе? (Ул кичә театрда булдымы?)
8. Сөйләштә «кый» раслау кисәкчәсе бик киң таралган. Башка сөйләшләрдә ул күзәтелми. Көнбатыш Себер татарлары диалектында аның «куй» варианты кулланыла.
##### § 37. СӨЙЛӘШНЕҢ ЛЕКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
Тукал (мөгезсез сыер), туера (имон яки каен кайрысы), туң бөре (лешмәгән җиләк), уйдым (жиләклек), шәрү (черү, бозылу), эре (көрлә), эркет (ачи катык), өшэпчек (кияүгә бирелә торган кызның үзе белан барылачак ойберләре), аяз күңел (ачык күңелле), актамыр (сарут), албырдату (аптырату), басмак (басма), исою (саламатлону), камчы (слан), колын койрыгы (ат кузгалагы), колак форләсе (колак яфрагы), кәкере (пирог), накыс, покис (тар, кыска), пәзәркә (ирко). сарык энәсе (камыт эпосе), слер (сагыз), сакалдырык (тәңкәле тасма), салдыбай (үз-үзенә игътибарсыз, теләсә нәрсә киеп йөрүче кешегә карата ойтолар), селәүкәй (суалчан), серәшләнү (үзсүзләнү), солык (урманга куелган умарта), сугырмак (корыган агач кайрысты), сырлы (купшы), сымсыну, семсенү (өметләнү), тамыска (йомычка), теркелек (наратлык), торымбаш (кисәү), коптерү (элоктеру), чәч ишү (чәч үрү), эт-кош (буре), ебыткы (мплексго, булдыксыз), сүкерү (сугу), дунала (камырлык), исем сату (яманат чыгару), йөз бозу (караңгы чырайлы), сөтер (вак кеше), саташу (хыяллану), сурәбәт (килбәтсез), сый (pw), телдән калу (хәлдән таю), токыр (кыска), түбокой (түботой), төслгэн (тилгән), шабала (күмер соскич), ыкка килу (пга килү), өй күтәрү (өй салу), аймак (күп, күмәк), бартамлау (исплашу), былтырау (кирәкмәгән эш белән булышу), бобой мае (бабай тус), бәҗи (житен), йән алымга (бар кочко), каймыгу (буын таю), кашлак (тау асты), канырык (ацкау), карам (сепер), кыз ябу (кыз белән егетне беренче кичие берга калдыру), кыйгыр (карчыга), күбертке (шеш), кыю (кисү), орчык масе (йон эрләү өмәсе), савыл (агач), терке (нарат), тону (үлү), токсай (капчык), тумырка (тукран), уяз (уйсу жир), икомак (саңгырау), әрдәкле (кадерле), өке (карчыга).
#### VIII. Барда сөйләше.
Сөйләш территориясендәге татар халкының ин күбесе Пермь өлкәсе Барда районында яши. Шуңа күрә сөйләш тә Барда сөйләше дип атала. Барда сөйләшенә кергән Свердловск Һәм Пермь өлкәләрендә, татарлардан тыш, руслар һәм берникадәр башкортлар да бар. \[^68\]: Тенишев Э. Р. Строй саларского языка, 103 б.
##### § 38. СӨЙЛӘШНЕҢ ФОНЕТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
01. Сөйләшкә җ-лаштыру хас: жырак (ерак), жул (юл), җәмле (ямьле).
02. д — т тартык авазларының тәңгәллеге күзәтелә: җите (җиде), аташ (адаш), дары (тары), дугым (тугым). Күренүенчә, сөйләштә интервокаль позициядә борынгы төрки т сакланган, ә сүз башында яңгырау д авазына күчкән.
03. Кайбер сүзләрдә с урынына з авазы кулланыла: зөңге (сөңге), мазаю (масаю).
04. Сүз башында п урынына б авазы һәм, киресенчә, кайбер сүзләрдә б урынына п әйтелә: бәке (пәке), бычак (пычак), быт (пот), бешерү (пешерү), палан (балан). Билгеле булуынча, башкорт телендә сүз башында п бөтенләй кулланылмый: бесән, бысак, балас. Бу яктан, сөйләш башкорт теле белән бер үк диярлек позициядә тора. Яңгырау б урынына п куллану Дүртөйле сөйләшенең күрше Аскын районы татарлары телендә, Көнбатыш Себер татарлары диалектында күзәтелә. Ә. Р. Тенишев салар телендә дә бу фактның булуын күрсәтә: паш (татарча: баш), пала (татарча: бала)[^68].
05. Интервокаль позициядә к авазы регуляр рәвештә г-га күчә: яга (яка), багыр (бакыр), тагыр (такыр), тәгә (тәкә), уга (ука), иге (ике), агаю (акаю), бага, пага (бака), юга (юкә). Мондый күренеш чуваш, хакас һәм тува телләрендә, урта диалектның Тау ягында, Көнбатыш Себер татарлары диалектының Төмән өлкәсе Дубрау һәм Вагай районнарында һәм шулай ук кайбер башка кардәш төрки телләренең диалект, сөйләшләрендә күзәтелә.
06. Авазларны спорадик буташтыру күренешләре очрый:
а) ф һәм п авазларын буташтыру: яфрак (яфрак), сәпәр (сәфәр), фәрдә (пәрдә), фамидур (помидор), фарга (парта).
б) х һәм к авазларын буташтыру: жакшы (яхшы), кәләм (каләм), вахыт (вакыт).
в) башка авазларны буташтыру: дихтар (гектар), быгысы (монысы), агысы (анысы), юлдау (юллау), читләвек (чикләвек), йәкмә (ятьмә), әрбир (әйбер).
07. ч — т — с — ш тартыкларының тәңгәллеге: чөчә (төче), чөчкерү (төчкерү), баргас (баргач), килгәс (килгәч), чаташу (саташу), сабышу (чабышу), шыршы (чыршы), шалбар (чалбар). Бу үзенчәлек урта диалектның барлык сөйләшләрендә таралган. Барда сөйләшенә күрше Кыйгы, Дүртөйле сөйләшләрендә дә бу тәңгәллек күзәтелә. Ләкин шуны әйтергә кирәк, һәр сөйләштә ч — т — с — ш үзенчәлекле үсеш алган.
08. Сөйләштә б урынына м кулланыла: мөрлиген (бөрлегән), мөре (бөре), кемек (кебек), чымылдык (чыбылдык), майтак (байтак).
09. Метатеза күренешләре: маңлай (маңгай), үрмәкчә (үрмәкүч), кыенсырату (кыерсыту).
10. Көнчыгыш телләрдән үзләштерелгән һәм р, ч, л, в, й, з авазлары белән башланган сүзләрдә сөйләштә протеза куела. Мәсәлән, әрәхмәт (рәхмәт), эрәхәт (рәхәт), эрәвеш (рәвеш), эрәнҗү (рәнҗү), ычын (чын), эчай (чәй), ылачын (лачын), әйәмле (ямьле), ызур (зур), ывак (вак).
Протеза күренеше төрки телләренең күпчелегенә характерлы. Бигрәк тә рус теленнән үзләштерелгән һәм янәшә килгән ике тартык аваз белән башланган сүзләрдә протеза куялар: өстәл (стол), эшләпә (шляпа), эскәтер (скатерть), эскерт (скирд).
11. ә — и — е (е) сузыкларының тәңгәллеге: кәрәк (кирәк), кәбән (кибән), керпич (кирпеч), чекмин (чикмән), мелиш (миләш), чеприк (чүпрәк), печин (печән), төгерик (түгәрәк), эне (әнә), беле (белән), мөрлиген (бөрлегән), ирләү (эрләү), әрбир (әйбер), чумич (чүмеч).
12. о — у — ы сузыкларының тәңгәллеге: суң (соң), сурау (сорау), улан (олан), ояту (уяту), йока (юка), мынча (мунча), была (була), җыбату (юату).
13. өй дифтонгы урынына ү әйтелә: кү (көй), үрә (өйрә), күәнтә (көянтә), түмә (төймә).
14. ай, әй дифтонглары урынына ый, и кулланыла: алый (алай), болый (болай), шулый (шулай), тегели (тегеләй). Бу күренеш Нократ сөйләшендә дә күзәтелә.
15. ыу — еү, ей дифтонглары кулланыла: ыурал, эней, сыу, сүләкү, кей (Урал, әни, су, өйләнү, ки).
16. Препалатализация күренеше очрый: ябышу (ябышу), кечерткән (кычыткан), этнә (атна), йөн (төн), себерү (сыпыру).
##### § 39. СӨЙЛӘШНЕҢ ГРАММАТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
01. Сөйләштә кулланыла торган сүз ясагыч кушымчалар:
— -лык, -лек: баслык (баскыч), чабулык (чабу, кием чабуы турында сүз бара).
— -су, -сү: ваксу (вакчыл), йөрәксу (йөрәкле).
— -малык: ермалык (ерганак).
— -дык, -дек: тындык (тынычлык), төплек (төплек).
— -ык, -ек: тыныгу (тыну), күзегү (күз тию).
— -чак, -чәк: мынчак (муенса).
— -дам, -дәм: җылдам (елгыр), көндәлек.
— -нык: карнык (карулы, кешеләр белән сөйләшмәүчән кешегә карата әйтелә).
— -ыргау: җатыргау (ятсыну).
02. Инфинитив -ма, -мә, -мага, -мәгә аффикслары белән аңлатыла: Сине күрмәгә килдем (Сине күрергә килдем). Бу аффикслар, «итү» ярдәмче фигыле белән килеп, теләкне, мак сатны белдерәләр: Иртәгә китмә итәм (Иртәгә китмәкче булам). Эшләмә итү, эшләмәгә итү (эшләмәкче булу).
03. Әдәби телдәге -гала, -гәлә аффикслары урынына -гыла, -гелә килеп, эш яки хәлнең кабатлануын белдерәләр: баргыла (баргала), килгелә (килгәлә).
04. -ың, -ең аффиксы боерык фигыльнең 2 нче зат күплек санын белдерә: алың (алыгыз), бирең (бирегез).
05. Кушма, гибрид кушымча -дыгый, -деги күптән үткән заман хикәя фигыльнең күплек санын тәгъбир итә: бардыгый («бардык иде»дән ясалган, «барган идек» конструкциясенә туры килә), килдеги (килгән идек).
06. Киләчәк заман хикәя фигыльнең кыскартылган формасы кулланыла: бирем (бирермен), күтәрем (күтәрермен), барым (барырмын).
07. Кушма формант -аемый, -әеми күптән үткән дәвамлы заманны анлата: бараемый (бара идем), киләеми (килә идем).
08. -ды, -де аффиксы белән «исә» ярдәмче фигыле шарт фигыльне белдерә: көннәр аруланды исә (көннәр аруланса, яхшырса), Айдар кайтты исә (Айдар кайтса).
09. -дые, -дие кушма аффиксы әдәби телдә үткән заман хәл фигыль формасы -гач та, -гәч тә урынына кулланыла: жавын жава башладые, без кайтып та киттек. (Яңгыр ява башлагач та, без кайтып киттек).
10. Гаҗәпләнүне белдерү өчен -сыңай, -сеңәй кушма аффиксы килә: укыйсыңай (укыйсың да виде), эшләйсеңәй (эшлисең дә инде), беләсеңәй (беләсең дә инде).
11. Изафәтле сүзтезмәләрдә бернинди морфологик күрсеткечләр кулланылмый, икенче компонент янында да тартым кушымчасы булмый: алма бакча (алма бакчасы), урам капка (урам капкасы), тирәз төп (тәрәзә төбе).
12. Килеш кушымчаларын куллануда түбәндәге үзенчәлекләр бар:
а) иялек килеше кушымчасы -ның, -нең урынына -ныкы, -неке файдаланыла: Сабирныкы малай (Сабирның малае), синеңке сөргү (синең сөлге).
б) Чыгыш килеш кушымчасы -дан, -дән, -тан, -тән урынына иялек килеше кушымчасы -ның, -нең кулланыла: Син кайсы якның? (Син кайсы яктан?)
в) зат һәм күрсәтү алмашлыкларының төрләнешендә аермалыклар бар. Аны түбәндәге схемада күрсәтергә мөмкин:
<table>
<tr>
<td>мин</td>
<td>ул</td>
<td>бу</td>
<td>шул</td>
</tr>
<tr>
<td>миңке</td>
<td>анкы</td>
<td>мыңкы</td>
<td>шункы</td>
</tr>
<tr>
<td>миңа</td>
<td>аңа</td>
<td>мыңа</td>
<td>шуңа</td>
</tr>
<tr>
<td>мине</td>
<td>аны</td>
<td>мыны</td>
<td>шуны</td>
</tr>
<tr>
<td>миңан</td>
<td>аңан</td>
<td>мыңан</td>
<td>шуңан</td>
</tr>
<tr>
<td>миңендә</td>
<td>аңында</td>
<td>мынында</td>
<td>шуныңда</td>
</tr>
</table>
13. Саннар, алмашлыклар җөмләдә аергыч функциясен үтәп килгәндә, аерылмыш белән бергә килүләренә дә карамастан, ана хас кушымчаларны үзләренә алалар: Өчне икмәк алып куйдым (Өч икмәк алып куйдым), Шушындыйны күлмәк тектермә кирәк (шушындый күлмәк тектерергә кирәк).
14. Төп сан урынына җыю саны куллану күзәтелә: берәү малае бар (бер малае бар), туган авылымда унау укучым бар (туган авылымда ун шәкертем бар).
15. Исемнәр, төп сан белән бергә кулланылуларына да карамастан, күплек кушымчаларын алалар: өч укытучылар килде (өч укытучы килде), ун атлар карап үстердем (ун ат тәрбияләп үстердем).
16. Бүлүче теркәгечкә күчкән әллә-әллә сүзләре урынына маса-маса кулланыла: Килә маса, юк маса, хәзер күз бик шәйләми еракны (Әллә килә, әллә юк, хәзер еракны күз бик күреп бетерми).
17. бит, ич кисәкчәләре урынына Кыйгы сөйләшендәге кебек кый сүзе кулланыла.
18. Сөйләштә кешеләргә төрле кушаматлар кушу характерлы: Габдулла тегүче, Гата приказчик, Шәмсетдин көмешче, Ахъяр солдат, Муллаяр старшина, Хәмидә шүткә, Сания савымчы. Шәкүр свинар, Закир механизатор.
##### § 40. СӨЙЛӘШНЕҢ ЛЕКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
Шөкмит (әрекмән), каз печин (шалфей), каз аяк печни (абага), черки печин (мәтрүшкә), шәнга чичкә (ромашка), этборын (гөлҗимеш), шартлама, өмәҗе (җир җиләге), җалан шалкан (шалкан), сыер шалкан (турнепс), сөт печин (сөт эчәге), әлмә (әрәмә), юша (болан), чебен (тавык), озан (кыр тавыгы), айрык, ойрык (карлыган), дөңгәлә (төкле тура), мәкәтән (оком-төком), кыңгарткы (кыскыч), көнҗогыр (кәлтә елан), каршуа (бака кабырчыгы), сөгәзлик (суалчан), аҗау (сазан), көек (янган җир), күлара (ике тау арасы), коры җылга (язын кар суы ташып акса, җәен кибеп торган елга), тарашкы (боз), аяз явын (җәйге яңгыр), дымык (юеш), сөзәк (яссы), күз көзге (күзлек), лөкөк (төбәнәк), олау (ялгау), сырлау (буяу), сарыклашу (сатулашу), телү (яру), тау җылу (тау шуу), чылдыр (иске), чобыргалы (тигезсез), энәлек (булавка), әлҗерәү (сулу, шиңү), җөлҗү (чүпләп ашау), үкәләү (ышку), кыр (түтәл), сөртү (сөлге), сугу (туку), күәнтә йоту (иелмичә төз йөрү), әмечкәй уены (бер эшне кат-кат эшләү), күз шәмәртү (күз майландыру), коры дәвергә (юкка), чапкы йоту (чабып җибәрү), күз кайту (күрә алмау), туз бит (җир бит), канат чөю (очыну), бөҗыр баш (исәр), покрау тәкә (үсмәгән кечкенә ябык кешегә карата әйтелә), Сәләр какрыгы (аз), Гали бәкесе (үткер), ай сикертү (бәйрәм итү), алчеприк (алъяпкыч), куырлык (әчетке), иләмтек (көрпә), каксы (эчәктә киптерелгән ит), әйрәнмай (акмай), җаматай (ямьсез), лыжбыр (тыйнаксыз), какчыр (ябык), алмаша (кыланчык), мана (таншак), катмыш (эшлексез), пештек (уңган), чутыр (мадра), баштак (шаян), тоҗы (чиста), ордыбай (игътибарсыз), тыркыш (пычрак), телтәю (эреләнү), куырт (ашыгучан), чокердах (җыерчыклану), чиракай (көйсез, тискәре), өшке (өгүчән), лыҗбык (иркә), кыешу (азаплану), катнар (чардак), сәли (бишек), шырамта (мунчала), чилкәвеч (жилпуч), күнок (тырыс), бармакча (уймак), жапрак (мунча себеркесе), акбалчык (акбур), аютабан (чаңгы), көрәнте (чүплек).
#### ІХ. Нократ сөйләшә.
Нократ татарлары Вятканың югары тармагы Ченцы елгасы буенда яшиләр. Алар Киров өлкәсе Слобода районының Карино авыл советы һәм Удмурт АССРның Глазов, Балезин, Юкамен районнары территорияләрен биләп торалар. Бу сөйләшкә барлыгы 30 лап авыл керә. Сөйләш бик үзенчәлекле, анда башка диалект, сөйләшләр белән уртак яклар да, аермалыклар да бар.
##### § 41. СӨЙЛӘШНЕҢ ФОНЕТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
01. Сөйләштә а авазы рус телендәге а кебек ачык итеп, иренләштерми эйтелә. Бу яктан Пократ сөйләше Кыйгы сөйләшенә якын тора һәм урта диалектныц калган барлык сөйләшләреннән аерыла. Ачык а авазы Көнбатыш Себер татарлары диалектында, мишәр диалектының кайбер сөйләшләрендә, башкорт теленең көнчыгыш диалектында, казах телендә дә күзәтелә.
02. Сөйләшкә й-лаштыру хас: йәй (җәй), йел (жил), йыр (җыр). Гарәл-фарсы сүзләрендә ж саклана: җан, җымга (жомга), җавап. «Житен» сүзен «зитен» дип әйтәләр.
03. ч—т—с тартык авазларының тәңгәллеге актив кулланыла: печәй (песи), тяршау (чаршау), тишену (чишенү), баргас (баргач).
04. Кайбер сүзләрдә ф урынына п әйтелә: тупрак (туфрак), япрак (яфрак).
05. Сүз башында т урынына яңгырау д кулланыла: даллык (таллык), дагы (тагын), дастымал (тастымал).
06. Бер төркем сүзләрдә метатеза курснеше күзәтелә: әрьян (әйрән), учләү (үлчәү), карьяган (кайраган).
07. Рус теленнән алынган сүзләрдә и регуляр ч авазына күчә: горчича (горчица), ыстанча (станция), ударнича (ударница), больнича (больница).
08. Кайбер сүзләрдә ә — и — э (е) сузыкларының тәңгәллеге күзәтелә:
а) сүз ахырында ә>и: кери (керо), безги (безгә).
б) сүз башында э>и: ит (эт), ире (эре).
в) сүз башында и>э: эт (ит), эке (ике), эл (ил).
09. Суз башында и урынына йе әйтелә: йертән (иртән), Йерену (иренү), йес (ис).
10. 0 һәм • сузыклары тулысынча иренсезләндереләләр, ягъни о урынына ы, ө урынына з (е) әйтелә: сырау (copay), ызын (озын), ылы (олы), езак (йозак), беген (бөтен), кен-тен (көн-төн), сет (сөт), йеэ (йөз), текерү (төкерү). Бу күренеш урта диалектның башка сөйләшләрендә юк. Ул - мишәр диалекты өчен хас билге,
11. Өй дифтонгын монофтонглаштыру: силәү, сүләү (сөйләү), тимә, түмә (төймә), ирәнү, үрәнү (өйрәнү), иләнү, үләнү (өйләнү), сиәк, сүәк (сөяк).
12. Сүз ахырында ый, к урынына ай, әй дифтонглары кулланыла: йоклай (йоклый), уйнай (уйный), эшләй (эшли), танымай (танымый), белмәй (белми). Мондый күренеш диалектның башка сөйләшләрендә дә киң таралган.
##### § 42. СӨЙЛӘШНЕҢ ГРАММАТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
1. Сөйләштә инфинитивны -мага, -мәгә, -ма, -мә, «асы, әсе кушымчалары белдерә: Галия укымага китте (Галия укырга китте). Кар яумага ябышты (Кар ява башлады). Бу кучакны ачмага булмай (Бу тәрәзне ачып булмый). Туй багышма йөрдек (Туй карарга бардык). Кемгә кат язма телисең (Кемгә хат язарга телисең). Миңа казер калага китәсе (Миңа хәзер шәһәргә китәргә).
2. Хикоя фигыльнең билгесез үткән заман формасы -ган, -гән урынына -ып, -еп кулланыла: Йоклап китепмен, сез кайтканны сизмәпмен (Йоклап киткәнмен, сез кайтканны сизмәгәнмен). Бу үзенчәлек урта диалектка хас түгел, ул мишәр һәм Көнбатыш Себер татарлары диалектларында киң таралган. Кыскасы, -ып, -еп аффикслы билгесез үткән заман хикәя фигыль кыргыз, казах, үзбок, уйгур телләренә хас.
3. -калады, -кәләде кушма, гибрид формант күптән үткән дәвамлы заманны белдерә: Мин кеча кайткаладым каладан (Мин каладан кичә кайткан идем).
4. -сы, -се аффиксы 3 нче затта бердәнбер тартым кушымчасы санала: ачусы (ачуы), борнысы (борыны), урнысы (урыны), берсегез (берегез), барсыгыз да (барыгыз да).
5. Иялек килеш кушымчасы -ның, -нең урынына кушма аффикс -кынкысы, -ненкесе файдаланыла: аныккысы яулык (аның яулыгы), безненкесе йералма (безнең бәрәңге), атиемненкесе фамилия (әтиемнең фамилиясе).
##### § 43. СӨЙЛӘШНЕҢ ЛЕКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
Арлау (чистарту), башварлык (баш юу өчен әзерләнгән әйрән), дуен (күп, мул), явер (насел), буел (хәзер), бәлакәй (мендәр), усал (начар), ягу (ябыштыру, сылау), ябыгу (юксыну, сагыну), бай (хужа, ир), качак, кучак (тәрәзә), кужылы (кырмыска), мажес (тырма, удмурт теленнән кергән), шура (күркә, удмурт теленнән алынган), серек (почмак, шулай ук удмурт теленнән кергән).
#### Х. Камышлы сөйләше.
Бу сөйләшкә Куйбышев өлкәсе Похвистнев районының Камышлы авылы, аннан аерылган Дәүләткол, Йолдыз, Бузбаш поселоклары, Яна Усман, Иске Усман, Бакай, Тургай, Зирекле, Ташкичү, Өчкүл, Гали, Нугай авыллары керә. Боларда яшәүче татарлар үзләрен типтәрләр дип атап йөртәләр.
«Типтәр» дигән этноним хакында, нигездә, ике төрле караш яши. Берәүләр аны «дәфтәр», ә икенчеләр «тип», «тибу» сүзе белән бәйлиләр. Беренчесе белән килешүе авыр, чөнки, беренчедән, «дәфтәр» сүзенең «типтор» формасында кулланылуы беркайда да очрамый һәм, икенчедән, ул бернинди фонетик законнарны сыйдыра алмый. Икенчесе чынбарлыкка туры килә. Чыннан да, типтәрләр патша тарафыннан «тибелгән», «кысрыкланган» татарлар. Алар, төрле кысрыклау, җәберләүләргә протест итеп, үз илләрен ташлап, чит җирләргә, шул исәптән, хәзерге Куйбышев өлкәсенең Камышлы якларына, башкорт җирләренә күчеп киткәннәр. Нәкъ менә шуңа күрә аларны «типтәрләр» дип атап йөрткәннәр.
##### § 44. СӨЙЛӘШНЕҢ ФОНЕТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
1. Делабиализация күренеше, ягъни иренләшкән о, е урынына иренләшмәгән ы, э (е) авазларын куллану хас: тырмыш (тормыш), телке (төлке), тыту (тоту), меним (меһим).
2. Кайбер сүзләрдә а урынына ы әйтелә: яңы (яңа), сындык (сандык).
3. Кайбер сүзләрдә ә урынына и әйтелә: инә (әни), пирәмәч (пәрәмәч), пилмин (пилмән), әлбиттә (әлбәттә).
4. Дифтонгларны монофтонглаштыру: сикемле (сөйкемле), тимә (төймә), тигеч (төйгеч), и (ей), үрә (өйрә), сүләү (сөйләү), качы (кайчы), качан (кайчан).
5. Ой дифтонгы урынына ый, өй урынына ей күзәтелә: сейәк (сөяк), кейә (көя), сейәл (сөял), кыймак (коймак), кылш (кояш), тыйгы (тойгы).
6. Диэреза күренешләре очрый:
а) Гарәп һәм фарсы телләреннән кергән сүзләрдә һ һәм г тартыклары төшеп кала: әвәс (һәвәс), Идиятулла (Индиятулла), азап (газап), Аптылхак (Габделхак).
б) иде сүзендә д төшерелә: барганые (барган иде), килгәние (килгән иде).
7. Сүз башында о, э (е) авазлары төшерелә: зак (озак), ят (оят), ремчек (эремчек), чырату (очрату), шалун (эшелон).
08) Препалатализация һәм постпалатализация күренешләре: йен (йон), селәүчән (суалчан), берча (борча), эмсену (ымсыну), артис (артист), ана (әнә), мына (мена).
09) Кайбер сүзләрдә әдәби телдәге ж урынына й кулланыла: ян (жан), яһәт (жәһәт), йемеш (жимеш), ер (жыр). Калган очракларда «ж» саклана: жавап, жир, жил, җыю, Жамал, Жиһан.
10) Әдәби телдәге с урынына ч авазы ойтело: печнак (песнәк), бачкыч (баскыч), чыерчык (сыерчык), чаелке (сеялка), чимия (семья), чиминә (семена), качтум (костюм). Бу үзенчәлек Бәрәңге сөйләшендә дә күзәтелә.[^69]
11) Метатеза күренешләре: айлапкыч (альяпкыч), тәрлекә (тарелка), мәптек (мәктәп), фиришел (фельдшер), каулау (куалау), кучуш (кушуч).
##### § 45. СӨЙЛӘШНЕҢ ГРАММАТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
01. Хәл фигыль ясагыч кушымчалар -ганчы, -гәнче һәм -гынчы, -генче параллель кулланыла: барганчы һәм баргынчы, килгәнче һәм килгенче.
02. Билгесез киләчәк заман хикәя фигыль аффикслары -ар, -әр һәм -ыр, -ер параллель йөртелә: яңгыр явар һәм яңгыр явыр, тирәзә ачар һәм тирәзә ачыр. Бу күренеш урта диалектның Минзәлә, Дүртөйле, Барда сөйләшләрендә дә, Көнбатыш Себер татарлары диалектында да күзәтелә.
03. -кыз, -кез; -кыр, -кер; -лыр, -дер; -ылт, -елт йөкләтү юнәлеше кушымчалары параллель йөртү хас: яткыз һәм яткыр, менгез һәм мендер, кидер һәм кидер, тергез һәм терелт.
04. Инфинитив формалары -ырга, -ергә; -арга, -әргә; -ыга, -егә бергә кулланыла: утынны үәргә (үергә) — утын өяргә, күрергә һәм күрегә, барырга һәм барыга.
05. Әдәби телдәге «урыбызга, -үебезгә гибрид формант урынына -ганыбызга, -гәнебезгә кулланыла: Килгәнебезгә ун ел булды инде (Килүебезгә ун ел булды инде). Кайтканыбызга утыз ел тулды (Кайтуыбызга утыз ел тулды).
06. Исем фигыльнең -у, -ү формасы урынына -ыш, -еш йөри: Эштән кайтып килешме? (Эштән кайтып килүме?) Бүген клупка барыш югинде (Бүген клубка бару юк инде). Әллә сезнең якта дәү әни диешме? (Сезнең якта әллә дәү әни диләрме?) Начар сүз сүләш юк монда (Монда начар сүз сөйләү юк). Бу форма хәзерге үзбәк әдәби телендә актив кулланыла.[^70]
07. Теләкне белдерү өчен -асы, -әсе һәм «иде» ярдәмче фигыле конструкциясе файдаланыла: Безнең үгә диванны кертәсе иде (Безнең өйгә диванны кертергә иде). Иртәгә калага китәсе иде (Иртәгә шәһәргә китәргә иде).
08. Әдәби телдәге -рга, -ргә һәм «теләү» конструкциясе урынына теләкне, максатны белдерү өчен -ма, -мә һәм «келәү» конструкциясе йөри: пешермә келәү (пешерергә теләү), өйрәнмә келәү (өйрәнергә теләү), үсмә келәү (үсәргә теләү). «Барырга келәү», «бармак келәү» формалары да очрый. Кайбер авылларда мишәр диалекты йогынтысында -гым, -гем һәм «кели» конструкциясе күзәтелә: баргым кели (барасым килә), кунак иткем кели (кунак итәсем килә яки кунак итәргә телим), чәй эчкем келәми (чәй эчәсем килми яки чәй эчәргә теләмим), аерылгысы келәми (аерыласы килми яки аерылырга теләмим).
09. Сөйләшнең характерлы билгесе булып кемнең дә, нәрсәнең дә булса кемгәдер, нәрсәгәдер каравын, мөнәсәбәтен белдерү өчен «булдакчы» дигән сүзне актив куллану санала: Кияү булдакчы кешебез (Кияү тиешле кешебез). Кайчакта «булдакчы» урынында «булдач» кулланыла. «Булдач» формасы борынгы татар әдәбиятында (мәсәлән, «Йосыф вә Зөләйха» поэмасын карагыз) киң таралган булган.
10. Үткән заман хәл фигыль кушымчасы -гач, -гәч тән соң өстәмә рәвештә -тын, -тен ялгана: мин кайткачтын (мин кайткач), бер картайгачтын (бер картайгач), мин киткәчтен (мин киткәч).
11. Хәл фигыльнең -гынчы, -генче; -гынча, -генчә формасы күзәтелә: сез килгенче, сез килгенчә (сез килгәнче), ул кайткынчы, ул кайткынча (ул кайтканчы).
12. Хәл фигыльнең юклык формасы -мый, -ми урынына -мыйча, -мичә; -мыйчы, -миче; -мыйчан, -мичән күзәтелә: Итек кимичән урамга чыгып йөрерлек түгел (Итек кими урамга чыгып йөрерлек түгел). Мин кайтмыйчы (мин кайтмый), алъяпма япмыйча (алъяпкыч кими торып), син күрмиче (син күрми).
13. Хәзерге заман хикәя фигыль 3 нче затта -дыр, -дер кушымчасы ярдәмендә ясала: радио сөйлидер (радио сөйли), былыт киләдер (болыт килә), агач үсәдер (агач үсә).
14. Билгесез үткән заман хикәя фигыльдә берлек санда 2 нче зат кушымчалары кыскартылып ялгана: барганың (баргансың), биргәнең (биргәнсең). Күплек санда -сыз, -сез урынына -ыгыз, -егез кулланыла: барганыгыз (баргансыз), биргәнегез (биргәнсез).
15. Билгеле күптән үткән заман хикәя фигыль конструкциясе -ган, -гән һәм «идем» урынына -дым, -дем һәм «иде» күзәтелә: бардым иде (барган идем), бардың иде (барган идең), бардык иде (барган идек), бардыгыз иде (барган идегез), күрдем иде (күргән идем), күрдең иде (күргән идең), күрдек иде (күргән идек), күрдегез иде (күргән идегез).
16. Кайчакта билгеле үткән заман хикәя фигыль аффиксы -ды, -де урынына -ган, -гән йөртелә: Мин төнә генә базар барган (Мин кичә генә базарга бардым). Ул институтта укымаган (Ул институтта укымады).
17. Кабатлаулы фигыльләр -каклау, -кәкләү гибрид формант ярдәмендә ясала: тәрәзә ачкаклыйбыз (тәрәзә ачкалыйбыз), очрашулар булгаклый (очрашулар булгалый), энесе килгәкли (энесе килгәли).
18. Сорау кушымчасы -мы, -ме кулланылганда, «бар да үзеңнекеме» тибындагы конструкция урынына «бар дамы үзеңнеке» формасы кулланыла: күршеләргә дәме кердең? (Күршеләргә дә кердеңме?)
##### § 46. СӨЙЛӘШНЕҢ ЛЕКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
Айлапкыч (алъяпкыч), асылым (иркәләп, кадерләп эндәшү сүзе), ачы (баткаклык, сазлык), быратта (билдәмче), бөкре (пирог), бөктәр (төенчек), бөкенеп (салкыннан берешеп), иләпән (аркылыга җәелгән, симез), пирән (артык шук, шаян бала-чагага карата әйтелә), иске (бала чүпрәге), ян кебек (сөйкемле, ягымлы), ян эшү (җан бизү, тую, ялыгу), ярату (туры китерү), йомыры (чынаяк чокыры), кавыз (тегермәнгә су җибәрү өчен ачыла һәм ябыла торган итеп ясалган улак), куштанлану (бала итәк тоту), кылыну (кылану), кырмалау (тигәнәк), күзләү (бөрәңге күзләрен алу), әспәтләү (ыспайлау), туры (дөрес), тутлау (уңу, кояш ашау).
#### ХІ. Касыйм сөйләше.
Касыйм сөйләше урта диалектның башка сөйләшләреннән шуның белән аерылып тора: ул төп татар халкы массасыннан шактый ерак булган территориягә урнашкан. Анда, руслардан тыш, мишәрләр дә бик күп. Шуңа күрә сөйләш вәкилләре, бигрәк тә яшьләр һәм урта буын кешеләре русча да, мишәрчә дә яхшы сөйләшә. Шул яктан чыгып, проф. Л. Жәләй сөйләшне хәтта диалектара сөйләш итеп исәпләгән[^71].
##### § 47. СӨЙЛӘШНЕҢ ФОНЕТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
1. Сөйләшкә җ-лаштыру хас: җаз (яз), җыл (ел), җул (юл). Кайбер сүзләрдә җ һәм ч авазлары параллель әйтелә: җылау һәм чылау (елау), җыйнату һәм чылату (юату), җөрү һәм чөрү (йөрү), җату һәм чату (яту), җиралма һәм чиралма (бәрәңге). Әдәби телдәге җ һәм й урынына ч авазын куллану урта диалектның башка сөйләшләрендә күзәтелми, һәм ул бик үзенчәлекле билгеләрдән санала. Билгеле булуынча, сүз башында гомум төрки й урынына ч куллану, нигездә, тува, хакас, шор телләренә генә хас[^72].
2. Сөйләшкә характерлы икенче бер үзенчәлек булып күбесенчә иҗек яки сүз азакларында тамак төбе к, г, х һәм шу\[^73\]: Махмутова Л. Т. Фонетические особенности касимовского говора татарского языка. Материалы по диалектологии. Казань, 1955, 146 б.
лай ул тел уртасы к, г авазларын һәмзәләштерү санала: таз-маз (такмак), жазшы (яхшы), чәйнәз (чәйнәк), алга (алка), көрәз (көрәк), карэа (карта), жерәз (йөрәк). Л. Т. Мәхмүтова бу процесс хәзерге көндә тукталган дип яза[^73].
03. Сүз һәм иҗек ахырында, кайчакта сүз яки иҗек башында ч урынына с әйтелә: ас (ач), ес (өч), кис (кич), алъас (алгач), әтәсс (ачкыч), песик (печән), сир (чир), азса (акча).
04. Кайбер очракта ч һәм с урынына да һәм, киресенчә, ш урынына ч һәм с ишетелә: жомышка (йомычка), жсашау (ясау), чырпы (шырпы), чартлау (шартлау), чису (чишү).
05. Сүз башында б авазы үзенең саңгырау пары п белән алмаштырыла: потаз (ботак), пету (бетү, үлү мәгънәсендә), пот (бот).
06. Сөйләштә и авазы бер позициядә дә кулланылмый: ан (аң), ун (уң), жен (мең), жонаю (монаю), синен (синең), жана (яңа).
07. Припалатализация күренеше: гәсс (агач), зәпәсс (капкач), бәтәсс (баскыч), эшкәп (шкаф), вәрникә (варенье), гфтурниэ («вторник» ны шулай әйтәләр), пәдүшкә (мендәр, «подушка»ны шулай үзләштергәннәр), сәндәгәс (сандугач), гәрлезәс (карлыгач).
08. Башка телләрдән кергән сүзләрдә ф авазы п га күчә: зает (загыйфь), партуз (фартук), эшкәп (шкаф).
09. Иде сүзендә д авазы төшеп кала.
10. Метатеза күренешләре: селек (сеңел), селез (селге), үрминчеэ (үрмәкүч).
11. Рус теленнән алынган сүзләрдә ц урынына ч яки с әйтелә: члина (целина), чипүшка (цепочка), больнис (больница).
12. Диссимиляция күренеше: нтмәк (икмәк).
13. О — ө, у — ү, а — ә авазлары урынына ы — э (е) авазлары кулланыла: сел (төл), эмер (гомер), эс (өн), кес (көч), жэраз (йөрәк), сет (сөт), геш (гөш), тек (төн), тебек (төен), тебьәту (юатү), тезел (түгел), беген (бүген), малый (мәллә), петендей (бөтенләй).
14. Сүзнең икенче иҗегендә, кайбер сүзләрдә барлык иҗекләрендә дә ә авазы и гә күчә. Моны таблицада күрсәтергә була. (90 нчы битне карагыз.)
Моның киресе, ягъни и нең ә гә күчүе «ким» дигән сүздә генә күзәтелә: кәм.
14. Әдәби телдәге х урынына һ авазын куллану сөйләшнең характерлы билгеләреннән санала: һат (хат), һалык (халык), һәбәр (хәбәр), һәзер (хәзер), калһуз (колхоз), һәрәкәт (хәрәкәт). Кайбер сүзләрдә к>х, к>х>һ: һамыт (камыт), вахыт, ваһыт (вакыт), мәхтәп, мәһтәп (мәктәп). Азербайҗан теленең
<table>
<thead>
<tr>
<th>Сөйләштә</th>
<th>Әдәби телдә</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td>идин</td>
<td>идән</td>
</tr>
<tr>
<td>тирик</td>
<td>тирәк</td>
</tr>
<tr>
<td>сириэ</td>
<td>сирәк</td>
</tr>
<tr>
<td>энжи</td>
<td>кәҗә</td>
</tr>
<tr>
<td>үрднэ</td>
<td>үрнәк</td>
</tr>
<tr>
<td>тннтнә</td>
<td>төннәк</td>
</tr>
<tr>
<td>жерня</td>
<td>йөрәк</td>
</tr>
<tr>
<td>сезян</td>
<td>сезгә</td>
</tr>
<tr>
<td>мүлнш</td>
<td>мөнәҗәт</td>
</tr>
<tr>
<td>энрия</td>
<td>кирәк</td>
</tr>
<tr>
<td>чичия</td>
<td>чәчәк</td>
</tr>
<tr>
<td>чүән</td>
<td>чүмеч</td>
</tr>
<tr>
<td>тиризн</td>
<td>тәрәзә</td>
</tr>
</tbody>
</table>
көньяк группа диалектларында да сүз башында х ның һ авазына күчүе күзәтелә: һәбәр (хәбәр), һурма (хурма)[^74].
15. Әдәби телдәге ы-(е) авазлары иренләштерелә: сөр (сер), тавоз (тавык), кыйр (кыр), кыз (кыз), авоз (авыз), балок (балык), тавон (табын), чавон (чабын), сондок (сандык), кор (кыр), козол (кызыл), корок (кырык).
16. Дифтонгларны куллануда түбәндәге үзенчәлекләрне билгеләргә мөмкин:
а) оу-өү дифтонгларын куллану: соу (су), айоу (аю), зетөү (көтү), зоу (ку), айакчоу (аякчу), тороучы (торучы, квартирант), тоу (туу).
б) ый урынына ай күзәтелә, зарай (карый), зарамай (карамый).
в) өй дифтонгы монофтонглаша: сүли (сөйли), сири (сөйри), ирит (өйрәт), тими (төймә), иди (өйдә).
##### § 48. СӨЙЛӘШНЕҢ ГРАММАТИК БИЛГЕЛӘРЕ
1. Касыйм сөйләшендә инфинитив -маза, -мәзә кушымчалары ярдәмендә бирелә: бармаза (барырга), килмәзә (килергә). Бәрәңге, Нократ сөйләшләрендә дә шушы кушымчалар кулланыла. Гагауз телендә -маа, -мәә, төрек телендә -мак, -мәк, азербайҗан телендә -маг, -мәк, төркмән телендә -мак, -мәк, үзбәк телендә -мок, -мәк, уйгур телендә -мак, -мәк шулай ук инфинитив ясыйлар.
Сөйләштәге -маза, -мәзә кушма аффикс исәпләнә. Аның беренче өлеше -ма, -мә исем фигыль формасы, ә икенче өлеше -эа, -эә (кайбер сөйләшләрдә -га, -гә) юнәлеш килеш кушым\[^75\]: Бу хакта карагыз: Серебренников Б., Гаджиева Н. Күрсәтелгән хезмәт, 238 б.
часы. Ике кушымча берегеп башта супин, ягъни максат фигыле, ә аннан соң инфинитив барлыкка килгән. Башка телләрдәге -мак, -мәк кушымчалы инфинитив та шул ук юл белән туган булырга мөмкин.[^75]
2. Боерык фигыль 2 нче затта берлек санда «зын, -эен, -энк кушымчасы ярдәмендә ясала: затэын (кайт), эитэен (кит), энтэин (әйт). Аналогик аффикс Көнбатыш Себер татарлары, мишәр диалектларында, башка кардәш төрки телләрнең кайбер сөйләшләрендә (үзбәк, кыргыз, башкорт теле сөйләшләрендә) күзәтелә. Бу форма борынгы татар әдәбиятында да актив кулланылган, сирәк кенә булса да, Тукайлар чорына кадәр килеп җиткән.
3. «Барэым плюс эели» тибындагы конструкция теләкне белдерү өчен кулланыла: ошагым эели (ашыйсым килә), алзын эели (аласың кило), эсэесе эели (эчәсе килә). Бу конструкция рус телендәге «мне хочется то-то и то-то» тибындагы инсез жөмләләргә охшый. Зат кушымчасын беренче компонент хына ала: алэым (1 зат), алэын (2 зат), алызысы (3 зат), ә юклык кушымчасы гадәттә икенче компонентка ялгана: алзым зелими (аласым килми), алэын эелими (аласың килми), алзысы эелими (аласы килми). Заман формалары да икенче компонентка кушыла: алэым зели (аласым килә), алэым эелде (аласым килде), алэым эели иде (аласым килә иде). Бу конструкция шулай ук мишор, Көнбатыш Себер татарлары диалектларына хас. Ул башкорт телендә продуктив исәпләнә: эскеһе килә (татарча: эчәсе кило), алгым килә (татарча: аласы килә), тоткоң килә (тотасың кило)[^76].
4. Тагын да -маза, -мәэә, мизи плюс эели конструкциясе мөмкинлекне, теләкне белдерү өчен кулланыла: бармаза зели (бармакчы була, барырга тели). Ул маза тенизен эилмизи зели иде, ниэтер эилмиде (Ул мина кичә килмәкче булган иде, никтер килмәде).
5. -эан, -эин плюс бар (жуэ) тибындагы конструкция сөйләү моментында берәр норсомен (пәрсәнең дә булса), берәр кемнең (кемнең дә булса) булуын яки булмавын белдерү өчен файдаланыла: Ул эилэин жуэ (Ул эле килмәде). Мин эурэин жуэ (Мин әле күрмәдем). Ул зайтэин бар (Ул инде кайтты). Бу конструкция хәзерге казах әдәби телено хас: алган жокпын, алган жоксың, алган жокпыз, алган жоксындар.
6. Сөйләштә -ма, -мә кушымчасы белән исем ясау киң таралган: ашама (ашамлык), жылама (елау), утырма (утыргыч).
7. Метатеза күренешләре очрый: узенезебез (үзебезнеке), үзенеэесез (үзегезнеке).
8. Әдәби телдәге «шушы» дигән күрсәтү алмашлыгы урынына «ошто» кулланыла. Чагыштырыгыз, башкорт телендә: ошо, казах телендә: осы.
##### § 49. СӨЙЛӘШНЕҢ ЛЕКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
Папай (икмәк), апсен (ике бертуганның хатыннарына шулай әйтелә), пилиэ (кечкенә), мурта (корт), мира (торба), сәмәй (моңаю), завоэ (шатлык), жывок (якын), тәтәэ (өлкән апа), түри (балалау), сор (сер), эучат (әтәч), жиралма (бәрәңге), кыстаулан (оялу), дүшән (эрем), эүзлиү (чишмә), алгай-салгай (эленке-салынкы), абыстудыэ (туганнан туган апа), авыл (урам), амраэ (ягымлы), атом (габе таягы), базмаза (кыюлык күрсәтү), бер туралар (яшьтәшләр), эечриэ тай (колын), эой (тирес), эонэор (кшек, какре), мнеш (почмак), сырлар (төсле карандашлар).
#### ХІІ. Керәшен татарлары сөйләше.
Керәшен татарлары башка снило вокилләре белән чагыштырганда компакт яшәмиләр. Аларның күбесе Татарстанның Әлмәт, Алабуга, Минзола, Актаныш, Тукай, Башкортстанның Бакалы, Илеш, Чиләбе өлкосенец Нагайбәк, Чибәркүл районкарына урнашкан. Кероненнәр шулай ук Удмурт, Чуваш республикаларында, Киров, Куйбышев өлкәләрендә дә бар. Алар илебезнең башка монорлорендә дә яшиләр.
Керәшеннәр дип христиан динле татарларга әйтәләр. Билгеле булганча, татарларның бер өлеше 1552 елны Иван Грозный Казан поларен басып алганнан соң көчләп чукындырыла. Татарлар белән беррагтол чуваш, мари, удмурт халкын да христианлаштыру остырыла. Ләкин татарлар арасында бу эш бик авыр барган. Горле холлордон (качып китү, элекке ислам диненә кире кайту, баш күгөрү һ. б. очраклардан) котылу өчен, миссионерлар, патша хокүмәте ярдәме белән, христиан динен кабул иткән татарлары төрле-төрле чит жирләргә, бигрәк тә урманы, суы ераграк булган буш урыннарга күчереп утыртканнар. Нәкъ менә шунлыктан кераменнәрне төрле өлкәләрдә табарга мөмкин.
Керәшеннәр гасырлар дәвамында татар халкының төп массасыннан дини яктан изоляцияланганор, помылып яшәгәннәр. Бу — бер яктан. Икенчедән, рус телен начар белгәнлектән, руслар белән дә аралашып көн күрмәгәннәр. Шуның нәтиҗәсендә аларның тормыш-көнкүрешенда генә түгел, телләрендә дә үзенчәлекле билгеләр туа.
Төрле өлкәләрдә яшәүче керәшеннәрнең теле бертөрле түгел. Шунлыктан керәшен татарлары сөйләшен урынчылыкларга бүләргә мөмкин.
Мәсәлән, Чиләбе өлкәсе Нагайбәк, Чиборкүл районнарында яшәүче керәшеннәрне алсак, аларнын үз тарихы, үз язмышы бар. Билгеле булганча, Нагайбәкләр элек Уфа губернасы Бә\[^77\]: Юсупов Ф. Ю. Көньях Урал һәм Урал арты сөйләшләре. Казан, 1979. 17 б.
ләбәй өязендә яшәгәннәр. Ф. Ю. Юсуповның язуынча, аларның сөйләшен шул чорда ук формалаша башлаган дип әйтергә мөмкин[^77]. Ә инде 18 гасыр урталарында алар хәзерге Чиләбе өлкәсе территориясенә күчерелгәннәр. Шуннан соң бу урынчылык тәмам формалашкан. Соңгы гасырда, бигрәк тә Совет власте елларында керәшеннәр Казан ягыннан һәм башка өлкәләрдән күчеп утырган урта, мишәр диалектлары вәкилләре, башкортлар, руслар, украиннар белән тыгыз аралашып яшиләр. Бу исә аларның теленә дә йогынты ясамый калмаган һәм хәзер дә уңай йогынты ясап тора.
Башкортстанның Бакалы, өлешчә Илеш районнарында яшәүче керәшеннәргә килсәк, алар да бер мөстәкыйль урынчылыкны тәшкил итәләр. Аның формалашуында Дүртөйле, Минзәлә сөйләшләренең, башкорт теленең йогынтысы шулай ук булмый калмаган, булган. Башка керәшеннәр хакында да шушындый ук фикерне әйтергә мөмкин.
##### § 50. СӨЙЛӘШНЕҢ ФОНЕТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
1. Сөйләштә а авазы Нократ һәм Кыйгы сөйләшләрендәгечә ачык әйтелә, иренләштерелми: ак, бакча, бала, арба, карга. Нагайбәк сөйләшендә ул икенче иҗектә дә беренче иҗектәге ирен-ирен о йогынтысында берникадәр иренләштерелә: бораду, бозау, бодай[^78].
2. Сөйләштә о — ө авазлары иренсезләндерелә: теш багыты (төш вакыты), естәл (өстәл), мемкин (мөмкин), эшкә ендәү (эшкә өндәү), кел (көл), Сен (Сөн, елга исеме), кыш (кош), бысау (бозау), кым (ком). Нугайбок сөйләшендә у — ү иренсезләндерелә торган очраклар да бар: быяу (буяу), былышу (булышу), былу (булу), жамансылау (ямансулау). Делабиализация күренеше урта диалектнын Тау ягы, Нократ, Касыйм сөйләшләрендә дә, мишәр һәм Көнбатыш Себер татарлары диалектларында да күзәтелә. А. М. Щербак делабиализация барлык төрки телләрендә дә, өлешчә булса да, табыла, дя. Ләкин ул аның нинди дә булса сәбәпләрен аңлатмый[^79].
3. Монофтонгларның дифтонглашуы: басыу (басу), ыутын (утын), кеүмер (күмер), кейрәк (кирәк), кейбәк (кибәк). Барда сөйләшендә дә бу күренеш бар: әней (әни), кей (ки), кергелей (кергәли),
4. Әдәби телдәге ф урынына и куллану бик киң таралган билге исәпләнә: җапрак (яфрак), пайда (файда), жапа (жәфа), Пыйдыр (Федор, кеше исеме), желәк (ефәк), Марnа (Марфа, кеше исеме). Бу үзенчәлек шулай ук башка сөйләшләрдә дә күзәтелә.
5. Сүз башында х урынына к тартыгы әйтелә: кареп (хареф), калык (халык), катын (хатын), кыуҗалык (хуҗалык), кыкүмәт, кыкемәт (хөкүмәт), кабәр (хәбәр), катер (хәтер). Казан арты, Нократ, Тау ягы сөйләшләренә караганда бу сөйләштә х>к киңрәк таралган. Сары уйгур телендә «х» һәм «к» авазлары еш кына параллель куллалыла[^80]
6. Сөйләшкә ж-лаштыру хас: җерәк (йөрәк), жас (яз), жыкы (йокы), жегет (егет), жегән (йогон), жыва (юа), жастык (ястык), жаңы (яңа), җымры (помры), жакын (якын), җөрей (йөри).
7. Тамак спиранты һ я бөтеплой куллашылмый, я х авазы белән алмаштырыла: ейчкем (һичком), сйчкачан (һичкайчан), җәхәт (җәһәт), хаман (һаmаn), xaou (hava), шәхәр (шәһәр). Нагайбәк урынчылыгында «і» системала рәвештә төшереп калдырыла һәм аны бернинди аваз да алыштырмый[^81]. Бу гомумтөрки процесс исәпләнә, чөнки «1» топ татар теле сүзләре өчен характерлы түгел, ул гарон юм фарсы телләреннән кергән сүзләрдә генә кулланыла[^82].
8. Татар әдәби телендәге 3 Пюм д авазлары урынына с куллану сөйләшкә хас үзенчәлекләрнең иң әһәмиятлеләреннән исәпләнә: бес (без), быс (боз), сирәк (зирок), сарар (зарар), Ейсел (Идел, слга исеме), җысрык (йодрык), ейсән (идән), касерле (кадерле), масин (надан), бысай (бодай). Шуны истә тотарга кирәк ки, башта д>з булырга тиеш, э аннан соң гына 3>с, чөнки, башка сөйләшләрдә кайбер сүзләрдә д>з характерлы булып тора: назак (надан), изәк (идән), бозай (бодай). 3>с нигездә алтай, хакас, туна, шор, тофалар һәм шулай ук якут теленә хас. 3>с татар теленең Көнбатыш Себер татарлары диалектында аерата киң таралган. Анда «з» ны сангыраулаштыру рус теле сүзләрендә дә күзәтелә: сакон (закон), сал (зал), сатание (задание), сапас (запас), сонтик (зонтик), салог (залог).
9. Сүз башында ч урынына ш әйтелә, ә кайчакта икесе параллель йөртело. Масалан, шишмә (чишмә), шыршы (чыршы), шешле (четле), шаршау (чаршау), шымылдык (чыбылдык), шәнешке һам чанечке, шыншылдау һәм чыжылдау. Кайбер сүзләрдә, киресенча, «т» урынына «ч» эйтелә: чешә (шешә), чеш (шеш).
Н. З. Гаджиеваның билгеләвенчә, ш-лаштыру Урта Азиянең төньягында, Үзок Казахстанда таралган. Аныңча, диалектларда «ч» ның «ш» га күчүе казах, каракалпак һәм ногай телләре аваз системасының эчке эволюция нәтиҗәсе булып тора[^83].
10. Сүз ахырында ң урынына и кулланыла: мен (мен). тун (тук), сум (соң), минен (минем), синен (синең), ун (yu).
11. Аваз төшерү күренешләре күзәтелә: кейгән (килгән), быу- ган (булган), кеүмәк (күлмәк), эмәк (элмәк), ама (алма), бегән (белгән), үнәр (һөнәр), җәнәм (җәһәннәм), сәт (сәгать), асап (газап), куркыч (куркыныч), муча (мунча), сывыу (суы- ну), шу (шул), сыпат (сыйфат), качак (кайчак), кутару (куп- тару), татау (таптау).
12. Аваз өстәү күренешләре: быргыту (ыргыту), гарлау (әрләү), җеп җегерләү (жеп эрләү), шарт куңел (шат күңел), тәңгәрәтү (тәгәрәтү), аңгар (ана).
13. Кеше исемнәрен бозып сөйләү характерлы: Метрей, Мейтә (Дмитрий), Горпинжа (Аграфена), Нача, Нәчтәй (Анас- тасья), Санка (Александра), Жургей (Георгий), Бәләнтәйкә (Валентина), Мыйкыйлар (Никифор), Чынжа (Ксения), Ми- кулай (Николай), Пыйдыр (Федор), Үлка (Ольга), Жәгүр (Егор), Әләкчәй (Алексей), Наталжа (Наталья), Сарапый (Серафима), Көжмә (Кузьма), Сатый (Семен), Татый (Татья- на), Кәткә (Катя), Нурка (Нюра), Питка (Петя). Исемнәр алдына төрле кушаматлар кусп сөйләү дә киң таралган: Ыш- кул Ыйбан (Школа, Иван — эшләгән урыны буенча кушылган), Мати Питер (Маты - Петр яши торган авыл, кушамат микро- топоним булып тора), Бәләкәс Ыйбан, Чукмар Ыйбан, Чейбәр Ыйбан, Жаны Ыйбан, Тәрәпкә Ыйбан, Пыт-пыт Ыйбан, Ысын Ыйбан, Кейтек Ыйбан һ. б. кушаматлар төрле сыйфатлар бу- енча (яшенә, төсенә, үзен үзе тотышына, эшкә мөнәсәбәтенә карап) кушылганнар.
##### § 51. СӨЙЛӘШНЕҢ ГРАММАТИК БИЛГЕЛӘРЕ.
01. Хәзерге заман хикәя фигыль 2 нче зат күплек санда әдәби телдәге -сыз, -сез урынына кушма аффикс -сыгыз, -сегез ярдәмендә белдерелә: Парпыйлдәй, упраблейнҗәгә бармыйсы- гызмы? (Порфирий абзый, идарәгә бармыйсызмы?) Пидыр, пеген жаны Ыйбанны күрәсегесме? (Федор, бүген яңа Иванны күрәсезме?)
02. Исем фигыльнең -ышлы, -ешле формасы кулланыла: барышлы (бару), килешле (килү). Беснен саманда ыутын жа- гышлы быумады, бетереп салам жагывые (Безнең заманда утын ягу булмады, бөтереп салам яга торган идек). Бу кушымча ике өлештән тора: -ыш, еш исем фигыль ясагыч аффикс, -лы, ле сыйфат кушымчасы.
03. Үткән заман хәл фигыль кушымчасы -гач, -гәч тән соң тартым кушымчасы -ы, -е һәм чыгыш килеш кушымчасы -ннан, -ннән ялгана: Мыйкыйпар Бәчейе белә Сандыр Нәпсәе, берга пирмыда эшләгәченнән, кайсылай тусланышканнар (Никифоров Василий белән Александров Евсей, бергә фермада эшләгәч, ничек дуслашканнар). Килмәгәченнән җалынып бымый ейнте (Килмәгәч, ялынып булмый инде).
04. Эш яки хәлнең булуын яки булмавын белдерү өчен -малы, -мәле формасы кулланыла: укырга җермәле быусан гына, китап алып бейрем (Укырга йөрерлек булсаң гына, китап алып бирермен). Бу күренеш башка кардәш төрки телләрнең диа- лектларында да күзәтелә.[^84]
05. Киләчәк заман сыйфат фигыль формасы -асы, -әсе уры- нына хәзерге заман сыйфат фигыль кушымчасы -учы, -үче кул- ланыла: Сейн кыуныучы булсаң, мин сейне кетерем (Кунасы булсаң, мин сине көтәрмен). Сес анарга гейсүче булман! (Сез аңа тиясе булмагыз!)
06. Боерык фигыль 2 нче зат күплек санда -ын, -ен форман- ты ярдәмендә белдерелә. Бу форма бер үк вакытта категорик боеруны һәм зурлап, олылап, хөрмәтлан дотүне дә аңлата: Осак йөреп калман, вакытында кайтын (Озак йөрмәгез, вакы- тында кайтыгыз). Жакшы ыукын! (Яхшы укыгыз!)
07. Кайбер фигыльләр берничә полеит кушымчасын ала: әйтеленелгән (әйтелгән), каранылынган (каралган), ясалыныл- ган (ясалган), сөйләнеленгән (сөйләшгон).
08. Өченче зат тартым белән төрләнгән исемнәр юнәлеш, төшем килешләрендә -га, -га, -ны, -не аффикслары алалар: Кәнкиләрене карабат астына куен! (Кошкиларын кровать ас- тына куегыз!) Жәннекләрене ейшек алдыга чыгарын (Тавык- ларын ишек алдына чыгарыгыз). Мондый кушымчалар карлук группа төрки телләрендә актив кулланыла.
09. Билгесез киләчәк заман хикая фигыль формасы кыскар- тылып йөртелә: барым (барырмын), күром (күрермен), керем (керермен), барысын (барырсың), куресен (күрерсең), кересен (керерсең).
10. Сөйләүче тыңлаучы белән тыңлаучы контакт урнаштыру максаты белән сөйләмдә еш кына «әйеме», «әйе бит», «шулай бит» дигән сүзләр куллана.
##### § 52. СӨЙЛӘШНЕҢ ЛЕКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
Аса кыуыу (шаулау), алап смугну (арттырып сөйләү), акыйтыу (алдау), аюлы (кадерле), ал сертеү (бизәнү), ыугас- лау (сую), былгау (жим), беүле (ирск), беүсер (сөт савыты), бырнай (комсыз), кагыйтыу (киптерү), калчыю (өшү), калын (бай), кысмыр (саран), кееү (ябыгу), кату (үлү), кеймек (ки- мерчәк), кыранташ (яшьтәш), кыучык (иркә), кейсә (мәче), ләнешкә (балчык), мәреү (ялгау), маса (тынычлык), мәя (аң- сыз), миллек (мунча себеркесс), парча (чәчәк), селтәү (урлау), терәнтән (юаш), чыйрак (үткер), чыкан (тычкан), ырмау (ял- гау), шумырыу (ертып алу), энжел (жой уртасы), җиләү (тую), жую (югалту), җәннек (тавык), жазык (гөнаһ), жыйгач (агач), жам (чокыр). \[^85\]: Махмутова Л. Т. Опыт исследования тюркских диалектов. Мишарский диалект татарского языка. Наука, М., 1978, 4 б.
## ТАТАР ТЕЛЕНЕҢ МИШӘР ДИАЛЕКТЫ.
Татар теленең мишәр диалекты вәкилләре күбрәк хәзерге Горький. Пенза, Ульяновск өлкәләрендә, Татарстан, Мордва, Чуваш һәм Башкортстан АССРда яши. Мишәрләр шулай ук Волгоград, Куйбышев, Оренбург, Рязань, Саратов, Тамбов өлкәләрендә дә, Урта Азия, Кавказ республикаларында да, Мәскәү, Ленинград, Горький, Пенза, Ульяновск, Таллин кебек шәһәрләрдә дә бар.
Мишәрләр бик күптәннән бирле төрле-төрле халыклар белән, мәсәлән, мордва, чуваш, рус, казах, башкорт халыклары, Казан татарлары белән катнашып, аралашып тормыш көтәләр.
Аларның иң борынгы яшәү урыны Цна һәм Мокша елгалары бассейны булган Соңга таба алар төрле чорларда, аерым алганда, XVI-XVII йөзләрдә көньяк һәм көнчыгыш районнарга китеп урнашканнар.
Билгеле булганча, мишәрләр ХѴ гасырда ук Рус дәүләте хезмәтендә була. Шуңа күрә алар Казанны алуда да катнашканнар. Ә соңыннан аларны Рус ләүләтенең көньяк һәм көнчыгыш чик буе корылмаларын төзү һәм саклау өчен хәзерге Мордва республикасына, Рязань, Тамбов, Пенза, Ульяновск, Куйбышев өлкәләренә, Кама, Идел буйларына күчереп утырталар. Мәсәлән, XVI йөзнең ахыры, XVII йөзнең башында мишәрләрнең бер өлеше Кадомнан Алатырь — Арзамас — Темников чиге буен төзү өчен китертелә. Солыннан алар шунда торып калалар һәм, нәтиҗәдә, «Сергач мишәрләре» дигән бер төркем формалаша. ТАССРның көньяк-көнбатыш, Чуваш республикасынын көньяк, Ульяновск өлкәсенең төньяк районнамандагы мишәрләр дә XVII йөз урталарында хәзерге Горький якларыннан килеп урнашканнар.
Тарихи әдәбиятта һәм архив материалларында татарларның бу төркемен «йомышлы татарлар» дип тә атап йөрткәннәр. Башта алар Рус дәүләтенең льготаларыннан киң файдаланганнар, ясактан азат ителгәннәр, жир белән бүләкләнгәннәр. 1700 елларда сенат мишәрләрне Башкортстан һәм Себер арасындагы ныгытылган линияләргә күчереп утырта. Аларның күбесе, 1736 елгы башкорт чуалышлары вакытында да Рус дәүләтенә тугрылык күрсәткән өчен, жир белән бүләкләнә. Шушы елның махсус указы белән мишәрләргә башкорт жирләрен сатып алырга да рөхсәт ителә.
«Мишәр» дигән этноним татар халкын формалаштыруда актив катнашкан иң эре бер компонентның атамасы санала. Ул төрле халыкларда, төрле диалектларда төрлечә әйтелә һәм төрлечә языла: мишер, мижер, мещера, мещеряк, можар, мажар, маджар, мадьяр, мажгар, мачар, бачар, мочар, бечер, бесер һ. б. М. 3. Зәкиевнең карашынча, мишәр этнонимы ике өлештән тора: мишә-әр (бешә, мешә, мишә - урман; ар-әр, ур. ир — кеше), ул «урман кешеләре» дигәнне аңлата[^86].
Шунысы характерлы, бу этнонимның «мишәр» һәм «мадьяр» вариантлары соңга таба төрле-төрле ике этник группаның атамасы итеп кулланыла башлаган, ягъни «мишәр» татар халкының иң эре бер группасының, ә «мадьяр» фин-угор телле венгрларның атамасы булып киткән.
Көнбатыш мишәрләр венгр халкының формалашуында катнашканнар. Алар фин-угор телле массалар арасында ассимиляцияләнгәннәр, ләкин «мадьяр» формасында шул ук «мишәр» атамасын саклап калганнар. Мишәрләрнең бер өлеше Идел буе болгарлары, башкорт, рус, мордва, чувашларның составына кергән. Төньяк Кавказда алар «нугай», ә Идел буенда, Мещер үзәнендә «татар» этнонимын кабул иткәннәр. Шулай итеп, мишәрләр өч халык өчен — татарлар, башкортлар, венгрлар өчен уртак этник группа исәпләнә. Шулай да алар татар халкын формалаштыруда иң актив компонент булганнар. Ә аларның теле татар милли әдәби телен тудыруда һәм үстерүдә зур роль уйнаган һәм уйный.
### § 53. МИШӘР ДИАЛЕКТЫНЫҢ ТӨП СӨЙЛӘШЛӘРЕ.
Мишәр диалектын шартлы рәвештә өч сөйләш группасына бүләргә мөмкин:) 1) ц-лаштыручы сөйләшләр, 2) ч-лаштыручы сөйләшләр, 3) катнаш сөйләшләр.
Ц-лаштыручы группага Чистай, Сергач, Чүпрәле, Мәләкәс сөйләшләре керә.
Бу группага керүче сөйләшләр диалектның нигезен, төп өлешен тәшкил итә. Шуңа булса кирәк, ул башка группаларга караганда киңрәк һәм тирәнрәк өйрәнелгән[^87]. Группа сөйләшләрендә әдәби телдәге ч урынына ц авазы әйтелә: пецән (печән), пыцак (пычак), цыя (чыя), цакыру (чакыру), цак (чак). Дөрес, кайбер сүзләрдә анда аффриката ч (аны язуда тч билгеләнә). гесе белән күрсәтергә мөмкин) һәм с авазлары да кулланыла: лытчак, пысак (пычак), тчәтчәк, сәсәк (чәчәк).
Ч-лаштыручы группага Темников, Ләмбрә, Бөре буе сөйләшләре керә.
Бу сөйләшләрдә и авазы кулланылмый, анда аффриката ч (тч) киң таралган.
Катнаш группага Кузнецк, Хвалын сөйләшләре керә. Бу сөйләшләрдә и һәм ч (тч) авазлары параллель кулланыла.
Л. Жәләй мишәр диалектын «каты мишәр» сөйләшләре, «йомшак мишәр» сөйләшләре дип ике төркемгә бүлә. Анынча, мишәрләрнең зур күпчелеге (Ульяновск өлкәсендә яшәүчеләр) адя, атакай, тутай, анакай дип каты итеп, ә икенче бер өлеше (Чистай, Мәләкәс мишәрләре) шул ук сүзләрне әдә, әтәй, тәтәй, әнәй дип нечкәртеп сөйли. Мишәрләрдә акцент төрлелеге, теге яки бу сүзләрне төрле акцент белән әйтү, сөйләмне төрлечәрәк ритмга салып сөйләү киң күзәтелә. Мәсәлән, кайбер мишәрләр (Мәләкәс ягында яшәүчеләр) сүзләрне сузып, көйләп, ә икенче берләре кистереп, сүз араларына паузалар куеп сөйли.
## Ч-ЛАШТЫРУЧЫ СӨЙЛӘШЛӘР.
### 1. Чистай сөйләше.
Чистай сөйләшенә Татарстан АССРның Аксубай, Алексеевск, Әлки, Куйбышев, Октябрь, Чирмешән, Чистай районнарында һәм шулай ук Куйбышев өлкәсенең кайбер авылларында яшәүче мишәрләр керә.
Сөйләш урта диалектның Минзәлә, Казан арты, Тау ягы сөйләшләре белән әйләндереп алынган. Әйтерсең лә ул бер божра эченә урнашкан. Шуңа күрә анда күрше сөйләш билгеләре дә берникадәр күзәтелә.
##### § 54. СӨЙЛӘШНЕҢ ФОНЕТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
01. Сүзнең беренче иҗегендә ачык, иренләшмәгән а авазын әйтү сөйләшнең характерлы билгеләреннән санала, бала, кала, таа, яа.
02. Сөйләшкә хас үзенчәлекләрнең берсе булып, әдәби телдәге түбән күтәрелеш (киң) иренләшкән о — ө сузыклары урынына өске күтәрелеш (тар) иренләшмәгән ы — е (э), өске күтәрелеш (тар) иренләшкән у — ү урынына о — ө, кайчакта ы — е (э) әйтелү исәпләнә: көңел, кеңел (күңел), тетен (төтен), бетен (бөтен), тырмыш (тормыш), кыш (кош), орман (урман), бөген, беген (бүген), төгел, тегел (түгел). Делабиализация күренеше татар теленең барлык диалект, сөйләшләрендә дә күзәтелә.
03. Сөйләштә дифтонгларны монофтонглаштыру киң таралган: кимак (коймак), кима (койма), күли (көйли), сули (сөйли), өрәтә (өйрәтә), курик (койрык), адә (әйдә), ката (кайта). уни (уйный), әләнә (әйләнә).
04. Постпалатализация һәм препалатализация күренешләре күзәтелә: йогыру (йөгеру), матчы (мәче), котчок (көчек), йыллытч (җилпүч), кечету (кычыту), кечеткән (кычыткан), суәлцән (суалчан). Бу күренеш шулай ук урта диалектның бик күп сөйләшләрендә, Көнбатыш Себер татарлары диалектында киң таралган, ул башка кардәш төрки телләрнең диалект сөйләшләрендә дә бар. Нечкә әйтелешле сүзләрнең калынайтып һәм, киресенчә, калын сүзләрнең нечкәртеп әйтелүе, нигездә, сөйләштә бүгенге көндә дә борынгы велярлыкның сакланып килүе һәм арткы рәт сузыкларның алгы рәтләргә күчү тенденциясе хәрәкәтенең нәтиҗәсе булып тора.
05. Әдәби телдәге ч авазы урынына ц авазын куллану — сөйләшнең төп үзенчәлекләреннән берсе: кици (кайчы), цай (чәй), циләк (чиләк). Кайбер авылларда ч (тч) авазы әйтелеп йөртелә. Мәсәлән, Чермешән районының Лашман авылында ч-лаштыру, ә шул ук районның күрше Борково, Үтәмеш, Чагадай авылларында ц-лаштыру өстенлек ала.
Ц-лаштыру Көнбатыш Себер татарлары диалектына хас. Ул анда Чистай сөйләшенә караганда киңрәк тә таралган. Бу күренеш шулай ук балкар, азәрбайҗан, үзбәк, караим, төрек теле сөйләшләрендә дә күп таралган.
Төрки телләрендә ц-лаштыру күренешен борынгы шартлаулы аффриката ч авазыннан артабан үсеше нәтиҗәсе дип карарга кирәк. Борынгы ч авазын әйткәндә, тел очы тешләргә терәлеп йомылган (т-ны әйткәндәге кебек), ә аннан соң т+ш авазларын әйткәндәге кебек тел өстенең арткырак өлеше йомшак аңкау буйлап сузылган. Шул арада гыжылдавыграк шау туа, һава тел очы белән теш казнасы арасында туган бушлыктан шаулап чыккан һавадан ч барлыкка килгән. Аны язуда тч итеп күрсәтергә мөмкин. Борынгы ч Чистай сөйләшенең күпчелек авылларында артикуляциясе белән үзенә якынрак ц-га күчкән, ә кайбер авылларда үзгәрешсез сакланып калган. Урта диалект сөйләшләрендә ч (тч)>ц бөтенләй күзәтелми. Анда борынгы ч башкачарак үзгәргән. Сөйләү органнарына физиологик кыенлык ясаучы баштагы т элементы бик нык йомшарган, хәтта бөтенләй ишетелмәс дәрәҗәгә китерелеп җиткерелгән. Шунлыктан ч икеләнгән нечкә ш булып ишетелә, аны язуда да ш' дип билгеләргә була. Әдәби телгә дә шушы ч (ш') кабул ителгән. Шулай да урта диалектның кайбер сөйләшләрендә борынгы ч төрле сүзләрдә төрле позицияләрдә башкачарак үсеш алган. Мәсәлән, Казан арты сөйләшенең Дөбъяз урынчылыгында ч (тч)>ц (тс)>с, сөйләү гармониясен авырлаштыручы йомык т элементы төшеп калган. Биредә рус теле сүзләрендә дә ц>с: сирк (цирк). Тау ягы сөйләшенең Норлат-Кайбыч урынчылыгында, Барда, Минзәлә сөйләшләрендә шулай ук с-лаштыру күренешләре очрый. Нократ, Казан арты сөйләшләрендә т-лаштыру да күзәтелә, ягъни борынгы ч иың беренче элементы сакланган, ә икенчесе төшеп калган; тишма (чишмә) һ. б.
җыеп әйткәндә, борынгы ч (тч) ның татар телендә тарихи үсешен түбәндәге схемада күрсәтергә мөмкин:
06. Чистай сөйләшендә әдәби телдәге тирән тамак төбе тартыклары къ, гъ урынына рус телендәге кебек к, г авазлары кулланыла. Сөйләштәге бу авазлар әдәби телдәге «къ», «гъ» белән чагыштырганда, телнең алгырак өлешендә ясала. Артикуляция урыны ягыннан әдәби телдәге «къ», «гъ» һәм «к», «г» авазлары арасында ясала, ягъни сөйләштәге «к», «г» авазларының ясалган урыны, эдәби телдәге «к», «г» авазларына караганда, рус телендәге «карта», «газета» сүзләрендәге кебек, телнең арткы өлешенәрәк шудырыла: карга, багана.
07. И лаштыру — Чистай сөйләшенә хас билгеләрнең берсе: ер (жыр), ян (җан), емеш (жимеш), йир (жир). Чирмешән, Аксубай районнарында й белән беррәттән җ авазының да кулланылуы күзәтелә. Кайбер сүзләрдә ж урынына дж, дз, д, з авазлары әйтелә: дҗир, дэир, дир, зир (жир), джыр, дзыр, дыр, зыр (жыр) [^88]. Болар барысы да (ж, дж, дж, дз, д, з) борынгы төрки й ның артабан үсеше булып торалар.
08. Диэреза күренеше: тирмон (тегермэн), у (өй), итү (илтү), иләшү (ияләшү), эту (әйтү), әләнү (әйләнү), марта (умарта), чигерткә (чикерткә), дан (олан).
09. Сүз башында б, сүз ахырында н урынына м авазы кулланыла: малак (балан), үләм (үлән).
10. Кайбер сүзләрдә регрессив ассимиляция күренеше күзәтелә: әрбир (әйбер).
11. Казан арты сөйләше йогынтысында «чишмә», «чишенү» сүзләрендә ч урынында т әйтелә: тишмә, тишенү.
12. Казан арты, Минзәлә сөйләшләре йогынтысында һ авазы урынына х кулланыла: хава (һава), хәйкәл (һәйкәл), хаман (һаман), хенәр (һөнәр).
13. Метатеза күренешләре очрый: айлапкыч (алъяпкыч), кучуш (кушуч), каулау (куалау).
14. Кайбер сүзләрдә сүз башында б, й урынына г әйтелә: гылдыр (болдыр), герәк (йөрәк), гәбәц (ядәч).
##### § 55. СӨЙЛӘШНЕҢ ГРАММАТИК БИЛГЕЛӘРЕ.
1. Өченче затта хәбәрлекне белдерү өчен -дыр, -дер кушымчалары файдаланыла: Бу елга акмидыр (Бу елга акмый). Теге бабай хаман шунда торадыр (Теге бабай һаман да шунда тора). Әдәби телдә -дыр, -дер икеләнүне, шөбһәләнүне, чамалауны аңлата: Аларга бүген дуслары киләдер. Ул көне буе эшләгәндер.
2. Әдәби телдәге билгесез үткән заман формасы -ган, -гән сөйләштә билгеле үткән заманны белдерә: укыган (укыды), күргән (күрде).
3. «Теләсәң нишлә» конструкциясе урынына «Теләдең нишлә» конструкциясе кулланыла. Бу конструкциянен төрләнеш формасы түбәндәгечә:
**Берлек санында:**
Теләдем нишлим (Теләсәм пишлим).
Теләдең нишло, пишлисең (Теләсәң нишлә).
Теләде нишләсен (Теләсә кишләсен).
**Күплек санында:**
Теләдек нишлибез (Теләсәк нишлибез).
Теләдегез нишләгез (Теләсәгез нишләгез).
Теләде пишлосенор (Теләсә нишләсеннәр).
04. Телокне аплату өчен әдәби телдәге «барырга тели», «бармакчы була» конструкцияләре урынына «барма кели», «барырга кели» кулланыла: күрмә кели (күрергә тели), күрергә кели (курмокче була).
05. «Бар идеп» конструкциясе үкенүне белдерә: кал идең (калырга кирок иде), бар идең (барырга кирәк иде).
06. Жемлода хобор ияртүче сүз «сагыну» дигән күчмә фигыль белән белдерелса, иярүче сүз тешем килеше кушымчасы урынына юнәлеш килет кушымчасы ала: сиңа сагындым (сине сагындым), илемә сагындым (племне сагындым).
07. Изафат юлы белән бойланган сүзтезмәләрнең компонентлары морфологик күрсаткичлар алмый, икенче компонент тартым белән төрләнми: силус баг (силос баллы), бактча карлыган (бакча карлыганы), алма сат (алма бакчасы).
08. Әдәби телдоге хол фигыль купимчасы -ганчы, -ганче урынына -гынца, -генцә һом -ганцак, -гәнщәк параллель кулланылалар: баргынца, барганцик (барганы), килгенцә, килгәнцәк (килгәнче). Шушы ук формант Көнбатыш Себер татарлары диалектында күзәтелә.
09. Үткән заман хәл фигыль -гач, -гәч урынына кушма формант -гацтын, -гәцтен белән белдерелә: баргацтын (баргач), килгәцтен (килгәч).
10. Юнәлеш кушымчаларын буташтыру курснешләре очрый: орлану (урлау), унашу (уйнау), куркыту (курку), суләкләү (сөйләштерү), ясаклау (ясаштыру), кергәкләү (кергәләү).
##### § 56. СӨЙЛӘШНЕҢ ЛЕКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
Шакмак (кәтүк), ызба (өй), ындыр (бәрәңге бакчасы), агатч (бүрәнә), дагана (таган), кәзәнко (кухня), пает (лапас түбәсе), тендек (төнлек), тчат (почмак), тчылан (ишек алды), кыршау (урау, чорнау), сазлату (пычрату), себеренү (сөртү), атау (багышлау, билгеләү), бетү (үлү), биртелү (имгәнү), ябышу (башлау, тотыну), ебенү (чылану, юешләнү), ерәкләнү (ачулану, кызу), ебану (тынычлану), слыштыру (якынаю, күчү), яшү (дәшү, сүз кушу), күәзләнү (бизәнү), тыну (ял итү), тырнау (кашу), тияү (тутыру), тертү (этү), умыру (чеметү), таштыру (ташыту), сыктау (слау), тчәтчү (утырту, бәрәңге утырту, етү (йолку), эстәрләнү (озерләнү), ширботләнү (баллану), юною (арзанлану), дәртләнү (кайгыру), кату (өшү), кормычка (кырмыска), душкын (юшкын), жар (эссе, кызу), шишара (бозлы яңгыр), уйдык (уңыш бирә торган жир), сакал (ияк), бәбәк (күз), ямбыз (янбаш), янтык (жансыз), табан (үкчә), гәлтер (балтыр), кәнди (коштабак), аю камыры (гөлжимеш), итәк (юбка), калдык (соцгы, актык), ять (тиз), яры (урын, жир), буш кен (сишәмбе), баш кен (дүшюмбе), атна арасы кен (шимбо), атна кич (кич атна), атна кен (жомга), урыс атна кен (якшәмбе), туры (дөрес), хутлы (вакытлы), бетереп (бөтенләй), яман (бигрэк), язылыш (ялгыш), чобар (чуар), путсыз (очсыз), япкыч (алъяпкын), чагыз (кәгазь), епь (бау), эргә (идон асты), арчи егет (кияү егете), дебрәк (саңгырау), яштакай (куштан), кыржын (саран), чопок (жәенке), дустыган (чүмеч), башкода (мучы), дыңгылдык (усал), бетек (сау), азу (уйнау, шагру), ис (хотер), зарлану (ранжү), казан (чоңгыл), атау (болып), күласа (тәгәрмәч), әзи (абый), нүеш (почмак), чыгар (чокыр), чиша (шешә), алмакай (жикги), гырда (түмгок), оной (нии), көртә (телогрейка), малапый (уңмаган), пайтасты (мал абзары), кәкәш (пәрәмәч), колагарка (колак алка, алка), сомоско (чана), аслык (толинкә), ут өрү (ут кабызу), алма (бәрәңге), балалма, баланма (алма), күлчек (мендэр), бүлбе (бәрәңге; Куйбышев өлкәсе авылларында), кырмавык (тигәнәк), тәлпәк (кәләнүш), кагау (тилгән), кизләнү (чишмә).
### 2. Сергач сөйләше.
Сергач сөйләшенә Горький өлкәсендә яшәүче мишәрләр керә. Бу сөйләш вәкилләре күбрәк руслар белән катнашып, аралашып яши.
##### § 57. СӨЙЛӘШНЕҢ ФОНЕТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
1. Сөйләшнең төп үзенчәлекләреннән берсе булып, сүзнең беренче ижегендә югары күтәрелеш (тар) у, ү сузыклары урынына түбән күтәрелеш (киң) о, е авазларын куллану тора: окыту (укыту), болдыру (булдыру), орам (урам), кол (кул), он (ун), орман (урман), йок (юк), шолай (шулай), орлау (урлау), помарт (юмарт), боре (бүре), бөрәнә (бүрәнә), көрә (күрә), дөрт (дүрт), пөртә (бүртә), өрдәк (үрдәк), өргән (үргән).
2. Сөйләшнең икенче бер билгесе булып, дифтонгларны монофтонглаштыру хас: кимак (коймак), тийә (төя), оним (уйныйм), ойлим (уйлыйм), салим (сайлыйм), кани (кайный), мийык (мыек), сыйык (сыек).
3. Постпалатализация күренеше хас: йогору (йөгерү), кукы (күке), корка (күркә), кукий (күкәй), тотай (түтәй), мына (менә), ацы (өче), маңы (мәңге), калам (каләм), анакай (әнкәй), барьам (бәйрәм), арьан (әйрән), атья (әйтә), адьа (әйдә), альану (әйләнү).
4. Сөйләштә әдәби телдәге и урынына ә һәм, киресенчә, ә урынына и авазын әйтү күренешләре очрый: кәрәк (кирәк), шәкәр (шикәр), нәк (ник), мәләш (миләш), синәк (сөяк), кечерәк (кечерәк), пике (пәке), улгинчак (үлгәнче), фирештә (фәрештә), кифен (кәфен), әлбиттә (әлбәттә). Бу яктан Сергач сөйләше Башкортстан территориясендәге Дүртөйле, Кыйгы сөйләшләре белән бер үк позициядә тора. Һәрхәлдә, и>ә,
төрки телләренә хас гомум закончалыкка нигезләнгән.
05. Сузык авазларның төшеп калу күренешләре күзәтелә: баллар (балалар), тәрәзләр (тәрәзәләр), кешләр (кешеләр), марта (умарта), иләшү (ияләшү), яг (оят), ишту (ишетү).
06. Сөйләштә аффриката ж сирәк кулланыла, ул бер төрле сүзләрдә й, икенче төрле сүзләрдә дз белән алмаштырыла: йир (жир), йиде (жиде), йиз (жиз), йизни (жизни), йил (жил), дзеңи (жинги), мөрдээ (морҗа), эндзе (энже).
07. Татар әдәби телендәге ч урынына ц әйтелә: камцы (камчы), цана (чана), пыцак (пычак), цац (чәч), циләк (чиләк), цебен (чебен), пецән (печән). Шуның белән беррәттән, сөйләштә аффриката ч (тч) һәм с авазлары да кулланыла: котчок (көчек), катчы (кайчы), тчогор (чокыр), сандугати (сандугач), тыскан (тычкан), аскыс (ачкыч). Рус теленнән алынган сүзләрдә ч авазы саклана: чашка, чек, чемодан, член.
08. Әдәби телдәге ф урынына п кулланыла: Пәридә (Фәридә), Патима (Фатима), Паттак (Фәттах), япрак (яфрак), топрак (туфрак), керпек (керфек). Ф урынына п куллану татар теленең барлык диалект, сөйләшләренә хас күренеше. Ул башка кардәш төрки телләрдә дә күзәтелә[^89].
09. Сөйләштә тартык авазларның төшеп калу очраклары бар: ялан (ялган), деп (гаеп), умер (гомер), эрәнү (җирәнү), эләк (җиләк), әләк булу (һәлак булу), зин (зиһен), йогату (югалту).
10. Диссимиляция күренешләре күзәтелә: зорлак (зуррак), берләк (бирерәк), арлак (арырак), йогарлак (югарырак). Күренүенчә, рр>рл -рак, -рәк кушымчасын ялгаганда туа.
11. Сөйләшкә м - н тартыкларының тәңгәллеге хас: нөгез (мөгез), үләм (үлән), монкин (мөмкин).
##### § 58. СӨЙЛӘШНЕҢ ГРАММАТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
1. -гы, -ге формасы, «кели» ярдәмче фигыле белән бергә килеп, теләкне, ә инде «иде» белән бергә, үткәндә башкарылган (яки башкарылмаган) эшкә үкенүне, ризасызлыкны белдерә: эчкем кели (эчәсем килә), эчкәң кели (эчәсең килә), эчке идең (эчәргә иде).
Бу конструкциянең төрләнеш схемасы түбәндәгечә:
**Берлек санында**
Ашагым, ашак кели (келәми) — Ашыйсым килә (килми).
Ашагың кели (келәми) - Ашыйсың килә (килми).
Ашагысы кели (келәми) - Ашыйсы килә (килми).
**Күплек санында**
Ашагыбыз кели (келәми) — Ашыйсыбыз килә (килми).
Ашагыгыз кели (келәми) — Ашыйсыгыз килә (килми).
Ашагылары кели (келәми) — Ашыйсылары килә (килми).
**Берлек санында**
Ашагы (ашамагы) идең — Сиңа ашарга (ашамаска) иде.
Ашагы (ашамагы) иде — Аңа ашарга (ашамаска) иде.
**Күплек санында**
Ашагы (ашамагы) идегез — Сезгә ашарга (ашамаска) иде.
Ашагы (ашамагы) иделәр — Аларга ашарга (ашамаска) иде.
Күренүенчә, -гы, -ге «иде» ярдәмче фигыле белән беренче затта бөтенләй кулланылмый.
2. Билгесез үткән заман хикәя фигыль, әдәби телдәге -ган, -гән урынына -ып, -еп аффиксы белән белдерелә. Шунысы характерлы, бу форма өченче затта кулланылмый.
Бу кушымча белән ясалган фигыль сөйләштә түбәндәгечә төрләнә:
**Берлек санында**
Мин барыпмын (бармапмын) — Мин барганмын (бармаганмын).
Син барыпсың (бармапсың) — Син баргансың (бармагансың).
Ул барган (бармаган).
**Күплек санында**
Без барыпбыз (бармапбыз) - Без барганбыз (бармаганбыз).
Сез барыпсыз (бармапсыз) — Сез баргансыз (бармагансыз).
Алар барганнар (бармаганнар).
3. Сөйләштә теләк-максат семантикасын белдерү өчен кыскартылган инфинитив формасы -ма, -мә һәм «кели» ярдәмче фигыле кулланыла: Мин Байронны укыма келим (Мин Байронны укымакчы булам).
4. Хәбәрлек өченче затта берлек санда -дыр, -дер аффиксы белән белдерелә: Ол укыйдыр (Ул укый).
5. Билгеле киләчәк заман хикәя фигыльнең юклык формасы аналитик юл белән, ягъни аффикс ярдәме белән түгел, ә «түгел» модаль сүзе белән белдерелә: Мин барачак төгел (Мин бармаячакмын). Мин күрәчәк төгел (Мин күрмәячәкмен).
6. Булмаган үткән заманны белдерү өчен сөйләштә «алдым иде» тибындагы конструкция кулланыла: алдым иде (ала яздым), күрдем иде (күрә яздым), күрдең иде (күрә яздың), күрде иде (күрә язды).
7. Сөйләштә «бу» дигән мәгънәдә моньа, мыньа, касы, вота касьы, бахшол, вот шол, «теге» дигән мәгънәдә шол, ол, тәнә касьы алмашлыклары киң таралган.
##### § 59. СӨЙЛӘШНЕҢ ЛЕКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
Пангы (гембә), абыстакай (килен кешенең иренең өлкән апасына эндәшүе), аваннап-авапнап (көчләп-көчлән), авыраяк (йөкле), адашу (ялгышу, буталу), азбар үләме (чирәм), азу (үрчү, таралу, арту), аймут (печән яки салам эскерте), акыл-токы (өкем-төкәм), алаша (ат), ара йөрү (кодалау, яучылап йөрү), арак (елганың аръягы), аран (абзар), ару (бөтсилой), аслата (астыртын, яшерен), астан кигеч (эчке күлмәк), ачы җар (бик эссе), батыр (яхшы, матур, нык), баш яту (үлү, үлеп калу), баш тоту (батавыруы), бер макка (берьюлы), дыдык (теле тотлыгучан), знәк (янак), зур (көчле, каты), ирсезләү (ирексезләү), исерү (аңгыралану, миңгерәүләнү), язу (хат), якмыш (утын), ян басылмау (эшсе килү бетмәү, сусау бетмәү), ян тарту (ял итү, хәл алу, хәл җыю), яплык (белдерү кәгазе), езләү (киләдә төю), йомрычка (йомычка), картау (бәрәңге), кен (кояш), колак сырга (алка), колакча (хатын-кызлар кия торган тәңкәле калфак), тел эләгү (тел тотлыгу, тел көрмәкләнү), ышандыра бару (кунакка алдан чакырып кую).
#### III. Чүпрәле сөйләше.
Чүпрәле сөйләше вәкилләре, нигездә, Татарстанның Чүпрәле, Буа, Чувашстанның Батыр, Канаш, Комсомольск районнарында яши. Бу сөйләш килеп чыгышыннан урта диалектның Тау ягы сөйләше белән чикләнә. Чувашстан мишәрләре чувашлар, руслар белән бергә катнашып, аралашып көн күрә.
##### § 60. СӨЙЛӘШНЕҢ ФОНЕТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
1. Әдәби телдәге ч авазы урынына Чувашстан районнарында ц, Татарстанда аффриката ч (тч) әйтелә: табагач (табагач), пыцак (пычак), куцат (әтәч), тчыршы (чыршы), катчан (качан).
2. Й-лаштыру: ер (җыр), явап (җавап), йел (җил). Ж авазы Чувашстан районнарында «жүн» (әдәби телдәге җон) дигән сүздә генә ишетелә.
3. Дифтонгларны монофтонглаштыру һәм, киресенчә, монофтонгларны дифтонглаштыру: киләү (көйләү), үрәнү (сирәнү), әнәй (әни), әтәй (әти), әпәй (әби), у (өй).
4. Әдәби телдәге «у» урынына «в» авазы кулланыла: вавыл (ауыл), явыз (явыз), вак (вак), ватан (ватан). Бу билге, һичшиксез, бердән, язу, икенчедән, рус теле йогынтысында барлыкка килгән.
5. Иренләшкән у-ү, о-ө сузыклары тулысынча делабиализацияләнә, ягъни иренсезләндерелә: кеңел (күңел), төче (төче), беген (бүген), тегел (түгел), теп (төп), тырмыш (тормыш), ын (он), ыл (ул), шылай (шулай).
Биредә шуны әйтергә кирәк, сөйләш иренсезләндерү күренешенең таралу сферасы һәм куллану дәрәҗәсе ягыннан калган башка барлык сөйләшләрдән аерылып тора. Бу күренешнең барлыкка килүендә чуваш теленең дә йогынтысы булмый калмаган булырга тиеш.
6. һ урынына х кулланыла: хава (һава), хаман (һаман), шәхәр (шәһәр).
7. Х — к тартык авазларының тәңгәллеге: вахыт (вакыт), катын (хатын), якшы (яхшы).
8. Ике сузык арасында к авазы яңгыраулана: тчогор (чокыр), тыгырык (тыкырык), яга (яка).
##### § 61. СӨЙЛӘШНЕҢ ГРАММАТИК БИЛГЕЛӘРЕ.
1. Фигыль юнәлешләрен буташтыру: сүләнү (сөйләшү), йөрәк тчәнтчешү (йөрәк чәнчү), сөт ачышу (сөт әчү), тегенү (тегү), эчүенү (эчү).
2. Кабатлаулы фигыль -гакла, -гәклә кушымчасы ярдәмендә ясала: баргаклау (баргалау), килгәкләү (килгәләү).
3. Хәбәр «бар», «юк» модаль сүзләре белән белдерелгәндә, өченче затта -дыр, -дер аффиксы ялгана: Безнеке якта ырман ектыр (Безнең якта урман юк). Аббасның ылы бардыр (Габбасның улы бар).
4. Сөйләштә категорик киләчәк заман формасы -ачак, -әчәк бөтенләй кулланылмый. Аның урынында хәзерге заман формалары килә; Беген кая да бармыйбыз (Бүген беркая бармаячакбыз). Мин өйгә кайтам (Мин өйгә кайтачакмын).
5. Фигыльнең категорик юклык формасы -ган, -гән һәм юк модаль сүзе белән белдерелә: барганым юк (бармадым), килгәнем юк (килмәдем).
6. Билгеле үткән заман хикәя фигыль -ган, -гән кушымчасы ярдәмендә ясала: барганмын (бардым), баргансын (бардың), барган (барды).
7. Билгесез үткән заман хикәя фигыль 1, 2 нче затларда -ып, -еп, -п һәм хәбәрлек кушымчалары белән белдерелә: барыпмын (барганмын), барыпсын (баргансын), барыпбыз (барганбыз), барыпсыз (баргансыз). 3 нче затта әдәби телдәгечә -ган, -гән формасы кулланыла.
##### § 62. СӨЙЛӘШНЕҢ ЛЕКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
зәмәт (койма), кущат (этәч), барига (бияләй), сакал (ияк), илби (йорт), әбзәй (абзый), әптәй (апа), бәя (кыйммәт), жуен (орган), алма (бәрәңге), буалма (алма), кырмавык (тигәнәк), кучарка (кисү агачы), паңгы (гөмбә), азбар (ишек алды), кукыли, кукыл (бәлеш), бәяру (кыйммәтләнү), дир (ди), сабык (дөрес), митла (себерке), аяусыз (әрсез), кыстымбый (кыстыбый), олан (бала), иянам (бәләкәчем, сабыем), вана тонда (энә тегендә), існә (кияү), абызи (абыстай), авышу (алмашу, үзгәрү), адавату (мавату), азур (арба-чананың (шапшы)), аяк билге (аяк йөзе), арусыз (тынмыйча), асылых (үзеннәннннрәк кешеләргә эндәшү сүзе), аухатлы (атаклы, күренекле, яхшы), базлавык (сикэлтә), бакавыз (иген сала торган амбар), гелән (гел, һәрвакыт), дивана (шешә кую өчен чыбыктан үреп ясалган кәрзин), инәлү (ялыну, ялвару), ярка (ярган утын ягасы), ебату (юату, тынычландыру), юрый-марый (юри, шаяртып), тоба (укмыш, торнаша (торнаша), тука (бертуган апа), үртим (яшерен, астыртын), уч табаны (уч төбе).
#### IV. Мәләкәс сөйләше.
Мәләкәс сөйләше Ульяновск өлкәсенең төньяк өлешен биләп тора. Ул төньяктан Чистай, өлешчә урта диалектның Тау ягы сөйләше белән чикләнә.
##### § 63. СӨЙЛӘШНЕҢ ФОНЕТИК БИЛГЕЛӘРЕ.
1. Сөйләштә постпалатализация һәм препалатализация күренешләре башка сөйләшләргә караганда күбрәк, активрак кулланыла: корка (күркә), янаша (янәшә), мына (менә), кецергән (кычыткан), мый (ми), кыйшыр (кишер), йөгөрү (йөгерү), ачу (ачу), альану (әлләну), байлау (бәйләү), эшану (ышану), йән (йөн), тәрәзән (тәрәкән), нәмес (намус), хабар (хәбәр), чаука (чәүкә), кукы (күке), кабыста (кәбестә).
2. Ц авазы белән беррәттән кауминаль (аффриката) ч (тч) авазы да ишетелә: петчән (печән), питчкы (пичкы), тчәгү (чәчү), тытскан (тычкан) тибында. Ләкин бу күренеш ц авазына караганда сирәгрәк, азрак күзәтелә.
3. Дифтонгларның монофтонглашуы: сулау (сөйләү), үләнү (өйләнү), ү (өй), арьан (әйрән), канвана (каенана), катьа (кайта).
4. Иренләшкән у — ү, о — ө сузык авазлары делабиализацияләнәләр: шылай (шулай), бы (бу), былар (болар), былай (болай), түгел (түгел).
5. т, р тартыкларын өстәп сөйләү: чабырту (чабыру), күләткә (күләгә), арткылды (аркылы), кецерткән (кычыткан), әкертен (әкрен), тчыбырткы (чыбыркы).
6. Тартык авазларны һәм иҗекләрне төшереп сөйләү: урдык (урындык), дәшү (эндәшү), тигетен (тигентен), тасмал (тастымал), ишмәү (ишетмәү), альам (галәм), умер (гомер), Азам (Агзам, кеше исеме), тее (теге), тагы (тагын), тирмән (тегермән).
##### § 64. СӨЙЛӘШНЕҢ ГРАММАТИК БИЛГЕЛӘРЕ.
1. -гы, -ге аффиксы, кели ярдәмче фигыле белән берлектә, теләкне белдерә: эцкем кели (эчәсем кило) алгым кели (аласым килә), киткем кели (китәсем кило).
2. Киләчәк заман ХИКОЯ фигыль кыскартылган кушма -ымын, -емен аффиксы ярдәмендә ясала: барымын (барырмын), асырымын (асрармын), килерем (килермен), дорем (йөрермен).
3. Әдәби телдәге хәл фигыль формасы -ганчы, -гәнче урынына -гынца, -генцә кулланыла: катькынца (кайтканчы), кигкенцә (киткәнче).
4. Киләчәк заман хикоя фигыльнең юклык формасы 1 нче затта -мас, -мәс аффиксы ярдәменда бирела: бармасмын (бармамын), бармасбыз (бармабыз), мамасмея (килмәмен), килмәсбез (килмәбез).
##### § 65. СӨЙЛӘШТӘ КУЛЛАНЫЛА ТОРГАН СҮЗЛӘР.
Пугарьап (кар базы), матка (малла), йослек (сөлге), сондок (санлык), күзле поромоа (итле поромоч), запун (алъяпкыч), копотч (түботой, колопүш), куй (сарык), чага (сарык бэрэне яки кожо ботне), куцкар (тако), цагали (балалый; песиго, этко, мал-туарга карата эйтело), куцат (эточ), киэлэв (чишмә), айбагар (копбагыт), каргу (боринге), аюкамыр (гөлҗимеш), нэркомос (эрем), ядау (ябык), кышката (кышын, кыш буе), юнь (арзан), боя (кыйммот), карсак (тәбәнәк), курька (чүмеч), кутчарка (кисту агачы), кобом (сөйләмда эндәшү сүзе буларак кулланыла), посто (порсо), себеру (сертү), бакканда (караганда), лавка (кибет), үрләү (үсү, арту), үберена (йорт саен, өйборынча), под (тавык чебеше), әлисак (алайса, алай булса), обдән (бер да, һич тод, эрефле (матур, сөйкемле), ышкыгыц (идэн юа торган мунчала), мшак (онык), ызбарты (өй яны, өй тирәсе), ызаю (озынаю, сузылу), шәләмә (сәләмо), шол бала (зур йон яки кашимир яулык), ширеп (яна), шау кайнар су (кап-кайнар су), чой кадагы (чай чүбе), уч (күчәр), умыру (тешләү), төртмеш (кире, тискәре), төп (нәсел-ыру), тәҗел (ашыгыч, тиз), тымызык (тыныч, сабыр), туу (карау, асрау), турайтын (турыдан), тупчу (ясау), тузу (таралу), ай тотлыгу (ай тотылу), бер тона (бер тапкыр), тию (кереп чыгу), тиялү (тулу, туплану), тертү (этү), тоногенай (кичо), сыплы (матур, чибәр), сыйра (мәртәбә, тапкыр), суеру (каезлау, төшеру), су тору (су жыелу), күңеле сиргәк (күңеле күтәренке), \[^90\]: Карагыз: Дмитриев Н. К. Грамматика башкирского языка, 13 б.
сиргәк (тере), санны (яхшы), сәламәт (кыш өчен саламнан ясалган тәрәзә капкачы), сайгак (билдәмче, күп йөрүче), пул (мунча ләхәсе), пипи (аяк), колак паңгысы (туз гөмбә), пает (лапас түбәсе), нәсел-ыруг (нәсел-ыру), мәңге (бик күптән-нән), мәгьмәл (төрле яктан җыелган вак-төяк кешеләр), күрәтә (күрә, карата), күзәбә (чама белән, чамалап), кәкәш борын (янъчек борын), кыр арты (иң ерактагы кыр, басу), кичәге (кичен), катыашык (сабан ашыклары), яңакка (яренгә, кинәсә елга), абдәш (тирә-як), яңбыр (яңгыр), ирәшү (дучар булу, эләгү), ирдәләй (ирәлүкә), тәҗәвер вакыты (язгы чәчү вакыты), буска (кыска), букса (кулмәкнең өске өлеше), бекай (җен), бозу (вату), беткелләсә, беткелләсе (бөтенесе), бертынал (бер-вакыт), бачыш, бачшы (баш очы), баш аву (баш әйләнү), сарык баллау (сарык бәрәнләү), бакчы (күрче), ачу (берәр нәр-сәне яхшы итеп, ялтырап торырлык итеп чистарту).
## Ч-ЛАШТЫРУЧЫ СӨЙЛӘШЛӘР.
### 1. Бөре сөйләше.
Бөре буе сөйләшенә Башкортстан территориясендәге Бөре елгасы буенда һәм шулай ук Бөре, Караидел районнарында яшәүче мишәрләр теле керә. Бөре елгасы буендагы авыллар, нигездә, Мишкә һәм Благовещен районнарында урнашкан. Анда мишәр авыллары шактый күп түгел, бәре-сирәк кенә: Бабай, Байбаш, Баш-Байбак, Субай, Спартак, Урьяды, Янагуш (болары Мишкә районы территориясендә), Булат (Благовещен районында). Картларның сөйләшенә караганда, монда Субай беренче мишәр авылы була. Шуннан акрынлап башкалары бүленеп чыккан. Башта Субайдан Урьяды һәм Янагуш авыллары аерылган. Ә Урьядыдан Байбак һәм Спартак бүленгән. Соңыннан Субай белән Урьядыдан Байбай, аннан Байбаш берлыкка килгән. Булат авылы Янагуштан аерылып чыккан. Тел ягыннан бу авылларда һәм шулай ук күрше Бөре, Караидел районнарында яшәүче мишәрләр бер-берсеннән ныклап аерылмый, нигездә, бертөрле.
Шунысы характерлы, Бөре буе сөйләше урта диалектның Дүртөйле сөйләше үзәгенә урнашкан. Шуңа күрә анда урта диалект үзенчәлекләре дә күзәтелә. Бу — бер яктан. Икенчедән, сөйләш таралган урыннарда башкортлар, руслар, марилар да яши. Димәк, мишәрләр алар белән дә аралаша, бергә кен күрә.
##### § 66. СӨЙЛӘШКӘ ХАС ФОНЕТИК БИЛГЕЛӘР.
1. Әдәби телдәге ж авазы урынына дж һәм й авазларын параллель куллану Бөре буе сөйләшенә хас төп фонетик билгеләрдән исәпләнә: дҗиләк, йиләк (җиләк), дҗил, йил (җил), джиде, йиде (жиде), дҗиң, йиң (жин), дҗитен, йитен (житен). Дж гарәп-фарсы сүзләрендә активрак кулланыла: Джамил, Таджи, Садҗидә, дҗомга. И күбрәк төп төрки чыганаклы сүзләрдә әйтелә: бир (жир), елы (жылы), йим (жим), йитмеш (житмеш).
2. Сөйләшнең икенче бер әһәмиятле билгесе булып, аффриката ч (тч) авазының кулланылуы санала: тчана (чана), тчыршы (чыршы), тчаң (чаң), тчия (чия), тчирләү (чирләү), тчик (чик), тчикләвек (чикләвек).
3. Сөйләштә табылган тагын бер әһәмиятле үзенчәлек итеп, дифтонгларның монофтонглашуын һәм, киресенчә, монофтонгларның дифтонглашуын күрсәтергә мөмкин: сүләү (сөйләү), суак (сөяк), өрәнү (өйрәнү), түймә (төймә), тчү (чәй), сүрәү (сөйрәү), күәнтә (көянтә), суу (сою), өйрә (өйрә), көй (көй), көйү (көю), көйә (көя), төйү (төю), мыйнча (мунча), кыйна (кино), кыйтал (китап).
4. Постпалатализация күренеше хас: кыйшыр (кишер), кыйндраш (киндер), кайтук (котүк), бидрә (бидрә), кыйсап (хисап), юрый (юри), Закыйр (Закир), ышлапа (эшләпә), ләчтит (ләчтит).
5. «Бу», «шул» алмашлыкларыннан ясалган сүзләрдә у, о сузыклары делабиализацияләнә: нылай (шулай), шында (шунда), шылай шыл (шулай шул), былай (болай), мында (монда).
6. Әдәби телдәге иренләшкән у, ү авазлары урынына о, ө әйтелә: осак (усак), орлау (урлау), бөген (бүген), көңел (күңел,) төгел (түгел). «Ботка» дигән сүздә о урынына у кулланыла: бутка.
7. Кайбер сүзләрдә и урынына а әйтелә: кам (ким), кәбән (кибән), киртә (киртә), кинтә (кинтә), мәләш (миләш). Бу сүзләр башкорт телендә дә а белән әйтелә[^90].
8. Яңгырау б авазын саңгыратуы белән алмаштыру: пөтөн (бөтен), потак (ботак), петү (бетү), пит (бит), пот (бот), петөркә (бетергеч). Ә кайбер сүзләрдә, киресенчә, саңгырау п яңгырау б белән алмашына: биртчатка (перчатка), бытчак (пычак), бетчән (печән). Бу күренешне мишәр диалектының башка сөйләшләрендә дә күрергә була. Мәсәлән, Сергач, Чүпрәле сөйләшләрендә: пытак (ботак), пот, шыт (бот), Ләмбрә сөйләшендә: божыр (божыр), пытпылдык (бытбылдык), Темников сөйләшендә: бычак (пычак), бечән (печән), пешерү (пешерү), бланкы (планка), буталак (потолок). Билгеле булганча, сүз башында татар телендә п кулланыла торган очракларда башкорт телендә һәрвакыт б әйтелә: бесән (печән), бесеү (печү), бешереү (пешерү), балас (палас), бошоноу (пошыну).
9. Сөйләштә күп кенә сүзләрдә ф урынына п авазы әйтелә: керпек (керфек), тупрак (туфрак), япрак (яфрак). ф—п мишәр диалектының башка сөйләшләрендә дә күзәтелә. Салар \[^91\]: Тенишев Э. Р. Строй саларского языка, 70 б.
телендә ф, п, х авазлары параллель кулланыла: Фатима, Патима, Хатима (ялгызлык исеме)[^91].
10. Әдәби телдән аермалы буларак, ике сузык арасында һәм шулай ук сөйләмдә беренче сүз сузыкка яки сонор тартыкка бетеп, икенчесе к авазына башланса, к һәрвакыт яңгырау г авазына күчә: бүтәгә (бүтәкә), тыгылдау (тыкылдау), чикерткә (чикерткә), күгерт (күкерт), әллә гем (әллә кем), бер кеше (бер кеше), тимер көрәк (тимер көрәк). Бу соңгы күренеш башкорт теленә хас[^92]. Татар әдәби телендә беренче сүз к тартыгына бетеп, аннан соң килгән сүз сузык авазга башланган очракта гына беренче сүз ахырындагы к яңгырау г авазына күчә: бөрләг-итү, ураг-уру, аяг-очы.
11. М авазы нга күчә: түндәк (түмгәк), тынау (томау).
12. Т авазы к авазына күчә: кели (тели), келәнче (теләнче), чикләвек (чикләвек).
13. Сүз яки иҗек ахырында ч авазы ска күчә: төскерү (төчкерү), тыскан (тычкан), баргас (баргач), килгәс (килгәч).
14. Сөйләштә а авазы ачык, киң әйтелә. Акад. А. Н. Кононов, үзбәк телендә сүз башында ачык «а» авазы «о»га күчкән, дип яза[^93]: от (ат), бола (бала), ота (ата). Аныңча, а авазы соңгы иҗекләрдә генә сакланган.
15. Сөйләштә к, г авазлары рус телендәге «газета», «карта» сүзләрендә кулланыла торган к, г авазлары кебек әйтелә: кар, киен, якын, багана, югары.
##### § 67. СӨЙЛӘШНЕҢ ГРАММАТИК БИЛГЕЛӘРЕ.
1. Әдәби телдәге исем фигыль формасы -у, -ү урынына еш кына -ыш, -еш әйтелә: йөреш (йөрү), кайтыш (кайту). Эштән кайтышка чәй куйган булганнар (Эштән кайтуга чәй куйган булганнар). Ул иртән йөрешкә чыккан (Ул иртә белән йөрергә чыккан).
2. Аффикс -лый, -ли вакыт рәвешен ясый: кышлый (кышын), язлый (язын), җәйли (җәен), көзли (көзен). Уфага әле бармыйм, кышлый барырмын (Уфага әле бармыйм, кышын барырмын). Кайбер сүзләрдә бу кушымча киңрәкмәгънәле урыннарда күзәтелә һәм, шулай итеп, аның куллану сферасы сакланып, шактый киңәя: урман ашалый кайту (урман аша кайту), картлый (карт килеш), кайнарлый (кайнар килеш).
3. Сөйләштә туганлык-кардәшлек мөнәсәбәтләрен белдерүче исемнәргә 1, 2 нче затларда күплек санда тартым кушымчасы -лар, -ләр дән алда ялгана: бабамнар (бабаларым), абзыйларыңнар (абзыйларың), энеңнәр (энеләрең), әтиемнәр (әтиләрем).
4. Тартым белән төрләнгән исемнәр төшем килешендә кыскартылган -ы, -е кушымчасын алып киләләр: авылымы (авылымны), авылыңы (авылыңны), тәрәзәңе (тәрәзәңне), капкаңы ач (капкаңны ач). Бу форма огуз группа төрки телләренә хас. Б. А. Серебренниковның карашынча, нигез төрки телдә билгеле төшем килешенең төп күрсәткече -ы, -и булган, һәм ул ниндидер борынгы күрсәтү алмашлыгы и дан барлыкка килгән, хәтта аның -ы, -и тартым кушымчасы белән дә уртаклыгы булырга мөмкин[^94].
5. Хәзерге заман хикәя фигыль формасы еш кына киләчәк заманны белдерә: Бер сәгатьтән кинога барабыз (Бер сәгатьтән кинога барачакбыз). Ун көннән экскурсиягә китәбез (Ун көннән экскурсиягә китәчәкбез).
##### § 68. СӨЙЛӘШНЕҢ ЛЕКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
Койлокай (колын), качу (юыну), караю (каралу), муел (шомырт), галтак (тыкрык), кайка (бөгелү-сыгылу), бокай (җен, шайтан), купы (тәлинкә), чүмәкәй (өем), картатай (әтисенең яки әнисенең әтисе), карлау (кечкенә көрәк), тупылдык (тиз йөрүче, еш йөрүче), пәтки басу (аумакай), эшләпәле казык (озын кешегә шулай әйтелә), бүреккә ускан (кечкенә кеше), бүәт авыз (калын ир-атлы кеше), йөрәк суру (ашыйсы килү), айга ату (бушкуык, мактанчык), озын сандыкка салу (нинди дә булса эшне кичектерү, сузу), җен үлкән (таз башлы кешегә әйтелә), ак табан (эт югалту), куак арасында туу (качып йөрү), чикерткә боты кимерү (ач кеше, ялкау кеше), төтенгә атландыру (алдау), дөнья саплау (эшкә салкын караучы кеше, ваемсыз), бәсти колак (саңгырау), калакуллы тамак (кычкырып сөйләү), тамуг кисәве (әшәке, начар кеше), эч кыру (эч пошу), кара гаеп (камырлык), юача (солы икмәге), дуен (юшкын), карлау (калак), кушяулык (шол), маңгайча (калфак), авызлану (авыз итү), алатчагыр (чуар), алабай (күп сөйләүче), асрау (тудыру), биртү (имгәтү, вату, сыту), бәлтерәү (интегү), билкем (бәлки, бәлкем), битсез (оятсыз), гөдәтү (йөдәтү), гүр (зират), гөрәз (бугаз), дөлдөл (әкияттәге батыр), зыкы салкын (коры салкын), сөбенү (чылану), ыртыну (талашу), көйрск (икмәк чүбе), кабак (куак), купшыту (кубару), куркылык (карачкы), күбү (көнләшү), кәри күрү (күрә алмау), пәти (имчәк), рыскал (бәхет), токон (кеше белән бер дә рәтләп сөйләшә белмәүчегә карата әйтелә), шалавар (чалбар), чүрәкәй (үрдәк бәбкәсе).
## ІІ. ЛӘМБРӘ ҺӘМ ТЕМНИКОВ СӨЙЛӘШЛӘРЕ.
Бу сөйләшләр Мордва АССРның көнбатыш һәм көнчыгыш районнарына һәм Пенза өлкәсенең көньяк-көнчыгыш өлешенә таралган. Сөйләш вәкилләре күп урыннарда мордвалар белән катнашып, аралашып яши.
### § 69. СӨЙЛӘШЛӘРНЕҢ ФОНЕТИК БИЛГЕЛӘРЕ.
01. Сөйләшләргә иренләшкән у-ү, о — в сузыкларын иренсезләндерү характерлы: Беген аникам питчтә калатч пешергән (Бүген әнием мичтә калач пешерде). Тыварларны кетүгә кудым (Мал-туарны көтүгә кудым). Быел пагодалар бик сывык былды (Быел көннәр бик суык булды). Авылда тырмышлар хазер нык якшырды (Хәзер авылда тормышлар нык яхшырды). Эстәл (өстәл), кыш (ком), өрдәк (үрдәк), оңган (уцган), орман (урман), быяу (буяу), мынтча (мунча), сосар (сусар), шылай (шулай), былай (болай).
02. Кайбер сүзләрдә о - е сузыклары урынына у — ү кулланыла: ума (өмә), югән (йөгән), суң (соң), улагу (олагу), куңгыз (коцгыз), чугу (чоку), умер, гумер (гомер).
03. Кайбер сүзләрдә и урынына ү әйтелә: үкмәк (икмәк), күсәү (кисәү), күзләү (кизләү).
04. Постпалатализация күренеше күзәтелә: матчы (мәче), тутай (түтн, түтәй), кытчык (көчек), тчылка (чөлкә), анам (әнием), адьа (әйдә), атьа (эй).
05. Кайбер сүзләрдә урта диалектның Казан арты сөйләшендәге кебек ч урынына т әйтелә: тишмә (чишмә), тишену (чишенү).
06. Сөйләштә й авазы белән берраттан кайбер сүзләрдә ж күзәтелә: җавап, жома, җиде, җәймә һ. б. Пенза өлкәсе Каменка районы Кикын, Мучалы авылларында ж урынына регуляр рәвештә ч әйтелә: чыю (жыю), чылы (жылы), чавап (жавап), Чианша (Жиһанша).
07. К урынына х еш кулланыла: вахыт (вакыт), мәхтәп (мәктәп), хәдәр (кадәр), тахта (такта), ахтча (акча), балхун (балкон), ахтык (актык), тыхым (токым), әхият (әкият).
08. Сүз башындагы и авазы яңгырау б белән алмашына: бешу (пешү), бытчкы (пычкы), бетчән (печән), бытчак (пычак).
09. Кайбер сүзләрдә сузык яки тартык авазларны төшереп сөйләү күренешләре очрый: мурта (умарта), очыс (очсиз), этү (әйтү).
10. Өй дифтонгын монофтонглаштыру: улану (өйләнү), суләү (сөйләү), у (өй).
11. Сүзнең беренче ижегендә и урынына ә авазын әйтү: мәләш (миләш), шәкәр (шикәр), кәм (ким). Бу күренеш урта диалектның Башкортстан АССР территориясендәге сөйләшләрдә киңрәк таралган.
### § 70. СӨЙЛӘШЛӘРНЕҢ ГРАММАТИК БИЛГЕЛӘРЕ.
1. Тамыры яки нигезе р авазына беткән асыл сыйфатларның чагыштыру дәрәҗәсе -лак, -ләк кушымчасы белән белдерелә: матурлак (матуррак), зурлак (зуррак). Рәвешләр белән дә шушындый ук хәл күзәтелә: арлак (арырак), югарлак (югарырак). -лак, -ләк, кушымчаларыннан соң сүзнең мәгънәсен тагын да көчәйтү яки киметү максатында өстәмә рәвештә -рак, -рәк кушымчасы ялгана: матурлаграк (матуррак), зурлаграк (зуррак), орлаграк (арырак), югарлигрик (югарырак). Башка күп кенә очракларда гадәттә гибрид -лырак, -дерәк форманты кушыла: салкындырак (салкынрак), куедырак (куерак), яныбызгадырак кил (яныбызгарак кил), уңайдырак утыр (умайрак утыр), кендезгәдерәк кайт (көндезгорок кайт).
2. Борынгы төрки сорау алмашлыгы кан тамырыннан ясалган рәвешләр, алмашлыклар кулланыла: каны (кая, бир, әйдә), каны-каны (әйдә-әйдә, кая-кая), каньни (никадәр, бик күп), кан-кая (әллә каян, ерактан), кань-качан (әллә кайчан, күптән), каньнәстә (нәрсәдер).
3. Шал, шалай, шандый, шана, шаны алмашлыклары киң таралган.
4. Озын сыйфаты ярдәмендә тәүлек һәм ел фасылын белдергән сүзләрдән рәвешләр ясала: кенезен, кенызын (көне буе), тенезен, тенызын (төне буе), елызын (ел буе).
5. Фигыльләрнең юнәлеш кушымчаларын буташтырып сөйләү: этченү (эчү), тчыгыну (чыгу), сүләү (сөйләшү).
6. Теләкне белдерү өчен 2 нче затта -гай, -гәй кушымчалы фигыль һәм иде ярдәмче фигыле кулланыла: эчкәй идегез (эчәргә иде), киткәй идең (китәргә иде), баргай идегез (барырга иде), килгәй идең (килергә иде).
7. «Баргы хели» тибындагы конструкция теләкне белдерүче «барасы килә» урынына кулланыла: ерлагым кели (жырлыйсым килә), күргем кели (күрәсем килә).
### § 71. СӨЙЛӘШЛӘРНЕҢ ЛЕКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
Багу (карау), ату (алайса), арчу (чистарту), табан (үкчә), тывар (мал-туар), чимай (ак май), ыру (кардәш-ыру), әпкай, әбекәй (әби), әникам (әни), путалык (түшәм), йөслек (сөлге), кучат (әтәч), баш көн (дужомбе), чага (бәрән), куй (сарык), эшти (аш), ястык (мендәр), кәркеш (бау), саплаяк (чүмеч). нәркәмәс (әрем), касталану (авыру), балтыр (куныч), сырга (алка), алаша (ат), ядау (ябык), үлем саркыт (бердәнбер). арлача (арпа, күз бәбәгенә чыга торган арпа), кечерәк (кечкенә), тирес (тискәре), картюк (бәрәңге), еру (сөрү), мышкы (сүс), абалау (абайлау, сизенү, шикләнү), абдырану (каушау, каушап калу), абдырату (ашыктыру), абдырынкы булу (кирәк булу, мохтаж булу), аван (яхшы, әйбәт), адашу (ялгышу, булу) \[^95\]: Гаджиева Н. З. Проблемы тюркской ареальной лингвистики, 67—69 бб.
тау), алжырау (алжу, тилмеру, зарыгыл бетү), ангур (бәйләгән шәл), ардак (кадер), ардаклану (иркәләнү, таяну), арт ызба (кухня), ары (анда), урам аты (кушамат), атау (үлгән кешене искә алып аш уздыру йоласы), атлау (изү, тугылау, «атланмай» дип әйтү шуннан килә), атлыклы (атаклы, күренекле, билгеле), бабага жыелу (иргә чыгу), базыну (әрсезләнү, артык кыюлану), манитлы бака (тәнкәле чулпы), баш (түбә), бетег (хат), билчәү (каерылу, буын чыгу), бирнә кыртлау (кыз бирнәсенә каршы акча салу йоласы), битен күрендеру (егет ягыннан кардәш хатын-кызларның кыз янына килеп танышу йоласы: башта - булачак каенана, аннан каенигоч, кодачалар килеп, киленнең бөркәнчеген ачып карыйлар һәм үбәләр, соңыннан бүләк бирәләр), буякчы (буяучы), булгысыз (булдыксыз), бума (буа), бура (давыл, өермоле жил), кыкычыбар (сипкелле), кулакча (сырга), матур (уткен, житез, оста), савыскан (саескан), сәрен (салкынча), танама (боранге, ит, кәбестә чаба торган тигәнә), татар (өлкәнрәк кеше), тебе (гөбе), тебет (шәл), карга теле (кош геле, милли ашамлык), түрәү (бала табу), уйрау (ишелү, коелу), учак (мич алды), папирус чигү (тәмәке тарту), шар (котүк), моро (имән чикләвеге).
#### Катнаш сөйләшләр.
Мишәр диалектының бу группасына Кузнецк һәм Хвалын сөйләшләре керә. Ул сөйләшләргә и һәм ч (тч) аваэларын параллель куллану характерлы. Нәкъ менә шуңа күрә аларны катнаш сөйләшләр дип атап йөртәләр. Бу сөйләшләр Пенза өлкәсенең көньяк-көнчыгыш, Ульяновск өлкәсенең көньяк өлешләренә таралган. Аларның тел үзенчәлекләре нигездә бертөрле.
##### § 72. СӨЙЛӘШЛӘРНЕҢ ФОНЕТИК БИЛГЕЛӘРЕ.
1. Кузнецк һәм Хвалын сөйләшләренә й-лаштыру, ягъни мишәр диалектының башка сөйләшләре белән чагыштырганда әдәби телдәге ж урынына төрки чыганаклы сүзләрдә генә түгел, бәлки гарәп-фарсы сүзләрендә дә й куллану хас: йыр (жыр). йылы (жылы), йебәрү (жибәрү), йәмгыять (жәмгыять), йавап (жавал). Билгеле булуынча, й изоглоссы Урта Азия, Алтай, Көнбатыш Себер һәм Төньяк Кавказда бик зур территорияне биләп тора [^95].
2. Сүзнең теләсә кайсы урынында к авазы х белән алмашына: хадар (кадәр), хыват (куәт), хадыр (кадер), вахыт (вакыт), хаза (каза), әхият (әкият), махтану (мактану), хырбан (корбан), ерех (зирек), духтыр (доктор), трахтыр (трактор), мухшы (мокша).
3. б-м тартыкларының тәңгәллеге; мунь, бунь (муен), мерлегән, мөрлөгән (бөрлегән), мере, мөрө, көрө, нере (бөре), хырбан, хырман (корбан), бәке, мәке (бәке).
4. Котлау дигән сүзнең уртасына р авазын өстәү киң таралган: кыртлау, кортлау (котлау).
5. Метатеза күренешләре күзәтелә: кабак (капка), яңылыш (ялгыш), кымрыцка (кырмыска), әрьян (әйрән), утчләү (үлчәү), күгәлә (күләгә), бырны (борын), урны (урын), күреш (күрше), эстәкер (эскэтер).
6. Кайбер сүзләрдә сүз башында 6 авазы саңгыраулаша: лот (бот), петте (бетте), пытлылдык (бытбылдык), панкрут (банкрот).
7. Дифтонгларны монофтонглаштыру: сули (сөйли), өрәкә (өйрәнә), кимә (көймә), әтә (өйтә), уни (уйный), катя (кайта), у (өй).
8. У — ү урынына о, ө кулланыла: осак (усак), орман (урман), көңөл (күңел), өрдәк (үрдәк).
9. Постпалатализация күренешләре очрый: Юрый (юрн), матчы (мәче), кычык (көчек), тутай (түтой, түти), йогору (йөrерү).
##### § 73. СӨЙЛӘЛЛӘРНЕҢ ГРАММАТИК БИЛГЕЛӘРЕ.
1. Тартым белән торлонгән исемнәрнең төшем килеш формасы, огуз грунта терки телләренә хас булганча, ы-, -е кушымчасы белән ясала: кулимы (кулымны), сузеңе (сүзеңне), кулыңы (кулыңны), сугме (сүземне) [^96].
2. Мин, син алмашлыклары юнәлеш килешендә мәңа (маңа, мага), сона (саца, сага) формасында кулланыла.
3. Киләчәкне, үткәнне боерыкны белдерү өчен -гы, -ге кушымчалы фигыль белән иде ярдәмче фигыль конструкциясе кулланыла: барам иде (барырга иде), килге идең, нәк килмәдең (килергә иде, ник килмәдең).
4. Киләчәк заман хикәя фигыль формасы -ыр, -ер тамырындагы р авазы булган сүзләрдә кыскартыла: барым (барырмын), йөрем (йөрермен), пешерерсең (пешерерсең).
5. Максат мәгънәсен белдерү өчен өчен бәйлеге актив йөртелә: су өчөн барам (суга барам), уку өчен килдем (укырга килдем), ат өчен фермага киттем (фермага атка киттем).
6. Сорау кисәкчәсе зат һәм сан кушымчаларыннан алда сүзнең тамырына ялгана: барамысыз (барасызмы), киләмесез (киләсезме), барамсың (барасыңмы), киләмсең (киләсенме). Бу күренеш хикәя фигыльләрнең 2 нче зат берлек һәм күплек формасында гына күзәтелә.
##### § 74. СӨЙЛӘШЛӘРНЕҢ ЛЕКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
Матри (мөгаен), кучат (әтәч), ызба (өй), куй (сарык), варик (бияләй), жар (эссе), угыл (почмак), коргыч (пәрдә), себерү (сөртү), багу (карау), абаулану (кабалану, ашыгу), абдыравык (ашыгыч), авызлыкландыру (авызландыру, яна туган балага ак май каптыру шулай атала), агарту (уңдыру), кояшка ашату), аяз ачу (көн ачылу, аязу), аяк (кечкенә табак), аякча (кошларның аякларына салынган тамга, билге), айрым-соурым (аерым-аерым, аерылышын), алачык (саман кир-печләрдән салынган, жир идәнле жәйге кухня), албуй (хатын-кызларның күлмәк итәгенә ике-өч рот салына торган тар тасма), алныча (тәңкәләр тезел яки ука тотып ясалган изү), ап-ару (һәрвакыт, гел), атабаш (йорт хуҗасы), бал туе (туйдан соң үтәлә торган йолаларның берсе, хатыннар бал туена килә-ләр), балбан (юан, симез, еш кына авыр хәрәкәтле кеше яки көр хайван турында әйтелә), басу (казу), баш тоту (баш авы-руы, мигрень), баштакта (сәкенең мендәр кую өчен күтәренке итеп ясалган башы), бер талай (берникадәр вакыт), берчегә (бөтенләй), дарылу (усалланып ябышу, һөҗүм итү), дыва (дога), зимне (туклыклы), зәрләү (эзорлекләү, яшерен сагалап йөрү), имрәү (йокымсырау, черем итү), иректеру (сагындыру), язма (катык әйрәненә кыяр, суган турап әзерләнә торган сыек ашамлык, окрошка кебек ашамлык), ялпаю (көреп, тазарып, симереп китү), йер кочогы (орлон), еремдок (биломче), кадалу (кулга шырпы керү), кайчура, кайчуры (кайчан, кай арада), кызганчы (көнчел, күпсенүчон), мацгайча (бүрекнең алгы өлеше), мәдәк (чатыр), мэра (ойлона), селагуй (сулагай), сибелү, тетелү (таралу, таралышу), тартучы (яучы), тастымал (яулык, баш яулыгы), тевен (төен), тугызан (туксан), шилү (кимү, кими төшү), үлчәшү, иргэлэнү (бәхәсләшү).
## КӨНБАТЫШ СЕБЕР ТАТАРЛАРЫ ДИАЛЕКТЫ.
### § 75. ДИАЛЕКТНЫҢ ФОРМАЛАШУЫ.
Гыйльми әдәбиятта Көнбатыш Себер татарларының этно-генезы турында төрле фикерләр яшәп килә. Мәсәлән, танылган галим Н. А. Аристов Көнбатыш Себер татарларының этник составында төп компонентлар итеп казах һәм нугай кабиләләрен исәпләнә[^97]. Күренекле Себер тарихчысы Г. Ф. Миллер да иртәдәк шул ук фикерне әйткән[^98]. Аккад. В. В. Радлов, Себер татарлары XV—XVI гасырларда җирле төрки кабиләләренең күчеп килгән бохаралылар һәм Идел буе татарлары белән катнашулары һәм үзара кушылулары нәтиҗәсендә формалашкан, дип раслаган[^99].
Чыннан да, Көнбатыш Себер татарлары катлаулы тарихи процесс нәтиҗәсендә барлыкка килгән үзенә бертөрле этнографик группа булып тора. Бу группаның төп компонентларын Алтайны сайлап китсн Иртыш, Тобол, Ишем һәм башка елгалар буенда IV гасыр башында ук яшәгән Аялы, Туралы, Куртак, Тукуз, Саргат кабиләләре һәм күп санлы башка төрки телле вак кабиләләр тәшкил итә. Бу борынгы кабиләләрнең исемнәре хәзерге Омск һәм Төмән өлкәләрендәге кайбер авыл атамаларында бүгенге көнгә кадәр сакланган. Мәсәлән, Югары Ай (әй), Түбән Әй (Ай), Ай йере яки Әй йере, Әйре (әдәби телдә: әй җире) (Омск өлкәсе Тевриз районы татар авылларының исемнәре. Шунда яшәүче картларның сөйләүләренә караганда, Әйре авылы урнашкан төш элек Анкы яки Анкы ыруының төп туктау яшәү урыны булган. Ике авыл — Югары Ай һәм Түбән Әй авыллары шушы төп (борынгы) авылдан аерылып чыккан. Укайлы булуын өчен яңа авылларның исемнәре алдына түбән һәм югары дигән аергыч сүзләр куйганнар. Энгельсның күрсәтүенчә, немецлардагы ана авыллардан (Mutterdörfer) яки нигез һәм башлангыч авыллардан (Stammdörfer һәм Urdörfer) кыз авыллар (Tochterdörfer) нәкъ әнә шулай ясалган[^100]. \[^101\]: Радлов В. В. Образцы народной литературы, т. IV, СПб, 1872, 4—8 бб.
Шулай ук Омск өлкәсе Тара районындагы Олы Туралы, Кече Туралы авыллары, Ишем-Тәмәк районындагы Курты, Тәмәк яисә Внгай районындагы Тукуз авыллары да Туралы, Курты, Тукуз дигән борынгы төрки ыругларның исеменнән йөргәннәр[^101]. Акад. В. В. Радлов та үзенең «Образцы народной литературы» исемле капиталь хезмәтендә бу ыру исемнәрен телгә алган[^101].
Көнбатыш Себер татарларының барлыкка килүендә, югарыда санап үтелгән һәм башка кайбер төрки кабиләләрдән һәм ырулардан тыш, кыпчаклар, Идел буе татарлары, Бохара үзбәкләре, Урал буе башкортлары, казахлар һ. б. үзенең төп мәссасыннан аерылып киткән эре этник группалар катнашкан. Көнбатыш Себер татарлары этногенезына кайбер монгол, хантый һәм мансый кабиләләре дә сизелерлек эз калдырган. Акад. В. В. Радловның хаклы рәвештә билгеләп үтүенчә, бу яңа этнографик группаның барлыкка килүендә Идел буе (күбесенчә Казан) татарлары аеруча зур роль уйнаган.
Күренекле археолог С. Паткановның мәгълүматларына караганда, Тобол округында гына да 17797 Казан татары булган[^102]. Моннан тыш губернаның Тәмән, Ялутор, Тара округларында да яшәгән килгән татарлар бик күп яшәгән. Шул ук вакытта бөтен губернада Бохара үзбәкләре янбагы 11307 кеше булган[^103].
Тарихи һәм башка кайбер чыганаклардан билгеле булганча, элекке Казан, Самара һәм башка губерналардан күчеп килүчеләр, үзбәкләр, шулай ук башкорт һәм казах кабиләләре, монгол ыруларының калдыклары (XIII гасыр), гасырлар буена төп җирле халыклар белән тыгыз элемтәдә яшәп, кушылып, „берегеп киткәннәр, нәтиҗәдә гореф-гадәтләрендә, кием-салымнарында һ. б. булган үзенчәлекләрен бетереп диярлек югалтканнар һәм катап туган телләрен дә онытканнар, җирле татар теленә күчкәннәр. Шулай итеп, соңыннан Казан татарлары һәм мишәр диалектларына нигезләнгән татар милли әдәби телен аралашу һәм белем алу чарасы итеп кабул иткән үзенчәлекле этнолингвистик группа барлыкка килгән.
Килеп кушылган этник элементлар да бу яңа этнографик группаның теленә, көнкүрешенә һәм культурасына үз өлешләрен, һичшиксез, керткән. Бу тел ахыр чиктә татар теленең аерым диалекты булып формалашкан.
Шулай итеп, Көнбатыш Себер татарлары диалекты автохтон төрки телле кабиләләрнең һәм үзенең төп массаларыннан аерылып чыккан төрле төрки телле халыкларның катнашуы, кушылуы һәм күчеп килүче халыкларның татар теленә күчүе нәтиҗәсендә барлыкка килгән[^104].
### § 76. ДИАЛЕКТНЫҢ СӨЙЛӘШЛӘРГӘ БҮЛЕНЕШЕ МӘСЬӘЛӘСЕ.
Акад. В. В. Радлов Көнбатыш Себер татарлары диалектын Тобол-Иртыш сөйләше дип атаган һәм аны Казан, татар, башкорт, казах, киргиз телләре белән бергә көнбатыш төрки телләр төркеменә кертә[^105]. Аныңча, бу диалект, нигездә, бертөрле, үз эчендә аерым сөйләшләргә бүленми.
В. А. Богородицкий үзенең «Введение в татарское языкознание в связи с другими тюркскими языками» (1934) дигән хезмәтендә Көнбатыш Себер татарлары диалекты эчендә Тобол, Ишем, Төмән, Тура сөйләшләрен аера һәм Ишем татарларының башкаларыннан бәрысына да ц-лаштыру хас дип күрсәтә[^106].
Л. Җәләй «Татар диалектологиясе» дигән дәреслегендә Себер диалектын Томск, Бараба, Төмән, Тобол, Тара, Тевриз сөйләшләренә бүлә[^107]. Ләкин ул бу сөйләшләргә аерым-аерым характеристика бирми, диалект хакында гомуми мәгълүмат бирү белән генә чикләнә[^108].
Д. Г. Тумашева Көнбатыш Себер татарлары диалектын Төмән, Тобол, Саз ягы, Тевриз һәм Тара сөйләшләренә бүлә һәм аларны фонетик, морфологик һәм лексик яктан тасвирларга тырыша. Соңыннан ул Себер татарлары эчендә өч диалект күрсәтә: 1) Тобол-Иртыш диалекты, 2) Бараба диалекты, 3) Томск диалекты \*.
Безнеңчә, В. В. Радлов хаклырак. Көнбатыш Себер татарлары тормышындагы тарихи шартлар һәм иҗтимагый-экономик уклад җирлектәге сөйләшләр арасында булган аермалыклар бик аз калган һәм аларны тагын алырга да бик авыр. Билгеле булганча, Тобол һәм Иртыш елгалары буенча яшәүче татарлар элек күчмә хәлдә тормыш корган, мал асраган, мал көткән Көнбатыш Себер татарларының кайбер башка урыннарда яшәгәннәре генә җир эшкәртеп, иген игеп һ. б. белән шөгыльләнгән. Билгеле, мондый шартларда Көнбатыш Себер татарлары арасында аралашу, аңлашу бик интенсив булган, ә диалект, сөйләш аермалары артык әһәмияте булмаган кайбер фонетик һәм лексик үзенчәлекләре генә сакланып калган. Шуңа күрә бу дәреслектә диалектка фонетик, грамматик һәм лексик яктан тоташ, әмма тулы характеристика бирү төп максат итеп куела. \[^109\]: Киекбаев Ж F. Күрсәтелгән хезмәте, 27 б.
### 1. ДИАЛЕКТНЫҢ ФОНЕТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
#### § 77. СУЗЫК АВАЗЛАР СИСТЕМАСЫНДАГЫ ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘР.
01. Көнбатыш Себер татарлары диалектында, казах телендәге кебек, сүзнең беренче ижегендә иренләшмәгән ачык а авазы ойтелә. Мәсәлән, Паллар мәктәпкә параты (Балалар мәктәпкә бара). Беренче иҗектә иренләшкән а авазынын булмавы мишәр диалекты сөйләшләрендә һәм шулай ук башкорт теленең күпчелек диалектларында күзәтелә[^109].
02. Ә — и — э(е) сузыкларынын тәңгәллеге. Алгы рәт сузыклардан ә, и, э(е) диалектта әдәби телдәгечә ясалуларына һәм әйтелүләренә карамастан, аерым сүзләрдә үзенчәлекле кулланылалар, ягъни әдәби телдә и ишетелә торган урыннарда ә һәм, киресенчә, ә урынына и, шулай ук з (е) урынына и, ә һәм, киресенчә, и, ә урынына э (с) авазлары әйтелә: кәбәк (кибәк), кәбән (кибән), кәртә (киртә), кәңәш (кинәш), кәрәк (кирәк), кәштә (киштә), кәм (ким), шәкәр (шикәр), шәмбе (шимбә), пәсмән (бизмән), сәксән (сиксән), мәләш (миләш), таран (тирән), ирлән (әрлән), инә (әни), пике (пәке), пибәк (бәбәк), сике (сәке), синәк (сәнәк), тирәс (тәрәзә), эшетате (ишетә), мерәс (мирас), пәре (пәри), иргәле (эрләргә), иткәле (этәргә), илгәле (эләргә), эне (әнә), пәргем (беркем), егерма (егерме).
03. О (ө) — у (ү) — ы (е) сузыкларының тәңгәллеге: мус (боз), суң (сон), сурау (сорау), урцык (орчык), улау (олау), уклау (оклау), нукта (нокта), пусу (бозу), оң (уң), оңыш (уныш), отрау (утрау), тоң май (туп май), йога (юка), йованаю (юанаю), төгөл (түгел), канал (күпел), мек (мүк), кукрау (кыңгырау), пы, пе (бу), камес (памус), таре (дару), пылай (болай), мынта (монда), кылык (холык), пысау, посад (бозау), кылнак (колмак), паган (бүгел), мыны (моны). Акны каратан аер пелмантеген ниматом линек агыл сурайсың (Акны карадак аера белми торган нарсадан (кешедан) пачек акыл сорыйсың). Арванынкы алткы түңгәрцәге канта йомарланса, сункысы та шанта помарланыр (Арбаның алгы тагармаче кая тәгәрәсә, арткысы да шунда тәгәрәр). Пагыр, икке пусауга кәбәк аер пелмәгән нимә кеше кәлләгән пулаты лоса (Мескен, ике бозауга кибәк аера белмәгән нәрсә кеше турында сөйләгән була бит). Пөгөн иртәгелек ул китеп куйты (Ул бүген иртүк китте). Пер нимәнең кылануын атайтыган сүсләр мына шылай алышынатылар (Нинди дә булса әйбернең хәрәкәтен белдерүче сүзләр менә шулай төрләнәләр). Мынта минен атамнын пер танышы тораты (Монда минем әтиемнең бер танышы тора). Пы гыс мөллә икшәп китепте гуй (Бу кыз бөтенләй иркәләнеп киткән бит).
04. Әдәби телдәге и авазы урынына ү кулланыла: кугавен (кигәвен), түлгән (тилгән), мүдка (мичка), сукман (чикмән).
05. Әдәби телдәге о урынына и әйтелә: питай (бодай), пирес (борыч).
06. Әдәби телдәге у авазы урынына а әйтелә: шалай (шулай), шал (шул), шанда (шунда), шаны (шуны).
07. Әдәби телдәге ы авазы урыпына а кулланыла: тула (тулы), тура (туры), парма (бармы), пирама (барамы), когагай (кодагый).
08. Сузык авазларның төшерелүе: паган (багана), йомыр (йомыры), пүрән (бүрәнә), югар (югары), арак (аракы), күләс (күләсә, тәгәрмәч), тирәс (тороза), тек (тска), төс (төзе), цулцан (суалчан), паллар (балалар), иләшү (ияләшү), картта (карт ата), картна (карт ана), цитта (чит эти, атадан олы кешегә карата әйтелә).
09. Постпалатализация Лом препалатализация күренешләре: эшәну (ышану), әрсән (арзан), таре (дару), йөн (йон), тәрәгән (таракан), перца (борча), каек (каск), кайнә (каенана), мерәс (мирас), намес (намус), йәтләү (итлау), әнә (ана), әләйсә (алайса), пайлау (бойлоү), айлантыру (әйләндерү), пайрам (бәйрәм), анау (опа), мынау (мено), цацыу (чәчү), цац (чәч), цай (чэй), пырас (бераз), кавыста (кәбестә), покта (пөхтә), арцылыу (әрчелу), турак (орок).
10. Лабиализация күренете: полон (болын), тормош (тормыш), пөтөн (бөтен), порон (борын), пөшөү (иешү), пөтөрөү (бетерү), коцкона (кечкенә), онтор, ортон (ындыр), того (теге), пөрөм-паром (берам берам), ком (ком), пөлөм (белем), мөң (мен), көлу (кияү), койом (кисм), төймәр (тимер).
> Пер Педоге паwкаt Hakta,
> Ништов йелок пастиц?!
> Үсение yeen netopen
> Ник пы гатле коомест
> Жир жиләге пешкән чакта,
> Пинди жилок жыясың?!
> Узеңне үзең бетереп,
> Пик бу хәтле көясец?!
> (Халык жыры.)
11. Рус теле сүзләре диалектка яраклаштырылып кулланыла: Киң әйтелешле сузыклар гадотта тарайтыла, калын әйтелешле сүзләр нечкортело, протеза якП эпентеза күренешләре барлыкка кила: калхус (колхоз), ублыс (область, өлко), картуп (картошка, бәрәңге), пуцты (почта), тум (дом, йорт), пәтрә (ведро, чиләк), мөх (мох, мүк), целән (член), пасман (безмен, бизман), цаматән (чемодан), күләсә (колесо, тагармач), ләнте (лентяй, ялкау), кәткә (катка, котман), керәплә (грабли, тырма), касит (газета), пиршел (фельдшер), яташ (этаж), явалюция (эволюция), якватор (экватор), якран (экран), яливатор (элеватор).
12. Диалектта оу — еү, му - су - ей дифтонглары кулланыла: оусак, аусак, ыусак (усак), сыу төшөү (су керү), кова\[^110\]: Малов С. Е. Памятники древнетюркской письменности. М.—Л., 1951, 6 б.
ныу (куану), сывык (суык), йован (юан), йоваш (юаш), товарыу (тугару), пер тыуган (бер туган), ыурак (өрәк), төвер (түр), еүрәнцек (өйрәнчек), еүләнеү (өйләнү), кеййем (кием), тей (ди), ней (ни), еүрә (өйрә), теүгәрәк (түгәрәк). Серкәсе соу күлтәрмәйт (Серкәсе су күтәрми). Ишек алтка йыйылган сыуларны, ерымцак ерыл, агысып эйеү гәрәк (Ишек алдына жыелган суларны, ерганак ерып, агызып җибәрергә кирәк).
Соу пуйларынта палан, үртәкләр,
Ескә төшкәнтә, өсөлә йөрәкләр.
(Су буйларында балан, үрдәкләр,
Искә төшкәндә, өзелә үзәкләр.)
Ай - әй дифтонглары актив кулланыла: ярайты (ярый), пармайты (бармый), кәпләйте (кәпли, сөйли), уйнайты (уйный), кеүләйте (көйли).
Кайбер сүзләрдә дифтонглар монофтонглаша һәм, киресенчә, монофтонглар дифтонглаша: кәмә, кимә (көймә), көйшәү (күшәү), үгәй (үги), пуйма, пойма (пима, киез итек), пойтай (бодай).
##### § 78. ТАРТЫК АВАЗЛАР СИСТЕМАСЫНДАГЫ ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘР.
1. Сангырау тартыкларныц активрак һәм күбрәк кулланылуы консонантизм өлкәсендә диалектның төп үзенчәлеге санала. Анда әдәби телдәге б, д, ж, ж, з, һ яңгырау тартыклары бөтенләй юк, алар урынына сайгырау парлары п, т, ш, ч, с кулланыла, һ авазы гадәттә төшен кала: паш (баш), пес (без), палык (балык), түрт (дүрт), тошман (дошман), төрөс (дөрес), сур (зур), сакун (закон), саман (заман), шал (жәл), шурнал (журнал), парша (баржа), чавал (жавап), чан (жан), сәр (зәһәр), шәр (wahap).
Билгеле булганча, сары уйгурлар ном якут телләрендә, башкорт теленең урта сөйләшендә тамыр белән аффикслар арасында рт, лт, нт аваз комплекслары күзәтелә. Аларда барды, алды, анда диясе урынга барты, алты, анта формалары кулланыла, ягъни р, л, и тартыкларыннан соң көтелгән яңгырау д урынына саңгырау т тартыгы әйтелә. Ә чуваш телендә яңгырау тартыклар бөтенләй юк диярлек. Шуңа күрә С. Е. Малов сары уйгурлар, якут, чуваш телләрен иң борынгы телләр исәбенә керткән[^110]
Тартык авазларның яңгырауларга һәм саңгырауларга пыклап аерылып җитмаве башка кардәш төрки телләренда да, мәсәлән, алтай телләрендә дә күзәтелә.
Б. А. Серебренников нигез төрки телдә сүз башында яңгырау тартык авазлар булмаган, ди[^111]. Бу фикер белән килешергә кирәк. Көнбатыш Себер татарлары диалекты да моны тулысынча раслый.
Н. А. Баскаков яңгырау һәм саңгырау тартыкларнын сизелерлек аерылып тормавын каракалпак телендә күрсәтә. Ул болай ди: «Тартык фонемаларның үсешендә иң башлангыч чор итеп, телгә гарәп-иран лексикасының масса рәвешендә үтеп керүенә кадәрге чорны, ягъни исламның үтеп керүенә кадәрге чорны билгеләргә кирәк. Мөселман культурасы йогынтысына эләкми калган хәзерге төрки группа телләре, мәсәлән, алтай телләре — алтай, шор, хакас һәм башка теллэр - бүгенге көнгә кадәр консонантизмда характерлы система саклаганнар — саңгырау һәм яңгырау тартыклар бик йомшак дифференциацияләнгән. Фонетик закончалыклар нигезенда, тен каракалпак сүзләрендә п — б, г-д һәм шулай ук к - г - хь — гъ — къ — гъ — хъ — гъ тартыклары яңгырауларга юм сангырауларга ныклап аерылмаган»[^112]
Көнбатыш Себер татарлары диалектында саңгырау тартыклар түбәндәгечә характерлана.
П — ирен-ирен тартыгы, йомык, шаулы аваз. Бу авазны әйткәндә тавыш ярылары калтырамый tham өстәмә тавыш та барлыкка килми. Шуның өчен в сангырау аваз дип атала.
Диалектта п, одоби телдо п ишетела торган сүзләрдән тыш, сүз башында б урыыына кулланила: пала (бала), пагыр (батыр), пер (бер), писк (биск), понтан (бодай), полот (болыт), пуш (буш), пайлау (бойлау), пуре (бүре).
Ике сузык яки сузык белан сонор тартыклар арасында йомшартылган 6, ягынн apenmpen в га охшаш б әйтелә: арба абага, күбәләк. Диалектта б авазы алгы рәт сузыгы и дән алда килгән фне до алмаштырып кила. Мәгълүм булганча, и авазы күбесента алгы рон сулаклар юм палатальлакан яки шуна якын ук булган тартыклар белән бергә килә: бикер (фикер), геограбия (география), Әлбня (Әлфия), Нәбисә (Нәфисә), Кабия (Кафия).
Сүз башында ф авазы п, а и алдында м белән алмашына: милтә (филтә, фильтр), мил (фил), Патима (Фатима), патир (фатир, квартира), панар (фонарь). Ф авазын Төмән өлкәсенең Саз ягы татарлары телендә генә ишетергә мөмкин: Ѳефес көеф китте күлтә (Күл бусндагы өсбез янды).
Кайбер сүзләрдә б урынына м кулланыла: маяг (бөят), мус (боз), түмән (түбән), мөкре (бөкрс), мияләй (биялай).
Кайбер мисаллар китерик:
Яшелнең яшеленнән;
Тагын пер яр сөяр итем
Шаларның нәселеннән.
(Яшелнең яшеленнән; Тагын бер ар сөяр идем
Шуларның нәселеннән.)
Үсем ерлаем, үсем сыктаем,
Үсем мөрлегән өсәм;
Касрәтем авыр пулса та,
Яшьлегем пелән түсәм.
(Үсем жырылыйм, үсем елыйм,
Үзем бөрлегән өзәм;
Хәсрәтем авыр булса да,
Яшьлегем белән түзәм.)
Тубыл да урам, әй, сас кына,
Пасатогон ере мус кына;
Ятсам та төшемтә, торсам та
Исемтә ярым әйткән сүс кенә.
(Тоболның урамы, әй, саз гына,
Баса торган җире боз гына;
Ятсам да төшемдә, торсам да
Исемдә ярым әйткән сүз генә.)
Тарихи күзлектән караганда, сүз башында п авазының кулланылуы борынгы күренеш исәпләнә. Ә б шул п авазыннан үсеп, үзгәреп, аерылып чыккан. Хәзерге татар телендә п, б, мөстәкыйль фонемалар булып формалашканар. Диалектта исә боларның саклану чарыштыгы гына физиологик, физик һәм лингвистик (социаль) үсеш алган. Ә б белән ф авазлары арасында бернинди тарихи уртаклык юк. Ф башка телләрдән (рус теле аша һинд-Европа телләреннән, гарәп-фарсы телләреннән) кергән аваз исәпләнә.
Көнбатыш Себер татарлары диалектында ф ның п, б белән, б ның м белән алмашынуы артикуляциянең базаларының нигездә бер булуы белән аңлатыла: аларның барысы да ирен тартыклары санала.
Т — тел очы саңгырау тартык. Аны әйткәндә тел очы өске альвеолларга тидерелә, тел өстенең алгы өлеше теш казналарына һәм каты аңкауга тия. Шул килеш тел белән тешләр йомылып, һава шартлап чыкканда барлыкка килгән шартлау т авазын тудыра. Шуңа күрә ул йомык, шартлаулы, тел очы тартыгы, икенче төрле шаулы теш тартыгы дип йөртелә. Аны әйткәндә тел һәм теш көчле йомышалар, шуңа күрә үпкәдән чыккан һава агымы көчлерәк була.
Т авазы диалектта әдәби телдә т ишетелә торган урыннарда һәм шулай ук д урынында йөри: Аткансиң атуртэк подиас (Аткан сең ата үрдәк булмас). Аягым нигагырьяштыр тисәм, тамышым сусылыпты иякте (Аягым ник авырта дисәм, тамыры сузылган икән).
Т нык д урынында куллану очрагын икегә бүлеп карарга була:
1. Т сүзнең башында кулланыла: тәрт (дәрт), терес (дөрес), түрт (дүрт), тенья (дөнья).
2. Р, н, л, м авазларына беткән сүзләргә т белән башланган аффикслар ялгана: партты (барды), ярты (ярды), йөрте (йөрде), анта (анда), сүнтерү (сүндерү), алты (алды), йомты (йомды), ышантыру (ышандыру), юлташ (юлдаш), алтынта (алдында), инте (инне), пиләртән (болардан), мынта (монда).
Күренүенчә, диалектта, татар әдәби теленнән аермалы буларак, тамыр белән кушымча арасында рт, нт, лт, мт аваз комплекслары күзәтелә. Бу күренеш борынгылык билгесе исәпләнә. Әдәби телдә рт, нт, лт, мт аваз комплексларын фәкать сүзнең тамырында гына очратырга була: алты, алтын, балта, балтыр, омтылу, тартыш, артык, бөртек, ярты, интегү, ант.
Орхон-Енисей язмаларында лт, лд аваз комплекслары параллель кулланыштан аерылмыйлар, адырылтыык («аерылу», «үлү» мәгънәләрендә йөрешәләр).
С- ярнык, шаулы, бер фокуслы тел очы тартыгы, саңгырау аваз. С ны әйткәндә тел очы белән тешләргә бәрелә, өске алгы тешләр белән тел өсте арасында уртада түгәрәкләнгән ярык кала, үпкәдән килгән һава шушы ярыктан өрелеп чыга.
С авазы диалектта барлык позицияләрдә әдәби телдәге з урынында әйтелә: сат (зат), сирэк (зирәк), сал (зал), сүс (сүз), пес (без), пасар (базар), сөр (зәһәр), йолтос (йолдыз), яс (яз), кас (каз), осон (озын), әрсән (арзан), көс (көз), ас (аз). Мисаллар:
Тирәс төптә асыл таш.
Пармакларым камыш, йөсем кояш,
Акылларым камил, үсем яшь.
(Тирән төбе асыл таш.
Бармакларым камыш, йөзем кояш,
Акылларым камил, үзем яшь).
Оссон агап сгылыты,
Очо минец кулымта;
Саескан сайраты,
Шашы минец кулымта.
(Озын агач сыгылды,
Очы минем кулымда;
Саескан сайрый,
Чәче минем кулымда.)
(Табышмак, скрипка була.)
Ш — өрелмәле, шаулы, ике фокуслы саңгырау тартык. Аны әйткәндә тел өстенең алгы очы күтәрелә, ә уртасы аска төшә. Телдә барлыкка килгән чокырсыман урында һава тирбәлеп, гыжылдавык шау тудыра һәм тел очы өске теш казналарына тияр-тимәс торган җирдән өрелеп чыга. Шул чагында ш барлыкка килә. \[^113\]: Севортян Э. В. Материалы к сравнительной фонетике турецкого, азербайджанского и узбекского литературного языков. ПСГТЯ, І. Фонетика, Μ., 1955, 43 б.
Диалектта ш авазы теләсә кайсы позициядә ж урынында кулланыла: шурнал (журнал), шираф (жираф), шәл (жәл), аштагы (аждаһа).
Ж тартык авазы гарәп-фарсы сүзләрендә ч белән алмашына: чан (жан), Чианша (Жиһанша), Минач (Минһаж).
һ авазы барлык позицияләрдә төшерелә һәм аны бернинди аваз да алмаштырмый: аман (һаман), Сайра (Заһира), сәр (зәһәр), кона (гөнаһ), әмият (әһәмият). Майра (Маһира), Серә (Зөһрә), Майнур (Маһинур), Шиап (Шиһабетдин).
2. И-ләштерү. Диалектта өрелмәле тел уртасы сонанты й әдәби телдәге төрки чыганаклы сүзләрдә ж урынында кулланыла: йир (жир), йил (жил), ер (жыр).
И не әйткәндә тел аркасының урта өлеше каты аңкауга күтәрелә. Сөйләү аппараты үзенең бөтен «механизмнары» белән киеренке булмый. Шунлыктан үпкәлән килә торган һава агымы авыз куышлыгыннан бик көчсез чыга. Шулай итеп, һава агымының көчсезлеге һәм киртәнең сизелерлек булмавы «й» не сузыкларга, ә сөйләү аппаратының бөтенләе белән киеренке булмавы аны тартыкларга якынайта. Ул сүзне иҗекләргә бүлүдә катнаша. Шуна карап аны тартыклар рәтендә тикшерү дөрес була.
Диалекттан мисаллар: *Мин сиңа үткән йеттедә пиргән китапны угып чыктыңмы (Син үткән атнада (җидедә) биргән китапны укып чыктыңмы). Яңа өйләрдә кышын торырга җылы булаты (Яңа өйләрдә кышын торырга җылы була).*
Шуны әйтергә кирәк, Көнбатыш Себер татарлары диалектында ж авазы бөтенләй күзәтелми, гарәп-фарсы телләреннән кергән сүзләрдә ул ч, гомумтөрки чыганаклы сүзләрдә й белән алмашына.
3. Ц-лаштыру диалектка хас үзенчәлекләрнең иң киң таралганнарыннан исәпләнә: *Чәйнәр кирәкмиме (Чәйнәр, ягъни икмәк кирәкмиме). Тагы бер чынаяк чәй эчәм (Тагын бер чынаяк чәй эчим). Тагы эчкем килми (Инде эчәсем килми). Әсәр инде кич (Хәзер инде кич, ягъни соң). Бер җиттедә ничә ген (Бер җидедә, ягъни атнада, ничә көн). Минем чанам тык (Минем чанам нык). Чәйдан соң кымыз эчү килешми (Чәйдан соң кымыз эчәргә ярамый). Бу үткен пычакны кайдан алдың (Бу үткер пычакны кайдан алдың). Мин кече өйдә торам (Мин кечкенә өйдә яшим). Миндә чапкыр ат бар (Миндә чабыш аты бар). Иртәгелек чәйне сөтләп, ак нан белән эчәбез (иртән чәйне сөтләп, ак икмәк белән эчәбез).*
Э. В. Севортян ц төрки фонема түгел, ул рус теленнән алынган сүзләрдә генә очрый, ди.[^113] Бу, билгеле, хата фикер.
Ц-лаштыру татар теленең мишәр, балкар теленең Черек диалектларында[^114], азербайжан теле диалектларының көпьяк группасында[^115] шулай ук киң таралган. Ц авазы монгол телләрендә дә бар.[^116] Шуңа күрә аны алынма дил түгел, ә төп гомумтөрки-монгол чыганаклы аваз дил карарга кирәк.
Ц — борынгы төрки һәм монгол телләрендәге шартлаулы аффриката ч (тч) авазының саф артикуляция нигезендә артабан үсеш нәтиҗәсе санала.
Көнбатыш Себер татарлары диалектында и татар теленең минор диалектына караганда кипрәк кулланыла. Ул татар әдәби телендәге ч урынында гына тугел, ассимиляция нәтиҗәсендә т, с, ш, к һәм шулай ук кайбер сузлордә ж урынында да әйтелә: *цичма (чичмә), төче (төче), цөңкерү (төчкерү), цичелү (чишелү), чачкы (чәчке), чулпан (суалчан), лаңкыч (баскыч), чачия (саз чия, мүк җиләге), чычкыру (кычкыру), чычкан (тычкан), пәлеч (бәлеш), Чәлимә (Сәлимә), Чәмилә (Җәмилә).*
4. К, къ тартыклары бер тамырда ике сузык аваз яки сонор тартыклар белән сузыклар арасында һәм шулай ук беренче сүзнең соңгы авазы сузык аваз яки сонор тартыклар булып, икенче сүз к, къ белән башланса, даими рәвештә яңгырау г, гъ авазларына күчәләр: *сагал (сакал), яга (яка), сугыр (сукыр), төгәрү (төкерү), тулгын (дулкын), аргалык (аркалык), шалгам (шалкан), талгам (талкан), сергә (серка), әллә гем (әллә кем), елы ган (җылы көн), бер генә (бер көнне), кыр гасы (кыр казы).*
Ж. Г. Киекбаевның күрсәтүенчә, башкорт теленең динамикасында сүз башындагы к һәм къ авазларының г һәм гъ авазлары белән даими рәвештә чиратлашып килүе башкорт теленең көньяк һәм көнчыгыш диалектлары эченә кергән бөтен сөйләшләре өчен дә характерлы (тик Дим-Караидел буе сөйләшендә генә бу күренеш системалы рәвештә үткәрелми)[^117].
Жанлы сөйләү телендә сүз башында к—г һәм къ — гъ авазларының чиратлашуы казах, кыргыз, каракалпак, кумык, чуваш телләрендә, үзбәк теленең курамин сөйләшләрендә дә бар.
Сүз башында къ — гъ һәм к - г авазларының һәрвакыт чиратлашуы аркасында төрекмән, азербайҗан телләрендә сүз башында гъ һәм г авазлары хәзер бөтенләй ныгып калган. Төрек һәм гагауз телләрендә сүз башында г авазы гына ныгыган, къ авазы гъ белән чиратлашып килми.
Югарыда китерелгән фактлардан чыгып, борынгы төрки телләренең динамикасында сүз башында къ, гъ һәм к, г чиратлатуы ешрак һәм системалы рәвештә үткәрелгән булган дип фараз итәргә була.
Чыннан да, төрекмән, азербайжан телләрендә сүз башында гъ, гавазлары; ә төрек, кумык, гагауз телләрендә г авазы пыгып калуны бары тик телнең динамикасында къ — гъ һәм к — г ч-ратлашуыннан чыгып кына ачыкларга мөмкин.
5. Диэреза куренеше. Диалектта кайбер сүзләрдә й, р, г, һ, х, и, ш авазлары төшерелә: кацан (кайчан), кацы (кайчы). ясатоган (яза торган), умер (гомер), кыңрау (кыңгырау), гиңес (дингез), йома (жомга), аман (һаман), шәәр (шәһәр), асер (хәзер), төре (төрле), тагы (тагын), ацмец (аш чумече).
6. Гаплология күренеше: парым (барырмын), торым (торырмын), нәс (ләзек), көнсай (көн саен), таг (тагын), яшену (яшерену), пету (бетерү), лещу (пешеру).
7. Элентеза күренеше. Диалектта л, т, й тартыклары өстәлә: ултыру (утыру), килтеру (китерү), елткә (жилко), сепертке (себерке), арткылы (аркылы), кунак цагырту (кунак чакыру), күләйтке (күләгә), кыйлану (кылану).
8. Геминация күренеше. Бу күренеш ассимиляция-диссимиляция нигезендә барлыкка килэ ном билгеле бер эмоциональ-экспрессия, лексик-семантик нагрузка ути: олло (олы), еллы (жылы), оссон (озын), кыссыл (кызыл), катты (каты), ирттә (иртә), икке (ике), пишек (ишек). Бу мисалларда исем, сыйфат, сан суз төркемено кергән сүзләрдә тамырдагы л, с, т, к, ш тартыклары икеләтелгон ном, нотижәдә, сүзләрнең мәгънә күләмнәре арттырыла. Бары тик икке саны гына күбрәк абстракт исәпләү вакытында кулланыла,
> Песнен Иртен катты ага,
> Катты ага, суы күп,
> Кашлы гара, пус снба,
> Теше эппе, кусе гук.
> (Безнен Иртыш каты ага,
> Каты ага, суы куп.
> Кашы кара, буе зифа,
> Теше энже, күзе күк.)
> Икке ләй аккош усып параты,
> Нинтоен лоу йерга кышлавы.
> Чан инреүләртип авыр и
> Чан сөйгәннәреңне ташлавы.
> (Ике лә аккош узып бара.
> Нинди генә җирдә кышлавы.
> Жан бируләрдән авыр икән
> Жан сөйгәннәреңне ташлавы.)
> (Халык җырлары.)
09. Кайбер сүзләрдә метатеза күренете чагыла: ыртын (ындыр), уйвас (уйсу), кәвек (күке), күпре (күпер), кымырыска (кырмыска), тарым (тамыр), шатыр (шадра).
10. Субституция күренешләре күзәтелә:
— а) х>к: катер (хәтер), кайран (хәйран), кылык (холык), кат (хат), код-каль (код-хол), маскара (мәсхәрә), покта (пехтә), Калиса (Халисо), кабар (хобар).
— б) г>к: кайрат (гайрот), Калы (Гали), Кәүхәр (Гәүһәр).
— в) х>г: пәгыть (бәхет), пәгыйль (бәхил), пәгась (бәхәс), Тимерган (Тимерхан), парагут (пароход).
— г) 3>к, н, л, т: комсок (комсыз), остат (остаз), пелалек (беләзек), соң (суз).
— д) р>с: ултыс (утыр), югес (Йегер), каес (каер), дес (aep).
11. Төмән өлкәсе Саз ягы татарлары сөйләшендә авазларның спирантлашуы күзэтела: арых (арык), аях пармах (аяк бармагы), пилых (балык), ахсах (аксак), ах (ак), ахцарлах (акчарлак), кәрәх (кирәк), колнах (колмак), тулхын (дулкын), кайтхан (кайткан), йоф (жеп), асаф (газап), чаваф (жавап), көрфа (көрпә), арфа (арба), фес (без).
к>х якут, хакас, чуваш һәм тува телләрендә даими күзәтелә. Ә азербайжан, үзбәк, балкар, кумык, караим телләрендә аерым очракларда күренә. \[^118\]: Серебренников Б. А. О некоторых следах влияния финно-угорского языкового субстрата в языке казанских татар. «Академику В. В. Виноградову», М., 1956, 217 б.
Б. А. Серебренников Казан татарлары һәм чуваш телендәге спирантлашуны угро-фин теле субстраты итеп карый[^118].
12\) Кайбер сүзләрдә ч—ц—с—т—ш тартыкларының тәңгәллеге очрый: галгы (чалгы), цәгелцәк, сәңгелсак, тәңгелтак (бишек), сәлтөп, шәлтөп (бишек), цыпыртка, сыпыртка, шыпыртка (чыбыркы), шишнәк, тишнәк, цицнак (сарымсак), паткыц, пацкыц, паскыс (баскыч), пәлец, палыс, палыт (бәлеш).
13. Сүз ахырында н урынына ң, кайбер сүзләрдә м һәм, киресенчә, м урынына н кулланыла: сараң (саран), ялаң (ялан), үләң (үлән), утың (утын), шалгаң, шалгам (шалкан), агын, агың (агым), салгың, салгым (салкын).
14. Кайбер сүзләрдә сүз башында б урынына м әйтелә: мурын (борын), моят (бөят), мөкре (бөкре), мус (боз).
15. Кайбер сүзләрдә көтелгән г, гь авазлары урынына й, v авазлары ишетелә: мөйөг, мөгөш (почмак), тейермән, тирмән (тегермән), тел тейерү (тел тигезү), судару (сугару), тучару (тугару), түбәрәк (түгәрәк), йуѵеру (йөгерү).
16. Әдәби телдән аермалы буларак, диалектта басым сүзнең беренче, икенче ижекләренә төшә. Бу — киң таралган фонологик закончалык: игуын (кыр тавыгы), астыган (карлыган), етте (жиде), ыспай (матур, чибәр), аусак (усак), икшәү (иркәләү), эүләнәге (өйлән), умер (гомер), ашикь (гашыйк), орман (урман), урцык (урчык), тирмән (тегермән), айлану (әйләнү).
Ж. Г. Кнекбаев жанлы сөйләү телендә басымның беренче ижеккә төшү очракларын бик борынгы күренеш дип карарга кирәк, ди[^119].
Күп кенә башка телчеләр дә (В. А. Богородицкий, В. А. Гордлевский, Н. К. Дмитриев, Г. Алваров, Ф. Г. Исхаков, В. В. Решетов, С. К. Кеңесбаев һ. б.) төрки телләрендә басымның беренче ижектә килү очракларын күрсәтәләр. Г. Рокетт, Г. Ярринг, Б. Коллиндер төрек телендә соңгы ижектә төп басым дип саналганны музыкаль тонның күтәрелүе дип кенә атыйлар, ә экспиратор басым төрки телләрдә беренче ижеккә генә төшә, диләр.
Шуны әйтергә кирәк, төрки телләрдә басым мәсьәләсе әле ахырынача чишелеп бетмәгән.
Көнбатыш Себер татарлары диалектында басымның алгы ижекләрдә булуы кайбер тюркологларның төрки телләрдә көчле басым борында беренче ижектә булган дип фараз итүләрен билгеле бер дәрәҗәдә куәтли.
### 11. ДИАЛЕКТТА СҮЗ ЯСАЛЫШЫ.
#### § 79. СИНТЕТИК СҮЗ ЯСАЛЫШЫ.
Синтетик юл белән сүз ясау - кушымчалар ярдәмендә яңа сүзләр ясау ул.
Көнбатыш Себер татарлары диалекты сүз ясагыч кушымчаларны куллану ягыннан әдәби телдән әллә ни аерылмый. Шулай да анда үзенә генә хас яки башка мәгънәләрне белдерүче, башка функцияләрне башкаручы кушымчалар шактый күп. Алар бигрәк тә исем, сыйфат, фигыль, рәвеш ясаучылар арасында күбрәк табыла.
**Исем ясаучы кушымчалар.**
1. -мацы, -мәце: отманцы (повар, аш пешерүче, пешекче), текмәце (тегүче). Чагыштырыгыз: азәрб. ашпаз, каз. аспаз, үзб. ошпаз, башк. ашпазсы; каз. тігінші, башк. тегенсе.
2. Татар әдәби телендәге -чы, -че кушымчалары урынында -цыл, -цел кулланыла: йомакцыл (әкиятче), кәпцел (нәфис сүз остасы); «кәп» сүз дигәнне белдерә, «сүзчел», «сүзчән» сүзләренең мәгънәләренә туры килми.
Күп кенә тюркологлар -чыл, -чел, -чы, -че кушымчалары бер чыганактан ясалган дигән карашта тора.
03. -кы, -ке: йуышкы (юынгыч, кул югыч), калаткы (калкавыч, кармак калкавычы), эт паткы (төтен юлының чормадагы өлеше), ишке (ишкәк). Бу кушымча татар әдәби телендә һәм шулай ук башка төрки телләрендә дә еш кулланыла: тат. пычкы, соскы, чыбыркы; типке, сапкы, салгы, быскы.
04. -лок, -лек, -лык, -лек; -лылык, -лелек: котлок (котлау бүләге), тиңлек (тиңлек), кышлык (төньяк), тоболлык (тоболлы, Тобол кешесе), ислек (борын, танау), уңлылык (уңганлык). Чагыштырыгыз: каз. калалык, облыстык. Башкорт телендә бу кушымча иң актив һәм продуктивлардан исәпләнә.
05. -аклык, -әклек: кунаклык (куну урыны), йөсәклек (суда йөзү урыны).
06. -как, -кәк, -так, -тәк: пабышкак (камырлык), моңкак (моңлы, күп кайгы-хәсрәт кичергән кеше), кабышкак (кешегә тия, тешли торган эт), пылышкак (чанада шуу урыны), иргәк каз (ага каз). Татар әдәби телендә дә, башка төрки телләрендә дә бу кушымча актив файдаланыла: тат. баткак, сөзгәк, өркәк; башк. ипкәк.
07. -кор, -көр, -гор, -гөр; -кыр, -кер, -гыр, -гер: йыйгыр (оста җыючы, мәсәлән, печән җыючы, җиләк җыючы, хәреф җыючы), сүләгер (сөйләргә яратучы кеше), йөскәр (оста йөзүче), йәшүскер (яшүсмер).
08. -магар, -мәгәр: оңмагар (уңган кеше), сусмәгәр (нәфис сүз остасы), эшмәгәр (эшлекле). Чагыштырысыз: башк. эш-мәкәр.
09. -таш, -тәш: моңташ (кайгы-хәсрәтне уртаклашучы кеше, иптәш), сүстәш (сердәш).
10. -цак, -чәк, -цык, -цек: йырымцак (ерганак), акцык (күзгә төшкән ак, татар телендә «күзенә ак төшкән» дип әйтү бар), муйынцак (муенса), цәңкелцәк (бишек), йәшенцәк (качышлы уйнау, «яшеренү» сүзеннән ясалган), колонцак (яшь колын), айгырцак (яшь айгыр), кунцак (яшь бәрән).
11. -торак, -терәк: онторак (олтан). Урта диалектның Минзәлә, Дүртөйле, Туймазы сөйләшләрендә: олторак, башк. телендә: олторак, каз. телендә: ултырак. Бу кушма аффикс «тор» һәм «ак» (тер-әк) элементларыннан тора. Татар телендәге сагылдырык, ташландырык, бүлтерек, башкорт телендәге күзелдерек, боендырык, һагалдырык сүзләре дә шул кушымча ярдәмендә ясалган.
12. -ты, -те: юынты (юынтык), карынты (карындык), пулемте (бүлемтек). Күренүенчә, Көнбатыш Себер татарлары диалектында -тык, -тек кушымчасының -к элементы кулланылмый. Гомумән, татар диалектларында иҗек һәм сүз ахырларында к авазының төшерелүе яки һәмзәләштерелүе күзәтелә. Мәсәлән, Касыйм сөйләшләрендә: чәйнә' (чайник), парту' (фартук), әчә (акча), үтмәк (икмәк), Башкортстан АССРның Кушнаренко районында: көрә' (көрәк), йелә' (җиләк), тупра' (туфрак).
13. -ын, -ен: абысын (килендәш), калкын (калкавыч).
14. -ма, -мә: алйапма (алъяпкыч), тотлокма (тотлыгучы, тотлыгып сөйләүче), себерма (җилле буран), цанецма (казык), урма (читән).
15. -ым, -ын: сауым (туй өчен әзерләнгән ашамлык әйберләре), сауын (туйда бирү өчен әзерләнгән бүләк әйберләре).
16. -ән: ирән (ир кеше).
17. -ак, -әк: кулак (бер куллы кеше), цүбәк, цүмәк (чүбек).
18. -цыгац, -цегәц: кысцыгац (кызчык, кечкенә кыз бала), кецецегац, кецегәц (кечкенә бала). Бу кушымча ике өлештән тора: -цык (-цек), -ац (-әц). Ул кечерәйтү һәм иркәләүне белдерә.
19. -ә: көйә (корым дигән мәгънәдә кулланыла, көйә сүзе кей (көю) һәм «ә» өлешләреннән ясалган).
20. -малык, -мәлек: йапмалык (йап-малык; ямаулык), себермәлек (себерке). Бу кушымчаның ике элементтан ясалуы бәхәссез, ул -ма, -мә һәм -лык, -лек кушымчаларының берләшүеннән туган.
21. -алак, -әләк: йомалак (йом-алак; йомгак). Чагыштырыгыз: күбәләк.
22. -ка, -кә, -га, -гә, -кәү, -әш: кецегә, кецгә (эне яки сеңел), инәкә, инәкәү, инәш (әнием), абышка (абыем). Китерелгән кушымчалар иркәләү, хөрмәтләү, олылау мәгънәләрен белдерү өчен кулланылалар.
23. -аган, -әгән: йатаган (йат-аган, өйдән чыкмый ятучыга карата әйтелә), йөрәгән (йөр-әгән, күп йөрүчегә карата әйтелә).
24. -амык, -әмек: йөләмек (йөл-әмек, җиләс). Чагыштырыгыз: боламык (бол-амык).
25. -ынты, -енте: цабынты (чабыл ташланган печән), кисенте (киселгән агач).
26. -так, -тәк, -тык, -тек: үлемтек (кәфенлек), миртек (бөкре кеше), шыңгыртак (кыңгырау), пыткылтак (сыерчык).
27. -ца, -чә: кысылца (чөгендер), утарца (бака яфрагы), табакца (чәй тарелкасы).
28. -ганак: йарганак (йар-ганак; чоңгыл), -ганак кушымчасы -ган һәм -ак элементларыннан тора.
29. -ок, -өк: йолок, йылык (шуннан: елга, слан, елгыр, елдам, елмаю, елтырау, ялтырау, татар әдәби телендә: туш, кыилын боз өстенә чыккан суга шулай диләр).
30. -мак, -мәк; ицмәк (ашау-эчү), ирмәк (иркә).
#### Сыйфат ясаучы кушымчалар.
01. -мац, -мәц: кыйримиң (ялкау), телмәц (телчән), күке-мәц, күкемә (мактанчык) -мач, -мә, -ч элементларыннан ясалган. Чагыштырыгыз: токмач, күмәч.
02. -как, -кәк, -гак, -гәк: туңкак (тиз туңучан, тиз өшүчән), цырышкак (бөдрә), көнгәк (көенечле, борчулы), коргак (коры). Чагыштырыгыз: баткак, тайгак, күмгәк.
03. -лы, -ле; торомлы (утрак), тыңлаулы (тыңлаучан), калмаклы (таплы), кеше бәнле (ягымлы), мийәле (акыллы, аңлы), төрослекле (гадел, туры, турылыклы). Татар әдәби телендә һәм шулай ук башка төрки телләрдә бу кушымча продуктив исәпләнә.
04. -магар, -мәгәр: йатмагар (ялкау), эшмәгәр (эшчән), сүс-мәгәр (сүзчән).
05. -кор, -көр, -гор, -гөр, -кыр, -кер, -гыр, -гер: кысканкыр (саран), цапкыр (йөгерек ат кебек чабып йөрүче, ашыгып йөрүче), которгор (котырган), ацуланкыр (ачулы), кыскыр (кызу, кызу канлы), кискер (кискен, үткер), пецкер (үткен), күренгер (күренеп, үзен күрсәтеп йөрүче), көлгөр (көләч), тибешкер (тибеш), алгыр (юртак), анагыр (аяучан), алташкыр (алдакчы), күкегер (мактанчык).
06. -гырцак, -герцәк: йәшәгерцәк (озак яшәүче, озын гомерле).
07. -мыр, -мер: цыкмыр (күршелекле), кысмыр (кызу, кызу канлы), түсмер (чыдам, түзем). Чагыштырыгыз: үсмер (чак). 8) -так, -тәк, тык, -тек: тылтак (сакау), йышкылтак (ышкылып, бәрелеп-сугылып торучан), йөртәк (биләмче), уйтык (уйсу).
08. -тай, -тән: иркәтәй (иркә).
09. -цаң, -цәң: ойалцаң (оялчан), телцәң (телчән).
10. -агац, -әгәц: көләгәң (көлоч).
11. -цак, -цәк: онотцак (тиз онытучан, хәтерсез), күңелцәк (йомшак күңелле), алцак (шаян).
12. -цыл, -цел: уйцыл (уйчан), кәпцел (сүзчән), пуйцыл (озын буйлы), керцел (кер күтәрмәүчән).
13. -ты, -те: асты (аскы), өсте (өске).
14. -ланкы, -ләнке: суңланкы (соңгы), төшләнке (төшке), пашланкы (башлангыч).
15. -кары, -кәре, -гары, -гәре: тышкары (тышкы), эцкәре (эчке), алгары (алгы), арткары (арткы), элгәре (элекке).
16. -кылык, -келек, -гылык, -гелек: кышкылык (кышкы), көскелек (көзге), төшкелек (төшке), йәйгелек (жәйге), кицкелек (кичке), айгылык (айгы).
17. -лак, -ләк: итләк (итләч), йөнләк (йонлач), тиңләк (тин).
18. -цык, -цек: лымцык (дымлы), тынцык (тынчу).
19. -аклы, -әкле, -ыклы, -екле: юлаклы, юлак (юллы), сауык, сауыклы (сау-сәламәт). Бу кушымчалар икешәр өлештән тора: -ак, -әк һәм -лы, -ле, -ык, -ек һәм -лы, -ле.
20. -тана: агылтана (акыллы).
21. -сыс, -сес: колаксыс (чукрак), чараусыс (яраксыз), пөткөсес (бетмәс-төкәнмәс), сынсые (ямьсез).
22. -сок, -сык: комсок (комсыз), тымырсык (аз сүзле).
23. -мацы: пулмацы (булдыксыз).
24. -таш: цалташ (чалыш).
25. -ыр: сагыр (саңгырау).
26. -тырак: сантырак (сантый), йылтырак (ялтыравыклы). «Тырак» ике элементтан тора: -тыр һәм -ак.
27. -ләшкә йөнләшкә (йонлач), итләшкә (итләч). Кара: Йөнләк, итләк.
28. -магай, -мәгәй: йылмагай (шома).
29. -лац: айлац (әйләнеч).
30. -ак, -әк: атак (данлы), үсүәк (кире, тискәре).
31. -мак, -мәк: ирмәк (кызыклы), ирсемак (унган).
32. -тар: сыктар (елак).
33. -кәр: төнйакәр (булган, булдыклы; дөнья + кәр).
34. -лекле: төрөслекле (гадел туры; дөрес +лекле). Ике өлештән тора: -лек, -ле.
35. -гылтык: шаргылтык (шарлатан).
36. -ма: куңырма (көрәнсу).
37. -елтер, -елтермә: күгелтер, күгелтерма (күгелжем).
38. -айлы: агайлы (аксыл).
#### Фигыль ясаучы кушымчалар.
01. -ла, -лә: агыллашу (кинәшләшү), атаклау (атау), йөрәкләү (йөрәккә тию), киңәйтү (көч киңәю явышу), кузгалу (куз тию), кумаклау (кумак булу), моңлану (чуалу, күңелсезләнү (тар күңү), тозлау (торз мию), төнләү (куну), төшләү (төшкә аш ашәү), пилипәнгәлү (әлү), тузлау (тутыгу), исләү (искә төшерү), аклау (агарту), йарыклау (яктырту).
02. Кушма аффикслар -тырыкла, -вләклә, -локла: таптырыклау (таптану), йомориклоу (йомарлану), котлоклау (котлау).
03. -та, -тә: сөйтәү (әйтү), йелтәү (жилтәрү), дултау (юллау, эзләү), телгәтәү (телгә алу).
04. -ык, -ек: тишекү (тишү), кийсү (кию).
05. -а, -ә: тынау (тын алу), тарау (тараю).
06. -сын, -сен: йөрәксенү (курку), ессесенү (эсселәнү), ачәнсенү (гаҗәпсенү).
07. -сыр, -сер: йотсырау (килсенү), көнсерәү (күпсенү), йуксырау (юксыну), йотымсырау (эчмәсенү).
08. -гәр, -гәр: иҗгәрү (эшләү), тиҗгәрү (тынлау).
09. -ыр, -ер: акырү (аш, ис китү), кушыру (кушу), кеңерү (көйдерү).
10. -ка, -кә, -га, -гә: таркау (таралу), искәү (искә төшерү, хәтерләү), кускан (кузгату).
11. -сет: кәрәксетү (кирәксенү).
12. -ма: йылмау (ялмау).
13. -әмсе: йотамсыну (бәгьләю, тезләү).
14. -ырга: аңгарту, ишерергә (ачыну).
#### Рәвеш ясаучы кушымчалар.
1. Вакыт рәвешләре -кысын, -кесен, -косын, -гөсен, -гесен кушымчалары ярдәмендә ясала: кышкысын (кышын), йаскысын (язын), йәйгесен (жәен), кичкесен (кичен), кицкесен (кичен), иртәксен (иртән), төшлөктәсен, башка: кышкынын, кискесен, язынын, йәйгесен, көзйөнен, төшйөнен; тагын: кыскызын, чайгызын; кире: жәйгесинен, жайкысыин, кышкысын. Бу кушымча өч элементтан тора: -кы (сыйфат ясаучы кушымча), -сы (тартым кушымчасы), -н (билгеле төшем килеше кушымчасы).
— кысын, -кесен, -косын, -гөсен, -гесен урынына еш кына -кылык, -келек, -колык, -гелек һәм -кыта, -кетә, -кота, -гетә кушымчалары файдаланыла: кышкылык, кышкыта; кицкелек, кицкетә; көзкелек, көзгәтә; йәйгелек, йәйгетә.
2. -тан, -тән: көнтан (көчкә).
3. -та, -тә: күптә (күптән).
4. -әү: тәмәү (төнлә), кицәү (кич, соң). \[^120\]: Казірі казак тілі. Алматы, 1954, 232 б.
5) -ын: алын (алда), артын (артта).
6) -кын: кыскын (кызмача).
7) -лаган, -ләгән: айлаган (айлап), йеттеләгән (атналап).
#### § 80. АНАЛИТИК СҮЗ ЯСАЛЫШЫ
Аналитик юл белән сүз ясалышына колулятив һәм детерминатив кушма сүзләр керә.
**Колулятив кушма сүзләр.**
1. Кабатлаулар: аман-аман (һаман саен), гала-гала (казны шулай чакыралар), ялан-ялан (гел, һәрвакыт), маш-маш (кәҗә, сарык чакырганда әйтелә), суннаш-суннаш (бер-бер артлы), уй-уй (ис китүне белдергәндә әйтелә), үрти-үрти (үрдәкне шулай чакыралар).
2. Парлы сүзләр: алым-салым (бирнә), аңкы-тиңке (тиле-миле), аптан-типтән (тиле-бирле), аса-баса (бердәнбер), авыл-мавыл йөрү (авылдан авылга йөрү), ис-баш булу (юкка чыгу), әлҗер-мөлҗер (җиңел акыллы хатын-кызларга карата кулланыла), яса-поса, пала-поса (аннан-моннан), черек-чарык йөрү (борын күтәреп йөрү), почо-почо (юк-бар), шөбер-чабыр, лым-чык-ламчык (иске-москы), минт-юит (чүп-чар), кардәш-ыру, бала-чага, ит-аш (итле аш), коно-коты юк (котсыз), ит-тамак (үнәч), җаным-күзем (иркәләү сүзләре), күгелҗем-куңарма (күгелҗем-көрән), чач-ишем (чом толымы), мейә-шаң (сөрүй), он-аш (токмач), әйтү-кылу (сөйләү), кире-абратно (кире), катар-кавшәр (хәбәр-хәтер), нимо-ни (өйдән-өйгә), перчә-пер (бер-бер артлы), полон-постепен (фәлән-фәсмәтән).
**Детерминатив кушма сүзләр.**
1. Компонентлары үзара янәшәлек юлы белән бәйләнгән кушма сүзләр: айбалта (чапкы), айказан (зур казан), ак палык (корбан балыгы), ала карга (козгын), ачы кабак (әрекмән), ачыткы баш (басма), өй кеше (хатын-кыз), пәрәмәч көл (кашкарый), игәү корын (үрдәк), җилбаш (ике яшьлек поши), иргәнәк капка (җилкапка), ялаң ат (җайдак, атка атланган кеше), яурынбаш (җилкә), бавыр калак (калак сөяге), җылы ут (мәтрүшкә), җылы аяк (тайгак), йәтим чәчәк (умырзая чәчәге), күк сөт (аертылган сөт), күрек чөй (арба кендеге), күс черки (сукыр чебен), кара бакчар (бәхетсезлеккә каршы), кара пакчар (сыерчык), кара үлән (алабута), порна көн (өченче көн), төгәнәк көл (гөлчәчәк), төн ябалак (ярканат), җил тавык (кыр тавыгы), шаулавык корын (үрдәк), курык чәве (кыртлаган тавык), кыл тамак (талымлы), кызыл шалгам (чөгендер), майлы сөт (аертылмаган сөт), карт ата (бабай), пер төрөк (берьюлы).
2. Компонентлары үзара ярашу юлы белән бәйләнгән кушма сүзләр: көн төңкертү (күк күкрәү), көн айланма (көнбагыш), көп куныш (көнбатыш), ай ватак (иркә), эч өзелү (эчкатып көлү), бил бөсек (бал корты).
3. Компонентлары үзара башкарылу юлы белән бәйләнгән кушма сүзләр: май сызгыру (май язу), ис асу (аң югалту), йес тарту (иснәү), тел чыгару (тавыш бирү), тез чүгү (тезләнү), ыштан буыр (билбау), кәртүи иске (бәрәңге төйгеч, тукмак), гөл ату (чәчәк ату), су чуму (су керү), тава каптыргы, тава тотка (табагач), ана басар (ана каз), йөн йөгерек (кәтүк), йөрәк өшү (үзәккә үтү).
4. Компонентлары үзара изафәт юлы белән бәйләнгән кушма сүзләр: ишек корма (ишек кашагасы), чүгә чарык (чабата), киптергеч агач (каба), күз таш (күз алмасы), камыт колак (камыт бавы), карга туй (үзара килешеп оештырылган кичә), кармак корт (яңгыр суалчаны), касан тастымал (савыт-саба чүпрәге), косок агач (әрбет чикләвеге), кор калак (ипи калагы), мешок күс (зәңгәр чәчәк, күгәрчен күзе), баш ястык (утын агачы), пуйпан ястык (мендәр), сыйыр койрык (ат кузгалагы), такта баш (киштә), тус май (дегет), аяк уен (бию), аяк тун (ыштан), айыл баш (каеш тимере), аш иләк (җилгәргеч), пил сөяк (умырткалык), эт борыны (гөлҗимеш). Бу күренеш урта диалект сөйләшләрендә дә, азербайжан, төркмән, башкорт телләре диалект, сөйләшләрендә дә табыла.
### II. ДИАЛЕКТНЫҢ МОРФОЛОГИК ТӨЗЕЛЕШЕ
#### § 81. ИСЕМНӘР ӨЛКӘСЕНДӘГЕ ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘР
**1) Килеш кушымчаларын куллануда үзенчәлекләр.**
Әдәби телдән аермалы буларак, диалектта -ман, -мән кушымчалары белән белдерелә торган күмәклек — корал килеше киң таралган: Әткәм карт атасыман торагы (Абыем бабай белән бергә тора). Азиз торатан атман кайтты (Газиз шәһәрдән ат белән кайткан). Печән җыйганда сәнәкләр җитмәде, кайсыларыбыз тырмавычман мүкәләйтте (Печән җыйганда сәнәкләр җитми, кайберәүләребез тырма белән чүмәлә куя). Чагыштырыгыз: каз. карасаймен, ыхласпен, көчемен, таң атысымен[^120], Башкорт диал. балтаман, бысакман, атайымман, инәемман[^121].
Регуляр булмаса да, чыгыш килеше аффиксы урынына иялек килеше кушымчасы куллану күзәтелә: Инә, ул котокныңко \[^122\]: Максютова Н. Х. Күрсәтелгән хезмәт, 108-109 66.
сыу алатогай циләген Пати эценә төшөреп ебәренте гуй (Әни, су ала торган чиләкне Фатима кое эченә төшереп җибәрде бит).
Кайбер очракта көтелгән урын вакыт һәм юнәлеш килеш кушымчалары кулланылмый: Кәмә йөрөгәле цыгаен (Көймәдә йөрергә чыгыйм әле). Усел пуй етер (Усеп буйга житәр).
Юнәлеш килеш кушымчалары Башкортстан территориясен-дәге татар теле сөйләшләрендә дә еш кына төшереп калдырыла: Уфа барам (Уфага барам). Базар киттем (Базарга киттем). Чагыштырыгыз: башкорт теленең көнчыгыш диал. Кур-ган бараңма? Әстерхан сыгыл киттем[^122].
Бу формалар кыргыз, үзбәк, казах теле сөйләшләрендә дә күзәтелә.
Әгәр җөмләдә хәбәр-ияртүче сүз «сагыну» дигән күчемле фигыль белән белдерелсә, көтелгән төшем килеш кушымчасы урынына юнәлеш килеш кушымчасы кулланыла: Сиңа сагынтым (Сине сагындым). Илемә сагынтым (Илемне сагындым).
Сорау жөмләләрдә хәбәр функциясендә сорау алмашлыгы килсә, әдәби телдәге иялек килеше кушымчасы урынында юнәлеш килеш кушымчасы файдаланыла: Пүген числога ницә? (Бүген числоның ничәсе?) Пе геше сиңа кем? (Бу кеше синең кемең була?)
Иялек килешендә әдәби телдәге -ның, -нең урынына гибрид -ныңкы, -неңке, -ныңкының, -неңкенең кушымчасы ялгана: Карап лак шаны, инәсенеңкенең көйләген киеп куепты (Кара әле шуңа, әнисенең күлмәгел кигән). Көн үсенеңке еллы нурларын сибәте (Кояш үзенең жылы нурларын сибә). Синеңке сүс пөтмәс (Синең сүзеп бетмәс). Синеңке катмышыңныкы түгел, минеңке катмышымныкы күсе төшкән (Синең йөзегеңнең түгел, минем йөзегемнең кашы төште). Әбәсенеңке питяулык (Бу — әбисенең яулыгы).
Юнәлеш килешендә кушма формант -ныкына, -некенә урынына -кынкыга, -неңкегә файдаланыла: Алиянең күсләре карттасыныңкыгамы, кәртнәсенеңкегәме окшаган? (Галиянең күзләре бабасыныкынамы, әбисенекенәмә охшаган?)
Кайчакта юнәлеш килеш функциясендә хәл фигыль форма. сындагы «бул» ярдәмче фигыле йөри: Кунак пулып паргалы гәрәк (Кунакка барырга кирәк). Көлткө пулып калмаң (Көлкегә калмагыз).
Тартым белән төрләнгән исемнәр беренче затта күплек санында юнәлеш килеш кушымчасын ике тапкыр, башта тартым кушымчасынан соң, аннары күплек кушымчасыннан соң ала: еңкәмәләргә (жиңгәмнәргә), инәмәләргә (әниемнәргә), әкәмәләргә (абыемнарга),
Әгәр тартым кушымчасы ике кабат ялганса, юнәлеш килеш кушымчасы сүзнең ахырында гына килә: еңкәмнәремә (җиңгәмнәргә), әкәмнәремә (абыемнарга).
2. Катып калган килеш формалары күзәтелә. Бигрәк тә пространство килеш кушымчалары катып кала һәм рәвеш ясауда актив роль уйный.
Диалектта түбәндәге катып калган килеш формалары очрый
а) Әдәби телдәге -ганда, -гәндә урынында -ганынта, -гәнентә, сирәк кенә -мышларынта, -метиләрентә, -мышларына, -мешләренә йөсөнөп парганынта (йөзеп барганда), сыер көткәнентә (сыер көткәндә), эштән кайтканынта (эштән кайтканда). тәрес пиргәнента (дәрес биргондо), кайтмышларынта (кайтканда), ебәрмешләренә (жҗибәргәндә).
б) Катып калган чыгыш килеш формасы билге рәвешләрен ясый: Ешкылтамастан парып кайткан (Ары-бире сугылмыйчы барып кайтты). Югалтмастин (югалтмыйчы), китмәстән (китмиче).
в) Катып калган чыгын килеше формасы урынына инфинитив кушымчасы -галы, -гәле, -калы, -кәле кулланыла: Мин паргалы пирле, әбәм аурыты (Мин барганнан бирле, әбием авырды). Мин килгәле пирле, көн тә ямгыр яваты та тораты (Мин килгәннән бирле, көн дә яңгыр ява).
г) Пространство килешенең борынгы формалары -ры, -ре, -гары, -гәре, -кары, -кәре актив кулланыла: тышкары (тышта), аткары (арттаты). Нигелек пес ашны өй тышкары пөшөрәпес (Җәен без аша тышта пешерәбез). Бу кушымчалар татар әдәби телендә берничә сүздә генә очрый: бире, ары, кире, югары, элгэре, эчкәре. Аффикс -гарыгару -га һәм -ра (-ру, -ры) элементларыннан тора. Б. А. Серебренниковның фикеренчә, «ра һәм ры кушымчаларында «р» элементы мөстәкыйль юнәлеш килеш күрсәткече -р булган»[^123] Бу нәтиҗә белән килешмичә булмый. Чыннан да, татар диалектларында «р» га бетүче сүзләр бик күн: югар (югары), минар (мица), сиңар (сика). Б. А. Серебренников моңа көньяк-көнчыгыш телләрдән дә байтак мисал китерә: хак, чогар (тат. югары), тув. удур (каршы), чедир (кадәр), беер (бире)[^124].
3. Диалектта -го, -гө, -ко, -кө, -гы, -ге, -кы, -ке аффикслары белән ясалган исем фигыльләр киң таралган. Бу аффикслар хәзерге заман өченче зат «кил» фигыле белән бергә кулланыла: Сыу эцкем киләте (Су эчәсем килә). Пативун тыңлагым киләте (Патефон тыңлыйсым килә). Өйгә кайткым киләте (Өйгә кайтасым килә). Паланың йоклагысы киләте (Баланың йоклыйсы килә). Кунакка паргыбыз киләте (Кунакка барасыбыз килә). Күрсәткең килмәсә, карамасмын (Күрсәтәсен килмәсә, карамам).
Төмән өлкәсенең Яркәү һәм Омск өлкәсенең Тевриз районнарында беренче затта берлек санында -гым, -гем урынына өченче зат формасы -гысы, -гесе кулланыла: Сине күргесе \[^125\]: Дмитриев Н. К. Курсәтөлгән хезмәт, 177 б.
(«күргәм» китәлә) киләте. (Сине күрәсем килә). Сөскә паргысы («паргым» китәлә) киләте (Сезгә барасым килә)).
— гы, -ге, -кы, -ке аффикслары «кил» фигыле белән бергә башкорт әдәби телендә киң кулланыла: алгым килә, эскене килә, тоткоп килә[^125].
Билгеле булуынча, төрки телләрендә бу кушымчалар ярдәмендә эш коралларының атамаларын белдерүче исемнәр дә ясала: тат. пычкы, бәшкә, быскы; тат. чәнечке, бәшкә, сәнеске, каз. шанышкы; тат. чапкы, бәшкә, санкы, каз. шапкы; тат. эчетке, бәшкә, өскө, каз. ышкы[^126].
— ге, -гы, -ке, -кы, -кө, -ке аффикслары белән ясалган исем фигыльләрдән диалектта рәвешләр дә ясала ала: Кунакка килгәтәй булсаң, алтан әйтеп куйкын (Кунакка килер булсаң, алдан әйтеп куй). Йоклагытай (йоклардай), килгетәй (килердәй)[^127].
4. Диалектта исем фигыльләр -у, -ү урынына -ыш, -еш, -ш кушымчасы белән дә ясала: кайтыш (кайту), килеш (килү), укыш (уку). Мин кайтышка дай куеп торок (Мин кайтуга чәй куеп торыгыз).
Исем фигыльнең бу формасы урта диалектның Казан арты сөйләшендә, башкорт теленең көнчыгыш диалекты әй, Кызыл сөйләшләрендә[^127] һәм шулай ук карлук группа төрки телләренә хас[^128].
Б. А. Серебренников -ыш, -еш кушымчасының тарихы хакында болай яза: «-ыш, -еш аффиксының килеп чыгышы билгесез. Шуңа факт игътибарны үзенә тарта, -ыш, -еш аффиксы -мыш, -меш аффиксының состав өлеше буларак кулланыла. -ыш, -еш аффиксының тауда эш-хәрәкәт нәтиҗәсен белдерүче сыйфат фигыль аффиксы булуы ихтимал. -ш элементы башта эш-хәрәкәт нәтиҗәсен белдерүче исем ясау өчен фигыльләргә ялганган. Соңыннан -ыш, -еш бу мәгънәсе булмаган фигыльләргә дә ялгана башлаган, чаг.: кырг. учуш «полет» һ. б.[^129]
Диалектта -ыш, -еш, -ш кушымчасы белән ясалган исем фигыль әдәби телдәге -у, -ү кушымчасы белән ясалган исем фигыль кебек үк килеш, сан һәм тартым белән төрләнә, шулай итеп, исем кебек характерлана.
В. Н. Хангильдин -ш кушымчасы ярдәмендә ясалган форма хәзерге телдә тулысынча исемгә әйләнгән, ди. Мисаллары: уңыш, казаныш, бүленеш, күренеш, караш, табыш һ. б.[^130]
5. Исемнәрнең этимологиясе хакында кайбер язмалар. Бу урында диалектта активрак кулланыла торган исемнәрнең архетипларын ачыкларга тырышыла.
Билгеле булуынча, диалектларның лексик-грамматик үзенчәлекләрен өйрәнү сүзләрнең һәм аффиксларның этимологиясен ачу өчен кызыклы һәм бай материаллар бирә. Бу җәһәттән көнбатыш себер татарлары диалекты фонетика яссылыгында генә түгел, ә бәлки лексик-грамматик төзелешендә дә архаик элементлар саклый. Тагын шуны әйтергә кирәк, бу диалект күп гасырлар дәвамында кайбер төрки (Казан татар, үзбәк, казах, башкорт), угыр (хантый, мансый) һәм монгол телләре белән якын мөнәсәбәттә була. Шуңа күрә анда шул телләрнең байтак кына сүзләре кергән.
*Абшка* (бабай) дигән сүз гомум алтай тамыры аб||аба||ава (аю, ата-баба) һәм кушма аффикс -шка өлгеләреннән тора. Чагыштырыгыз: тат. збн. бабай, абый; якут. эбэ (әби, аю); хак. аба (ата, аю); монг. ав (ата); абга збгэн (абга, аю); абгай (хуп, баба); бүр. аба (ата, баба), абгай (кыз баба); алтай. абаккай (хатын-кыз); чув. упа, опа (аю); корея. абачи (ата, ир-ат); тув. абахы (карт); кырг. абышка (карт); каракалп. абышка (карт). Бу сүзнең борынгы төрки «аб» (ав — өй) сүзе белән турыдан-туры бәйләнгән булуы да ихтимал, чөнки аби, бабай, абый, ана, бәби, сабый бер өй, бер гаилә кешеләре дигәнне аңлата.
Агач сүзе «урман» мәгънәсендә кулланыла. Чагыштырыгыз: тат. агач, бакч, агачлы (урман), үзб. ёгоч (агач, урман), тув. ияш, наш (агач, урман), якут. мас (агач, урман), шор. агаш (бүрәнә, урман). Агач<агач<ягач.
*Аймах* «нәсел, төркем» мәгънәсендә йөри. «Аймак» сүзе шушы ук мәгънәдә урта диалектның Барда, Казан арты, Минзәлә һәм шуның ук мишәр диалектының Чүпрәле сөйләшендә кулланыла[^131]. Чагыштырыгыз: башк. аймак (ыру, кабилә урыны); маньчжур. айман (ыру, гаилә); Төрекмән АССРда. Яка Аймак, Иске Аймак дигән ике авыл бар. «Аймак» сүзенең гомум алтай тамыры «ай» (ыру, кабилә) һәм кушма аффикс -мак, -маг ярдәмендә ясалуы мөмкин. Л. Н. Кононовның карашынча, -мак, -маг аффиксы -ма+га кушымчасыннан барлыкка килгән[^131].
*Алапай* сүзе алгыба, томана, мәгънәсез тупас мәгънәләрендә йөри. Алапай<алаба(һ)<алама. Чагыштырыгыз: башк. алама (намар); хак. алаңдар (енәярә), алас (томана), алахай (аңгырарак); тат. диад. алама (тишек, ертык, тузган).
*Арвун* (бал корты) ике компоненттан тора: ари (үзбәк теле аша таҗик теленнән алынган) һәм вуын<буын<бугын<
<бугун (гомум төрки сүз). Чагышт.: үзб. ари, асал ари (бал корты), тажик. орун асал, оруасал (бал корты).
**Әрә, әррә** (пычкы) үэбәк теле аша иран телләреннән кергән. Чагышт.: тажих. арра (лычкы), ишкашим. appa, һарра (пычкы).
**Арыш** (арба тәртәсе) сузе гомум төрки, гомум алтай ар (ор), ур (кул) тамырыннан һәм -ыш кушымчасыннан тора. Арба||араба||һараба сүзе дә шул ук юл белән ясалган: ар+ба (оба).
**Атава** (курпы) сүзенең тамыры ат<от<ут булуы мөмкин. Шуннан сарут, күзлут, утар, утлык, утау сүзләре ясалган.
**Ату** (итек, читек) гомум төрки ат, эт, ит, эт (кию) тамырына барыл тоташа. Чагышт.: тат, итск, кум. этик, каз, этик.
**Әйнәк** (күзлек) иран телләреннән кергән. Чагышт. таҗик. айна (көзге), айнак (күзлек), үзб. ойнак, кузойнак (күзлек), азерб. әйнәк (күэлек), ишкашим. айнык (күзлек, көзге), төрек. айна (көзге, пыяла). Ләкин тат, күзлек, шор. көзнек, алт, көзнөк, башк. күҙлек, күҙеллерек.
**Каныт** (шикәр) иран телләреннән кергән. Чагышт.: фарсы кәнд, тажик канд, ишкашим, канд, үэб. канд, каз. кант.
**Карагат** (кара карлыган) ике өлештән тора: кара һәм гат (кат, хат) (түгәрәк жилок). Бу сүз иран телләренә дә кергән, тажик кот (карлыган), каракот (кара карлыган).
**Касыш** (елан) сүзенең тамыры — кас (кәс, кес, кис), -ыш --- кушымча. Чагышт. үзб. калта кесак (кәлтә елан), каз, кесіртке, кум. гесертки, башк. кәҫәртке. Көнбатыш Себер татарлары диалектының кайбер сөйләшләрендә кисәртке, кәсәртке сүзләре дә очрый.
**Каш** (тау) — гомум төрки сүз. Цагышт.: шор. каш (чик, түбә), тат, каш (күз өстендә кам), башк, kau (шул ук мәгънәдә).
**Кәптәр** (күгәрчен) үзбек теле ата тажик телешән кергән. Чагышт.: үзб, каптар, тажик кафтар, уйг, контор,
**Коток** (кое) — гомум төрки сүз. Чагыш.; тува кудук, үзб. кудук, башк. козок. Коток > кодок козок козок > койок койо (кое).
**Куцкар** (сарык тәкәсе) ике өлештән тора: куц (куцук күцүк||күчүк кечек кече кеч) һәм кар (хайван). Чагышт.: тат. көчек (эт баласы, кечкенә эт), башк. көсөк. Сарык тәкәсе мәгънәсендә үзб. кучкор, уйг. кошкар, каз. кошкар, кум, кьочгьар.
**Мешок** (песи) сүзе пес-пес дигэн тавыш ияртеменнән ясалган. Димәк, пес>бес меч ||мәч> мештәк. Чагышт.: тат. песи, мәче||мачы, башк. бесәй.
**Мееш** (почмак) сүзенең тамыры мүк, мек, мей, ә өш, -еш — кушымча. Мөеш || мөйеш «мөгөш <мүгүш. Чагышт.: башк. мөйөш, каз. мүйіс, кум. мююш.
**Пулах** (чишмә) — гомум төрки сүз, ике өлештән тора: буллаг. Чагышт.: тува, каракалп. булак (чишмә), монг. булаг (чишмә, баткаклык).
**Сәрәңкә** (шырпы) сүзенең тамыры гомум урал-алтай телләренә барын тоташа: сәр сир сер һәм шар (шәр)||шыйр (шир)||шыр (шер), -әңкә, -аңка, -еңке, -еңги, -яңке кушма формантлар исәпләнә. Чагышт.: каз, сіріңке, күкірт, кирг. сиреңке, уйг, сәрәңкә, тува сереңги, шор. сирянке, хантый серанка.
**Шеш** (чонечке) гомум төрки сүз. Чагышт.: тува шии (казык). Элек хайваннарның азау тешләрен «шеш» дип йөрткәннәр. Димәк, теш һәм шеш сүзләре бер үк чыганактан булып чыга. Ләкин теш> шеш, әллә шештеш билгеле түгел.
**Шок** сүзе кешегә карата «тере» могшосендә кулланыла. Чагышт.: үзб, шок (тере, җитез, өлгер), тат, иыксыз (ямьсез, күңелсез). Шык, шыклы формалары татар телендә кулланылмый.
#### § 82. СЫЙФАТЛАР ӨЛКӘСЕНДӘГЕ ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘР.
Көнбатыш Себер татарлары диалекттында түбәндәге сыйфатлар еш кулланыла:
**Алаша** диалектта «тобонок» могънәсендә кулланыла, шул ук мәгънәдә кум., балк. алаша, каз, аласа.
**Аяс** дигән сүз «ачык» мәгънәсендә йөри. Аяз шул ук мәгънәдә урта диалектның Тау ягы сөйләшендә кулланыла. Алтай, шор телләрендә аяс аяз «салкын» төшенчәсен аңлата. Чуваш телендә уйар, ойар «ачык», «якты» мәгънәсен белдерә. Алтай телендә айтра, айтран, мансый телендә атур «ачык», «якты» диган магчыолорда куллашила.
**Аек** сүзе «ачык», «якты» дигәнне аңлата. Әдәби телдә ул иссермәгән, исерткеч эчмәгән, акыллы кешегә карата кулланыла. Аек сүзе ике өлештән тора: ай тамыры, -ык өлеше кушымча. Ай уйгур телендә «дөрес», ә эвенк телендә «аек», «айнык» дигәнне белдерә.
**Алгасак** «тынычсыз» мәгънәсендә кулланыла. Чагышт.: башк. алгаҫыу (нәрсә дә булса эшләргә ашкыну, омтылу, теләү), үзб. алахсимнң (мавыгу), уйг. алгаштыру (мавыктыру), хак, алах (акыл югалту), алахан (таркау, чуалчык хәтерле, акылсыз), урта диалектның Барда сөйләшендә алакайлы (түземсез).
**Алыс** (ерак) гомум торки, гомум алтай сузе. Чагышт.: үзб. алыс (ерак), башк, алыс (ерак), тува алыс (борынгы, ерак), хак. азып (элекке, үткоп), коми ыли, ылыс (ерак), тат. диал, олагу (юкка чыгу, югалу). Тамыры ал (ыл), ә -ыс — кушымча булырга энеш,
**Артаклы** (кадерле, хөрмәтле) — гомум алтай чыганаклы сүз. Артаклы<ардаклы арлаклы. Чагышт.: башк. арҙаклы (хөрмәтле), бор. монг. ардаг (кыргый, тәҗрибәсез), ардагар (талымлы, пәзберек, ачык, нечкә), каз., алтай ардак (тыныч).
Диалект сыйфатларына тагын түбәндәгеләрне өстәргә була: шагыр (зәңгәр), куңыр (коңгырт), церген, сенте, какмак (пыч\[^132\]: Тенишев Э. Р. Строй сарыг-югурского языка, 74 б.
рак), паштак (тәртипсез), тәләй, тупыкай, тупцык (тәбәнәк), көршин (бөек), кашаң, кыршык (кире), янтык (сөзәк), патланкы (беренче), ятау (ябык), елмагай (шома), саяк (сирәк), пуак (уйсу), ирәмсү (тәкәббер), мас (исерек), кинәк (иркен), ауланцак (аумакай), якә (аерым), моңко (тулы), ошло, пеңкер (үткен), калмаклы (таплы), мытрык (кәкре), шим, кәс, арсар (җиңел акыллы), оер (төркемле), ләң (чи), йәтләң (хәтерле), асый (былтыргы).
#### § 83. САҺҺАР ӨЛКӘСЕНДӘГЕ ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘР.
1. Әдәби телдәге бүлем саны кушымчалары -ар (-әр), -шар (-шәр), -арлап (-әрләп), -шарлап (-шәрләп) урынына чама саны аффиксы -лап (-ләп) кулланыла: еттеләп (җидешәр, җидешәрләп), кырыклал (кырыгар, кырыгарлап), пишләп (бишәр, бишәрләп).
Кайчакта бүлем саны чыгыш килеш кушымчасы -тан (-тән) ярдәмендә белдерелә: Угытыуцы палларга еттетән тәптәр өләшепте (Укытучы балаларга җидешәр дәфтәр өләшкән). Чагыштырыгыз: сары уйгур т. төрттен (дүртәр), пештен (бишәр)[^132].
2. Чама саннары перәй, цамасы сүзләре белән белдерелә: Пы кыралык ничә гиктар лулыр тип уйлайсың? Перәй илле гиктар пулыр (Бу басу ничә гектар булыр, дип уйлыйсың? Берәр илле гектар булыр). Туегыска ничә цана коталар килте? Перәй унпиш цамасы пулыр (Туегызга ничә чана кунак килде? Берәр унбиш булыр).
3. Җыю саны кушма формант -аулашып (-әүләшеп) ярдәмендә ясала: Алар пишәүләшеп тоска утынга киткәннәр (Алар бишәүләп урманга утынга киттеләр). Сес икәүләшеп килтегесме? (Сез икәү килдегезме?)
4. Микъдар саннары түбәндәге фонетик вариантларда кулланыла: пер (бер), өп (өч), түрт (дүрт), пиш (биш), сте (җиде), сигес, сәкес, сакыс (сигез); тугыс, тукыс (тугыз), егермә, якермә, егырма (егерме), мөн (мең).
Җыю саннары: перрәү, иккәү, өтцәү, түрттәү, пишшәү, алттау, еттәү, сиггес (сәккес, саккыс), туггыс (таккыс), уннау, еггермә. Күренүенчә, тартык авазлар икеләтеләләр.
#### § 84. АЛМАШЛЫКЛАР ӨЛКӘСЕНДӘГЕ ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘР.
Диалектта алмашлыклар составлары һәм төрләнешләре белән аерылалар.
1. «Мин» алмашлыгы иялек килешендә -ем урынына -ең (ке), юнәлеш килешендә -ңа урынына -нә кушымчасын ала: Минең китапны иңгалтың? (Минем китапны пик алдың?) Пе миненке циңинәкәсм (Бу минем әбием). Минең паллар школта угыйтылар (Минем балалар мәктәптә укыйлар). Таңла минә килең (Иртәгә миңа килегез әле).
Башкорт, кыргыз, үзбәк, уйгур телләрендә дә беренче зат алмашлыгы шушы модель буенча төрләнә.
Беренче һәм икенче зат алмашлыклары күплек санда еш кына -ләр күплек кушымчасын алалар: песләр (без), сесләр (сез). Чагышт.: үзб. бизлар, сизлар, каз. біздер, сіздер. А. Н. Кононов -ләр аффиксы күплек санда бүленгән күп затларга әндәшкәндә кулланыла дигән фикерне әйтә[^133].
Зат алмашлыкларының килеш белән төрләнүен түбәндәге схемада күрсәтергә мөмкин:
**Берлек санында**
Мин; син; ул, у
минең(ке); синең(ке); аның(кы)
Минә, мәнә; сиңә, сыңа; аңа, уга
Маңа, мыңа; саңа, сыңа
Мине; сине, аны, уны
Миннән; синнән; аннан, уннан
минтә; синтә; анта, унта
**Күплек санында**
Пес(ләр), сес(ләр); алар
Песлөрнеңке, сеслөрнеңке; аларныңкы
Пескә, песләргә; сескә, сесләргә; аларга
Песлөрне; сеслөрне; аларны
Песлөртән; сесләртән; алартан
Песлөртә; сесләртә; аларта
2. Диалектта пы, пе (бу), менәкә (менә бу), әнәвыл (әнә ул), анау, аңгыл (әнә теге), шу, ша, шал (шул), ошо (шушы), монтай, мантай, мынтаси, пылай, аптай, шантай (мондый, болай, шундый), төгөләй, төгөнтәй, тегентәй, шалай (тегеләй, шулай), теге (теге), аргылар (тегеләр) дигән күрсәтү алмашлыклары киң таралган: Ша егет аңкара көчле иәнте (Теге егет бик көчле икән). Пе төенцекне перәй урынга утысып торцы (Бу төенчекне берәр урынга куеп торчы). Ша яктагы тыгырыктан кисәк пер ат цыкты (Теге яктагы тыкырыктан кинәт бер ат килеп чыкты).
> Песнең яклар партавай,<br>
> Партаваен шаннан пеләм:<br>
> Манлай цацы кутравай.<br>
> (Безнең яклар уңганнар (фартовые),<br>
> Уңганлыгын шуннан беләм:<br>
> Маңгай чәче бөдрә.)
Күрсәтү алмашлыкларының килеш белән төрләнүе:
**Берлек санында**
пы, пе
мының(кы), моноңко
мыңа, моңа, мога
мыны, моно
мынан, моннан
мынта, монта.
**Күплек санында**
пылар
пыларныңкы, пыларныңкыларныңкы
пыларга
пыларны
пылартан
пыларта
**Берлек санында**
төге; та, шу, шал
төгөнең(ке); таның, шуның(кы)
төгегә; шага, шуга
төгөне; шаны, шуны
төгөнән; шанан, шунан
төгөтә; шанта, шунта
3. Диалектта сорау алмашлыгы «нәрсә» урынына нимә, ней нимә, ни нама, ни нәрсә кулланыла. Омск өлкәсендә «нинди» урынына «калай» таралган. Ни нама моно гарап күсеңне төгәцтай кыласың? (Ни өчен миңа карап күзеңне табактай итәсең?) Ни нәрсә катып калдың, әллә мине яңа күртеңмә? (Ни өчен катып калдың, әллә мине яңа күрдеңме?)
Төмән өлкәсенең кайбер районнарында (мәсәлән, Яркәү районында) сорау алмашлыкларына -ты, -те кушымчасы ялгана: неймәте, нейте (нәрсә), кемте (кем), ницекте (ничек), кацанты (кайчан), кайтаты (кайда).
Диалектта кая, кайсы, никадәр алмашлыклары очрамый.
4. Юклык алмашлыгы һичкайчан урынына пертә, беркая урынына ицкайта, һич урынына пергүс сүзләре кулланыла: Мин пеген ицкайта цыкмаем (Мин бүген беркая бармыйм).
5. Билгесезлек алмашлыклары нәрсәдер, әллә кая урынына перәй нимә, каймы сыртта сүзләре йөртелә.
6. Билгеләү алмашлыклары бөтенесе, бөтен урынына пәтерәсе, пөтөрәсе, төйөк сүзләре файдаланыла.
7. Билгеләү алмашлыклары барча, һәммә, билгесезлек алмашлыклары әллә ни, әллә кем, нидер диалектта очрамый.
#### § 85. ФИГЫЛЬЛӘР ӨЛКӘСЕНДӘГЕ ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘР.
1. Диалектта инфинитив формалары:
а) -галы, -гәле, -калы, -кәле (-га, -гә, -ка-, -кә исем фигыле һәм -лы, -ле аффиксы): ултыргалы (утырырга), китергәле (китерергә), кайткалы (кайтырга), киткәле (китәргә). Әвәлтә тигесләп-туралап яскалы еүрәнцеккә линейкәмән ясатылар (Тигез-туры итеп язарга өйрәнү өчен, башта линейка белән язалар). Пиңәләр турасынта та шалай әйткәле гәрәк (Хатын-кызлар турында да шулай әйтергә кирәк).
> Персен кискәле гәрәк,<br>
> Персен киссәң, ялгыс кала,<br>
> Ялгыс нишләмәк кәрәк.<br>
> (Берсен кисәргә кирәк,<br>
> Берсен киссәң, ялгыз кала,<br>
> Ялгыз эшләргә кирәк.)
Инфинитив формалары -галы, -гәле, -калы, -кәле үзбәк, уйгур, казах, төрек һ. б. телләрдә дә бар. Бу аффикс кайчакта максат хәле мәгънәсен белдерә. Чагыштырыгыз: уйг: язгили, баргили, алгили, соригили, башк. т.-көнчыгыш диалһугышкалы көс кәрәк, әүәл болголе гәрәк[^134].
Бу тип инфинитивның мәгънәсе хакында Э. В. Севортян болай дип яза: «-(й)алы элементына килгәндә, ул -галы формамасында, В. Радлов һәм П. Мелиоранскийлар билгеләгәнчә, супин мәгънәсендә Енисей-Орхон истәлекләрендә очрый, мәсәлән, сөңүшкале «сугышу өчен», ул хәзерге казах телендә максат хәленә, хәзерге төрек һәм кайбер башка телләрдә грамматик яктан стативка якын»[^135].
б) -оу, -әү, -ыу, -еү, -у, -ү: кайлә короу гәрәк (хәйлә корырга кирәк), укып йөрәү пәрәк (укып йөрергә кирәк). Чагышт: башк. алыу (алырга), биреү (бирергә), тотоу (тотарга).
в) -мак, -мәк; пармак (барырга тиеш), килмәк (килергә тиеш), ничек пелмәк кәрәк (ничек итеп белергә кирәк).
Бу аффикс үзбәк, азәрбайҗан, төркмән һ. б. телләрдә киң кулланыла. Б. А. Серебренниковның фикере буенча, -мак, -мәк кушымчасы -ма, -мә белән ясалган исем фигыль борынгы юнәлеш килешенең катып калган формасы булып тора[^136].
г) -макцы, -мәкце: пармакцы пула (барырга тели), килмәкце пула (килергә тели).
Кайчакта әдәби телдәге -рга тели конструкциясе урынына -гытай, -гетәй аффикслары кулланыла: Үсенең, агырсы, йоклагытай цамасы та пар (Ахрысы, үзенең йокларга теләге дә бар).
д) -п: Палыклап партыңма? (Балык тотарга бардыңмы?)
Бәез инфинитив гадәттә җөмләдә хәбәр була һәм кирәк, тиеш, түгел модаль сүзләре, ит, бул ярдәмче фигыльләре белән бәйләнә: Эшне вакытынта эшләп гәрәк (Эшне вакытында эшләргә кирәк). Киләгә тиеш (Килергә тиеш). Китүе чекалы итүге (Хәят язарга тора). Утыргалы түгел (Утырырга иркен). Пылай эшләмәү кәрәгит (Болай эшләмәскә кирәк иде). Пегөн Сәлимҗаннеке угытуны килмәк (Бүген Сәлимнең укытучысы килергә тиеш). Каңан китмәкце пултың? (Син кайчан китәргә булдың?)
Бәйле инфинитив яки хәбәр составында була, яки вакыт, максат хәле, аергыч һәм тәмамлык функциясен башкара: Сәйтукә кицә калага перәсегә цыгаемә? (Зәйтүнә, кичә каядыр йөрергә чыктымы?) Инәм әйтәте: «Эцеңкәле керсеннәргә,— тите (Әнием: «Ашарга керсеннәр»,— диде). Кино карагалы парам (Кино карарга барам). Паллар стен йолгогалы китептеләр (Балалар җитеп йолкырга киткәннәр).
Инфинитив кайчакта боерык фигыль ясауда актив катнаша: Улым, тырышып укыгалы ит (Улым, тырышып укы).
2. Боеру-теләк наклонениесе
Фигыльнең боеру-теләк наклонениесе I нче затта берлек санында -аек, -әек, I нче затта күплек санында -аек, -әек аффикслары ярдәмендә белдерелә: Мин сиңа пулышаек (Мин сиңа булышыйм). Тагын пер цынаяк цай эцәек (Тагын бер чынаяк чәй эчим). Цикитем, торага таклы параек (Бабай, иртәгә шәһәргә барыйк).
Омск өлкәсе Тәвриз районы авылларында -аем, -әем һәм -ыйм, -ийм аффикслары параллель кулланыла: Шулардан -ыйм, -ийм аффиксы яхшырак уңайлырак, эртемрәк исәпләнә: парыйм, параем (барыйм), китим, китәем (китим). Күплектә -аек, -әек һәм -ыек, -иек аффикслары килеп, икенчесе активрак файдаланыла: парыек, париек (барыйк), китиек, китсек (китик).
Төмән өлкәсе Төмән районы авылларында күплек санының I нче затында -аегын, -әеген аффиксы теркәлгән: параегын (барыйк), китәеген (китик). Паллар, ицте кантаегын (Балалар, инде кайтыйк). Эйзәк, туслар, параегын Иртеш сиу буйларына (Әйдәгез, дуслар, барыйк Иртыш су буйларына).
Борынгы татар әдәбиятында фигыльнең боеру-теләк наклонениесе нәкъ Көнбатыш Себер татарлары диалектындагыча формалашкан булган:
> Галп әйтүр: «Мән бараен,<br>
> Зөлфөкар илә чекарп яраен».<br>
> («Киссекбаш».)<br>
> Зөләйха әйдер: «Куегыз, бән дешәен,<br>
> Тәлим елгы хәсрәтемә кавышаен».<br>
> («Йосыф вә Зөләйха».)<br>
> Сәндин үзгә халем кемгә әйәсен мән.<br>
> (М. Колый.)
— аен, -әен аффиксы татар әдәбиятында нигездә XVII йөзнең ахырларына кадәр күзәтелә. XVII-XVIII йөзләрдә -әем, -әем формасы активлаша башлый һәм соңыннан өстенлек ала. Аны XVI йөзнең танылган шагыйре Мөхәммәдьяр Мәхмүт улы үзенең «Төхфәи мәрдан» һәм «Нуры содур» дигән атаклы поэмаларында иркен файдаланган.
Ләкин XIX йөзнең ахырларында А. Уразаев-Кормаши үзенең «Буз егет» (1874), «Таһир илә Зөһрә» (1876) поэмаларында югарыда күрсәтелгән формантларның берсенчә вариантын кулланган. Бу бик табигый, чөнки ул үзе Көнбатыш Себердә, хәзерге Курган өлкәсендә туып үскән.
— Аем, -әем формасы урта диалектның Минзәлә, Барда, Дүртөйле сөйләшләрендә дә киң таралган. Әдәби телдәге -ыйм, -им шул ук -әем, -әем кушымчасыннан кыскаруыннан ясалган. -Ыйм, -им аффиксын татар матур әдәбиятында Галимҗан сүз остасы, шагыйрь Г. Кандалый куллана башлый, һәм аны күренекле язучы, галим К. Насыйри дәвам итә.
Боеру-теләк наклонениесенең күрсәткече буларак, -аен, -әен аффиксы алтай, казах, уйгур, төркмән, каракалпак телләрендә һәм шулай ук үзбәк, башкорт, азәрбайҗан һ. б. телләрнең диалект сөйләшләрендә дә бар.
Н. А. Баскаковның фикере буенча, -аен, -әен, -ыйм, -ийм формалары тарихи яктан синтетик фигыльнең -гай, -гәй, -кай, -кәй, -гый, -гей, -кый, -кей һәм I нче затның -ман, -мән, -мын, -мен аффиксларына барып тоташа; -а(г)ай — -(г)ый плюс -(ма)н, -(ме)н, ягъни -а(й)ы(н) — -й(и)н. Ә күплек санындагы I нче зат формалары -аек, -әек, -ыек, -иек шул ук сыйфат фигыльнең фонетик үзгәргән формасы белән борынгыдан калган икелек саны аффиксының калыбына[^137].
Б. А. Серебренников карашынча, I нче зат формалары берлек санында да, күплек санында да оптатив кушымчага -гай белән түгел, ә -ай белән бәйләнгән[^138].
Чыннан да, хәзерге уйгур, үзбәк һәм шулай ук төркмән телләрендә боеру-теләк фигыле I нче затта берлек санда зат кушымчасын бөтенләй алмый: уйг. язай, үзб. ёзай, төркм. алай, теләй. Сары уйгурлар телендә теләк фигыле -гай, -кәй, -гый, -кей аффикслары белән белдерелә: полгай, полгый.
Диалектта фигыльнең боеру наклонениесе 2 нче затта берлек санда -гын, -ген, -кын, -кен, -гыл, -гел, -кыл, -кел, ә күплек санда -ың, -ең, -ң кушымчалары ярдәмендә ясала. Бу формалар бер үк вакытта категория боеруны һәм мөлаем, әдәпле белдерәләр: Син ерлагын, мин тыңлаен (Син җырла, мин тыңлыйм). Палаңны йоклагалы яткыскын (Балаңны йокларга яткыр). Әсәк йөреп калмаң, вагытынта кайткың (Озак йөрмәгез, вакытында кайтыгыз). Анаң кайтуңа цайны кайнаткың (Әниең кайтуга чәй кайнатып торыгыз). Палларым, кайткың, кайткың, ямгыр явагы (Балалар, кайтыгыз, кайтыгыз: яңгыр ява). Сез таңла пескә килгең (Сез иртәгә безгә килегез). Пезең пескә титтемнәр канцирт эңкәлтеләр. «Монта,— әәйтәм,— вайвай, якшы куйдыгыс куй, тың яратып цыктым, тагы та эңкилегез»,— тигән пулам (Бүген безгә детдомнар концерт алып килделәр. Мин аларга: «Монда яхшы концерт куйдыгыз, бик яратып чыктым, тагын да алып килегез»,— дип әйттем).
Шушындый ук формалар А. Уразаев-Кормаши поэмаларында да табыла:
> — Әман булың, дусларым,<br>
> Исән булың, дусларым.<br>
> Барып йөгеп күреңләр.<br>
> — Кыз әйтер ирде Кәмәнгә, әгәр Буз егет шәһәргә килсә,<br>
> Фәлән карый кортканың өенә алып барып куең, дип.<br>
> — Моны дарга асыңлар, моның үлгәне мәгълүм булсын,<br>
> патшаның әмере шулай, диделәр.<br>
> — Риза булың, дусларым.<br>
> Күрмәс җиргә кереп, сән<br>
> Торгын, балам, торсана.<br>
> («Кыйссаи Буз егет».)
2 нче зат боерык фигыльнең аналогик аффиксы мишәр диалектында, урта диалектның Касыйм сөйләшендә һәм шулай ук башка кардәш төрки телләрендә дә бар.
— гыл, -гел, -кыл, -кел һәм -ың, -ең, -ң формантлары С. Е. Маловның «Памятники древнетюркской письменности» дигән хезмәтендә дә, XV йөзгә кадәр иҗат иткән әдипләрнең дә күзәтелә. Г. И. Рамстедтның фикеренчә, бу формантлар тарихи яктан борынгы кул (кыл) || гул (гыл) фигыленә барып тоташа[^139].
Боеру наклонениесенең 2 нче зат аффикслары -гын, -ген, -кын, -кен, -ың, -ең, -ң Төмән өлкәсенең Тобол, Дубрау районнары сөйләшләрендә барыннан да элек ихтирам-хөрмәтне, үтенүне белдерә. Омск өлкәсенең Тара, Большереченск районнары сөйләшләрендә аффикссыз боеру наклонениесе эш яки хәлнең башкарылырга кирәклеген, ә -хын, -хен аффикслары белән таләп итү, кушу йөгенчәлеген, -ың, -ең, -ң теләк тиешлеген аңлата. Байкал районы авылларында -ың, -ең, -ң форманты билгеле, конкрет эшне яки хәрәкәтне таләп итү күрсәткәче исәпләнә.
Диалектта 2 нче зат боеру наклонениесенең башка күрсәткәчләре дә бар. Алар түбәндәгеләр:
а) -ып, -еп, -п плюс куйцы: Тирәсәне ацып куйцы (тәрәзәне ач әле).
б) -ып, -еп, -п плюс килце: Сыуга варып килце (Суга барып кил әле).
в) -ып, -еп, -п плюс ей: Сүсемне тыңлап ей (Сүземне тыңла яки тыңлап тор).
г) -ып, -еп, -п плюс торса: Монта килеп торса (Монда килсәнә).
д) -ып, -еп, -п плюс пак: ашап пак (аша яки ашап кара), киеп пак (ки, киеп кара), эшләп пак (эшлә яки эшләп кара).
е) -ып, -еп, -п плюс калма: йөрөп калма (соңарма).
ж) -ып, -еп, -п плюс -ган, -гән плюс ит: пешереп куйган ит (пешереп куй).
з) -ың, -ең, ң плюс -нар, -нәр: парыңнар (барыгыз), килеңнәр (килегез).
и) -ың, -ең, ң плюс -ыс, -ес: кайтыңыс (кайтыгыз), китеңес (китегез).
й) -ың, -ең, -ң һәм -ыгыс, -егес, -тыс, -гес, -кыс, -кес аффикслары параллель кулланыла: парың һәм парыгыс (барыгыз), кайтың һәм кайткыс (кайтыгыз).
к) -ып, -еп, -п плюс ейце: кәпләп ейце (сөйләче).
л) -саңыцы, -сәнеце: парсаңыцы (барыгызчы, барсагызчы), пигетсәңеце (биегәйтегезче).
м) -галы, -гәле плюс ит: укыгалы ит (укы), сүткәле ит (сүт).
н) Исем, сыйфат, сан, рәвеш плюс пулгыр: карт пулгыр (картай), якшы пулгыр (яхшылан), өчәү пулгыр (өчәү булыгыз), тиз пулгыр (тиз бул).
о) -цай, -цәй: Өйне йыйыштырмай торцай, үсем йыйыштырам (Өйне җыештырмый тор, үзем җыештырырмын).
п) -ыр, -ер, -р плюс -лар, -ләр: парырлар (барырга иде), килерлар (килергә иде).
Боеру-теләк наклонениесенең зат һәм сан белән төрләнешен таблицада күрсәтергә мөмкин. (155 нче битне карагыз.)
3. Шарт фигыль
Диалектта шарт фигыльнең кушма формалары актив кулланыла: ясип пакса (язса), йөрип пакса (йөрсә), килеп пакса (килсә), күреп пакса (күрсә), килгән пулса (килгән булса), кайтар пулса (кайтыр булса).
Шарт фигыльнең гади формасы ролендә кайчакта хикәя фигыльнең билгеле үткән заман формасы кулланыла: Ул ничек килте, шалай йөрөп үрәнеп калган (Ул ничек килсә, шулай йөрүендә дәвам итә).
Шарт фигыль диалектта нигездә өч заманны белдереп килә:
а) Хәзерге заман -оп, өп, -ып, -еп плюс пакса, калса конструкциясе белән ясала: тороп пакса (торса, яшәсә), йөрөп пакса (йөрсә), парып пакса (барса), укып калса (укыса).
<table>
<thead>
<tr>
<th rowspan="2">Зат һәм сан</th>
<th colspan="2">1 нче зат</th>
<th colspan="2">2 нче зат</th>
</tr>
<tr>
<th>берлек саны</th>
<th>күплек саны</th>
<th>берлек саны</th>
<th>күплек саны</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td>Гомум диалект формантлары</td>
<td>параен<br>йөриен<br>пармаен<br>пирмәен</td>
<td>параек<br>пирәек<br>пармаек<br>пирмәек</td>
<td>паргын<br>пирген<br>пармагын<br>пирмәген</td>
<td>парың<br>пирең<br>пармаң<br>пирмәң</td>
</tr>
<tr>
<td>Вагай р-ны</td>
<td></td>
<td></td>
<td>тыйлап эй<br>тыйламай эй</td>
<td></td>
</tr>
<tr>
<td>Байкал р-ны</td>
<td></td>
<td></td>
<td>укыгалы ит<br>укымагалы итмәген</td>
<td>парыгыс<br>пармагыс<br>пармаң</td>
</tr>
<tr>
<td>Яркәү р-ны</td>
<td></td>
<td></td>
<td>тыйлап эй<br>тыйлап эйце<br>тыйлап эйце<br>тыйлап эйце</td>
<td></td>
</tr>
<tr>
<td>Ялутор р-ны</td>
<td></td>
<td></td>
<td>паргын<br>парып торса<br>пармагын<br>парып тормаса</td>
<td>парың<br>парыңнар<br>пармаң<br>пармаңнар</td>
</tr>
<tr>
<td>Төмән р-ны</td>
<td></td>
<td>праегын<br>пармаегын</td>
<td>якып куйгыр<br>якып куй</td>
<td></td>
</tr>
<tr>
<td>Саз ягы</td>
<td></td>
<td></td>
<td>пешереп куйган ит(не) аша</td>
<td></td>
</tr>
<tr>
<td>Тара р-ны</td>
<td></td>
<td></td>
<td>паргын<br>йөриген<br>йөрөп калма<br>эшенеп аэ</td>
<td>парыгыс<br>парың</td>
</tr>
<tr>
<td>Большереченск р-ны</td>
<td></td>
<td></td>
<td>паргын<br>парып килце<br>парып куйцы</td>
<td></td>
</tr>
<tr>
<td>Тәвриз р-ны</td>
<td>парыйм<br>пармаен<br>пирмин<br>пирмәен</td>
<td>парыек<br>пирәек<br>пармаек<br>пирмиек<br>пареск<br>пиреск</td>
<td></td>
<td>парың<br>пармаң<br>парсаңыцы</td>
</tr>
</tbody>
</table>
б) Үткән заман -ган, -гән плюс пулса ярдәмендә формалаша: күргән пулса (күргән булса), пелгән пулса (белгән булса). Үткән заман формасы диалектта күбрәк үткән-киләчәк заман мәгънәсендә кулланыла: Китаппар килгән пуйса, миңә хәвәр итәрсес (Китаплар килде исә, миңа хәбәр итәрсез).
в) Киләчәк заман -ар, -әр плюс пулса, -тыгын, -теген плюс пулса конструкциясе белән белдерелә: кайтар пулса (кайтыр булса), киләр пулса (килер булса), кайтмас пулса (кайтмас булса), кайттыгын пулса (кайтачак булса), киләтеген пулса (киләчәк булса), аныктайтыгын пулса (хәл итәчәк булса).
4. Хикәя фигыль.
**Хәзерге заман.**
Диалектта хәзерге заманның ике төрле формасы бар.
Хәзерге заманның беренче формасы I нче затта берлек санында абстракт һәм конкрет була. Шулардан абстракт хәзерге заман -ам, -әм, -ым, -йем, -атым, -әтем, конкрет хәзерге заман -амын, -әмен, -ймын, -ймен аффикслар ярдәмендә белдерелә: ултырам (утырам), ултыраймын (утырамын), караем (карыйм), караймын (карыймын), паратым (барам), киләтем (киләм).
Хәзерге заманның беренче формасы 3 нче затта, әдәби телдән аермалы буларак, -аты, -әте аффиксы белән ясала: параты (бара), паратылар (баралар), киләте (килә), киләтеләр (киләләр).
Хәзерге заманның бу формасы диалектны әдәби телдән шактый ераклаштыра һәм төрки телләрнең карлук группасына һәм шулай ук кыпчак группа кыпчак-нугай төркеменә якынайта.
— ады, -әде, -аду, -әдү аффиксы азәрбайҗан теленең Куба диалектында (јазаду, коладу), Румыния татарларының Нугай диалектында да (барады, алады) күзәтелә.
Хәзерге заманның икенче формасы -атогон, -әтеген, -йтыгын, -йтеген аффикслары белән формалаша: паратогон (баручы), каратыгын (караучы), киләтсеген (килүче), көйләйтеген (сөйләүче).
Хәзерге заман аффиксларын түбәндәге таблицаларда күрсәтеп була:
**Беренче затта берлек санында**
<table>
<thead>
<tr>
<th>Таралышы</th>
<th>Барлыкта</th>
<th>Юклыкта</th>
<th>Мисаллар</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td>Байкал, Вагай, Дубрау, Тара, Тобол, Ялутор районнары</td>
<td>-ам/-әм, -ым/-йем</td>
<td>-маймын/-мәймен, -маем/-мәем</td>
<td>уламын, уламаймын; курам, курмаймын; кайтым, кайтмаем; киләм, килмәем; карыйм, карамаем; көйләем, көйләмәем;</td>
</tr>
<tr>
<td>Төмән, Яркәү районнары</td>
<td>-амын/-әмен -ймын/-ймен</td>
<td>-маймын/-мәймен</td>
<td>парамын, пармаймын; караймын, карамаймын; курамын, курмәймен; көйләймен, көйләмәймен;</td>
</tr>
<tr>
<td>Тәвриз районы</td>
<td>-атым/-әтем</td>
<td>-майтым/-мәйтем</td>
<td>паратым, пармайтым; куратем, курмәйтем.</td>
</tr>
</tbody>
</table> [^140]: Серебренников Б., Гаджиева Н. Күрсәтелгән хезмәт, 224 б.
[^141]: Шакирова Р. Ф. Особенности говора татар Краснооктябрьского района Горьковской области. Сб. Академику В. А. Гордлевскому, изд-во АН СССР, М., 1953, 293 б.
[^142]: Бу хакта карагыз: Корш Ф. Е. Происхождение настоящего времени в западно-турецких языках. Древности восточные», т. 3, чит. 1, М., 1907, 6 б.; Поцелуевский А. П. К вопросу о происхождении формы настоящею времени в тюркских языках юго-западной группы, Ашхабад, 1948, 16 б.; Кононов А. Н. Күрсәтелгән хезмәт, 220—223 бб.
[^143]: Кононов А. Н. Күрсәтелгән хезмәт, 222 б.
[^144]: Киекбаев Ж. F. Башкорт теленең диалектләре турайында. «Башкорк теле укытыусыларына ярҙамгә» Өфө, 1960, 11 б.
##### Беренче затта күплек санында
<table>
<tr>
<td><b>Барлыкта</b></td>
<td><b>Юклыкта</b></td>
<td><b>Мисаллар</b></td>
</tr>
<tr>
<td>-авыс/-әвес, -апыс/-әлес</td>
<td>-майвыс/-мәйвес, -майлыс/-мэйпес</td>
<td>кайтавыс, кайтиайвыс; киләвес, килмәйвес; кайталыс, кайтмайпыс; кителес, китмәйпес.</td>
</tr>
</table>
##### Икенче затта берлек санында
<table>
<tr>
<td><b>Барлыкта</b></td>
<td><b>Юклыкта</b></td>
<td><b>Мисаллар</b></td>
</tr>
<tr>
<td>-асын/-эсен</td>
<td>-майсын/-мәйсен</td>
<td>кайтасын, кайтмайсын; киләсен, кнамайсек.</td>
</tr>
</table>
##### Икенче затта күплек санында
<table>
<tr>
<td><b>Таралышы</b></td>
<td><b>Барлыкта</b></td>
<td><b>Юклыкта</b></td>
<td><b>Мисалдар</b></td>
</tr>
<tr>
<td>Күпчелек районнарда</td>
<td>-асыс/-әсес</td>
<td>-майсыс/-мәйсес</td>
<td>парасыс, пармайсыс; киләсес, килмәйсес;</td>
</tr>
<tr>
<td>Вагай, Яркәү районнары</td>
<td>-ac/-әс</td>
<td>-маес/-маес</td>
<td>парыс, пармаес; киләс, килмаес;</td>
</tr>
<tr>
<td>Тевриз районы</td>
<td>-асыныс/-әсенес</td>
<td>-майсыныс/-мәйселес</td>
<td>парасыныс, пармайсыныс; киләсенес, килмәйсеnес.</td>
</tr>
</table>
##### Өченче затта берлек санында
<table>
<tr>
<td><b>Таралышы</b></td>
<td><b>Барлыкта</b></td>
<td><b>Юклыкта</b></td>
<td><b>Мисаллар</b></td>
</tr>
<tr>
<td>Диалектнын барлык районнарында</td>
<td>-аты/әте, -йты/-йте</td>
<td>-майты/-мәйте</td>
<td>параты, пармайты; киләте, килмәйте; ошлайты, ошламайты; кәпләйте, кәпләмәйте;</td>
</tr>
<tr>
<td>Тобол, Байкал, Вагай районының теньяк авылларында</td>
<td>-ат/-әт, -ит</td>
<td>-майт/-мәйт</td>
<td>парат, пармайт; киләт, килмәйт; ошлайт, ошламайт.</td>
</tr>
</table>
##### Өченче затта күплек санында
<table>
<tr>
<td><b>Таралышы</b></td>
<td><b>Барлыкта</b></td>
<td><b>Юклыкта</b></td>
<td><b>Мисаллар</b></td>
</tr>
<tr>
<td>Диалектныл барлык районнарында</td>
<td>-атылар/-әтелар, -итылар/-йте-лар</td>
<td>-майтылар/-мәйтелар</td>
<td>паратылар, пармайтылар: килателәр, килмәйте-лар: отлайтылар, ошламай-тылар:</td>
</tr>
<tr>
<td>Тобол, Байкал, Вагай районнарынын төньяк авылларында</td>
<td>-атлар/-әтләр, -йтлар/-йтләр</td>
<td>-майтлар/-мәйтлар</td>
<td>паратлар, пармайтлар: киләтләр, килмәйтләр; отлайтлар, ошламайтлар.</td>
</tr>
</table>
##### Киләчәк заман.
Киләчәк заман хикоя фигыль барлык формада -ар, -әр, -ыр, -ер, -ыйр, -ир аффикслары белән ясала: кайтарым (кайтырмын), киләрем (килермен), алыйрмын (алырмын), кәплирмен (сөйләрмен).
Күренүенчә, киләчәк заман аффиксларында әдәби телдәге ы — е урынына а — ә һәм, киресенчә, а — ә урынына ы — е кулланыла. Бу күренеш татар теленең башка диалект, сөйләшләрендә дә бар.
Киләчәк заман хикоя фигыльнең юклык формасы, әдәби телдән аермалы буларак, -мас, -мәс, -мар, -мәр аффикслары ярдәмендә тәгъбир ителә; Әй, сеңлем, миңа сагынмасмын тисәң дә, инәцне пөревер сагынарсың (Әй, сеңлем, мине сагынмам дисәң дә, әниеңне барыбер сагынырсың). Пес нөгөн үс авылылыска та етә алмаспыс (Без бүген үз авылыбызга да җитә алмабыз). Пныл эткәмпөремә авылга кайтмарым (Быел әтиемнәргә авылга кайтмамын), Чагышт: каз, айтармын, айтмаспын, айтармыз, айтпаспыз.
Билгеле, юклык формасы -мар, -мәр чуваш телендә һәм шулай ук огуз телләрендә күзәтелә.
Бу кушымча хакында Б. Л. Серебренников: «-мар аффиксына килгәндә, р татарча «карар» тибындагы «а» нигезле аналогия буенча юклык аффиксына күчерелгән гадәти хәзерге киләчәк заман фигыль күрсәткече булып тора» — ди.
Диалектта казах телендәге кебек -макцы, -мәкце кушма формант белән ясалган киләчәк максат заман күзәтелә: кайтмакцымын (кайтмакчымын), кәпләмәкцемен (сөйләмәкчемен). Чагышт: каз, айтпакшымын, айтпакшымыз.[^140]
##### Беренче затта берлек санында
<table>
<tr>
<td><b>Таралышы</b></td>
<td><b>Барлыкта</b></td>
<td><b>Юклыкта</b></td>
<td><b>Мисаллар</b></td>
</tr>
<tr>
<td>Тобол районы Сузгун авылы</td>
<td>-арым/-әрем</td>
<td>-марым/-мәрем</td>
<td>кайтарым, кайтмарым; киләрем, килмәрем;</td>
</tr>
<tr>
<td>Тобол районының башка авыллары</td>
<td>-арым/-әрем -армын/-әрмен -рым/ рем, -ам/әм</td>
<td>-масмын/-мәсмен, -массым/-мәссем, -ман/-мән</td>
<td>кайтарым, кайтам, кайтармын, кайтмасмын, кайтмассым, кайтман; киләрем, киләрмен, киләм, килмәсмен, килмәссем, килмәи;</td>
</tr>
<tr>
<td>Байкал, Тара районнары</td>
<td>-арым/-ерем, -аң иуә/-эң шуә</td>
<td>-масмын/-мәсмен</td>
<td>каптырым, каптам шул, кайтмасмын, китерем, килэм шул, килмәсмен;</td>
</tr>
<tr>
<td>Вагай, Дубрав районнары</td>
<td>-ырым/-ерем, -арым,-эрем</td>
<td>-мастым/-мәстем</td>
<td>парырым, парырмч, пармастым; килерем, киләрем, килмәстем;</td>
</tr>
<tr>
<td>Тевриз районы</td>
<td>-армын/-әрмен, -ырмын/-ермен, -ырчын/-ермен</td>
<td>-масмын/-мәсмен</td>
<td>злармын, злыйрмын; злырмын, злмачмын; килирмен, килирмен, килермен, килмәсмен.</td>
</tr>
</table>
##### Беренче затта күплек санында
<table>
<tr>
<td><b>Таралышы</b></td>
<td><b>Барлыкта</b></td>
<td><b>Юклыкта</b></td>
<td><b>Мисаллар</b></td>
</tr>
<tr>
<td>Тобол, Вагай, Байкал, Яркәү, Тара районнары</td>
<td>-арыс/-әриес</td>
<td>-маспыс/-мәснес</td>
<td>кайтарыс, кәйтмәспыс; киләрвес, килмәснес;</td>
</tr>
<tr>
<td>Тобол районы Сузгун авылы</td>
<td>-арыс/-эриес</td>
<td>-марыс/-мәрвес</td>
<td>кайтарыс, кайтмаррыс; киләрвес, килмәриес</td>
</tr>
<tr>
<td>Дубров районы</td>
<td>-ырыс/-ервес</td>
<td>-мастык/-мәстек</td>
<td>каштырыс, кайтмастык; килервес, килмәстек;</td>
</tr>
<tr>
<td>Тевриз районы</td>
<td>-арыс/-әрвес, -ырвыс/-ырвес, -ырвыс/-ервес</td>
<td>-маспыс,-мәснес</td>
<td>кайтарыс, кантырырвыс, кайтмаспыс; киләрвес, килирвес, килмәснес; укырвыс, укымаспыс.</td>
</tr>
</table>
##### Икенче затта берлек санында
<table>
<tr>
<td><b>Таралышы</b></td>
<td><b>Барлыкта</b></td>
<td><b>Юклыкта</b></td>
<td><b>Мисаллар</b></td>
</tr>
<tr>
<td>Күпчелек районнарда</td>
<td>-арсың/-әрсең, -ырсың/-ерсең</td>
<td>-массың/-мәссең</td>
<td>кайтарсың, кайтмассың; киләрсең, килмәссең;</td>
</tr>
<tr>
<td>Тобол районы Сузгун авылы</td>
<td>-арсың/-әрсең</td>
<td>-марсың/-мәрсең</td>
<td>кайтарсың, кайтмарсың; киләрсең, килмәрсең;</td>
</tr>
<tr>
<td>Тевриз районы</td>
<td>-ыйрсың/-ирсең</td>
<td>-массың/-мәссең</td>
<td>кайтырсың, кайтмассың; килирсең, килмәссең.</td>
</tr>
</table>
##### Икенче затта күплек санында
<table>
<tr>
<td><b>Таралышы</b></td>
<td><b>Барлыкта</b></td>
<td><b>Юклыкта</b></td>
<td><b>Мисаллар</b></td>
</tr>
<tr>
<td>Күпчелек районнарда</td>
<td>-арвыс/-әрвес, -ырвыс/-ервес</td>
<td>-массыс/мәссес</td>
<td>кайтарсмы, кайтырсыс, кайтмассыс; киләрсес, килерсес, килмәссес,</td>
</tr>
<tr>
<td>Тобол районы Сузгун авылы</td>
<td>-арсмы/-әрсес</td>
<td>-марсмы/-мәрсес</td>
<td>кайтарсмы, кайтмарсмы; кидарсес, килмәрсөс;</td>
</tr>
<tr>
<td>Тевриз районы</td>
<td>-ыйрсыс/-ирсес, ыйрсыныс/-ирсенәс</td>
<td>-массыс/-мәссес, -массыныс/-мәссенес</td>
<td>кайтырсыс, кайтырсыныс; кайтмассыс, кайтмассыныс; килирсес, килирсенәс; килмәссес, килмәссенес.</td>
</tr>
</table>
##### Өченче затта берлек санында
<table>
<tr>
<td><b>Таралышы</b></td>
<td><b>Барлыкта</b></td>
<td><b>Юклыкта</b></td>
<td><b>Мисаллар</b></td>
</tr>
<tr>
<td>Күпчелек районнарда</td>
<td>-ар/-әр, -ыр/-ер</td>
<td>-мас/-мәс</td>
<td>кайтар, кайтыр, кайтмас; киләр, килер, килмәс;</td>
</tr>
<tr>
<td>Тобол районы Сузгун авылы</td>
<td>-ар/-әр, -ыр/-ер</td>
<td>-мар/-мәр</td>
<td>кайтар, кайтыр, кайтмар; киләр, килер, килмәр;</td>
</tr>
<tr>
<td>Тевриз районы</td>
<td>-ыр/-ер, -ыйр/-ир</td>
<td>-мас/-мәс</td>
<td>кайтыр, кайтыйр, кайтмас; килер, килир, килмәс.</td>
</tr>
</table>
##### Өченче затта күплек санында
<table>
<tr>
<td><b>Таралылы</b></td>
<td><b>Барлыкта</b></td>
<td><b>Юклыкта</b></td>
<td><b>Мисаллар</b></td>
</tr>
<tr>
<td>Күпчелек районнарда</td>
<td>-арлар/-әрләр, -ырлар/-ерләр</td>
<td>-маслар/-мәсләр</td>
<td>кайтарлар, кайтырлар, кайтмаслар; киләрләр, килерләр, килмәсләр;</td>
</tr>
<tr>
<td>Тобол районы Сузгул авылы</td>
<td>-арлар/-әрләр, -ырлар/-ерләр</td>
<td>-марлар/-мәрләр</td>
<td>кайтарлар, кайтмарлар: киләрләр, килмәләр;</td>
</tr>
<tr>
<td>Тевриз районы</td>
<td>-ыйрлар/-ирләр</td>
<td>-маслар/-мәсләр</td>
<td>кайтыйрлар, кайтмаслар; килирлар, килмәсләр.</td>
</tr>
</table>
##### Үткән заман.
Диалектта үткән заманның билгеле һәм билгесез, тәмамланган һәм тәмамланмаган, дәвамлы һәм дәвамсыз, күптән үткән һәм күптән үтмәгән, гади һәм катлаулы төрләре бар.
Тәмамланган дәвамсыз билгеле үткән заманның гади формасы әдәби телдәге -ды, -де, -ты, -те урынына -ган, -гән, -кан, -кән кушымчалары белән ясала: парган (бардым, бардың, барды), килгән (килдем, килдең, килде), яскан (яздым, яздың, язды), көткән (көттем, көттең, көтте).
Төмән өлкәсенең Байкал, Яркәү һәм Омск өлкәсенең Тевриз, Тара, Большеречинск районнары сөйләшләрендә -ган, -гән, -кан, -кән һәм -ты, -те аффикслары параллель кулланыла: парган, парты (барды), килгән, килте (килде). Ләкин бу районнарда сорау һәм раслау кисәкчәләре -ма, -мә, куй, гуй гадәттә -ты, -те кушымчаларыннан соң гына ялгана: партыма (бардымы), килтемә (килдеме). Ә инде калган күпчелек район сөйләшләрендә -ма, -мә, -ган, -гән, -кан, -кән кушымчаларыннан соң да, -ты, -те кушымчасыннан соң да килә: парганма, партыма (бардымы), килгәнмә, килтемә (килдеме). Ут яктыңма? Яккан, лампага кәрәсин тә койган, тулаен та эшләгән (Ут яндырдыңмы? Яндырдым, лампага керосин да салдым, барысын да эшләдем). Ул шактаен вагыт паганка сөялеп торто (Ул шактый вакыт баганага сөялеп торды). Пес үсеп-пескә куелган участокны кастык куй (Без үзебезгә бирелгән участокны казыдык бит). Ашларны суртлап-суртлап коеп куйтык куй (Ашлыкларны сортлап-сортлап җилгәрдек бит).
— ган, -гән, -кан, -кән плюс «юк» конструкциясе юклык формасын белдерә: күргән юк (күрмәдем), парган юк (бармадым). Чагышт: каз. барган жок.
Тәмамланган дәвамсыз билгеле үткән заманның катлаулы формасы -ып, -еп, -п плюс -ты, -те аффиксы алган ярдәмче фигыль конструкциясе ярдәмендә белдерелә: киеп куйты (киде), китеп калты (китте), онтоп китте (онытты), тороп калты, ятып калты (калды), пөшөреп куйты (пешерде).
Тәмамланган дәвамсыз билгесез үткән заман -ып, -еп, -п, -ып, -еп, -п аффикслары белән ясала: парыпын (барганмын), парыпын (баргансың), парыпып, парыпыс (барганбыз), парыпыс (баргансыз), парыплар, парпаплар (барганнар), пармапын, пармапым (бармаганмын), пармап, пармапты (бармаган), пармаппыс, пармаптык (бармаганбиз), пармаплар, пармаптылар (бармаганнар). Әскәть экә торыса китепте (Әсгать абый шәһәргә киткән). Аш сала пешепте (Аш тәмсез пешкән). Цигәш арышынта сүп пөршенекле алынсын куй (Чыгыш ярышында сүп бөртенекле алынсын бит). Аш орныка парыплар, әсә пек ыйлаптылар (Аскәр урынына барганнар, күп итеп елажок ямганнар). Урамнарга юулар пычрагынлык яатты ямыр явып китепте гуй (Урамнарда су җыелыплык менле яңгыр явып киткән бит). Паллар кыра капканы ямантылар (Балалар басу капкасын япмаганнар). Әүде саманта каргман корткаяк торопто, оларның әй паллары пулыпты (Борын заманда бер карт белән карчык яшәгән, аларның өч балалары булган). Көтеп-көтеп, есты китепте (Көтә-көтә дә ис киткән).
Шушы ук форма мишәр диалектының Сергач сөйләшендә күзәтелә.[^141]
Көнбатыш Себер татарлары диалектының күп кенә районнарында -ып, -еп, -ып, -еп, -п плюс -тыр, -тер кулланыла: парытыр (баргандыр), килептер (килгәндер).
Әнә -ган, -гән, -кан, -кән, -кән плюс пулыр конструкциясе күзәтелә: кайткан пулыр (кайткандыр), кайтмаган пулыр (кайтмагандыр), килгән булыр (килгәндер). Кайчакта -ганчы, -гәнче кушма форманты да файдаланыла: кайтканчы (кайткандыр), кайтмаганчы (кайтмагандыр). Парасут икте килгәнче (Пароход инде килгәндер).
Тәмамланган билгесез үткән заман функциясендә үткән заман сыйфат фигыль, яки хәзерге заман хикәя фигыль плюс «икән» һәм урын-вакыт килешендәге киләчәк заман хикәя фигыль плюс «икән» конструкцияләре дә кулланыла: кайткан икән (кайткан), килгән икән (килгән). Пес пазара платы икән (Без базарга булган). Таң атканча пес юлза чыгып киттек (Таң атканда без юлга чыгып киттек). Аш пешәргә генә чөкеп китмәй торок (Аш пешкәндә генә чыгып китмәгез инде).
Билгеле булуынча, -ып борынгы форма исәпләнә.[^142] Ул үзбәк, уйгур, казах, кыргыз телләрендә бертөрле төрләнә дияргә мөмкин.
А. Н. Кононов фикеренчә, иске үзбәк әдәби телендә бу форма «хәзерге үткән заман» мәгънәсендә кулланылган, ә хәзерге телдә исә ул «хуш келибсиз!» тибындагы тотрыклы сүзтезмәләрдә генә сакланып килә.[^143]
##### Кыргыз телендә:
<table>
<tr>
<td><b>Зат</b></td>
<td><b>Берлек санда</b></td>
<td><b>Күплек санда</b></td>
</tr>
<tr>
<td>1 нче зат</td>
<td>алыпмын</td>
<td>алыппыз</td>
</tr>
<tr>
<td>2 нче зат</td>
<td>алыпсың</td>
<td>алыпсыз</td>
</tr>
<tr>
<td>3 нче зат</td>
<td>алыпты</td>
<td>алыпты</td>
</tr>
</table>
##### Казах телендә:
<table>
<tr>
<td><b>Зат</b></td>
<td><b>Берлек санда</b></td>
<td><b>Күплек санда</b></td>
</tr>
<tr>
<td>1 нче зат</td>
<td>алыппын</td>
<td>алыппыз</td>
</tr>
<tr>
<td>2 нче зат</td>
<td>алыпсың</td>
<td>алыпсыздар</td>
</tr>
<tr>
<td>3 нче зат</td>
<td>алыпты</td>
<td>алыпты</td>
</tr>
</table>
##### Үзбәк телендә:
<table>
<tr>
<td><b>Зат</b></td>
<td><b>Берлек санда</b></td>
<td><b>Күплек санда</b></td>
</tr>
<tr>
<td>1 нче зат</td>
<td>ёзибман</td>
<td>езибмиз</td>
</tr>
<tr>
<td>2 нче зат</td>
<td>ёзибсан</td>
<td>ёзибсиз(лар)</td>
</tr>
<tr>
<td>3 нче зат</td>
<td>ёзибди</td>
<td>ёзибдилар</td>
</tr>
</table>
##### Уйгур телендә:
<table>
<tr>
<td><b>Зат</b></td>
<td><b>Берлек санда</b></td>
<td><b>Күплек санда</b></td>
</tr>
<tr>
<td>1 нче зат</td>
<td>килипту(р)мән</td>
<td>килипту(р)миз, килиптук</td>
</tr>
<tr>
<td>2 нче зат</td>
<td>килиптусән</td>
<td>килинсиз, килипсиздәр</td>
</tr>
<tr>
<td>3 нче зат</td>
<td>килипту(р)</td>
<td>килипту(р)</td>
</tr>
</table>
Тәмамланган билгесез күптән үткән заман -ып, -еп, -ып, -еп, -п аффикслары һәм куйты, калыпты сүзләре ярдәмендә формалаша: туеп куепты (туккан булган), эшеп калыпты (эшләгән булган). Ша кеше песне күрмәй китеп калыпты (Шул кеше безне күрми киткән булган). Каннан экә торага китеп калыпты (Хәннан абый шәһәргә киткән булган). Син пескә килепсең, мин торага китеп калымын (Син безгә килгән булгансың икән, мин шәһәргә киткән булганмын).
Тәмамланмаган билгесез күптән үткән заман -аты, -әте, -айты, -әйте аффикслары һәм «иянте» (икән) ярдәмче фигыле ярдәмендә формалаша: параты иянте (бара икән), киләте иянте (килә икән).
Тәмамланган билгеле күптән үткән заман -гайты, -гәйте, -кайты, -кәйте кушма формантлар ярдәмендә ясала: паргайты (барган иде), килгәйте (килгән иде), кайткайты (кайткан иде), киткәйте (киткән иде). Тирәстән карап алсайтым, Пагиның эштән кайтканын күреп калтым (Тирәбездән караган идем, Фатыйманың эштән кайтканын күрдем).
Алгайты, килгәйте тибындагы үткән заман формасы башкорт теленең барлык диалектларында күзәтелә. Ж. Г. Киекбаев бу форма киләчәк заманның борынгы аффиксы -гай, -гәй һәм «ине» ярдәмче фигыле бергә кушылып барлыкка килгән, ди.[^144]
Көнбатыш Себер татарлары диалектындагы алгайты, килгәйте фигыль формалары хакында да шушы ук әйтергә була, алгайты<ал+гай+ите (иде), килгәйте<кил+гәй+ите (иде).
##### 5) Хәл фигыль.
Диалектта хәл фигыльнең барлык формасы түбәндәге модель буенча ясала:
а) Боерык фигыль плюс -ганца, -гәнцә, -канца, -кәнцә, -конца, -көнцә, -кынца, -кенцә кушма формантлары: сураганцы (сораганчы), килгәнцә (килгәнче), киткәнцә (киткәнче), тотконца (тотканчы). Чагышт: башк. сыкканса, алганса.
б) Боерык фигыль плюс -ганнан, -гәннән кушма форманты плюс «суң» бәйлеге: Ямгыр явып алганнан суң (Яңгыр явып алгач), ирмәк петкәннән суң (кичә беткәч), йир кипкәннән суң (җир кипкәч).
в) Боерык фигыль плюс -ып, -еп, -ып, -еп, -п аффиксы: Эштән кайтып (эштән кайткан). Касапта турт ел укып, институт пөтөп, Туврауга кайткан (Казанда дүрт ел укып, институтны бетергәч, Дубрауга кайттым).
г) Боерык фигыль плюс -са, -сә аффиксы: кысыл кар яуса (кызыл кар яугач), торатан кайтса (шәһәрдән кайткач).
Хәл фигыльнең юклык формасы түбәндәге модель буенча ясала;
а) Боерык фигыль плюс -магынча, -мәгенчә кушма форманты: сурамагынчы (сорамыйчы), килмәгенчә (килмичә).
б) Боерык фигыль плюс -маен, -мәен кушма форманты: пармаен (бармый), килмәен (килми). Кайчакта -ын, -ен элементы төшереп калдырыла: укымай ултыраты (укымый утыра), ясмай тораты (язмый тора), күрмәй йөрөпмен (күрми йөргәнмен).
в) Боерык фигыль плюс -мастан, -мәстән кушма форманты: югалтмастан (югалтмыйчы), эшләмәстән (эшләмичә).
г) Омск өлкәсе районнары сөйләшләрендә боерык фигыль плюс -маенча, -мәенчә кушма форманты: пармаенча (бармыйчы), килмәенча (килмичә).
#### § 86. РӘВЕШЛӘР ӨЛКӘСЕНДӘГЕ ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘР.
Диалектта түбәндәге рәвешләр киң таралган: аяктан (җәяү), перавык (бераз, аз гына), оторо (каршы, кире), перпәц, типтәк, ивәц (бераз, аз гына), әшкәрә (бик нык), поран-поран (бөтенләй), пертөрөк (берьюлы), кән, порам, моңкан, мәмер (күп), тойөк (тоташтан), шай (тәмам), тың (каты), цым-цырык (тып-тын), тума (бөтенләй), епкен (әкрен), кисәләй (аркылы), септе (пычрак), пәсер (тиздән), кайра (кирегә), яниш (янәшә), кайта әйт (кабат әйт), кайта яс (кабаттан яз).
Исемнәргә, алмашлыкларга -лаен, -ләен, -таен, -тәен кушма аффикслары ялганып рәвеш ясала: еланлаен (еландай), мешәклоен (мәчедәй), аютаец (аюдай). Күсе уттаен ялтырайты (Күзе уттай ялтырый).
Боерык фигыль плюс -гытай, -гетәй кушма аффиксы ярдәмендә рәвеш ясала: килгетәй (килердәй), йоклагытай (йоклардай). Бу кушымча белән ясалган рәвешләр җөмләдә хәбәр функциясен дә үти: Циципәм пескә килгетәй (Әбием безгә килердәй). Пер сүс әйтсәң, сыктагытай булып китәте (Бер сүз әйтсәң, елардай була).
Әдәби телдәге -лата, -ләтә аффиксы урынына -лай, -ләй файдаланыла: Ашлай алсам яхшы пулырма, әллә акчалайма? (Икмәкләтә алсам яхшы булырмы, әллә акчалатамы?) Пецән яшьләй өелте, цереп калмаен ярайты (Печән юешләтә өелде, черемәсә ярый инде).
— лай, -ләй аффиксы алмашлыкларга иялек килеше кушымчасыннан соң гына ялгана: синеңләй, синеңкеләй (синеңчә, синең кебек), минеңләй, минеңкеләй (минемчә, минем кебек), песнеңкеләрнеңкеләй, песләрнеңкеләрнеңкеләй (безнеңчә, безнең кебек).
Әдәби телдәге -ча, -чә урынына -ын, -ен кулланыла: осакламаен (озакламыйча), тәшмәен (дәшмичә), ашыкмаен (ашыкмыйча). Шушы ук мәгънәдә чыгыш килеш кушымчасы -тан, -тән очрый: Кулына периинтәй эш алмастан ултыратты (Кулына бернинди эш алмыйча утыра).
Вакыт рәвешләре -ганта, -гәнтә, -канта, -кәнтә, -ырта, -ертә кушма формантлары белән формалаша: Пес төстә эценеп ятканта, яңгыр яуты та гитте (Без урманда ашап утырганда, яңгыр явып китте). Таң атырта, пес юлга цыгып киттек (Таң атканда, без юлга чыгып киттек). Әү, палам, аш пөшөртә генә цыгып китмәй торон (Улым, аш пешкәндә генә чыгып китмә инде).
#### § 87. ЯРДӘМЛЕК СҮЗЛӘР ӨЛКӘСЕНДӘГЕ ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘР.
1. Бәйлекләр.
Диалектта түбәндәге бәйлекләр кулланыла:
Ман, мән бәйлеге. Бу бәйлек, үзенең төп мәгънәсеннән тыш, тагын берничә функцияне үти: а) рәвеш ясагыч аффикс функциясен: Көнемән эшләтем (Көне буена эшләдем). Төнемән йокламаган (Төне буена йокламады); б) юнәлеш килеш функциясен: Тайларны төсмән еверөте (Атларны урманга җибәрә); в) хәл фигыль функциясен: Ямгыр караңгы төшүмән туктаты (Яңгыр караңгы төшкәч тә туктады).
Кайчакта ман, мән бәйлеге бөтенләй кулланылмый: Ник сыртың поролоп йөрисең? (Ник артың белән борылып йөрисең?)
Шикелле, сыман, кебек бәйлекләр урынына шөйле, шәйле кулланыла: Алар та нес шөйле иянтеләр (Алар да безнең шикелле икән).
Цак бәйлеге: аңцак (аның чаклы), моңцак (моның чаклы).
Сай бәйлеге: көн сай (көн саен), өй поронсай (өй борынча, өй буенча), ел сай (ел саен).
Ашыра, кицә бәйлекләре: Септек ашыра цыккалы пулмайты (Саз аша чыгып булмый). Пескә анавы күпре кицә килең (Безгә әнә шул күпер аша килегез).
Тугрыта бәйлеге турында урынына кулланыла.
Күрә бәйлеге караганда урынына файдаланыла: Сатикка күрә Ата агыллырак (Садыйкка караганда Гата акыллырак).
Пир бәйлеге: Иртәтән пир поскак яваты та тораты (Иртәдән бирле вак яңгыр ява).
Пула: Уйнагалы пула урамка цыгып китепте (Уйнар өчен урамга чыгып киткән). Укыгалы пула авылтан китепте (Укыр өчен авылдан киткән).
2. Теркәгечләр.
Диалектта түбәндәге теркәгечләр кулланыла:
Агыр, перцә теркәгечләре «әгәр» урынына кулланыла.
Әлисә, ан теркәгечләре «алайса» урынына йөри: Әлисә килең (Алайса килегез). Ан парын (Алайса барыгыз). Ан укысын (Алайса укысын).
#### § 88. ДИАЛЕКТАЛЬ МОДАЛЬ СҮЗЛӘР.
Диалектта түбәндәге модаль сүзләр актив кулланыла: перигес (бәхеткә каршы), пәй әкьпәр (бәлки), эрцем, эрцәм (ахры), һәр (әйдә), ан (әнә, шулай да), аннан (әйе шул), икарата (ичмаса) имсә (түгел), икәрчә (күрәсең), әкәллә, әкәллә, яцык (күрәсем), эштә, шәтә, шөйтә (шаяд), ахмысы, бугай), күйцә, күйсә (китсәң), ярайты (ярый), әмән (мәгәен).
Ицук, син пескә кермәйсең (Ичмасам, син безгә кермисең). Чәләй ициң йомак оепты шәтә (Җәләй бабай әкият сөйли бугай). Кина пулаты, шәтә (Кино була, ахрысы).
#### § 89. ДИАЛЕКТАЛЬ ЫМЛЫКЛАР.
Коли-кәли — каз бәбкәсен чакыру өчен кулланыла.
Пеш-пеш — мәче чакыру өчен кулланыла.
Тути-тути — чебеш чакырганда әйтелә.
Көшек-көшек — эт чакырганда әйтелә.
Урти-урти — үрдәк чакырганда әйтелә.
Кас-кас — каз чакырганда кулланыла.
Врәк-врәк — бозау чакырганда кулланыла.
Аукам ау-ау, әүкәм әү-әү — сыер чакырганда файдаланыла.
Цет-цет — эт куркытканда әйтелә.
Кута-кута — ат куганда әйтелә.
Ауга-ауга — сыер куганда файдаланыла.
Ай әттәнә — үкенүне белдерә.
Аппа — үкенүне, кызгануны белдерә.
Атак — гажәпләнүне анлата.
Вай-вай — гаҗәпләнү, кызгану, курку, мыскыл итүне, көлүне анлата.
Лә, ва, вай, әстә, пау — гажҗәпләнүне, үкенүне белдерә.
Алай мин әй — гаҗәпләнүне белдерә.
Инакам алла — куркуны, көтелмәгән хәл-кичерешләрне аплата.
### IV. ДИАЛЕКТНЫҢ СИНТАКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
Диалектнын синтаксик төзелеше әдәби телдән нык аерылмый. Шулай да кайбер үзенчәлекләрне билгеләргә мөмкин.
1. Көнбатыш Себер татарлары диалектында инверсиянең ике төрен күрсәтергә була: а) контекстуаль инверсия, б) эмоциональ-экспрессив инверсия.
Контекстуаль инверсиядә сөйләүче өчен әһәмиятле булган сүз, жөмләнең кайсы кисәге булуына карамастан, сөйләмнең алдына яки ахырына куела: Ике сыерлары пар аларныңкы (Аларның ике сыерлары бар). Песта аш уккан пыел (Быел бездә икмәк уңды). Пелмәтем куй мии синең тораган кайтатыңны (Мин синең кайтасыңны белмәдем ич). Парган ла мин кицә төскә (Кичә мин урманга бардым бит).
Күренүенчә, җөмләнең алдына гадәттә раслаучы кисәкчәләр белән килгән хәбәрләр куела.
Татар әдәби телендә мондый сүзләр, кагыйдә буларак, хәбәр алдында кулланила: Мин театрда булдым. Театрда мин булдым.[^145]
Эмоциональ-экспрессив инверсиядә әһәмиятле сүз аерым хис-тойгы белән әйтелә: Пулган куй мин Төмәнтә! (Мин Төмәндә булдым бит!)
2. Хикәя җөмләләрдә гадәттә раслаучы кисәкчәләр киң кулланыла: Пы гыс мәллә икшәп китепте гуй (Бу кыз бөтенләй иркәләнеп киткән бит). Сип әле тә карт түгел гуй (Син әле дә карт түгел бит).
Үләмен, чанкай, әй үләмен,
Үлмәскә лә тары тап сана.
Үлмәскә тары шал имле гуй.
Суырып-суырып үп сәнә.
(Үләмен, жаныем, әй үләмен,
Үлмәскә лә дару тап сана,
Үлмәскә дару шул файдалы,
Суырып-суырып үп сәнә.)
03. Диалектта бер сүзгә әйләндерелгән (латинча инкорпораре) җөмләләр табыла: мәйтәм (мин әйтәм), тивәйтепте (дип әйткән).
04. Сорау жөмләләр, нигездә, интонация белән белдерелә: Пес көнтөс эшләнәпес? (Без көндез эшлибезме?) Сиңә өйгә кайткалы вагыт? (Сиңа өйгә кайтырга вакытмы?) Әпләсис пасар парган? (Габделхарис базарга бардымы?)
05. Иярчен җөмләләр баш җөмләгә шулай ук интонация белән бәйләнә; Төнемән цевен которто, йоклай алматык (Төне буе чебеннәр котырганлыктан, йоклый алмадык).
06. Туры сөйләмдә автор сүзенең хәбәрен кабатлау хас: Асисә эпесенә әйтәте: «Син үлән, лицәң өйарата кысмәт кылыр, тавык-цевеләрне карар, пакцатагы ләпләп, сәргәк, пыясларны суарыр», — тите (Газизә энесенә: «Син өйлән, хатының өй арасында булышыр, тавык-чебешләрне карар, бакчадагы чөгендер, кишер, суганнарны сугарыр», — диде). Искәнтәр аларга әйтәте: «Мин тә пүрегә капкан салган итем, а инавес, аца сугылып, үлеп калыпты», — тигән (Искәндәр аларга: «Мин дә бүрегә капкан корган идем, әниебез ана эләккән дә үлгән», — диде). Инәм әйтәте: «Мин кайткынца казларны цыгармак», — тите (Әнием: «Мин кайтканчы казларны чыгармагыз», — диде). Корткаяк уга әйтәте: «Минем алты тасем пар. Аларның персен тә югалтмастан өц көн көтсәң, пер таемны сицо пирәм», — тите (Карчык ана: «Минем алты атым бар. Аларның берсен дә югалтмыйча өч көн көтсәң, бер атымны сиңа бирермен», — ди). - Мисаллар Себер татар халык әкиятләреннән алынды.
07. Җөмләдә хәбәр функциясендә килүче исемнәр зат кушымчалары яки ярдәмлек сүзләр белән белдерелә: Мин студентмын. Син студентсын. Ул студент иянте. Ул студент ла.
08. Диалектта кушма фигыль хәбәрләр чагыштырмача күбрәк кулланыла: Шал китавши мица пиреп пакцы (Шул китапны миңа бирче). Кетмаганда килеп евәрте (Көтмәгәндә килде). Иртәгесен урамка цыгып паксам, ап-ак кар явып ятагы (Иртән урамга чыксам, ап-ак кар ява). Параты нянте, параты иянте тә пер тәрьяга етате имите (Бара икән, бара икән дә бер елгага җитә икән).
09. Җөмләдә ия хәбәр белән гадәттә затта ярашмый: Син әйткән, мин ишетмәгән (Син әйттең, ә мин ишетмәдем). Мин бүген эштән кайткан кичәү (Мин бүген эштән соң кайттым).
10. Тезмә кушма җөмлә составындагы гади җөмләләр еш кына бер-берләренә -ып, -еп кушымчаларына беткән хәл фигыльләр белән бәйләнеп киләләр. Йел пасылып, ава тыныцланып, полотлар таралып пөтөп, ялтырап кан цыгып, йер өстена үсенеңке йомшак, сллы нурларын сивате (Жил басылды, һава тынычланды, болытлар таралды, ялтырап кояш чыкты һәм жир өстенә үзенең йомшак, жылы нурларын сибә башлады).
11. Җөмләдә исем белән белдерелгән аергыч аерылмыш белән аффикссыз бәйләнә: тирәс төп (тәрәзә төбе), ишек төп (ишек төбе), өй түбә (өй түбәсе), ястык тыш (мендәр тышы), елткә пау (пальто элгече), мөят елткә (камыт аслыгы), он такта (куна тактасы), серәңкә кап (шырпы кабы).
12. Сөйләмдә эндәш сүзләр янында еш кына «әй кем» дигән сүзләр кулланыла: Әй кем, Майнур, син торага кацан укыгалы парасың? (Маһинур, син кайчан шәһәргә укырга китәсең?)
### V. ДИАЛЕКТНЫҢ ЛЕКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.
Көнбатыш Себер татарлары диалектының лексикасы бик бай һәм күпкырлы. Ана составы, мәгънә һәм тематик яктан анализ ясарга мөмкин.
#### § 90. ДИАЛЕКТ ЛЕКСИКАСЫНЫҢ СОСТАВЫ,
1. Диалектта барыннан да элек саф лексик диалектизмнар, ягъни, аваз составлары белән әдәби телдә бөтенләй булмаган, Көнбатыш Себер татарлары диалектына гына хас сүзләр зур урын алып тора: агуын (кыр тавыгы), астыган (карлыган), шәлтөп (бишек), тың (пик), эро (пычкы), өгэ (мәче башлы ябалак), егән (камын), теганок (голжимеш), тулана (камырлык), терге (нарат), сулык (анызлык), күрән (инеш), күгэл (кыр үрдэге), суер (көрглев), тегом (табак), ешым (оек), мок (юаш), сагыр (сангырау), кан (күп).
2. Әдәби тел сузларе белән бер үк әйтелештә булып та, диалектта башка мәгънәдә кулланыла торган сүзләр, ягъни омоним диалектизмнар шулай ук бик күп: алаша (тәбәнәк), каш (тау), арыш (торта), гне (урман), кос (аңгыра, юләр), көн (кояш), сык (елак), сыр (буну), тап (дошман), тора (шәһәр), чүп (печән), шет (чонечке), арык (яктылык), эт борын (гөлҗимеш), кавын (кыяр), парат (урман), тет (нарат утыны), урман (чыршы), керә (пычкы), аел (ияр), атау (үзәнлек), яга (яр), куй (сарык), борчак (боз), кирта (абзар), урын (саке), кашык (чүмеч), ату (кәвеш), илем (кечелекле).
3. Тамырлары әдәби телдә булып та, ясагыч кушымчалары белән аерыла торган лексик-морфологик диалектизмнар да күзәтелә: эшмәкәр (эшлекле), сүвек (сүнгән), кичәү (кичен), тукыртка (тукран), цергәй (черки), тороп (торма), касылца (кызыл чөгендер), сыртлык (аркалык), каклыкма (сикәлтә), алъяпма (алъяпкыч), йөртәк (биләмче), көйгәк (тынгысыз), күкемэ (мактанчык).
4. Лексик-фонетик диалектизмнар бик киң таралган: пойтай (бодай), етем (ятим), кипрү (купер), кумыс (кондыз), әкә (ага), цөгөлтөр (чөгендер), кунрау (кыңгырау), тәртнә (тәртә, чана), түнгәриәк (тәгәрмәч), кыю (кое), уяс (уйсу), понгор (чонгыл), савыскан (саескан), кәвек (куке), тилгәткән, түлгэктас (тилгән), пулцан (суалчан), итмәк (икмәк), кур (камыр), аурак (өрәк), пөтөрәсе (бөтенесе).
5. Диэлектта алынма сүзләр дә байтак: пәтрә (ведро, чиләк), күләсә (колесо, тәгәрмәч), угурца (огурец, кыяр), алыс (ерак), пияс (суган), каныт (шикәр), курас (әтәч), йомак (әкият), мест (почмак), әйнәк (кузлек), ицке (кәжә) һ. б.
6. Эмоциональ-экспрессив диалектизмнар: пагыртма (сыбызгы), лорнау (шыту), пешү (өлгерү), коелу (курку), колакай (сангырау), көя (корым).
7. Көнбатыш Себер татарлары диалектында фразеологик әйтелмәләр аерата күп кулланыла: йел гывык (жил куык, мактанчык мәгънәсендә), йер төбенә герү (жир төбенә керү, югалу мәгънәсендә), ис югалту (гаҗәпләнү мәгънәсендә), йөрәк сугылу (кайгыру, борчылу, пошыну мәгънәләрендә), йөрәк айлану (күңел болгану мәгънәсендә), ямгыр кою (елау мәгънәсендә), ай тотлыгу (ай тотылу), ымрых лаш (надан, сәләтсез дигән мәгънәләрдә кулланыла), кәп капцык (тел бистәсе диган мәгънәдә), исерег эт (акылсыз, тунас кешегә карата әйтелә), курас монлайты (мактанчык кешего карата кулланыла), кәнти ошлайты (тәлинкә тоту), коерыгын та ошлап пулмайты (коерыгын да тотып булмый), соронка сату (сүзгә сүз: шырпы сату, буш сүз сөйләү, сафсата сату), нукталык юрәк (тотнаклы кешегә карата кулланыла).
Диалекттагы фразеолитик ойтелмәләрне берничә төркемгә бүләргә була:
Әдәби телдәге фразеологик әйтелмәләрдән бер генә компоненты белән аерылучы фразеологик әйтелмәләр: йон йөрәк (тавык йөрок, куян перок, куркак), каеш колак, тишек колак (тун колак, каты колаклея, сапшыру), шешә лаш (чүбек баш, кибәк баш, ааnruра, וחותок), цей паш (очлы баш, хәйләкәр(, тун цыран (карангы чарай, карангы йөз, ягымсыз), ярык паш (тишек баш, акылсыз, алсын), майлы тел, татлы тел (юма тел, юха тел, хойлакор, иома), пут көбе (төлсез гөбе, акылсыз), ярык паралан (тишек барабан, шарлатан), ике битле (ике Йөзле, ихлассыз, ышанычсыз), шатра йөрәк (чуар йөрәк, тотрыксыз), пер йөрәкле (таці перокле, каты бәгырьле, салкын канлы), телемән теш яраты (геле болон ярма яра, алдакчы), ит кыстыру (кан кыздыру, ачу китерү, тецкәгә тию), куш йөрәк (батыр йөрәк, кыю, батыр), йөрәк ертылу (йөрәк кубу, курку), юл буылу (юл киселу, кыен яки авыр хәлдә калу), ком-ташта йөрү (трай тибеп нөрү, жил куып йөрү, тик йөрү, эшсез йөрү), ике су аркасынта калу (ике ут арасында калу, авыр хәлдә калу), пияс сату (сүзгә сүз: суган сату; сафсата сату, ләчтит сату), энә өстендә ултыру (кыл өстендә утыру, кыен хәлдә калу), өй түбәтән алу (түшәмнән алу, алдалау, юкны сөйләү), таяг ашау (тоз ашау, авырлык күрү, авырлык кичерү), пармаг астыннан карау (бармак аша карау, ваемсыз, игътибарсыз), иске тапыр (иске табуп, иске чикмән, үткән эш), ике яклы итмәк (ике яклы пычак, аумакай), катты тел (каты кул, кыргый, усал кешегэ карата әйтело), оссон аяк (озын кул, намуссыз, хаксыз, гаделсез кешегә карата әйтелә), паскан ерсиной ут цацрайты (баскан жиреннән ут чыга, жинсл гәүдәле, унган, булган кешегә карата куланыла), йөрәк көю (йөрәк яну, борчылу, пошыну), ис югалу (не китү, гаҗәпләнү), йөрәк сугылу (йөрәк тибү), йөрәген мак паскап (парагена мүк үскән, тыныч, ваемсыз кешегә карата эйтелә), юкны пушка төяп йөрү (юкны бушка бушату, юк-бар сөйләү, юк-бар эти эшләү).
Әдәби телдәге фразеологик эйтелмлардан ике яки аннан да артык компонентлары белән, хәтта тулаем асрылучы фразеологик әйтелмәләр: араларыннан су та утмойте (араларына кыл да сыймый; дуслар), йер төбено тешко пулыр (жир тишегенә кергәндер, жир астына тошкондор, упкыпга чумсандыр, юкка чыккандыр), телемән мус түшайте, телеман таш касраты, телемән ураг ураты (теле белен тегерман тарта, теле белэн ярма яра, алдалый, хойлоли, юк-бар сөйли), йөрәг айлану (күнел болгану), аякка тонау пулу (аяк чалу, комачаулау), акка-күккә ләйләп үстерү (жилянтыр тидерми үстерү, кадерләү, иркәләү), арга-виле pan (Thuco тимер өзорлек, нык, таза), ис асу (хәлдәп таю, ару, талу), ит корту (ачу килү), ишкасес кәмәгә ултысу (тапсел каймода калдыру), ярманы төсрлай пушататы (тотепгго попындыру, кокре каенга теротү, төп кочаклату, аллалау), пер астывшая юл салаты (жир астыннан ут Йөрта, үлән арасынан елап йөртә, яшерен эш йөртү), яшел сыртлыкны күлтороге (салпы ягына салам кыстыру, хәйләләү, алдалау), опстон Перакле (салкын канлы, жансыз), кыран кару (карып ачу, аныйсы килү), май сыскырту (кызган табага бастыру, ачулану, орышу), мөесе сынган (күнеле китск, монаю), патына тукмак тимәгән (башы дөнья күрмәгән, авырлыклар кичермэгэн), порыны түбә тактага тияте (борыны күккә тиган, борынын күтәргән, борынын күккә чайган), порцак ату (күп сөйләү).
Көнбатыш Себер татарлары диалектында прогресив, ягъни әдәби телгә кабул итеп алырдай фразеологик әйтелмәләр шактый күп: акка-күккә төреп үстерү (кадерләп, иркэлэн тогу), араларыннан жил дә үтми (дус кешеләргә карата эйтелә), авызга ут кабу (түзем, чыдам), жил куык (мактанчык), non Йөрәк (куркак), йөрәккә тоз снбү (борчу), кешенең эмена керү (юхалану, ялагайлану, тәлинка тоту), бер тактадан атлату (каты, нык тоту), туң калач элү (алдау), черегән ми (аңгыра, тинтак).
08. Диалектта татар теленең башка диалект, сөйләшләре белән уртак сүзләр күзәтелә: аяс (ачык мәгънәсендә, урта диалектның Тау ягы сөйләшендә шул ук мәгънәдә кулланыла), аймак (нәсел, төркем, урта диалектның Барда, Казан арты сөйләшләрендә дә кулланыла), эт порой (гелэп, гөлжимеш, урта диалектта киң таралган), карагат (кара карлыган, мишор диалектының Сергач, Мэлэкас, урта диалектның Дүртөнле, Кыйгы сөйлошоре), картина (дәү әни, урта диалектның Кыпгы, Дүртөйле, көньяк Урал һәм Урал арты сөйләшләре), кәләгә (гәрәңкә, Дүртөйле, Барда сөйләшләре), муел (шомырт, Дүртөйле, Кыйгы, Барда сөйләшләре), мееш (почмак, мишэр диалекты, урта диалектның Касыйм, Тау ягы сөйләшләре), пицә (хатын, урта диалектның күпчелек сөйләшләре), пүләк (кечкенэ урман, урта диалектның Минзәлә, Дүртөйле, Кынгы, Барда сөйләшләре), сыктар (елак; мишәр диалекты), сәртәк (кишер; мишэр диалекты), тулана (камырлык; мишэр диалекты, урта диалектның Кыйгы сөйләше).
09. Диалектта башка кардәш төрки телләре белән уртак сүзләр зур урынны алып тора: абышка (бабай; кыргыз, каракалпак, тор, алтай, тува, чуваш телләрендә дә бар), агац (урман мәгънәсендә шор, балкар телләрендә киң таралган), алаша (тәбәнәк мәгънәсендә казах, комык, балкар телләрендә бар), алгасау (тынгысыз, кайгы-хәсрәт мәгънәсендә башкорт телендә кулланыла), алыс (ерак; үзбэк, уйгур, башкорт һ. б. телләр), арып, арыш агац (тәртә; комык, балкар телләре), эшмәкәр (эшлекле; башкорт теле), яга (яр; үзбэк, казах тел-лэре), ярык (якты; үзбэк, комык, шор, тува телләре), йецке (кәҗә; үзбәк, комык, балкар, казах, тор, тува телләре), юык (якын; казах, алтай, тува, чуваш, комык телләре), карак (күз; тор теле), коен (өерма; пюр, башкорт, казах, үзбәк телләре), коток (кое; казах, үзбәк, уйгур, чува телләре), көйләк (күлмәк; үзбәк, казах, азербайжан, герекмон, шор, балкар, башкорт телләре), көн (кояш; хакас, тува, казах, үзбәк телләре), куй (сарык, үзбәк, казах телләре), куклар (мок; үзбәк, казах телләре), купкар (токо; үзбок, казах, уйгур, тува, комык телләре), кызылца (чөгендер; үзбәк, казах телләре), мак (мактау; алтай теленда), муел (шомырт; башкорт, казах телләре), өге (мәче башлы ябалак; казах, үзбәк телләре), нияс (суган; казах, кыргыз, үзбәк телләре), сэрэцка (шырпы; уйгур, кыргыз, тува, шор, казах телләре), сыртлык (аркалык; башкорт теле), тегәнәк (гөлҗимеш; башкорт днал.), тургай (чынчык; казах, башкорт телләре), мөшпэро (пилмән; үзбәк теле), экә (абый; үзбак, шор телләре).
10. Әдәби телдә булмаган гарап-фарсы сүзләре: ара, әрә (пычкы), арвуын (бал корты), зурак (өрәк), ойнак (күзлек), каныт (шикәр), кәптәр (күгәрчен), курас (отач), лай (саз), макмал (бэрхет), сантала (урындык), сыя түәт (кара савыты) такыя (бүрек), тастымал (сөлге), тахта (такта), шища (пыяла).
#### § 91. ДИАЛЕКТ ЛЕКСИкасының мәгънә төрРЛЕЛЕКЛӘРЕ.
Диалектта синонимнар, антонимнар, омонимнар киң таралган.
1. Синонимнар: мырак, торнагус, тырнавыц ция, сация — мүк җиләге; күгел, күк ция — кара җиләк; карагай, урман — чыршы; ява, ыртын — ындыр; кыра, кыртыш — басу; әрлә, әрә, керә — кул пычкысы; туңгэрцэк, түгәрмәд, күләсә — тәгәрмәч; агуып, күгәл — кыр үрдэге; туп, көртэ — пальто; торон, көлткә — кисәү.
Абсолют синонимнар: цэцкелцэк, сэңгелтэк, шэлтөп, сәлтөп — бишек; лайлан, карагат, карагай — нарат; үгерцә, кавын — кыяр; томшок, танау, порон — борын; тулана, явышкак — камырлык; арсар өгө, ярярлыйк, төплоце, өгө — ярканат; кыс посау, оргац — бикәч бозау; ак явым, поскак, церетмә ямгыр — пыскак яңгыр; альянма, сапун — алъяпкыч; царык, шытый — читек; порпагы ел, калган ел — үткән ел; даңкылау, елу — шуу; кәбән ташлау, кобон ултысу — кибән кую; алгасау, алгацак, авара пулу — борчылу, юксыну; ылгай, елган — һәрвакыт.
Идеографик синонимнар: шыцкыру, цәрләү, үгерү, акыру, пагыру, каткыру — кычкыру; кэпләнү, лыгыртау, ирмәкләшү, ләцкелтәшү — сөйләшү, серләшү; ыру, томору, пыргау, пеләкләү — ату, ыргыту; югелү, каталу — ишелеп төшү; шыңгыртак, купрау — кылгырау; ягу, төрту — кабызу; сагыр, колакай — саптарау; сосков, кашлык, ацумец — чүмеч.
Экспрессов етнонимнар: уйлау, тею — бию; ләцкәй итмәк, яшь птмок — чи икмок; эц ацыгу, эц порлау — ашайсы килу; порцак, 1:00 — бозли яңгыр: шаргылтык, күкемо — мактаптык; алама, довор — пачар кешегә карата кулланыла.
2. Антонимнар: явык, юык (якып) — алыс (ерак), ягу (кабызу) — үперу (сүндерү), каткыру (көлү) — сыктау (елау), пасынцак (гади, басыпки) — капраиле (тәкәббер, һаналы), кылу (эшләү) — тим алу (ял тү), ыспас (әйбәт, матур) — яман (начар, ямьсез), енке (печко) — аецкер (юап), мөцкертәү (акырын сөйлау) — лювыртау, лапкелтоү (гиз, ашыгып сөйләү), төпле (бер дә, һич то) — ылтый (һәрвакыт).
3. Омонимнар. ирмак (кызык, ирко, кичэ), сорлау (монаю, май язу), сантала (урынлык, скамейка), көя (япу, корым), йомарлау (жеп эрлох, тогарах), кыртыш (басу, чиром жир), кыю (кое, бәке), куй (сарык; раслау кисәкчәсе бит, ич), өгө (мәче башлы ябалак, ярканат), кура (ишек алды, мал абзары), турта (эремчек, әйрән), цыкмыр (саран, ачык йөзле), ярык (якты, көн), каш (тау, чабынты жир), косок (чикләвек, бәке), кулак (сазлык, лычрак юл), καιι (кояш, һава), лоптек (тәбәнәк, бәләкәй), мышыр (шадра, иркә), сагыр (саңгырау, әлә), сентек (пычрак, тирес), con (тирес, тутык), тастамал (сөлге, чүпрәк, мултала), тын (бөтенләй, лык, таза), 1uрuавыц (тырма, мүк жилэге).
#### § 92. ДИАЛЕКТ ЛЕКСИКАСЫН ТЕМАТИК КЛАССИФИКАЦИЯЛӘҮ.
1. Табигать һәм табигать күренешләренең атамалары: атау (үзәнлек), ак ивым, поскак, тускак яңкыр, церетмә ямгыр (пыскак яңгыр), яга (яр), ярганак, цонгор (чоңгыл), полак, йолок. слу (туш), елга итәк (елга буе), ермак, ерымцак (ергапак), кагылма, кайтлыкма, каклыкма (сикәлтә), каш (тау), кыю (кое, бәке), оро, цанкырцак, чувак (чокыр), пыцык (пычрак), пүрэн (инеш), комак (такыр күл төбе), еләмсу көн (акырын жил), карга пуран, күркә луран (язгы буран), каршы йел (тискәре жил), коен, коенлы йел (өермо), күкертле явым (яшенле янгыр), порцак, порцак явым, таш (бозлы яңгыр), раштуа пуран (кышкы салкын бураннар), себергән пуран, себергән, себермә (жилле буран), соел көп (аяз көн), сәел яңгыр (ләйсән янгыр), шартлама суык (чатлама суык), ярлау (елганың, күлнен тирән урыны), скыт (урман арасыннан агып чыга торган елга), йәю (ташу вакыты), күлкен (көчле дулкын), күпләп (суның сай жире), күрек (балык урчету урыны), лагы (кулдән агып чыга торган елга).
2. Үсемлек, агач, жиләк-жимеш, яшелчә исемнәре: астыган (кура жиләге), атрасман (эрекмон), эт порой (гелжимеш). егән (камыш), йем (орлык), карагат (кара карлыган), каулак, сөт имцәк (билчән), кукнар (мәк), кысылгат (кызыл бөрлегон), кысылца, лоווסתת, лобел (чөгендер), күгел (кара жилок(, муел (шомырг), мырак, торпагус (мук жиләге), мыцыр (миләш), пяс, אועונה (cyron), сәртәк (кишер), сер еләк (касн жиләге), тетле углу (каты билчән), тороп (торма), тукмак жилок (жир жилите), тулана (камырлык), умырыцка (чабылган үлән), угарна (бака яфрагы), цым (קוויам), шәргавын, шартывын (кавын), карагай, урман (чыршы), карагай, нарат. төс (урман), керпек (с), косогагац (чикләвек агачы), терке (нарат), тет аган (бет чикловете агачы), тулырау (иманлек). урман аган (ак ыры), цавыл (яшь каен), күлут (күл үләне).
3. Кош-корт. быжәк, балык, хайван исемнәре: агуан, агуын, күгәл (кыр үрдэге), кугол үртэк (зур кыр урдаге), ангырцак (ике яшьлек айгыр), акканы (урдок, белогоголь), ак лалык (корбан балыты), арнзан, арвуын (бал корты), арсар өгө, ярярлыйк, төплаце, эге (ярканат), өге (моче башлы ябалак), аң (поши), энәлек (энә карагы), игәү борон (үрдәк, грохаль), илбаш (ике яшьлек поши), иргәк кас (ата каз), иргәгет (ата эт), нике, ецке (кожа), яр карлыгаш, канкарлыйк, кәмәцә (карлыгач), юита (болан), канцыгет (ана эт), касмак (балык тәңкәсе), кас пала (бәпкә), каңшырык (санак яфрагы), колынцак (колын), кисәртке (кәлтә елан), куй (сарык), куй пала (бәрән), кунцак (яна туган бәрән), кулыскан, куыскан, кулыксан (акчарлак), курас (әтәч), куцкар (тәкә), кыл гоерык (күл үрдәге), кыс посау, оргац (бикач бозау), кышык (балыкның арка сөяге), кәктәр, кәптәр (күгәрчен), кәцел (киптерелгән балык), кәвек (күке), көелткә (кыр тавыгы), көцөгән (бөркет), көцөк пала (эт баласы), маймуш, чиганашак (песнәк), мешәк (песи), мешәк пала (песи баласы), мәмке (су корты), ся пасар (ана каз), осан, суер (көртлек), пакшар, кара пакцар (сыерчык), пил йөсөк (шөпшә), пикцәргә (карчыга), пурлы елткә (кара үрдәк, голубая чернь), сасык (кандала), сугыр цергой (сукыр чебен), түләгә (кечкенә бәрән), түти, цебе (тавык чебеше), төс кас (кыр казы), царыцкы (өй чикерткосе), пуцка (дуңгыз), цәнецке (бөгэлчи), цэпце (челэн).
4. Кешене характерлый торган сүзләр: аягыр (аяучак), алаша (тәбәнәк), алташкыр, марас (алдакчы), каллап, алиак (уснчыл, шаян), арсар (юлор), apcay (отау), атак (дан), аурак (өрәк), эшмәгәр (эшлекле), илем (кене күңлле), прмәк (иркә), ирсемак (уңган), иреу, елтам (акрын), яман (начар), елы йөсле (ачык йөзле), яртәм иткер (ярдомле), йөрток (биләмче), йөслек (аяк табаны), кашак, кыеш, үсевок (кире, тискэрс), кеше янле (ягымлы), сагыр, колакай (сапгырау), кыйра, ләнте (ялкау), кыйшаң (узен-үзе яхшы итеп күрсәтергә тырышучы), кысканкыр (кызганучан), лапшек порою, коршек порон (киң борын), кәс (ангыра), көйгәк (тынгысын), кейтеру (тиргаү), күкегер (мактанчык), ләвОT (abiap rоудоле, авыр сөякле, авыр табигатьче), мия (мангай), минде (акала, аплы), мек (юаш), мышыр (шадра), манкой, упивар (күл ашаучы), мөцәй (гәүдә), пацыниак (басыпкы), пеллек (болевск), нецек (сүз күтәрмәүче, үпкәче), пуйгат (йөкле хатан), quae (матур, чибэр), сыктар (елак), сынсыс (ямьсез), сосок (авыру, чирлашка), тамаксау (куп ашаучы), וז) אשe), тамырсык (по сүзле), төньякор (упган, булдыклы(, төреслекле (гадед, туры), аккан, цапкан, цалкак (житез), целгәү, ырганак (ябык, йоזיגזוגווי(, nергеп йөру (лычрак йөрү(, цирак (зирок), пыкмар (күршелекле), цыкмыр (саран), шаргылтык (шарлатан), пылбык, үргемесе (сүлпән), шәлверәү (хәл бету), ынцыма (эконом), регу (мактану), ялакат (атка атланган кеше), келон-колоң (арвакыт), котлок бүләк (котлау бүләге), кән (күп), ылтый (KLCK).
5. Туганлык-кардәшлек терминнары: абышка (үз атасынкан өлкән кешего эйтело), око, акка, куца, куцокәм (абый), апай (узеңнән өлкән хатын-кызларга хөрмәт белән эндәшү сүзе), апака (бертуган өлкән ала), ян тусым (уртанчы каенене), еснә, еснә куца (жизнә), еңкә аләкә (жицгә), юлташым палтыс (өлкән балдыз), канны, кайне (каенене), кайнә, инәкә (каенана), картино, картно (ананың анасы, дәү әни), олата, картата (дәү әти), карт абышка (ата-ананың әтисе), кецегә (кечкенә бала), кинцә (төлчек бала), кинцә тус (кече каепене), корткаяк, мамам (анадан зур кеше), куйгаш (уртанчы балдыз), павам (атадан зур кеше), мулла пица (ирелең аласы), мулла тусым (зур каснене), олло пава (атаның атасының атасы), онна, оннака (әби), пица (хатын), сылуым (кече балдыз), түрә куца (бертуган иң зур абый), түра пова, мулла пава (картлар телендә генә кулланыла, бабалар, борынгылар), түр әткә (иренең зур абыйсы), мииннэ (әби), пипиштә (бабай), цәшәвәм (туган апа), цэцэкэм (туган абый), ова (ана), әнна (ата-ананың җилгәсе), этка, этком (эти).
6. Йорт һәм йорт тирәсе, кием-салым, ашау-эчү әйберләренең исемнәре: алт як, алт ой, сырт пулмо (алгы бүлмә, зал), аран, киртә (абзар), аргалык (өрлек), итлек (келәт), испушка, ешпешкә (куыш), нел гапка (кечкенә капка), юан капка, кура капка, оло капка (зур капка), юл түшәк (арбада яки чанада барганда "аска салып утыра торган менләр), елтырмалы тирәс (ике якка ачылмалы тәрәзә), касанлык (казан асты), керәтә (бакча), койма аргасы (койма арты), кура (ишек алды), кушай (ашханә), кыйралык морда (тетен юлы), кэсэпкә, ояран (чолан), көлкә (кышын мал-туар ибу өчен җиргә казып ясалган урын, землянка), миец (мич), миец түбә (мич башы), миец сырт (мич арасы), мөеш, мөн (өй почмагы), пөгрәп, пүгәрәп (кар базы), сантала (урындык), сыргый (колга), сыңар өй (ак өй, кунак бүлмәсе), солтөн, цәцкелцәк, шэлтөп (бишек), табатотка, табакыскыц (табагач), тактапаш (баскыч), тесмә (утыртма читән), тора калка (рус капкасы), тәстерхан (ашъяулык), түбәлек аст (лапас), түбә такта, өй түбә (түшәм), түр як (кухня), урын (сәке), цитән цитоплоу (читән үрү), цәнецмә (казык), цәштәкул (карта), әүле (өй алды), өй эргәсс (ингез), өй ясау (өй салу), үрмә (читән), үрмәк (йон келәм), эретник (пирог), эссеткән ит (кыздырылган ит), итмәк циләк (камыр чиләге), ицмәк (ашау-эчу), етү (ашау), юга (тәбикмәк), ешкыргың (кисәу агачы), каймак кою (сөт аерту), каныт (шикәр), кашык (чумен), шэбала (кашык), кур (камыр), кыршаяк (зур табак), кәкпер, калкер (пилмон соскич), кобо пешу (май язу), май сарлау, май сарылау (май кайнату), миско, тегоц (табак), нан (ак икмәк), онаш (токмач), косок лавырсак, ппгелтәк павырсак, урама павырсак, уйма павырсак, кәпкер павырсак, шәпкә павырсак (бавырсак терлоре), пешем май (ак май), су циләк, патра (чиләк), соскак (чүмеч), соско (балык соскыч), сөт онаш (сетле аш), таш табак таш тарелкасы), тапкан (чэйнек), тугац (төче күмәч), турта (әйрән), турта (эремчек), цене (чашка), цынаяк (кружка), шеш (чәнечке), шөшбәрә (пилмән), ацегай (кызыл эремчек, корт), ату (кәвеш), эцмәк (бияләй), яргак (күн бияләй), ешым (оек), яктә (пиджак), кара онтый, пуйма (киез итек), кувайка, пувайка (фуфайка), кулаш (галош), кәбәц (түбәтәй), көйләк (күлмәк), көртә (пальто), сапинка (төймә), такыя (бүрек), тебет шәл (мамык шәл), тышмак (бияләйнең тышкы каты), царык, шылтый (читек), цолгак (чолгау), ялпак пыцак (яссы пычак), куй пуаслау (сарык сую), пүклау (каю), лапка (магазин), могойвац (үтмәсләнгән лычак), могау кацы (үтмәс кайчы), пасы (бәясе), сунар (ау), сыр (буяу), тора (шәһәр), тутлану (тутыгу), цөвер (тузган).
7. Хезмәт җитештерүчәнлегенә бәйле сүзләр: арыш урак (арыш урагына төшү), аш елтәү (икмәк җилгәрү), аш тасару (ашлык тазарту), игенлек, кыра, кыртыш (кыр), кыртыш (чирэм жир), ява, ыртын (ындыр), йер сеперү (жир тырмалау), етси Йолу (житен йолку), кибән ултысу, кәбән ташлау (кибән кую), кый түгү, сәң цыгару (тирес чыгару), көлтә пуу (көлтә бәйләү), күрәң (курпы), могыл (чүмәлә), порцак йолгу (борчак алу), пецән ултысу (печән жыю), салам тырнау (салам жыю), суга сөрү (сабан сөрү), төс (көтүлек), цабынлык, цабыкты, цабынтык, чабылтык (печәнлек), савалка ясау, тим алу, уттик алу (ял итү), төшкөлөк (төшке аш), имәк (чалгы тоткасы), калун (утын яра торган балта), канат (сабан төрәне), күрек цөй (арба кендеге), мулата (чабагач), палга (чүкеч), сепертке (тырма), синәк пот (сәнәк чаты), тырнавыц (кул тырмасы), утын цаву (утын кнсү), аел (ияр), аршагац (тәртә), яйтак цана (канатлы чана), какый цана, цывык цана (утын ташый торган канатсыз чака), камыт арыш, колак пау, камыт колак (камыт бавы), колак цей (чигә чөй), мөгәлтәкле арва (чытыр арба), моят (камыт), сулык (авызлык), сыртлык (аркалык), таратайка (йөк көймәсе), тәртнә (бәләкәй чана), циртлек (түшлек), алыс (ерак), ярык (якты), юык (якын), какмалану (капшану), калай (кая), канцак (күпме), молгам, цук (күп), перавык (бер вакыт), пер гыйлы (бер төсле), перкүәц (бераз), пояү (камау), тап (нәкъ үзе), танла (иртәгә), түген (ялган), тыныгу (ял итү), кәләш (киңәшмә), сыя (язу карасы).
### § 93. КАЙБЕР ДИАЛЕКТ СҮЗЛӘРЕНЕҢ ЭТИМОЛОГИЯСЕ.
Аек сүзе ачык диган магиюдә кулланыла. Тамыры «ай», ә -ык кушымчасы булырга тиеш. Ай эненк телендә аек, сау, таза дигәнне белдерә. Шул ай тамырыннан татар әдәби телендә айну дигән сүз ясалган. Уйгур телендә ае, ай сүзләре дөрес дигәнне аңлата.
Аел (ынгырчак бавы)ның тамыры ай<адат аеру сүзенә барып тоташа. Чагышт.: атырылу, адырылу, азырылу, аерылу. Хакас телендә азыр сүзе киң таралган, ул аерылу, ачыклану, ачылу (көн) мәгънәләрендә кулланыла. Әйрән сүзенең шуннан ясалуы мөмкин.
Акшарлау (агарту, аклау, акка буяу) ике тамырдан (ак һәм шар<жар, яр — буяу) һәм -лау аффиксыннан тора.
Артаклы (кадерле, хөрмәтле) сүзе гомум алтай чыганаклы. Чагышт.: башк. арзаклау (хөрмәтләү), алтай, казах телләрендә ардак (тыныч, тыныч яшәү), монгол телендә ардар (кыргый, тәжрибәсез, кыю), ардагар (талымлы, нәзберек).
Ату (итек, читек) сүзенең тамыры ат, эт, ит «кню» дигәнне белдерә. Бу — бер яктан. Икенчедән, аяк (атак) сүзе белән дә бәйле булуы ихтимал. Ату — аяк киеме, аякка кия торган әйбер.
Ирекләү (мыскыллау, үртәү) сүзенең тамыры ир, әр, гомумтөрки сүз, көчлелек, мөмкинлек, рухлану, шатлану, җанлану кебек мәгънәләрне белдерә. Чагышт.: алтай, уйгур, комык телләрендә әрик, татар телендә ирегү (ялкаулану), ирмәк (кызык, кичә), иркә, иркен һ. б. сүзләр шул ук тамырдан ясалган.
Таң ярылу (таң ату), ярылу сүзенең тамыры гомумтөрки «яр». Шуннан тат. т. ярык (тишек, якты), уйгур т. яруг (якты, яктылык, нур), хакас. т. чары, алтай т. нар (яктыру), якут. т. сара (таң).
Йомарлану (тәгәрәү) сүзенең тамыры гомумтөрки йом, шуннан татар телендә йомарлау, йомгак, йомры, йомырка, йомычка, йодрык һ. б. сүзләр ясалган.
Елу (шуу) сүзенең тамыры «ел» (йыл), ул шома, ялтыравык дигән мәгънәләрне белдеро, елга, елап, елмаю, елгыр, елдам, елтыр җир, елтырау, елышу, ялагай, ялау, ялнару, ялгау, ялкын, ялт-йолт итү, ялтырау сүзләре шул тамырдан ясалган. Чагышт. алтай дыл, чыл (йөгерү, шуу, тәгәрәү, йөрү), якут. сыл (шуу), монгол нила (шома).
Кара (хайван, терлек, мал-туар) - гомумтөрки сүз. Чагышт.: казах кара мал (мөгезле эре терлек), комых къара тувар (мөгезле терлек), азербайжан мал-гара (хайван, терлек), гарамал (эре мөгезле терлек). Кара, мал, туар сүзләре өчесе дә хайван, терлек дигән мәгънәне аңлата. Шунлыктан алар ярдәмендә төрле парлы сүзләр ясала ала: мал-туар, сыер-кара, кәҗә-кара.
Карагай (карлыган) сүзе ике тамырдан тора: кара һәм гат< каг (җиләк). Чагыштырыгыз: тажик т. кот (карлыган), каракот (кара карлыган), үзбәк т. корагат (карлыган), башкорт т. карагат (карлыган), кара карагат (кара карлыган), алтай, тува т.т. кат (җиләк), хакас т. хат (түгәрәк җиләк).
Күләйтке (күләгә) сүзенең тамыры — «күл» (көл), ул гәүдә, сын, фигура дигәнне белдерә. Шуннан күлмәк сүзе ясалган. Халыкта «көлле тән» дигән сүзтезмә кулланыла, ул тән + тән, ягъни бөтен тән дигәнне аңлата.
Мус (боз) — гомумтөрки сүз. Мус<муз<боз<пор (пур). Борчак сүзе шуннан ясалган.
Перавык (бер вакыт) ике сүздән тора: пер (бер) һәм авых (кыска вакыт). Перавык<беравык, беркавым<кавым<авыкым<вакыт. Чагыштырыгыз: чуваш т. авак (кыска вакыт).
Сыктау (елау) сүзенең тамыры — сык. Татар телендә «балавыз сыгу» дигән фразеологик әйтелмәдә «сык» сүзе кулланыла, мәгънәсе - елау. Сытык сүзе дә бар, елак мәгънәсендә йөри. Сытык<сыктык. Чагыштырыгыз: алтай, комык, уйгур т. т. сыгыт (елак), сыкта (елау, бакырып елау), якут т. сык (елау).
## ПРАКТИК ЗАНЯТИЕЛӘР ҮТКӘРҮ ӨЧЕН ТЕКСТЛАР.
Югары уку йортларының укыту планы нигезендә лекцияләрдән соң практик занятисләр үткәрелә.
Практик занятиеләр төрле формаларда оештырыла: студентлар урыннарда язып алынган диалект текстлары өстендә эшлиләр, диалектологик карталар белән танышалар, үзләре туып-үскән район карталарын топперолор һом аларда тиешле изоглоссаларны билгелиләр, сүзлеклорие, атласларны өйрәнәләр, мәктәп укучыларының сойлох юм язу телләрен тикшерәләр, иптәшләренең ирекле оңгомоловен магнитофонга язалар һәм, аларны күмәк рәвешто тыңлап, анализ ясыйлар.
Билгеле булганча, текстлар өстендо эшләү занятиеләре күбрәк була. Шуның өчен дәреслектә төрле диалект, сөйләш үзенчәлекләрен чагылдырган текстлар урнаштырылды.
### Текст № 1.
1. Без кечерок уакытта (күрсәтеп) менә тушының булы кәнфит бар ийе, Тукай конфите дин ашый торганыйк.
2. Бу жакын-тирода Кармаш ауылы бар, жырак түгел, дүрт чакырым чамасы гына.
3. Модар виде жегерме икенче жылны салган өй. Әүүол жарлы тораллар. Жәтрәк чакта бөйә бөйөн, шәбен, богол купа, урагура пек. Хозер бохет басты, техник эшли.
4. Тукайпы бик акыллы дом сүли тореаллар ийс. Анын белән бергүк укымадым пение, укымагачылман ничек итеп әйтим сон инно.
5. Жәй до кілтек, KAN TA кизтек, оч кийем кизтек кирок. Кожа сауганда берсесен вином, але берсесен киимого куйдым.
6. Бүген клуп жанда жыйылым була, килеген, жаным, халыкны күрен китәрсегенд.
*(ТАССР, Арча районы, Тукай-Кырлай 4000100 кешеләреннән 1965 елның июлендә язып алындол.)*
### Текст № 2.
#### Килдураз акылы турында.
Бу ауыл турында жазып калдырган жазу жук. Болгар тузганнан тузгам монда халык.
Мона без белгәндә дә мондурманыйы, жир бигаз инале. Зүәнең ар нагында сыртлык бар, килгәң халык шундутырган. Шуннан соц Зүә ташыган. Зүә ташыгач, аннамында киткән инде бу ауыл. Зыиратыбыз бар анда. Анда күмелгән кешене беренче килгән кеше диб иктат кылабыз. б'л элло кем виде, белмибез.
*(ТАССР, Буа районы, Килдураз анылы турында 1864 елгы Идиятулла Әхмәтов сөйләде. 1948 сл. ның июль аенда язып алынды.)*
### Текст № 3.
#### Бәхетсез килен.
Порон пер йаман гешеләрнең киленнәре пулган, оны ино ләренә кунакка пушатмаганнар. Перуагыт килен, йәш паласып күлтәреп, ай йактысыман инәләренә кунакка китәте. Китеп парывултырса, ана пер пуре оцорайты. Ул, пүретән курыгын, кулынтагы нанын Йергә төшереп йевәрәте. Пүре нанны эстәк ашайты та йәнә катын аргасыннан куаты. Килен пашынтагы шолен нергә ташланты. Судынта-актыкта иц иц нимасе калмагапка кулыктагы паласын пүрега ташлапты.
Аннары үс ауылына йетеп, инәләренең кураларына гереп Йәшеното. Пуре киленне табаты та ашайты.
Көн цыккац, пер әкәсе курага цыкса, йәш эцәкләр күрәте. Окосе эпоклорне өйгә гергеп, эцоктой эскрипкого эсмицүге эшлойте. Кульпа эскрипко алып, аны тартаты. Эскрипконен эсмицуге apais:
> Ан Пактысы, пактысы
> Килеп перер уактысы,
> Абта полот каплаган,
> Пүре борер уактыста,
Килеп-кысның ипой ом околоре пы йыркы эшеготеләр. Аннары кысларын эстол котелор, түсеміноре петел, коталарына паратылар, икәүен то асып үтерәләр.
Пәгытсес килетен тормоо эх эцыгаnrай пулын летоте.
*(Омск алкого, Большереченск районы, Яланкул авылы, 1906 сл сы Шихова Галимәдән 1956 елның 19 шолендә язып алынды.)*
### Текст № 4.
#### Мотабаш авылы хакында.
Мотабаш ー поронго ауыл. Пу исем кай уахытлардан паюлап киләдер, пелүче жук. Казан жакларыннан күчеп килгән Сабан Сәнәф нигез кора. Аңа тиклем пу ауыл урынында арлар жәшәгән, тилэр. Ауылның тирә-жагында калып кара урман пулган. Ул урманда мортлар жәшәгән. Мортлар татарлардан нан сатып ала торган пулганнар. Үзләре тире-пары, пал, ош (аю) ите китергәннәр. Кыш килсәләр, поскак чаңга пелән килгәннәр.
Сабан Сәйеф укымыш кеше пулган, Ыстамбулда укыган, пллор гизган кеше пулган. Песнең ауылның түрт жаз жылдан артык тарихы пар. Шул уахыт эченда ауыл өч мәртәбә йанган, ничәмә жау кичергән. Жануга караган пер уакынга сүләйем әле. Луылның түбән очонда Шишмә урамыштан ут калкып чыга. Карим атлы кешенең жортына да каба. Маржәм кызы гына жортта пула. Уттап куркып ул базга тона. Жорт жана, а ул паспың нигезен казый. Кешлар да жардамга киләләр, тышкы жактан казыйлар. Кыз эчтән казый. Пер уахыт кызнын кулы күрено. Шул уахыт кемдер палта поп кызның кулын чауып оза. Кыз пармаксиз кала.
*(БМОРО Аскын районы, Иске Мотабаш авылы, 1901 елгы Әсломова Гайникамалдан 1980 елпиц июль аенда язып алынды.)*
### Текст № 5.
#### Кыз ететка ничек буйсынган (әкият).
Бырын-бырын заманда булган бер сәләмә генә ауыл. Ул ауылга деткум по бер бануар. Ауылда туа бер малай. Ул үсеб йетә. Кецле була, бик матур да була. Анарга битлек кигезәләр. Бер уахьпиы бу малай йыклаб йатканда, ауылга хед-жүм итә теге йануар Ул йартауылиы кырыббетерә инде. Пегеткә барыбәтәләр. I'leier анарга каршы ныга керәшкә. Бик каты көрәшкәннән сын, йануар мынарга бирелә. Иегет эзвирне үзенә апкайта. Аны карабүстерә. Иануар йуашлана, йегеткә буйсына. Шыннан сын ызак та үтми, бу йегет йәши тырган натңалык белә икентче бер бүтән патңалыгарасында сугыш башлана. Иегетне дә сугышка алалар. Теге йак патцалыкның кызы була. Ул патцаның саф үз кызы була. Ул йегет белә теге эзвиргә караганда да кенле була. Мына хазер ике йакта да бик куатле сугыш китә. Йегет белә йануар да дзинә. Ике йак та кырыла башлаган, сылых тезиләр. Ну хәр ике йакка да эшнийуннар йебәрәләр. Кыз йагыннан йегет йагына эшпийуи нувырлар ныга. Хазер теге йаклар йегет белә эзвирне тытма келиләр. Бу йаклар кызны тытма келиләр. Хәр ике йакка уникешәр кеше китә. Кызны да тыталар, йегет белән йануарны да тыталар. Былар йулда ыңрашалар: Теге йакның да унике кешесе үлә, бу йакның да унике кешесе үлә. Кыз белән йегет, эзвир кала. Кыз эзвирне үтерә. Шында йегетнен битлеге йыртыла. Кыз йегетнен матур икәнен күрә. Аңарга гыйшык була. Кыз йегетне пебора. Адарга йегет йагында эшпийуннар барлыгли ото. Потест нуннарны тытарга куша. Ике йак та кырыла. Кыз почетка буйсына.
*(ТАССР, Чистай районы, Ислай авылы, 1939 елгы Файзулла Яруллиннан 1956 елда язып алынган.)*
### Текст № 6.
Элегерок тормошлар бигауырыны. Калхузлашу чорларында да ауырлыклар күп булды. Ауылда ачлык-йалапгачлык. Жит маса, кудаклар да соүитка каршы күтәрелделәр, күп кенә соүит котелорен үтерделәр до. Безнең ауылда калхуз персидателен үтерделәр. Кулакларның жауызлыклары күп булды поде. Жоргларга ут төртсеннәрме, игентэрне жандырсыннармы — барысы да алар эште не.
Калхузга беренче трахтыр кайтарттылар. Трахтыр трасепдо халык мож килә. Кайсы тотоп карый, кайберсе аныц жанына барырга да курка не. Трахтыр жир серо башлагач, бөтөн халыкның исе китте. Мыны күргән кулаклар жауызлык этлорго ульап жаттылар. Трахтыр безнең калхузда берлү гена не. Шуңа күрә анарда көне-төне жир серәләр не. Бер жангырлы төннө кулаклар, урманнан чыгып, трактарис жанына кило лар, трактарисны жырткычларча кыйнап үтерәләр.
Жыллар үтте, кыныплыклар бетте. Денжалар тигез бит хапер. Бар посто да бар. Шуның өчен тормошның кадерен белеп жонкогез.
*(БАССР, Кушнаренко районы, Калтай авылында 1904 елгы Сиразетдинов Гаройдан 1979 елның поль асида язып алынды.)*
### Текст № 7.
#### Сабан туйларын элек ничек үткәргәннәр.
Сабан туйы элек-электән үк была торганыйы. Ул чәчү беткәч былайы. Сабан туйы алдыннан биш-алты карт ауылдан Йаулык, тастымал, күкәй кебек нәстәләр жыйа торганыйылар. Жәш кызлар сабантуйга чиккән тастымал әзерлиләр ие. Ул жаулык, тастымалларны җиңүче жегетләргә бирәләр ие. Иртәнге сәгать ун тирәсендә халык ауыл читенә жыйыла торганыйы. Гармуннар уньатып жәшләр кила ие. Башта ат чабышы была ыйы. Анда беренче килгән кешегә чиккән тастымал, атка ызбурыйлар бирәләр не. Аннан сып көрәш башланып китә не. Халык көрәшчеләрне кырукка уратып алып карап утыраларыйы. Көрошергә күрше ауылдан да жегетләр киләләр ие. Көрәш бик озакка бара тогашыйы. Халык та көрәшчеләрне тын да алмый карап утыраларыйы. Батыр булып ауылның иң таза жегете кала. Халык аны эләктереп алып күккә чөйә. Җиңүче жегетко зур бер тока бирәләр пе. Ул аны күтәреп алып крук тироли бер мәртәбә эйлэнеп чыга тоганыйы. Сабан тунының иц кызык жире шунда ыйы.
Сабан туйы беткәч, ауылныц жегет һәм кызлары жырлаша-җырлаша өйләренә таралышаларыйы. Кич белән дә ауыл өстендә гармун, жыр тауышлары жашырап торайы.
*(БАССР, Кушнаренко районы, Калтай авылында 1911 елгы Кадыйрова Сылудан 1979 саның подь асида язып алынды.)*
### Текст № 8.
#### Лашман авылының тарихы.
Мен сигез йезенче пыллар тирэсендә эле Беренче Май районынын тенйак элешегда тыташ кара урманнар былган. Патша йегерме биш шыл буйына хезмәт итеп катькан солдатларны шындый бут перларга күчереп утырта, шул буш нерләрдән урын бүлеп бира тырган былган.
Кара урмата беренче тапкыр айак басып, поши башлаган кешеләр ана шул салдатлар да инде.
Пелхавой ауылыннан Волит исемне кеше, салдаттан каткач, мен енгез йөз кырык икенче йыллар тирәсендә туганнары белән беренчелордам булын Лашман ауылына тепләнә. TҺгезлек, матур перлор була бу йердә. Йәшел урман арасыннан су агып чыга - Кама башлангычы. Тирә-йүн ауыллардагы кешеләр бу куышларда, алачыкларда йәши башлаган кешеләрне «Волит аулы кешеләре» дип атаганнар.
Бу ниргә килеп утырган кешеләргә һәр метр йирнең урманын кисеп, йирен чистартып, ауырлыклар белән йәшәргә туры килә.
Лашман сүзе нужаны белдерә. Бу ауыл урынында бик күп кеч салып, зур пужа, дэрт белән чистартканга шул йаны ауылны Лашман дип атагашар.
*(ТАССР, Чирмешән районы, Лашмак авылында язылды, 1979 Α.)*
### Текст № 9.
#### Жырлар.
1. Ейртәнкәччәй тырып кергән чактай,
Чейдә бейстәрләрен ак быусын.
Кейчтин жыкыларын татлы быусын,
Ейртән жыкыларын сак быусын.
2. Жегетләрдәй быусаң, ой бул жегет,
Кемешкәйләр кыйдыр жегәнгәй.
Жегет, гумереңне зай үткәрмә,
Быйга кылдыр жанын сеүгәнгәй.
(Быйга кылдыр - лучы жибәр.)
3. Чейрәнчәкәй атка шул кейлешә,
Чылбырлапкай ишкән силбегә.
Жәмнекәй лә җергән жейрләремдә
Макамнарым касын билгегә.
(Макамнарым — тавышларым.)
4. Ейртәнчәкәй тырып кетеү кыудым
Ейсел быйкайына, антыска.
Кычкырыпкайтырып мин жырлыйым,
Гасис башкайларым жангыска.
5. Кейртәкәйләр тытсан, син иртә тыт,
Кайынлыкайларга жейтә тыт.
Беснен аллагыбыс сеснен кыулда,
Касерләрен белсән, сйркә тыт.
6. Естекәйләреңә кейгән кеүмәк
Кысыллардай мейкән, ал мейкән.
Сур ейтмәсәгес тә, кур ейтмәгес,
Сеснен ечен еүскән балыйкән.
7. Әрнәшәкәй сыуы, ой, тыуңгандыр,
Чейт-чейтенә былбыл кыунгантыр.
Кеурмагонкойемә күптейн быуды,
Сандугачтай сылыу быугантыр.
*(БАССР, Бакалы районы, Яңа Маты авылында яшәүче кешеләрдән 1968 елның июль аенда язып алындылар.)*
### Текст № 10.
#### Нократта туйлар ничек үткәрелә.
Безнен Нухратта туйлар былай була: кыз сырама келген Йаучы кыз атанасына әйте, минем чалгы тытмага ул бар, синең урак тытмага кыз бар, кауыштырыйк без аларны, ди. Андан сыңра бер жымга, йе душембе, йе чәршәмбе кен тыру кетрел кыз йакка селгалмага келелер инде. Селгалма келүчелер алып келе бер сом акча, не пар ител кетереп мындай акча берелер. Кыз кызыл баш селге бере. Бер-еке кенден сынра кыз атаналары ул Йакка кунак булып баралар. Кыз анасы бер тәбәгый, анын катка селге белән ашаулык алыббара. Анда кунак булып, башта чей, андан сынра аш берелер, андан белеш ашайлар, андан йералма белән эт ашыйлар да кайтып кетелер.
Андан сыңра кыз йактан кийем алма баралар. Кийем алма килүчеләр кыз-катын гына була. Үзләре белән алар бер тепенчек казак кимак, пренник, канфет, чеклеүек, сабын-андай ейберлер кетерелер кызга. Хезер былар беткеч, кыз Йактан олйакка кийем бар инде. Нече кеше колле ол йактан кыз йакка, кыз йактан да ул катле бара. Кийем белен барганда кыз анасы гебедийе, тауык тутырып, бер секерс быдай экмек алып бара.
*(Киров өлкәсе, Нократ авылы, 1906 елгы Абашева Галиядән 1951 елның июнь аенда язып алынды.)*
### Текст № 11.
#### Үги егет (әкият).
Порон-порон саманта йәшәгән, ти, пер гарт мән карцык. Аларныңкы вулган, ти, пер валлары.
Осак та тормайты, карцык үлеп киткән, ти. Карт игенце пицәгә эүләнгән, ти.
Аларнынкы пер ат пулган. Ул атлары пөтөн нимәне анлаган. Пер гөннө, карт өйтә пулмаганта, не ницә малайны үлтергәле уйлаган. Ул — ауылтагы пер сигирце карттан кәңәш сураган. Карт аңа әйткән, пешерең, тигән, аг икмәк, аңа агыу салың, тигән. «Малай килсә, ашатырсың», - тигән.
Малай мәктәлтән кайтышын цүп пиргале герган. Ана ат аны үлтергәле итеүләрен әйткән. Ул, өйгә гергәц, аг икмәкне ашамаган, мешәккә пиргән, үсе кара итмаг алып, урамга йөрөл цытып киткән. Катын ацыуланган, төгө гартка полай эшләп парып цыкмайты, тигән. Карт аннары әйткән, аның тигән, аты аңлайты, алтта аны үлтерү гэрәк, тигән. Полар, йегет мәктәпкә киткәц, үлтергәле вулганнар. Моно ат сискан әм йегетка эйткон. Сии мәктәпка китсәң, мин кешнәрмен, тигән. Пер кешносом, мине айактан йыгарлар, игенце кешнәсәм, айагымны пайларлар, ә өцөлцө цыцкырсам, муйыныма пыцак салган пулырлар, тигән. Иегет киткән. Тәрестә ултырганта, ат пер гешнәгән. Легет угытыуцытан сураган, цыгармаган. Ике цыцкырган — цыгармаган. Өцөнцө цыцкыру мән йегет, тәрәсие уатыл, цыгып киткән.
Өйөнә кайтса, атны ныгып салып куйганнар игән. Иегет карттан сураган, суймай тороң, тигән. Мин аны асыратым, перәс йөрөп керәйем, тигән. Үги инәсе йевәрмәскә теләгән, мине моннан суң күрмәссегес, тигән.
Ул пиг осак парган. Пер гүпре йанышта атын найлап клятырган. Шул уакыт шәәргә куп калык йыйылыган игән. Патшаның өч кысы үсләренә йегет сайлайтыглар игән. Сур кысы уписәрне йараткан, ана паргалы булган, игенце гысы пер иай йегетен йараткан, әм шуга паргалы булган. Өценце гыс йегетне гүргән әм әтәси йанга алып кайткан. Патша элек йаратмаган ие йегетне: ул кәвер кейенгән булган. Кыс үсе алып калган. Полар туй йасагалы пулатылар.
Шул уакит поларга когас төшә. Өц пашлы тийү поларныңкы сур гысы мән кийәүен чагырган. Кийәү, йенсәм, кыс минә вула, тигән. Эписәр, кийенеп, йакшы атларга атланып киткән. Пы парлы йегет, мин тә пулышкалы парайын, тигән. Ул пөр гәре аткә атланып киткән. Тийү гүпер уакыт йенсәм, атны вташа лаймаган та, үсе пер гылны йергә салып, йәйеп йевәргән игән, йакшы ат килеп чыккан, кылыпы пергә булган. Йегет йакшы кейем кейеп, атка атланып киткән, уписәр нишләе пелән, тийү гилеп чыккач, пик курыккан. Йегет сугышып киткән, тийүне йеңгән. Шаның өцен ана кыс үсенең кәскәсен пиргән. Ул йегетне танымаган. Йегет перәс киткән тә, үсенең карт атын алып, өйгә гиткән. Описәр йулта пицәсенә: «Мин үлерте тие әйтмәсән, мин сине үлтерәм»,— тигән. Пицә риса булган. Описәр кайтыры, мин үлтердем, дие әйткән. Игенце генце пиш башлы тийү уртанцы гысы мән кийәүен чагырган. Ана тагын йегет игенце гылын алып, аны йәйеп йевәргән әм, тагын та йакшырак кейенеп, атка атланып, сугышкалы киткән. Йегет тагын тийүне йеңгән. Уртанцы гыс мона матур куййаулык пиргән. Йегет тагын үсенең карт атына ултырып кайтып киткән. Уртанцы гысның кийәүе тагын мона әйткән: «Мин үлтерте дип әйтмәсән, мин сине үлтерәм»,— тигән. Кыс риса булган. Кайтып, пай йегет натыша: «Мин тийүне үтертем»,— тигән. Өценце гөн тугус пашлы тийү кескенә гыс мән йарлы йегетне чагырып кат йаскан. Йегет икенце гөн катыны мән киткән. Ул, кис күрмәгәнтә, кылыц йайеп, тагын йакшы атка атланып, тийү мән көрәшә башлаган, алты башын кискәц, көсө пөтә башлаган. Аца аты йәргә м иткән әм ул тийүне йеңкән. Кыс аца алтын йөсөген пиргән. Кайтышын йегет үсенең йакшы аты мән кайткан. Ул өйгә кайткан, аны сур гыслары таныганнар әм агаларына ие егет коткарты, сип әйткәннәр. Йегет кыслар пиргән пүләкләрне патшага күрсәткән. Теге вай йегетләре әйткәннәр, йарлы йегет пулышматы, тип. Шунга йегет өстәнтәге йакшы кейемнәрен чицеп йевәргән игән, әлеге йарлы йегет пулып чыккан. Патша монон патырлыгына сокланган әм мактаган. Төгә икесен үлтергәле кушканнар. Кеце гысын мона виргәннәр, ултырыш йасаганнар, ултырышларга мин тә вултым.
*(Тәмән шәһәрендә 1958 елның 3 июнендә язып алынды.)*
### Текст № 12.
Дәмәй авылы хакында.
Дәмәй — беренче булып утырган башкорт исеме. Соңыннан Тымытык буйыннан татарлар күчеп утырган.
Дәмәйнең тирә-ягындагы җылгалар: Сүдәле, Урта Кыргыз, Чит Кыргыз. Алар барысы да Сүлтә белән Дәмәй арасыннан агып үткән Балы йылгасына коялар. Ул Балы — Куйан авылы аша үтә. Ауллар: Карабай очы, Олы урам, Чаука очы, Жомакай очо йәки Утлык төбе (утлык — улак) бар. Элек алар унар (гунар, хуннар) дип йөртсәләрнәр. Карабай уңы, Чигер уңы һәм башка уннар булып. Ололар сөйләүендә, ул уннарда ташлап калдырылган балалар табылган. Бу Пугач жауы уахытында былган.
Дәмәйнең урыны клуптан өч жорт бедгә таба — жаны жорт кырында. Беднең ауылның күбесе башкорт. Йөзнин җире былган татарлар. Дәмәй утырганда, бу урыннар гел урман былган. Соңыдан төпләп барып, урман беткән. Хәдер урман ауылга биш-алты чакрым тора.
*(БАССР, Илеш районы, Иске Дәмәй авылы, Гамбәр карттан 1958 елның июль аенда язып алынды.)*
### Текст № 13.
Төп юраучы кортка.
Элек заманда бер аулда бер кортка булган, ди. Ул төш йураган, ди. Көннәрдән беркөнне бу өйгә курган төшен йуратырга бер килен килгән, ди.
— Әбекәй, мин төшемдә җәш бозау күрдем. Ул җәш бозау нәрсә булыр икән, шуны йурасаңчы?— дигән ди.
Кортка акса шулай дип жауап биргән ди:
— Һай, балакай, җәш бозау үскәчтен дә сыйыр булыр ул,— диеп әйткән ди кортка.
*(БАССР, Кушнаренко районы, Карача-Елга авылында 1911 елы Саетов Фаткылбаян 1979 елның июль аенда язып алынды.)*
### Текст № 14.
Жырлар.
Кубы камышы арасында
Кош бала жуйган бугай.
Баласын жуйган кош кебек,
Мин да жуксынам шулай.
Бакчаларга керер ием,
Сүголмим кәртәләрен.
Тугыздан берүзем калгач,
Жамансу, бәбкәйләрем.
Сызылып таңнар аткачтын,
Кош куна тирәгемә,
Жифәкләр булып уралдың
Жәш кенә җөрәгемә.
Их, җәшлекләр — зәңгәр чәчәк,
Жәшлек бит ул - горурлык!
Жәш гомернең кадерләрен
Бигрәк белеп торорлык.
Агыйделдә җөрсән ие,
Камыштан кәмә үреп.
Былбыл булып, гөлгә кунып,
Сөйләшсәң иде, күреп.
Аклы күлмәк жиңе тар,
Жиң очында хаты бар,
Хатын укып карагачтын,
Сөйәм дигән сүзе бар.
Аккош баласын ерата
Агыйделдә җөзарга.
Дуслар, сабырлыклар кирок
Айрылышкан түзәргә.
Агыйделкой були зангор сачкә,
Аралары зоцгор корешко.
Сабырлыклар белән эшләр кылыйк,
Сабырлыклар һәр эштә.
*(БАССР, Кушнаренко районы, Шәрип, Түбән Акбаш, Казарма, Усез, Әхмәт, Иске Тукмаклы авылларында 1979 елның июль аенда язып алынды.)*
### Текст № 15.
Олашчы авылын кем нигезләгән.
Андайке бабай булган: берсе Килдураз, берсе Олашчы бабай. Олашчы бабай Килдураз бабайның кийәүе булган дипие сүлиләрие. Аларның кайан килгәнен бер дәйтәлмим, зиһнем
җитми. Кайан да булса бер жактан килергә тиеш.
Минем нуглым барыйы, алар бер уахыт кырга тартканнар (шобага салганнар), берәүткән Олашчы лек килгән дип. Бу турыда безнең ауылда тарих (йазып калдырылган документ) бар дип әйткәннәрийе, мин әзләп тә караган ийем, табалмадым, ул кешүләгән инде.
Олашчы дүрт төрле кешедән катнашкан диләр: чирмештән, татардан, чуаштан, касимнан. Теб Олашчы Касимнан килгән, төп Олашчыныкы хәзер берәү генә калган, Васи Халимасе.
Әүәле бик белдекле кешеләр барыйы. Улебеттеләр инде.
*(ТАССР, Буа районы, Олашчы авылы, 1869 елгы Шакиров Габдрахманнан 1948 елның июль аенда язып алынды.)*
### Текст № 16.
Бу Толомбайда пиринй килеп төшкән, стулайт иткән сәүәш. Башта беднен ауыл сәүәш аулы булган, Аннарысын Толомбай атлы кеше килеп киткән, урман кисеб утырган инде.
Гыйлемнегем дә йук, касуакытта килеб утырганнарын тучкы әтәлмим. Мим белгәндә җартылашканнар. Мим белгәндә шолар ич кырыйе, сез аңларга кергән йорт.
Әүәле беднен болай булган, жортлар җәнәш утырган, дүртәр-бишәр жорт булган бер плантта. Бер агайне бер утырган, җир тыгыз булган.
Урман ул төп нигез белиске булган, бед белганчук аны беддән алганнар.
*(ТАССР, Буа районы, Толмыбай авылында 1874 елда туган Ибраһимов Шәехтән 1948 елның июль аенда язып алынды.)*
### Текст № 17.
Безнең ауыл первый башта буган моннан өч чакрымда Искауыл дигән җирдә. Безнең бабайлар төбүтручылар буган. Безнең су назватса итслә Илтен, дип. Баты суы килеп кушыла безнең кинү суына, шуңар назват иткәннәр Илтен-Бута дип. Безнең бу тау урман булган, урман эченә йөрүбутырганнар. 160 душ булган, бабайның аталары монда килгән 3—4 буынга туры килә.
Элеккискауыл урнына казер җирснәчәләр. Борынгы заманнарда бездан өч чакрымда башкыртлар утырган, диләр. Менә тучны блүче йук. Картлардан ишеткәнем бар, чү бик борынгы бакытта башкыртлар булган. Безнең ауылда төрле зат булган.
Менә безнең үзебезнең зат нуаштан булган. Татар затыннан да борынгы бакытта кшеләр булган. Жир, урман безнең үзебезгә бисплатны биргәннәр счухынгай өсчен.
*(ТАССР, Акташ районы, Илтен-Бута авылында 1880 елда туган Харитонов Михаилдан 1948 елның июль аенда язып алынды.)*
### Текст № 18.
Безнең Нухратта былымнар йаман зур. Чипчә буй былымнар дарственный була безги. Казанга каршы сугышкан ечен Иван Грузный, Мирсәет бабамайтте, салдат буласымы, ладайт түләсең келмейме? — дигән. Мирсәет бабам безнең былымнар йук, былым бер дигән.
Без де шәҗәрә бар, сегез иел, алтмыш йеде йылдан алып йазылган, аны калаглып кеттеләр. Ул шәҗәрә пәләс шекелләнәлыпырык эйбер иде. Анда самай калчада Мирсәет бабам тыра, аныңкысы дүрт ул була. Безнең Нухрат ул деуерден кеткен булма керек. Мин шыытыпмын инде мутур сили де белмейем, вот безде бер карт бар иде, мин тумас бырын еке йыл алда беттүл, йез унстенәке йеш йәшеген ул, исен булдыйсе ки сезге беттегесен әйтмә булдырыр иде.
*(Киров өлкәсе, Нократ авылында 1889 елгы Дуняшев Заһидулладан 1952 елның июль аенда язып алынды.)*
### Текст № 19.
Ата белән бала.
Әтәсе малайына урманга утынга барырга куша. Малай әйтә әтәсенә:
— Минем бит көчәм җитмой берүзем төйәргә,— ди.
— Улым, курыкма, нужа бабан җардам итәр,— дигән әтәсе.
Шуннан жегет киткән урманга. Барып көтеп утырган, килүче булмаган. Нәстә эшләсен инде, берүзе төйәгән. Кайткач әтәсенә әйткән:
— Көтсәм дә, нужа бабай килмәде,— дигән.
— Килгән бит, килмәсә алып кайта алмас идең,— дигән әтәсе.
*(БАССР, Кушнаренко районы, Иске Тукмаклыда 1939 елгы Гайнетдинов Халиттән 1979 елның июль аенда язып алынды.)*
### Текст № 20.
Хуҗа белән квартирант.
Элек заманда бер хуҗа өзелеп-йолконып йорт салган. Түбәсе сәләм белән йабылган, ишек алды читәннән үрелгән. Йарай инде шундый гына йорт булса да, хуҗа үз кушына булды, дип шатланган. Көннәрдән бер көнне бу хуҗага бер чит кеше квартир сорай бер айга. Хуҗа рөхсәт итә. Бу чит кеше ай тулгач та хаман китмәй. Хуҗа аңа йортыннан чыгып китәргә куша.
— Бер ай тордон бит, шул җитте,— ди.
Теге кеше усал уйлы, начар фикерле кеше булып чыга.
— Мин йорттан чыкмамын. Минем белән торасык килмәсә, бар, үзең чыгып кит,— ди.
Хуҗа судка бирә. Судта йорт хуҗасы әйтә:
— Бу кеше фатирга бер айга диеп кенә кергән ие, ай тулгач та чыгып китмәй, үземне каулай,— ди.
Теге кеше:
— Йорт минем үземнеке. Бу кеше нахал, үзе миңа квартирга кергән ие,— ди. Ул йортның ишегендә, түбәсендә ничәшәр такта тезелгәнен, балконларга нинди агачтан куйылганын карап сайаган һәм йазып алган булган. Шул йазуын судтага бирде. Судта кешеләр җибәреп тикшертте. Йакъ, ул йазып биргәнгә булып чыкты. Судта йорт хуҗасыннан да сорады. Хуҗа җауап бирәлмәде. Шуннан соң суд йортка теге чит кешене хуҗа итеп таныды.
Йорт хуҗасы суд хөкеменә риза булмады, йугары судка бирде. Анда да теге чит кеше һаман шул ук сүзләрне кабатлады.
— Йорт минеке, мин бөтен материалны да беләм, такталарының санын да беләм,— диде.
Йугары судта каруль үзе утыра иде. Ул бу кешегә сорау бирде:
— Син барын да бик йакшы белгәнсең, дөрест санагансың, ә нигезендә, чүрбаклар астында нәстә барын беләсеңме? — диде.
Хазер чит кеше аптырады, аста бернәстә йук, диде. Каруль хуҗадан сорады.
Хуҗа:
— Чүрбакларны тезгәндә, бераз чүрбаклар иске баз урынына туры килде. Шуның өчен чүрбакларның астына зур йока таш куйдым. Өч таш куйылды,— диде.
Кешеләр җибәреп тикшерделәр, дөрест булып чыкты. Шуннан соң каруль йортны үз хуҗасына хөкем итте. Теге кешене төрмәгә йәбәргә хөкем итте.
*(БАССР, Кушнаренко районы, Тартыш авылында 1911 елгы Хаков Мөхәррәмнән 1979 елның июль аенда язып алынды.)*
### Текст № 21.
Безнең ауыл каладан жырак түгел бер урмаллы жирдутра. Ауыл урман теплоп салыпганга күрә, исме Бишна (Бийск ышна) дип купталган, ахрысы. Ауыл тирәсендә төрлө бололлар, песәллекләр, уак урмаллыклар бар.
Миц кескопа уахытта әти мине хаман үзе белә әпжери торганийс. Кайчакта төллә калага жөри торганийе. Ат белә барганда жулда жоко килә, күзләрне әсалалмыйчаптырагач, хауадагы жопдозларга карапарам. Ахыр сиктә әти мине бау белә арбага бойлоп жокларга жаткыра, жәнәсе жыгылып калмасын.
*(ТАССР, Зеленодольск районы, Бишна авылында 1951 елда язып алынды.)*
### Текст № 22.
Каз өмәсе оештыру.
Кич белән каз суйучы кеше үзенең туган-тумачаларын чакыра. Кызлар килеп кунэлар. Иртә белән аларга кимак пешерела.
Иртанчак каз суйучы килә. Кызлар үзләре куып берәр каз тыталар. Каз суйганда суйучы бабайны кытыклыйлар, йәнәсе каз пышнак була. Әгәр дә каз каны пырак сиптерсә, икенче йылга каз уңа.
Кызлар казларны йуалар, канатларын алалар, аннан ызбага алып керәләр. Ике рәт такта куйып, шынарга чүпрәк жәйәләр. Шында каз йолкый башлыйлар. Кызлар келешә-колеша каз йылки. Әгәр дә берәрсенең казы йын эченә төшсә, шул кыз шул йылны кийәүгә китә, диләр. Шыннан кызлар бар да үзләре йолкып ярган канатларын алып урамга чабалар. Капкадан аталар да уңга-сулга карыйлар. Кем очрар? Уңданмы, сулданмы? Карт кеше очраса, карт кийәүгә чыга. Кыз-катын очраса, оле тиз генә кийәүгә чыкмый. Бер йегет очраса, шынарга гына диләр. Уңнан килсә, уң йакка. Сулдан килсә, сул йакка.
Кичен әллә нинди уйыннар уйныйлар, балдак салыш, йолдыз санаш, шиша әләндереш - берсе дә калми.
*(ТАССР, Чирмешән районы, Лашман авылында 1979 елда язып алынды.)*
### Текст № 23.
Яңгыр боткасы.
Шыллар йауынсыз булса, карт-кырылар йаңыр буткасы йасийк дийә башлыйлар. Шыннан соң инде китә бала-чага сәдака жыйып. Йаңыр буткасына кем нәрсә бирә ала. Йымырка жыйыш, әпей жыйыш, йарма җыйыш.
Икенче көнне китәләр рутникка. Ул җир бездә изге җир санала Качандыр сәнәк сугышлары булган, диләр. Анда бик күп кеше үлгән, имеш. Картлар барып намаз уки. Шунда атларга тейәлеп карт-кыры, бала-чагалар баралар. Анда бартач казан асып аш пешерәләр. Кирәген чаллар. Кем этәч кем тауык, кем бәрән, кем сарык алып килгән. Шуннан соң аш пешерү китә. Аш пешкәч, бар да аш ашыйлар. Йәше-карты үзе үзенә сауыт, кашык алып килгән була инде. Ашап туйгач, әбиләр намаз уки. Сыңгы теләкләрен әтеп, күккә карап, йаңыр теләргә телиләр.
Су буйына чабалар. Бар да су эченә керә. Башлана су сибеш, башлана су сибеп чылак-эшлек, кыштабак-кыштабак, кәнди-кәнди су утортыры чабалар бар да. Бер кешенең дә кыры җире калми. Шыннан уларсыз таралышалар. Бу йыла хәзерге көннәрдә дә бар әле.
*(ТАССР, Чирмешән районы, Лашман авылында 1979 елда язып алынды.)*
### Текст № 24.
Бу шигырьне мин калхузның җаңа королган уакытларында — 1934 жылда чыгардым. Халыкка бирелгән страхуфүнд бик күп кала. Шул калган ашлыкны Уфага 15—20 ат белән илтә бардык.
Жиптереп пар ат, Уфага туп-туры киттек карап,
Чаптыра атларны күчер, суккадан та тарткадан.
Эйдә, күчер, кызу атларны, беднс кеше күрмәсен,
Беднең Уфа йөрөгәнне бер кеше дә белмәсен.
Мона моннан Дүртиленең час(ты) түбәсе күренә,
Эйдә, кызу, кызу атларны, эйдә вперед, на-на!
Эйдә, кутчы атларның тиз генә уңга кайыр.
Көн дә бик тид үтте инде, гиганттен койаш байыр.
Җәйге кискә тән буйына китайек салмак кына.
Дошман әгәр туры килсә, селкербед бармак кына.
Исән генә барып җитеп, акча керсә кесәгә,
Сумманы да кызганмамын тәйил тулган чешәгә.
Әллә минга нәсыйп булыр оҗмахка керүләр дә,
Пичәтләнгән шәрәфләрне, хурларны күрүләр дә.
*(БАССР, Илеш районы, Тәҗәй авылы, 1888 елгы Мостафин Әдһәм Шаихәничтән 1958 елның июлендә язып алынды.)*
### Текст № 25.
Мимберҗиргә дә сыгыйбергән кеше түгел. Мин, алайбугач, әти сүзен генә әйтермен айса.
Безнең үзебезнең затыбыз кигән Идел буйыннан, Актүбәдән, мин үзебез йәштә багытта. Безнең ауылга тагы Кылыччыдан кигәннәр бертамыр, аннары Савраштан кигәннәр, тужы Идел буйыннан, диләр. Утруы да Иван Грузныйдан соң булырга кирәк.
Элек безнең кругум урман булган. Әйбәт күл, кругум басу, калык әз буган, икмәк бигунган, йакты күл буган электән үк, утырган счагынчук.
Ул күл шәкейнәйе, мнә шушы йаңгырлар багында бәләсчык төшәл кесчрәйтте күлне. Кругум әрәмә буган.
*(ТАССР, Зәй районы, Якты Күл авылы, 1875 елгы Василий бабайдан 1950 елның июль аенда язып алынды.)*
### Текст № 26.
Ни өчен бокай дип атаганнар?
Шайслам исемле бик кызу карт барыйы. Катыны үлгәч, ике бала өстенә кәшнә алып йебәрде. Балаларның олосе кыз, кечесе малайы. Яңа катыны балаларны басып алмакчы булган, нитчек тә куркытырга тырышкан. Шалай бер көн эштә тирәннән кайтуга кыз мыйчга йагырга былган. Мынсы белән уги инәсе мыйчага дадди барып, тәтчен туздырып йәшеренгән былган. Кыз мыйчгага килеп кергәч, эт төсле ырылдап, тәтчен туздырып, ялаукодып йыгылып төшкән. Биядәле, кыз бик нык куркып, разбуй салып, тчыгып йегергән. Үзе мескенең йогора, ди, үзе: «этой, этой, мыйчгада бокай бар, бокай!— дип кычкыра, ди. Бу уакытта әтәсе кайтып ат тугарып йөри икән. Пуйлап торып Шайслам киткән мыйчгага. Барып керсә бу, күзләрен шыпыматкач, үз катыны мокайлап мыйчга эчендә тора икән. Ачуы тышкан бит инде һәм тузган, тәтченнән урап тотоп алган да, сүрәп тышка алып тыккан мыны. Үзе пуйлап белән суга, үзе әйтә икән: «Әле бокай булдыңмы, бокай булдың мыни, санамыйча йөз сугармын»,—
дип тукмаган, имеш. Шуннан алар затына «бокай» дип кушамат кушканнар. Бокай Габдулла, бокай Шамыйлар әнә шуннан килә. Шайслам балалары алар.
*(БАССР, Мишкә районы, Субай авылы, 1898 елгы Гомәров Талиптән 1970 елның декабрь аенда язып алынды.)*
### Текст № 27.
Кулъяулык.
Армийәгә китәсе йылны йегетләр ауылның ич почетлы кешеләреннән санала. Йаз җитеп, карлар эри башлагач, кызлар алар өчен кулъяулык чигә башлыйлар. Шыннан китә инде, кемнеке матуррак булыр, кемнеке кемгә эләгер.
Көннәр такырайгач, малай-яуруйлар җыйылылар клуб йанга, ызын гына кызга алалар да ич беренче шуа йылны үләнчүс ич йәш киленнәргә баралар. Алардан ич беренче селге алалар. Барганда урам тутырып йырлап баралар:
Китәм инде каласың,
Мин киткәчтен кемнәр сөйәр
Син сандугач баласын.
Һәр кызлы ызба алдында шул кызга туры килердәй йыр йырлилар. Һәр кыз кулъяулык җыйучыларны үзе йазып кетеп тора. Кулъяулык җыйучылар йәнә үләнчүеләргә, йәш кызлы кешеләргә генә керәләр.
Алдан йымырка җыйучы малай барлык кешеләргә дә керә бара. Кулъяулыкны кыз үзе чыгарып бирә. Шында йегете булса, йегетенә бирә.
Шыннан берәр кешеләргә йымырка ашарга җыйылалар. Бу беткәч, ичнә кулъяулык иләкән санап бүләләр. Ул көнне кызлар ут йанып йөри инде, минеке кемгә сләкте икән, дип.
*(ТАССР, Чирмешән районы, Лашман авылында 1979 елда язып алынды.)*
### Текст № 28.
Өсченечурынга күсчкән диләр инде бу ауылны. Әүәле арйакта булган, аларның зыйратлары да бар. Килдураз бабайныкы да бар. Бед анда барадырыйык, тәнкәләр табадырыйык, аннарын бакыр акчалар, бер йарым тин, биш тин, өч тин кемеш тә барыйы.
Су баса башлагася, Килдураз Зуэнең бу йагына күскән. Бу ауыл кесчкенойс, кыргилле жорттан ары жугыйы, тирә жүн урманыйы. Бу урынга кайсчан күсчкәнен белмибез.
Лашча Килдураз бабайның кийәүе булган ул. Бу жиргә даулап кербутырган. Лашча айырым индул бед белгәндә.
Бед үскәндә бу ауылда бернәрсә жук, мәчет тә жук, мәдрәсә дә жугыйы. Ул чагында халык җирен сукалый да, урагын ура да шул, аннары бурлакка счыгып китәйе.
(ТАССР, Буа районы, Килдураз авылы, 1862 елда туган Шакир бабай Исмагиловтан 1948 елның июль аенда язып алынды.)
### Текст № 29.
1. Син кицә клупка барыпсын. 2. Әни, мин базарга бармим. Бармал бак, көрмәгәненне көрсәтермен. 3. Ол килмәп койса, син нишләрсең? 4. Мин Мәскәүгә барма келим. 5. Безгә бөгөн хат Йоктыр. 6. Син соң эртәгә килермосен? 7. Ол килер, ашар, ецер, берни дә атьмица цыгып китәр. 8. Ул безгә килмәгәй бүген. 9. Минем июл эшләрдән башым тойган инде. 10. Ол ир балам да отыз йәшендә дөрт бала калдырды. 11. Исеңдәме теге кеше нәрсә атькан иде.
(Мисаллар Р. Ф. Шакированың «Особенности говора татар Краснооктябрьского района Горьковской области» дигән мәкаләсеннән алынды. Карагыз: «Академику В. А. Гордлевскому к его семидесятипятилетию». Изд-во АН СССР, М., 1953, 292-301 битләр.)
### Текст № 30.
Мин атадан дүрт-бици йәштә калганмын. Ул сөйләгәннән чәк кенә ишетә беләм: Солтанали, Тимерали, Игелек дигән өч туган булган, алар үд ыруларыннан айырылган жирсед атпушшенник башкырт булганнар. Иңгелек Сүлте бабай бу йакларга утырган (Солтангәли). Ул үде Ийәләү йагыннан килгән. Мында килеп, жир алып утырган, умарталар үрчеткән, маллар. Байтак жирне киртә белән уратып алган, аның байтак аты булган. Тирә-йакта йәшәгән алты типтәр килеп, аның атларын алып китә башлаганнар. Сүлте бабай тоткан да берсен ук белән атып үтергән. Тегләр Сүлте бабайны куа башлаганнар. Сүлте бабай алданырак чабып барып, бер әбсйгә кергән дә: «Әбекәйем, тидерәк мине берәй жиргә йәшер инде», — дигән. Әбей аны бер дур кисмәккә утырткан да, өстен каплап, капкач өстенә бер чүмеч ессе су силкән. Куучылар, килеп кергәч, буы чыгып торган кисмәкне ачып карамаганнар. Тегеләр китте дип инде уйлаганнар, күрәсең. Сүлте бабай, чыккан да, үд жиренә таба жөгөрә башлаган. Теге кешеләр шул тирәдә аны үтерергә эдләп йөргәннәр, Сүлте бабайны күрү белән, аны кууып житә башлаганнар, ат менеп куалар былар. Сүлте бабай бер җиргә житкән дә, кийемнәрен салып, суга сикергән, тегеләр дә анын артыннан атларыннан төшөл сикергәннәр. Сүлте бабайны килеп тоталар икән - аның нуеш йалангач тәне шуыл ычкына икэн. Ул әйтә тегеләргә: «Сед мине йаным чыкса гына тотарсыд», - ди икән. Йөгереп барып, тегеләр ташлап киткән атларның берсен менгән дә качкан. Шул китүдән ул Имәнколга барып житкән, губионатырга кереп, башыннан үткәннәрне сүләгән. Аңарга мына шул ауыл утырган, анары тирә-йактагы жирләрне теркон кыйагаз биргәннәр. Ул, кайтып, мына шул ауыл урнына утырган. Үд йалына Тимерали һәм Игелек дигән энеләрен алдырып, денйл көткәннәр. Мыннан 340 йыллар элек булган эш бу. Аның балаларының балалары күбәйел китеп, аларның балалары булып, мына шул ауыл булып үскән. Бед барыбыд да Сүлте карт поселеннән. Соңыннан башка ауыллар беднен ауылшы кысканнар. Дөмәйләр Бады йылгасының бу йагыннан кирто тогоп алырга булганнар - Сүлтеләр җибәрмәгән. Сугышып, утерешеп, кан дошманнары булып йөрегәннәр шуның өчөн. Белие башка паклардан да кысканнар. Губирнатырга бармаганбыл, Сүлте бабайдан калган дүкәмитләр нугалыл беткән.
(БАССР, Илеш районы, Сүлте авылы, Локман карттан 1958 елның июлендә язып алынды.)
### Текст № 31.
#### Исор Искәнтәр.
(Әкият)
Исәр пулган Искәнтәр. Окәләренең пүрегә салатыган капканын алып, инәсенең йөритегон йыулына салган. Инәләре шул капканга сугылып, үлеп калган.
Перуагыт әкәләре ахутатан кайтканнар та инәсен сураганнар. Искәнтәр аларга әйтәте: «Мин тә пүрегә капкан салган итем, ә инәбес, аңа сугылып, үлеп калган», — тигән. Әкәләре инәләрен өйгә герткәннәр, аны күмкәле пулыптылар, кәбер касканнар, энеләрен кәбенлеккә тип лапкага небәргәннәр. Лапка пылартан лиш цагырым йертә иән. Искәнтәр лапкатан кәбен алып кайтканта, Йулта йел өрөп, Велгә кыймылтап ултырган цэцәкәйләрне күрепте. Йаулыклары йугигән тип, нәрсәсен йыртып, пашларына ураган та, өйгә нәрсәсес кайткан. Әкәләре мыны кыйнаганнар.
Шуннан соң енеләренең катымы угылларын күп суйманка пулганнар. Алар Искәнтәрне сун алтыгалы йебәргәннәр. Көтү ту куйган өц-түрт пагырын йугга пулган. Үсләренең пер гара тулы тотобалып кайтып ултырганга, пер кук пүре гарцып ныл тылты. Ул: «Ай, котайның куте цыгыпты, йөгерешеп пагыгыс, кем усар», — тип, куйны пушатып йебәрепте. Куй алттан, ә пүре арттан йөгерепте игән. Пы вала сөйенеп карап параты игән, минең куным үстә, тип. Шуннан суң ул аларның артыннан киткән. Персә партыл, куйлар айакларыннан ташкан. Ай минең куйга эссе пулан икән итәкләрен кисеп салган, тип, айакларын алган.
Тагын персә парган, тиресен тапкан. Ессе пулганга, тунын тә циңеп ташлаган игән, тип тиресен тә алган.
Тагын персә парган, пашын тапкан. Пы мины гүреп куанакуана, минең куйым ешәләйгән игән ипте, менә пүрегең тә циңеп калтыр, тип уйларты. Шуларны алып, өйенә кайткан. Өйенә кайткац, әкәләре: «Куйың кайтыр», — тип суратылар. Искәнтәр: «Котайның күгете гарцып цыкты, ә мин аның белән йөгерештерүгә йебәртим», — тигән. Мең игәте, туны, пүреге, ессе пулганга, циңеп калтырган, тип әкәләренә пирәте. Әкәләре тагын мыны кыйнайтылар.
Пер гөннө пе ике йегет күреш катыыга асык салтырып алтылар, үсләре енеләренең кашкалы уйлатылар. Пешкән асыкларын пер гапка тутырып, такта астына төшереп куйтылар. Үсләре тагын сунарга киттеләр, енеләре өйгә калты. Есенең йөреп, такта астына кашып күрәте дә, үсенең тус малайына әйтәте: «Мин капка гереп ултырайым, син минең паш өстемә икец пулка нан сал та, капның аусын пайла». Ул капка төшеп ултырты, малай 2—3 пулка нанны паш өстенә салып, капның аусын пайлап куйты, ә калган наннарны үсенә алып китепте.
Перуагыт әкәләре ахуттан кайттылар. Мының өйгә йуклыгын күреп, ашыгышлыкмән кашмак пулытылар. Капналып цыгып киттеләр. Төн киттеләр, көн киттеләр, асма-кушма йер гиттеләр. Перуагыт ултырып тын алмакка пулытылар. Шул уагыт, көн ешеннән теге енеләре: «Том алынбагынс, кешегәс петкән пулыр», — тип үгерепте. Ах, әртыбыстан кызул киләте игән, тип, кургышып, ултырматылар. Пылар тагын асма-күрмә йер гиттеләр, алай пулса та том алгалы пулытылар. Ултырып капның аусын циңеп, каптан иән ала пашлатылар. Шул уагыт енеләре кал ешеннән цыгып килепте. Шуннан соң ултырып, пергә ашашып иәл итеп алгац, ешәүс пергә киттеләр. Парып-парып пер ауылга йеттеләр. Ике олы әкәләре куй көткәле алтылар. Кеннәртән пер гөннө әкәләре ауылга китте, енеләрен куйлар йанында калтыртылар. Енеләре кәбенлеккә тип лапкага йебәргәннәр. Лапка пыларны тирәгә йебәргән, тип, йаннарына параты; куйлар аман «мә... мә...» тип үгерептеләр. Мыка пер йимә тә пирмәйтеләр. Пе перләп тоттыл, куйларның пөтәрсенең телен кисеп алаты. Осакламай әкәләре киләте. Күрәтеләр: куйларның аусы кан, пөтәрсө тә ашамайтылар, йататылар.
Әкәләре, кургышып, куйларын ташлап кацтылар. Искәнтәр артларыннан китте. Парып, пер өйгә йеттеләр. Пе өйтә пер пашлык пар нгән. Ул лыларны гүреп куаныты: «Килен, палларым, өц кысым пар, аларга кноү кноү пулырсыс», - тите. Искәнтәр карцыкка: «Мама, елек тамагыбысны туйтырып ал, аннары кнәү пулырбыс», — тите. Карцык тамакларын ашатты, суңыннан туй насал, өц кысып өц пегетко кушты. Әрберсенә пертән сыйыр, пертән ат пирте. Айырым өй салтырты.
Ас тортыма, күл тортыма, кецце енеләренең катыны үлте. Искәнтәр күбуйлап торматы, атын йекте, катынын салты, китте гурытка. Анта пер байның капка нанына туктаты, үсе пайның өйөнә герте. Кереп катынының ыспайлылыгын мактаты. Пай күргәле теләте. Пы лайга әйтте: «Минең катын, кеше гүрсә, үлеп китәте», — тите. Пай аңа: «Үлсә, кысымны пирермен», — пите. Шулай пулгац, күр, тип, пайны апцыгып, питен ацып күрсәткән ите, катыны үлгән. Әйткән сүс, аткан ук, тигән шигеле, пай кысын пирте. Пе, өйгә гайтыл, әкәләренә мактанты: «Гурытта үлгән катынга тере катын алышатылар игән», — тите. Шуннан суң әкәләре үсләренең катыннарын кыйнап үлтертеләр. Ат Йегеп, катыннарын алып киттеләр гурытка. Гурытта урам пуйлал үгереп йөртеләр: «Үлгән катынга кем тере катын алышаты». Пөтөн калык алартан көлтө. Алар катыннарын пасарга алып партылар, угереп ултыртылар. Анта та пәре калык көлтө, үсләрен кыйнал йебәртеләр. Пе гешеләр үлгән катыннарын алып кайтып киттеләр, енеләренә үтә алулары килте. Ацларынан енеләренең өйөн ут төртөп йантыртылар. Өй йанып пөттө. Өйнең көлмән күмере калты. Турак осак уйламастан, атын йегеп, өйнөң күмерен арбага тултырып, гурытка алып китте. Гурытка парып Йетте. Пацатан лайның капкасы йаныла барып туктаты та, үсе пай йанга керте. Пайга; «Тис кена цыгып ал, мин сиңә алтын эпкилтем, алганта карамастан ал, кеше гараса, алтыным карайып китәте», — тите. Пай: «Карайса карайсын, алтыныңның төсен курим, карайса үсемнең алтылымнан пирермен», — тите. Пай өстен ацып караты, «алтын» карайын күмергә әйләнеп китте. Пайга исәр лайлана пашлаты. Шуннан пай, күмерие түктереп, пер арба алтын төйәл пирте. Ул алтына алып, өйснә кайтты. Өйенә кайтып, алтынны пушатты та, колон арбага төйәп, тагын гурытка китте. Гурытка парып, тагын лайныц капка алтына туктаты. Үсе арбатан төшеп өйгә керте.
Пайга: «Мин сиңә лайлар ашайтыган он алкилтем, карамастан ал, әгәр карасаң, оным көлгә айланаты», — тите. Пай: «Пук, айланса айлансын, аның урнына он пирермен, карап алам», - тите. Пай ацып караган ите, он көлгә айланган. Исәр тагын спурит итә пашлаты. Пай көлөн актарып, пер арба он төйәп пирте. Ле, онналып кайтып, әкәләренә күрсәтте. Әкәләре икесе тә өйләрен йантыртылар. Ат йегеп, күмерен арбага тултырып, гурытка алып киттеләр. Гурытта пөтөн калык алартан көлтө. Алар күмерләрен кире өйләренә алып кайттылар. Аларның енеләренә аулары килте. Пе енеләре педмостоп, алар енеләрен үлтермәккә пултылар. Куй пуйына алып партылар, аны пер ганкы спитылар та, аусын пайлап, суга ташлагалы пултылар. Мыны кул пуйынта галтырып, үсләре таш өстен киттеләр. Пе йатканта, мының йанка сыйыр көтүсө килте. Тоттылар, карса, «данта кеше бер, көтүче: «Пе гетәр», — тип сураты. Ул ана: «Сыу астынта пер бикә цә, пер бите ген пер гыс пар, шуны ташеп алырга торам», — тите. Ул шулай сөйләгәц, көтүченең пигеце кысты: «Син кал, мин параем», — тите. Пе ана: «Парсак пар, капның аусын циң, мин цыгайың, син ултыр», — тите. Көтүе капның аусын циңеп, исәрне цыгарты, үсе ултырты. Исәр ана: «Ун минуттан сине сыуга төшерерләр, перни тә ентәмә», — тите.
Үсе галпык аусын пайлаты та китеп калты. Ун минуттан сук әкәләре килеп, таш пайлап, капны сыуга ыргыттылар та кайтып киттеләр.
Пылар кайткац, өц-түрт сәгәттән суң, енеләре пер сура сыйыр гуып эпкилте. Әкәләренә: «Су астыкта миңә тип асраган сыйырлар күп пулган игән, — тите. — Анта тагын калтылар, сесне цагыртылар», — тите. Әкәләре осагуйлап тормастак, йер, парабыс, тип, кул кырына партылар. Елек персе төште, цыбын тотты, ул пата бошалгац, култыгына цыбыгы ул йук, гылайкка уксамаган пайты. Шуннан суң икесе икенцесенә ташканта әйтте: «Төш тиссәк, куып кеше йетмәй йатыр», — тите. Ул уагыт икенцесе тә йөгереп төшеп китте. Әкәләре икесе тә суга патып үлтеләр.
Исәр өйенә гайтып, өйе тула алтын, курасы тула мал, итлекләре тула он. Катымының пубен исә кеп гүреп торатылар игән. Кицә Умбытан кайтып ултырып, кереп цәй ештем, пал ашатым, аусыма еләкмәте, мыйыгымнан тамаклап акты. Аракештем, рүмгәнен тебә тишек пулты.
(Омск өлкәсе, Тара районы, Атак авылында 1910 елда Миннегалиев Хафизтан 1956 елның 18 июлендә язып алынды.)
### Текст № 32.
#### Кыз елату жыры.
Энәу чай куйды, Гарачемне (Герасимны) жулдашы блутырты, миндутырдым бергә. Андәтен китмәденде мине күрмәдле килгәен. Иргәтәсен энәуе килдә, ват, ди, мин, ди, малайга кызны сорарга килдем, ди, малай кызны жараткан, ди. Энәу бирастегел, ди, былар бир, ди. Энәу бирастегел, ди, былар бир, ди. Шайдур-димнәштәро-димнәштәре күндерделәр енде.
Менә Гарачемнәр тешкәннәр Анкәргә, уч арба белә. Кызлар жырлыйлар, мин күз жәше беләм бөркәнчек бөркәнеп жылыйм енде.
Туган гына әтәүем,
Туган гына әнәүем,
Жиде бала ечендә
Йат күргәне мим булдым.
Тулы казан аскачтан,
Төпсес килен, дийерләр;
Жарты казан аскачтан,
Казан жандра, дийерләр.
*(1884 елда туган Варвара Федоровна Лазаревадан 1948 елда язып алынды. ТАССР, элекке Подберезье районы, Баймурзино авылы.)*
### Текст № 33.
#### Бер ау турында.
Пер уакыт пер тауарии пелой сунарга цыхтых, Парапартых, иц нимә оцрамат. Этләребес көйөн йатты. Цәй эцкәле гәпләштек. Цәй эцкәле чыйынсах, тауыш килэт. Карасак, айыу. Аттым, айагына тите. Кан шаулаты, эт парыф ышлат. Тауаришым әйтәт: «Мин атам», — тит. Атты, мылтыгының патронын алганын, өстенә ошланты. Айму тауаришка килеф йеткәнце, мин аттым, Ул отра әйләнеф парат. Мин атыф өлгөртөм. Айыу йыгылты. Паласы агацка менган ите, атыф алтых. Палласы эттән олло ите.
*(Төмән өлкәсе, Тобол районы, Нешшә авылы. 1958 елның 29 январенда 1888 елгы Фазыловтан язып алынды.)*
### Текст № 34.
Киләбес кливоуборкыга. Сритие ун йетте цитнер гиктарына. Ун йетте гиктар йәцмин әле йатыр. Дополнительный канвайннар алып та убрать иткәле өмөт пар. Кулман цапкалы та тура гилер. Касерге көнтә пөтөн калык кирпично йабышканта, ысправитсә итәргә була. Сөт планын та тултырып киләбес. Калык катнашы йаман пулганта, ашны исрабитсү бар. Айырым гешеләр пайталы эш эстәйтеләр. Примир, Әйт-эмәт. Син, туган, циргәнәсең игән эштән. «Пескә питонман сыу йөртөп ултырың эцкале», — тите. Артык, урынсыс, тиәр итем. Кайта аксаган, кайта цереп парып ултырган урынта пулу үәрәк.
*(Омск өлкәсе, Большереченск районы, Яланкүл авылы. 1956 елның 13 июлендә булган җыелышта колхоз председателе Абдрахманов Ташбулатның чыгышыннан өзек)*
### Текст № 35.
#### Мин ничек өйләндем.
Мита берэу ойто: мил синга балдызны димлим әле, ди. Бу күндереп кайтты барып. Хәзер әтиләр туйга киттеләр. Әтиләр кайткамшав мидга кыж йанга барырга кирәгич инде. Хәзер мте ат жолобалмага киләләр, мин дихай йакшылап кийеном, תуталар бойлим, чикмән кийәм. Мин апкайткан кеше мине сыйлый. Кію бүлмо жарыгыннан мине карап тора. Мин күрмимәле, ике кои торгач кайтып китәм. Андары үз атым белән киләм. Калынга бер сандык, анын артындан бер жакшы күлмәк, шәл, айакиеме, мамык жебе бер-ике герәнкә, жаулык эчле-тышлы, кырыгилле тәнкә тарту бирәләр.
*(ТАССР, Чепья районы, Әтнә авылы, 1873 елгы Сәмигулла бабайдан 1949 елның июль аенда язып алынды.)*
### Текст № 36.
Мин салдатта да булган, жалун сугышында да булган. Шуннан соң мим былай супалиларга еләкмәгән, миннәм бер-ике жыл түбән кешелэр локте.
Первый башта Сагит белә Бикказак килеб утырган, хәрберсен мин оныткан эпде до. Анәтиләр, бабайлар шулай сүләшәйде. Мында значет первый татар килбутырган, алар жанна шулай жулдашлар килган. Морагадав килган, Акҗегеттән килгән бай кешеләр булганнар, шупнал Байморза калган.
*(ТАССР, элекке Подберезье районы, Байморза авылында 1866 елда туган Иван бабай авызынман 1948 елның июнь ахырында язып алынды.)*
### Текст № 37.
#### Әпи-әни уйнау.
Кыдлар тезлбутралар. Первый башта әңкә булганы әпи әүәли, әли шушы кыдлар була. Башларын әүәләп чыга, аннарсың бер кыдга кычкрыйнде:
— Кым кыд була, дип.
Андарадам берсәйтә инде:
— Мин булам, кыд булам, дип.
Аннарсың бер кыд мачы була. Аннарсың әпине санап калдра да үзешкә китә. Әнисе кыдынайтеп калдра, эпи бишун, ди, кешегә бирмә, урлатма, ди. мачы була бит әле берәү. Әнкәсе киткәч, килә ул мачы. Ишекләр бикле була. Аннарсың мачәйтә:
— Кыдым, ишегәчәле, мин сицалтын тараклар бирәм, ди.
Кыд:
— Ачмыймын, әнкәй ачарга кушмады, ди.
Мачәйтә:
— Мөрҗәгыздан төшәм, — ди кылга.
Кыд:
— Ишекнеачтым, ачтым, — ди.
Аннары мачы керә дә бер әпине апчыга.
*(ТАССР, Буа районы, Килдураз авылында 1937 елда туган Гөлсем дигән кыздан 1948 елның июль аенда язып алынды.)*
### Текст № 38.
Усман ауылының төп утыруына дүрт йөз илле йыллар бардыр инде. Кашан мулла абзый еч йөз илле йыл дип сүлидер иде. Ул инде ул күптән. Без үзебез шунда туган, шунда үскән. Иске Усманга килеп утырганнар да аннан киткәннәр. Пируый Усман карт килеп утырган. Аннан килә-килә килгәннәр Иске Усманнан күчеп. Калганнары Иске Усманда калган. Анда Иске Усманда, бер ыч урыслар булган, алар Плитниуфкыга үзләре урлашырга чыгып киткәннәр. Шул арада Иске Усман аталыр. Алар бер чамада күчкәннәрдер инде. Без мен тугыз йөз үмбишенче йылда киттек. Үмҗиденче йылда кайтык ислабуда чыккач. Без киткәндә, мен тугыз йөз үмбишенче йыл биш йөз алтмыш йорт иде, хәзер ике меңнән артык йорттыр.
*(Куйбышев өлкәсе, Камышлы районы, Яңа Усман авылы. 1894 елгы Кәримов Исмәгыйльдән 1960 елда язып алынды.)*
### Текст № 39.
#### Бәйге.
Бәйге оло көндә (пасха) була торганыйы. Оло көн җитте исә күкәй буйый торганнарыйы. Күкәй җыя торганыйы балачага. Буйаулы күкәй. Шыуның атнасы тыулгач, бәйге була торганыйы. Атка, көрәшкә бистәр җыйу була торганыйы. Иртәгә бәйге дигән көнне җаулык җыйарга чыгара ауылның атаманы. Аны җош киленнәрдән генә җыйалар, быйыл тормошка чыккан. Бәйге көнне иртән дус-ишләр белән җыйылып ботка ашыйбыз да бәйге күрергә чыгабыз. Без аны шыйлык буткасы (яңгыр боткасы) дибез. Шуны ашап чыгып, бәйге күрә торганыйык. Бәйгедән кайтканда мипдо бутка ашаган кеше мине до кушакки чакыра. Ойдогез, безгә бармадык бит, безнен да пешком комича калды, дин. Кичен таган астына чыга торганыйык.
*(Чиләбе өлкәсе, Нагайбәк районы, Париж авылы. 1882 елгы Афанасьев Иван Алексеевичтан 1966 елда язып алынды.)*
### Текст № 40.
#### Иренчәк туганнар.
Порон-порон саманта, кэчэ команта, сауыскан супник, пака плутник пулганта, пер йертә ике иренцак пулыпты. Аларнын аталарна пиг ауыр калтә йаткан игән. Ул усенец палларын цагырып алыста та: «Пер перегестән айырылмагыс», — тите.
Аталар үлэте. Иренцәкләр перос нан, ацыган катыгалып йулга цыгын киткәннәр.
Алар, парац, ник каты арыганшар игэн, атагалы утырыштылар. Ләкин сулары пулмаган. Персе әйткән, син суга вар, э игендесе — син.
Палкаулыкларыннан алар ауыс йомкалы пулганнар. Әгәр тә кем ауысып атса, шул суга парталы тейеш игән.
Пылай улгырганта пер ахутник килеп цыккан. Ул: «Ни ешләп ултырпс, кайтагылар сее?»—ти. Пылар мына чауан пирмәйтеләр игән. «Катыгыгысны сткә ашатам», — тигән. Пылар тагы пернәрсә тә әй гмәйтеләр игән. Етләр катыкны ашап пөттөләр, персенсң нитеп йалатылар. Пер ет перәүсенең порнон цойноп алыпты. Теге агырып йөвәрепте.
Игендесе: «(.ип суга паргалы тиешсең», — тип мыныман сугышып кптепте. Ауны пыларның икесен ике йакка айырып йсвәрепте.
Персе су пуйга төшөп киткән, анта палыкцыларга оцораган игән. Ул аларга пулышкалы калыпты. Ул көймәгә ултырып, палыкларны салгалы иренеп, пармагыман суга төшөрөп утырыпты. Мыны палыкнылар күреп, кыйнап куып йевәрептеләр.
Игоннесс пасарга катык саткалы паруцы пер вицогә оцорапты. Ул пиңәтән катыкны алып парышкалы сурапты. Иулта парганта: «Ун тиеп акца алсам, аңа йомортка алып, күрше пицәнең тауыгына пастырсам, аны сатып, кас алсам, каены сатып, куй алсам, аны сатын, сыйыр алсам, аны сатып, өй салсам», — тип уйлашты. Ул — патшаның шигеле сарай салтыргалы пулган. Сарайы пулгаң, иптс сүләнкәле уйлапты. Аннан сун кыс сстэй пашлапты. Төрлө пайның кыслары йарамайты игон мына. Ул — патша кысын алгалы пулыпты. Патша кысына итеген цицтерголе кушыпты, э үсенең пашынта катыг игән. Патша кысы: «Мин патша кысы пулып тороп итегеңне цицтермән», — типте. Патша мыны гүреп, негетнең лашын цапкалы нетеп килепте; Йегет, аннан кургыл, лашын цитко тартып йсвэрепте, шул уакытта катык лашыннан төшөп китепте.
*(Омск өлкәсе, Тара шәһәре. 1898 елгы Мостафина Фәхирәдән 1956 елның 17 июлендә язып алынды.)*
### Текст № 41.
#### Әсма. (Әкият).
Борон-борон заманда карт белән карчык булган. Аларның Әсма исемле кызлары булган. Әтәсе белән инәсе бу кызга алтын бидрә белән алтын көйәнтә алып кайтканнар.
— Инәкәйем, суга барайым ла алтын бидро, алтын көйәнтә белән? — дип сораган Әсма.
— Йук, барма, балакай, качкы урлар үзеңне, — дигән инәсе.
— Мин йалт-йолт каранып барырмын, урламаслар, — дигән кызы.
Моның суга баруы булган, кызны качкыннар урлаганнар да.
Әсма качкыннар белән ай да торган, йыл да торган. Көннәрдән беркөнне ул качкыннардан сораган:
— Сез мине алдыгыз инде, ничә еллар бергә тордык, миңа килгән йулларны күрсәтегез әле? — дигән.
Качкыннар кызга йулны күрсәткәннәр дә үзләре урлашырга чыгып киткәннәр. Шул арада Әсма әтәсе-инәсе нанына, өйөнә качкан. Кыз өйөно кайткан һәм инәсенә әйткән:
— Инәкәйем, атжала, айаккайым туңа ла.
— Йук минем шлый кызым, бар иде, үлде инде, — дигән инәсе.
Шуннан соң кыз этогенә әйткән:
— Әтекәйем, ачсана, айаккайым туңа ла.
Әтәсе дә Әсмага ишек апмаган. Әсма сарыклар азбарына Йылынырга керган. Шул бахытта сарыклар ашарга диеп азбарга бүре килгән. Бүре кызны күргән хәм ашап та бетерган, тик кызның башы гына торып калган. Әтәсе азбарга чыкса, бу башны күргән һәм ызбага алып кергон. Хатынына әйткән:
— Менә, азбардан кыл таптым.
— Бәй, бәй, бу нинди кыл икон соц, — дил тартып караган инәсе.
— Инәкәйем, тартма ла, чәчскәйем ауырта.
Кылны әтәсе тартып караган.
— Әтекәйем, тартма ла, чәчекәйем ауырта, — дигән баш.
— Бу минем Әсмам бит, — дигән дә башны атып бәргән инәсе.
Шуннан кыз да үлгән, инәсе дә йөрәге йарылып үлгән.
*(БАССР, Кушнаренко районы, Түбән Акбаш авылында 1915 елгы Ишмөхәммәтова Әдиядән 1974 елның июль аенда язып алынды.)*
### Текст № 42.
#### Кәбестә уены.
Кызлар тезелеп утыралар да «кәбестә» тигән уенын башлыйлар. Берәүсе килә дә сурый:
— Әби, кәбестә бир әле?
— Кем килде?
— Тутай белән җизнәй килде.
— Җиңнәм башына ни кигән?
— Түбәтәй кигән.
— Аягына ни кигән?
— Сәхтиян читек кигән.
— Өстендә ни булыр?
— Укалы камзул, чуклы күлмәк.
— Бүләге бармы соң?
— Көмеш йөзек, алтын тарак.
— Күтәрәлсәң ал, палам.
Теге егет бер кызны күтәреп алып китә. Уйын яңадан дәвам итә.
— Шак-шак капка төп.
— Кем килде?
— Җәмил килде.
— Нәрсә сурый?
— Кәбестә сурый.
— Нәрсәгә кирәк?
— Сыйларга.
— Кемне?
— Җизнәне.
— Күтәрәлсәң ал, палам.
Шулай уйын озак бара.
(Аскын районы, Иске Мотабаш авылында яшәүче 1890 елда туган Галина Гәйшә әби авызыннан 1980 нче елның 10 нчы июлендә язып алынды.)
## ӘДӘБИЯТ ИСЕМЛЕГЕ
### I. Марксизм-ленинизм классиклары.
Маркс К., Энгельс Ф. Немецкая идеология. - К. Маркс и Ф. Энгельс. Соч., изд. 2, т. 3.
Энгельс Ф. Франкский диалект. - К. Маркс и Ф. Энгельс. Соч., изд. 2, т. 16.
Энгельс Ф. Семьяның, хосусый милекнең һәм дәүләтнең килеп чыгуы.— Казан, Татгосиздат, 1952.
Энгельс Ф. К истории древних германцев.— М., Партиздат, 1938.
Энгельс Ф. О разложении феодализма и развитии буржуазии.— К. Маркс и Ф. Энгельс. Соч., изд. 2, т. 16, ч. 1.
Архив К. Маркса и Ф. Энгельса, т. 9.— М., Госполитиздат, 1941.
Ленин В. И. Милләтләрнең үзбилгеләнү хокукы турында. Әсәрләр, Дүртенче басмадан тәрҗемә, 20 т. Казан, Татарстан китап нәшрияты, 1960.
Ленин В. И. Милли политика һәм пролетар интернационализм мәсьәләләре.— Казан, Татарстан китап нәшрияты, 1960.
Партиянең XXII съездында кабул ителгән КПСС программасы.— Казан, Татарстан китап нәшрияты, 1961.
### II. Төп әдәбият.
Ахатов Г. Х. Татарская диалектология. Средний диалект — Уфа, изд-во БГУ, 1979.
Ахатов Г. Х. Мишарский диалект татарского языка.— Уфа, изд-во БГУ, 1980.
Ахатов Г. Х. Диалект западносибирских татар.— Уфа, изд-во БГУ, 1963.
Зәкиев М. 3. Татар халкы теленең барлыкка килүе.— Казан, Татарстан китап нәшрияты, 1977.
Махмутова Л. Т. Опыт исследования тюркских диалектов. Мишарский диалект татарского языка.— «Наука», М., 1978.
Тумашева Д. Г. Диалекты сибирских татар.— Казань, изд-во КГУ, 1977.
Хаков В. Х. Татар милли теленең барлыкка килүе һәм үсеше.— Казан, КДУ нәшрияты, 1972.
Юсупов Ф. Ю. Көньяк Урал һәм Урал арты сөйләшләре.— Казан, Татарстан китап нәшрияты, 1979.
Юсупов Ф. Ю. Җирле сөйләш шартларында фонетика укыту.— Казан, Татарстан китап нәшрияты, 1977.
Җәләй Л. Татар диалектологиясе.— Казан, Татгосиздат, 1947.
### III. Өстәмә әдәбият.
Абдрахманов М. А. Вопросы развития языка томско-обских татар.— Языки и топонимия Сибири, т. 1, Томск, 1966.
Аппаев А. М. Диалекты балкарского языка в их отношении к балкарскому литературному языку.— Нальчик, 1960.
Арсланов Л. Ш. Татар теленең Идел уңъяк ярында (Татарстан һәм Чувашстан территориясендә) таралган сөйләшләре.— Татар теле һәм әдәбияты, 3 нче китап, Казан, Татарстан китап нәшрияты, 1965.
Афлетунов А. Ш. Языковые особенности татар Западной и Юго-Западной части Башкирской АССР.— АКД, Казань, 1961.
Ахатов Г. Х. О восточном диалекте татарского языка.— ВДТЯ, Баку, 1958, 61—65—66 б.
Ахатов Г. Х. Татарская диалектология.— Уфа, изд-во БГУ, 1977.
Ахатов Г. Х. Некоторые особенности преподавания родного языка в условиях восточного диалекта татарского языка.— ВДТЯ, Казань, Татарское книжное изд-во, 1960, 101—105 бб.
Ахатов Г. Х. На что должно быть обращено внимание учителей русского языка в татарской школе Западной Сибири.— Совет мәктәбе, 1959, № 5.
Ахмаров Г. Н. О языке и народности мишарей.— «Известия Общества Археологии, Истории и Этнографии при Императорском Казанском Университете», т. 19, вып. 2, Казань, 1903.
Баязитова Ф. С. Түбән Кама тирәсендәге керәшен татарлары сөйләшенең фонетик һәм грамматик үзенчәлекләре.— МТД, Казан, Татарстан китап нәшрияты, 1974.
Баскаков Н. А. Введение в изучение тюркских языков.— Высшая школа, М., 1960.
Бессонов А. Г. О говорах казанского татарского наречия и об отношении его к ближайшим к нему наречиям и языкам.— ЖМНП, ч. 216, СПб, 1881.
Богородицкий В. А. Введение в татарское языкознание в связи с другими тюркскими языками.— Казань, Татгосиздат, 1934.
Борһанова Н. Б. Татар теленең Мордва АССР территориясендә таралган сөйләшләре турында.— МТД, вып. 2, Казань, Таткнигоиздат, 1962.
Бурганова Н. Б. Говор каринских и глазовских татар.— МТД, Казань, Таткнигоиздат, 1962.
Бурганова Н. Б. Из наблюдений над говором параньгинских татар.— Известия КФ АН СССР, серия гум. наук, вып. 1, Казань, Таткнигоиздат, 1955.
Бурганова Н. Б. Особенности говора татар нагорной стороны ТАССР.— МД, Казань, Таткнигоиздат, 1955.
Бурганова Н. Б. и Заляй Л. О принципах составления диалектологического атласа татарского языка.— ВДТЯ, Казань, Таткнигоиздат, 1960.
Вәлиди Җ. О диалектах кипчакско-татарского языка.— ВНОТ, Казань, 1927, № 6, 50—64 бб.
Вәлиди Җ. Наречие каринских и глазовских татар.— Труды общества изучения Татарстана, Казань, 1930.
Гаджиева Н. 3. Проблемы тюркской ареальной лингвистики.— «Наука», М., 1975.
Ганиев Ф. А. Суффиксальное словообразование в современном татарском литературном языке.— Казань, Татарское книжное изд-во, 1974.
Гигинов И. Грамматика татарского языка.— СПб, 1801.
Диалектологик сүзлекләр. 1 нче кисәк, 1948; 2 нче кисәк, 1953; 3 нче кисәк, 1958, 1969.
Дмитриева Л. Язык барабинских татар. КД.— М., изд-во АН СССР, 1950.
Заляй Л. Развитие татарской диалектологии в советский период.— МД, Казань, Таткнигоиздат, 1955.
Заляй Л. 3. Опорный диалект в образовании татарского языка.— ВДТЯ, Баку, 1958.
Казаринов В. А. О мишарях в Чистопольском уезде Казанской губернии.— «Известия Общества Археологии, Истории и Этнографии», т. 4, Казань, 1885.
Калиев Г., Сарыбаев Ш. Казак диалектологиясы.— Алматы, 1979.
Киекбаев Ж. Г. Башкорт теленең фонетикаһы.— Өфө, Башкортстан китап нәшрияте, 1958.
Кононов А. Н. Грамматика языка тюркских рунических памятников (VII—IX вв.).— «Наука», Л., 1980.
Максютова Н. Х. Восточный диалект башкирского языка.— «Наука», М., 1976.
Малов С. Е. Из поездки к мишарям (о наречии мишарей Чистопольского уезда).— Казань, 1904.
Махмутова Л. Т. Основные характерные черты мишарских говоров на территории Пензенской области.— МТД, Казань, Таткнигоиздат, 1962.
Махмутова Л. Т. Фонетические особенности касимовского говора татарского языка.— МД, Казань, Таткнигоиздат, 1955.
Махмутова Л. Т. Описание грамматических особенностей касимовского говора татарского языка.— Известия КФ АН СССР, серия гум. наук, вып. 1, Казань. Таткнигоиздат, 1955.
Махмутова Л. Т. Бастанский говор татарского языка.— МТД, вып. 3, Татарское книжное изд-во, 1974.
Махмутова Л. Т. О татарских говорах северо-западных районов Башкирской АССР.— МТД, вып. 2, Таткнигоиздат, Казань, 1962.
Мингулова Р. Р. Особенности чистопольского говора татарского языка. АКД.— Казань, 1963.
Мухамедова Р. Г. Татары-мишари. Историко-этнографическое исследование.— «Наука», М., 1972.
Мухаметшин Ю. Г. Татары-кряшены.— «Наука», М., 1977.
Поливанов Е. Д. Фонетические особенности касимовского диалекта.— М., 1923.
Радлов В. В. Образцы народной литературы тюркских племен... IV. Наречия барабинцев, тарских, тобольских и тюменских татар.— СПб, 1872.
Рамазанова Д. Б. Фонетические особенности говора пермских татар.— Татар теле һәм әдәбияты (5 нче китап, СССР ФА КФ), Казан, Татарстан китап нәшрияты, 1976.
Рамазанова Д. Б. Грамматические особенности говора пермских татар.— МТД, Казань, Татарское книжное изд-во, 1974.
Рамстедт Г. И. Введение в алтайское языкознание. Морфология.— М., 1957.
Решетов В. В., Шоабдурахманов Ш. Узбек диалектологияси.— Тошкент, 1978.
Садыхова З. Р. Оренбург татарлары сөйләшенең кайбер морфологик үзенчәлекләре.— МТД, вып. 4, Казан, Татарстан китап нәшрияты, 1974.
Сарманаева Д. М. Лингвистические особенности языка среднеуральских татар. АКД.— Казань, 1949.
Саттаров Г. Ф. Мәктәптә тел культурасы.— Казан, Татарстан китап нәшрияты, 1969.
Сб. Проблемы современной тюркологии.— Материалы II Всесоюзной тюркологической конференции. Алма-Ата, 1980.
Серебренников Б. А. О некоторых следах влияния финноугорского языкового субстрата в языке казанских татар.— «Академику В. В. Виноградову», М., 1956.
Серебренников Б., Гаджиева Н. Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков.— «Маариф», Баку, 1979.
Тенишев Э. Р. Строй саларского языка.— «Наука», М., 1976.
Тенишев Э. Р. Строй сарыг-югурского языка.— «Наука», М., 1976.
Тумашева Д. Г. Көнбатыш Себер татарлары теле. Грамматик очерк һәм сүзлек.— Казан, КДУ нәшрияты, 1961.
Тумашева Д. Г. Язык сибирских татар.— Казань, изд-во КГУ, 1968.
Халиков А. Х. Татар халкының килеп чыгышы.— Казан, Татарстан китап нәшрияты, 1974.
Шакирова Р. Ф. Фонетические особенности говора татар Краснооктябрьского района Горьковской области.— МД, Казань, Таткнигоиздат, 1955.
Шакирова Р. Ф. Морфологические особенности говора татар Краснооктябрьского района Горьковской области.— «Академику В. А. Горлевскому к его 75-летию», М., 1953.
Ширалиев М. Ш. О диалектной основе азербайджанского национального литературного языка.— ВДТЯ, Баку, 1958.
Щербак А. М. Сравнительная фонетика тюркских языков.— Изд. АН СССР, Л., 1970.
Щербак А. М. Очерки по сравнительной морфологии тюркских языков (имя).— «Наука», Л., 1977.
Юсупов Г. В. Введение в булгаро-татарскую эпиграфику.— М—Л, 1960.
Якупова Г. К. Камышлы сөйләшенең фонетик үзенчәлекләре.— МТД, Казан, Татарстан китап нәшрияты, 1974.
Якупова Г. К. Некоторые морфологические особенности говора татар Куйбышевской области.— МТД, Казань, Татарское книжное изд-во, 1962.
Әхәтов Г. X. Себер татарлары теле. Фонетик үзенчәлекләр.— Казан, 1960.
Әхәтов Г. Х. Җирле диалект шартларында ана телен укыту методикасы мәсьәләләре.— Тобол, Тобол пединституты, 1958.
Җәләй Л. Татар теленең тарихи фонетикасы буенча материаллар.— Казан, Таткнигоиздат, 1954.
## ЭЧТӘЛЕК
<!-- mdformat-toc start --slug=github --no-anchors --maxlevel=6 --minlevel=1 -->
- [ТАТАР ДИАЛЕКТОЛОГИЯСЕ](#%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D0%B5)
- [АВТОРДАН](#%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD)
- [Кереш](#%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%88)
- [§ 1. ДИАЛЕКТОЛОГИЯ ТУРЫНДА ТӨШЕНЧӘ, АНЫҢ БУРЫЧЛАРЫ ҺӘМ ӘҺӘМИЯТЕ.](#%C2%A7-1-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F-%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0-%D1%82%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99-%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D0%B1%D1%83%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D3%99%D2%BB%D3%99%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%B5)
- [§ 2. ТАТАР ДИАЛЕКТОЛОГИЯСЕНЕҢ ТӨП ТӨШЕНЧӘЛӘРЕ ҺӘМ ТЕРМИННАРЫ.](#%C2%A7-2-%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D1%82%D3%A9%D0%BF-%D1%82%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [§ 3. ДИАЛЕКТЛАРНЫҢ ТАРИХИ ҮСЕШЕ.](#%C2%A7-3-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8-%D2%AF%D1%81%D0%B5%D1%88%D0%B5)
- [§ 4. ДИАЛЕКТЛАРНЫҢ ӘДӘБИ ТЕЛГӘ МӨНӘСӘБӘТЕ.](#%C2%A7-4-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D3%99%D0%B4%D3%99%D0%B1%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D3%99-%D0%BC%D3%A9%D0%BD%D3%99%D1%81%D3%99%D0%B1%D3%99%D1%82%D0%B5)
- [§ 5. ТАТАР ТЕЛЕНЕҢ ҺӘМ ДИАЛЕКТЛАРЫНЫҢ БАШКА КАРДӘШ ТӨРКИ ТЕЛЛӘРГӘ МӨНӘСӘБӘТЕ.](#%C2%A7-5-%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B0-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%88-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B3%D3%99-%D0%BC%D3%A9%D0%BD%D3%99%D1%81%D3%99%D0%B1%D3%99%D1%82%D0%B5)
- [§ 6. ДИАЛЕКТОЛОГИЯ ҺӘМ ТАТАР ТЕЛЕН УКЫТУ МЕТОДИКАСЫ.](#%C2%A7-6-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD-%D1%83%D0%BA%D1%8B%D1%82%D1%83-%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B)
- [ТАТАР ДИАЛЕКТЛАРЫН ӨЙРӘНҮ ТАРИХЫ](#%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D3%A9%D0%B9%D1%80%D3%99%D0%BD%D2%AF-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B)
- [§ 7. ОКТЯБРЬГА КАДӘР ТАТАР ДИАЛЕКТЛАРЫН ӨЙРӘНҮНЕҢ КЫСКАЧА ТАРИХЫ.](#%C2%A7-7-%D0%BE%D0%BA%D1%82%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8C%D0%B3%D0%B0-%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D3%99%D1%80-%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D3%A9%D0%B9%D1%80%D3%99%D0%BD%D2%AF%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%BA%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%87%D0%B0-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B)
- [§ 8. СОВЕТ ЧОРЫНДА ТАТАР ДИАЛЕКТОЛОГИЯСЕНЕҢ ТУУЫ ҺӘМ ҮСЕШЕ.](#%C2%A7-8-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82-%D1%87%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0-%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D1%82%D1%83%D1%83%D1%8B-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D2%AF%D1%81%D0%B5%D1%88%D0%B5)
- [ДИАЛЕКТЛАРНЫ ҺӘМ СӨЙЛӘШЛӘРНЕ ӨЙРӘНҮ МЕТОДЛАРЫ](#%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%BD%D0%B5-%D3%A9%D0%B9%D1%80%D3%99%D0%BD%D2%AF-%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [§ 9. ЛИНГВИСТИК ГЕОГРАФИЯ МЕТОДЫ.](#%C2%A7-9-%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F-%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4%D1%8B)
- [§ 10. МОНОГРАФИК ӨЙРӘНҮ МЕТОДЫ.](#%C2%A7-10-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA-%D3%A9%D0%B9%D1%80%D3%99%D0%BD%D2%AF-%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4%D1%8B)
- [§ 11. ЧАГЫШТЫРМА-ТАРИХИ МЕТОД](#%C2%A7-11-%D1%87%D0%B0%D0%B3%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4)
- [§ 12. ДИАЛЕКТЛАРНЫ, СӨЙЛӘШЛӘРНЕ ӨЙРӘНҮДӘ СТУДЕНТЛАРНЫҢ КАТНАШУЫ.](#%C2%A7-12-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%BD%D0%B5-%D3%A9%D0%B9%D1%80%D3%99%D0%BD%D2%AF%D0%B4%D3%99-%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%88%D1%83%D1%8B)
- [ТАТАР ТЕЛЕНЕҢ ДИАЛЕКТЛАРГА БҮЛЕНЕШЕ](#%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B0-%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%B5)
- [§ 13. TATAP ТЕЛЕНЕҢ ТӨП ДИАЛЕКТЛАРЫ.](#%C2%A7-13-tatap-%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D1%82%D3%A9%D0%BF-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [§ 14. ДИАЛЕКТЛАРНЫҢ ХАРАКТЕРЛЫ ТӨП БИЛГЕЛӘРЕ.](#%C2%A7-14-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%8B-%D1%82%D3%A9%D0%BF-%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [ТАТАР ТЕЛЕНЕҢ УРТА ДИАЛЕКТЫ](#%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%8B)
- [§ 15. TATAP ТЕЛЕНЕҢ НИГЕЗ ДИАЛЕКТЫ БУЛАРАК УРТА ДИАЛЕКТ.](#%C2%A7-15-tatap-%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%B7-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%8B-%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA-%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82)
- [§ 16. УРТА ДИАЛЕКТНЫҢ ТӨП СӨЙЛӘШЛӘРЕ.](#%C2%A7-16-%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%82%D3%A9%D0%BF-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [І. Казан арты сөйләше.](#%D1%96-%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%B5)
- [§ 17. СӨЙЛӘШНЕҢ ФОНЕТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ](#%C2%A7-17-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 18. СӨЙЛӘШНЕҢ МОРФОЛОГИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ](#%C2%A7-18-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 19. СӨЙЛӘШНЕҢ ЛЕКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-19-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [II. Минзәлә сөйләше.](#ii-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B7%D3%99%D0%BB%D3%99-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%B5)
- [§ 20. СӨЙЛӘШНЕҢ ФОНЕТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-20-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 21. СӨЙЛӘШНЕҢ ГРАММАТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-21-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 22. СӨЙЛӘШНЕҢ ЛЕКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ](#%C2%A7-22-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [III. Тау ягы сөйләше.](#iii-%D1%82%D0%B0%D1%83-%D1%8F%D0%B3%D1%8B-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%B5)
- [§ 23. СӨЙЛӘШНЕҢ ФОНЕТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-23-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 24. СӨЙЛӘШНЕҢ ГРАММАТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-24-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 25. СӨЙЛӘШНЕҢ ЛЕКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-25-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [IV. Бәрәңге сөйләше.](#iv-%D0%B1%D3%99%D1%80%D3%99%D2%A3%D0%B3%D0%B5-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%B5)
- [§ 26. СӨЙЛӘШНЕҢ ФОНЕТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-26-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 27. СӨЙЛӘШНЕҢ ГРАММАТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-27-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 28. СӨЙЛӘШНЕҢ ЛЕКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-28-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [V. Дүртөйле сөйләше.](#v-%D0%B4%D2%AF%D1%80%D1%82%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%B5)
- [§ 29. СӨЙЛӘШНЕҢ ФОНЕТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-29-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 30. СӨЙЛӘШНЕҢ ГРАММАТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-30-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 31. СӨЙЛӘШНЕҢ ЛЕКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-31-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [VI. Туймазы сөйләше.](#vi-%D1%82%D1%83%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%B5)
- [§ 32. СӨЙЛӘШНЕҢ ФОНЕТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-32-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 33. СӨЙЛӘШНЕҢ ГРАММАТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-33-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 34. СӨЙЛӘШНЕҢ ЛЕКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-34-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [VII. Кыйгы сөйләше.](#vii-%D0%BA%D1%8B%D0%B9%D0%B3%D1%8B-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%B5)
- [§ 35. СӨЙЛӘШНЕҢ ФОНЕТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-35-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 36. СӨЙЛӘШНЕҢ ГРАММАТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-36-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 37. СӨЙЛӘШНЕҢ ЛЕКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-37-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [VIII. Барда сөйләше.](#viii-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%B5)
- [§ 38. СӨЙЛӘШНЕҢ ФОНЕТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-38-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 39. СӨЙЛӘШНЕҢ ГРАММАТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-39-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 40. СӨЙЛӘШНЕҢ ЛЕКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-40-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [ІХ. Нократ сөйләшә.](#%D1%96%D1%85-%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D3%99)
- [§ 41. СӨЙЛӘШНЕҢ ФОНЕТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-41-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 42. СӨЙЛӘШНЕҢ ГРАММАТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-42-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 43. СӨЙЛӘШНЕҢ ЛЕКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-43-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [Х. Камышлы сөйләше.](#%D1%85-%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%88%D0%BB%D1%8B-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%B5)
- [§ 44. СӨЙЛӘШНЕҢ ФОНЕТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-44-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 45. СӨЙЛӘШНЕҢ ГРАММАТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-45-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 46. СӨЙЛӘШНЕҢ ЛЕКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-46-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [ХІ. Касыйм сөйләше.](#%D1%85%D1%96-%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BC-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%B5)
- [§ 47. СӨЙЛӘШНЕҢ ФОНЕТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-47-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 48. СӨЙЛӘШНЕҢ ГРАММАТИК БИЛГЕЛӘРЕ](#%C2%A7-48-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 49. СӨЙЛӘШНЕҢ ЛЕКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-49-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [ХІІ. Керәшен татарлары сөйләше.](#%D1%85%D1%96%D1%96-%D0%BA%D0%B5%D1%80%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD-%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%B5)
- [§ 50. СӨЙЛӘШНЕҢ ФОНЕТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-50-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 51. СӨЙЛӘШНЕҢ ГРАММАТИК БИЛГЕЛӘРЕ.](#%C2%A7-51-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 52. СӨЙЛӘШНЕҢ ЛЕКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-52-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [ТАТАР ТЕЛЕНЕҢ МИШӘР ДИАЛЕКТЫ.](#%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%BC%D0%B8%D1%88%D3%99%D1%80-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%8B)
- [§ 53. МИШӘР ДИАЛЕКТЫНЫҢ ТӨП СӨЙЛӘШЛӘРЕ.](#%C2%A7-53-%D0%BC%D0%B8%D1%88%D3%99%D1%80-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%82%D3%A9%D0%BF-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [Ч-ЛАШТЫРУЧЫ СӨЙЛӘШЛӘР.](#%D1%87-%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83%D1%87%D1%8B-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BB%D3%99%D1%80)
- [1. Чистай сөйләше.](#1-%D1%87%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%B5)
- [§ 54. СӨЙЛӘШНЕҢ ФОНЕТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-54-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 55. СӨЙЛӘШНЕҢ ГРАММАТИК БИЛГЕЛӘРЕ.](#%C2%A7-55-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 56. СӨЙЛӘШНЕҢ ЛЕКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-56-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [2. Сергач сөйләше.](#2-%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B0%D1%87-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%B5)
- [§ 57. СӨЙЛӘШНЕҢ ФОНЕТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-57-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 58. СӨЙЛӘШНЕҢ ГРАММАТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-58-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 59. СӨЙЛӘШНЕҢ ЛЕКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-59-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [III. Чүпрәле сөйләше.](#iii-%D1%87%D2%AF%D0%BF%D1%80%D3%99%D0%BB%D0%B5-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%B5)
- [§ 60. СӨЙЛӘШНЕҢ ФОНЕТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-60-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 61. СӨЙЛӘШНЕҢ ГРАММАТИК БИЛГЕЛӘРЕ.](#%C2%A7-61-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 62. СӨЙЛӘШНЕҢ ЛЕКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-62-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [IV. Мәләкәс сөйләше.](#iv-%D0%BC%D3%99%D0%BB%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%81-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%B5)
- [§ 63. СӨЙЛӘШНЕҢ ФОНЕТИК БИЛГЕЛӘРЕ.](#%C2%A7-63-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 64. СӨЙЛӘШНЕҢ ГРАММАТИК БИЛГЕЛӘРЕ.](#%C2%A7-64-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 65. СӨЙЛӘШТӘ КУЛЛАНЫЛА ТОРГАН СҮЗЛӘР.](#%C2%A7-65-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%82%D3%99-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BB%D0%B0-%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD-%D1%81%D2%AF%D0%B7%D0%BB%D3%99%D1%80)
- [Ч-ЛАШТЫРУЧЫ СӨЙЛӘШЛӘР.](#%D1%87-%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83%D1%87%D1%8B-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BB%D3%99%D1%80-1)
- [1. Бөре сөйләше.](#1-%D0%B1%D3%A9%D1%80%D0%B5-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%B5)
- [§ 66. СӨЙЛӘШКӘ ХАС ФОНЕТИК БИЛГЕЛӘР.](#%C2%A7-66-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BA%D3%99-%D1%85%D0%B0%D1%81-%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D3%99%D1%80)
- [§ 67. СӨЙЛӘШНЕҢ ГРАММАТИК БИЛГЕЛӘРЕ.](#%C2%A7-67-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 68. СӨЙЛӘШНЕҢ ЛЕКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-68-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [ІІ. ЛӘМБРӘ ҺӘМ ТЕМНИКОВ СӨЙЛӘШЛӘРЕ.](#%D1%96%D1%96-%D0%BB%D3%99%D0%BC%D0%B1%D1%80%D3%99-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 69. СӨЙЛӘШЛӘРНЕҢ ФОНЕТИК БИЛГЕЛӘРЕ.](#%C2%A7-69-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 70. СӨЙЛӘШЛӘРНЕҢ ГРАММАТИК БИЛГЕЛӘРЕ.](#%C2%A7-70-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 71. СӨЙЛӘШЛӘРНЕҢ ЛЕКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-71-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [Катнаш сөйләшләр.](#%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%88-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BB%D3%99%D1%80)
- [§ 72. СӨЙЛӘШЛӘРНЕҢ ФОНЕТИК БИЛГЕЛӘРЕ.](#%C2%A7-72-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 73. СӨЙЛӘЛЛӘРНЕҢ ГРАММАТИК БИЛГЕЛӘРЕ.](#%C2%A7-73-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 74. СӨЙЛӘШЛӘРНЕҢ ЛЕКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-74-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [КӨНБАТЫШ СЕБЕР ТАТАРЛАРЫ ДИАЛЕКТЫ.](#%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%88-%D1%81%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80-%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%8B)
- [§ 75. ДИАЛЕКТНЫҢ ФОРМАЛАШУЫ.](#%C2%A7-75-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%83%D1%8B)
- [§ 76. ДИАЛЕКТНЫҢ СӨЙЛӘШЛӘРГӘ БҮЛЕНЕШЕ МӘСЬӘЛӘСЕ.](#%C2%A7-76-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B3%D3%99-%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%B5-%D0%BC%D3%99%D1%81%D1%8C%D3%99%D0%BB%D3%99%D1%81%D0%B5)
- [1. ДИАЛЕКТНЫҢ ФОНЕТИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#1-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 77. СУЗЫК АВАЗЛАР СИСТЕМАСЫНДАГЫ ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘР.](#%C2%A7-77-%D1%81%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA-%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B7%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D1%8B-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80)
- [§ 78. ТАРТЫК АВАЗЛАР СИСТЕМАСЫНДАГЫ ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘР.](#%C2%A7-78-%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BA-%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B7%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D1%8B-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80)
- [11. ДИАЛЕКТТА СҮЗ ЯСАЛЫШЫ.](#11-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%82%D0%B0-%D1%81%D2%AF%D0%B7-%D1%8F%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%88%D1%8B)
- [§ 79. СИНТЕТИК СҮЗ ЯСАЛЫШЫ.](#%C2%A7-79-%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D1%81%D2%AF%D0%B7-%D1%8F%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%88%D1%8B)
- [Сыйфат ясаучы кушымчалар.](#%D1%81%D1%8B%D0%B9%D1%84%D0%B0%D1%82-%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%83%D1%87%D1%8B-%D0%BA%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BC%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80)
- [Фигыль ясаучы кушымчалар.](#%D1%84%D0%B8%D0%B3%D1%8B%D0%BB%D1%8C-%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%83%D1%87%D1%8B-%D0%BA%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BC%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80)
- [Рәвеш ясаучы кушымчалар.](#%D1%80%D3%99%D0%B2%D0%B5%D1%88-%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%83%D1%87%D1%8B-%D0%BA%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BC%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80)
- [§ 80. АНАЛИТИК СҮЗ ЯСАЛЫШЫ](#%C2%A7-80-%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D1%81%D2%AF%D0%B7-%D1%8F%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%88%D1%8B)
- [II. ДИАЛЕКТНЫҢ МОРФОЛОГИК ТӨЗЕЛЕШЕ](#ii-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA-%D1%82%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%88%D0%B5)
- [§ 81. ИСЕМНӘР ӨЛКӘСЕНДӘГЕ ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘР](#%C2%A7-81-%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D3%99%D1%80-%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D3%99%D0%B3%D0%B5-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80)
- [§ 82. СЫЙФАТЛАР ӨЛКӘСЕНДӘГЕ ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘР.](#%C2%A7-82-%D1%81%D1%8B%D0%B9%D1%84%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D3%99%D0%B3%D0%B5-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80)
- [§ 83. САҺҺАР ӨЛКӘСЕНДӘГЕ ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘР.](#%C2%A7-83-%D1%81%D0%B0%D2%BB%D2%BB%D0%B0%D1%80-%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D3%99%D0%B3%D0%B5-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80)
- [§ 84. АЛМАШЛЫКЛАР ӨЛКӘСЕНДӘГЕ ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘР.](#%C2%A7-84-%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%BB%D1%8B%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D3%99%D0%B3%D0%B5-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80)
- [§ 85. ФИГЫЛЬЛӘР ӨЛКӘСЕНДӘГЕ ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘР.](#%C2%A7-85-%D1%84%D0%B8%D0%B3%D1%8B%D0%BB%D1%8C%D0%BB%D3%99%D1%80-%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D3%99%D0%B3%D0%B5-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80)
- [Беренче затта күплек санында](#%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%87%D0%B5-%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0-%D0%BA%D2%AF%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0)
- [Икенче затта берлек санында](#%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%87%D0%B5-%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BA-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0)
- [Икенче затта күплек санында](#%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%87%D0%B5-%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0-%D0%BA%D2%AF%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0)
- [Өченче затта берлек санында](#%D3%A9%D1%87%D0%B5%D0%BD%D1%87%D0%B5-%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BA-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0)
- [Өченче затта күплек санында](#%D3%A9%D1%87%D0%B5%D0%BD%D1%87%D0%B5-%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0-%D0%BA%D2%AF%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0)
- [Киләчәк заман.](#%D0%BA%D0%B8%D0%BB%D3%99%D1%87%D3%99%D0%BA-%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD)
- [Беренче затта берлек санында](#%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%87%D0%B5-%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BA-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0)
- [Беренче затта күплек санында](#%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%87%D0%B5-%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0-%D0%BA%D2%AF%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0-1)
- [Икенче затта берлек санында](#%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%87%D0%B5-%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BA-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0-1)
- [Икенче затта күплек санында](#%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%87%D0%B5-%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0-%D0%BA%D2%AF%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0-1)
- [Өченче затта берлек санында](#%D3%A9%D1%87%D0%B5%D0%BD%D1%87%D0%B5-%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BA-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0-1)
- [Өченче затта күплек санында](#%D3%A9%D1%87%D0%B5%D0%BD%D1%87%D0%B5-%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0-%D0%BA%D2%AF%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0-1)
- [Үткән заман.](#%D2%AF%D1%82%D0%BA%D3%99%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD)
- [Кыргыз телендә:](#%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7-%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D3%99)
- [Казах телендә:](#%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85-%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D3%99)
- [Үзбәк телендә:](#%D2%AF%D0%B7%D0%B1%D3%99%D0%BA-%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D3%99)
- [Уйгур телендә:](#%D1%83%D0%B9%D0%B3%D1%83%D1%80-%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D3%99)
- [5) Хәл фигыль.](#5-%D1%85%D3%99%D0%BB-%D1%84%D0%B8%D0%B3%D1%8B%D0%BB%D1%8C)
- [§ 86. РӘВЕШЛӘР ӨЛКӘСЕНДӘГЕ ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘР.](#%C2%A7-86-%D1%80%D3%99%D0%B2%D0%B5%D1%88%D0%BB%D3%99%D1%80-%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D3%99%D0%B3%D0%B5-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80)
- [§ 87. ЯРДӘМЛЕК СҮЗЛӘР ӨЛКӘСЕНДӘГЕ ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘР.](#%C2%A7-87-%D1%8F%D1%80%D0%B4%D3%99%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA-%D1%81%D2%AF%D0%B7%D0%BB%D3%99%D1%80-%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D3%99%D0%B3%D0%B5-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80)
- [§ 88. ДИАЛЕКТАЛЬ МОДАЛЬ СҮЗЛӘР.](#%C2%A7-88-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8C-%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8C-%D1%81%D2%AF%D0%B7%D0%BB%D3%99%D1%80)
- [§ 89. ДИАЛЕКТАЛЬ ЫМЛЫКЛАР.](#%C2%A7-89-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8C-%D1%8B%D0%BC%D0%BB%D1%8B%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80)
- [IV. ДИАЛЕКТНЫҢ СИНТАКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#iv-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [V. ДИАЛЕКТНЫҢ ЛЕКСИК ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ.](#v-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 90. ДИАЛЕКТ ЛЕКСИКАСЫНЫҢ СОСТАВЫ,](#%C2%A7-90-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82-%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%8B)
- [§ 91. ДИАЛЕКТ ЛЕКСИкасының мәгънә төрРЛЕЛЕКЛӘРЕ.](#%C2%A7-91-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82-%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D0%BC%D3%99%D0%B3%D1%8A%D0%BD%D3%99-%D1%82%D3%A9%D1%80%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 92. ДИАЛЕКТ ЛЕКСИКАСЫН ТЕМАТИК КЛАССИФИКАЦИЯЛӘҮ.](#%C2%A7-92-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82-%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD-%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D3%99%D2%AF)
- [§ 93. КАЙБЕР ДИАЛЕКТ СҮЗЛӘРЕНЕҢ ЭТИМОЛОГИЯСЕ.](#%C2%A7-93-%D0%BA%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82-%D1%81%D2%AF%D0%B7%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D1%8D%D1%82%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D0%B5)
- [ПРАКТИК ЗАНЯТИЕЛӘР ҮТКӘРҮ ӨЧЕН ТЕКСТЛАР.](#%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8F%D1%82%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D3%99%D1%80-%D2%AF%D1%82%D0%BA%D3%99%D1%80%D2%AF-%D3%A9%D1%87%D0%B5%D0%BD-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%80)
- [Текст № 1.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-1)
- [Текст № 2.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-2)
- [Килдураз акылы турында.](#%D0%BA%D0%B8%D0%BB%D0%B4%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7-%D0%B0%D0%BA%D1%8B%D0%BB%D1%8B-%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0)
- [Текст № 3.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-3)
- [Бәхетсез килен.](#%D0%B1%D3%99%D1%85%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%B5%D0%B7-%D0%BA%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD)
- [Текст № 4.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-4)
- [Мотабаш авылы хакында.](#%D0%BC%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%88-%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BB%D1%8B-%D1%85%D0%B0%D0%BA%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0)
- [Текст № 5.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-5)
- [Кыз ететка ничек буйсынган (әкият).](#%D0%BA%D1%8B%D0%B7-%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B0-%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%BA-%D0%B1%D1%83%D0%B9%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BD-%D3%99%D0%BA%D0%B8%D1%8F%D1%82)
- [Текст № 6.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-6)
- [Текст № 7.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-7)
- [Сабан туйларын элек ничек үткәргәннәр.](#%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D1%83%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA-%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%BA-%D2%AF%D1%82%D0%BA%D3%99%D1%80%D0%B3%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%80)
- [Текст № 8.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-8)
- [Лашман авылының тарихы.](#%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B)
- [Текст № 9.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-9)
- [Жырлар.](#%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80)
- [Текст № 10.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-10)
- [Нократта туйлар ничек үткәрелә.](#%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0-%D1%82%D1%83%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%BA-%D2%AF%D1%82%D0%BA%D3%99%D1%80%D0%B5%D0%BB%D3%99)
- [Текст № 11.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-11)
- [Үги егет (әкият).](#%D2%AF%D0%B3%D0%B8-%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82-%D3%99%D0%BA%D0%B8%D1%8F%D1%82)
- [Текст № 12.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-12)
- [Текст № 13.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-13)
- [Текст № 14.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-14)
- [Текст № 15.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-15)
- [Текст № 16.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-16)
- [Текст № 17.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-17)
- [Текст № 18.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-18)
- [Текст № 19.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-19)
- [Текст № 20.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-20)
- [Текст № 21.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-21)
- [Текст № 22.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-22)
- [Текст № 23.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-23)
- [Текст № 24.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-24)
- [Текст № 25.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-25)
- [Текст № 26.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-26)
- [Текст № 27.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-27)
- [Текст № 28.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-28)
- [Текст № 29.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-29)
- [Текст № 30.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-30)
- [Текст № 31.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-31)
- [Исор Искәнтәр.](#%D0%B8%D1%81%D0%BE%D1%80-%D0%B8%D1%81%D0%BA%D3%99%D0%BD%D1%82%D3%99%D1%80)
- [Текст № 32.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-32)
- [Кыз елату жыры.](#%D0%BA%D1%8B%D0%B7-%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%83-%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B)
- [Текст № 33.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-33)
- [Бер ау турында.](#%D0%B1%D0%B5%D1%80-%D0%B0%D1%83-%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0)
- [Текст № 34.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-34)
- [Текст № 35.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-35)
- [Мин ничек өйләндем.](#%D0%BC%D0%B8%D0%BD-%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%BA-%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BC)
- [Текст № 36.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-36)
- [Текст № 37.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-37)
- [Әпи-әни уйнау.](#%D3%99%D0%BF%D0%B8-%D3%99%D0%BD%D0%B8-%D1%83%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%83)
- [Текст № 38.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-38)
- [Текст № 39.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-39)
- [Бәйге.](#%D0%B1%D3%99%D0%B9%D0%B3%D0%B5)
- [Текст № 40.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-40)
- [Иренчәк туганнар.](#%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BA-%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%80)
- [Текст № 41.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-41)
- [Әсма. (Әкият).](#%D3%99%D1%81%D0%BC%D0%B0-%D3%99%D0%BA%D0%B8%D1%8F%D1%82)
- [Текст № 42.](#%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82-%E2%84%96-42)
- [Кәбестә уены.](#%D0%BA%D3%99%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%82%D3%99-%D1%83%D0%B5%D0%BD%D1%8B)
- [ӘДӘБИЯТ ИСЕМЛЕГЕ](#%D3%99%D0%B4%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%82-%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5)
- [I. Марксизм-ленинизм классиклары.](#i-%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%B7%D0%BC-%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC-%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [II. Төп әдәбият.](#ii-%D1%82%D3%A9%D0%BF-%D3%99%D0%B4%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%82)
- [III. Өстәмә әдәбият.](#iii-%D3%A9%D1%81%D1%82%D3%99%D0%BC%D3%99-%D3%99%D0%B4%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%82)
- [ЭЧТӘЛЕК](#%D1%8D%D1%87%D1%82%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA)
<!-- mdformat-toc end -->
[^1]: Ахманова О. С. Словарь лингвистических терминов. М., 1966, 131 б.
[^2]: Ф. Энгельс. Франк диалекты М., 1935, 7-8 б.
[^3]: Ф. Энгельс. Семьяның, хосусый милекнең һәм дәүләтнең килеп чыгуы. Казан, 1952, 110 б.
[^4]: Ф. Энгельс. Күрсәтелгән хезмәт, 114 б.
[^5]: Шунда ук, 115 б.
[^6]: К. Маркс һәм Ф. Энгельс архивы, ІХ том, М, 1941, 79 б.
[^7]: Ф. Энгельс. Семьяның, хосусый милекнең һәм дәүләтнең килеп чыгуы. Казан, 1952. 141-142 б.
[^8]: Ф. Энгельс. О разложении феодализма и развитии буржуазии. К. Маркс и Ф. Энгельс. Сочинение т. XVI, ч. 1, 444 б.
[^9]: Ф. Энгельс. Семьяның, хосусый милекнең һәм дәүләтнең килеп чыгуы. Казан, 1952, 110 бит.
[^10]: XXII съездда кабул ителгән КПСС программасы, Казан, 1961, 157 б.
[^11]: Күрсәтелгән хезмәт, 157-158 б.
[^12]: Шунда ук, 158 б.
[^13]: Зәкиев М. 3. Татар халкы теленең барлыкка килүе. Казан, 1977, 17 б.
[^14]: Жәләй Л. Татар диалектологиясе. Казан, 1947, 10 б.
[^15]: В. И. Ленин. Милләтләрнең үзбилгеләнү хокукы турында әсәрләр. Дүртенче басмадан тәрҗемә, 20 том, Китан, 1960, 400 б.
[^16]: Бу хакта карагыз: Әхәтов Г. Х. Жирле диалект шартларында татар теле укыту методикасының кайбер мәсьәләләре. Тобол, 1958; Аныкы ук. Некоторые особенности преподавания родного языка в условиях восточного диалекта татарского языка. ВДТЯ, Казань, 1960, 101-105 б.; Аныкы ук. На что должно быть обращено внимание учителей русского языка в татарской школе. «Совет мәктәбе», 1959, № 5; Саттаров Г. Ф. Развитие культуры устной речи учащихся V-VIII классов в условиях местного диалекта. Казан, 1963; Вәлиева Ф. С., Саттаров Г. Ф. Урта мәктәптә татар телен укыту методикасы. Казан, 1978; Юсупов Ф. Ю. Жирле сөйләш шартларында фонетика укыту. Казан, 1977.
[^17]: Голанов И. Г. Русская диалектология, М., 1929, 14 б.
[^18]: Текучев А. В. Основы методики орфографии в условиях местного диалекта. Изд. АПН РСФСР, М., 1953, 201 б.
[^19]: Паллас П. С. Сравнительный словарь всех языков и наречий. Т. I—II. СПб, 1787—1789.
[^21]: Г и г а н о в И. Словарь российско-татарский. СПб, 1801.
[^22]: А х м е т о в а Н. Б. Букварь арабского и татарского письма. СПб, 1802
[^23]: Журнал Министерства народного просвещения», часть 216, 1881.
[^24]: Р а д л о в В. В. Образцы народной литературы тюркских племен, IV Наречия барабинцев, тарасцев, тобольских и тюменских татар. СПб, 1872.
[^25]: К а т а н о в Н. Ф. Опыт исследования урянхайского языка. Казань, 1903.
[^26]: М а л о в С. Е. Из поездки к мишарям (о наречии мишарей Чистопольского уезда). Казань, 1904.
[^27]: Ахмаров Г.Н. О языке и народности мишарей. «Известия Общества Археологии, Истории и Этнографии при Императорском Казанском Университете», т. ХІХ, вып 2, Казань, 1903.
[^28]: Поливанов Е. Д. Фонетические особенности Касимовского диалекта. М., 1923.
[^29]: Остроумов Н. Первый опыт словаря народно-татарского языка по выговору крещеных татар Казанской губернии. Казань, 1876.
[^30]: Карагыз: «Вестник Научного общества татароведения», 1927, № 6.
[^31]: Карагыз: «Татарстан», 1929, № 5—9.
[^32]: Карагыз: «Труды общества изучения Татарстана», 1930.
[^33]: Бу хакта карагыз: И. И. Срезневский. Замечания о материалах для географии русского языка - «Вестник имп. Русского географического общества» дигән китапта, І бүлек, І китап, СПб, 1851, 3—4 бб.
[^34]: Карагыз: Гаджиева Н. З. Проблемы тюркской ареальной лингвистики. «Наука», М., 1975, 5—27 бб.; Л и ы к ы у к. Тюркоязычные ареалы Кавказа. «Наука», М., 1975.
[^35]: Карагыз: М., 1975.
[^36]: Баскаков Н. А. Тюркские языки. М., 1960, 155 б.
[^38]: Карагыз: Ф. Энгельс. Франкский диалект.— К. Маркс и Ф. Энгельс, Соч. т. XIX, 1961, 527, 543, 66.
[^39]: Залялетдинов Л. 3. Опорный диалект в образовании татарского языка. ВДТЯ, Баку, 1958, с. 39, Шулай ук бу хакта карагыз: Юсупов Г. В. Введение в булгаро-татарскую эпиграфику. М. — Л., 1960, сс. 66-99; Зәкиев М. 3. Татар халкы теленең барлыкка килүе. Казан, 1977, 97-100 бб.
[^40]: Карагыз: Хаков В. Х. Татар милли әдәби теленең барлыкка килүе һәм үсеше. Казан, 1972, 43-44 бб.; Халиков А. Х. Татар халкының килеп чыгышы. Казан, 1974, 90-92 бб.
[^41]: Бу хакта карагыз: Закиев М. Туган тел үсеше. Казан, 1967, 30-38 бб. Хаков В. Х. Татар милли әдәби теленең барлыкка килүе һәм үсеше. Казан, 1972, 57 б.
[^42]: Карагыз: Щербак А. М. Сравнительная фонетика тюркских языков. Изд-во АН СССР, Л., 1970, 150-160 бб.; Гаджиева Н. 3. Проблемы тюркской ареальной лингвистики. «Наука», М., 1975, 66-72, 131-132, 166-167, 182 бб.
[^43]: Бу хакта карагыз: Серебренников Б., Гаджиева Н. Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. «Маариф», Баку, 1979, 10-12 бб.; Гаджиева Н. 3. «Проблемы тюркской ареальной лингвистики. «Наука», М., 1975, 28 б.
[^44]: Кононов А. Н. Грамматика современного узбекского литературного языка. Изд-во АН СССР. М. - Л., 1960, 18 б.
[^45]: Жәләй Л. Татар теленең тарихи фонетикасы буенча материаллар. Казан, 1954, 74-75 бб.
[^46]: Серебренников Б., Гаджиева Н. Күрсәтелгән хезмәт, 31 б.
[^47]: Щербак А. М. Күрсәтелгән хезмәт, 170 б.
[^48]: Гаджиева Н. 3. Проблемы тюркской ареальной лингвистики. «Наука», М., 1975, 36 б. 10) ф — п авазларының тәңгәллеге: фәрдә (пәрдә), фрофессор (профессор), филтә (пилтә), фартия (партия), дәптәр (дәфтәр), панар (фонарь), пайда (файда), панир (фанера), порсат (форсат). «Ф» урынына «п» татар теленең күп кенә башка сөйләшләрендә, диалектларында һәм шулай ук кайбер кардәш төрки телләрендә кулланыла[^49].
[^50]: Карагыз: Мингулова Р. Р. Особенности чистопольского говора татарского языка. АКД, Казань, 1963, 6 б.
[^51]: Серебренников Б., Гаджиева Н. Күрсәтелгән хезмәт, 12 б.
[^52]: Дмитриев Н. К. Согласные ҫ и ҙ в тюркских языках. ИСГТЯ, Фонетика, М., 1955, 249-253 бб.
[^53]: Киекбаев Ж. Башкорт теленең диалекттәре тураһында. - Башкорт теле укытыусыларына ярзамга». Өфө, 1960, 7 б.
[^54]: Филоненко В. И. Башкиры. Уфа, 1915, 24 б.
[^55]: Богородицкий В. А. Введение в татарское языкознание в связи с другими тюркскими языками. Казань, 1934, 41-42 бб.
[^56]: Карагыз: Шакирова Р. Ф. Фонетические особенности говора татар Краснооктябрьского района Горьковской области. Материалы по диалектологии. Казань, 1955, 101-102 бб.
[^57]: Тенишев Э. Р. Строй сарыг-югурского языка. «Наука», М., 1976. 13 б.
[^59]: Серебренников Б., Гаджиева Н. Күрсәтелгән хезмәт, 44 б.
[^60]: Щербак А. М. Очерки по сравнительной морфологии тюркских языков (имя). «Наука», Л., 1977, 75 б.
[^61]: Бурганова Н. Б. Особенности говора татар нагорной стороны ТАССР. «Материалы по диалектологии», Казань, 1955, 49-50 б.
[^62]: Тенишев Э. Р. Строй саларского языка, 78 б.
[^63]: Кононов А. Н. Грамматика современного узбекского литературного языка. М. - Л., 1960, 163 б.
[^64]: Башкирская АССР. Административно-территориальное деление на 1 июля 1972 г., изд. 6, Уфа, 1973.
[^65]: Бу хакта карагыз: Ахатов Г. Х. Диалект западносибирских татар. Уфа, 1963, 61 б.
[^67]: Тенишев Э. Р. Строй саларского языка, 70 б.
[^69]: Карагыз: Ахатов Г. Х. Диалект западносибирских татар, 167 б.
[^70]: Абдурахманов Г., Шукуров Ш. Узбек тилининг тарихий грамматикаси. Тошкент, 1973, 119 б.
[^71]: Жәләй. Л. Татар диалектологиясе, 100 б.
[^72]: Серебренников Б. Гаджиева Н. Күрсәтелгән хезмәт, 56 б.
[^74]: Ширалиев М. Ш. О диалектной основе азербайджанского национального литературного языка. ВДТЯ, Баку, 1958, 17 б.
[^76]: Дмитриев Н. К. Грамматика башкирского языка, 177 б.
[^78]: Карагыз: Юсупов Ф. Ю. Күрсәтелгән хезмәт, 21 б.
[^79]: Щербак А. М. Сравнительная фонетика тюркских языков, 41 б.
[^80]: Тенишев Э. Р. Строй сарыг-югурского языка. «Наука», М., 1976, 136.
[^81]: Юсупов Ф. Ю. Күрсәтелгән хезмәт, 31 б.
[^82]: Карагыз: Гаджиева Н. 3. Проблемы тюркской ареальной лингвистики. Наука, М., 1975, 110 б.
[^83]: Гаджиева Н. 3. Күрсәтелгән хезмәт, 74 б.
[^84]: Гаджиева Н. 3. Күрсәтелгән хезмәт, 146 б.
[^86]: Зәкиев М. 3. Татар халкы теленең барлыкка килүе. Казан, 1977, 170 б.
[^87]: Карагыз: Малов С. Е. Из поездки к мишарям (о наречии мишарей Чистопольского уезда). Казань, 1904; Шакирова Р. Говор татар Краснооктябрьского района Горьковской области. АКД. М., 1950; Мингулова Р. Р. Особенности Чистопольского говора. АКД. Казань, 1962.
[^88]: Мингулова Р. Р. Особенности Чистопольского говора татарского языка. АКД, Казань, 1963, 9 б.
[^89]: Тенишев Э. Р. Строй саларского языка, 73 б.
[^92]: Киекбаев Җ. Г. Башкорт теленең фонетикаһы, 97 б.
[^93]: Кононов Н. А. Грамматика современного узбекского литературного языка, 18 б.
[^94]: Серебренников Б., Гаджиева Н. Күрсәтелгән хезмәт, 78-79 бб.
[^96]: -ны (-не), -ы (-е) кушымчалары хакында карагыз: Щербак А. М. Очерки по сравнительной морфологии тюркских языков (имя). Наука, Л., 1977, 37—39 бб.; Серебренников Б. А., Гаджиева Н. З. Күрсәтелгән хезмәт, 78—79 бб.
[^97]: Аристов Н. А. Заметки об этническом составе тюркских племен. «Живая старина», вып. 3—4, СПБ, 1896, 75—76 б.
[^98]: Миллер Г. Ф. История Сибири. М., 1937, 476 б.
[^99]: Radloff W. W. Aus Sibirien. Leipzig, 1893, S. 241—248.
[^100]: Энгельс Ф. К истории древних германцев. Партиздат, М., 1938, 61, 114 бб.
[^102]: Карагыз: Экономический быт государственных крестьян и инородцев Тобольского округа Тобольской губернии. СПб, 1981, 1, 65 б.
[^103]: Карагыз: Список народностей Сибири, т. 2, 1923. Труды комиссии по изучению племенного состава населения Сибири, чыг. 7, 5 б.
[^104]: БСЭ, 2 нче басма, 1955, 644 б.
[^105]: Radloff W. W. Phonetik der nördlichen Türksprachen. Leipzig. 1882, S. 126—128.
[^106]: Күрсәтелгән хезмәте, 10 б.
[^107]: Күрсәтелгән хезмәте, 78 б.
[^108]: Тумашева Д. Г. Көнбатыш Себер татарлары теле. Грамматик очерк һәм сүзлек. Казан, 1961, 51 б.; Аныкы ук. Диалекты сибирских татар. Казань, 1977, 27—33 бб.
[^111]: Серебренников Б., Гаджиева Н. Күрсәтелгән хезмәт, 31 б.
[^112]: Баскаков Н. А. Каракалпакский язык, 2 т., І кисәк, М., 1952, 56 б.
[^114]: Аппаев А. М. Диалекты балкарского языка в их отношении к балкарскому литературному языку. Нальчик, 1960, 17 б.
[^115]: Ширалиев М. III. О диалектной основе азербайджанского национального литературного языка. ВДТЯ, Баку, 1958, 17 б.
[^116]: Бертагаев Т. А. Выступление на III региональном совещании по вопросам диалектологии тюркских языков. ВДТЯ, Баку, 1963, 174 б.
[^117]: Киекбаев Ж. Г. Күрсәтелгән хезмәт, 98 б.
[^119]: Кнекбаев Ж. Г. Күрсәтелгән хезмәт, 187 б.
[^121]: Киекбаев Ж. Г. Башкорт диалекттаре һәм уларзың тарихенә кыскача инеш. УЗ БГУ, Уфа, 1958, 56-57 бб.
[^123]: Серебренников Б, Гаджиева Н. Күрсәтелгән хезмәт, 81 6.
[^124]: Күрсәтелгән хезмәт, 81 6.
[^126]: Гиниев Ф. А. Суффиксальное словообразование в современном татарском литературном языке. Казан, 1975, 100—101 бб.
[^127]: Максимов Н. В. Х. Курсәтөлгән хезмәт, 59, 267 бб.
[^128]: Кононов А. Н. Грамматика современного узбекского литературного языка, 116 б.
[^129]: Серебренников Б. А., Гаджиева Н. З. Курсәтөлгән хезмәт, 111 б.
[^130]: Хангильдин В. Н. Татар теле грамматикасы. Казан, 1959, 69, 238 бб.
[^131]: Кононов А. Н. Тюркские этимологии. УЗ ЛГУ, серия востоковедческих наук, вып. 4, 1954, 277 б.
[^133]: Кононов А. Н. Грамматика современного узбекского литературного языка, 173 б.
[^134]: Максютова Н. Х. Күрсәтелгән хезмәте, 58, 140, 197, 236, 277 б.
[^135]: Севортян Э. В. Категория сказуемости. ИСГТЯ, 2, Морфология. M, 1956, 19 б.
[^136]: Серебренников Б., Гаджиева Н. Күрсәтелгән хезмәт, 238 б.
[^137]: Баскаков Н. А. Система спряжения или изменения слов по лицам в языках тюркской группы. ИСГТЯ, 2, Морфология. М., 1956, 301 б.
[^138]: Серебренников Б., Гаджиева Н. Күрсәтелгән хезмәт, 212—213 бб.
[^139]: Рамстедт Г. И. Введение в алтайское языкознание. Морфология, М., 1957, 82 б.
[^145]: Закиев М. 3. Синтаксический строй татарского языка. Казань, 1963, 389 6.
[^49]: Карагыз: Тенишев Э. Р. Строй саларского языка. Наука, М., 1976, 70, 73 бб.; Киекбаев Ж. Г. Башкорт теленең фонетикаһы. Өфө, 1958, 76 б.; Жәләй Л. Татар диалектологиясе. Казан, 1947, 18, 39, 119 бб.; Ахатов Г. Х. Диалект западносибирских татар (ДЗСТ). Уфа, 1963, 62 б.
|
001ad3e3f4480a7aea22e231091f4bf1 | 2,018 | null | <table><tr><td>ГЛАВА<br>НОВОБУРУНДУКОВСКОГО СЕЛЬСКОГО<br>ПОСЕЛЕНИЯ ДРОЖЖАНОВСКОГО<br>МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА<br>РЕСПУБЛИКИ ТАТАРСТАН<br>Улица Вокзальная, дом 31,<br>П.ж.-д.ст.Бурундуки, Дрожжановский район<br>422490</td><td>ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ЧҮПРӘЛЕ<br>МУНИЦИПАЛЬ РАЙОНЫ<br>ЯҢА БОРЫНДЫК АВЫЛ ҖИРЛЕГЕ<br>БАШКАРМА КОМИТЕТЫ<br>Вокзал урамы, 31 нче йорт,<br>Борындык тимер юл ст. поселогы,<br>Чүпрәле районы<br>422490</td></tr></table>
Тел.: (84375) 3-17-45, 3-17-03, факс: (84375) 3-17-45, e-mail: Nbur.Drz@tatar.ru, www.nbur-drogganoe.tatarstan.ru
<table><tr><td>ПОСТАНОВЛЕНИЕ</td><td>КАРАР</td></tr><tr><td>22.09.2018</td><td>№ 28</td></tr></table>
### Жирле референдум уздыру инициативасы турында
“Россия Федерациясе гражданнарының сайлау хокукларының һәм референдумда катнашу хокукының төп гарантияләре турында” 2002 елның 12 июнендәге 67-ФЗ номерлы Федераль законның 15 статьясы, “Россия Федерациясендә җирле үзидарәне оештыруның гомуми принциплары турында” 2003елның 06 июнендәге 131-ФЗ номерлы Федераль законның 22 маддәсе, 56 маддәсе, “җирле референдум турында” 2014 елның 23 мартындагы 23-ТРЗ номерлы Татарстан Республикасы Законының 12 статьясы, “Жирле референдум турында” 2014 елның 23 мартындагы 23-ТРЗ номерлы Татарстан Республикасы Законының 23-ТРЗ маддәсе, Яңа Борындык авыл җирлеге Уставының 11 статьясы, “Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 2013 елның 22 декабрендәге 909 номерлы карары нигезендә гражданнарның үзара салымын җәлеп итеп, җирле әһәмияттәге мәсьәләләрне хәл итүгә Татарстан Республикасы бюджетыннан башка бюджетара трансфертлар бирү тәртибен раслау турында” (үзгәрешләр белән 14.01.2014г. №3, 12.02.2015г. №85, 03.10.2016г. №706):
1. Чүпрәле муниципаль районының Яңа Борындык авыл җирлеге территориясендә җирле референдум уздыруның уртак инициативасын сорау буенча чыгарырга:
«Чүпрәле муниципаль районының Яңа Борындык авыл җирлеге территориясендә яшәү урыны буенча теркәлгән һәр балигъ булган кешедән 2019 елда үзара салым акчаларын кертүгә һәм җирле әһәмияттәге мәсьәләләрне хәл итүгә алынган акчаларны түбәндәге эшләрне башкару буенча хәл итүгә юнәлдерүгә сез риза микән:
— Мәктәп, Гагарин урамнары буйлап вак таш юл салу Борындык поселогонда
— Борындык бистәсендәге зиратка илтә торган юлны карап тоту һәм ремонтлау
"ӘЙЕ" "ЮК".
2. Әлеге карарны авыл җирлегенең мәгълүмат стендларында игълан итәргә һәм Татарстан Республикасы муниципаль берәмлекләре Порталының Чүпрәле муниципаль районы Яңа Борындык авыл җирлегенең рәсми сайтында урнаштырырга.
<table><tr><td>Яңа Борындык авыл җирлеге башлыгы</td><td>В.Г. Ранцев</td></tr></table>
|
001b5316f06bdc712487f0001e7423ce | 1,966 | Memoir | ## Хөрмәтле укытучым
(Марсель Гыймазетдинов истәлекләре)
Алдымда истәлекле ике фоторәсем. Икесендә дә бер үк кешеләр. Беренчесендә – моннан 13 ел элек төшерелгәнендә – нәни укучылар уртасында безнең класс җитәкчесе Рәшит абый Бәшәров. Икенчесендә – үсмер егетләр, кызлар. Алар арасында чәчләренә чал кергән шул ук Рәшит абыебыз.
Бу фото бәлки сездә дә бардыр, Рәшит абый. Аңа карагач, сезнең уйларыгыз моннан 13 ел элек укыткан көннәрегезгә, үзегезнең яшьлек елларыгызга әйләнеп кайтыр. Укытуыгызның беренче еллары, күтәрмәле чабаталар, педучилище, Совет Армиясе сафларында хезмәт итү, кулыгызга беренче тапкыр класс журналы тотып, дистәләгән пар күзләргә карау – барсы да күз алдыгыздан үтәр. Алабуга педагогия институтын читтән торып укып тәмамлау, семьягызга килгән кайгы көннәрен кичерү, сезгә “Татарстанның атказанган укытучысы” дигән исем бирелү шатлыгы – барсы да исегезгә төшәр.
Сез егерме ел эшләвегез дәверендә укычыларыгызны дөрес исәпләргә, матур язарга, кешегә ихтирамлы һәм игътибарлы булырга өйрәттегез, аларга туган илгә карата мәхәббәт тәрбияләдегез. Сез тәрбияләгән укучылар дистәләп түгел, йөзләп исәпләнә. Алар югары һәм махсус урта уку йортларында укыйлар, кайберләре үзләре укыталар, электрчы, шофер, тракторчы, китапханәче булып эшлиләр, кырда иген игәләр, илебез өчен ашлык, ит, сөт, май җитештерәләр, нефть һәм газ чыгаралар, туган илебезнең тынычлыгын саклыйлар.
Рәсемгә яңадан күз төшерәм. Шәмсия белән Марсель – укытучы. Мансур авация институтында, Габделхәй авыл хуҗалыгы техникумында укый. Ике Мансур – Совет Армиясе сафларында. Сәетҗан – электирик, Равил, Әхмәтгәрәй, Миңнегали, Галимҗан – шоферлар. Тәзкирә –сатучы, Вафира – тукучы. Алар сезнең хезмәт җимешләре, Рәшит абый.
Укыткан һәм тәрбияләгән укучыларыгыз исеменнән сезгә зур рәхмәт, Рәшит ага.
М. Гыймазетдинов. Бәзәкә авылы. 7 октябрь 1966 ел.
|
001b5b341f1e178b034424ab126326d7 | 2,019 | null | <table><tr><td style="vertical-align:top;">Республика Татарстан<br>Карашай-Сакловское сельское<br>поселение Сармановского<br>муниципального района</td><td style="vertical-align:top; text-align:center;"><figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/001b5b341f1e178b034424ab126326d7--1-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
</td><td style="vertical-align:top; text-align:right;">Татарстан Республикасы<br>Сарман муниципаль<br>районының Карашай-Саклау<br>авыл җирлеге</td></tr></table>
— -
<table><tr><td>РЕШЕНИЕ<br>14 октябрь 2019 ел</td><td style="text-align:right;">КАРАР<br>№ 97</td></tr></table>
<p style="text-align:center;">Референдум үткәрүне башлап җибәрү турында " карарны юкка чыгару турында»</p>
Сарман муниципаль районы Карашай-Саклау авыл җирлеге Советы, гражданнарның күп санлы мөрәҗәгатьләре уңаеннан, карар кабул итте:
1. Сарман муниципаль районы Карашай-Саклау авыл җирлеге Советының 23.09.2009 елгы № 93 карарын гамәлдән чыгарырга.
2. Әлеге карар аңа кул куйган көннән үз көченә керә.
3. Әлеге карарны «Татарстан Республикасы хокукый мәгълүмат рәсми порталында» (PRAVO.TATARSTAN.RU) һәм Татарстан Республикасы «Сарман муниципаль районы» муниципаль берәмлегенең рәсми сайтында «Интернет»мәгълүмат - телекоммуникация челтәрендә бастырып чыгарырга.
4. Әлеге карарның үтәлешен контрольдә тотам.
<table><tr><td>Карашай-Саклау авыл җирлеге Советы рәисе:</td><td style="text-align:right;">В.В.Хосниева</td></tr></table>
|
001cb9ee45acce00ac56d7837c93b677 | 2,021 | Legislation | ИСПОЛНИТЕЛЬНЫЙ КОМИТЕТ
МУНИЦИПАЛЬНОГО
ОБРАЗОВАНИЯ
«ЛЕНИНОГОРСКИЙ
МУНИЦИПАЛЬНЫЙ РАЙОН»
«ЛЕНИНОГОРСК
МУНИЦИПАЛЬ РАЙОНЫ»
МУНИЦИПАЛЬ
БЕРӘМЛЕГЕ
БАШКАРМА КОМИТЕТЫ
ПОСТАНОВЛЕНИЕ
КАРАР
09.07.2021 г.Лениногорск № 639
## Татарстан Республикасы «Лениногорск муниципаль районы» муниципаль берәмлеге Башкарма комитетының Административ комиссиясен төзү һәм «Лениногорск муниципаль районы»муниципаль берәмлеге Башкарма комитетының Административ комиссиясенең эш регламентын раслау турында
Татарстан Республикасының «Муниципаль районнарның һәм шәһәр округларының җирле үзидарә органнарына административ комиссияләр эшчәнлеген төзү һәм оештыру буенча Татарстан Республикасы дәүләт вәкаләтләрен бирү турында» 2005 елның 30 декабрендәге 144-ТРЗ номерлы Законы һәм Лениногорск муниципаль районы Советының «Татарстан Республикасы Лениногорск муниципаль районының административ комиссиясен төзү турында» 2021 елның 26 мартындагы 9 номерлы карары нигезендә, Лениногорск муниципаль районы Башкарма комитеты КАРАР БИРӘ:
1. Лениногорск муниципаль районының Административ комиссиясен төзергә.
2. Расларга:
- Лениногорск муниципаль районының административ комиссиясе составы;
- Лениногорск муниципаль районы административ комиссиясенең эш регламенты.
3. Лениногорск муниципаль районы административ комиссиясенең вәкаләтләре вакыты әлеге административ комиссиянең беренче утырышыннан башлана һәм биш ел тәшкил итә.
4. «Лениногорск муниципаль районы» муниципаль берәмлеге Башкарма комитеты җитәкчесе карарының үз көчен югалтуын танырга:
- «Лениногорск муниципаль районы» муниципаль берәмлеге Башкарма комитетының Административ комиссиясен төзү турында» 2015 елның 10 ноябрендәге 939 номерлы карары
- «Татарстан Республикасы «Лениногорск муниципаль районы» муниципаль берәмлеге Башкарма комитетының административ комиссиясенең яңа редакциядә эшләү регламентын раслау турында» 2019 елның 3 апрелендәге 406/1 номерлы карары.
4. Әлеге карарны Татарстан Республикасы «Лениногорск муниципаль районы» муниципаль берәмлегенең рәсми сайтында, Татарстан Республикасы Хөкүмәтенең «Хокукый мәгълүмат» порталында бастырып чыгарырга.
5. Әлеге карарның үтәлешен контролҗдә тотуны үз җаваплыгымда калдырам.
Җитәкче
З.Б. Михайлова
## Кушымта №1
«Лениногорск муниципаль районы» муниципаль берәмлеге Башкарма комитетының 2021 елның 9 июлендәге 639 номерлы карарына
### Татарстан Республикасы «Лениногорск муниципаль районы» муниципаль берәмлеге Башкарма комитетының Административ комиссиясе составы
**Мөхәмәтшин Артур Айдар улы** - Татарстан Республикасы Лениногорск шәһәре муниципаль берәмлеге Башкарма комитеты җитәкчесе урынбасары, комиссия рәисе
**Иваньчин Андрей Николаевич** - Россия Эчке эшләр министрлыгының Лениногорск районы буенча бүлегенең полиция башлыгы урынбасары (җәмәгать тәртибен саклау буенча), рәис урынбасары (килешү буенча)
**Нуртдинова Алла Игоревна** - «Лениногорск муниципаль районы» муниципаль берәмлеге Башкарма комитетының баш белгече, комиссиянең җаваплы секретаре
#### Комиссия әгъзалары:
**Әхмәтҗанова Роза Салих кызы** - «Халыкны эш белән тәэмин итү үзәге» ДКУ өлкән инспекторы (килешү буенча)
**Хәйбрахманов Илдар Рафаил улы** - «Лениногорск муниципаль районы» муниципаль берәмлеге Советы Аппаратының юридик бүлеге башлыгы (килешү буенча)
**Глухова Ольга Сергеевна** - «Лениногорск муниципаль районы» муниципаль берәмлеге Башкарма комитетының архитектура һәм шәһәр төзелеше бүлеге баш белгече (килешү буенча)
**Галеев Раил Фәрит улы** - суд приставлары федераль хезмәтенең ТР буенча идарәсенең Лениногорск районы бүлеге башлыгы (килешү буенча).
### Татарстан Республикасы «Лениногорск муниципаль районы» муниципаль берәмлеге Башкарма комитетының Административ комиссиясенең эш регламенты
«Лениногорск муниципаль районы» муниципаль берәмлеге Башкарма комитетының Административ комиссиясенең эш регламенты (алга таба – Регламент) «Лениногорск муниципаль районы» муниципаль берәмлеге Башкарма комитетының административ комиссиясе эшчәнлегенең эчке мәсьәләләрен (алга таба административ комиссия), шул исәптән утырышларны алып бару тәртибен, комиссия әгъзалары арасында эшне бүлүне билгели.
Әлеге Регламент таләпләре административ комиссия эше өчен мәҗбүри.
#### 1. Гомуми нигезләмәләр
1.1. Административ комиссия «Лениногорск муниципаль районы» муниципаль берәмлеге Башкарма комитеты карары белән төзелде. Административ комиссия үз вәкаләтләрен Россия Федерациясе Конституциясе һәм Татарстан Республикасы Конституциясе, Административ хокук бозулар турында Россия Федерациясе кодексы, Административ хокук бозулар турында Татарстан Республикасы кодексы, «Муниципаль районнарның һәм шәһәр округларының җирле үзидарә органнарына административ комиссияләр төзү һәм аларны оештыру буенча Татарстан Республикасының дәүләт вәкаләтләрен бирү турында» 2005елның 30 декабрендәге 144-ТРЗ номерлы Татарстан Республикасы Законы (алга таба Татарстан Республикасы Законы) һәм Лениногорск муниципаль районының җирле үзидарә органнары муниципаль хокукый актлары нигезендә гамәлгә ашыра.
1.2. Административ комиссия административ хокук бозулар турында Татарстан Республикасы кодексында каралган административ хокук бозулар турындагы эшләрне карау өчен төзелә торган даими эшләүче коллегиаль орган булып тора һәм Татарстан Республикасы Лениногорск муниципаль районы чикләре чикләрендә эш итә.
1.3. Административ комиссия Лениногорск муниципаль районы территориясендә административ хокук бозулар турында Татарстан Республикасы кодексында билгеләнгән вәкаләтләр кысаларында Административ хокук бозулар турында эшләрне карый.
1.4. Административ комиссиянең бурычлары-административ хокук бозулар турында Россия Федерациясе Кодексы һәм административ хокук бозулар турында Татарстан Республикасы кодексы нигезендә административ хокук бозулар турындагы һәр эшне һәрьяклы, тулы, объектив карау, чыгарылган карарның үтәлешен тәэмин итү, шулай ук административ хокук бозуларны кисәтү.
1.5. Административ комиссиянең административ комиссиянең тулы исеме булган мөһәре һәм бланкы бар.
1.6. Административ комиссия төзү һәм аларның эшчәнлеген оештыру буенча дәүләт вәкаләтләрен гамәлгә ашыруны тикшереп торуны Татарстан Республикасы Юстиция министрлыгы гамәлгә ашыра.
#### 2. Административ комиссия эшен оештыру
2.1. Административ комиссия рәисеннән, рәис урынбасарыннан, җаваплы сәркатипдән һәм административ комиссия әгъзаларыннан (алга таба - административ комиссия әгъзаларыннан) тора, алар Татарстан Республикасы «Лениногорск муниципаль районы» муниципаль берәмлеге Башкарма комитеты тарафыннан билгеләнә.
2.2. Административ комиссия әгъзалары үз вәкаләтләрен Татарстан Республикасы Законы нигезендә гамәлгә ашыралар.
2.3. Административ комиссиянең санлы составы «Лениногорск муниципаль районы» муниципаль берәмлеге Башкарма комитеты тарафыннан 5 әгъзадан ким булмаган санда билгеләнә һәм исәп-хисап саны булырга тиеш.
2.4. Даими штат нигезендә Административ комиссия составына Административ комиссиянең җаваплы секретаре керә. Административ комиссиянең башка әгъзалары, әлеге регламентның 2.5 пунктында каралган очраклардан тыш, административ комиссиядә иҗтимагый башлангычларда эшлиләр.
2.5. «Лениногорск муниципаль районы» муниципаль берәмлеге Башкарма комитеты карары буенча Административ комиссиянең башка әгъзалары үз вазыйфаларын даими түләүле нигездә җирле бюджет акчалары хисабына башкара алалар.
2.6. Лениногорск муниципаль районы Административ комиссиясенең җаваплы секретаре хезмәт хакы шартлары буенча муниципаль хезмәткәрләргә тиңләштерелә.
2.7. Административ комиссия әгъзасы итеп 21 яшькә җиткән, югары белемле, язма рәвештә административ комиссия составына кертүгә ризалыгын белдергән Россия Федерациясе гражданы билгеләнергә мөмкин. Административ комиссиянең җаваплы сәркатибе югары белемле булырга тиеш.
2.8. Административ комиссия әгъзасы итеп суд карары белән эшкә яраксыз яисә чикләнгән эшкә яраксыз дип танылган, законда билгеләнгән тәртиптә суд-башкарма системасы учреждениеләрендә, тикшерү изоляторларында яки вакытлыча тоту изоляторларында һәм башка урыннарда булган, медицина бәяләмәсе нигезендә административ комиссия әгъзасы вәкаләтләрен башкаруга комачаулаучы зат билгеләнә алмый.
2.9. Административ комиссиянең вәкаләтләре вакыты әлеге административ комиссиянең беренче утырышыннан башлана һәм 5 (биш) ел тәшкил итә.
2.10. Күрсәтелгән вакыт үткәннән соң Административ комиссия үз вәкаләтләрен Яңа составның Административ комиссиясенең беренче утырышы көненә кадәр гамәлгә ашыруны дәвам итә.
2.11. Административ комиссия әгъзасы вәкаләтләре вакыты, әлеге Регламентның 2.12 пунктында күрсәтелгән очраклардан тыш, яңа составның административ комиссиясе эшли башлаган көннән башлана һәм туктатыла. 2.12. Административ комиссия әгъзасы вәкаләтләре аның билгеләгән муниципаль берәмлек органы тарафыннан вакытыннан алда туктатыла:
1. Административ комиссия әгъзасы тарафыннан үз вәкаләтләрен туктату турында язма гариза бирү;
2. Административ комиссия әгъзасы булган затка карата судның гаепләү карарының законлы көченә керүе;
3. Административ комиссия әгъзасы булып торучы затны, законлы көченә кергән суд карары белән эшкә сәләтсез, чикләнгән эшчән, билгесез яисә вафат булган дип тану;
4. Административ комиссия әгъзаларының административ комиссия утырышларында эштән нигезле сәбәпләрдән баш тартуда чагылдырыла торган вазыйфаларын берничә тапкыр үтәмәү;
5. медицина бәяләмәсе нигезендә Административ комиссия әгъзасы тарафыннан үз вәкаләтләрен башкаруга комачаулаучы авыру булу;
6. административ комиссия әгъзасы булган зат тарафыннан административ комиссия әгъзасының намусына һәм абруена китерә торган гамәлләр кылу;
7. Административ комиссия әгъзасының үлеме;
8. Россия Федерациясе гражданлыгын туктату;
9. Россия Федерациясе законнарында каралган башка очракларда.
2.13. «Лениногорск муниципаль районы» муниципаль берәмлеге башкарма комитеты административ комиссия әгъзасы урынына административ комиссия әгъзасы вәкаләтләрен вакытыннан алда туктаткан кеше урынына административ комиссия әгъзасы вәкаләтләрен вакытыннан алда туктату турында Карар кабул ителгән көннән бер айдан да соңга калмыйча административ комиссиянең яңа әгъзасын билгели.
2.14. Административ комиссия әгъзалары Административ хокук бозу турындагы эшне караганда тигез хокукларга ия.
2.15. Административ комиссия әгъзалары вәкаләтле:
1. Административ комиссия утырышларын әзерләүдә катнашырга;
2. алдан, Административ комиссия утырышына кадәр, аның каравына кертелгән Административ хокук бозулар турындагы эшләр материаллары белән танышырга;
3. Административ комиссия рәисенә эш шартларын өстәмә ачыклауда кирәк булган очракларда эшне карауны кичектерү турында тәкъдимнәр кертергә;
4. Административ комиссия утырышында катнашырга;
5. Административ хокук бозу турындагы эш буенча производствода катнашучы затларга сораулар бирергә;
6. карала торган эшләр буенча административ комиссия тарафыннан кабул ителә торган карарлар, билгеләмәләр һәм тәкъдимнәр буенча фикер алышуда катнашырга;
7. Административ комиссия тарафыннан карала торган эшләр буенча карарлар, билгеләмәләр һәм күрсәтмәләр кабул иткәндә тавыш бирүдә катнашырга;
8. Россия Федерациясе һәм Татарстан Республикасы законнарында каралган башка вәкаләтләрне гамәлгә ашырырга.
2.16. Административ комиссия рәисе Административ комиссия әгъзасы вәкаләтләреннән файдалана, шулай ук:
1. Административ комиссия эшчәнлеге белән җитәкчелек итүне гамәлгә ашыра;
2. Административ комиссия утырышларында рәислек итә һәм аның эшен оештыра;
3. Административ комиссия эшен планлаштыра;
4. административ комиссия утырышларында кабул ителгән карарларга, билгеләмәләргә һәм тәкъдимнәргә кул куя;
5. дәүләт хакимияте органнары, җирле үзидарә органнары, вазыйфаи затлар һәм гражданнар белән мөнәсәбәтләрдә административ комиссия мәнфәгатьләрен тәкъдим итә;
6. Административ комиссия эшчәнлеге өчен шәхси җаваплылык йөртә.
2.17.Административ комиссия рәисе урынбасары Административ комиссия әгъзасы вәкаләтләреннән, шулай ук түбәндәгеләрдән файдалана:
1. Административ комиссия рәисе йөкләмәләрен үти;
2. Административ комиссия рәисе вазыйфаларын ул булмаганда яисә үз бурычларын үтәү мөмкин булмаганда башкара.
2.18. Административ комиссиянең җаваплы секретаре Административ комиссия әгъзасы вәкаләтләреннән файдалана, шулай ук:
1. Административ хокук бозулар турында эшләр административ комиссия утырышында карауга әзерләүне гамәлгә ашыра;
2. административ комиссия рәисе, аның урынбасары йөкләмәләрен үти;
3. Административ комиссия эшенә техник хезмәт күрсәтә;
4. административ комиссия эшен алып бара;
5. административ комиссия әгъзаларына һәм административ хокук бозу турындагы эш буенча производствода катнашучы затларга эшне карау вакыты һәм урыны турында хәбәр итә;
6. административ хокук бозулар турында Россия Федерациясе кодексында билгеләнгән таләпләр, административ хокук бозулар турында административ комиссия чыгара торган карарлар, билгеләмәләр һәм тәкъдимнәр проектларын әзерләүне һәм рәсмиләштерүне гамәлгә ашыра;
7. карарларның күчермәләрен тапшыруны яисә җибәрүне тәэмин итә;
8. административ комиссия тарафыннан чыгарылган карарларның, билгеләмәләрнең һәм күрсәтмәләрнең үтәлешен контрольдә тота.
2.19. Административ комиссия килүчеләрне кабул итә ала. Килүчеләрне кабул итү тәртибе административ комиссия рәисе күрсәтмәсе белән билгеләнә.
2.20. Административ комиссия адресына гражданнардан, вазыйфаи һәм юридик затлардан кергән шикаятьләр һәм мөрәҗәгатьләр гамәлдәге законнарда билгеләнгән тәртиптә һәм срокларда карала.
2.21. Административ хокук бозулар буенча эшләр административ комиссиядә 3 (өч) ел саклана.
#### 3. Административ комиссияләр утырышын чакыру һәм уздыру тәртибе
3.1. Административ хокук бозулар турындагы эшләр Административ комиссия тарафыннан аның утырышларында административ хокук бозулар турында Россия Федерациясе кодексында билгеләнгән тәртиптә һәм срокларда карала.
3.2. Административ комиссия утырышларын чакыру тәртибе Административ комиссия эше Регламенты белән билгеләнә.
3.3. Административ комиссия утырышлары административ хокук бозулар турындагы эшләрне карау срокларын үтәүне тәэмин итә торган вакыт белән үткәрелә.
3.4. Административ комиссиянең җаваплы секретаре административ комиссия утырышын үткәрү датасы, вакыты һәм урыны турында административ комиссия утырышына кадәр 2 (ике) көннән дә ким булмаган көн кала хәбәр итә.
3.5. Административ комиссия утырышында катнашу мөмкин булмаган очракта, рәис, рәис урынбасары һәм комиссия әгъзалары бу хакта административ комиссиянең җаваплы секретаренә, кагыйдә буларак, административ комиссия утырышына кадәр 1 (бер) эш көне эчендә хәбәр итәргә тиеш.
3.6. Административ комиссия утырышы, әгәр анда административ комиссия әгъзаларының билгеләнгән саныннан кимендә өчтән икесе катнашса, хокуклы була.
3.7. Административ хокук бозу турындагы эш буенча карар, билгеләмә утырышта катнашучы административ комиссия әгъзаларының гади күпчелек тавышы белән кабул ителә.
3.8. Административ комиссия карарына рәислек итүче комиссия утырышында кул куя.
#### 4. Административ җәза салу турында карарның үтәлеше
4.1. Административ комиссия тарафыннан чыгарылган карарлар административ хокук бозулар турында Россия Федерациясе Кодексы нигезендә үтәлә.
4.2. Карар комиссиясе физик затка яисә физик затның законлы вәкиленә яисә юридик затның законлы вәкиленә (аларга карата Ул чыгарылган), яисә күрсәтелгән карар чыгарылган көннән соң өч көн эчендә күрсәтелгән затларга җибәрелә.
4.3. Административ комиссия карарлары күчермәләрен үз вакытында тапшыруны һәм җибәрүне контрольдә тоту җаваплы сәркатипкә йөкләнә.
4.4. Административ комиссия тарафыннан чыгарылган карарларның, билгеләмәләрнең һәм күрсәтмәләрнең үтәлешен административ комиссиянең җаваплы сәркатибе контрольдә тота.
4.5. Административ комиссия карарларына карата шикаятьләр яисә протестлар административ хокук бозулар турында Россия Федерациясе кодексында билгеләнгән тәртиптә карала.
#### 5. Административ хокук бозуларны профилактикалау.
5.1. Административ хокук бозуларны кисәтү максатларында Административ комиссия Эчке эшләр органнары, суд приставлары федераль хезмәте Идарәсенең территориаль бүлекләре, Татарстан Республикасы Юстиция министрлыгы, башка органнар һәм иҗтимагый берләшмәләр белән үз эшчәнлеген координацияли.
5.2. Административ комиссия административ хокук бозулар турында беркетмәләр һәм башка материаллар кергән очракта күчмә утырышлар үткәрә.
5.3. Административ комиссия үз эшчәнлеген массакүләм мәгълүмат чараларында яктырту юлы белән профилактик эш оештыра.
|
001daf79c7c85813262c222e10a6da12 | 2,024 | Governmental decree | <strong>КАБИНЕТ МИНИСТРОВ РЕСПУБЛИКИ ТАТАРСТАН</strong>
<strong>ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ МИНИСТРЛАР КАБИНЕТЫ</strong>
## ПОСТАНОВЛЕНИЕ
2024 ел, 12 сентябрь
г.Казань
№ 779
## КАРАР
Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының «Татарстан Республикасы дәүләт мәдәният учреждениеләре хезмәткәрләренең хезмәт өчен түләү шартлары турында» 2018 ел, 31 май, 413 нче карарына үзгәрешләр кертү хакында
Татарстан Республикасы Министрлар Кабинеты КАРАР БИРӘ:
1. Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының «Татарстан Республикасы дәүләт мәдәният учреждениеләре хезмәткәрләренең хезмәт өчен түләү шартлары турында» 2018 ел, 31 май, 413 нче карарына (Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 2020 ел, 30 декабрь, 1245 нче; 2021 ел, 26 июль, 645 нче; 2021 ел, 30 октябрь, 1030 нчы; 2022 ел, 19 февраль, 141 нче; 2022 ел, 15 июнь, 566 нчы; 2022 ел, 22 сентябрь, 1027 нче; 2024 ел, 24 май, 361 нче карарлары белән кертелгән үзгәрешләрне исәпкә алып) түбәндәге үзгәрешләрне кертергә:
әлеге карар белән расланган Татарстан Республикасы дәүләт китапханәләре, музейлары, музей тибындагы башка учреждениеләрендә һәм мәдәният-ял итү учреждениеләрендә мәдәният, сәнгать һәм кинематография хезмәткәрләре вазифаларының һөнәри квалификация төркемнәре хезмәткәрләренең хезмәт өчен түләү шартлары турындагы нигезләмәдә:
II бүлекне түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
### «ІІ. Мәдәният хезмәткәрләренең база окладларын билгеләү
2.1. Мәдәният хезмәткәрләренең база окладлары түбәндәге күләмнәрдә билгеләнә:
<table>
<thead>
<tr>
<th>Вазыйфа исеме</th>
<th>1 айга база оклады<br>күләме, сум</th>
</tr>
<tr>
<th>1</th>
<th>2</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td colspan="2">«Техник башкаручылар һәм ярдәмче состав артистлары вазыйфалары»<br>һөнәри квалификация төркеме</td>
</tr>
<tr>
<td>Билетлар контролеры</td>
<td>24 966</td>
</tr>
<tr>
<td>Музей күзәтүчесе</td>
<td>24 966</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="2">«Урта звено мәдәният, сәнгать һәм кинематография хезмәткәрләре<br>вазыйфалары» һөнәри квалификация төркеме</td>
</tr>
<tr>
<td>Аккомпаниатор</td>
<td>27 658</td>
</tr>
<tr>
<td>Кинотеатрларга, рестораннарга, кафе һәм бию мәйданчыкларына хезмәт күрсәтүче оркестр (ансамбль) артисты</td>
<td>27 658</td>
</tr>
<tr>
<td>Режиссер, дирижер, балетмейстер, хормейстер ассистентлары</td>
<td>27 658</td>
</tr>
<tr>
<td>Дискотека алып баручысы</td>
<td>27 658</td>
</tr>
<tr>
<td>Билет кассалары мөдире</td>
<td>27 658</td>
</tr>
<tr>
<td>Костюмнар бүлеге мөдире</td>
<td>27 658</td>
</tr>
<tr>
<td>Аттракцион контролер-утыртучысы</td>
<td>27 658</td>
</tr>
<tr>
<td>Мәдәни чаралар оештыручы</td>
<td>27 658</td>
</tr>
<tr>
<td>Фильмнар фондын ремонтлау һәм реставрацияләү участогы мастеры</td>
<td>27 658</td>
</tr>
<tr>
<td>Экскурсияләр оештыручы</td>
<td>27 658</td>
</tr>
<tr>
<td>Режиссер ярдәмчесе</td>
<td>27 658</td>
</tr>
<tr>
<td>Бию кичәсе белән җитәкчелек итүче</td>
<td>27 658</td>
</tr>
<tr>
<td>Түгәрәк, һәвәскәр берләшмә, кызыксынулар буенча клуб җитәкчесе</td>
<td>27 658</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="2">«Төп звено мәдәният, сәнгать һәм кинематография<br>хезмәткәрләре вазыйфалары» һөнәри квалификация төркеме</td>
</tr>
<tr>
<td>Администратор</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Администратор (өлкән администратор)</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Аккомпаниатор-концертмейстер</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Оркестр артисты</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Артист-вокалчы (солист)</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Библиограф</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Китапханәче</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Төп библиограф</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Төп китапханәче</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Китапханә, музейның һәм башка шундый учреждениеләрнең һәм оешмаларның төп методисты</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Баш библиограф</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Баш китапханәче</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Аттракцион мөдире</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Тавыш операторы</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Кинооператор</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Лектор (экскурсовод)</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Китапханә, музей һәм башка шундый учреждениеләр һәм оешмалар методисты</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Клуб учреждениесе, халык иҗаты фәнни-методик үзәге, халык иҗаты йорты, халык мәдәнияте (мәдәният һәм ял итү) үзәге һәм башка шундый учреждениеләр һәм оешмалар методисты</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Кинопрограммалар төзү буенча методист</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Мөхәррир (музыка мөхәррире)</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Китапханә, музей һәм башка шундый учреждениеләр һәм оешмалар мөхәррире</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Клуб учреждениесе, халык иҗаты фәнни-методик үзәге, халык иҗаты йорты, халык мәдәнияте (мәдәният һәм ял итү) үзәге һәм башка шундый учреждениеләр һәм оешмалар мөхәррире</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Репертуар мөхәррире</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Иҗат жанрлары буенча белгеч</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Клуб эше методикасы буенча белгеч</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Исәпкә алу-саклау документлары буенча белгеч</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Фольклор белгече</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Экспозиция һәм күргәзмә бүлеге белгече</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Фондларны саклаучы</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Яктылык буенча рәссам</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Рәссам-декоратор</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Рәссам-конструктор</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Бизәүче рәссам</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Куючы рәссам</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Рәссам-реставратор</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Рәссам-скульптор</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Рәссам-фотограф</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="2">«Мәдәният, сәнгать һәм кинематография учреждениеләренең<br>җитәкче составы вазыйфалары» һөнәри квалификация төркеме</td>
</tr>
<tr>
<td>Куючы балетмейстер</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td>Фондларның баш саклаучысы</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td>Баш рәссам</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td>Зоопаркның ветеринария лабораториясе мөдире</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td>Кино һәм видеофильмнар прокаты бүлеге (пункты) мөдире</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td>Китапханә бүлеге (секторы) мөдире</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td>Мәдәният йорты (сарае) бүлеге (секторы), мәдәният һәм ял паркы, халык иҗатының фәнни-методик үзәге, халык иҗаты йорты, халык мәдәнияте (мәдәният һәм ял итү) үзәге һәм башка шундый учреждениеләр һәм оешмалар мөдире</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td>Зоопарк бүлеге (секторы) мөдире</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td>Музей бүлеге (секторы) мөдире</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td>Аттракцион техникасын эксплуатацияләү бүлеге мөдире</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td>Музейның күчмә күргәзмәсе мөдире</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td>Реставрация остаханәсе мөдире</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td>Сәнгатьчә бизәү остаханәсе мөдире</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td>Тавыш режиссеры</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td>Режиссер (дирижер, балетмейстер, хормейстер)</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td>Массакүләм тамашалар режиссеры</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td>Куючы режиссер</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td>Клуб формированиесе, һәвәскәр берләшмә, студия, үзешчән сәнгать коллективы, кызыксынулар буенча клуб җитәкчесе</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td>Сәнгать җитәкчесе</td>
<td>28 258</td>
</tr>
</tbody>
</table>
2.2. «Төп звено мәдәният, сәнгать һәм кинематография хезмәткәрләре вазифалары» һәм «Мәдәният, сәнгать һәм кинематография учреждениеләренең җитәкче составы вазифалары» һөнәри квалификация төркемнәренә кертелмәгән мәдәният хезмәткәрләренең база окладлары түбәндәге күләмнәрдә билгеләнә:
<table>
<thead>
<tr>
<th>Һөнәри стандарт нигезендә вазыйфа исеме</th>
<th>1 айга база оклады<br>күләме, сум</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td>Музей предметларын саклаучы</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Музей предметларын исәпкә алу буенча белгеч</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Экскурсовод</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Тәрҗемәче гид</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Баш саклаучы</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td>Музейның исәпкә алу бүлеге (секторы) мөдире</td>
<td>28 258</td>
</tr>
</tbody>
</table>
«Музей бүлеге (секторы) мөдире», «музейның исәпкә алу бүлеге (секторы) мөдире», «китапханә бүлеге (секторы) мөдире», «мәдәният йорты (сарае), мәдәният һәм ял паркы, халык иҗаты фәнни-методик үзәге, халык иҗаты йорты, халык мәдәнияте (мәдәният һәм ял итү үзәге) һәм башка шундый учреждениеләр һәм оешмалар бүлеге (секторы) мөдире», «зоопарк бүлеге (секторы) мөдире», «кино һәм видеофильмнар прокаты бүлеге (пункты) мөдире» һәм «сәнгать җитәкчесе» вазифалары буенча өстәмә рәвештә база окладына карата арттыру коэффициенты кулланыла – 1,1.»;
V бүлекнең 5.4 пунктындагы 4 таблицасын түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
### «4 нче таблица
### Мәдәният учреждениеләре җитәкчеләре окладлары
<table>
<thead>
<tr>
<th rowspan="2">Учреждение тибы</th>
<th colspan="8">Бер айга оклад күләме, мең сум<br>хезмәт өчен түләү төркеме<br>хезмәткәрләрнең штат саны, ставкалар</th>
</tr>
<tr>
<th>10,999 га кадәр</th>
<th>11 дән 30,999 га кадәр</th>
<th>31 дән 50,999 га кадәр</th>
<th>51 дән 75,999 га кадәр</th>
<th>76 дан 150,999 га кадәр</th>
<th>151 дән 300,999 га кадәр</th>
<th>301 дән 500,999 га кадәр</th>
<th>501 дән югарырак</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td>Китапханәләр</td>
<td>-</td>
<td>38</td>
<td>45</td>
<td>48,5</td>
<td>52</td>
<td>60</td>
<td>65</td>
<td>-</td>
</tr>
<tr>
<td>Клублар</td>
<td>36</td>
<td>42,5</td>
<td>45</td>
<td>48,5</td>
<td>50</td>
<td>55</td>
<td>65</td>
<td>-</td>
</tr>
<tr>
<td>Музейлар</td>
<td>37,5</td>
<td>41,5</td>
<td>43</td>
<td>50</td>
<td>52</td>
<td>60</td>
<td>65</td>
<td>-</td>
</tr>
<tr>
<td>Мәдәният-ял итү үзәге</td>
<td>-</td>
<td>47</td>
<td>48</td>
<td>50</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
</tr>
<tr>
<td>Жирле радиотапшыру</td>
<td>35,0</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
</tr>
<tr>
<td>Кино һәм видеоберләшмә</td>
<td>33,0</td>
<td>38,0</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
</tr>
<tr>
<td>Башкалар</td>
<td>33,0</td>
<td>48,0</td>
<td>-</td>
<td>49,0</td>
<td>50,0</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-»;
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
әлеге карар белән расланган Татарстан Республикасының башкару сәнгать буенча дәүләт учреждениеләрендә мәдәният, сәнгать һәм кинематография хезмәткәрләре вазифаларының һөнәри квалификация төркемнәре хезмәткәрләренең хезмәт өчен түләү шартлары турындагы нигезләмәдә:
II бүлекне түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
### «ІІ. Башкару сәнгате хезмәткәрләренең база окладларын билгеләү
<table>
<thead>
<tr>
<th>Вазыйфа исеме</th>
<th>1 айга база оклады<br>күләме, сум</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td colspan="2">«Техник башкаручылар һәм ярдәмче состав артистлары вазыйфалары»<br>һөнәри квалификация төркеме</td>
</tr>
<tr>
<td>Театрларның һәм концерт оешмаларының ярдәмче составы артисты</td>
<td>24 966</td>
</tr>
<tr>
<td>Циркта номер ассистенты</td>
<td>24 966</td>
</tr>
<tr>
<td>Билетлар контролеры</td>
<td>24 966</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="2">«Урта звено башкару сәнгате хезмәткәрләре вазыйфалары»<br>һөнәри квалификация төркеме<br>Беренче квалификация дәрәҗәсе</td>
</tr>
<tr>
<td>Кинотеатрларга, рестораннарга, кафе һәм бию мәйданчыкларына хезмәт күрсәтүче оркестр (ансамбль) артисты</td>
<td>27 658</td>
</tr>
</tbody>
</table> ### «ІІ. Башкару сәнгате хезмәткәрләренең база окладларын билгеләү
<table>
<thead>
<tr>
<th>1</th>
<th>2</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td>Цирк хайваннарын өйрәтүче</td>
<td>27 658</td>
</tr>
<tr>
<td>Билет кассалары мөдире</td>
<td>27 658</td>
</tr>
<tr>
<td>Суфлер</td>
<td>27 658</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="2">Икенче квалификация дәрәҗәсе</td>
</tr>
<tr>
<td>Цирк балеты артисты</td>
<td>27 658</td>
</tr>
<tr>
<td>Режиссер, дирижер, балетмейстер, хормейстер ассистентлары</td>
<td>27 658</td>
</tr>
<tr>
<td>Костюмнар бүлеге мөдире</td>
<td>27 658</td>
</tr>
<tr>
<td>Режиссер ярдәмчесе</td>
<td>27 658</td>
</tr>
<tr>
<td>Сөйләм техникасы буенча репетитор</td>
<td>27 658</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="2">«Төп звено башкару сәнгате хезмәткәрләре вазыйфалары» һөнәри квалификация төркеме</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="2">Беренче квалификация дәрәҗәсе</td>
</tr>
<tr>
<td>Аккомпаниатор-концертмейстер</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Хор артисты – музыкаль комедия (оперетта) театрларында, музыкаль драма, драма театрларында, яшь тамашачылар театрларында, курчак театрларында, циркларда</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="2">Икенче квалификация дәрәҗәсе</td>
</tr>
<tr>
<td>Администратор, өченче квалификация дәрәҗәсенә кертелгән администраторлардан башка</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Артист – һава гимнасты</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>«Эквилибр» жанры артисты</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Хайваннар дрессурасы жанры артисты</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Жонглирлау жанры артисты</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Иллюзия жанры артисты</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Ат дрессурасы жанры артисты</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Келәм, буффонад клоуны артисты, музыкаль эксцентрик, сатирик</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Җыр һәм бию ансамбльләре оркестры артисты</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Спорт-акробатика жанры артисты</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Опера һәм балет театрларында хор артисты</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Эстрада оркестры (ансамбль) артисты оркестрның барлык артистлары, өченче бишенче квалификация дәрәҗәләренә кертелгән артистлардан башка</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Артистлар концертта башкаручылар (барлык жанрларның), артистлардан ярдәмче составның концертта башкаручылардан башка</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Тавыш операторы</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Репертуар мөхәррире</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Балет буенча репетитор</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Вокал буенча репетир</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="2">Өченче квалификация дәрәҗәсе</td>
</tr>
<tr>
<td>Опера һәм балет театрларында, музыкаль комедия (оперетта) театрларында, музыкаль драма, драма театрларында, яшь тамашачылар театрларында, курчак театрларында, циркларда, концерт оешмаларында администратор, өлкән администратор</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Курчак театры артисты (курчак уйнатучы)</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Балет артисты</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Жыр һәм бию ансамбле балеты артисты, бию коллективы</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Драма артисты</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Оркестр артисты</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Җыр һәм бию ансамбльләре оркестры артисты, эстрада оркестры (ансамбль) артисты - беренче скрипкалар һәм виолончельләрнең өченче һәм дүртенче пультлары, икенче скрипка, альт, контрабас, икенче флейта, икенче ел, икенче фагот, икенче һәм дүртенче валторна, икенче торба, икенче тромбон, вак бәрмә кораллар, икенче арфа, рояль-челеста</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Симфоник, камера, эстрада симфоник, тынлы оркестрлар, халык уен кораллары оркестры артисты, дүртенче һәм бишенче квалификация дәрәҗәләреннән башка</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Җыр һәм бию ансамбленең хор, хор коллективы артисты</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Артист-вокалчы (солист)</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Манеж инспекторы (тамаша алып баручы)</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Вокал (балет) сыйныфы буенча концетмейстер</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Мөхәррир (музыка мөхәррире)</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Цирк номерлары репетиторы</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Иҗат жанрлары буенча белгеч</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Яктылык буенча рәссам</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Рәссам-бутафор</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Рәссам-гример</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Рәссам-декоратор</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Рәссам-конструктор</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Театр костюмының рәссам-модельеры</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Куючы рәссам</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Рәссам-скульптор</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="2">Дүртенче квалификация дәрәҗәсе</td>
</tr>
<tr>
<td>Жыр һәм бию ансамбльләре оркестры артисты, эстрада оркестры (ансамбль) артисты беренче скрипкалар, икенче скрипкалар, альтлар, виолончельләр, контрабаслар концертмейстеры һәм концертмейстеры урынбасары, әлеге уен кораллары төркемнәренең икенче пульты, агач һәм бакыр тынлы уен коралларыныд беренче тавышлары һәм аларның җайга салучылары, беренче арфа, бас-тромбон, туба, литавралар</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Симфоник, камера, эстрада симфоник, тынлы оркестрлар, халык уен кораллары оркестры артисты беренче скрипкалар һәм виолончельләрнең өченче һәм дүртенче пультлары, икенче скрипкалар, альтлар, контрабасларның икенче пультлары, икенче флейта, икенче гобой, икенче кларнет, икенче һәм дүртенче валторналар, икенче торба, икенче тромбон, вак бәрмә уен кораллары (симфоник, камера, эстрада-симфоник оркестрлар), флейталар, гобойлар, фаготлар концертмейстерлары һәм концертмейстерлары урынбасарлары; беренче, икенче һәм өченче кларнетлар, валторналар, саксофоннар, торбалар, тромбоннар, тубалар, кларнетлар, баритоннар, тенорлар, бәрмә уен кораллары, контрабаслар (тынлы оркестрларда), концертмейстерлар һәм концертмейстерлар урынбасарлары, рус халык уен коралларында виртуоз уйнаучы оркестр солистлары (балалайка, думбра, баян, гөслә, телле курай, владимир мөгезе һ.б.) (халык уен кораллары оркестры өчен)</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Лектор-сәнгать белгече (музыка белгече)</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Баш режиссер (баш дирижер, баш балетмейстер, сәнгать җитәкчесе) ярдәмчесе, труппа мөдире</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Сәнгатьчә укучы – нәфис сүз остасы</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="2">Бишенче квалификация дәрәҗәсе</td>
</tr>
<tr>
<td>Җыр һәм бию ансамбльләре оркестры артисты, эстрада оркестры (ансамбль) артисты төп концертмейстер, уен кораллары төркеме җитәкчесе</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Симфоник, камера, эстрада симфоник, тынлы оркестрлар, халык уен кораллары оркестры артисты беренче скрипкалар һәм виолончельләр, икенче скрипкалар, альтлар, контрабаслар, бас-тромбоннар, тубалар концертмейстеры һәм концертмейстеры урынбасары, агач һәм бакыр тынлы уен коралларының беренче тавышлары һәм аларны көйләүчеләр, беренче арфа, литавралар, рояль, гитара, аккордеон, вак бәрмә уен кораллары, бәрмә җайланма</td>
<td>27 958</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="2">«Башкару сәнгате учреждениеләренең җитәкче составы вазыйфалары» һөнәри квалификация төркеме</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="2">Беренче квалификация дәрәҗәсе</td>
</tr>
<tr>
<td>Тавыш режиссеры</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td>Режиссер (дирижер, балетмейстер, хормейстер), икенче квалификация дәрәҗәсенә кертелгәннәрдән башка</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="2">Икенче квалификация дәрәҗәсе</td>
</tr>
<tr>
<td>Куючы балетмейстер, өченче квалификация дәрәҗәсенә кертелгәннәрдән башка</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td>Иҗат коллективы, цирк конвейеры программасы директоры</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td>Музыка өлеше мөдире, өченче квалификация дәрәҗәсенә кертелгәннәрдән башка</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td>Сәнгатьчә куелыш өлеше мөдире, өченче квалификация дәрәҗәсенә кертелгәннәрдән башка</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td>Опера һәм балет театрларында режиссер (дирижер, балетмейстер, хормейстер)</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td>Куючы режиссер, өченче квалификация дәрәҗәсенә кертелгәннәрдән башка</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td>Әдәби драматургия өлеше җитәкчесе, өченче квалификация дәрәҗәсенә кертелгәннәрдән башка</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="2">Өченче квалификация дәрәҗәсе</td>
</tr>
<tr>
<td>Опера һәм балет театрларында куючы балетмейстер</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td>Баш балетмейстер, дүртенче квалификация дәрәҗәсенә кертелгәннәрдән башка</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td>Баш дирижер, дүртенче квалификация дәрәҗәсенә кертелгәннәрдән башка</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td>Баш режиссер, дүртенче квалификация дәрәҗәсенә кертелгәннәрдән башка</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td>Баш хормейстер, дүртенче квалификация дәрәҗәсенә кертелгәннәрдән башка</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td>Баш рәссам, дүртенче квалификация дәрәҗәсенә кертелгәннәрдән тыш</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td>Опера һәм балет театрларында, музыкаль комедия театрларында, музыкаль драма, драма театрларында, яшь тамашачылар театрларында, курчак театрларында, мөстәкыйль музыкаль һәм бию коллективларында, циркларда музыка өлеше мөдире</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td>Опера һәм балет театрларында, музыкаль комедия театрларында, музыкаль драма, драма театрларында, яшь тамашачылар театрларында, курчак театрларында, мөстәкыйль музыкаль һәм бию коллективларында, концерт залларында, циркларда әдәби кую өлеше мөдире</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td>Опера һәм балет театрларында куючы режиссер</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td>Опера һәм балет театрларында әдәби-драматургия өлеше җитәкчесе</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="2">Дүртенче квалификация дәрәҗәсе</td>
</tr>
<tr>
<td>Опера һәм балет театрларында, музыкаль комедия театрларында, музыкаль-драма театрларында, циркларда, мөстәкыйль музыка һәм бию коллективларында баш балетмейстер</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td>Опера һәм балет театрларында, музыкаль комедия театрларында, музыкаль-драматик театрларда, ЯТТ, курчак театрларында, мөстәкыйль музыкаль һәм бию коллективларында, симфоник, камера, тынлы оркестрларда һәм халык уен кораллары оркестрларында филармония һәм концерт оешмалары составында, циркларда баш дирижер</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td>Опера һәм балет театрларында, музыкаль комедия театрларында, музыкаль драма театрларында, филармонияләрдә һәм концерт оешмаларында, мөстәкыйль музыка һәм бию коллективларында, циркларда баш хормейстер</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td>Опера һәм балет театрларында, музыкаль комедия театрларында, музыкаль драма, драма театрларында, яшь тамашачылар театрларында, курчак театрларында, циркларда баш режиссер</td>
<td>28 258</td>
</tr>
<tr>
<td>Опера һәм балет театрларында, музыкаль комедия театрларында, музыкаль драма театрларында, драма театрларында, яшь тамашачылар театрларында, курчак театрларында, циркларда баш рәссам</td>
<td>28 258</td>
</tr>
</tbody>
</table>
V бүлекнең 5.4 пунктындагы 5 таблицасын түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
### «5 нче таблица
<table>
<caption>Мәдәният учреждениеләре җитәкчеләре окладлары</caption>
<thead>
<tr>
<th rowspan="2">Учреждение тибы</th>
<th colspan="8">Бер айга оклад күләме, мең сум<br>хезмәт өчен түләү төркеме<br>хезмәткәрләрнең штат саны, ставкалар</th>
</tr>
<tr>
<th>1<br>10,999 га кадәр</th>
<th>2<br>11 дән 30,999 га кадәр</th>
<th>3<br>31 дән 50,999 га кадәр</th>
<th>4<br>51 дән 75,999 га кадәр</th>
<th>5<br>76 дан 150,999 га кадәр</th>
<th>6<br>151 дән 300,999 га кадәр</th>
<th>7<br>301 дән 500,999 га кадәр</th>
<th>8<br>501 дән югарырак</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td>Театр</td>
<td></td>
<td>50,0</td>
<td>50,0</td>
<td>52,0</td>
<td>55,0</td>
<td>65,0</td>
<td>65,0</td>
<td>70,0</td>
</tr>
<tr>
<td>Концерт оешмалары</td>
<td></td>
<td>50,0</td>
<td>55,0</td>
<td>60,0</td>
<td>65,0</td>
<td>70,0</td>
<td></td>
<td></td>
</tr>
<tr>
<td>Цирк</td>
<td></td>
<td>45,0</td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td>55,0</td>
<td></td>
<td></td>
</tr>
<tr>
<td>Башкалар</td>
<td>33,0</td>
<td>48,0</td>
<td></td>
<td>49,0</td>
<td>50,0</td>
<td></td>
<td></td>
<td>-</td>
</tr>
</tbody>
</table>
әлеге карар белән расланган Татарстан Республикасы дәүләт мәдәният учреждениеләрендә фәнни тикшеренүләр һәм эшләнмәләр өлкәсе хезмәткәрләре вазифаларының һөнәри квалификация төркемнәре хезмәткәрләренең хезмәт өчен түләү шартлары турындагы нигезләмәдә: II бүлекне түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
### «ІІ. Фәнни тикшеренүләр өлкәсе хезмәткәрләренең база окладларын билгеләү
<table>
<thead>
<tr><th>Вазыйфа исеме</th><th>1 айга база оклады күләме, сум</th></tr>
<tr><th>1</th><th>2</th></tr>
</thead>
<tbody>
<tr><td colspan="2">Фәнни тикшеренүләр өлкәсенең фәнни хезмәткәрләре һәм структур бүлекчәләр җитәкчеләре вазыйфаларының һөнәри квалификация төркеме</td></tr>
<tr><td colspan="2">Фәнни хезмәткәрләр</td></tr>
<tr><td colspan="2">Беренче квалификация дәрәҗәсе</td></tr>
<tr><td>Кече фәнни хезмәткәр</td><td>29 158</td></tr>
<tr><td>Фәнни хезмәткәр</td><td>29 158</td></tr>
<tr><td colspan=
<table>
<thead>
<tr>
<th>Квалификация дәрәҗәсе</th>
<th>1 айга база оклады күләме, сум</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td colspan="2">«Беренче дәрәҗә эшчеләр гомумтармак һөнәрләре» һөнәри квалификация төркеме</td>
</tr>
<tr>
<td>Беренче квалификация дәрәҗәсе</td>
<td>21 200</td>
</tr>
<tr>
<td>Икенче квалификация дәрәҗәсе</td>
<td>21 398</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="2">«Икенче дәрәҗә эшчеләр гомумтармак һөнәрләре» һөнәри квалификация төркеме</td>
</tr>
<tr>
<td>Беренче квалификация дәрәҗәсе</td>
<td>21 539</td>
</tr>
<tr>
<td>Икенче квалификация дәрәҗәсе</td>
<td>21 713</td>
</tr>
<tr>
<td>Өченче квалификация дәрәҗәсе</td>
<td>21 891</td>
</tr>
<tr>
<td>Дүртенче квалификация дәрәҗәсе</td>
<td>22 422</td>
</tr>
</tbody>
</table>
2.2. Татарстан Республикасы дәүләт мәдәният учреждениеләрендә җитәкчеләр, белгечләр һәм хезмәткәрләр гомумтармак вазифаларының һөнәри квалификация төркемнәре хезмәткәрләренең база окладлары түбәндәге күләмнәрдә билгеләнә:
<table>
<thead>
<tr>
<th>Квалификация дәрәҗәсе</th>
<th>1 айга база оклады күләме, сум</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td colspan="2">«Беренче дәрәҗә хезмәткәрләр гомумтармак вазыйфалары» һөнәри квалификация төркеме</td>
</tr>
<tr>
<td>Беренче квалификация дәрәҗәсе</td>
<td>21 200</td>
</tr>
<tr>
<td>Икенче квалификация дәрәҗәсе</td>
<td>21 398</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="2">«Икенче дәрәҗә хезмәткәрләр гомумтармак вазыйфалары» һөнәри квалификация төркеме</td>
</tr>
<tr>
<td>Беренче квалификация дәрәҗәсе</td>
<td>21 539</td>
</tr>
<tr>
<td>Икенче квалификация дәрәҗәсе</td>
<td>21 713</td>
</tr>
<tr>
<td>Өченче квалификация дәрәҗәсе</td>
<td>21 891</td>
</tr>
<tr>
<td>Дүртенче квалификация дәрәҗәсе</td>
<td>22 118</td>
</tr>
<tr>
<td>Бишенче квалификация дәрәҗәсе</td>
<td>22 304</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="2">«Өченче дәрәҗә хезмәткәрләр гомумтармак вазыйфалары» һөнәри квалификация төркеме</td>
</tr>
<tr>
<td>Беренче квалификация дәрәҗәсе</td>
<td>22 494</td>
</tr>
<tr>
<td>Икенче квалификация дәрәҗәсе</td>
<td>22 687</td>
</tr>
<tr>
<td>Өченче квалификация дәрәҗәсе</td>
<td>22 884</td>
</tr>
<tr>
<td>Дүртенче квалификация дәрәҗәсе</td>
<td>23 085</td>
</tr>
<tr>
<td>Бишенче квалификация дәрәҗәсе</td>
<td>23 311</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="2">«Дүртенче дәрәҗә хезмәткәрләр гомумтармак вазыйфалары» һөнәри квалификация төркеме</td>
</tr>
<tr>
<td>Беренче квалификация дәрәҗәсе</td>
<td>24 223</td>
</tr>
<tr>
<td>Икенче квалификация дәрәҗәсе</td>
<td>24 423</td>
</tr>
<tr>
<td>Өченче квалификация дәрәҗәсе</td>
<td>24 623</td>
</tr>
</tbody>
</table>
2.3. Хезмәткәр вазыйфасының һәм һөнәренең эшчеләр гомумтармак һөнәрләре һәм җитәкчеләр, белгечләр һәм хезмәткәрләр гомумтармак вазифалары буенча һөнәри квалификация төркемнәренең квалификация дәрәҗәләренә туры килүе Россия Федерациясе Сәламәтлек саклау һәм социаль үсеш министрлыгының норматив хокукый актлары нигезендә кабул ителә.
2.4. Төп урыннан тыш башка урында, шулай ук эш вакыты тулы булмаган шартларда эшләүче хезмәткәрләрнең хезмәте өчен түләү эшләнгән вакытка пропорциональ рәвештә йә башкарылган эшләр күләменә карап гамәлгә ашырыла. Төп вазыйфа буенча, шулай ук төп урыннан тыш башка урында эшләү тәртибендә биләнә торган вазыйфа буенча хезмәт хакы күләмнәрен билгеләү һәр вазыйфа буенча аерым билгеләнә.»;
әлеге карар белән расланган Татарстан Республикасы дәүләт мәдәният учреждениеләренең авыл хуҗалыгы хезмәткәрләре вазифалары һөнәр-квалификация төркемнәре хезмәткәрләренең хезмәт өчен түләү шартлары турындагы нигезләмәнең II бүлеген түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
### «ІІ. Татарстан Республикасы дәүләт мәдәният учреждениеләрендә авыл хуҗалыгы хезмәткәрләренең база окладларын билгеләү
<table>
<thead>
<tr>
<th>Вазыйфа исеме</th>
<th>1 айга база оклады күләме, сум</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td colspan="2">«Икенче дәрәҗә авыл хуҗалыгы хезмәткәрләре вазыйфалары» һөнәри квалификация төркеме</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="2">Беренче квалификация дәрәҗәсе</td>
</tr>
<tr>
<td>Ветеринария фельдшеры</td>
<td>22 776</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="2">«Өченче дәрәҗә авыл хуҗалыгы хезмәткәрләре вазыйфалары» һөнәри квалификация төркеме</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="2">Беренче квалификация дәрәҗәсе</td>
</tr>
<tr>
<td>Агроном</td>
<td>22 826</td>
</tr>
<tr>
<td>Ветеринария табибы</td>
<td>22 826</td>
</tr>
<tr>
<td>Зоотехник</td>
<td>22 826</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="2">Икенче квалификация дәрәҗәсе</td>
</tr>
<tr>
<td>Икенче категорияле агроном</td>
<td>22 881</td>
</tr>
<tr>
<td>Икенче категорияле ветеринария табибы</td>
<td>22 881</td>
</tr>
<tr>
<td>Икенче категорияле зоотехник</td>
<td>22 881</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="2">Өченче квалификация дәрәҗәсе</td>
</tr>
<tr>
<td>Беренче категорияле агроном</td>
<td>22 936</td>
</tr>
<tr>
<td>Беренче категорияле ветеринария табибы</td>
<td>22 936</td>
</tr>
<tr>
<td>Беренче категорияле зоотехник</td>
<td>22 936»;</td>
</tr>
</tbody>
</table>
әлеге карар белән расланган Татарстан Республикасы дәүләт мәдәният учреждениеләренең мәгариф хезмәткәрләре вазифалары һөнәр-квалификация төркемнәре хезмәткәрләренең хезмәт өчен түләү шартлары турындагы нигезләмәнең II бүлеген түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
### «ІІ. Мәгариф хезмәткәрләренең база окладларын билгеләү
<table>
<thead>
<tr>
<th>Вазыйфа исеме</th>
<th>1 айга база оклады күләме, сум</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td colspan="2">Беренче дәрәҗә уку-укыту буенча ярдәмче персоналның һөнәри квалификация төркеме</td>
</tr>
<tr>
<td>Уку-укыту эшләре бүлеге секретаре</td>
<td>21 473</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="2">Педагогик хезмәткәрләр вазифаларының һөнәри квалификация төркеме</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="2">Икенче квалификация дәрәҗәсе</td>
</tr>
<tr>
<td>Концертмейстер</td>
<td>22 758</td>
</tr>
<tr>
<td>Өстәмә белем бирү педагогы</td>
<td>22 758</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="2">Өченче квалификация дәрәҗәсе</td>
</tr>
<tr>
<td>Тәрбияче</td>
<td>22 858</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="2">Дүртенче квалификация дәрәҗәсе</td>
</tr>
<tr>
<td>Мөгаллим (профессорлар һәм мөгаллимнәр составына кертелгән мөгаллимнәр вазифаларыннан башка)</td>
<td>22 958</td>
</tr>
<tr>
<td>Өлкән методист</td>
<td>22 958»;</td>
</tr>
</tbody>
</table>
әлеге карар белән расланган Татарстан Республикасы дәүләт мәдәният учреждениеләренең медицина һәм фармацевтика хезмәткәрләре вазифалары һөнәр-квалификация төркемнәре хезмәткәрләренең хезмәт өчен түләү шартлары турындагы нигезләмәнең II бүлеген түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
### «II. Сәламәтлек саклау хезмәткәрләренең база окладларын билгеләү
<table>
<thead>
<tr>
<th>Квалификация дәрәҗәсе</th>
<th>Вазыйфа исеме</th>
<th>1 айга база оклады күләме, сум</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td colspan="3">«Урта медицина һәм фармацевтика персоналы» һөнәри квалификация төркеме</td>
</tr>
<tr>
<td>Өченче квалификация дәрәҗәсе</td>
<td>Шәфкать туташы (медицина абыйсы)</td>
<td>23 121</td>
</tr>
<tr>
<td rowspan="2">Бишенче квалификация дәрәҗәсе</td>
<td>Массаж буенча шәфкать туташы (массаж буенча медицина абыйсы)</td>
<td></td>
</tr>
<tr>
<td>Өлкән шәфкать туташы (өлкән медицина абыйсы)</td>
<td>24 821</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="3">«Табиблар һәм провизорлар» һөнәри квалификация төркеме</td>
</tr>
<tr>
<td>Икенче квалификация дәрәҗәсе</td>
<td>Табиб-белгечләр (өченче һәм дүртенче квалификация дәрәҗәләренә кертелгән табиб-белгечләрдән башка)</td>
<td>26 521».</td>
</tr>
</tbody>
</table>
2. Әлеге карар 2025 елның 1 гыйнварыннан үз көченә керә дип билгеләргә.
Татарстан Республикасы
Премьер-министры
А.В.Песошин
|
001dea16a8ca6b031a7303ad2bfcc1f7 | null | Religious text | # АЧЫЛЫШ
## 1
1 Бу китапта, тиздән нәрсә булырга тиешлеген Үзенең колларына күрсәтер өчен, Аллаһы тарафыннан Гайсә Мәсихкә бирелгән ачылыш. Ул аны Үзенең фәрештәсе аркылы җибәреп, колы Яхъяга ачып күрсәтте. 2 Яхъя Аллаһы сүзе һәм Гайсә Мәсих күрсәтеп сөйләгәннәр хакында, үзе күргән һәммә нәрсә турында шаһитлек бирә. 3 Бу пәйгамбәрлек сүзләрен укучылар һәм тыңлаучылар һәм анда язылганнарны үтәүчеләр бәхетле, чөнки ул сүзләрнең гамәлгә ашу вакыты якын.
### Иман итүчеләрнең җиде бердәмлеген сәламләү
4 Яхъядан Асия өлкәсендәге иман итүчеләрнең җиде бердәмлегенә: Хәзер Булучы, Булган һәм Киләчәк Зат — Аллаһыдан һәм Аның тәхете каршында торучы җиде рухтан, 5 һәм Гайсә Мәсихтән сезгә мәрхәмәт һәм иминлек булсын. Бу тугры Шаһит, Мәсих, үлгәннәрдән беренче терелеп торган, Ул — җирдәге патшаларның Башлыгы. Аңа, безне сөючегә һәм безне гөнаһларыбыздан Үзенең түгелгән каны аша азат иткән 6 һәм Үзенең Атасы Аллаһыга хезмәт итү өчен безне руханилар патшалыгы итеп куйган Гайсәгә мәңге дан һәм кодрәт булсын. Амин.
7 Менә, Ул болытлар өстендә килә,
Һәм Аны һәркем күрер.
Аны чәнчегән кешеләр дә
Аны күрәчәкләр.
Җирдәге барлык халыклар
Аның өчен үкереп елаячаклар.
Әйе, амин.
8 Мин — Альфа һәм Омега[^1], — дип әйтә Раббы Аллаһы, — Бар булучы, Булган һәм Киләчәк Зат, Чиксез кодрәт Иясе.
### Адәм Улы Яхъяга күренә
9 Мин, сезнең белән бергә Гайсә өчен газап чигүләрне, Патшалыкны һәм сабырлыкны уртаклашучы имандашыгыз Яхъя, Аллаһы сүзе һәм Гайсә хакында шаһитлек иткәнем өчен, Патмос дип аталган утрауда булдым.
10 Раббының көнендә[^2] мине Рух биләп алды һәм артымда быргыдан чыккандай көчле тавыш ишеттем. 11 Ул әйтте: «Күргәннәреңнең барын да китап итеп язып, җиде бердәмлеккә җибәр: Эфескә, Смурнага, Пергәмгә, Түәтәйрәгә, Сәрдәйскә, Филаделфеягә, Лаудикеягә».
12 Әйтүчене күрергә дип борылып карагач, мин җиде алтын яктырткыч күрдем. 13 Ә яктырткычлар арасында озын кием кигән һәм күкрәген алтын пута белән буган, адәм улына охшаган Берәүне күреп алдым. 14 Аның башындагы чәчләре ак йон кебек, кар кебек ак иде. Күзләре исә ут ялкыны, 15 ә аяклары мичтә кыздырган бронза кебек һәм тавышы шарлавык тавышы кебек иде. 16 Ул үзенең уң кулына җиде йолдыз тоткан, авызыннан ике ягы да үткен кылыч чыккан иде. Аның тышкы кыяфәте бар кодрәтендә балкып торган кояштай иде!
17 Мин Аны күргәч, үле кешедәй, Аның аяклары алдына егылдым. Ул исә Үзенең уң кулын миңа тидереп, әйтте: Курыкма! Мин — Беренче һәм Соңгы, 18 һәм Теремен; Мин үлгән идем, һәм менә, мәңге яшим. Үлем һәм үлем патшалыгы ачкычлары Минем кулда. 19 Шулай итеп, нәрсә күргәнеңне, хәзер нәрсә бар һәм моннан соң нәрсә булырга тиешлеге хакында яз. 20 Минем уң кулымда күргән җиде йолдызның һәм җиде алтын яктырткычның сере шунда: җиде йолдыз — җиде бердәмлекнең фәрештәләре һәм җиде яктырткыч — җиде бердәмлек ул.
## 2
### Эфестәге иман итүчеләр бердәмлегенә хат
1 Эфес бердәмлегенең фәрештәсенә яз: «Үзенең уң кулында җиде йолдыз тотучы һәм җиде яктырткыч арасында Йөрүче болай әйтә: 2 “Синең эшләреңне, авыр хезмәтеңне, сабырлыгыңны һәм явызларга чыдап тора алмаганыңны беләм. Үзләрен рәсүл дип (ә алар рәсүл түгел) атаучыларны сынаганыңны һәм аларны ялганчылар дип тапканыңны беләм. 3 Синең сабырлыгың барлыгын, Минем исемем өчен күп нәрсәләр кичереп тә арымаганыңны беләм. 4 Әмма сиңа каршы шелтәм бар: син беренче мәхәббәтеңне калдырдың! 5 Шулай итеп, кайдан егылганыңны исеңә төшер һәм, тәүбә итеп, элеккеге эшләреңне эшлә. Югыйсә, әгәр тәүбә итмәсәң, яныңа килермен һәм синең яктырткычыңны урыныннан кузгатырмын. 6 Ләкин яхшы ягың бар: Никүләй тарафдарларының эшләрен нәфрәт итәсең. Аларны Мин дә нәфрәт итәм. 7 Рухның бердәмлекләргә әйткәнен колагы булган ишетсен. Җиңүчегә Мин Аллаһы оҗмахында булган тереклек агачыннан ашарга бирәчәкмен».
### Смурнадагы иман итүчеләр бердәмлегенә хат
8 Смурна бердәмлегенең фәрештәсенә яз: «Беренче һәм Соңгы, үлгән һәм терелеп Торган болай дип әйтә: 9 Синең хәсрәт чигүеңне һәм фәкыйрьлегеңне беләм, әмма син бай. Үзләрен яһүдләр дип атаучыларның сине хурлауларын күтәргәнеңне беләм. Алар яһүдләр түгел, бәлки шайтан җыены. 10 Алда сине көткән һичнәрсәдән курыкма. Синең кешеләреңне сынар өчен, арагыздан кайберләрегезне иблис төрмәгә утыртачак һәм ун көн буе алар хәсрәт кичерәчәк. Үлгәнгә тикле тугры бул, һәм сиңа тормыш таҗы бирәчәкмен. 11 Рухның бердәмлекләргә әйткәнен колагы булган ишетсен. Җиңүче икенче үлемнән һичнинди зыян күрмәс».
### Пергәмдәге иман итүчеләр бердәмлегенә хат
12 Пергәм бердәмлегенең фәрештәсенә яз: «Ике ягы да үткен кылычы булган Зат болай дип әйтә: 13 Синең кайда яшәвеңне беләм: анда шайтан тәхете тора. Син Миңа булган иманыңны саклап тотасың. Сездә, шайтан яшәгән җирдә, тугры шаһитем Антипас үтерелгән вакытта да син Миңа булган иманыңнан ваз кичмәдең.
14 Әмма сиңа каршы берничә шелтәм бар: синдә Бильям тәгълиматын тотучылар бар. Ә ул, потка бүләк итеп китергән корбаннарны ашасыннар һәм фәхешлеккә бирелсеннәр дип, Исраил улларын гөнаһка кертергә Балакны өйрәткән бит[^3]. 15 Шулай ук синдә Никүләй тарафдарларының тәгълиматын тотучылар бар. 16 Шуңа күрә, тәүбә ит. Югыйсә, тиздән яныңа килермен һәм авызымнан чыккан кылыч белән аларга каршы көрәшермен.
17 Рухның бердәмлекләргә әйткәнен колагы булган ишетсен. Җиңүчегә серле манна[^4] һәм ак таш бирәчәкмен. Ул ташта исә, аны алучыдан башка һичкем белмәгән яңа исем язылган булыр».
### Түәтәйрәдәге иман итүчеләр бердәмлегенә хат
18 Түәтәйрә бердәмлегенең фәрештәсенә яз: «Күзләре ут ялкыны кебек һәм аяклары ялтырап торган бронза сыман булган Аллаһы Улы болай дип әйтә: 19 Синең эшләреңне, мәхәббәтеңне, иманыңны, хезмәтеңне, сабырлыгыңны, һәм синең соңгы гамәлләрең беренчеләреннән яхшырак булуын беләм. 20 Әмма сиңа каршы шелтәм бар: үзен пәйгамбәр дип атаган Изебел исемле хатынга фәхешлеккә һәм потларга корбан ителгән ризыкны ашарга өйрәтеп, Минем колларымны юлдан яздырырга юл куясың. 21 Мин аңа, тәүбә кылсын дип, вакыт бирдем, әмма ул үзенең фәхешлегеннән тәүбә итәргә теләми. 22 Менә, Мин аны каты авыру түшәгенә салачакмын. Һәм, аның гамәлләреннән баш тартмасалар, ул хатын белән бергә зина кылучыларны зур кайгыга дучар итәчәкмен. 23 Аның иярченнәрен үлемгә дучар итәчәкмен, һәм эчке уйларны, теләкләрне тикшереп Белүче булуымны барча бердәмлекләр дә беләчәкләр. Барыгызга да эшегезгә карата тиешлесен бирермен. 24 Аның тәгълиматын тотмаган һәм шайтанның тирән серләрен белмәгән, Түәтәйрәдә яшәгән калган туганнарга исә моны әйтәм: сезгә башка йөк салмаячакмын. 25 Тик Мин килгәнгә кадәр үзегездә булганны тотып торыгыз. 26 Җиңүчегә һәм Минем эшләремне ахырга тикле үтәүчегә халыклар өстеннән хакимлек итәргә бирәчәкмен.
27 Һәм ул алар өстеннән тимер таяк белән хакимлек итәчәк[^5];
Алар балчык чүлмәк сыман ватылачаклар.
28 Ул Мин Атамнан алган шул ук хакимлекне алачак, һәм Мин җиңүчегә таң йолдызы бирәчәкмен. 29 Рухның бердәмлекләргә әйткәнен колагы булган ишетсен».
## 3
### Сәрдәйстәге иман итүчеләр бердәмлегенә хат
1 Сәрдәйс бердәмлегенең фәрештәсенә яз: «Аллаһының җиде рухы һәм җиде йолдызы булган Зат болай дип әйтә: Синең эшләреңне беләм; син тере исемен йөртәсең, әмма син үле. 2 Уяу тор һәм үзеңдә калган, үләр дәрәҗәгә җиткән нәрсәләрне ныгыт, чөнки эшләреңнең Аллаһым каршында тәмамланган булуын күрмим. 3 Шуңа күрә, нәрсә кабул кылганыңны, нәрсә ишеткәнеңне исеңә төшер, аны үтә һәм тәүбә ит. Әгәр инде уяу тормасаң, Мин, карак кебек, көтмәгәндә килермен һәм кайсы сәгатьтә килүемне син белмәссең. 4 Ләкин, Сәрдәйстә киемнәрен пычратмаган берничә кешең бар. Алар Минем белән ак киемдә йөриячәкләр, чөнки моңа лаеклылар. 5 Шулай, җиңүче кеше ак кием киячәк һәм Мин аның исемен Тормыш китабыннан сызып ташламаячакмын. Атам һәм Аның фәрештәләре каршында җиңүченең исемен икърар итәчәкмен. 6 Рухның бердәмлекләргә әйткәнен колагы булган ишетсен».
### Филаделфеядәге иман итүчеләр бердәмлегенә хат
7 Филаделфея бердәмлегенең фәрештәсенә яз: «Изге, Хакыйкый, кулында Давыт ачкычы[^6] булган Зат — Ул ачса, һичкем яба алмаячак; япса, һичкем ача алмаячак — болай дип әйтә: 8 Синең эшләреңне беләм, менә Мин синең каршыңда ишек ачтым, һәм аны һичкем яба алмаячак. Беләм, синең көчең аз, әмма син Минем сүземне үтәдең, Минем исемемнән ваз кичмәдең. 9 Шайтан гыйбадәтханәсеннән булган, үзләрен яһүд дип атаучылар белән (ә алар яһүдләр түгел, бәлки ялганчылар) Мин болай эшләрмен — алар синең аякларыңа егылачаклар һәм Минем сине сөйгәнемне беләчәкләр. 10 Син Минем сабыр булу кирәклеге хакында әйткән сүземне саклап тотканга күрә, җирдә яшәүчеләрне сынар өчен, бөтен җиһанга киләчәк сынау вакытыннан Мин дә сине саклап калачакмын.
11 Тиздән киләм: таҗыңны[^7] һичкем тартып алмасын өчен, үзеңдә булганны нык тот. 12 Җиңүчене Мин Аллаһым Йортының баганасы итеп куячакмын, һәм ул инде аннан чыкмаячак. Аның өстенә Аллаһымның исемен һәм күктән, Аллаһымнан иңәчәк шәһәрнең — яңа Иерусалимның исемен һәм Үземнең яңа исемемне язачакмын. 13 Рухның бердәмлекләргә әйткәнен колагы булган ишетсен».
### Лаудикеядәге иман итүчеләр бердәмлегенә хат
14 Лаудикея бердәмлегенең фәрештәсенә яз: «Амин дип аталган тугры һәм хакыйкый Шаһит, Аллаһы булдырган нәрсәләрнең Чыганагы[^8] булган Зат болай дип әйтә: 15 Синең эшләреңне беләм: син салкын да, кайнар да түгелсең. Их, син салкын яисә кайнар булсаңчы! 16 Әмма син салкын да, кайнар да түгел, җылымса гына булганга күрә, сине авызымнан төкереп чыгарачакмын! 17 Син: „Мин бай һәм баедым, һичбер нәрсәгә мохтаҗлыгым юк“, дисең. Әмма син үзеңнең барысыннан да бәхетсез, мескен, фәкыйрь, сукыр һәм ялангач булуыңны аңламыйсың. 18 Шуңа күрә, үзеңә, баер өчен, Миннән утта чистартылган алтын, ялангачлыгыңның мәсхәрәлеге ачылмасын өчен, киенергә ак кием, һәм, күзләрең күрсен өчен, сөртергә күз мае сатып алырга киңәш итәм. 19 Мин Үзем яраткан һәркемнең гаебен фаш итәм һәм аны тәртипкә өйрәтәм. Шулай итеп, тырышлык күрсәт һәм тәүбә ит. 20 Менә, Мин ишек төбендә шакып торам. Кем тавышымны ишетеп һәм ишеген ачса, Мин аның янына керәчәкмен һәм аның белән ашаячакмын, ә ул Минем белән ашаячак. 21 Мин җиңеп чыктым һәм, Атам белән бергә, Аның тәхетенә утырдым. Шулай ук, җиңүчегә Үзем белән бергә тәхетемә утыру хокукы бирәчәкмен. 22 Рухның бердәмлекләргә әйткәнен колагы булган ишетсен».
## 4
### Күктәге тәхет
1 Шуннан соң күрәм: менә, күктә ачык ишек, һәм моңарчы миңа сөйләгән быргыдай тавыш әйтте: «Монда мен. Мин сиңа моннан ары булырга тиешле нәрсәләрне күрсәтәрмен». 2 Шул мизгелдә үк мине Рух биләп алды. Һәм менә, күктә тәхетне һәм тәхеттә Утыручыны күрдем. 3 Утыручы кыяфәте белән яшма һәм сердолик ташы сыман иде, тәхетне зөбәрҗәт төсендәге яктылык боҗрасы әйләндереп алган иде. “Бу тәхет әйләнәсендә егерме дүрт тәхет тора иде, ул тәхетләрдә ак киемнән, башларына алтын таҗ кигән егерме дүрт аксакал утыра иде. "Тәхет ягыннан яшен яшьни, авазлар һәм күк күкрәгән тавышлар чыга иде. Ә тәхет алдында Аллаһының җиде рухы булган җиде ут яктырткычы янып тора иде. “Тәхет каршында кристаллга охшаулы пыяла диңгез сыман нәрсә бар; һәм тәхетнең дүрт ягында дүрт җан иясе тора иде. Ул җан ияләренең аллары һәм артлары күп күзләр белән тулы иде. "Беренче җан иясе арысланга, икенчесе үгез бозауга охшаган, өченчесенең йөзе кешенеке кебек, дүртенчесе исә очып баручы бөркет сыман иде. Һәрберсе алты канатлы, канатларының тышы һәм эче күзләр белән тулы бу дүрт җан иясе: «Изге, изге, изге, Булган, Бар булучы һәм Киләчәк Чиксез кодрәт Иясе Раббы Аллаһы!» дип бертуктаусыз көне-төне кабатлыйлар. 9Җан ияләре тәхеттә Утыручы мәңге Яшәүчегә дан, хөрмәт һәм рәхмәт белдергән вакытта, 10 егерме дүрт аксакал, тәхеттә Утыручы каршында йөзтүбән капланып, мәңге Яшәүчегә сәҗдә кылалар һәм таҗларын тәхет алдына салып куялар һәм болай диләр:
11 «Раббы Аллаһыбыз! Син дан, хөрмәт һәм кодрәт кабул итәргә лаеклы. Чөнки һәммә нәрсәне Син яраттың, Һәм барысы да Синең ихтыярың белән булдырылды һәм гамәлдә тора!»
## 5
### Жиде мөһер сугылган язма төргәге һәм Бәрән
1 Шуннан соң мин тәхеттә Утыручының уң кулында эчке һәм тышкы ягына язылган һәм җиде мөһер белән мөһерләнгән язма төргәген[^9] күрдем. 2Һәм көчле тавыш белән: «Мөһерләрен кубарып, язма төргәген ачарга кем лаеклы?» дип игълан итүче көчле фәрештәне күрдем. Әмма күктә дә, җирдә дә, җир астында да язма төргәген ачарга һәм аңа карарга лаеклы һичкем булмады. 4Язма төргәген ачарга һәм аңа карарга лаеклы кеше табылмаганлыктан, мин бик нык еладым. 5 Шунда аксакалларның берсе миңа әйтте: «Елама. Менә, Яһүд нәселеннән, Давыт токымыннан булган Арыслан җиңеп чыкты. Язма төргәгенең җиде мөһерен кубарып, Ул аны ача ала».
6 Шуннан соң күрдем: менә, тәхет белән дүрт җан иясе арасында һәм аксакаллар арасында Бәрән тора. Ул суелган кебек иде. Аның җиде мөгезе һәм җиде күзе бар иде. Болар бөтен җиргә җибәрелгән Аллаһы рухлары. "Ул, килеп, тәхеттә Утыручының уң кулыннан язма төргәген алды. 8 Бәрән язма төргәген алгач, дүрт җан иясе һәм егерме дүрт аксакал Аның алдында йөзтүбән капландылар. Аларның һәрберсендә арфа һәм хуш исле сумала (ягъни Аллаһы изгеләренең догалары) белән тулы алтын касәләр бар иде. Алар яңа җыр җырладылар:
«Син язма төргәген алырга, аның мөһерләрен кубарырга лаеклы. Чөнки Син корбан итеп суелдың һәм Үзеңнең каның белән Һәр кабиләдән һәм телдән, халыктан һәм милләТТӘН Аллаһы өчен кешеләрне йолып алдың.
10 Аларны Аллаһыбызга хезмәт итү өчен патшалар һәм руханилар иттең; алар җирдә патшалык итәчәкләр».
11 Тәхет, җан ияләре һәм аксакаллар әйләнәсендә күп фәрештәләрне күрдем һәм аларның тавышын ишеттем. Аларның саны йөзләрчә миллион һәм дистәләрчә меңнәр иде. 12 Алар: «Суелган Бәрән кодрәт, байлык, тирән гакыл, куәт, хөрмәт, дан Һәм мактау алырга лаеклы», дип көчле тавыш белән әйтә иделәр.
13 Күктә һәм җирдә, җир астында һәм диңгездә һәммә яратылган затның һәм анда булган һәммә нәрсәнең: «Тәхеттә Утыручыга һәм Бәрәнгә мәңге-мәңге мактау, хөрмәт, дан һәм кодрәт булсын», дип әйтүләрен ишеттем. 14 Дүрт җан иясе: «Амин», дип әйтә иделәр, һәм аксакаллар йөзтүбән капланып сәҗдә кыла иделәр.
## 6
### Бәрән алты мөһерне кубара
1 Аннары мин Бәрәннең мөһерләрнең берсен кубаруын күрдем, һәм җан ияләренең берсенең күк күкрәгәндәй тавыш белән: «Кил!» дип әйтүен ишеттем. 2 Менә, мин ак ат күрдем; һәм кулына җәя тоткан җайдагына таҗ бирелде. Ул җайдак җиңүче булып, җиңү өчен чыкты.
3 Бәрән икенче мөһерне кубаргач, мин икенче җан иясенең: «Кил!» дигәнен ишеттем. “Шуннан соң уттай җирән ат чыкты. Аның җайдагына, берсен-берсе үтерсеннәр өчен, барлык җиһанның тынычлыгын алырга вәкаләт бирелде. Һәм аңа зур кылыч бирелде.
5 Бәрән өченче мөһерне кубаргач, мин өченче җан иясенең: «Кил!» дигән тавышын ишеттем. Һәм кара ат күрдем, ә аның өстендәге җайдак үз кулына үлчәү тоткан иде. “Жан ияләре арасыннан тавыш сыман чыккан авазны ишеттем: «Бер динарга бер савыт[^10] бодай, бер динарга өч савыт арпа. Әмма зәйтүн агачларына һәм йөзем бакчаларына зыян китермә!»
7 Бәрән дүртенче мөһерне кубаргач, дүртенче җан иясенең: «Кил!» дигән тавышын ишеттем. Һәм аксыл төстәге атны күрдем. Аның өстендәге җайдакның исеме «Үлем», ә аның артыннан бөтен үлем патшалыгы килә иде. Аларга җиһанның дүрттән бер өлешендәге кешеләрне кылыч, ачлык, үләт һәм кыргый хайваннар белән үтерергә хакимлек бирелде.
9 Бәрән бишенче мөһерне кубаргач, корбан китерү урыны астында Аллаһы сүзе өчен һәм шаһитлек биргәннәре өчен үтерелгәннәрнең җаннарын күрдем. 10 Алар көчле тавыш белән: «Кайчанга кадәр Син, изге һәм хакыйкый Хөкемдар, җирдә яшәүчеләрне хөкем итмәссең һәм безнең каныбыз өчен үч алмассың?» дип кычкырдылар. 11 Аларның һәрберсенә ак кием бирелде. Һәм алар кебек үк үтереләчәк хезмәттәшләренең һәм имандашларының саны тулганга тикле тагын бераз тынычланып торырга кушылды.
12 Мин, Бәрән алтынчы мөһерне кубаргач, көчле итеп җир тетрәвен, кояшның матәм киеме кебек каралуын, айның кан кебек кызыл төскә керүен күрдем. 13 Инҗир агачының өлгермәгән җимешләре көчле җилдән коелган кебек, җиргә күк йолдызлары атылдылар. 14 Күк, кулъязма төргәге кебек бөтерелеп, юкка чыкты. Барлык таулар һәм утраулар үз урыннарыннан кузгатылдылар.
15 Җирнең патшалары, түрәләре, гаскәриләр башлыклары, байлары, куәтлеләре барысы да: һәр кол, һәр ирекле кеше таулардагы мәгарәләрдә һәм таш кыялар арасында яшеренделәр. 16 Һәм алар әйттеләр: «Өстебезгә авып төшегез һәм безне тәхеттә Утыручының йөзеннән һәм Бәрәннең ачуыннан яшерегез! 17 Чөнки Аларның бөек ачу көне килде. Моңа каршы кем тора алсын?»
## 7
### Мөһер сугылган 144 мең кеше
1 Шуннан соң мин җирнең дүрт почмагында торучы дүрт фәрештәне күрдем. Алар җиргә, диңгезгә һәм бер генә агачка да исмәсен дип, җирнең дүрт җилен тотып торалар иде. 2-3 Мин үзендә тере Аллаһының мөһере булган көнчыгыштан күтәрелүче башка фәрештәне күрдем. Ул җиргә һәм диңгезгә зыян китерергә вәкаләт бирелгән дүрт фәрештәгә көчле тавыш белән: «Без Аллаһыбызның хезмәтчеләренең маңгайларына мөһер сукканыбызга тикле җиргә, диңгезгә һәм агачларга зыян китермәгез», дип кычкырып эндәште. 4Һәм мин мөһер сугылган кешеләрнең санын ишеттем. Бөтен Исраил кабиләләреннән мөһерләнгән кешеләрнең саны бер йөз кырык дүрт мең иде:
5 Яһүд кабиләсеннән мөһерләнгән унике мең кеше, Рубин кабиләсеннән унике мең кеше, Гәд кабиләсеннән унике мең кеше,
6 Ашер кабиләсеннән унике мең кеше, Нафтали кабиләсеннән унике мең кеше, Менаше кабиләсеннән унике мең кеше,
7 Шимун кабиләсеннән унике мең кеше, Леви кабиләсеннән унике мең кеше, Исәскәр кабиләсеннән унике мең кеше,
8 Зебулун кабиләсеннән унике мең кеше, Йосыф кабиләсеннән унике мең кеше, Биньямин кабиләсеннән унике мең кеше мөһерләнде.
### Ак киемгә киенгән зур халык төркеме
9 Шуннан соң, бихисап күп кеше басып торганын күрдем; аларны һичкем санап чыга алмас иде! Алар һәр милләттән, кабиләдән, халыктан һәм телдән иделәр. Ул кешеләр ак киемнәргә киенгәннәр, кулларына хөрмә ботаклары тотып, тәхет һәм Бәрән алдында басып торалар иде. 10 Алар: «Котылу тәхеттә утыручы Аллаһыбыздан һәм Бәрәннән килә!» дип кычкырып әйттеләр. 11 Тәхет тирәли, аксакаллар һәм дүрт җан иясе тирәли баскан фәрештәләр тәхет алдында йөзтүбән капландылар һәм Аллаһыга сәҗдә кылып әйттеләр:
12 «Амин! Аллаһыбызга мактау һәм дан, тирән гакыл һәм рәхмәт, хөрмәт, кодрәт һәм куәт мәңге булсын! Амин».
13 Шунда аксакалларның берсе миннән: «Бу ак киемгә киенгән кешеләр кемнәр алар һәм каян килгәннәр?» дип сорады. 14 Мин аңа: «Әфәндем, син беләсең», дидем. Ул миңа әйтте: «Алар зур газап кичереп килгәннәр һәм киемнәрен Бәрәннең каны белән юып агартканнар. 15 Шуңа күрә
Алар Аллаһы тәхете алдында торалар, Аның Йортында Аңа көне-төне хезмәт итәләр. Тәхеттә Утыручы алар өстендә Үзенең чатырын корачак.
16 Алар һичкайчан ачыкмаслар, һичкайчан сусамаслар. Аларны кояш та, эсселек тә көйдермәс.
17 Чөнки тәхет уртасындагы Бәрән аларга Көтүче булачак, Аларны тереклек суы чишмәләренә алып барачак. Аллаһы аларның һәр күз яшен сөртәчәк».
## 8
### Җиденче мөһер һәм алтын төтәсләү савыты
1 Бәрән җиденче мөһерне кубаргач, ярты сәгать чамасы булыр, күктә тынлык урнашты. 2Мин Аллаһы алдында басып торган җиде фәрештәне күрдем, аларга җиде быргы бирелде.
3Һәм алтын төтәсләү савыты тоткан бүтән фәрештә изге өстәл каршына килеп басты. Аңа тәхет алдындагы алтыннан ясалган изге өстәлгә Аллаһының барлык изгеләренең догалары белән бергә куярга дип, күп хуш исле сумала бирелде. “Менә Аллаһы каршында фәрештә кулыннан ул изгеләрнең догалары белән бергә хуш исле сумала төтене күтәрелде. 5Фәрештә төтәсләү савытын алды һәм аны, корбан китерү урынындагы ут белән тутырып, җиргә ташлады. Шуннан соң, күк күкрәүләр, дөмбердәгән тавышлар ишетелде, яшен яшьнәде, җир тетрәде.
### Җиде фәрештәнең җиде быргысы
"Жиде быргысы булган җиде фәрештә быргы кычкыртырга әзерләнде. 7 Беренчесе быргысын кычкыртты: кан катнаш боз һәм ут хасил булды, һәм алар җиргә ыргытылды. Җирнең өчтән бер өлеше, агачларның өчтән бер өлеше һәм бөтен яшел үлән янып бетте.
8 Менә икенче фәрештә быргысын кычкыртты: ут чорнаган гаять зур тауга охшаулы нәрсәдер диңгезгә ыргытылды; диңгезнең өчтән бер өлеше канга әверелде. 9 Диңгездә яшәүче җанварларның өчтән бер өлеше һәлак булды. Корабларның да өчтән бер өлеше һәлак ителде.
10 Менә өченче фәрештә быргысын кычкыртты: елгаларның өчтән бер өлешенә һәм чишмәләргә, яктырткыч кебек янып, күктән зур йолдыз төште. 11 Ул йолдызның исеме Әрем. Суларның өчтән бер өлеше әрем сыман әче булды. Бу әче судан кешеләрнең күбесе үлде.
12 Менә дүртенче фәрештә быргысын кычкыртты: кояшның, айның, йолдызларның өчтән бер өлешенә зарар килде, шунлыктан аларның яктылыкларының өчтән бер өлеше караңгыланды. Шулай итеп, көн үзенең яктылыгының өчтән бер өлешен югалтты, шулай ук төн дә.
13 Шунда мин күктә, югарыда очып барган бөркетне күрдем. Аның: «Калган өч фәрештә кычкыртачак быргы тавышы аркасында җирдә яшәүчеләргә кайгы, кайгы, кайгы!» дип көчле итеп кычкырганын ишеттем.
## 9
1Менә бишенче фәрештә быргысын кычкыртты. Һәм мин күктән җиргә төшкән йолдызны күрдем. Аңа упкын[^11] коесының ачкычы бирелде. 2Йолдыз упкын коесын ачып җибәрде. Гаять зур мичтән чыккан төтен кебек коедан күтәрелгән төтеннән кояш белән һава караңгыланды. 3Төтеннән җиргә саранчалар чыкты. Аларга, җирдәге чаяннарда булган кебек, чагу сәләте бирелде. 4Аларга җирдәге үләнгә, төрле яшеллеккә һәм төрле агачка зыян китермәскә, фәкать маңгайлары Аллаһы мөһере белән мөһерләнмәгән кешеләргә генә зарар китерергә боерылды. Аңа кешеләрне үтермәскә, бары тик биш ай буе аларны газапларга хокук бирелде. Кешенең ул газаплары чаян чаккандагы кебек. “Ул көннәрдә кешеләр үлем эзләрләр, ләкин аны тапмаслар; үләргә теләрләр, әмма үлем алардан качар.
7 Саранчалар исә кыяфәте белән сугышка әзерләнгән атлар кебек иде. Аларның башларында алтын таҗ сыман нәрсә бар, ә йөзләре кешенеке сыман иде. 8 Чәчләре хатын-кызныкы сыман, ә тешләре арысланныкы кебек иде. 9 Аларның өсләрендә тимер көбә сыман күкрәкчәләре бар иде, ә канатларының тавышы сугышка ыргып чапкан атлы сугыш арбаларыннан чыккан тавыш кебек иде. 10 Аларның чаянныкы кебек койрыклары һәм чаккычлары бар иде, һәм аларга шушы койрыклары белән биш ай буе кешеләрне газапларга хак бирелде.
11 Саранчаларның патшасы исә упкын фәрештәсе; аның исеме яһүд телендә «Абаддун», грек телендә «Аполлуон»[^12].
12 Беренче кайгы үтте, менә аның артыннан тагын икесе килә!
13 Менә алтынчы фәрештә быргысын кычкыртты, һәм мин Аллаһы алдында торучы, хуш исле сумала яндыру өчен алтыннан ясалган изге өстәлнең дүрт мөгезеннән килгән тавышны ишеттем. 14 Ул тавыш исә быргысы булган алтынчы фәрештәгә: «Бөек Фөрат елгасы янында бәйләнгән дүрт фәрештәне азат ит», диде. 15 Һәм, кешеләрнең өчтән бер өлешен үтерер өчен, бу сәгатькә, көнгә, айга һәм елга әзерләп тоткан фәрештәләр азат ителделәр. 16 Атлы гаскәрнең саны ике йөз миллион иде. Мин аларның санын ишеттем. 17 Күренештә атларны һәм җайдакларны мин болай итеп күрдем: җайдакларның күкрәкчәләре уттай кызыл, куе зәңгәр һәм күкерт кебек саргылт төстә иделәр. Атларның башлары арыслан башы сыман, авызларыннан исә ут, төтен һәм күкерт бөркелеп тора иде. 18 Кешеләрнең өчтән бер өлеше шушы өч бәла-казадан: атларның авызыннан чыккан уттан, төтеннән һәм күкерттән үтерелде. 19 Чөнки атларның көче авызларында һәм койрыкларында; аларның койрыклары елан сыман һәм башлы иде. Шул башлары белән алар кешеләрне чагалар иде.
20 Бу бәла-казадан үлми калган кешеләр исә кылган гамәлләреннән тәүбә итмәделәр. Алар җеннәргә һәм күрә, ишетә, йөри алмаган алтын, көмеш, бронза, таш һәм агач потларга табынуларыннан ваз кичмәделәр. 21 Бу кешеләр үзләренең үтерүләреннән, сихерләүләреннән, фәхешлекләреннән, урлашуларыннан тәүбә итмәделәр.
## 10
### Язма төргәге тоткан фәрештә
1 Шуннан соң мин күктән төшүче икенче бер кодрәтле фәрештәне күрдем. Ул болытка төренгән, ә баш өстендә яктылык боҗрасы бар иде. Аның йөзе кояш кебек, аяклары утлы багана сыман иде. 2 Кулында ачылган кечкенә язма төргәге бар иде. Ул уң аягы белән диңгезгә, сул аягы белән җиргә басты 3һәм арысландай көчле тавыш белән кычкырып җибәрде. Ул кычкыргач, җиде күк күкрәү тавыш биреп, нәрсәдер әйттеләр. 4Җиде күк күкрәү әйткәч, мин аны язарга ниятләдем. Әмма күктән килгән авазның: «Жиде күк күкрәүнең сөйләгәннәрен сер итеп сакла һәм язма», дигәнен ишеттем.
5Ә диңгездә һәм җирдә басып торучы мин күргән фәрештә уң кулын күккә күтәрде “һәм күкне, шулай ук анда булган һәрнәрсәне, җирне һәм анда булган һәрнәрсәне, диңгезне һәм анда булган һәрнәрсәне Булдырган мәңге Яшәүче белән ант итте: «Тоткарлау бүтән булмаячак, 7җиденче фәрештә үзенең быргысын кычкыртачак көнне, Аллаһы Үзенең колларына пәйгамбәрләренә игълан иткәнчә, Аның сере гамәлгә ашкан булыр».
8 Аннан соң, инде моңарчы ишеткән, күктән килгән аваз тагын миңа әйтте: «Бар, диңгездә һәм җирдә торучы фәрештәнең кулыннан ачылган язма төргәген ал». Мин фәрештә янына килеп, аның миңа шул кечкенә язма төргәген бирүен үтендем. Ул миңа әйтте: «Аны алып аша. Ашказаныңда аннан әче булыр, әмма авызыңда бал кебек татлы булыр». 10 Мин фәрештәнең кулыннан кечкенә язма төргәген алып ашадым. Авызымда ул бал кебек татлы булды, ләкин, ашап бетерүемә, ашказанымда аннан әче булды. 11 Аннары миңа әйттеләр: «Син күп халыклар, милләтләр, телләр һәм патшалар хакында тагын пәйгамбәрлек итәргә тиешсең».
## 11
### Ике шаһит
1 Миңа үлчәү таягы сыман камыш сабагы бирелде һәм әйтелде: «Бар, Аллаһы Йортын һәм корбан китерү урынын үлчә, андагы табынучыларны санап чык. 2Әмма Аллаһы Йортының тышкы ишегалдын хисапка кертмә һәм үлчәмә, чөнки ул мәҗүсиләргә бирелгән. Алар изге Иерусалим шәһәренең урамнарын кырык ике ай буе таптап йөриячәкләр. 3 Мин Үземнең ике шаһитемә вәкаләт бирәчәкмен һәм алар, матәм киемнәре киеп, бер мең ике йөз алтмыш көн буе пәйгамбәрлек итәчәкләр». Бу шаһитләр ике зәйтүн агачы һәм бөтен җир Раббысы алдында торучы ике яктырткыч. 5Әгәр берәрсе аларга зыян китерергә ниятләсә, ул чакта аларның авызларыннан ут чыгачак, һәм аларның дошманнарын йотачак. Аларга зыян китерергә ниятләгән кеше шулай үтерелергә тиеш. Пәйгамбәрлек иткән вакытта яңгыр яумасын дип, аларның күкне капларга вәкаләтләре бар. Канга әйләндерү өчен аларның сулар өстеннән вәкаләтләре бар. Һәм үзләре кайчан теләсә, шул чакта җиргә һәртөрле бәла-казалар белән зыян китерергә вәкаләтләре бар.
7 Шаһитлек бирүләрен тәмамлагач, упкыннан җанвар күтәрелеп чыгачак, аларга каршы сугышачак, аларны җиңәчәк һәм үтерәчәк. 8 Бу ике шаһитнең гәүдәсе аларның Раббысы хачка кадакланган бөек шәһәр урамында ятачак. Ул шәһәрнең исеме кинаяләп „Сәдүм“ һәм „Мисыр“ дип атала. Бу мәетләргә өч көн ярым буе төрле халыклардан, кабиләләрдән, телләрдән һәм милләтләрдән булган кешеләр караячаклар. Ул мәетләрне кабергә салырга рөхсәт итмәячәкләр. 10 Җирдә яшәүчеләр моңа шатланачаклар һәм күңел ачачаклар, бер-беренә бүләкләр җибәрәчәкләр, чөнки бу ике пәйгамбәр җирдә яшәүчеләрне күп газаплаган иделәр.
11 Әмма өч көн ярым үткәч, аларга Аллаһыдан яшәү тыны керде һәм алар аякларына торып бастылар. Аларны күрүчеләрне бөек курку басты. 12 Шуннан соң шаһитләр күктән көчле тавышның: «Монда күтәрелегез», дип әйтүен ишеттеләр. Алар күккә болытта күтәрелделәр, ә дошманнары аларга карап торды.
13 Шул вакытта ук көчле итеп җир тетрәде һәм шәһәрнең уннан бер өлеше җимерелде. Җир тетрәүдән җиде мең кеше үлде, ә калганнары бик нык куркыштылар һәм күкләр Аллаһысын данладылар.
14 Икенче кайгы үтте, менә аның артыннан өченчесе килә!
### Жиденче быргы
15 Жиденче фәрештә быргысын кычкыртты. Һәм күктә:
«Дөнья патшалыгы инде Раббыбызның
һәм Аның Мәсихенең Патшалыгы булды.
Раббы мәңге патшалык итәчәк!»
дип әйтүче көчле тавышлар яңгырады. 16 Аннары, Аллаһы алдында үз тәхетләрендә утыручы егерме дүрт аксакал, йөзтүбән капланып, Аллаһыга сәҗдә кылдылар һәм 17 әйттеләр:
«Бар булучы, Булган, Чиксез кодрәт Иясе Раббы
Аллаһы,
Сиңа шөкрана итәбез!
Чөнки Син Үзеңнең бөек кодрәтеңне гамәлгә керттең
һәм патшалык итә башладың.
18
Халыклар ярсыдылар.
Синең ачу көнең килде
һәм үлеләрне хөкем итү вакыты җитте.
Синең хезмәтче пәйгамбәрләреңә, изге кешеләреңә,
Исемеңнән куркучы кечкенәләргә һәм зурларга
әҗер бирү вакыты,
Җирне һәлак итүчеләрне
һәлак итү вакыты җитте!»
19 Шуннан соң күктә Аллаһы Йорты ачылды һәм анда АнҢ килешү сандыгы[^13] күренде. Шунда яшен яшьнәде, дөмбердәгән тавышлар ишетелде, күк күкрәүләр, җир тетрәү булды һәм бик көчле итеп боз яуды.
## 12
### Хатын һәм аждаһа
1 Күктә бөек галәмәт күренде: менә кояшка төренгән хатын; аның аяклары астында ай, башында унике йолдызлы таҗ иде. 2Хатын йөкле булып, бала тудыру газапларыннан һәм авыртудан кычкыра иде. 3 Күктә бүтән галәмәт күренде: менә җиде башлы һәм ун мөгезле кызыл төстәге гаять зур аждаһа; аның һәр башында кечкенә таҗ иде. 4Койрыгы күк йолдызларының өчтән бер өлешен себереп, аларны җиргә атты. Хатын баласын тудыру белән, аның баласын ашар өчен, аждаһа бала тудыру халәтендә булган хатын алдына басты. 5 Менә хатын, барлык халыклар өстеннән тимер таяк белән хакимлек итәргә тиешле ир бала тудырды. Хатынның баласы Аллаһыга һәм Аның тәхете алдына тотып китерелде. “Ә хатын чүлгә качты. Анда аңа мең ике йөз алтмыш көн буе кайгырту астында булу өчен Аллаһы әзерләп куйган урын бар иде.
7 Шуннан соң күктә сугыш башланды: Микаил үзенең фәрештәләре белән аждаһага каршы сугышты. Аждаһа да үзенең явыз фәрештәләре белән аларга каршы сугышты. Әмма аждаһа җиңелде һәм үзенең явыз фәрештәләре белән моннан ары күктә кала алмады. Бу зур аждаһа, бөтен дөньяны алдаучы, иблис һәм шайтан дип аталган борынгы елан, җиргә бәреп төшерелде; аның белән бергә явыз фәрештәләре дә бәреп төшерелделәр. 10 Шуннан соң, мин күктә көчле тавыш ишеттем:
«Менә Аллаһыбызның коткаруы, кодрәте, патшалыгы
һәм Аның Мәсихенең хакимлеге урнашты!
Чөнки Аллаһыбыз алдында көне-төне имандашларыбызны
гаепләүче бәреп төшерелде. 11 Туганнарыбыз аны Бәрән каны белән һәм Гайсә хакындагы шаһитлек сүзләре белән җиңделәр, Хәтта, үлемнән курыкмыйча, үзләренең җаннарын аямадылар.
12 Шуңа күрә, күкләр һәм анда яшәүчеләр, куаныгыз! Әмма җиргә һәм диңгезгә кайгы, чөнки иблис, вакыты аз калганын белеп, Көчле ярсу белән сезгә төште!»
13 Үзенең җиргә бәреп төшерелүен күргәч, аждаһа ир бала тудырган хатынны куа башлады. 14 Хатынга исә, бу еланнан качып, аның өчен чүлдә әзерләгән урынга очсын дип, зур бөркетнең ике канаты бирелде. Ул анда вакыт[^14], вакытлар һәм ярты вакыт буе кайгырту астында булачак. 15 Хатынны елга агызып китсен дип, хатын артыннан елан үзенең авызыннан елга кебек су агызды. 16 Әмма җир, авызын ачып, аждаһа авызыннан аккан елганы йотып, хатынга ярдәм итте. 17 Аждаһа хатынга нык ярсыды, һәм хатынның Аллаһы әмерләрен үтәүче, Гайсә хакында шаһитлек бирүче калган балаларына каршы сугышыр өчен китте. 18 Шуннан соң аждаһа диңгез ярына басты.
### Дингездән чыккан җанвар
## 13
1 Шуннан соң мин диңгездән чыгучы, ун мөгезле һәм җиде башлы җанварны күрдем. Аның мөгезләрендә ун кечкенә таҗ, һәм башларында көфер исемнәр иде. 2 Мин күргән җанвар капланга охшаган. Аның аяклары аюныкы сыман, авызы исә арысланныкы кебек иде. Аждаһа аңа үзенең көчен, тәхетен һәм зур вәкаләтен бирде. 3 Аның башларының берсе үле дәрәҗәсендә яраланган иде, аннан соң, ул ярасы төзәтелде. Бөтен җиһан гаҗәпкә калып, җанвар артыннан китте 4 һәм аждаһага сәҗдә кылды, чөнки җанварга ул вәкаләт биргән иде. Кешеләр: «Кем җанвар кебек була алсын һәм аның белән кем сугыша алсын?» дип, җанварга да сәҗдә кылдылар.
5 Бу җанварга тәкәбберләнергә һәм көфер сүз сөйләргә ирек куелды. Аңа кырык ике ай буе хакимлек итәргә бирелде. 6 Ул Аллаһыга каршы көфер сүзләр әйтә башлады; Аның исемен, Аның яшәгән урынын һәм күктә яшәүчеләрне көферли башлады. 7 Жанварга Аллаһының изге кешеләренә каршы сугышырга һәм аларны җиңәргә рөхсәт ителде. Аңа һәр кабилә, һәр халык, һәр тел һәм һәр милләт өстеннән хакимлек итәргә рөхсәт ителде. 8 Җирдә яшәүчеләрнең дөнья яратылганга кадәр исемнәре чалынган Бәрәннең Тормыш китабына язылмаган һәммәсе шушы җанварга табыначаклар.
9 Колагы булган ишетсен:
10 Кем әсирлеккә төшәргә тиешле икән,
шул кеше әсирлеккә төшәчәк.
Кем кылыч белән үтерелергә тиешле икән,
шул кеше кылычтан үләчәк.
Монда Аллаһының изге кешеләренең сабырлыгы һәм иманы күренергә тиешле.
### Җирдән чыккан җанвар
11 Аннан соң җирдән чыгучы башка җанварны күрдем. Аның ике мөгезе бәрәннекенә охшаш һәм ул аждаһа кебек сөйли иде. 12 Ул беренче җанварның бөтен вәкаләте белән аның алдында гамәл кыла иде, җирне һәм анда яшәүчеләрне үлем дәрәҗәсендәге ярасы төзәлгән беренче җанварга табындырды. 13 Ул зур галәмәтләр эшли иде, хәтта кешеләр алдында күктән җиргә ут яудыра иде. 14 Ул беренче җанвар алдында эшләргә бирелгән галәмәтләре белән җирдә яшәүчеләрне алдый иде. Аларга кылычтан яраланган һәм терелгән җанвар сынын ясарга кушты. 15 Беренче җанварның сыны сөйләсен һәм аңа табынмаган һәркем үлемгә бирелсен өчен, икенче җанварга ул сынга җан кертергә рөхсәт ителде. 16 Һәм икенче җанвар кечеләрнең һәм бөекләрнең, байларның һәм фәкыйрьләрнең, иреклеләрнең һәм колларның уң кулларына яисә маңгайларына тамга салдырды. 17 Шушы тамгасы, ягъни җанвар исеменең тамгасы яки аның исеменең саны булмаган һәркем сатып та ала алмады һәм сата да алмады.
18 Монда зирәклек кирәк. Акылы булган кеше җанварның санын хисаплап чыгарсын. Чөнки ул кеше саны. Аның саны алты йөз алтмыш алты.
## 14
### Бәрән һәм 144 мең кеше
1 Шунда мин күрдем: менә Сион тавында Бәрән тора. Аның белән бергә маңгайларында Бәрәннең исеме һәм Аның Атасының исеме язылган йөз кырык дүрт мең кеше бар иде. 2 Шуннан соң мин күктән зур шарлавык тавышы сыман һәм көчле күк күкрәгән сыман тавыш килүен ишеттем. Мин ишеткән тавыш арфачылар уйнаган тавышка охшаган иде. 3 Алар тәхет алдында, дүрт җан иясе һәм аксакаллар алдында яңа җыр җырлыйлар иде. Ул җырны җирдә яшәгәннәр арасыннан йолып алынган йөз кырык дүрт мең кешедән башка һичкем өйрәнә алмады. 4 Болар хатын-кызлар белән нәҗесләнмәгәннәр; алар гыйффәтлеләр. Болар — Бәрән кайда гына барса, Аның артыннан баралар. Алар кешеләр арасыннан йолып алынганнар, Аллаһыга һәм Бәрәнгә багышланган беренче уңышлар иделәр. 5 Аларның телләрендә ялган булмады, алар әхлаклы иделәр.
### Өч фәрештә
6 Җирдә яшәүче һәр милләткә, кабиләгә, телгә һәм халыкка игълан итү өчен мәңгелек Яхшы хәбәре булган, югары күктә очып барган башка фәрештәне күрдем. 7 Ул көчле тавыш белән: «Аллаһыдан куркыгыз һәм Аны данлагыз! Чөнки Аның хөкем сәгате килде. Күкне, җирне, диңгезне һәм су чишмәләрен Булдыручыга табыныгыз!» диде.
8 Икенче фәрештә дә: «Бөек Бабыл җимерелде, җимерелде! Ул барча халыкларны үзенең тыелгысыз фәхешлек шәрабыннан эчерткән», — дип, аңа иярде.
9 Тагы бер фәрештә, өченчесе, аларга ияреп: «Кем җанварга һәм аның сынына табына, үзенең маңгаена яки кулына җанвар тамгасын кабул итә, 10 шул Аллаһының ачу касәсенә салынган ярсу шәрабын, су кушылмаган шәрабын эчәчәк. Ул кеше изге фәрештәләр һәм Бәрән алдында утлы күкерт эчендә газапландырылачак. 11 Аларның газаплану төтене мәңге күтәреләчәк. Жанварга һәм аның сынына табынучы, аның исем тамгасын кабул итүче һәркем көндез дә, төнлә дә газаптан тынгы күрмәячәк». 12 Бу вакытларда Аллаһының әмерләрен үтәүче һәм Гайсәгә иман итүче изге кешеләрнең түземле булулары кирәк.
13 Мин күктән килгән тавыш ишеттем: «Яз: „Шушы вакыттан башлап үлүчеләр Раббыга иман итеп үлүчеләр бәхетле“». «Әйе, алар үзләренең михнәтләреннән ял итсеннәр, чөнки аларның эшләре үзләре артыннан бара», ди Рух.
### Жир уңышы
14 Шуннан соң мин ак болыт һәм болыт өстендә утыручы адәм улына охшаган Затны күрдем. Аның башында алтын таҗы һәм кулында үткен урагы бар иде. 15 Аллаһы Йортыннан тагын бер фәрештә чыгып, болыт өстендә Утыручыга көчле тавыш белән: «Үзеңнең урагыңны алып ур: урак өсте җитте, чөнки җир уңышы өлгерде», — дип кычкырды. 16 Шуннан соң, болытта Утыручы Үзенең урагын җир өстенә җибәрде һәм уңыш урылды.
17 Аннары күктәге Аллаһы Йортыннан башка фәрештә чыкты. Аның да үткен урагы бар иде. 18 Корбан китерү урыныннан, ут өстеннән хакимлеге булган башка фәрештә чыкты. Ул көчле тавыш белән үткен урагы булган фәрештәгә: «Үзеңнең үткен урагыңны җибәр һәм җир өстендәге йөзем тәлгәшләрен җый, чөнки аның җимешләре өлгерде!» диде. 19 Фәрештә үзенең үткен урагын җиргә җибәрде һәм җирдәге йөземне җыеп, Аллаһының гаять зур ачу изгеченә ташлады. 20 Ул йөзем шәһәр артында изгечтә тапталды. Изгечтән атларның йөгәненә кадәр җиткән, бер мең алты йөз стадия[^15] озынлыкта кан акты.
## 15
### Җиде бәла-казалы җиде фәрештә
1 Шуннан соң мин күктә бөек һәм искиткеч башка галәмәт билгесен соңгы җиде бәла-казаны тотып торган җиде фәрештәне күрдем. Ул бәла-казалар соңгылары иде, чөнки Аллаһының ачуы шулар белән тәмамлана. 2 Һәм мин ут белән пыяла катнашкан диңгез сыман нәрсәне күрдем. Пыяла диңгез өстендә җанварны, аның сынын һәм аның исем санын җиңеп чыкканнар кулларына Аллаһының арфаларын тотып торалар иде. 3 Алар Аллаһы колы Мусаның җырын һәм Бәрәннең җырын җырлыйлар иде:
«Чиксез кодрәт Иясе Раббы Аллаһы!
Синең эшләрең бөек һәм искиткеч.
Халыкларның Патшасы,
Синең юлларың гадел һәм хакыйкый.
4 Раббы! Синнән кем курыкмас,
Исемеңне кем данламас?
Чөнки тик бер Син генә изге.
Бөтен халыклар килеп,
Синең алдыңда сәждә кылачаклар,
Чөнки Синең гадел эшләрең ачылды».
5 Моннан соң мин күрдем: менә күктә шаһитлек чатырындагы изге урын ачылды. 6 Изге урыннан җиде бәла-казасы булган җиде фәрештә чыкты. Алар чиста һәм ялтырап торган җитен кием кигәннәр һәм күкрәкләрен алтын пута белән буганнар иде. 7 Дүрт җан иясенең берсе җиде фәрештәгә мәңге яшәүче Аллаһының ачуы белән тулы җиде алтын касә бирде. 8 Изге урын Аллаһы даныннан һәм кодрәтеннән төтен белән тулды, һәм җиде фәрештәнең җиде бәла-казасы тәмамланмыйча, анда һичкем керә алмады.
## 16
### Аллаһы ярсуы тулы җиде касә
1 Шуннан соң мин: «Барыгыз һәм җиргә Аллаһының җиде ярсу касәсен түгегез», дип, Аллаһы Йортыннан җиде фәрештәгә сөйләүче көчле тавыш ишеттем.
2 Беренче фәрештә китте һәм үзенең касәсен җир өстенә түкте. Жанвар тамгасы суктырган һәм аның сынына табынган кешеләрдә чирканыч һәм яман җәрәхәтләр хасил булды.
3 Икенче фәрештә үзенең касәсен диңгезгә түкте. Аның суы үләт каны кебек булды, һәм диңгездәге барлык җан ияләре үлделәр.
4 Өченче фәрештә үзенең касәсен елгаларга, су чишмәләренә түкте, һәм аларның суы канга әверелде. 5 Аннан соң, мин сулар фәрештәсенең әйтүен ишеттем:
«Бар булучы, Булган һәм Изге!
Син шулай хөкем итеп, гадел эшләдең.
6 Чөнки бу явыз кешеләр изгеләрнең, пәйгамбәрләрнең
канын койдылар,
һәм Син аларга кан эчәргә бирдең.
Алар моңа лаеклылар!»
7 Мин корбан китерү урыны ягыннан килгән тавыш ишеттем:
«Әйе, Чиксез кодрәт Иясе Раббы Аллаһы!
Синең хөкемнәрең хакыйкый һәм гадел!»
8 Дүртенче фәрештә үзенең касәсен кояш өстенә түкте һәм кояшка кешеләрне ут белән көйдерергә бирелде. 9 Һәм кешеләрне көчле эсселек көйдерде. Бу бәла-казалар өстеннән хакимлеге булган Аллаһының исемен кешеләр хурладылар, әмма тәүбә итмәделәр һәм Аны данламадылар.
10 Бишенче фәрештә үзенең касәсен җанвар тәхете өстенә түкте һәм аның патшалыгы караңгылыкка чумды. Кешеләр авыртудан үзләренең телләрен тешләделәр, 11 сызлануларыннан һәм җәрәхәтләреннән күк Аллаһысын хурладылар, әмма кылган эшләреннән тәүбә итмәделәр.
12 Алтынчы фәрештә үзенең касәсен бөек Фөрат елгасына түкте. Көнчыгыштан килүче патшаларга юл әзер булсын өчен аның суы кипте. 13 Һәм мин аждаһаның, җанварның һәм ялган пәйгамбәрнең авызларыннан чыккан гөберле бака сыман өч шакшы рухны күрдем. 14 Алар галәмәтләр күрсәтүче явыз рухлар. Алар бөтен җир патшаларын Чиксез кодрәт Иясе Аллаһының бөек көнендә сугышка җыяр өчен чыгалар.
15 «Менә карак кебек көтмәгәндә киләм: ялангач йөрмәс өчен һәм хурлыгын кешеләр күрмәсен өчен уяу торучы һәм киемнәрен саклаучы кеше бәхетле!»
16 Явыз рухлар патшаларны яһүд телендә «Һармагедун» дип аталган урынга җыйдылар.
17 җиденче фәрештә үзенең касәсен һавага түкте, һәм Аллаһы Йортыннан, тәхеттән: «Тәмамланды!» дигән көчле тавыш ишетелде. 18 Яшен яшьнәде, тавышлар, күк күкрәүләр булды.
<sup>18</sup>Көчле итеп җир тетри башлады: җирдә кеше яши башлаганнан бирле булмаган шундый көчле, шундый нык тетрәү булды! <sup>19</sup>Бөек шәһәр өч өлешкә бүленде һәм халыкларның шәһәрләре җимерелде. Аллаһы бөек Бабылны искә төшерде һәм Үзенең ярсулы ачу касәсеннән шәраб эчәргә бирде. <sup>20</sup>Һәр утрау юкка чыкты, таулар җимерелделәр. <sup>21</sup>Күктән кешеләр өстенә зур-зур боз кантарлары[^16] ява башлады. Кешеләр бу бәла-каза өчен Аллаһыны хурлый иделәр, чөнки ул ифрат та авыр иде.
## 17
### Фахишә һәм җанвар
<sup>1</sup>Кулларында җиде касә булган фәрештәләрнең берсе килде дә миңа әйтте: «Кил монда. Мин сиңа күп суларда утыручы бөек фахишәгә булачак хөкем җәзасын күрсәтермен. <sup>2</sup>Аның белән җир патшалары фәхешлек иттеләр, аның фәхешлек шәрабыннан җирдә яшәүчеләр исергәнче эчтеләр».
<sup>3</sup>Мине Рух биләп алды, һәм фәрештә мине чүлгә күчерде. Мин җиде башлы һәм ун мөгезле, көфер исемнәр белән тулы булган кызыл җанвар өстендә утыручы хатынны күрдем. <sup>4</sup>Хатын шәмәхә һәм кызыл төстәге киемнәргә киенгән, алтын, асылташлар һәм энҗе белән бизәлеп матурланган, кулына үзенең фәхешлегенең чирканычлыгы һәм шакшылыгы тулы алтын касә тоткан иде. <sup>5</sup>Аның маңгаена серле исем язылган: «Бөек Бабыл — җир фахишәләренең һәм чирканыч нәрсәләрнең анасы». <sup>6</sup>Мин хатынның изгеләр каныннан һәм Гайсә шаһитләренең каныннан исергәнлеген күрдем. Аны күргәннән мин бик нык гаҗәпләндем. <sup>7</sup>Фәрештә миңа әйтте: «Син нигә гаҗәпләндең? Мин сиңа хатынның һәм аны йөртүче җиде башлы һәм ун мөгезле җанварның серен аңлатып бирәм. <sup>8</sup>Син күргән җанвар бар иде, инде ул юк; ул упкыннан күтәрелеп чыгачак һәм һәлак ителәчәк. Дөнья яратылганнан бирле исемнәре Тормыш китабына язылмаган кешеләр җанварны күреп, гаҗәпләнәчәкләр, чөнки ул бар иде, хәзер юк һәм янә булачак.
<sup>9</sup>Монда зирәк акыл кирәк. Җиде баш — хатын утырган җиде тау, шулай ук — җиде патша ул. <sup>10</sup>Ул патшаларның бишесе һәлак булды, берсе бар, башкасы әле килмәгән. Килгәч, ул озак булырга тиеш түгел. <sup>11</sup>Ә булган һәм хәзер булмаган җанвар — ул сигезенче патша. Ул — җиде патшаның берсе, һәм ул һәлакәткә бара.
<sup>12</sup>Син күргән ун мөгез — ун патша ул. Алар патшалыкларын әле алмадылар. Әмма җанвар белән бергә, бер сәгатькә, патшалар дәрәҗәсендә хакимлек алачаклар. <sup>13</sup>Аларның ниятләре бер, алар җанварга үзләренең көчләрен һәм хакимлекләрен тапшырачаклар. <sup>14</sup>Алар Бәрән белән сугышачаклар һәм Бәрән аларны җиңәчәк, чөнки Ул — хакимнәрнең Хуҗасы һәм патшаларның Патшасы. Аның белән бергә булганнар исә чакырылганнар, сайланганнар һәм тугрылар».
<sup>15</sup>Шуннан соң, фәрештә миңа әйтте: «Син күргән фахишә утырган сулар исә — алар халыклар, төркемнәр, милләтләр һәм телләр. <sup>16</sup>Син күргән ун мөгез һәм җанвар фахишәне нәфрәт итәчәк һәм аны бөлгенлеккә төшерәчәк, ялангач калдырачак, аның тәнен ашаячак һәм аны утта яндырачак. <sup>17</sup>Чөнки Аллаһы аларның ниятләре бер булырга һәм үз патшалыкларын җанварга тапшырырга, моның белән Үзенең ихтыярын үтәргә аларның йөрәкләренә салган. Болар барысы Аллаһының сүзләре тормышка ашканга кадәр булачак. <sup>18</sup>Ә син күргән хатын — җир патшалары өстеннән патшалык итүче бөек шәһәр ул».
## 18
### Бабылның җимерелүе
<sup>1</sup>Болардан соң, мин күктән төшүче бөек вәкаләте булган башка фәрештәне күрдем. Аның даны белән җир яктыртылды. <sup>2</sup>Фәрештә көчле тавыш белән кычкырды: «Бөек Бабыл җимерелде, җимерелде! Ул җеннәр торагына һәм төрле пакьсез рухлар, пакьсез кошлар, төрле пакьсез һәм нәфрәт тудыргыч хайваннарга сыену оясы булды. <sup>3</sup>Чөнки ул үзенең ярсулы фәхешлек шәрабыннан барлык халыкларны эчертте, һәм җир патшалары аның белән зина кылдылар. Сәүдәгәрләр аның көчле нәфес теләгеннән баедылар». <sup>4</sup>Мин күктән килгән башка тавышны ишеттем: «Минем халкым, аның гөнаһларында катнашмас өчен һәм аның бәла-казаларына дучар булмас өчен аннан чык. <sup>5</sup>Чөнки аның гөнаһлары күккә кадәр барып җитте һәм Аллаһы аның җинаятьле эшләрен искә алды. <sup>6</sup>Ул ничек биргән булса, сез дә аңа шулай кайтарыгыз, эшләренә карата икеләтә бирегез. Үзе әзерләгән касәдә аның үзенә икеләтә әзерләгез. <sup>7</sup>Ул үзен күпме данлаган булса, җенси ләззәтлектә яшәгән булса, шулкадәр аңа газап һәм кайгы бирегез! <sup>8</sup>Чөнки ул үзенең күңеленнән: „Патша булып утырам, мин тол хатын түгел, кайгыны да күрмәм!“ — дип әйтә. Шуңа күрә аңа бер көндә бәла-казалар — үлем, хәсрәт, ачлык киләчәк. Һәм ул утта яндырылачак, чөнки аны хөкем итүче Раббы кодрәтле!»
<sup>9</sup>Аның белән зина кылган һәм җенси теләкләрен канәгатьләндергән җир патшалары, аның януыннан чыккан төтенгә карап, аның хакында үкереп елаячаклар. <sup>10</sup>Аның газапларыннан куркып, читтәрәк басып торачаклар һәм: «Кайгы, кайгы сиңа, бөек һәм куәтле Бабыл шәһәре! Чөнки сиңа бер сәгать эчендә хөкем килде», — дип әйтәчәкләр.
<sup>11</sup>Җир сәүдәгәрләре дә аның хакында елаячаклар һәм кайгырачаклар, чөнки бүтән алардан беркем бернәрсә сатып алмый: <sup>12</sup>алтын һәм көмеш әйберләрен, асылташларын һәм энҗеләрен, нәфис җитен, ефәк, куе кызыл һәм алсу төстәге тукымаларын, һәртөрле кыйммәтле төрдәге агачларын һәм фил сөягеннән ясалган әйберләрен, иң кыйммәтле агачтан, бронзадан, тимердән һәм мәрмәрдән ясалган һәртөрле әйберләрен <sup>13</sup>һәм дарчиннарын, аш тәмләткечләрен, хуш исле майларын, ладаннарын, шәрабларын, зәйтүн майларын, иң яхшы оннарын һәм игеннәрен, мал-туарларын, сарыкларын һәм атларын, арбаларын, кеше гәүдәләрен һәм кеше җаннарын да алмый.
<sup>14</sup>«Җаның теләгән яхшы әйберләр синнән киттеләр. Синең барлык зиннәтлелегең һәм купшылыгың юк булды; Син аларны һичкайчан тапмаячаксың!»
<sup>15</sup>Болар белән сәүдә итүчеләр һәм аннан баючылар, аның газапларыннан куркып, елап һәм иңрәп читтәрәк торачаклар. <sup>16</sup>Алар: «Нәфис җитен, куе кызыл һәм алсу төстәге тукымаларга киенгән, алтын, асылташларга һәм энҗегә бизәлгән бөек шәһәргә кайгы, кайгы! <sup>17</sup>Чөнки шундый күп байлык бер сәгать эчендә юк булды», — диячәкләр.
Диңгездәге һәрбер кораб йөртүче һәм һәрбер йөзүче, диңгезчеләр һәм диңгез кәсебеннән файда күрүчеләр еракта басып тордылар. <sup>18</sup>Аның януыннан чыккан төтенгә карап: «Бу бөек шәһәргә кайсы шәһәр тиң булсын!» — дип кычкырдылар. <sup>19</sup>Алар башларына тузан сиптеләр һәм елап: «Кайгы, кайгы сиңа, байлыгыңнан диңгездә кораблары булган һәммә кеше баеган бөек шәһәр! Чөнки син бер сәгать эчендә юкка чыктың», — дип кайгырып кычкырдылар.
<sup>20</sup>Әй, күк һәм изгеләр, рәсүлләр һәм пәйгамбәрләр! Аның хакында шатланыгыз, чөнки сезгә каршы кылган гамәлләре өчен Аллаһы аны хөкем итте.
<sup>21</sup>Аннары бер көчле фәрештә тегермән ташы кебек зур таш алып, аны диңгезгә ташлады һәм әйтте: «Бөек шәһәр Бабыл шундый көч белән җимереләчәк һәм мәңгегә юк булачак. <sup>22</sup>Арфада уйнаучылар һәм җырлаучылар, сыбызгычылар һәм быргычылар тавышын синдә инде ишетмәсләр. Бер генә һөнәр буенча да бер генә һөнәрчене табып булмас һәм тегермән ташларының тавышы синдә ишетелмәс. <sup>23</sup>Яктырткыч уты синдә моннан ары яктыртмас, кияү белән кәләш тавышлары моннан ары синдә ишетелмәс. Чөнки синең сәүдәгәрләрең җирдә бөек булдылар, синең сихереңә бөтен халыклар да алдандылар. <sup>24</sup>Ул шәһәрдә барлык пәйгамбәрләрнең, изгеләрнең һәм җирдә үтерелгән барлык кешеләрнең каны табылды».
## 19
### Раббыны мактагыз!
<sup>1</sup>Аннан соң мин күктә зур халык төркеменнән чыккан кебек көчле тавыш ишеттем. Алар әйттеләр: «Раббыны мактагыз[^17]! Котылу, дан һәм кодрәт безнең Аллаһыбызныкы! <sup>2</sup>Чөнки Аның хөкемнәре хакыйкый һәм гадел: җирне үзенең фәхешлеге белән бозыклыкка китергән Бөек фахишәне Ул хөкем итте, һәм үзенең бәндәләренең каны өчен аннан үч алды». <sup>3</sup>Һәм: «Раббыны мактагыз!» — дип кабатлап әйттеләр. Аның газапларының төтене мәңге күтәрелә.
<sup>4</sup>Аннары, егерме дүрт аксакал һәм дүрт җан иясе йөзтүбән капланып, тәхеттә утыручы Аллаһыга: «Амин! Раббыны мактагыз!» — дип, сәждә кылдылар.
<sup>5</sup>Тәхеттән тавыш килде: «Аның барлык бәндәләре, Аннан куркучылар, кечеләр һәм зурлар, Безнең Аллаһыбызны мактагыз!»
<sup>6</sup>Аннан соң, мин, зур халык төркеменнән чыккандай, шарлавык аккандай һәм көчле күк күкрәгәндәй тавыш белән әйтелгәнне ишеттем: «Раббыны мактагыз! Чөнки Чиксез кодрәт Иясе Раббы Аллаһыбыз патшалык итә башлады! <sup>7</sup>Куаныйк һәм нык шатланыйк, Аны данлыйк! Чөнки Бәрәннең туе килде, һәм Аның кәләше үзен әзерләде». <sup>8</sup>Кәләшкә, кияр өчен, ялтырап торган нәфис ак җитен тукымадан чиста кием бирелде, чөнки ак җитен — изге кешеләрнең тәкъва эшләре ул.
<sup>9</sup>Фәрештә миңа: «Бәрәннең туй мәҗлесенә чакырылганнар бәхетле, — дип язарга кушты. — Бу сүзләр — Аллаһының хакыйкый сүзләре», — диде ул. <sup>10</sup>Шуннан соң мин, сәҗдә кылырга дип, аның аякларына егылдым, әмма ул миңа әйтте: «Кара аны, болай эшләмә! Мин синең һәм Гайсәнең шаһитлеге булган имандашларыңның хезмәттәше. Аллаһыга сәҗдә кыл. Чөнки Гайсәнең шаһитлеге пәйгамбәрләрне рухландыра».
### Ак ат өстендәге җайдак
<sup>11</sup>Мин ачылган күкне күрдем. Менә ак ат; аның җайдагы Тугры һәм Хакыйкый дип атала. Ул гадел хөкем итә һәм сугыш алып бара. <sup>12</sup>Аның күзләре ут ялкыны кебек һәм башында күп таҗлар иде. Аңа Үзеннән башка һичкем белми торган исем язылган иде. <sup>13</sup>Ул канга баткан кием кигән һәм Аның исеме — Аллаһы Сүзе. <sup>14</sup>Аның артыннан ак атларга атланган ак, чиста, нәфис җитеннән кием кигән күк гаскәрләре ияргән. <sup>15</sup>Аның авызыннан, халыкларга сугар өчен, үткен кылыч чыгып тора, һәм Ул Үзе алар өстеннән тимер таяк белән хакимлек итәчәк. Ул Чиксез кодрәт Иясе Аллаһының ярсу һәм ачу шәрабын изгечтә изә. <sup>16</sup>Аның киемендә һәм ботында «Патшаларның Патшасы һәм хакимнәрнең Хуҗасы» дигән исем язылган.
<sup>17</sup>Аннан соң, мин кояшта торучы бер фәрештәне күрдем. Ул, бик югарыда очучы бөтен кошларга мөрәҗәгать итеп, көчле тавыш белән кычкырды: «Килегез, Аллаһының бөек кичке мәҗлесенә җыелыгыз! <sup>18</sup>Патшаларның һәм гаскәр башлыкларының, көчлеләрнең, атларның һәм аларның җайдакларының итен,
### Мең ел буе патшалык итү
## 20
1 Шуннан соң, мин үзендә упкын ачкычы һәм кулында зур чылбыр булган күктән төшүче фәрештәне күрдем. 2 Ул борынгы елан аждаһаны, ягъни иблис-шайтанны тотып алды һәм аны мең елга чылбырлады. 3 Мең ел үткәнгә кадәр халыкларны алдамасын өчен, аны упкынга ташлады, бикләп куйды һәм упкынга мөһер сукты. Мең елдан соң, ул аз гына вакытка азат ителергә тиеш.
4 Аннан соң, мин тәхетләрне һәм анда утыручыларны күрдем. Аларга хөкем итәргә хокук бирелгән иде. Гайсә хакында шаһитлек иткәннәре өчен һәм Аллаһы сүзе өчен башлары киселгән, җанварга һәм аның сынына табынмаган, маңгайларына һәм кулларына тамга салдырмаган кешеләрнең җаннарын күрдем. Алар үледән терелеп тордылар һәм Мәсих белән мең ел буе патшалык иттеләр. 5(Үлгәннәрнең калганнары исә мең ел үтмичә терелмәделәр.) Бу — беренче терелү. 6Беренче терелүдә катнашучылар бәхетлеләр һәм изгеләр. Икенче үлем алар өстеннән хакимлек итми инде, ләкин алар Аллаһының һәм Мәсихнең руханилары булачаклар. Алар Мәсих белән бергә мең ел буе патшалык итәчәкләр.
### Шайтанны хөкем итү
7 Мең ел үткәч, шайтан үзенең төрмәсеннән азат ителәчәк 8 һәм җирнең дүрт почмагындагы Гог һәм Магог халыкларын алдап, сугышка җыяр өчен чыгачак. Аларның саны диңгез комы кебек күп булыр. 9 Алар җир киңлегенә чыктылар һәм Аллаһының изге кешеләре яшәгән станны һәм яраткан шәһәрне камап алдылар. Әмма күктән ут төшеп, аларны яндырып бетерде. 10 Жанвар белән ялган пәйгамбәр ташланылган утлы һәм күкертле күлгә аларны алдаучы иблис тә ыргытылды. Алар анда көне-төне һәм мәңге газапланачаклар!
### Үлеләрнең хөкем ителүе
11 Аннан соң, мин зур ак тәхет һәм анда Утыручыны күрдем. Аның йөзеннән җир белән күк качты һәм, аларга урын табылмады. 12 Тәхет каршында торучы үлгәннәрне — зурларны һәм кечеләрне күрдем. Китаплар ачылып куелганнар иде. Тормыш китабы дип аталган башка китап та ачылган иде. Китапларда язылган буенча, үлгәннәр үз эшләренә карата хөкем ителделәр. 13 Диңгез үзендә булган үлгәннәрне бирде. Үлем һәм үлем патшалыгы да үзендә булган үлгәннәрне бирделәр. Бу үлгән кешеләр һәркайсысы үз эшләренә карата хөкем ителделәр. 14 Үлем һәм үлем патшалыгы да утлы күлгә ыргытылдылар. Бу утлы күл — икенче үлем. 15 Исеме Тормыш китабында табылмаган һәркем шул утлы күлгә ыргытылды.
### Яңа күк һәм яңа җир
## 21
1 Шуннан соң, мин яңа күкне һәм яңа җирне күрдем. Чөнки әүвәлге күк һәм әүвәлге җир юкка чыктылар, диңгез дә инде юк. 2 Мин, үзенең кияве өчен әзерләнгән, бизәнгән кәләш кебек, Аллаһыдан, күктән төшүче яңа изге Иерусалим шәһәрен күрдем. 3Һәм тәхеттән килгән көчле тавышны ишеттем: «Менә Аллаһының кешеләр белән яшәү урыны. Ул кешеләр белән бергә яшәячәк. Алар Аның халкы булачак һәм Аллаһы Үзе алар белән булачак, Ул аларның Аллаһысы булачак. 4Ул аларның һәр күз яшен сөртәчәк һәм үлем, кайгы, ачы тавыш, авырту башка булмаячак. Чөнки әүвәлге үтеп китте».
5 Тәхеттә Утыручы әйтте: «Менә, Мин һәммә нәрсәне яңа итеп ясыйм. Яз, чөнки бу сүзләр ышанычлы һәм хакыйкый». 6Ул миңа әйтте: «Гамәлгә ашты! Мин — Альфа һәм Омега, Башы һәм Ахыры. Сусаучыга Мин тереклек суы чишмәсеннән эчәргә бушлай бирәм. 7Җиңүче моның барысына ия булачак һәм аның Аллаһысы Мин булачакмын, ә ул Минем улым булачак. 8 Әмма куркакларның, тугры булмаганнарның, әшәкеләрнең, кеше үтерүчеләрнең, фәхешлек кылучыларның, сихерчеләрнең, потка табынучыларның, барлык ялганчыларның өлеше ут һәм күкерт белән ялкынланып торган күлдә. Бу — икенче үлем».
### Яңа Иерусалим
9 Минем янга соңгы җиде бәла-каза белән тулы җиде касә тоткан җиде фәрештәнең берсе килде һәм: «Кил, мин сиңа кәләшне, Бәрәннең хатынын күрсәтәм», — диде. 10 Мине Рух биләп алды һәм фәрештә мине гаять зур һәм биек тауга күчерде. Ул миңа Аллаһыдан, күктән төшүче изге Иерусалим шәһәрен күрсәтте. 11 Ул шәһәр Аллаһы даныннан балкып тора иде. Аның яктылыгы асылташ балкышына һәм чиста яшма кристаллы балкышына охшашлы иде. 12 Аның коймасы бик зур һәм биек, унике капкасы бар һәм капкалары янында унике фәрештә иде. Капкаларында Исраил халкының унике кабиләсенең исемнәре язылган. 13 Көнчыгыштан өч капка, төньяктан өч капка, көньяктан өч капка һәм көнбатыштан өч капка бар иде. 14 Һәм шәһәр коймасының унике нигезе бар. Ул нигезләрдә Бәрәннең унике рәсүленең исемнәре язылган иде.
15 Миңа сөйләүче фәрештәнең шәһәрне һәм аның капкаларын, коймасын үлчәр өчен алтын үлчәү таягы бар иде. 16 Шәһәр тигезьяклы дүртпочмак булып урнашкан: аның озынлыгы киңлегенә тигез иде. Фәрештә шәһәрне таяк белән үлчәде, ул унике мең стадия[^18] булды; аның озынлыгы, киңлеге һәм биеклеге бертигез иде. 17 Фәрештә аның коймасын үлчәп чыкты. Койма фәрештә кулланган кеше үлчәме буенча йөз кырык дүрт аршын[^19] булды. 18 Аның коймасы асылташтан иде, шәһәр исә үтә күренмәле пыяла сыман саф алтыннан иде. 19 Шәһәр коймасының нигезләре төрле асылташлар белән бизәлгән иде: беренче нигезе — яспис, икенчесе — зәңгәр якут, өченчесе — халцедон, дүртенчесе — зөбәрҗәт, 20 бишенчесе — оникс, алтынчысы — сердолик, җиденчесе — хризолит, сигезенчесе — берилл, тугызынчысы — топаз, унынчысы — хризопраз, унберенчесе — гиацинт, уникенчесе — аметист. 21 Унике капка — унике энҗе, капкаларның һәрберсе бер энҗедән иде. Шәһәрнең урамы — үтә күренмәле пыяла сыман, саф алтыннан иде.
22 Мин шәһәрдә Аллаһы Йортын күрмәдем, чөнки бу шәһәрнең Аллаһы Йорты — Чиксез кодрәт Иясе Раббы Аллаһы Үзе һәм Бәрән. 23 Шәһәр кояшның һәм айның яктыртуына мохтаҗ түгел, чөнки Аллаһының даны аны яктырта һәм аның яктырткычы — Бәрән Үзе. 24 Халыклар бу шәһәрнең яктылыгы астында йөриячәкләр, җир патшалары аңа үзләренең даннарын китерәчәкләр. 25 Көндез аның капкалары һичкайчан ябылмаячак, чөнки анда төн булмаячак. 26 Бу шәһәргә халыкларның данын һәм хөрмәтен китерәчәкләр. 27 Шәһәргә һичбер шакшы әйбер, әшәкелек эшләүче һәм ялганчы кермәячәк, фәкать исемнәре Бәрәннең Тормыш китабында язылганнар гына керәчәк.
### Тереклек суы елгасы
## 22
1 Шуннан соң, фәрештә миңа Аллаһының һәм Бәрәннең тәхетеннән чыккан, кристалл сыман ялтырап торган тереклек суы елгасын күрсәтте. 2 Ул елга урамның уртасыннан ага. Елганың бу һәм теге як ярында унике тапкыр җимеш бирүче, һәр айны үз җимешен бирүче тереклек агачы бар. Агачның яфраклары халыкларны савыктыру өчен. 3 Шәһәрдә ләгънәт ителгән бер нәрсә дә булмаячак, фәкать Аллаһының һәм Бәрәннең тәхете торачак, һәм Аның бәндәләре Аңа хезмәт итәчәкләр. 4 Алар Аның йөзен күрәчәкләр, һәм Аның исеме аларның маңгайларында булачак. 5 Анда инде төн булмаячак, һәм аларның яктырткыч белән кояш яктылыгына мохтаҗлыклары булмаячак. Чөнки аларны Раббы Аллаһы яктыртачак, һәм алар мәңге патшалык итәчәкләр.
6Аннары, фәрештә миңа әйтте: «Бу сүзләр ышанычлы һәм хакыйкый. Пәйгамбәрләр рухының Раббы Аллаһысы Үзенең бәндәләренә, тиздән нәрсә булырга тиешлеген күрсәтергә дип, Үзенең фәрештәсен җибәрде».
### Гайсәнең килүе
7 «Менә, тиздән киләчәкмен! Бу китапның пәйгамбәрлек сүзләрен үтәүче бәхетле».
8 Мин, Яхъя, боларны ишеттем һәм күрдем. Мин ишеткәч һәм күргәч, сәҗдә кылырга дип, боларны күрсәтүче фәрештәнең аякларына егылдым. 9 Әмма ул миңа әйтте: «Кара аны, моны эшләмә! Мин синең, пәйгамбәр имандашларыңның һәм бу китап сүзләрен үтәүчеләрнең хезмәттәше. Аллаһыга сәҗдә кыл».
10 Ул миңа әйтте: «Бу китапның пәйгамбәрлек сүзләрен яшермә, чөнки вакыт якын. 11Яманлык кылучы яманлык кылуын дәвам итсен, бозык кеше үзен тагын да бозыклатсын, тәкъва кеше тагын да тәкъвалык тудырсын һәм изге кеше изге яшәү рәвешен дәвам иттерсен».
12 «Менә, тиздән киләм! Һәркемгә үз эшләренә карата бирер өчен, әҗерне Үзем белән алып киләм. 13 Мин — Альфа һәм Омега, Беренче һәм Соңгы, Башы һәм Ахыры. 14 Тереклек агачына һәм капка аша шәһәргә керергә хокуклы булыр өчен киемнәрен юып пакьләндерүчеләр бәхетле. 15 Ә этләр, сихерчеләр, фәхешлек кылучылар, кеше үтерүчеләр, потка табынучылар, ялганны яратучы һәм эшләүче һәркем тышта калачак. 16 Мин, Гайсә, Үземнең фәрештәмне сезгә болар хакында бердәмлекләрдә шаһитлек итәргә дип җибәрдем. Мин — Давыт токымыннан, иртәнге якты йолдыз».
17 Рух та, кәләш тә: «Кил!» — диләр. Һәм ишетүче дә: «Кил!» — дип әйтсен. Сусаучы килсен, теләгән кеше тереклек суын бушлай алсын.
18 Бу пәйгамбәрлек китабының сүзләрен ишетүчене мин кисәтәм: әгәр берәрсе боларга өстәсә, Аллаһы ул кешегә бу китапта язылган бәла-казаларны өстәр. 19 Әгәр берәрсе бу пәйгамбәрлек китабының сүзләрен төшереп калдырса, бу китапта язылган тереклек агачыннан һәм изге шәһәрдән Аллаһы ул кешенең өлешен төшереп калдырыр.
20 Бу сүзләр хакында шаһитлек Бирүче әйтә: «Әйе, тиздән киләм!» Амин, Раббы Гайсә, кил!
21 Раббы Гайсәнең мәрхәмәте барлык иман итүчеләр белән булсын! Амин.
[^1]: 1:8 Альфа һәм Омега — грек әлифбасының беренче һәм соңгы хәрефләре.
[^2]: 1:10 Раббының көне — атнаның беренче көне, ягъни якшәмбе турында сүз бара дип аңларга мөмкин.
[^3]: 2:14 Бу хәл турында Тәүратның «Саннар» китабының 31:16 дан укырга мөмкин.
[^4]: 2:17 Манна — Аллаһы борынгы Исраил халкын Мисыр коллыгыннан чыгаргач, чүлдә туйдыру өчен күктән җибәргән ризык.
[^5]: 2:27 Алар өстеннән хакимлек итәчәк — грекча сүзгә-сүз «аларны көтәчәк», ягъни «аларга көтүче булачак». Шулай ук 12:5, 19:15 тә.
[^6]: 3:7 Давыт ачкычы — Мәсихкә вәгъдә ителгән хакимлек итүнең символы.
[^7]: 3:11 Таҗыңны — ягъни «Аллаһы бирәчәк әҗереңне».
[^8]: 3:14 Чыганагы — грек сүзенең икенче мәгънәсе: «Хаким».
[^9]: Язма төргәге — ул заманда язмалар төргәк формасында булган (русча - свиток).
[^10]: Савыт — сүзгә-сүз «хойникс», бер кешегә бер көн туклану өчен җитә торган күләм. Бу пәйгамбәрлектә кешенең бер көнлек хезмәт хакын тәшкил иткән бер динарга бары тик бер савыт бодай алып булачагы турында язылган.
[^11]: Упкын шул чорда яшәүчеләр аңлавынча, явыз рухларны хөкем көненә кадәр ябып тоту урыны.
[^12]: Абаддун, Аполлуон — «Җимерүче» мәгънәсендә.
[^13]: Килешү сандыгы сүзлекне карагыз.
[^14]: 12:14 Вакыт – бу урында, белгечләр фикеренчә, «ел» мәгънәсендә.
[^15]: 14:20 Бер мең алты йөз стадия өч йөз чакрым чамасы.
[^16]: 16:21 Зур-зур боз кантарлары — сүзгә-сүз «талант авырлыгындагы бозлар», бер талант — 40 кг чамасы.
[^17]: 19:1 Раббыны мактагыз — яһүд телендә: «Һалелуя». 19 Мин теге җанварны, җир патшалары һәм аларның гаскәрләрен атта Утыручыга һәм Аның гаскәренә каршы сугышырга дип җыелганнарын күрдем. 20 Аннары, җанвар һәм аның каршында галәмәтләр күрсәткән ялган пәйгамбәр кулга алындылар. Бу ялган пәйгамбәр җанвар тамгасын кабул иткәннәрне, аның сынына табынучыларны шул галәмәтләр ярдәмендә алдаган иде. Алар икесе дә янып торган күкертле күлгә тере килеш ыргытылды. 21 Ә калганнары атта Утыручының авызыннан чыккан кылыч белән үтерелделәр, һәм барлык кошлар аларның итен ашап туйдылар.
[^18]: 21:16 Унике мең стадия — ике мең өч йөз чакрым чамасы.
[^19]: 21:17 Аршын — монда якынча 0,5 метр.
|
001e3e463a37fea76187a037471cd19c | 2,024 | null | ## «Татарстан Республикасы Мамадыш муниципаль районы Үсәли авыл җирлеге» муниципаль берәмлеге Уставына үзгәрешләр кертү турында
«Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында» 2003 елның 6 октябрендәге 131-ФЗ номерлы Федераль закон, «Татарстан Республикасында җирле үзидарә турында» 2004 елның 28 июлендәге 45-ТРЗ номерлы Татарстан Республикасы Законы, «Татарстан Республикасы Мамадыш муниципаль районы Үсәли авыл җирлеге» муниципаль берәмлеге Уставын гамәлдәге законнарга туры китерү максатында, Татарстан Республикасы Мамадыш муниципаль районы Үсәли авыл җирлеге Советы
**КАРАР КАБУЛ ИТТЕ:**
1. Татарстан Республикасы Мамадыш муниципаль районы Үсәли авыл җирлеге Советының 2018 елның 18 июнендәге 1-33 номерлы карары белән кабул ителгән «Татарстан Республикасы Мамадыш муниципаль районы Үсәли авыл җирлеге» муниципаль берәмлеге Уставына кушымта нигезендә үзгәрешләр кертергә.
2. Әлеге карарны законнарда билгеләнгән тәртиптә дәүләт теркәвенә җибәрергә.
3. Әлеге карарны, дәүләт теркәвенә алынганнан соң, Татарстан Республикасының рәсми хокукый мәгълүмат порталында (pravo.tatarstan.ru) һәм Мамадыш муниципаль районының mamadysh.tatarstan.ru рәсми сайтында урнаштыру юлы белән бастырып чыгарырга.
4. Әлеге карар «Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында» 2003 елның 06 октябрендәге 131-ФЗ номерлы Федераль законның 44 статьясындагы 8 өлеше, «Татарстан Республикасы Мамадыш муниципаль районы Үсәли авыл җирлеге» муниципаль берәмлеге Уставының 89 статьясының 2 өлеше нигезләмәләрен исәпкә алып, рәсми басылып чыккан көннән үз көченә керә.
5. Әлеге карарның үтәлеше буенча җаваплылыкны Мамадыш муниципаль районы Үсәли авыл җирлеге башлыгы А.И.Зиатдиновка йөкләргә.
Башлык,
Мамадыш муниципаль районы
Үсәли авыл җирлеге
Советы рәисе
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/001e3e463a37fea76187a037471cd19c-0-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
/А.И.Зиатдинов/
## «Татарстан Республикасы Мамадыш муниципаль районы Үсәли авыл җирлеге» муниципаль берәмлеге Уставына кертелә торган үзгәрешләр
1. Уставның 5 статьясы 1 өлеше 12 пунктны түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«12) балалар һәм яшьләр белән эшләү буенча чаралар оештыру һәм гамәлгә ашыру, яшьләр сәясәтен гамәлгә ашыруда катнашу, яшьләрнең хокукларын һәм законлы мәнфәгатьләрен тәэмин итү һәм яклау чараларын эшләү һәм гамәлгә ашыру, яшьләр сәясәтен гамәлгә ашыруның төп юнәлешләре буенча муниципаль программалар эшләү һәм гамәлгә ашыру, җирлектә яшьләр сәясәтен гамәлгә ашыруны оештыру һәм гамәлгә ашыру;»;
2. 31 статьяга түбәндәге эчтәлектәге 13 өлеш өстәргә:
«13. 13) Жирлек депутаты, әгәр «Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында»2003 елның 6 октябрендәге 131-ФЗ номерлы Федераль законда, коррупциягә каршы көрәш максатларындагы башка федераль законнарда билгеләнгән чикләүләрне, тыюларны һәм мәнфәгатьләр конфликтын булдырмау яисә аны жайга салу таләпләрен үтәмәү һәм бу законнарда билгеләнгән бурычларны башкармау «Коррупциягә каршы көрәш турында» 2008 елның 25 декбрендәге 273-ФЗ Федераль законның 13 статьясындагы 3 – 6 өлешләрендә каралган тәртиптә аннан тормаган хәлләрнең нәтиҗәсе итеп танылган очракта, мондый чикләүләрне, тыюларны һәм таләпләрне үтәмәгән, шулай ук мондый бурычларны башкармаган өчен җаваплылыктан азат ителә.».;
3. Уставның 34 статьясындагы 1 өлешенең 27 пунктын түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«муниципаль хокукый актларны игълан итү, җирлектә яшәүчеләргә рәсми мәгълүмат җиткерү өчен басма массакүләм мәгълүмат чарасы һәм (яки) челтәр басмасы оештыру;»;
4. 44 статьяга түбәндәге эчтәлектәге 5.2 өлеш өстәргә:
«5.2. Жирлек башлыгы, әгәр «Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында»2003 елның 6 октябрендәге 131-ФЗ номерлы Федераль законда, коррупциягә каршы көрәш максатларындагы башка федераль законнарда билгеләнгән чикләүләрне, тыюларны һәм мәнфәгатьләр конфликтын булдырмау яисә аны жайга салу таләпләрен үтәмәү һәм бу законнарда билгеләнгән бурычларны башкармау «Коррупциягә каршы көрәш турында» 2008 елның 25 декбрендәге 273-ФЗ Федераль законның 13 статьясындагы 3 – 6 өлешләрендә каралган тәртиптә аннан тормаган хәлләрнең нәтиҗәсе итеп танылган очракта, мондый чикләүләрне, тыюларны һәм таләпләрне үтәмәгән, шулай ук мондый бурычларны башкармаган өчен җаваплылыктан азат ителә.».;
5. 2 пункта 8 части 1 50 статьяның 1 өлеше 8 пунктындагы 2 абзацны түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«- җирлектә балалар һәм яшьләр белән эшләү буенча чаралар оештыра һәм гамәлгә ашыра, яшьләр сәясәтен гамәлгә ашыруда катнаша, яшьләрнең хокукларын һәм законлы мәнфәгатьләрен тәэмин итү һәм яклау чараларын эшли һәм гамәлгә ашыра, яшьләр сәясәтен гамәлгә ашыруның төп юнәлешләре буенча муниципаль программалар эшли һәм гамәлгә ашыра, җирлектә яшьләр сәясәтен гамәлгә ашыруны оештыра һәм гамәлгә ашыра;»;
6. Уставның 64 статьясының 1 өлешендә:
6.1. 1 пунктка «Федераль законнарда билгеләнгән очраклардан тыш» сүзләрен өстәргә;
6.2. 2 пунктны түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«2) үз керемнәре, мөлкәте һәм мөлкәти характердагы йөкләмәләре турында, шулай ук хатынының (иренең) һәм балигъ булмаган балаларының керемнәре, мөлкәте һәм мөлкәти характердагы йөкләмәләре турында белешмәләрне тапшырмау, федераль законнарда билгеләнгән очраклардан тыш, алдан ук тулы булмаган белешмәләр тапшыру яисә, әгәр федераль законнарда башкасы билгеләнмәгән булса, белә торып дөрес булмаган белешмәләр тапшыру;»;
7. Уставның 64 статьясының 2 өлешендә «Федераль законнарда билгеләнгән очраклардан тыш» сүзләрен өстәргә;.
8. 72 статьяны түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«72 статья. Муниципаль хокукый актларның үз көченә керүе һәм игълан ителүе
1. Жирлек Советы карарлары, әгәр карарда башкасы билгеләнмәсә, җирлек башлыгы тарафыннан имзаланганнан соң 10 көн узгач үз көченә керә.
Жирлек советының салымнар һәм җыемнар турындагы норматив хокукый актлары Россия Федерациясе Салым кодексына ярашлы рәвештә үз көченә керә.
Жирлек Советының Уставын кабул итү яки әлеге Уставка үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертү турындагы карарлары Федераль законнар, әлеге Устав белән билгеләнгән тәртиптә үз көченә керә.
2. Жирлек башлыгының, җирлек башкарма комитеты җитәкчесенең, җирле үзидарәнең башка вазифаи затларының хокукый актлары, әгәр актлар белән башкасы билгеләнмәгән булса, алар имзаланган көннән үз көченә керә.
3. Муниципаль хокукый актлар, Россия Федерациясе Салым кодексы нигезендә үз көченә керә торган салымнар һәм җыемнар турында җирлек Советының норматив хокукый актларыннан тыш, җирлек Уставында билгеләнгән тәртиптә үз көченә керә.
4. Кеше һәм гражданның хокукларына, ирекләренә һәм бурычларына кагылышлы муниципаль норматив хокукый актлар, муниципаль берәмлек оештыручы булып торган оешмаларның хокукый статусын билгеләүче муниципаль норматив хокукый актлар, шулай ук җирле үзидарә органнары арасында төзелә торган килешүләр рәсми рәвештә игълан ителгәннән соң үз көченә керә.
5. Муниципаль хокукый актларны, шул исәптән җирле үзидарә органнары арасында төзелә торган килешүләрне, игълан итү тәртибе Поселения Уставы белән билгеләнә һәм, федераль закон белән таратылуы чикләнгән белешмәләр булган муниципаль хокукый актлардан яисә аларның аерым нигезләмәләреннән тыш, гражданнар белән танышу мөмкинлеген тәэмин итәргә тиеш.
6. Муниципаль норматив хокукый актның, шул исәптән җирле үзидарә органнары арасында төзелгән килешүнең рәсми игълан ителүе булып аларның:
1) Тулы текстны Татарстан Республикасы хокукый мәгълүматының рәсми порталында рәсми бастырып чыгару (https://pravo.tatarstan.ru ФС77-60244 номерлы ЭЛ массакүләм мәгълүмат чарасы буларак теркәлү турында таныклык 17.12.2013 элемтә, мәгълүмати технологияләр һәм массакүләм коммуникацияләр өлкәсендә күзәтчелек буенча Федераль хезмәт (Роскомнадзор) яки Мамадыш районының «Вятка» газетасында (массакүләм мәгълүмат чарасы буларак теркәлү турында таныклык; ПИ по ФС7-4738 от 30.11.2007 массакүләм коммуникацияләр һәм мәдәни мирасны саклау өлкәсендә законнарның үтәлешен күзәтчелек итү буенча федераль хезмәтнең Идел буе идарәсе)
2) муниципаль хокукый актны чикләнмәгән затлар даирәсе өчен мөмкин булган урыннарда (дәүләт органнары, җирле үзидарә органнары, дәүләт һәм муниципаль китапханәләр биналарында, йөрү өчен мөмкин булган башка урыннарда) урнаштыру;
3) муниципаль хокукый актны «Интернет» мәгълүмат-телекоммуникация челтәрендә Мамадыш муниципаль районының рәсми сайтында (http://mamadysh.tatarstan.ru//) урнаштыру»;
7. Муниципаль хокукый актның, шул исәптән җирле үзидарә органнары арасында төзелгән килешүнең рәсми басмасы булып аның тулы текстының беренче басмасы Мамадыш районы газетасында Вятка (массакүләм мәгълүмат чарасы буларак теркәлү турында таныклык) санала.; ПИ №ФС7-4738 от 30.11.2007 массакүләм коммуникацияләр һәм мәдәни мирасны саклау өлкәсендә законнарның үтәлешен күзәтчелек итү буенча федераль хезмәтнең Идел буе идарәсе) яки аның тулы текстын Татарстан Республикасының рәсми хокукый мәгълүмат порталында беренче тапкыр урнаштыру (https://pravo.tatarstan.ru; ЭЛ массакүләм мәгълүмат чарасы буларак теркәлү турында таныклык no ФС77-60244 17.12.2013 элемтә, мәгълүмати технологияләр һәм массакүләм коммуникацияләр өлкәсендә күзәтчелек буенча Федераль хезмәт (Роскомнадзор) тарафыннан бирелгән.
8. Әгәр муниципаль хокукый актны, шул исәптән җирле үзидарә органнары арасында төзелгән Килешүне рәсми рәвештә бастырып чыгару Татарстан Республикасының хокукый мәгълүмат рәсми порталында гамәлгә ашырыла икән (pravo.tatarstan.ru), торак пунктта 2009 елның 9 февралендәге 8-ФЗ номерлы Федераль законга ярашлы рәвештә «дәүләт органнары һәм җирле үзидарә органнары эшчәнлеге турында мәгълүматка керүне тәэмин итү турында» урыннарда «Интернет» мәгълүмати-телекоммуникация челтәренә тоташтыруның бер яки берничә пунктын булдыру тәэмин ителә., аларны чикләнмәгән кешеләр (дәүләт органнары, җирле үзидарә органнары, дәүләт һәм муниципаль китапханәләр биналарында, башка урыннарда) өстәмә техник чаралар кулланмыйча куллана ала».
9. Муниципаль норматив хокукый актлар, шул исәптән җирле референдумда (гражданнар җыенында) кабул ителгән хокукый актлар рәвешендә рәсмиләштерелгән, Татарстан Республикасы муниципаль норматив хокукый актлары регистрына кертелергә тиеш, аны оештыру һәм алып бару Татарстан Республикасы законы белән билгеләнгән тәртиптә Татарстан Республикасы Юстиция министрлыгы тарафыннан гамәлгә ашырыла.».
|
001febf1790e591408ff1197e01b3918 | 2,019 | null | ИСПОЛНИТЕЛЬНЫЙ КОМИТЕТ
АЛЕКСЕЕВСКОГО
МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА
РЕСПУБЛИКИ ТАТАРСТАН
ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ
АЛЕКСЕЕВСК
МУНИЦИПАЛЬ РАЙОНЫНЫҢ
БАШКАРМА КОМИТЕТЫ
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/001febf1790e591408ff1197e01b3918--1-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
## ПОСТАНОВЛЕНИЕ
## БОЕРЫК
10.09.2019
п.г.т. Алексеевское
№ 407
### Татарстан Республикасы Алексеевск муниципаль районы Урманасты Шунталысы төп гомуми белем бирү мәктәбе муниципаль бюджет гомуми белем бирү учреждениесе Уставына үзгәрешләр кертү турында
Татарстан Республикасы Алексеевск муниципаль районы Урманасты Шунталысы төп гомуми белем бирү мәктәбе муниципаль бюджет гомуми белем бирү учреждениесенә капиталь ремонтның төгәлләнүе уңаеннан
**карар бирәм:**
1. Татарстан Республикасы Алексеевск муниципаль районы Урманасты Шунталысы төп гомуми белем бирү мәктәбе муниципаль бюджет гомуми белем бирү учреждениесенең мәктәпкәчә балалар төркеменең белем бирү эшчәнлеген 422904, Татарстан Республикасы, Алексеевск муниципаль районы, Урманасты Шунталысы авылы, Карл Маркс урамы, 15А йортыннан 422904, Татарстан Республикасы, Алексеевск муниципаль районы, Урманасты Шунталысы авылы, Габдулла Тукай урамы, 19 нчы йорт адресына күчерергә.
2. Татарстан Республикасы Алексеевск муниципаль районы Урманасты Шунталысы төп гомуми белем бирү мәктәбе муниципаль бюджет гомуми белем бирү учреждениесе Уставына үзгәрешләр кертергә (кушымта).
3. Татарстан Республикасы Алексеевск муниципаль районы Урманасты Шунталысы төп гомуми белем бирү мәктәбе муниципаль бюджет гомуми белем бирү учреждениесе директорына (Э.К.Миндубаева) вәкаләтле дәүләт органында оештыру документларындагы үзгәрешләрне дәүләт теркәве буенча вәкаләтләрне йөкләргә.
4. Әлеге карарны Татарстан Республикасы Алексеевск муниципаль районының рәсми сайтында һәм Татарстан Республикасы рәсми хокукый мәгълүмат порталында урнаштырырга.
5. Әлеге карарның үтәлешенә контрольлек итүне социаль мәсьәләләр буенча башкарма комитет җитәкчесе урынбасары Н.П.Чуринга йөкләргә.
Башкарма комитет җитәкчесе
Н.К.Кадыйров
### Алексеевск муниципаль районы башкарма комитетының 10.09.2019 407 нче карарына кушымта 1
Башкарма комитет җитәкчесе
Н.К.Кадыйров
### Татарстан Республикасы Алексеевск муниципаль районы Урманасты Шунталысы төп гомуми белем бирү мәктәбе муниципаль бюджет гомуми белем бирү учреждениесе Уставына үзгәрешләр (ОГРН 1021605754312 ИНН 1605002968)
1.1. Уставның 1 нче бүлегенең 1.3 нче пунктын яңа редакциядә бәян итәргә: “1.3. Учреждениенең урнашкан урыны (юридик, фактттагы, почта адресы): 422904, Татарстан Республикасы, Алексеевск муниципаль районы, Урманасты Шунталысы авылы, Габдулла Тукай урамы, 19 нчы йорт.
Белем бирү эшчәнлеге түбәндәге адрес буенча гамәлгә ашырыла:
422904, Татарстан Республикасы, Алексеевск муниципаль районы, Урманасты Шунталысы авылы, Габдулла Тукай урамы, 19 нчы йорт".
|
0020612adfb61e8bc7674ab8f9ab4e87 | null | News | ## Пычратмасан - чиста була
Яз житте. Барлык жирдә тәртип урнаштырыла. Тер-риторияләрне язын матурлау - буынны берләштерә торган күркәм традиция. Май бәйрәмнәренә Мордовиянен торле почмаклары чиста һәм матур булып керергә тиеш. Бу эштә бездән күп нәрсә тора, шуна күрә урамнарыбызны һәм туган шәһәрләребезне тозекләндерәбез! Чѵп-чар-ны жыештырудан тыш, коймаларны әйләндереп алу, ремонтлау һәм палисадникларны буяу начар булмас иде. Яз - клумбаларга чәчәк-ләр, декоратив куаклар һәм агачлар утырту очен бик яхшы вакыт. Яшеллек һаваны кислород белән туендыра, торак пунктларны унайлы һәм кызыклы итә. Әгәр кешеләр ѵзләре чисталык урнаштырса, йорт яны тирәләрен яшелләндерсә, тәртип сакларга, ѵсентеләргә сакчыл карарга тырышса, донья ямьләнә, яшәргә жинеләеп китә.
Кагыйдә буларак, чистартылган һәм тозекләндерелгән территорияләрне кѵрѵ теләге фикердәшләрне берләш-терә. Шуна субботниклар оештырабыз. Волонтерлар да эшчеләрне барысын да котеп тормыйлар, капчыкларны алалар да кѵл, парклар һәм урманнарны «ваемсызлык продуктлары»ннан арындыралар. Алар кече ватаннарынын чын патриотлары. Эшкуарлар да ѵз территорияләрен чистартырга, кибет-ләрнен фасадларын тәртипкә китерергә, тәрәзәләрен юарга, урналар урнаштырырга, кашпо да элеп куярга кирәклеген беләләр.
Апрельдә горләтеп республикабызнын торле почмакларында омәләр үткәрәбез. Шулай, Дубенка районы Ломат авылы халкы ой тирәләрен кипкән үләннәрдән, кышкы чѵптән жыештырганнар, административ территорияләрендә хезмәт-кәрләре, субботник ясап, тәртип урнаштырганнар. Темников районы Рус Тювеево авылы балалары коче белән дә территорияләрне жыештыру башкарылган. Рустам Кичемасов, Эльвира белән Галя Янбухтиннар, Дамир белән Юнир Дивеевлар, Дамир Утешев, Даша Асаева себеркеләр һәм корәкләр белән коралланып, экологик омә үткәргәннәр. Берничә кон алар ѵзләре уйный торган мәйданчыкны жыештырганнар. Аннары мәктәпкә йортә торган автобус тукталган кибет тирәсендә тәртип урнаштырганнар. Биредә алар 10 капчык чѵп жыйган! Сез ничек уйлыйсыз, алар капчыкларны нәрсә белән тутырган? Шулай-шулай, дорес уйлыйсыз - исерткеч шешәләрдән алып банкларга кадәр жыйганнар. Ничегрәк килеп чыга сон: олкәннәр пычрата, ә балалар жыя!
Хормәтле авыл халкы, чисталыкны һәм тәртипне саклавыгызны сорыйбыз! Машина тәрәзәсеннән чѵп ташламагыз, тиешсез урыннарда калдыклар белән пакетлар калдырмагыз! Балаларга тырышлыклары һәм доньяны чистарак итѵ теләге очен, ә әти-әниләренә - шундый лаеклы кешеләрне тәрбияләгән очен зур рәхмәт! - ди Ирина Николаевна Асаева, Рус Тювеево авылы жирлеге башлыгы урынбасары.
Н.Хәлил
|
0021c8d5640f9eb51df5783a1442e640 | 2,018 | null | <table><tr><td>ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ<br>АКТАНЫШ МУНИЦИПАЛЬ<br>РАЙОН БАШЛЫГЫ</td><td style="text-align: center;"><figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0021c8d5640f9eb51df5783a1442e640--1-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
</td><td>РЕСПУБЛИКА ТАТАРСТАН<br>ГЛАВА АКТАНЫШСКОГО<br>МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА</td></tr><tr><td>423740, Актанышавылы, Ленин пр.,<br>17 нчейорт. Тел.3-13-44, 3-15-05</td><td></td><td>423740, село Актаныш, пр. Ленина,<br>дом 17. Тел. 3-13-44, 3-15-05</td></tr></table>
<table><tr><td>КАРАР<br>От 24.09.2018 г.</td><td>ПОСТАНОВЛЕНИЕ<br>№ 111-36</td></tr></table>
«Актаныш муниципаль районы буенча коррупциягә каршы эшчәнлекне координацияләү комиссиясе» Актаныш муниципаль район Башлыгының 21.03.2017 ел № ПГ-6 карарына үзгәрешләр кертү турында
Кадрлар үзгәрү сәбәпле карар бирәм:
1. Актаныш муниципаль район Башлыгының 2017 елның 21 мартында чыккан ПГ-6 санлы «Актаныш муниципаль районы буенча коррупциягә каршы эшчәнлекне координацияләү комиссиясе» карарына үзгәрешләр кертергә һәм комиссиянең яңа составын 1нче санлы кушымта нигезендә расларга.
2. Актаныш муниципаль район Башлыгының 2018 елның 27 августында кабул ителгән ПГ-30 санлы «2017 елның 21 мартында кабул ителгән ПГ- 6 санлы «Актаныш муниципаль районы буенча коррупциягә каршы эшчәнлекне координацияләү комиссиясе» карарына үзгәрешләр кертү» турындагы Актаныш муниципаль районы Башлыгы карары көчен югалтты дип санарга.
3. Әлеге карар имза куелган көннән көченә керә. Карарны Татарстан Республикасының норматив хокукый белешмәләр куела торган http://pravo/tatarstan.ru һәм Актаныш муниципаль районының рәсми http://aktanysh.tatarstan.ru. сайтларында урнаштырырга.
4. Карарның үтәлешен контрольдә тоту буенча җаваплылыкны үз өстемдә калдырам.
<table><tr><td>Муниципаль район башлыгы</td><td></td><td style="text-align: right;">Э.Н.Фаттахов</td></tr></table>
|
00234068ef4254925542115ab77e5dff | 2,019 | null | СОВЕТ САЛАУССКОГО
СЕЛЬСКОГО ПОСЕЛЕНИЯ
БАЛТАСИНСКОГО
МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА
РЕСПУБЛИКИ ТАТАРСТАН
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/00234068ef4254925542115ab77e5dff--1-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ
БАЛТАЧ МУНИЦИПАЛЬ
РАЙОНЫ
САЛАВЫЧ АВЫЛ ҖИРЛЕГЕ
СОВЕТЫ
<table>
<tr>
<td>РЕШЕНИЕ<br>«30» апрель 2019 ел.</td>
<td style="text-align:right;">КАРАР<br>№103</td>
</tr>
</table>
## Татарстан Республикасы Балтач муниципаль районы Салавыч авыл җирлегенең 2018 ел бюджеты үтәлеше турында.
Салавыч авыл җирлеге башлыгы тәкъдим иткән 2018 ел бюджеты үтәлеше турындагы хисапны карап, Татарстан Республикасы Балтач муниципаль районы Салавыч авыл җирлеге Советы карар чыгарды:
1. Татарстан Республикасы Балтач муниципаль районының Салавыч авыл җирлеге бюджетының 2018 елда үтәлеше турында керемнәр буенча 5469,103 мең сум һәм чыгымнар буенча 6008,614 мең сум күләмендә, керемнәр буенча 539,511 мең сум күләмендә һәм киләсе күрсәткечләр белән хисап расларга:
- Татарстан Республикасы Балтач муниципаль районының Салавыч авыл җирлеге бюджетының керем төрләре кодлары, бюджет керемнәренә кагылышлы дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе буенча әлеге карарның 1 нче кушымтасында;
- Татарстан Республикасы Балтач муниципаль районының Салавыч авыл җирлеге бюджеты керемнәре бюджет керемнәре классификациясе кодлары буенча әлеге карарның 2 нче кушымтасында;
- Татарстан Республикасы Балтач муниципаль районының Салавыч авыл җирлеге бюджеты чыгымнары Татарстан Республикасының чыгымнарының ведомство структурасы буенча әлеге карарның 3 нче кушымтасында;
- Татарстан Республикасы Балтач муниципаль районының Салавыч авыл җирлеге бюджеты чыгымнары классификациясе бүлекләре һәм бүлекчәләре буенча әлеге карарның 4 нче кушымтасында;
- Татарстан Республикасы Балтач муниципаль районының Салавыч авыл җирлеге бюджеты дефицитын финанслау чыганакларына керә торган дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясенең төркемнәр, төркемчәләре, статьялары, төрләре буенча дефицитын финанслау чыганаклары кодлары буенча әлеге карарның 5 нче кушымтасында;
- Татарстан Республикасы Балтач муниципаль районы Сасна авыл җирлеге бюджет дефицитын финанслау чыганаклары классификациясенең кодлары әлеге карарның 6 нче кушымтасында чагыла.
2. Әлеге карар рәсми халыкка игълан ителгән көннән үз көченә керә.
Балтач муниципаль районы
Салавыч авыл җирлеге башлыгы:
Р.Х.Сибагатуллин
|
0024459f0b1eaab889d795dc8e12d124 | 2,016 | null | <table><tr><td>Республика Татарстан<br>СОВЕТ ПОСЕЛКА ГОРОДСКОГО ТИПА<br>ДЖАЛИЛЬ САРМАНОВСКОГО<br>МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА<br>ул. Ахмадиева, д.26, п. Джалиль, 423368<br>Телефон: (85559) 31-0-97, 60-2-20, факс: 31-0-97<br>E-mail: POSSOVETD@mail.ru</td><td>Татарстан Республикасы<br>САРМАН МУНИЦИПАЛЬ РАЙОНЫНЫҢ<br>ҖӘЛИЛ ШӘҺӘР ТИБЫНДАГЫ ПОСЕЛОК<br>СОВЕТЫ<br>Ахмадиев урамы, 26 йорт, Жәлил поселогы, 423368<br>Телефон: (85559) 31-0-97,60-2-20, факс: 31-0-97<br>E-mail: POSSOVETD@mail.ru</td></tr></table>
ΟΓΡΗ 1021601312501 ИНН/КПП 1636001410/163601001
<table><tr><td>РЕШЕНИЕ</td><td>КАРАР</td></tr><tr><td>01.11.2016 ел</td><td>№ 36</td></tr></table>
## Татарстан Республикасы Сарман муниципаль районының «Җәлил шәһәр тибындагы поселогы» муниципаль берәмлеге Уставына үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертү турында
Татарстан Республикасы Сарман муниципаль районы «Җәлил шәһәр тибындагы поселогы» муниципаль берәмлеге Уставын кертү максатларында Татарстан Республикасы Сарман муниципаль районы Җәлил шәһәр тибындагы поселогы Советының 2015 елның 17 декабрендәге 18 номерлы карары белән кабул ителгән», Татарстан Республикасы Сарман муниципаль районы Җәлил шәһәр тибындагы поселогы Советының 2015 елның 17 декабрендәге 18 номерлы карары белән кабул ителгән Сарман муниципаль районы «Җәлил шәһәр тибындагы поселогы» муниципаль берәмлеге Уставының 89,90 статьясы нигезендә гамәлдәге Россия Федерациясе законнары һәм Татарстан, Татарстан Республикасы Сарман муниципаль районының Җәлил шәһәр тибындагы поселогы Советы КАРАР ИТТЕ:
1. №1 кушымта нигезендә 2015 елның 17 декабрендә кабул ителгән» Татарстан Республикасы Сарман муниципаль районы Җәлил шәһәр тибындагы поселогы» муниципаль берәмлеге Уставына үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертергә.
2. 2 нче кушымта нигезендә «Татарстан Республикасы Сарман муниципаль районы «Җәлил шәһәр тибындагы поселогы» муниципаль берәмлеге Уставының 2015 елның 17 декабрендә кабул ителгән 18 нче номерлы Җәлил шәһәр тибындагы поселогы Советы карары белән расланган Татарстан Республикасы Сарман муниципаль районы «Җәлил шәһәр тибындагы поселогы» муниципаль берәмлеге Уставының үзгәртелгән нигезләмәләренең яңа редакциясен хупларга.
3. «Муниципаль берәмлекләр уставларын дәүләт теркәвенә алу турында» 2005 елның 21 июлендәге 97-ФЗ номерлы Федераль закон белән билгеләнгән тәртиптә әлеге карарны дәүләт теркәвенә алу өчен тапшырырга.
4. Әлеге карарны «Татарстан Республикасы хокукый мәгълүматының рәсми порталында» PRAVO.TATARSTAN.RU (Татарстан Республикасы «Сарман муниципаль районы» муниципаль берәмлегенең «Интернет» мәгълүмат-телекоммуникация челтәрендәге рәсми сайтында урнаштырырга.
5. Әлеге карарның үтәлешен контрольдә тотуны Сарман муниципаль районының Җәлил шәһәр тибындагы поселогы башлыгына йөкләргә.
<table><tr><td>Татарстан Республикасы<br>Сарман муниципаль районы<br>Җәлил шәһәр тибындагы поселогы<br>Советы Рәисе</td><td style="text-align: right;">Л.М.Бадиков</td></tr></table>
## 1 нче кушымта
Татарстан Республикасы Сарман муниципаль районы Җәлил шәһәр тибындагы поселогы Советы карары буенча 2016 елның 1 ноябре, №36
Татарстан Республикасы Сарман муниципаль районы «Җәлил шәһәр тибындагы поселогы» муниципаль берәмлеге башлыгы,
Татарстан Республикасы Сарман муниципаль районы «Җәлил шәһәр тибындагы поселогы» муниципаль берәмлеге Советы Рәисе Л.М.Бадиков
### ҮЗГӘРЕШЛӘР ҺӘМ ӨСТӘМӘЛӘР ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ САРМАН РАЙОНЫ «ҖӘЛИЛ ШӘҺӘР ТИБЫНДАГЫ ПОСЕЛОГЫ» МУНИЦИПАЛЬ БЕРӘМЛЕГЕ УСТАВЫНА ҮЗГӘРЕШЛӘР КЕРТҮ ТУРЫНДА,
Татарстан Республикасы Сарман муниципаль районы Җәлил шәһәр тибындагы поселогы Советының 2015 елның 17 декабрендәге 18 номерлы карары белән кабул ителгән
1. 8 статьяның 1 өлешенә түбәндәге эчтәлекле 14 пункт өстәргә:
«14) «Россия Федерациясендә хокук бозуларны профилактикалау системасы нигезләре турында» Федераль законда каралган хокук бозуларны профилактикалау өлкәсендә чараларны гамәлгә ашыру»;
2. 32 статьяның 1 өлешенә түбәндәге эчтәлекле 39 пункт өстәргә:
«39) җирлек территориясен төзекләндерү һәм җирлек территориясен карап тоту кагыйдәләрен раслау»;
3. 47 статьяның 1 өлешендәге 7 пунктын түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«7) төзекләндерү өлкәсендә:
— көнкүреш калдыкларын җыю, чыгару, утильләштерү һәм эшкәртүне оештыра;
— җирлек территориясен төзекләндерү (урамнарны яктырту, территорияләрне яшелләндерү, урам исемнәре һәм йорт номерлары язылган күрсәткечләр кую, кече архитектура формаларын урнаштыру һәм карап тоту), шулай ук җирлек чикләрендә урнашкан шәһәр урманнарын, аеруча саклана торган табигать территорияләрен куллану, саклау, яклау, яңадан торгызу буенча эшчәнлекне оештыра;
— адресация объектларына адресларны бирә, адресларны үзгәртә, юкка чыгара, урам-юл челтәре элементларына (федераль әһәмияттәге автомобиль юлларыннан, төбәк яки муниципальара әһәмияттәге автомобиль юлларыннан, муниципаль районның җирле әһәмияттәге автомобиль юлларыннан тыш), җирлек чикләрендә планлаштыру структурасы элементларына исемнәрен бирә, мондый атамаларны үзгәртә, юкка чыгара, Дәүләт адреслы реестрында мәгълүмат урнаштыра;»
4. 47 статьяның 2 өлешен түбәндәге эчтәлекле 14 пункт өстәргә:
«14) «Россия Федерациясендә хокук бозуларны профилактикалау системасы нигезләре турында» Федераль законда каралган хокук бозуларны профилактикалау өлкәсендә чараларны гамәлгә ашыра;
|
00245366f09d5fd0f0332018ff522ca4 | 2,023 | null | ## Татарстан Республикасы Арча муниципаль районы Сеже авыл җирлеге муниципаль берәмлеге Башлыгы
### КАРАРЫ
30 октябрь 2023 ел
№ 9
**Арча муниципаль районы Сеже авыл җирлеге Мөрәле авылында гражданнарның үзара салым акчаларын кертү һәм алардан файдалану мәсьәләсе буенча халык җыенын билгеләү турында**
«Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында» 2003 елның 6 октябрендәге 131-ФЗ номерлы Федераль законның 25.1 статьясы, «Татарстан Республикасында җирле үзидарә турында» 2004 елның 28 июлендәге 45-ТРЗ номерлы Татарстан Республикасы Законының 35 статьясы һәм Татарстан Республикасы Арча муниципаль Сеже авыл җирлеге Уставының 25 статьясы нигезендә, Арча муниципаль районы Сеҗе авыл җирлеге муниципаль берәмлеге Башлыгы Карар бирде:
1. Арча муниципаль районы Сеже авыл җирлеге Мөрәле авылында Мөрәле авылы, Үзәк урам, 41 йорт адресы буенча гражданнарның үзара салым акчаларын кертү һәм алардан файдалану мәсьәләсе буенча 2023 елның 17 ноябренә 10 сәгать 00 минутта халык җыенының беренче этабын билгеләргә.
2. Арча муниципаль районы Сеже авыл җирлеге Мөрәле авылында Мөрәле авылы, Үзәк урам, 41 йорт адресы буенча гражданнарның үзара салым акчаларын кертү һәм алардан файдалану мәсьәләсе буенча 2023 елның 17 ноябренә 16 сәгать 00 минутта халык җыенының икенче этабын билгеләргә.
3. Торак пунктта яшәүчеләрнең исемлеген бүлүне территория буенча башкарырга.
1 нче этап: Үзәк урамда яшәүчеләр
2нче этап: 9-Май, Купер урамнарында яшәүчеләр.
4. Халык җыенына чыгарылучы түбәндәге мәсьәләне расларга:
«Сез 2024 елда яшәү урыны буенча Арча муниципаль районы Сеҗе авыл җирлеге Мөрәле авылы территориясендә теркәлгән һәр балигъ булган кешегә, түләү күләме 425 сум тәшкил иткән көндезге формада укучы студентлардан,1нче группа инвалидлардан һәм 80 яшьтән узган гражданнардан тыш, 850 сум күләмендә үзара салым кертү, шулай ук махсус хәрби операциядә катнашучыларны һәм аларның гаилә әгъзаларын (бергә яшәүче ата-аналарын, хатынын, балигъ булган балаларын) түләүдән азат итү һәм алынган акчаларны җирле әһәмияттәге мәсьәләләрне хәл итү буенча түбәндәге эшләргә юнәлдерү белән килешәсезме:
— урамнарны яктырту челтәрләрен ремонтлау, шул исәптән яктырткычлар, лампалар, изоляцияләнгән чыбыклар, таймерлар, автоматлар, контакторлар сатып алу һәм урнаштыру;
— вак таш сатып алу һәм китерү, Үзәк һәм Мостовая урамнары буенча җирле әһәмияттәге юл-урам челтәренең йөрү өлешен вак таш белән өлешчә тигезләү;
— бензин генераторын сатып алуны финанслашу;
— МТЗ 82.1 тракторының асылмалы җиһазы чапкыч өчен пычаклар комплекты сатып алуны финанслашу;
Аерым мәсьәләләр буенча экономия барлыкка килгән очракта, авыл җирлеге башкарма комитетына акчаны җыенда билгеләнгән башка мәсьәләләрне хәл итү өчен җибәрергә рөхсәт итәргә.
"ӘЙЕ”
“КАРШЫ”
5. Арча муниципаль районы Сеже авыл җирлеге Мөрәле авылында гражданнарның үзара салым акчаларын кертү мәсьәләсе буенча халык җыенын оештыручы итеп Сеже авыл җирлеге башкарма комитетын билгеләргә.
6. Әлеге карарны халык күп җыела торган урыннарда мәгълүмат стендларына ТР, Арча районы, Мөрәле авылы, Үзәк урам, 41, нче йорт адресы буенча, интернет мәгълүмат-телекоммуникация челтәрендә Арча муниципаль районының рәсми сайтында http://arsk.tatarstan.ru веб-адресы буенча урнаштыру юлы белән игълан итәргә һәм Татарстан Республикасы Рәсми хокукый мәгълүмат порталында http://pravo.tatarstan.ru. веб-адресы буенча бастырып чыгарырга.
7. Әлеге карар басылып чыккан көненнән үз көченә керә.
Сеже авыл җирлеге башлыгы
Р.В.Хәмидуллин
|
0024edc0ccf9588ce50677c90f1f2fcc | 2,019 | null | ## КАРАР
РЕШЕНИЕ
2019 елның 11 декабре 2-50 номерлы
Татарстан Республикасы Буа муниципаль районы Буа шәһәре муниципаль берәмлеге Буа муниципаль районы Түбән Наратбаш, Ырыңгы һәм Татар Буасы авыл җирлекләре территорияләрнең чиктәш чикләрен үзгәртү турында
2003 елның 6 октябрендәге 131-ФЗ номерлы «Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында» Федераль законның 12 статьясы, Татарстан Республикасы Буа муниципаль районының Буа шәһәре муниципаль берәмлеге Уставы нигезендә Буа муниципаль районының Шәһәр Советы
**КАРАР ИТТЕ:**
1. Татарстан Республикасы Буа муниципаль районы Буа шәһәре муниципаль берәмлеге белән Буа муниципаль районы Түбән Наратбаш, Ырынгы һәм Татар Буасы авыл җирлекләре территорияләренең чиктәш чикләрендәге үзгәрешләр белән әлеге карарга кушымта нигезендә (үзгәрешләрне исәпкә алып, муниципаль берәмлекләр чикләренең карта-схемасы) килешергә.
2. Әлеге карарны Татарстан Республикасының рәсми хокукый мәгълүмат порталында (http://pravo.tatarstan.ru) һәм Буа муниципаль районының Интернет-телекоммуникация челтәрендәге рәсми сайтында ( http://buinsk.tatarstan.ru) бастырып чыгарырга.
Буа муниципаль районы Буа шәһәре
Башлыгы урынбасары
С.А.Зайцева
## Буа шәһәр Советының 2019 елның 11 декабре 2-50 номерлы карарына кушымта
### Үзгәрешләрне исәпкә алып, муниципаль берәмлекләр чикләренең карта-схемасы
*"Аерым муниципаль берәмлекләрнең территорияләре чикләрен үзгәртү һәм "Буа муниципаль районы" муниципаль берәмлегенең һәм аның составындагы муниципаль берәмлекләрнең территорияләре чикләрен билгеләү һәм аларның статусы турында" Татарстан Республикасы Законынына үзгәрешлэр кертү хакынды" Татарстан Республикасы Законыны кушымта*
#### Шартлы билгеләр
— Татарстан Республикасы чикләре
— Буа муниципаль районы чикләре
— муниципаль берәмлекләр чикләре
— А-Б - Түбөн Наратбаш авыл җирлеге һәм "Буа шәһәре" муниципаль берәмлегенең чиктеш чиге
— В-Г Ырыңгы авыл җирлеге һәм "Буа шәһәре" муниципаль берәмлегенең чиктеш чиге
— Г-Д - Татар Буасы авыл җирлеге һәм "Буа шәһәре" муниципаль берәмлегенең чиктәш чиге
— Буа муниципаль районының "Буа шәһәре" муниципаль берәмлеге территориясе составына кертелгән Буа муниципаль районының Түбән Наратбаш авыл җирлеге территориясе
— Буа муниципаль районының "Бау шәһәре" муниципаль берәмлеге территориясе составына кертелгән Буа муниципаль районының Ырыңгы авыл җирлеге территориясе
— Буа муниципаль районының "Буа шәһәре" муниципаль берәмлеге территориясе составына кертелгән Буа муниципаль районының Татар Буасы авыл җирлеге
— җирлекләрнең административ үзәкләре
— торак пунктлар
|
002563e7e8e8517655933a1c626bba22 | 2,014 | Pedagogy, Education | №2 (936) / 2014
# МӘГАРИФ
məğərif education просвещение
✓ «Искечә укый да, укыта да алмыйбыз...»
✓ «Cooperative learning – то, что доктор проРIЅАл
✓ Телләр турындагы программаның үтәлешен Мәгариф министрлыгы контрольдә тотачак
## МӨХӘРРИР СҮЗЕ
«Элек дәүләтләр корал җитештерүдә ярышса, хәзер инде алар сыйфатлы белем бирүдә куыша.» Бу сүзләрне ТР Мәгариф һәм фән министрлыгының соңгы коллегиясендә Хөкүмәт Рәисе дә кабатлады. Икенче төрле әйткәндә, беләге юан – берне егар, белеме булган – меңне...
Корал җитештерүче ил, әйтик, өр-яңа танк яки очкыч төзесә дә, аның белән генә канәгатьләнми, ә көндәшеннән күреп, чагыштырып, өйрәнеп, бераздан тагын да яхшырагын төзүгә ирешә. Мәгариф өлкәсе дә шуңа охшаш дияр идем... Хәер, мәгариф – шактый консерватив өлкә. Ләкин: «Совет мәгарифеннән дә яхшырагы юк иде», – дип, консерваторларның реформаларга каршы төшүе һаман да Т-34 танкына ябышып ятуга охшаган. Әйе, кайчандыр аннан да яхшырагы юк иде, ләкин ул чакта бу дөнья да бөтенләй башка булган.
Корал җитештерү өчен акча һәм табигать ресурсларыннан кала, фәнни казанышлар да кирәк. Соңгысын кайчак шымчылар аша кулга төшергәлиләр. Ә мәгариф өлкәсендә ярышу өчен шымчылар кирәкми, бу өлкәдә бөтен эшләнмәләр күз алдында. Бар да өйрән! Тәкәбберлегеңне җиң дә өйрән! Дөнья илләре белем бирүдә ярыша, бу ярыштан төшеп калма.
...Аңлагансыздыр, журналның бу санында без «Сингапур методикасы»на кагылышлы тәҗрибә хакында фикерләшәбез.
Илдар Миргалимов
## БУ САНДА:
<!-- mdformat-toc start --slug=github --no-anchors --maxlevel=6 --minlevel=1 -->
- [МӘГАРИФ](#%D0%BC%D3%99%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84)
- [МӨХӘРРИР СҮЗЕ](#%D0%BC%D3%A9%D1%85%D3%99%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%80-%D1%81%D2%AF%D0%B7%D0%B5)
- [БУ САНДА:](#%D0%B1%D1%83-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0)
- [Заман һәм мәгариф сәясәте](#%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D0%BC%D3%99%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84-%D1%81%D3%99%D1%8F%D1%81%D3%99%D1%82%D0%B5)
- [Әңгәмә](#%D3%99%D2%A3%D0%B3%D3%99%D0%BC%D3%99)
- [Cooperative learning – mo, что доктор проРIЅАл](#cooperative-learning-%E2%80%93-mo-%D1%87%D1%82%D0%BE-%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%80i%D1%95%D0%B0%D0%BB)
- [Надолго ли?](#%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE-%D0%BB%D0%B8)
- [Это по-старому «бригадный метод»?](#%D1%8D%D1%82%D0%BE-%D0%BF%D0%BE-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%83-%C2%AB%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4%C2%BB)
- [Как кооперативное обучение соотносится с подготовкой к ЕГЭ и ГИА?](#%D0%BA%D0%B0%D0%BA-%D0%BA%D0%BE%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%82%D1%81%D1%8F-%D1%81-%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B3%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BA-%D0%B5%D0%B3%D1%8D-%D0%B8-%D0%B3%D0%B8%D0%B0)
- [Как кооперативное обучение соотносится с подготовкой к ЕГЭ и ГИА?](#%D0%BA%D0%B0%D0%BA-%D0%BA%D0%BE%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%82%D1%81%D1%8F-%D1%81-%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B3%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BA-%D0%B5%D0%B3%D1%8D-%D0%B8-%D0%B3%D0%B8%D0%B0-1)
- [Традиционная система свое уже отжила?](#%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0-%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B5-%D1%83%D0%B6%D0%B5-%D0%BE%D1%82%D0%B6%D0%B8%D0%BB%D0%B0)
- [Где кроме Сингапура в школах преподают по сингапурской программе?](#%D0%B3%D0%B4%D0%B5-%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B5-%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%80%D0%B0-%D0%B2-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%85-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%8E%D1%82-%D0%BF%D0%BE-%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5)
- [Правда ли, что сингапурцы «слизали» свою технологию у Выготского?](#%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B0-%D0%BB%D0%B8-%D1%87%D1%82%D0%BE-%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%80%D1%86%D1%8B-%C2%AB%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B8%C2%BB-%D1%81%D0%B2%D0%BE%D1%8E-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8E-%D1%83-%D0%B2%D1%8B%D0%B3%D0%BE%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE)
- [Где кроме Татарстана в России внедряют что-то подобное?](#%D0%B3%D0%B4%D0%B5-%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B5-%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D0%B2-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8-%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D1%80%D1%8F%D1%8E%D1%82-%D1%87%D1%82%D0%BE-%D1%82%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D0%BD%D0%BE%D0%B5)
- [Как быть с дисциплиной?](#%D0%BA%D0%B0%D0%BA-%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8C-%D1%81-%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%86%D0%B8%D0%BF%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B9)
- [Комга су сибү, яки мәгарифтә реформалар үткәрергә комачау итүче «чирләр» турында](#%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B3%D0%B0-%D1%81%D1%83-%D1%81%D0%B8%D0%B1%D2%AF-%D1%8F%D0%BA%D0%B8-%D0%BC%D3%99%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D1%82%D3%99-%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D2%AF%D1%82%D0%BA%D3%99%D1%80%D0%B5%D1%80%D0%B3%D3%99-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%B0%D1%83-%D0%B8%D1%82%D2%AF%D1%87%D0%B5-%C2%AB%D1%87%D0%B8%D1%80%D0%BB%D3%99%D1%80%C2%BB-%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0)
- [АРТКА ТАБА ЙӨГЕРҮ](#%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B0-%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0-%D0%B9%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D1%80%D2%AF)
- [«ШТУКЛЫ ТОВАР»](#%C2%AB%D1%88%D1%82%D1%83%D0%BA%D0%BB%D1%8B-%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%C2%BB)
- [«БӘЙДӘН ЫЧКЫНГАН» ФИННАР](#%C2%AB%D0%B1%D3%99%D0%B9%D0%B4%D3%99%D0%BD-%D1%8B%D1%87%D0%BA%D1%8B%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BD%C2%BB-%D1%84%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%80)
- [ТАЛАНТЛАР НИЧЕК «ҮЛӘ»?](#%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%BA-%C2%AB%D2%AF%D0%BB%D3%99%C2%BB)
- [Төрле чорда яшәсәк тә...](#%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%BB%D0%B5-%D1%87%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0-%D1%8F%D1%88%D3%99%D1%81%D3%99%D0%BA-%D1%82%D3%99)
- [МАРТ аенда истәлекле даталар](#%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82-%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0-%D0%B8%D1%81%D1%82%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B5-%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80)
- [«Герой да булмаган әти...»](#%C2%AB%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B9-%D0%B4%D0%B0-%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BD-%D3%99%D1%82%D0%B8%C2%BB)
- [Иярченле кушма җөмләләр](#%D0%B8%D1%8F%D1%80%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BB%D0%B5-%D0%BA%D1%83%D1%88%D0%BC%D0%B0-%D2%97%D3%A9%D0%BC%D0%BB%D3%99%D0%BB%D3%99%D1%80)
- [Дәреснең максатлары:](#%D0%B4%D3%99%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [Җиһазлау:](#%D2%97%D0%B8%D2%BB%D0%B0%D0%B7%D0%BB%D0%B0%D1%83)
- [Кулланылган сингапур структуралары:](#%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BD-%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%80-%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [Дәрес барышы](#%D0%B4%D3%99%D1%80%D0%B5%D1%81-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%8B)
- [1. Оештыру.](#1-%D0%BE%D0%B5%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83)
- [ІІ. Актуальләштерү.](#%D1%96%D1%96-%D0%B0%D0%BA%D1%82%D1%83%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D2%AF)
- [III. Яңа төшенчәләр, күнекмәләр формалаштыру.](#iii-%D1%8F%D2%A3%D0%B0-%D1%82%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D3%99%D1%80-%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D3%99%D0%BB%D3%99%D1%80-%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83)
- [IV. Белем һәм күнекмәләрне ныгыту.](#iv-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BC-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D3%99%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%BD%D0%B5-%D0%BD%D1%8B%D0%B3%D1%8B%D1%82%D1%83)
- [V. Рефлексия.](#v-%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%8F)
- [VI. Өй эше.](#vi-%D3%A9%D0%B9-%D1%8D%D1%88%D0%B5)
- [Фонетика. Графика. Орфоэпия](#%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D1%8D%D0%BF%D0%B8%D1%8F)
- [Максат:](#%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B0%D1%82)
- [Җиһазлау:](#%D2%97%D0%B8%D2%BB%D0%B0%D0%B7%D0%BB%D0%B0%D1%83-1)
- [Дәрес барышы.](#%D0%B4%D3%99%D1%80%D0%B5%D1%81-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%8B)
- [1. Оештыру.](#1-%D0%BE%D0%B5%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83-1)
- [II. Дәреснең максатын билгеләү.](#ii-%D0%B4%D3%99%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD-%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D3%99%D2%AF)
- [III. Белемнәрне актуальләштерү.](#iii-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D3%99%D1%80%D0%BD%D0%B5-%D0%B0%D0%BA%D1%82%D1%83%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D2%AF)
- [1. Сүзлек эше (яңа сүзләр белән танышу):](#1-%D1%81%D2%AF%D0%B7%D0%BB%D0%B5%D0%BA-%D1%8D%D1%88%D0%B5-%D1%8F%D2%A3%D0%B0-%D1%81%D2%AF%D0%B7%D0%BB%D3%99%D1%80-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D3%99%D0%BD-%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D1%83)
- [2. Фонетика турындагы теоретик белемнәрне искә төшерү.](#2-%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D1%8B-%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D3%99%D1%80%D0%BD%D0%B5-%D0%B8%D1%81%D0%BA%D3%99-%D1%82%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D2%AF)
- [3. «Гамәли хисап».](#3-%C2%AB%D0%B3%D0%B0%D0%BC%D3%99%D0%BB%D0%B8-%D1%85%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BF%C2%BB)
- [IV. Ныгыту.](#iv-%D0%BD%D1%8B%D0%B3%D1%8B%D1%82%D1%83)
- [1. «Фонетикада кунакта» уен мәйданчыгы.](#1-%C2%AB%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0-%D0%BA%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B0%C2%BB-%D1%83%D0%B5%D0%BD-%D0%BC%D3%99%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%87%D1%8B%D0%B3%D1%8B)
- [2. Төркемнәрдә эш.](#2-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D3%99%D1%80%D0%B4%D3%99-%D1%8D%D1%88)
- [3. Укытучы.](#3-%D1%83%D0%BA%D1%8B%D1%82%D1%83%D1%87%D1%8B)
- [4. Төркемнәрдә эш.](#4-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D3%99%D1%80%D0%B4%D3%99-%D1%8D%D1%88)
- [V. Йомгаклау.](#v-%D0%B9%D0%BE%D0%BC%D0%B3%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%83)
- [«Удивительное причастие»](#%C2%AB%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B5%C2%BB)
- [Формы работы учащихся:](#%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D1%8B-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D1%8B-%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%89%D0%B8%D1%85%D1%81%D1%8F)
- [Планируемые результаты обучения:](#%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%B5%D0%BC%D1%8B%D0%B5-%D1%80%D0%B5%D0%B7%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B-%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F)
- [Необходимое техническое оборудование:](#%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B5-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5-%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5)
- [Опережающее задание:](#%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B5%D0%B5-%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5)
- [Методический комментарий:](#%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B9)
- [Работа по развитию речи:](#%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%8E-%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B8)
- [Ход урока.](#%D1%85%D0%BE%D0%B4-%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0)
- [1. Организационный момент.](#1-%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82)
- [2. Синтаксическая разминка (работа с предложением). В осенней природе все прекрасно: и плывущие по низкому небу облака, и золотая березка, шепчущаяся с травой, и серые лишайники, разросшиеся по склону каменистого оврага.](#2-%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%BA%D0%B0-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0-%D1%81-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%BC-%D0%B2-%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B5-%D0%B2%D1%81%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%BE-%D0%B8-%D0%BF%D0%BB%D1%8B%D0%B2%D1%83%D1%89%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%83-%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D1%83-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D0%B0-%D0%B8-%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BA%D0%B0-%D1%88%D0%B5%D0%BF%D1%87%D1%83%D1%89%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8F-%D1%81-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B9-%D0%B8-%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%8B%D0%B5-%D0%BB%D0%B8%D1%88%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%88%D0%B8%D0%B5%D1%81%D1%8F-%D0%BF%D0%BE-%D1%81%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D1%83-%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B0)
- [3. Обобщение знаний учащихся о причастии как части речи по модели ФРЕЙЕР.](#3-%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%89%D0%B8%D1%85%D1%81%D1%8F-%D0%BE-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B8-%D0%BA%D0%B0%D0%BA-%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B8-%D0%BF%D0%BE-%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8-%D1%84%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%B5%D1%80)
- [4. Встреча с партнером.](#4-%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B0-%D1%81-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BC)
- [5. Суффиксальная карусель.](#5-%D1%81%D1%83%D1%84%D1%84%D0%B8%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C)
- [6. Закрепление знаний.](#6-%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B9)
- [Русский язык](#%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA)
- [7. Словарная работа.](#7-%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0)
- [8. Развитие креативного мышления. Составление уникального рецепта.](#8-%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BC%D1%8B%D1%88%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%80%D0%B5%D1%86%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B0)
- [9. Работа по развитию речи: редактирование текста.](#9-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%8E-%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0)
- [10. Домашнее задание.](#10-%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B5-%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5)
- [11. Подведение итогов. Рефлексия.](#11-%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B2-%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%8F)
- [Деньги и их функции](#%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%B3%D0%B8-%D0%B8-%D0%B8%D1%85-%D1%84%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%86%D0%B8%D0%B8)
- [(Урок обществознания в VIII классе)](#%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B2-viii-%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5)
- [Обществознание](#%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5)
- [Физика](#%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0)
- [Закон всемирного тяготения](#%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD-%D0%B2%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%82%D1%8F%D0%B3%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F)
- [ОБЖ](#%D0%BE%D0%B1%D0%B6)
- [Формирование личности безопасного типа поведения](#%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B0-%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F)
- [Схема. Концептуальная модель безопасности личности](#%D1%81%D1%85%D0%B5%D0%BC%D0%B0-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%83%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8)
- [Тарбия - белем нигезе](#%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B8%D1%8F---%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BC-%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%B7%D0%B5)
- [21 нче февраль – Халыкара туган тел көне](#21-%D0%BD%D1%87%D0%B5-%D1%84%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C-%E2%80%93-%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0-%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B5%D0%BB-%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5)
- [Иң татлы тел – туган тел](#%D0%B8%D2%A3-%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%BB%D1%8B-%D1%82%D0%B5%D0%BB-%E2%80%93-%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B5%D0%BB)
- [(Әдәби-музыкаль кичә)](#%D3%99%D0%B4%D3%99%D0%B1%D0%B8-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C-%D0%BA%D0%B8%D1%87%D3%99)
- [23 нче февраль – Ватанны саклаучылар көне](#23-%D0%BD%D1%87%D0%B5-%D1%84%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C-%E2%80%93-%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B-%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%87%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5)
- [Әтиләр сүзе – акылның үзе](#%D3%99%D1%82%D0%B8%D0%BB%D3%99%D1%80-%D1%81%D2%AF%D0%B7%D0%B5-%E2%80%93-%D0%B0%D0%BA%D1%8B%D0%BB%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D2%AF%D0%B7%D0%B5)
- [Гаиләдә ата тәрбиясе](#%D0%B3%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D3%99%D0%B4%D3%99-%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D0%B5)
- [Бала – гаиләнең көзгесе](#%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0-%E2%80%93-%D0%B3%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D3%99%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%BA%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%81%D0%B5)
- [(Башлангыч сыйныфларда ата-аналар җыелышы)](#%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D1%8B%D1%87-%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D1%84%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0-%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D2%97%D1%8B%D0%B5%D0%BB%D1%8B%D1%88%D1%8B)
- [Җыелыш барышы.](#%D2%97%D1%8B%D0%B5%D0%BB%D1%8B%D1%88-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%8B)
- [І. Кереш өлеш.](#%D1%96-%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%88-%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%88)
- [ІІ. Төп өлеш.](#%D1%96%D1%96-%D1%82%D3%A9%D0%BF-%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%88)
- [III. Йомгаклау өлеше.](#iii-%D0%B9%D0%BE%D0%BC%D0%B3%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%83-%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%88%D0%B5)
- [Преемственность дошкольного и начального общего образования](#%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%BC%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%B4%D0%BE%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B8-%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D0%B3%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F)
- [Проектирование урока в современных условиях](#%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0-%D0%B2-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%8F%D1%85)
- [Список литературы:](#%D1%81%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B)
- [Иҗади эшләүче шәхес тәрбиялибез](#%D0%B8%D2%97%D0%B0%D0%B4%D0%B8-%D1%8D%D1%88%D0%BB%D3%99%D2%AF%D1%87%D0%B5-%D1%88%D3%99%D1%85%D0%B5%D1%81-%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%B7)
- [Методик киңәш](#%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BA-%D0%BA%D0%B8%D2%A3%D3%99%D1%88)
- [Заманнан калышмыйбыз](#%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD-%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%88%D0%BC%D1%8B%D0%B9%D0%B1%D1%8B%D0%B7)
- [Канун](#%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%BD)
- [Телләр турындагы программаның үтәлешен Мәгариф министрлыгы контрольдә тотачак](#%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%80-%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D1%8B-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD-%D0%BC%D3%99%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B3%D1%8B-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D3%99-%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BA)
- [Сорау-җавап](#%D1%81%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%83-%D2%97%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BF)
- [Ремонтка акча җыюдан баш тарта аламмы?](#%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%BA%D0%B0-%D0%B0%D0%BA%D1%87%D0%B0-%D2%97%D1%8B%D1%8E%D0%B4%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0-%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D1%8B)
- [Декрет ялыннан соң матди кызыксындыру бармы?](#%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%82-%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD-%D1%81%D0%BE%D2%A3-%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B4%D0%B8-%D0%BA%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D1%8B)
- [Кушымта](#%D0%BA%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BC%D1%82%D0%B0)
- [Рассказываем о педагогическом опыте преподавателей гимназии № 125 Советского района г. Казани](#%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BC-%D0%BE-%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC-%D0%BE%D0%BF%D1%8B%D1%82%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B9-%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B8-%E2%84%96-125-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0-%D0%B3-%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B8)
- [НАМ – 25!](#%D0%BD%D0%B0%D0%BC-%E2%80%93-25)
- [Һөнәри тәҗрибә](#%D2%BB%D3%A9%D0%BD%D3%99%D1%80%D0%B8-%D1%82%D3%99%D2%97%D1%80%D0%B8%D0%B1%D3%99)
- [Развитие межкультурной коммуникации учащихся](#%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%B5-%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%89%D0%B8%D1%85%D1%81%D1%8F)
- [Гимназия – территория здоровья](#%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F-%E2%80%93-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B7%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%8C%D1%8F)
- [Личностно-ориентированное образование в 1 классе](#%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%BE-%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B2-1-%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5)
- [Формирование социальной компетентности младших школьников](#%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BC%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D1%88%D0%B8%D1%85-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2)
- [Здоровьесберегающие технологии на уроках в начальной школе](#%D0%B7%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B5-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D1%85-%D0%B2-%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5)
- [Театральная деятельность в начальной школе](#%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B4%D0%B5%D1%8F%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%B2-%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5)
- [Гражданлык хисләре тәрбияләүдә милли төбәк компоненты](#%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B%D0%BA-%D1%85%D0%B8%D1%81%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5-%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D3%99%D2%AF%D0%B4%D3%99-%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8-%D1%82%D3%A9%D0%B1%D3%99%D0%BA-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8B)
- [Гражданлык хисләре тәрбияләүдә милли төбәк компоненты](#%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B%D0%BA-%D1%85%D0%B8%D1%81%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5-%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D3%99%D2%AF%D0%B4%D3%99-%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8-%D1%82%D3%A9%D0%B1%D3%99%D0%BA-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8B-1)
- [Укучыларның культуралылык компетентлыгын үстерү](#%D1%83%D0%BA%D1%83%D1%87%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BA-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%BB%D1%8B%D0%B3%D1%8B%D0%BD-%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D2%AF)
- [Укучылар уңышы көч бирә](#%D1%83%D0%BA%D1%83%D1%87%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D1%83%D2%A3%D1%8B%D1%88%D1%8B-%D0%BA%D3%A9%D1%87-%D0%B1%D0%B8%D1%80%D3%99)
- [Формирование коммуникативной компетенции на уроках русского языка](#%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D1%85-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0)
- [Неопределенная форма глагола](#%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0-%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%B0)
- [Развитие культуроведческой компетенции на уроках литературы (На материале рассказа Н.С.Лескова «Левша»)](#%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D1%85-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B-%D0%BD%D0%B0-%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5-%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0-%D0%BD%D1%81%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%C2%AB%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%88%D0%B0%C2%BB)
- [«Я выбираю свободу...» (Песенное творчество А.Галича, В.Высоцкого, Б.Окуджавы)](#%C2%AB%D1%8F-%D0%B2%D1%8B%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B0%D1%8E-%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D1%83%C2%BB-%D0%BF%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE-%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B0-%D0%B2%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B)
- [Кушымта](#%D0%BA%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BC%D1%82%D0%B0-1)
- [Рассказываем о педагогическом опыте преподавателей гимназии № 125 Советского района г. Казани](#%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BC-%D0%BE-%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC-%D0%BE%D0%BF%D1%8B%D1%82%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B9-%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B8-%E2%84%96-125-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0-%D0%B3-%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B8-1)
- [Ha nymu k успеху](#ha-nymu-k-%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%85%D1%83)
- [Обучение математике по новому стандарту](#%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BC%D1%83-%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83)
- [Наставником ты можешь стать, но педагогом должен родиться...](#%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BC-%D1%82%D1%8B-%D0%BC%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%88%D1%8C-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C-%D0%BD%D0%BE-%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BC-%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B5%D0%BD-%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D1%8F)
- [Ял сәгатьләрендә](#%D1%8F%D0%BB-%D1%81%D3%99%D0%B3%D0%B0%D1%82%D1%8C%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D3%99)
- [«Муса Җәлил»](#%C2%AB%D0%BC%D1%83%D1%81%D0%B0-%D2%97%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%BB%C2%BB)
- [DEDEBKA мебельная фабрика](#dedebka-%D0%BC%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%84%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0)
- [Мы создаем комфортные условия обучения детей](#%D0%BC%D1%8B-%D1%81%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%BC-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%84%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9)
- [Производство мебели для школ и детских садов](#%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE-%D0%BC%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B8-%D0%B4%D0%BB%D1%8F-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB-%D0%B8-%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D1%81%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2)
- [УКЫТУЧЫЛАР, ТӘРБИЯЧЕЛӘР, МӘГАРИФ СИСТЕМАСЫНДА ЭШЛӘҮЧЕЛӘР ИГЪТИБАРЫНА!](#%D1%83%D0%BA%D1%8B%D1%82%D1%83%D1%87%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%87%D0%B5%D0%BB%D3%99%D1%80-%D0%BC%D3%99%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84-%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0-%D1%8D%D1%88%D0%BB%D3%99%D2%AF%D1%87%D0%B5%D0%BB%D3%99%D1%80-%D0%B8%D0%B3%D1%8A%D1%82%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0)
<!-- mdformat-toc end -->
Тышлыкның 1 нче битендә Дмитрий Бунтуков фотолары кулланылды
**Баш мөхәррир**
Илдар Флүс улы Миргалимов 562-11-16
**Баш мөхәррир урынбасары**
Радик Рәшит улы Сабиров 562-11-16
**Бүлек мөхәррирләре:**
С.Ю.Әхмәтҗанова 562-12-86 yunusovna@bk.ru
К.Ф.Фәйзрахманова Kadriya.F.@mail.ru
Т.Ә.Сабирҗанов Sabir.tagir@bk.ru
М.М.Садыйков minnikhat@mail.ru
Ф.Р.Нурмөхәммәтов f.nurmuhametov@mail.ru
**Баш бухгалтер:**
А.Т.Сабирова 562-11-64
**Сайт мөхәррире:**
Р.Р.Гафиятуллина 562-12-86
Басарга кул куелды 03.02.2014. Форматы 70 х 108 1/16. Китап-журнал кәгазе. Журнал гарнитурасы. Компьютерда җыела. Офсет ысулы белән басыла. Нәшер – хисап табагы 15. Басма табагы 6. Шартлы буяу оттискы 6,3. Заказ номеры A-216.
Адрес: 420066, Казань, ул. Декабристов, 2. Редакция журнала «Мәгариф», а/я 47
E-mail: magarif@bk.ru
Сайт: magarif-uku.ru
http://магариф.рф
© «Мәгариф», 2014 ел
**РЕДКОЛЛЕГИЯ:**
Редакция коллегиясе рәисе – **Илдар Флүс улы Миргалимов**
**Гөлшат Ахбарова,** педагогика фәннәре докторы
**Алия Зәкиева,** ТР Мәгарифне үстерү институтының кафедра мөдире, педагогика фәннәре кандидаты
**Яна Руднева,** ТР Мәгарифне үстерү институты проректоры, доцент, педагогика фәннәре кандидаты
**Лилия Салихова,** ТР Мәгарифне үстерү институты проректоры, доцент, педагогика фәннәре кандидаты
**Җәүдәт Сөләйманов,** ТР Фәннәр академиясенең вице-президенты, академик, КФУ профессоры, техник фәннәр докторы
**Сөмбел Таишева,** «Татмедиа» ААЖ генераль директор урынбасары, социология фәннәре кандидаты
**Фәнүзә Тарасова,** ТР Мәгарифне үстерү институты ректоры, профессор, филология фәннәре докторы
**Борис Тимеркаев,** КМТТУ-КАИ профессоры, физика-математика фәннәре докторы
**Фидалия Халикова,** ІТ лицей мөгаллиме, педаго-гика фәннәре кандидаты
**Җәүдәт Хөсәенов,** КФУ профессоры, педагогика фәннәре докторы
**Кадрия Шакирова,** КФУ доценты, педагогика фәннәре кандидаты
R – Реклама
## Заман һәм мәгариф сәясәте
### Әңгәмә
Фәнүзә Тарасова, ТР Мәгарифне үстерү институты ректоры, профессор, филология фәннәре докторы:
«Искечә укый да, укыта да алмыйбыз...»
2011 ЕЛДАН ТАТАРСТАН МӘГАРИФ ҺӘМ ФӘН МИНИСТРЛЫГЫ, СИНГАПУРНЫҢ EDUCARE КОМПАНИЯСЕ БЕЛӘН БЕРЛЕКТӘ, УКЫТУЧЫЛАРНЫҢ БЕЛЕМЕН КҮТӘРҮ ЮНӘЛЕШЕНДӘ ХЕЗМӘТТӘШЛЕК БАШЛАП ҖИБӘРДЕ. «СИНГАПУРЧА УКЫТУ», «СИНГАПУР МЕТОДИКАСЫ» КЕБЕК СҮЗЛӘР УКЫТУЧЫЛАРНЫҢ ТЕЛЕННӘН ТӨШМИ ДӘ БУГАЙ. НӘРСӘ СОҢ УЛ «СИНГАПУРЧА УКЫТУ», АСЫЛЫ НИДӘН ГЫЙБАРӘТ, БЕЗГӘ НИГӘ КИРӘК БУЛДЫ УЛ? ТР МӘГАРИФНЕ ҮСТЕРҮ ИНСТИТУТЫ РЕКТОРЫ, ФИЛОЛОГИЯ ФӘННӘРЕ ДОКТОРЫ ФӘНҮЗӘ ХАРИС КЫЗЫ ТАРАСОВА БЕЛӘН ӘҢГӘМӘНЕ ШУЛ СОРАУЛАРДАН БАШЛАРГА БУЛДЫК.
Сингапур – алдынгы заман мәктәбе тудырган ил. Сингапур мәгариф системасында иҗади фикерләүгә, лидерлык сыйфатларын үстерүгә, төрле уку һәм тормыш мәсьәләләрен чишәргә өйрәтүгә игътибар зур. Мәктәпләрдә төркемнәргә бүлеп укытуга өстенлек бирелә. Төркемнәрдә эшләү – укучыларның үзара ярдәмләшүенә юнәлтелгән эш формасы. Укытучының максаты – билгеле бер белемнәр җыелмасын тапшыру түгел, ә баланың индивидуаль үсешен, аның кызыксынуын, сәләтен үстерү өчен шартлар тудыру.
Ә безнең дәресләрдә әлегә фронталь эшкә өстенлек бирелә. Укытучылар күбрәк сорау-җавап формасы белән канәгатьләнәләр. Укытучыларның барлык классларда да бертөрле укыту методлары һәм алымнарыннан файдалануы еш кына укучыларның эмоциональ ялыгуына китерә. Безнең белем бирү системасында төп мәгълүмат алу чыганагы – укытучы һәм дәреслек. Ә төркемләп эшләгәндә балалар үзләре мәгълүмат чыганагына әйләнә. Укучылар, бер-берсенең фикерен тыңлап, үзүсешкә ирешә ала.
Белем бирүдә федераль дәүләт белем бирү стандарты заманча дәрес оештыруга үзенең таләпләрен куя. Бүгенге дәрес төзелеше, эчтәлеге, оештырылуы зур үзгәрешләр кичерә. Без бүген дәреснең, беренче чиратта, коммуникатив юнәлешен көчәйтергә тиешбез: дәрестә хезмәттәшлек мохите булдыру, эшлекле партнерлар аралашуы, үзара контроль, үзбәя, төркемдә үзара ярдәмләшү кебек гамәлләр формалаштыруга игътибар бирергә кирәк. Укучы мәгълүматны утырып, тыңлап кабул итүчедән бу мәгълүматны табу, үзләштерүдә актив катнашучыга, партнерга әйләнергә тиеш. Уку мәсьәләләрен чишүдә төрле ысулларда ориентлашырга, уку эшчәнлеген оештыруның башка формаларын булдыруга ирешергә кирәк. Яңа алымнар куллану укытучының оештыру сәләтен үстерүне дә таләп итә: бүген укытучы төркемдә кулланылучы коллектив эш формалары белән идарә итә белергә тиеш. Укытучының роле дә үзгәрә: ул – белем бирүче генә түгел, ә белемне үзләштерүдә укучылар эшчәнлеген оештыручы да.
— Беренче сорауның дәвамы буларак: нигә нәкъ менә Сингапур, нигә башка ил түгел?
> «Сингапур Мәгариф министрлыгы укыту сыйфаты укытучының квалификациясенә турыдан-туры бәйле дип саный һәм педагогларны әзерләү системасына нык игътибар бирә».
Сингапур белем бирү сыйфаты ягыннан алга киткән дәүләтләрдән санала. Белем бирү системасындагы аларның бүгенге уңышларын инкяр итеп булмый. Беренчедән, 2007 елда үткәрелгән IIMD (International Institute for Management Development) тикшеренүе нәтиҗәләре буенча Сингапурдагы укыту системасы глобаль икътисад таләпләренә яхшырак җайлаштырылган булып санала. Икенчедән, McKinsey консалтинг компаниясе 2008 елда Сингапур Мәгариф системасын, аеруча педагогик кадрларны әзерләү буенча дөньяда иң нәтиҗәлесе дип аерып күрсәтте. Дөрестән дә, Сингапур Мәгариф министрлыгы укыту сыйфаты укытучының квалификациясенә турыдан-туры бәйле дип саный һәм педагогларны әзерләү системасына нык игътибар бирә. Һәм, өченчедән, PIRLS, PISA, TIMSS халыкара тикшеренүләр күрсәт-кечләре буенча Сингапур укучыларының функциональ грамоталылык дәрәҗәсе дөньяда иң югарылардан. 1995 елдан башлап алар уку, математик һәм табигый-фәнни грамоталылык буенча дөньяда иң яхшы нәтиҗәләрне күрсәтеп бара. Күп кенә илләрдә нәкъ менә әлеге предметлар буенча югары нәтиҗәләр яңа технологияләр өлкәсендә көндәшлеккә сәләтлелек күрсәткече булып санала. PISA, TIMSS тикшеренүләрендә безнең ил дә катнашып килә, ләкин аларның нәтиҗәләре илебездәге белем бирү сыйфаты чит илләрнекеннән аерылуын, безнең белем бирү системасының теориягә йөз тотуын, аның академик характерда булуын ачыклады. Гамәли яктан файданы күздә тоткан күрсәткечләр буенча исә илебез иң ахыргы урыннарда тора булып чыкты.
– Татарстанда күпме укытучы яңа укыту алымнарын үзләштерде? Бәлки бу юнәлештә актив районнарны, шәһәрләрне атап китәрсез?
– Республикабыз мәктәпләре эшчәнлегендә заманча технологияләр һәм инновацион проектлар куллану замана таләбе булып тора. Безнең укытучылар әлеге алымнарны үзләренең мәктәп шартларына нәтиҗәле яраклаштырып киләләр. Билгеле бер районны аерып әйтергә әлегә иртәрәк. Шулай да Казан шәһәре укытучыларының активлыгын билгеләп узмыйча булмый. Уку эшчәнлеген оештыру структураларын 7, 19, 122 нче гимназияләрдә, 121 нче лицейда инде ике ел дәвамында нәтиҗәле кулланып киләләр.
– Сингапур укыту алымнарын куллану укытучыдан дәрескә ныклы әзерлек таләп итә. Укытучы дәресне тулаем күзаллап, аның һәр этабын махсус планлаштырырга тиеш. Укытучының иҗади фикерләү сәләтенә ия булуы, дәрестә укучылар эшчәнлегенә актив җитәкчелек итә белүе мөһим. Бу уңайдан укытучыларга методик ярдәм күрсәтеләме?
– Educare Сингапур компаниясе белән берлектә башлаган «Татарстан Республикасында укытуның сыйфатын камилләштерү» проектын гамәлгә ашыруда Мәгарифне үстерү институты Мәгариф һәм фән министрлыгы тарафыннан методик ярдәм итү үзәге буларак тәкъдим ителде. Дәресне эшчәнлекле проектлаштыруда Сингапур белгечләре дә, үзебезнең институт хезмәткәрләре дә һәрчак ярдәмгә әзер. Ләкин әзер дәрес планы төзеп бирү бүген инде актуаль түгел. Күбрәк укытучыларның үзләреннән инициатива көтәбез. Мәсәлән, Казан шәһәре Авиатөзелеш районының 33 нче мәктәбендә Сингапур алымнарын рус балалаларына татар телен өйрәтүдә нәтиҗәле кулланалар. Хезмәттәшлеккә корылган әлеге тәҗрибә белән республикабыз укытучыларын киңрәк таныштыру максатыннан, әлеге уку йортында, тәҗрибә уртаклашу үзәге буларак, даими рәвештә осталык дәресләре үткәрелеп килә. Башка мәктәпләрне дә хезмәттәшлеккә чакырабыз.
– Журналга килгән дәрес эшкәртмәләренә нәтиҗә ясап карасак, яңа укыту алымнарын укытучылар инде куллана башлаган, язмаларын да «сингапурча укыту алымнары» дип тамгалыйлар. Әмма мәктәп мөгаллимнәренең иҗади һәм һөнәри сәләте, компетенциясе төрле дәрәҗәдә. Тәҗрибәле укытучылар инде болай да нинди алымнарны, ничек укытуны дәрестә куллану мөмкинлеген тоемлый. Шуннан сорау килеп чыга: ә бу яңа алымнарны куллану һәр укытучыга да мәҗбүриме яисә мәҗбүри булачакмы?
– Сингапур укыту структуралары – дәреснең элементлары гына. Алар безнең укыту системасына каршы килми, дәресне дә тамырдан үзгәртми, аны уен формалары, интерактив эш алымнары белән баета гына, дәрестә эшчәнлекне оештыру мөмкинлеге бирә, танып-белү эшчәнлеге белән идарә итәргә булыша. Килешәм: кайбер мәктәпләрдә әлеге структуралар белән урынсыз мавыгу да күзәтелә. Бүген педагогның, беренчедән, әлеге укыту алымнарыннан хәбәрдар булуы, икенчедән, аларны конкрет методик мәсьәләне чишү өчен урынлы файдалана белүе төп шарт булып тора. Мәсәлән,
> «Кайбер мәктәпләрдә әлеге структуралар белән урынсыз мавыгу да күзәтелә. Бүген педагогның, беренчедән, әлеге укыту алымнарыннан хәбәрдар булуы, икенчедән, аларны конкрет методик мәсьәләне чишү өчен урынлы файдалана белүе төп шарт булып тора».
кайбер структуралар парларда эшләүче укучылар арасындагы мөнәсәбәтләрне көйли, икенчеләре команда эшчәнлеген оештыру өчен нәтиҗәле була, өченчеләре барлык сыйныф эшен оештыру максатыннан файдаланыла...
– Укучыларыбыздан килгән тагын бер сорау: төркемләп эшләү һәм кооператив укыту алымнарының охшаш һәм аермалы яклары нидән гыйбарәт?
– Кооператив укыту – кече төркемнәрдә хезмәттәшлеккә корылган укыту технологиясе. Зур төркем (яисә сыйныф) берничә кече төркемгә бүленә һәм укытучының махсус күрсәтмәсе буенча эшли. Һәр укучы үзенең биремен, уку материалыннан үз өлешен аңлаганча эшли, ахырдан укучылар үз продуктлары белән башкаларны таныштыралар, фикер алышалар.
– Сингапур укыту алымнарын даими куллану иҗади фикерләү сәләтен үстерүгә тискәре йогынты ясамасмы?
– Укытучыларга тәкъдим ителгән структураларның күбесе нәкъ менә иҗади фикерләүне үстерүгә юнәлтелгән дә инде. Иң мөһиме, аларның максатчан, нәтиҗәле һәм, алда әйтелгәнчә, урынлы кулланылуы.
– Сер түгел, бүгенге мәктәпнең, гомумән, җәмгыятьнең тәрбияви якка игътибар итәргә тиешлеге алгы планга чыкты. Сингапур алымнары тәрбияви аспектка ничек тәэсир итәр соң?
– Сингапурдагы уку йортлары бары тик белем бирүгә генә корылган дигән фикер белән килешә алмыйм. Андагы укыту системасы баланың әйләнә-тирәсендәге барлык күренешкә, вакыйгага шәхси карашы формалашуына, шәхесара мөнәсәбәтләрдә үзенә урын табарга ярдәм итүгә юнәлтелгән. Сингапурда тегенди бул, мондый бул, дип аерып тәрбияләмиләр, тәрбиягә, көч-үгет кулланмыйча, укыту системасы аша ирешәләр. Әлеге алымнарны үзенә күрә тәрбия чарасы итеп тә карарга кирәк.
– Сингапурча укыту алымнары совет галиме Лев Выготский эшләнмәләренә нигезләнеп булдырылды, диләр...
– Сингапур белгечләре үзләренең укыту алымнарын совет галиме Л.Выготскийның хезмәтләренә нигезләнеп эшләүләрен яшермиләр. Төркемнәрдә, парларда эшләү безнең укыту системасында моңа кадәр кулланылса да, анда төп игътибар көчле укучылар белән эшләүгә юнәлтелә иде. Федераль дәүләт белем бирү стандартының нигезендә белем бирүне эшчәнлекле итеп оештыру ята. Бу укучы белән аралашу ысулларын яңадан карап чыгуны таләп итә. Бүген хезмәттәшлекне оештыруга һәм аны гамәлгә куюга юнәлтелгән коммуникатив гамәлләр формалаштыру аеруча мөһим. Ул укытучы, партнер, башкаларны тыңлый, аңлый белү, алар белән диалогка керү, башкаларның фикерен исәпкә алу, мәгълүматны кабул итү һәм тапшыру, алар белән хезмәттәшлек итү осталыгын үз эченә ала.
– Сингапур укыту методикасы безнең менталитетка туры килми, ди аны тәнкыйтьләүчеләр. Шуларга ни дип җавап бирер идегез?
– Әлбәттә, үзенең тарихы, халкының яшәү рәвеше белән безнең илдән аерылып торган Сингапур мәктәбе проектын тулысынча күчерә алмыйбыз. Моңа кадәр башка күп илләр үрнәк итеп алган үзебезнең белем бирү системасын, гасырлар буенча тупланган күркәм мәдәни-милли традицияләрне югалтмаска тиешбез. Бүген укытучыдан, көнбатыш технологияләренең, алымнарының иң нәтиҗәлеләрен сайлап алып, аларны үзебезнең уникаль халык педагогикасына яраштырып куллану осталыгы таләп ителә.
Без яңача фикерләүгә игътибар бирелгән, фән, техника өлкәсендә әледән-әле яңа ачышлар ясалган, яңалыкка омтыла торган гасырда яшибез һәм бүген искечә укый да, укыта да алмыйбыз. Укытуны традицион формада оештыру актуальлеген югалтты. Белем бирүдә Федераль дәүләт белем бирү стандартында чагылыш тапкан яңа кыйммәтләргә, яңа сыйфатка һәм яңа белем нәтиҗәләренә таләпләр гомуми белем бирүнең барлык баскычларында укытуның яңа гамәлләрен, аеруча эшчәнлеккә корылган укыту ысулларын куллануны сорый. Җәмгыятьтәге үзгәрешләрне уңай кабул итү өчен, укытучының заман белән бергә атлап баруы мөһим. Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгы төрле грантлар, проектлар тәкъдим итә, бүген укытучыларга иҗади эшләргә мөмкинлекләр күп, читтә һәм артта калмаска гына кирәк. Тәҗрибә педагогик эшчәнлекнең нигезе булса, яңалыкка омтылу үсешне тәэмин итә. Мәгарифтәге үзгәрешләр укытучының үзендә дә эзләнү, белемен өзлексез үстерү ихтыяҗы тудырсын иде.
Әңгәмәдәш – Радик Сабиров
### Cooperative learning – mo, что доктор проРIЅАл
ЗА ВРЕМЯ, ПРОШЕДШЕЕ С ПОВСЕМЕСТНОГО ВНЕДРЕНИЯ ЕГЭ И ГИА, МЫ ПРИВЫКЛИ ОЦЕНИВАТЬ РЕЗУЛЬТАТИВНОСТЬ УЧАЩИХСЯ, ПЕДАГОГОВ, ШКОЛ И ЦЕЛЫХ РЕГИОНОВ ПО НАБРАННОМУ НА ЭТИХ ЭКЗАМЕНАХ СРЕДНЕМУ БАЛЛУ. ПОПРОСТУ ГОВОРЯ, ВАРИТЬСЯ В СОБСТВЕННОМ СОКУ, НЕ ЗАМЕЧАЯ ИЛИ НЕ ЖЕЛАЯ ЗАМЕЧАТЬ ПРОГРЕССИРУЮЩЕГО ОТСТАВАНИЯ РОССИИ В СФЕРЕ ОБРАЗОВАНИЯ ОТ ВЕДУЩИХ СТРАН.
**Алексей ЕГОРОВ,**
учитель истории и обществознания средней общеобразовательной школы №11 Зеленодольского муниципального района, кандидат исторических наук
...Риторический вопрос о том, почему мы падаем, когда другие растут, имеет простой как дважды два ответ: мы не так преподаем. Пример того, как надо, показывает Сингапур. Руководство нашей республики это понимает и с лета 2013 года реализует беспрецедентную на фоне остальных регионов программу переподготовки учительских кадров на базе технологий кооперативного обучения (англ. Cooperative learning). B течение трех лет ее должны пройти все татарстанские педагоги, а это без малого 30 000 человек. В числе первых тренинг от специалистов компании Educare прошел автор этих строк. Придя через несколько дней в первый (после восьмилетнего перерыва) раз на работу в школу я столкнулся с массой вопросов от коллег-учителей на предмет того, что такое «сингапурский метод» и с чем его едят. Вопросы задавали на педагогических совещаниях, советах, открытых уроках, просто в коридоре... Ответы не абы как, а продуманные, прочувствованные на собственном опыте внедрения новой (по крайней мере, для меня) обучающей технологии я постараюсь дать в этой статье.
#### Надолго ли?
Пока не устареет только-только вышедший в тираж ФГОС – то есть еще очень и очень не скоро. А пока в нагромождении аббревиатур и неудобоваримых формулировок, которыми изобилуют документы на тему нового образовательного стандарта, ясно читается словосочетание «компетентностный подход». Выражаясь человеческим языком, таковым является любой подход, направленный на развитие у учащихся «умения применять знания на практике». С этим у российских школьников проблемы, и они не исчезнут до тех пор, пока на наших уроках вопросы на знание фактов не уступят место вопросам на работу с источником информации, а соло (или молчание) отдельных учащихся – организованному обмену мнениями между ними. Ребенку важнее знать не ЧТО такое электричество, а КАК оно работает в домашней сети – мой учитель физики (кстати, весьма титулованный) этого не понимал, в результате по любому электротехническому пустяку я сегодня вынужден обращаться к специалисту. Или вот такой пример. Мне в свое время не составило особого труда переквалифицироваться из преподавателя истории в журналиста (а потом наоборот), имея за плечами опыт анализа источников для кандидатской. Эссе по отрывку из «Русской правды» Пестеля – это, конечно, не диссертация, но для развития аналитического мышления пригодится. То, что я увидел на тренинге по кооперативному обучению и потихонечку использую на своих уроках, служит той же цели. Чтобы цель была всерьез, проект должен быть надолго.
> «Если вы для учеников новый учитель, начните с традиционки – предложения обсудить вопрос по теме урока в Round Robin они не поймут и в два счета сядут вам на шею. Только став для них великим и ужасным Алексеем Николаевичем, вы сможете перейти к постепенному объяснению преимуществ кооперации».
#### Это по-старому «бригадный метод»?
Если понимать под бригадой группу учеников, которым важен только результат, но не включенность каждого в его достижение, то нет. И, слава Богу, что нет – группа с подобной установкой либо вообще ничего не «родит», либо переложит все на плечи одного самого умного, предоставив остальным возможность ничего не делать. Кооперативное обучение предполагает работу в группах, где: а) собраны ученики разного уровня успеваемости (условно говоря, отличник, ударник, троечник и троечник в кавычках); б) ученики по очереди играют роли, функционал которых прописывается учителем. Прямо скажем, это легче сказать, чем сделать. К примеру, в школе, где я работаю, есть классы как на подбор составленные из неблагополучных в социальном плане учеников с очень низким уровнем успеваемости. Если ВЫ ДЛЯ НИХ Новый учитель, начните с традиционки – предложения обсудить вопрос по теме урока в Round Robin они не поймут и в два счета сядут вам на шею. Только став для них великим и ужасным Алексеем Николаевичем, вы сможете перейти к постепенному объяснению преимуществ кооперации.Доводы типа «в моей школе все такие» не принимаются – плохие и хорошие классы – это как «инь» и «янь» – всегда рядом.
#### Как кооперативное обучение соотносится с подготовкой к ЕГЭ и ГИА?
На первый взгляд, никак. Кооперативное обучение делает ставку на творчество учащихся, ЕГЭ и ГИА – на зазубривание фактов, определений и совокупностей правильных ответов (часть С). Последствия этого уже ощущают молодые учителя, причем, на собственном примере. Тренер компании Educare мистер Нельсон, которому я обязан всем, что знаю о кооперативном обучении, убедил меня в этом с помощью вот такого теста:
1. десять
2. двадцать два
#### Как кооперативное обучение соотносится с подготовкой к ЕГЭ и ГИА?
3. шестьдесят
Задание: Одно из этих чисел лишнее. Какое?
Из более чем ста молодых учителей – участников тренинга правильно ответил только один. Как вы уже догадались (или нет?!), он назвал единственное четное число в списке – 2. Остальные, приученные за годы учебы к тестовому алгоритму мышления, выбрали не числа, а слова, выражающие числа. Впрочем, тут же выяснилось, что и в Сингапуре поступление в колледжи и вузы ведется по результатам сдачи единого экзамена. Почему на этом фоне они блещут креативностью, а мы нет, на тренинге не спросили. Видимо, сингапурские тесты другие – в России ведь тоже планируются изменения в структуре экзамена.
А пока ищите точки соприкосновения кооперативного обучения и ЕГЭ, потому что мнение об их несовместимости ошибочно. Можно, на мой взгляд (именно взгляд – опыта преподавания в выпускных классах у меня пока нет), дать группам по 4-5 человек задание составить вопросы по аналогу части А и с опорой на конкретный раздел учебника. Или поделиться друг с другом вариантами ответа на вопросы части С. Разумеется, я советую как учитель-историк. Математикам или, скажем, учителям языка должно быть проще – логика в их предметах, что называется, лежит на поверхности. Мотивация учащихся в выпускных классах обычно высокая, во многих школах организуются элективные группы, которые, можно сказать, созданы для апробирования новых обучающих технологий.
касается подачи нового материала – никакие учебные программы и фильмы не заменят учителя, вдохновенно и со знанием дела излагающего тему урока. В нем дети не преминут увидеть личность, чей авторитет – главное и непреложное условие любого педагогического новаторства. И я лично не понимаю директоров и завучей, которые, получив из роно установку насчет «сингапурского проекта», начинают с первых месяцев проверять начинающих педагогов на предмет его внедрения. У него и так стресс от общения с детьми, от которых во что бы то ни стало надо скрыть слабые стороны своего характера (например, доброту – уверена моя теща, педагог с 20-летним стажем), иначе не преминут воспользоваться, а тут еще администрация наседает. Лучше бы сами взяли и показали высший класс.
Другими словами, традиционная система – это основание, на котором все стоит и к которому время от времени обращаются даже такие гуру кооперативного обучения как мистер Mike Thiruman, шеф Educare. Явив нам свой лик в последние дни тренинга, он долго и эмоционально говорил о преимуществах дивергентного мышления. Что это было как не традиционная лекция?!
#### Традиционная система свое уже отжила?
Ни в коем случае. Отчасти я уже ответил на данный вопрос, говоря о поведении новичка в сложных классах. Нет замене традиционке и в том, что
#### Где кроме Сингапура в школах преподают по сингапурской программе?
Начнем с того, что не все школы Сингапура работают с применением технологий кооперативного обучения. Как пояснил мистер Нельсон, у них в этом отношении плюрализм – школа вольна выбирать какую угодно программу, главное, чтобы итоговый результат не подкачал. Похожим образом обстоит дело и в других странах первого эшелона – США, Австралии, Новой Зеландии, Германии... И только в затерянном в Гималаях королевстве Бутан и в Ливийской Джамахирии кооперативное обучение внедряют в государственном масштабе. (Во втором случае правильнее было бы сказать «внедряли» – после свержения полковника Каддафи об эксперименте забыли.) «Достойный пример» – саркастически заметила моя коллега по кабинету истории. Сарказм здесь, к сожалению, не уместен – в плане зависимости от экспорта ресурсов Россия не далеко ушла.
#### Правда ли, что сингапурцы «слизали» свою технологию у Выготского?
Как признался на тренинге мистер Нельсон, сингапурские учителя взяли на вооружение то, что было разработано специалистами из других стран. Среди тех, кто, сам не ведая того, лил воду на мельницу процветания Сингапура, тренер упомянул и нашего соотечественника, выдающегося советского психолога Льва Семеновича Выготского. Именно он создал теорию кооперативного диалога, под которым понимал социальное взаимодействие ребенка с умелым наставником, не обязательно взрослым, и ввел два основных понятия, описывающие этот процесс:
1. Интерсубъективность: два человека (ребенок и помощник) приступают к задаче, имея разные навыки и понимание проблемы. По мере того, как каждый из них приспосабливается к перспективе другого, помощник может сообщить свое понимание в доступной для ребенка форме, а ребенок развивает навыки решения задачи.
2. Поддержка, оказываемая помощником, ослабевает по мере того, как ребенок овладевает навыками решения задачи. Помощник постепенно отходит на задний план, а ребенок учится стратегическому планированию и приобретает компетентность для решения сходных проблем без помощи взрослого человека или более умелых сверстников.
Вышесказанное очень похоже на то, чему учили нас на тренинге, но, согласитесь, несколько заумно. Для чтения лекции студентам подойдет, а вот чтобы за две недели стать практиком кооперативного обучения вряд ли. Другими словами, отдавая дань уважения Л.С. Выготскому и его не менее выдающимся коллегам-современникам (например, Ж. Пиаже), надо признать, что сингапурские товарищи проделали большую работу – трансформировали научные тексты в понятные, изложенные человеческим языком инструкции по применению. Дело за главным – пользоваться ими в практической работе.
#### Где кроме Татарстана в России внедряют что-то подобное?
Про Россию в целом не скажу, ограничусь Поволжьем. Нельсон обмолвился, что специалисты компании Educare ездили в Чувашию и, если мне не изменяет память, в Ульяновскую область. Наверное, не просто так, а для продвижения своих услуг. В любом случае мониторинг интернета по запросам «сингапурская программа в регионах» (в различных вариациях) ничего сравнимого по масштабам с татарстанской инициативой не выявил. Работая в Зеленодольске, в непосредственной близости от другого нашего соседа – Республики Марий-Эл, я слышал от старших коллег о внимании «марийцев» к педагогическому опыту Финляндии. Но, видимо, речь идет о единичных экспериментах, не делающих погоду в школах Марий-Эл. В общем, в образовании, так же, как в спорте, жилищном строительстве, электронных услугах и много в чем еще Татарстан опять оказался впереди России всей. Это внушает уверенность, что в перспективе татарстанский опыт может быть распространен в масштабах страны. Если, разумеется, он будет признан успешным, что, в конечном счете, зависит от нас, коллеги.
#### Как быть с дисциплиной?
«Наши дети и без того тихо сидеть не могут, а их еще советуют посадить вчетвером. Бардак будет», – поделилась своими сомнениями насчет кооперативного обучения одна моя коллега. Но давайте посмотрим на проблему с другой стороны. Даже у самого строгого и требовательного учителя примерно на половине урока учащиеся начинают демонстрировать явные признаки того, что им скучно – зевать, отвлекаться на ворону в окне, пытаться переговариваться с соседом. Иного не дано – концентрация внимания на предмете – это сложная работа, вынуждающая время от времени делать паузу не только детей, но и взрослых. Например, прежде чем написать предыдущий раздел статьи я раза три вставал и бесцельно ходил по комнате – для разгрузки. А писал я его по времени меньше, чем длится урок. Дети просто так встать не могут и, либо мысленно улетают в облака, либо, если дело происходит в 5-6 классах (про младшую школу я не говорю – там о том, что дети – это все-таки дети, чаще думают), начинают мешать учителю всеми доступными средствами. И в том и в другом случае обучающий эффект урока в эти минуты приближается к нулю.
> «В кооперативном обучении естественная потребность детей в движении – это ресурс, который при правильной организации учебного процесса, может принести неплохие результаты».
В кооперативном обучении естественная потребность детей в движении – это ресурс, который при правильной организации учебного процесса, может принести неплохие результаты. Посмотрите на названия кооперативных структур: Stand-N-Share (встать и перемешаться), StandUp – HandUp – PairUp (встать – поднять руки – встать в пары), Freezer – Unfreezer Tag (игра в разморозь меня), Balloon Bounce (прыгающий воздушный шарик)... Список можно продолжать еще долго к огромному удовольствию детей, для которых отныне урок будет связан с ожиданием не только интересной и полезной информацией, но и увлекательной игры. Размах учительской фантазии ограничен только размерами его кабинета. Но даже если в классе особо не развернешься, вы всегда можете разрядить обстановку, показав какой-нибудь «чир».
Чир (англ. cheer) – это совокупность движений, призванных успокоить или наоборот обеспечить приток глюкозы в мозг. Да, именно так, когда мы двигаемся, мы на уровне физиологии повышаем свою способность учиться. «Чиров» – великое множество: «салют», «дальнобойщик», «ковбой», «зигзаг»...
Только в заключение скажу, что, несмотря на все выше написанное, я не считаю себя большим специалистом по кооперативному обучению. И, надеюсь, никогда не буду считать, потому что тем и хороша учительская профессия, что она не имеет пределов совершенства. Если вы думаете иначе, скорее всего, вы просто остановились в своем развитии. Чтобы этого не произошло, давайте не бояться высказывать свои мнения, интересные наблюдения, аргументы «за» и «против». И первое, и второе, и третье на тему кооперативного обучения и не только присылайте в редакцию журнала «Магариф». Давайте обсуждать!
### Комга су сибү, яки мәгарифтә реформалар үткәрергә комачау итүче «чирләр» турында
> ХХ ГАСЫРНЫҢ 60 НЧЫ ЕЛЛАРЫНДА АКШ ПРЕЗИДЕНТЫ ДЖ.КЕННЕДИ: «СОВЕТЛАР БЕЗНЕ МӘКТӘП ПАРТАСЫ АРТЫНДА ҖИҢДЕ», – ДИП, СОВЕТ МӘГАРИФЕНӘ КАРАТА ЮГАРЫ БӘЯ БИРГӘН ИДЕ. СОВЕТ ФӘНЕНЕҢ, СОВЕТ ТЕХНОЛОГИЯЛӘРЕНЕҢ КИСКЕН ТЕМПЛАР БЕЛӘН МОДЕРНИЗАЦИЯ КИЧЕРГӘН, ДӨНЬЯКҮЛӘМ УҢЫШЛАРГА ИРЕШКӘН ЧАГЫ БУ. ДӨРЕС, ШУННАН СОҢ дистә ЕЛЛАП ВАКЫТ ҮТКӘЧ, СОВЕТ ТЕХНОЛОГИЯЛӘРЕНДӘ ДӘ ТОРГЫНЛЫК СИЗЕЛӘ БАШЛЫЙ.
Бер яктан караганда, барысы да алга бара кебек. Педагогик вузлар югары белемле кадрларны әзерләп чыгаруны арттыра, укыту алымнары һәм методика камилләшә. Үзебездәге укыту технологияләре генә җитмәсә, без аларны чит илләрдән «ташыйбыз». Көнбатыш үрнәгендә белемнәрне бәяләү системасын керттек, югары уку йортларын Европадагыча үзгәртеп кордык, уңышлы эшләүчеләрне грантлар белән стимуллаштыру әмәле уйлап табылды. Мондый алгарышка инде бер генә ел түгел, уңышларны санар вакыт җитә. Реформаторлар тырышлыгы нинди җимешләр белән сөендерә соң?
Педагогика институтын мин 1987 елда тәмамладым. Үзгәртеп коруның бик романтик чоры, киләчәккә зур өметләр баглаган чак бу. Илдә шаулатып мәктәп реформасы үткәреп яталар: укытучыларның хезмәт хаклары күтәрелде, новатор укытучылар, яңа технологияләр турында телләрдән сүз өзелми. Бу чорга инде чирек гасырдан артык вакыт үтеп киткән. Хәзер инде зур мәктәпләрдә кабинет саен диярлек интерактив такта, һәр укытучы кулында – ноутбук; электрон гаджетлар белән нарасыйлар балалар бакчасына йөргәндә үк иркен эш йөртергә өйрәнә. Боларның барысы да – чирек гасырдан артык даими барган реформалар нәтиҗәсе...Дөрес, цивилизациянең технологик яктан алга баруы, махсус реформалар үткәрмәгәндә дә, укыту кабинетларын үзгәртүгә китерер иде. Кодоскопларның, фильмоскопларның чүплеккә чыгарып ташлануы һәм алар урынына түшәмгә заманча проекторлар элеп кую, цифрлы технологияләр ярдәмендә алар белән идарә итү – ул көн таләбе генә. Дәрес материалын балага интерактив такта аша төшендерергә тырышу белем бирү процессын җиңеләйтә, аны интенсивлаштырырга мөмкинлек бирә. Тик балаларның интеллектында мәгълүмати технологияләр ничек чагыла? Монысын өзеп әйтү кыен.
#### АРТКА ТАБА ЙӨГЕРҮ
Ни хикмәт: халыкара рейтингларда Россиянең югары уку йортлары тоткан урын мактанырлык түгел. Конкрет саннарга күз салсак, алар хәтта хурлыклы. Мәскәү дәүләт университетының – илдәге бердәнбер иң яхшы дип саналган югары уку йортының – халыкара рейтингларда беренче йөзлеккә эләгүе сенсация булып санала, тик мондый сенсация бик сирәк тәти. Башка уку йортлары хәтта ТОП-200гә дә керә алмый. Узган уку елында Россиянең урта һөнәри-техник уку йортлары беренче тапкыр эшче профессияләр арасында үткәрелүче халыкара WorldSkills International (WSI) ярышларында катнашты. Лейпцигта үткәрелгән турнирда 54 ил командалары бәйге тотты, һәм россиялеләр анда ... иң соңгы 54 урынны «яулады». Урта мәктәп күрсәткечләре дә сөенерлек түгел. 15 яшьлек укучыларның мәгарифтә ирешкән уңышларын бәяләүче PISA тикшеренүләрендә безнең укучылар елның-елында уртачадан түбән күрсәткечләр белән «шатландыра». Кайчандыр мәгариф системасы бик түбән дәрәҗәдә булган дәүләтләр дә бүген Россияне узды, кайберләре – рейтингның иң югары баскычында. Шуларның берсе – Кытай...
> «Милли стратегияне эшләүдә катнашкан белгечләр хәзерге Россия фәне көндәшлеккә сәләтле яңа җиһазлар җитештерергә мөмкинлек бирмәячәген яхшы аңлыйлар һәм шуңа күрә якындагы 15 елда ил тышкы базарга... төче су, кыргый үскән җиләкләр һәм дару үсемлекләре, җәнлек тиреләре белән чыга ала дип ышандыралар».
Халыкара күрсәткечләр белем бирү системасын модернизацияләүнең артка таба йөгерү икәнен раслый. Ил җитәкчелеге үзе дә фән һәм мәгариф өлкәсендә майтарганнарының эшкә ярарлык түгел икәнен әйбәт аңлый. 2013 ел ахырында Россиянең Икътисади үсеш министрлыгы 2030 елга кадәр чит илләргә товар сатуның милли стратегиясен эшләп игълан итте. Ничек уйлыйсыз, Россия алдагы елларда, нефтьтән тыш, тагын нәрсәләр экспортларга ниятли? Сәнәгать һәм көнкүреш роботларымы? Бәлки IT-индустрия җиһазларыдыр? Әлбәттә, берсе дә түгел. Милли стратегияне эшләүдә катнашкан белгечләр хәзерге Россия фәне көндәшлеккә сәләтле яңа җиһазлар җитештерергә мөмкинлек бирмәячәген яхшы аңлыйлар һәм шуңа күрә якындагы 15 елда ил тышкы базарга... төче су, кыргый үскән җиләкләр һәм дару үсемлекләре, җәнлек тиреләре белән чыга ала дип ышандыралар. Буш шапырыну, күрсәткечләрнең күз буяу, ирешелгәннәрнең куык икәнен Экспортның милли стратегиясе мәгарифтәге реформаларга үз бәясен әнә шулай әйтә дә бирә.
26 ел укучылар алдында басып дәресләр биргән укытучы буларак, мин артка әйләнеп карыйм да үз алдыма: «Безнең мәгариф системасына ни җитми?» – дигән сорау куям. Эш кадрлардамы? Кадрлар әзерләүдә кимчелекләр бардыр, билгеле. Минем үземә, мәсәлән, совет чорында вуз тәмамлаган укытучылар яхшырак әзерлекле кебек тоела. Бу фикер субъектив булырга да ихтимал, чөнки мин педагогик уку йортларына нинди укучылар керүеннән чыгып кына фикер йөртәм. Вуздан нинди әзерлек белән чыгалар, анысы турында объектив мәгълүматлар җитеп бетми. Дөрес, еш кына авылга яныма кайтып йөргән булачак фән кандидатлары белән аралашканнан соң, гел күңелсез тәэсирләр кала: яшь аспирантларның әзерлек дәрәҗәсе ташка үлчим генә була иде. Диссертация эшләүдә читтән ярдәм эзләүчеләр хакында мин 2007 елда ук «Учительская газета»да «Медвежья услуга» һәм «Российская газета» да «Исповедь белой вороны» дигән язмалар бастырган һәм яшь галимнәрнең әзерлеге мәсьәләсен ил күләмендә күтәрергә тырышкан идем. Шуннан соң 5 – 6 ел вакыт үткәч кенә, ил җитәкчелеге күпчелек диссертацияләренең урланган копияләр икәнлеге турында чаң суга башлады, һәм югары урыннарда эшләгән бик күп шәхесләргә уңайсыз хәлдә калырга туры килде.
#### «ШТУКЛЫ ТОВАР»
Тик шулай да бездә әле совет чорыннан калган фәнни потенциал берникадәр бар. Моннан ике ел элек улымны IT-белгечләр әзерләүче факультетка укырга кертергә кирәк булгач, алга сайлау өчен ике мөмкинлек килеп басты: мәгълүмати системаларга чит ил технологияләре ярдәмендә өйрәтүче факультетны сайларгамы, әллә өстенлекне үзебезнең классик кибернетика мәктәбенә бирергәме? Киңәш сорап, теоретик кибернетика кафедрасы галимнәренә мөрәҗәгать иттем. «Иң яхшы программистлар Россиядә, Кытайда һәм Польшада әзерләнә», – диде алар. Шуннан соң мин программистлар арасындагы дөньякүләм ярышларның соңгы еллардагы нәтиҗәләрен анализлап чыктым. Россия уку йортларында әзерләнгән шәкертләрнең аларда даими җиңүчеләр, күпчелек елларда хәтта тиңсез лидерлар булуын ачыкладым. Алар үкчәсенә басып, Кытай һәм Польша студентлары килә икән. «Димәк, белем алырга теләүчеләргә безнең укыту технологияләре, безнең фән мәктәбе җитәрлек мөмкинлекләр бирә», – дигән фикергә килдем мин. Моны Россия укучыларының әледән-әле төрле фәннәр буенча халыкара олимпиадаларда яулаган җиңүләре дә раслый шикелле.
Безнең ил лидерлары, менә шундый җиңүләргә аркаланып, реформаларның юнәлеше дөрес дигән нәтиҗә чыгарырга тырыша. Гафу итегез, бу – тамырдан ялгыш нәтиҗә. Бердән, халыкара олимпиадаларга катнашучылар бездә гомуми белем бирү системасыннан аерып алып әзерләнә. Болар, русчалабрак әйтсәк, «штуклы товарлар». Совет фәне мәктәбен үткән галимнәр һәм укытучылар даһи балалар белән индивидуаль шөгыльләнә. Шуңа аерым укучылар уңышлы нәтиҗә күрсәтә дә инде. Кайда совет методикасы, совет тәҗрибәсе кулланыла – уңыш шунда! Ә гомуми фон исә, килешегез, бик начар.
#### «БӘЙДӘН ЫЧКЫНГАН» ФИННАР
Модернизациягә, реформаларга кадәрге совет мәктәбе методикаларының, шул чор технологияләренең өстенлеген раслый торган башка фактлар да бар. Соңгы елларда финнар мәгариф өлкәсендә дөнья лидерлары арасына чыкты. «Фин феномены»ның сере бик тә гади икән: алар үзләренә совет мәгарифе системасын үрнәк итеп алганнар һәм... укытучыны контрольдә тотучы оешмаларны – мәгариф бүлекләрен юк иткәннәр. «Бәйдән ычкынган» укытучылар һәм СССРдагы укыту технологияләре могҗиза ясаган – финнар һәрвакытта да халыкара рейтингларда І – II баскычларда. Чит илдән мәгариф технологияләрен импортлап алырга азапланучы безнең реформаторларга да, бәлки, яңадан 50 – 60 еллар элек булган үзебезнең җирле тәҗрибәгә әйләнеп кайту турында уйланырга кирәктер? Методикалар эзләп ерак йөрисе юк, барысы да үзебездә бар, белгечләр дә әле таралып бетмәгән.
> «Тик нинди генә технология кертмә, нинди генә заманча җиһазлар кулланма, чабудан тарта һәм уңышка юлны бикли торган бер нәрсә бар – бездәге мәгариф системасын аркау һәм буй җепләре белән чолгап алган ялган күрсәткечләр өчен тырышу мәшәкате».
Тик нинди генә технология кертмә, нинди генә заманча җиһазлар кулланма, чабудан тарта һәм уңышка юлны бикли торган бер нәрсә бар – бездәге мәгариф системасын аркау һәм буй җепләре белән чолгап алган ялган күрсәткечләр өчен тырышу мәшәкате. Система бүген укучыдан белем түгел, күрсәткечләр сорый. Күрсәткеч өчен нинди генә күз буяуларга бармый укучы һәм укытучылар. Нәтиҗәсе бер булды: талантлар үлде, медальгә ышаныч һәм аның абруе бетте. БДИ керү белән ялган һәм урлашу бүтән масштаблар алды. Түрәләрне сөендереп, имтиханда күрсәткечләр елдан-ел яхшыра, тик белем дәрәҗәсе генә түбәнәя бара. Бу инде хәзер Мәскәүтарафыннан да гомум танылды: шуңа да Рособрнадзорда 2014 елгы бердәм дәүләт имтиханнарын кырысландырырга ниятлиләр.
#### ТАЛАНТЛАР НИЧЕК «ҮЛӘ»?
Мәктәптә эшләү дәверендә күз алдымнан бик күп балалар үтте. Була талантлы укучылар. Түбәнрәк сыйныфларда күзләрендә кызыксыну очкыны яна, алар ярышып укыйлар. Үсә төшкән саен, укуның җиңел юлы – күчерү, күпертеп куйган билгеләр алу нәтиҗәсендә белем алуга омтылышлары сүнә һәм бераздан күрәсең: чыгарылыш сыйныфында талант инде үлгән, бөтен өмете әти-әнинең БДИ балларын сатып алып бирүендә генә. Була уртача сәләтле укучылар. Тырышалар, сыйныфтан сыйныфка икенче сулышлары ачыла бара, имтиханны да үз көчләре белән бирәләр һәм яхшы нәтиҗәләргә дә ирешәләр. Тырышлыктан башка талант ноль нәтиҗә бирә, тир түгеп уку исә уртача укучыдан даһилар ясый. Бу – буш сүзләр түгел. Әгәр акча түләп, диплом алып биреп, балага уңышлы киләчәк тәэмин итеп булса, моны дөньяның иң бай миллиардерлары шулай эшләр иде. Әйтик, ИКЕА компаниясенә нигез салган швед бизнесмены И.Кампрад балаларын: «Зур мирас алырбыз дип өметләнмәгез, үзегезне үзегез үстерегез!» – дип тәрбияли. Бездәге ялган күрсәткечләргә корылган мәгариф системасы баланың үз-үзен үстерү юлларын яба, әхлакый түбәнлеккә төшереп, шәхесне деградацияли. Шуңа да мәктәптә һәм вузда уку еллары күпчелек өчен «югалган мөмкинлекләр еллары» булып тора. Әти-әниләренең киңәше белән мөстәкыйль белем алырга омтылган бик сирәк бала гына, система тырнакларыннан ычкынып, яхшы нәтиҗәләргә ирешә.
> «Мондый шартларда мәгарифкә күпме акча бүлсәң дә, нәтиҗә комга сеңгән су кебек булачак».
Финляндиядә, әйтик, укучыдан контроль эшләр алу системасы бөтенләй юк. Мәктәп администрациясе дә, Мәгариф министрлыгы да мондый буш эш белән шөгыльләнми. Кирәк дип тапса, укытучы укучыларын үзе генә тикшерә. Югарыдан тикшерә башласалар, бездәге кебек күз буяулар мәйданга чыгар иде. Тәрбия процессына кечкенә генә фальш килеп керсә дә, ул укучыны үтерә, аның урынына күз буяучы караклар үстерә. Финнар шуны аңлаган. Бездә исә, остазларга грантлар бирәбез дип, үзәкләштерелгән компьютер тестлары үткәрәләр. Тест үткәргән вакытта компьютерлар урнашкан кабинетта әллә комедия уйнала, әллә трагедия. Тикшерүчеләр исә тестны кем тапшырганын, бәлки, чамалый да торганнардыр, тик ни өчендер спектакльгә нокта куярга теләмиләр. Мондый шартларда мәгарифкә күпме акча бүлсәң дә, нәтиҗә комга сеңгән су кебек булачак. Россиянең халыкара рейтингларда хурлыклы түбән күрсәткечләре менә шуңа барып ялгана. Белгечләр бар, укыту методикалары камил, технологик җиһазлар да зарланырлык түгел, тик уңыш кына юк...
### Төрле чорда яшәсәк тә...
Күренекле язучы Шәриф Камалның тууына 130 ел
> ИҖАТЫНДА ГАДИ КЕШЕ, АНЫҢ ТАБИГАТЕ, БӘХЕТ ҺӘМ БӘХЕТСЕЗЛЕК, МАТУРЛЫК ҺӘМ ЯМЬСЕЗЛЕК ТЕМА-МОТИВЛАРЫН ҺӘМ КЕШЕНЕҢ КАТЛАУЛЫ КҮҢЕЛ ДӨНьясын, миЗГЕЛ психологИЯСЕН ТРАДИЦИОН ҺӘМ ЯҢА ШАРТЛЫ-РОМАНТИК, СимволикК, МЕТАФОРИК ОБРАЗЛАР, ТАСВИРЫЙ АЛЫМНАР ЯРДӘМЕНДӘ ОТЫШЛЫ СУРӘТЛӘГӘН ШӘРИФ КАМАЛ ХХ ГАСЫРНЫҢ БЕРЕНЧЕ УТЫЗЕЛЛЫГЫ ТАТАР ӘДӘБИЯТЫНЫҢ ЯҢАРЫШЫНДА ҺӘМ КҮТӘРЕЛЕШЕНДӘ ЗУР РОЛЬ УЙНЫЙ.
Шәриф Камалның татар әдәбиятындагы урыны ХХ йөз башы милли сүз сәнгатенең яңарышын һәм күтәрелешен тәэмин итүдә, кешенең катлаулы күңел дөньясын яңадан-яңа формалар, тасвирый алымнар ярдәмендә ачу осталыгында билгеләнә. Язучы иҗатын, әдәби әсәрләренең идея эчтәлегенә, сәнгатьчә фикерләвендәге үзенчәлекләренә, автор идеалына нигезләнеп, ике дәвергә бүлеп карарга мөмкин:
І. ХХ гасыр башы иҗаты;
II.1920 - 1930 еллар иҗаты.
Ш.Камалның беренче дәвер иҗаты милли әдәбиятка яңа темалар алып килүе һәм әсәрләрендәге вакыйгаларны, хәл-күренешләрне яңа формалар, тасвирый алымнар ярдәмендә сурәтләве белән аерылып тора. Язучы әсәрләрендә вакыйгалылык үзәктә тормый, конкрет-тарихи чорның актуаль иҗтимагый-социаль мәсьәләләре дә калку чагылмый, ә кешенең эчке дөньясы, билгеле бер вакыт аралыгындагы психологик кичерешләре, кәеф-халәт үзгәреше тасвирлана. Әдипнең беренче дәвер рухи мирасына жанр төрлелеге хас булса да, ул кече проза жанры – хикәяне аеруча үз итә. Новелла жанрына тартымлык күрсәткән кыска хикәяләрендә язучы гади кеше хәятын, беренче карашка гади, гадәти хәл-күренешләрне сурәтләп, күңел матурлыгы, рухи байлык, бәхет кебек гомумкешелек кыйммәтләрне яклый, шул сәбәпле язучы әсәрләренең идея эчтәлеге искерми, һәр буын укучылары аларны яңача кабул итә. Кызганыч, татар урта гомуми белем бирү мәктәпләренең VIII һәм Х сыйныфларында Ш.Камалның «Акчарлаклар» (1914) повестеннан башка әсәрләре өйрәнелми. Дөрес, повесть вакытлы эшчеләр – балыкчылар тормышын реаль картиналарда һәм җанлы образларда тасвирлау, геройларның катлаулы психологик кичерешләрен, теләк-омтылышларын ачу, рухи матурлыкларын укучы күңеленә ирештерү ягыннан язучы иҗатының таҗы булып тора.
Рухи кыйммәтләр үзгәргән, кеше җаны тупасланган, буынара мөнәсәбәтләр зәгыйфьләнгән бүгенге заманда Ш.Камалның бер төркем хикәяләре мәктәп укучыларын әхлакый камиллеккә өнди. 1910 елда язылган «Бер картның тойгылары» хикәясендә ата-угыл мөгамәләсе, кеше хәтере, ялгызлык кебек без көн дә очрашып торган мәсьәләләрне күтәрә. Әсәрдә тасвирланган вакыйгалар бергә гомер кичергән сөекле карчыгы вафат булып, угылы-кызы кулына калган карт авызынннан бәян ителә. Автор картның ялгызлык тудырган психологик халәтен сурәтләүгә нисбәтле кеше гомере, аның чикләнгәнлеге, үлем, мәңгелек тормыш кебек фәлсәфи мәсьәләләргә кагылып уза. Кеше тормышы үлем белән төгәлләнә дигән фәлсәфи канун ассызыклана.
Карчыгы вафат булгач, улы-килене тарафыннан картка игътибар бөтенләй кими. Күп вакытта эч пошудан, күңеле әрнүдән үксеп-үксеп елаган картны озак еллар яшәгән бүлмәсеннән ишек катындагы почмакка күчерәләр. Беркөнне өстәл янында утырганда, катырак йөткергәнгә авыр сүз әйтеп, бары аш вакытында гына ялгызлыгын онытып торган картны, угылы бу бәхеттән дә мәхрүм итә. Дөньяда үзенең «артык вә кирәксез икән»леген тойган карт өчен тагын да ямьсезрәк, караңгырак көннәр башлана. Шушы кешелексез мөгаләмәнең, гаделсезлекләрнең ике кыз баласыннан да яратыбрак, иркәләп үстергән угыл тарафыннан эшләнүе картның авыр тойгыларын тирәнәйтә, кичерешләренә фаҗигалелек өсти: «Менә мин шулай эшкә яраксыз бер әйбер төсле почмакка ташланып торам. Вөҗүдемнән дә бигрәк минем күңелем җимерек, җәрәхәтле». Улы-килене, оныклары белән бергә гомер кичереп тә, аралашудан, гади генә хәл-әхвал сорашудан мәхрүм ителгән карт, яшәү мәгънәсен югалтып, үлем көтеп яши. Хикәя укучыларны ата-аналарга игътибарлы булырга, кеше хәтерен сакларга, җылы сүз белән кеше җанына күпер салырга чакыра. Класстан тыш үткәрелгән чараларда бу әсәр хакында сөйләшүне «Кеше күңеленә бер җылы сүз җитә!» дигән темага диспут-әңгәмә белән дәвам итәргә дә була.
Язучының «Уяну» (1909), «Буранда» (1909), «Тормыш көе»(1913) хикәяләрендә якланган гомумкешелек кыйммәтләр хатын-кыз темасы, дөресрәге хатын-кыз фаҗигасе белән тыгыз үрелеп тасвирлана. «Буранда» хикәясенең герое Мостафаның күңел кичерешләре табигать тасвиры – буран, җил күренешләре белән параллель куеп тасвирлана. Шушы уңайдан укучыларны ХХ гасыр башы язучылары иҗатында алымнары һәм тасвирый чаралары уңышлы файдаланылган импрессионизм модернистик агымы хакында нәзари мәгълүмат белән таныштырырга мөмкин.
Ш. Камал хәтерне яңарту, үткәннәрне искә төшерү, ягъни ретроспектив вакытка мөрәҗәгать итү алымын бик яратып файдалана. Бу стиль үзенчәлеге авторның хикәяләрендә сурәтләнгән вакыйгаларның күбесенең автобиографик җирлекле булуы, язучының үз кичергәннәрен гәүдәләндерүе белән бәйле. Тормыш гаделсезлеге аркасында кечкенәдән анасыннан аерылган Мостафаның күңелендә атасы тәэсирендә анага карата каты, кырыс мөнәсәбәт тәрбияләнә. Фани дөньяда соңгы сулышларын алып яткан ананың Мостафа күңелендә вөҗдан баш калкытуын, улының аның янына ашкынуын сиземләп тә, дөньявилыкта ана белән угылның күрешә алмавы үкенечне тагын да тирәнәйтә, әсәрнең укучыга тәэсир итү көчен арттыра. Әсәр якыннарны, ата-аналарны рәнҗетмәскә, шәфкатьсез мөгамәләләр булганда, аларның бәхиллекләрен алып калырга чакыра.
Ш.Камалның әдәби геройлары нинди генә яманлыклар, гаделсезлекләр, хәтта вәхшилекләр эшләсәләр дә, аларның күңел төпкелләрендә миһербанлык, кылган гамәлләр өчен җаваплылык хисе кереп яшеренгән. Иртәме, соңмы бу сыйфатлар калкып чыгып, каһарманны уйландыра, рухи яктан уята, тирән газапка дучар итә, аерым очракларда шәхес фаҗигасенә китерә. «Уяну» хикәясендә яратып өйләнгән хатынын кыйнап үтергән Муса гафу ителмәслек ялгышын аңлый һәм ул «рухи уяну»ны күтәрә алмыйча акылдан шаша.
Тематик киңлеккә ия булган Ш.Камалның прозасында төрле социаль катлау вәкилләренең тормышы, дөресрәге, гомер юлындагы бер киеренке мизгеле-баскычы сурәтләнә. Билгеле булганча, язучы татар әдәбиятына башка әдипләрдә күзәтелмәгән сезонлы (вакытлы) эшчеләр тормышын тасвирлауны алып килә. Аны икенче төрле бәхет, бәхет эзләүчеләр темасы дип әйтергә дә мөмкин булыр иде. Ш.Камалның бутема яктыртылган хикәяләрендә күтәрелгән мәсьәләләр бүгенге көндә дә актуаль яңгырый. Советлар Берлеге таркалгач, матди байлык җитештерүнең социалистик формалары кире кагылды. Россия күләмендә завод-фабрикалар ябылды, татар халкының күп өлеше яшәгән авылларда күмәк хуҗалыклар таркалды. Эшсезлек, акчасызлык, матди кысынкылык, идеалларның җимерелүе кешедә төшенкелек, өметсезлек хисләре тудырды, ә авылның әхлакый нигезен йомшартты. Менә шушы шартларда гаиләне матди яктан тәэмин итү, югары уку йортларында балаларны укыту өчен акча эшләү максатыннан кешеләрнең бер өлеше гаиләләрен калдырып, «бәхет» эзләп чит җирләргә китә мәҗбүр булды. Әдипнең «Козгыннар оясында» (1910), «Сукбай» (1910), «Бәхет эзләгәндә» (1911), «Чит илдә» (1912) кебек хикәяләрендә тасвирланган хәл-күренешләр, күңелсезлекләр бүгенге көн бәхет эзләүчеләрен дә сагалый. Бу төркемгә кергән хикәя геройларының бәхеткә, хаклыкка омтылышлары бәхетсезлек чынлыгы белән каршылыкка керә. Аерым алганда, «Козгыннар оясында» хикәясендә бер-берсенең ихтирамын тоеп яшәгән Госман карт белән Мәрьямнең, бераз акча туплап, авылга кайтып тормышларын рәтләп җибәрү теләкләре бертөрлелектән туйган, күбесе инде башларын хәмергә салган вакытлы шахтерларның мәгънәсез шаярулары аркасында җимерелә. Мыскыл ителү, ире ягыннан да яклау таба алмау ачысыннан нечкә күңелле Мәрьям суга ташланып, батып үлә. «Сукбай» хикәясенең герое – Галине бәхетсезлек, эшсезлек эзәрлекли. Ул җир азлыктан авылны ташлап китә. Заводка эшкә керә, забастовка вакытында мастерны кыйнаган өчен аны ябып куялар, төрмәдән чыкканнан бирле эш таба алмый. Өс-баш ертык, тамак ач. Өметләнеп туган авылына кайтса, Галине «тәрәзәләре ватык, эче кабер кебек караңгы» йорт каршылый. Хәбәрсез озак йөрү сәбәпле, хатынының, үз ихтыярыннан башка, авыл мулласы тарафыннан икенче кешегә кияүгә бирелүе турында үзе дә тол, фәкыйрьлектә яшәгән бертуган апасыннан белә. Күңелсез кичерешләрдән, йокысы качкан Галинең сукбайлыктагы тормышы күз алдыннан үтә: «... Менә заводлар, трактирлар, пивнойлар, ночлежный домнар, койма аслары, төрмәләр, һәммәсе бергә капма-каршы! Әнә аның иптәшләре җырлыйлар, көлешәләр, кычкырышалар, кыйнашалар, исереп койма асларында ауныйлар». Күренә ки, акча табу нияте белән чит җирләргә китү Гали өчен фаҗигале тәмамлана: гаилә таркала, үзе рухи яктан имгәтелә. Киләчәк тә өметсез: «Гали кояш чыгышына таба китеп бара... Тик, кояш чыгар алдында күренергә тиешле матур манзараны буран каплаган иде».
Ш.Камалның икенче чор иҗатына 1917 елгы Октябрь борылышыннан соң Россиядә башланган кискен иҗтимагый-рухи, икътисади, идеологик-сәяси үзгәрешләр зур йогынты ясый. Ул да әдәби эшчәнлеген большевиклар партиясе матур әдәбият алдына куйган яңа вазифага – социализм төзелешенә хезмәт итәргә мәҗбүр була. Әдип 1920 – 1930 елларда дөнья күргән зур күләмле проза әсәрләрендә һәм драма маларында социалистик үзгәртеп кору вакыйгаларын, яңа иҗтимагый-идеологик шартларда кешенең рухи тормышындагы үзгәрешләрне тасвирлый. «1927 елда әдипнең «Таң атканда» исемле романы басылып чыга. «Акчарлаклар» повестеның дәвамы рәвешендә язылган бу әсәрендә автор элек бәхет эзләп йөргән геройларының революция шартларында яшәешен сурәтли. Берничә томнан торачак зур эпопеянең беренче китабы итеп уйланылган «Матур туганда» (1937) романы шулай ук Октябрь революциясе нәтиҗәсендә яңа матур тормыш туу барышын тасвирлый».[2]
Ш.Камал совет чоры иҗатында эпик төр белән беррәттән драма жанрында да актив эшли. Аның Татар академия театрында зур уңышлар белән барган «Ут» (1928), «Козгыннар оясында» (1929), «Таулар» (1931), «Томан арты» («Габбас Галин», 1934) пьесаларында социалистик идеология йогынтысында, совет чынбарлыгы шартларында формалашкан геройлар чор тормышын кискен каршылыкларда, көрәшләрдә чагылдыралар.
Шулай итеп, иҗатында иҗтимагый-социаль тематикага караганда, гади кеше, аның табигате, бәхет һәм бәхетсезлек, матурлык һәм ямьсезлек тема-мотивларын һәм кешенең катлаулы күңел дөньясын, мизгел психологиясен традицион һәм яңа шартлы-романтик, символик, метафорик образлар, тасвирый алымнар ярдәмендә отышлы сурәтләгән Шәриф Камал ХХ гасырның беренче утызеллыгы татар әдәбиятының яңарышында һәм күтәрелешендә зур роль уйный. Тукайлар-Исхакыйлар әдәби йолдызлыгында аның йолдызы үзенчә матуррак һәм яктырак җемелди.
**Кулланылган әдәбият:**
1. Ш.Камал // Әдипләребез: библиографик белешмәлек. – Казан: Татар кит. нәшр., 2009. – 660 б.
2. Заһидуллина Д.Ф. ХХ гасыр татар әдәбияты тарихы: дәреслек. – Казан: Казан университеты нәшрияты, 2001. – 1 нче китап: XX йөзнең беренче яртысында татар әдәбияты. – 107 б.
## МАРТ аенда истәлекле даталар
01. Наркоманиягә һәм наркобизнеска каршы халыкара көрәш көне.
02. Шагыйрә Нәҗибә Сафинага 65 яшь.
03. Актер һәм режиссер, Хезмәт Батыры Ильяс Кудашев-Ашказарскийның тууына 130 ел (1884 – 1942).
Нәкышче, Татарстанның халык рәссамы һәм атказанган сәнгать эшлеклесе Мәснәви Хәертдиновның тууына 90 ел. 1983 елда вафат.
04. Халыкара хатын-кызлар көне.
05. Актер, Татарстанның халык артисты Хәлил Мәхмүтовның тууына 75 ел. 2012 елда вафат.
Җырчы, Татарстанның халык артисткасы Флера Сөләймановага 75 яшь.
06. Нәкышче, Татарстанның халык, Россиянең атказанган рәссамы Кондрат Максимовның тууына 120 ел (1894 — 1981).
07. Хор дирижеры, Татарстанның атказанган артисткасы Зөләйха Әхмәтованың тууына 100 ел (1904 – 1988).
08. Язучы Вахит Имамовка 60 яшь.
09. Шагыйрь Илгиз Кәлимуллинның тууына 85 ел. 1989 елда вафат.
Тарихчы, тарих фәннәре докторы Сәлам Алишевка 85 яшь.
10. Нәүруз бәйрәме.
11. Революция хәрәкәтләре эшлеклесе Камил Якубның тууына 120 ел (1894 – 1919).
12. Бөтендөнья метеорология көне.
13. Бөтендөнья туберкулезга каршы көрәш көне.
14. Татарстанның халык артисты Мөнир Якуповка 65 яшь.
15. Халыкара театр көне.
16. Әдәбият галиме, археограф, текстолог Марсель Әхмәтҗановка 75 яшь.
Дирижер, Татарстанның халык артисты Рөстәм Абязовка 55 яшь.
17. Нәкышче Рәшит Имашевның тууына 75 ел. 2007 елда вафат.
## «Герой да булмаган әти...»
(Равил Фәйзуллин иҗатын А.Яхин дәреслеге буенча укыту)
**Венера СӘМИГУЛЛИНА,**
Лениногорскидагы 11 нче гимназиянең югары квалификация категорияле татар теле һәм әдәбияты укытучысы
Мәктәптә Р.Фәйзуллин иҗаты V – XI сыйныфларда шактый киң өйрәнелә. А.Яхин төзегән дәреслекләрдә аның иҗатына тагын да күбрәк игътибар бирелә. Шагыйрьнең «Минем әти», «Яңгырдан соң» шигырьләре V сыйныфта, «Туган ягым» шигыре VI сыйныфта өйрәнелә. XI сыйныфта Р.Фәйзуллинның тормыш юлы һәм иҗаты, «Халык әле кышта яши...», «Башны салларга салып...», «Вулканнар бар диңгез төбендә...», «Җилфердәүче керләр җыры», «Уен», «Саубуллашу», «Зәңгәр күктә бер ак болыт» шигырьләре тикшерелә, анализлана.
«Минем әти» шигыре V сыйныфта хис темасын үткәндә өйрәнелә. Укытучы «хис» төшенчәсенә аңлатма бирә, хиснең лирик шигырь эчтәлеге була алуын төшендерә. Әти һәм әнине яратуның хисне тудыручы сәбәп икәнлеге Р.Фәйзуллинның «Минем әти» шигыренә нигезләнеп дәлилләнә. Укытучы шигырьгә анализ ясарга; шигырьдән хисне, аның сәбәбен һәм дәрәҗәсен таба белергә; әтигә мәхәббәт хисенең матурлыгын күрсәтергә өйрәтү максатын куя. Тибы буенча, ул әдәби әсәрне өйрәнү һәм анализлау дәресе. Формасын дәрес-тапшыру итеп уздыру уңышлы булачак. «Хисләр дөньясында» дигән тапшыруда бик матур, хисле җыр тыңлатыла һәм укытучы сыйныфка түбәндәге сорауларны бирә ала:
1. Җырда нинди хис сурәтләнә?
2. Жырлаучы ни өчен шатлана?
3. Сезнең шатлык хисе кичергәнегез бармы? Кайчан һәм ни өчен?
Әлеге сораулар нигезендә укучылар белән әңгәмә үткәрелә һәм иң күп таралган хис – ярату һәм мәхәббәт хисе икәнлеге ачыклана.
Моннан соң, Р.Фәйзуллинның «Минем әти» шигыре анализлана. Аның өчен түбәндәге эш төрләрен уздырырга мөмкин:
1. Шигырьне укытучы укый.
2. Аны укучылардан укыта.
3. Сүзлек эше башкарыла.
4. Шигырьнең эчтәлеге сөйләтелә.
5. Шигырьдәге чагыштырулар табыла.
6. Бөтен чагыштыруларны җыеп, шул өлешкә исем бирелә.
7. Алдагы өлешкә керми калган сүзләр табыла.
8. Шушы рәвешле шигырьнең икенче өлеше табыла, аңа исем бирелә.
9. Шигырьнең беренче һәм икенче өлешендә сүзнең ни турында баруы ачыклана, аерым-аерым өйрәнелә, укучылардан сөйләтелә.
Хис төшенчәсен тагын да ныгыту өчен түбәндәге сораулар ярдәмендә әңгәмә үткәрү уңышлы булачак:
1. Улының әтисенә булган хисе нинди? Шул турында сөйләгез.
2. Малай әтисен ни өчен ярата? Аны каян күрәбез?
3. Әтисе улын ничек ярата? Аны каян күрәбез?
Укытучы әңгәмәдән соң, укучыларны хис дәрәҗәсе, аның 3 төре белән таныштыра: аз дәрәҗәдә, уртача дәрәҗәдә, күп дәрәҗәдә. Шигырьдәге хис дәрәҗәсенең нинди булуын укучы дәлилли, мисаллар китерә.
> Герой да булмаган әти.
> Ә сугышта алган җөен
> Хәтта миңа күрсәтмәскә
> Өйрәнгән минем әти.
Әлеге биремнәрдән соң, 2 – 3 укучыдан әтиләре турында сөйләтергә мөмкин. Дәрес азагында укучыларның әтиләре турында үзләре язган шигырьләре, сочинениеләре укытыла. Дәресне әтиләр турындагы җыр тыңлау белән тәмамлау да отышлы булачак.
Анализ вакытында өлешчә тикшеренү ысулын куллану зарур. Бу ысул фәнни-тикшеренү, иҗади эшчәнлек юнәлешендә булганда бигрәк тә файдалы була, шул ук вакытта укучыны мөстәкыйльлеккә дә өйрәтә.
Әлеге ысулны кулланганда түбәндәге алымнар уңышлы санала: проблема кую, мөстәкыйль уку, чагыштырып анализлау, инша язу, образны бәяләү, сүзне тикшерү.
Сүзне тикшерүне түбәндәгечә уздырырга мөмкин: хәреф һәм аваз санын билгеләү, сүз-туганын табу, сүзнең холкы, җаны турында уйлану, сүзгә рифмалар табу, күз алдына китерү, текст төзү.
Бу тикшеренүне әсәрнең исеме итеп бирелгән, метафора, фокус булып килгән сүз белән үткәрү уңышлы була. Әлеге тикшеренү укучының фикерләвен үстерергә, иҗадилыгын арттырырга ярдәм итә, шул ук вакытта әдәбият белән татар телен дә бәйли.
Алда әйтеп үтелгән ысуллар һәм алымнар Р. Фәйзуллинның «Яңгырдан соң», «Туган ягым» шигырьләрен өйрәнгәндә кулланыла. «Туган ягым» шигырен өйрәнгәндә, тезмә әсәр өлешләрен бәйләүче чаралардан ритм, рифма, строфага да игътибар итү сорала, чөнки алар кабатлауларның бер төре булып тора һәм анализ өчен әһәмиятле роль башкара. Алар – авторның укучысына ымы, яшерен эндәше.
Р.Фәйзуллинның XI сыйныфта өйрәнелә торган әсәрләренең уртак темасы: тормышта үз урыныңны эзләү. Әлеге тема XI сыйныфта Р. Фәйзуллин шигырьләре нигезендә 4 сәгать өйрәнелә.
Әлеге дәресләргә түбәндәге максатлар куела ала: Р Фәйзуллин шигырьләрен төрле юллар белән анализлап, ул кулланган алымнарны тикшерү, объектив һәм субъектив эчтәлекне табу, теманы ачыклау, проблемаларны билгеләү; укучыларның шигырь анализлау осталыгын, фикерләү сәләтен, бәйләнешле сөйләмен үстерү, тормышта үз урынын таба алырлык, авырлыкларга каршы торырлык, компетентлы шәхес тәрбияләү.
Дәреснең төп бурычы итеп, тормышта үз урыныңны табуның әһәмиятен күрсәтү аша шигырьгә анализ ясау юлларын кабатлау алына.
Укучыларда мөстәкыйль танып белүгә ихтыяҗ тудырыла, эзләнү сәләтен үстерү ягыннан отышлы булган проблемалы анализ юлы тәкъдим ителә.
Яңа материалның эчтәлеген ачу өчен, эзләнү ысулы алына. Бу ысул фикерләү сәләтен үстерү, иҗади эшчәнлекне активлаштыру ягыннын отышлы. Дәрестә эзләнүчән әңгәмә, үз мөнәсәбәтеңне белдереп сөйләү, әсәрнең өлешләрен тикшерү, фикерне исбатлау, нәтиҗә чыгару, биремгә җавап эзләү, сәнгатьле уку, проблемалы сорау кую алымнарын кулланып, укучыларның шигырьне тирәнрәк аңлавына ирешергә мөмкин.
Дәрестә укучыларның танып-белү һәм гамәли эшчәнлеген үстерүгә булышу өчен түбәндәге чаралар файдаланыла: күргәзмә материаллардан – схема; күрсәтмә материаллардан портрет, рәсемнәр, дәрес презентациясе.
Эзләнү ысулы, аңа ярашлы алымнар һәм укытуда кулланыла торган чаралар укучыларның дәрестәге эшчәнлеген активлаштыра, хис эчтәлеге, сәбәбе, дәрәҗәсе, юану һәм фокус, метафора, субъектив эчтәлек турында күнекмәләрне ныгытырга ярдәм итә. Эзләнү, тикшеренү ысуллары нигезендә уздырылган мондый дәресләр укучыларга кирәкле белемне үзләштерергә һәм ныгытырга, аларны практикада, ягъни шигырь анализлауда кулланырга этәрә.
Р. Фәйзуллин шигырьләрен анализлауга багышланган дәреснең темасы «Тормышта үз урыныңны табу» дип атала ала.
Укытучы үзенең кереш сүзендә дәреснең тормышта үз урыныңны табу проблемасына багышлануын, темадан чыгып, Р. Фәйзуллинның берничә шигырен анализлаячакны, объктив һәм субъектив эчтәлекне табачакны хәбәр итә. Дәрескә эпиграф итеп, Равил Фәйзуллинның түбәндәге шигырь юллары алынуын белдерә:
> Язы, киләчәге барлар ничек китсен,
> Ничек югалалсын дөньядан.
Равил Фәйзуллинның хисләрне үзе аңлаган фәлсәфи югарылыкта сурәтләве, кешенең эчке һәм рухи дөньясын гәүдәләндерүе, шигырьләрендә акыл белән хис көрәшүе турында сөйли. Укытучы аның шигырьләренең кабырчык эчендәге энҗе кебек икәнен белдерә. Фикер табылсын өчен башта кабырчыкны ачарга, аннан соң гына энҗе бөртеген эзләп табарга мөмкин булуын һәм дәрестә шул энҗеләрне эзләячәкне хәбәр итә. Аны табу өчен уку мәсьәләсе куела һәм чишелә.
Шул максаттан «Вулканнар бар диңгез төбендә» шигыре анализлана. Шигырьгә анализ ясау өчен түбәндәге сорауларны, биремнәрне бирү, уйландыру, эзләндерү отышлы була:
01. Шигырь укыганда сез нинди хис кичердегез?
02. Әсәрдә кабатлаулар бар, аларны табыйк, мәгънәсен аңлатыйк.
03. Бу юлларны автор ни өчен ике мәртәбә кулланган, алар шигырьдә нинди вазифа үти?
04. Әсәрдә тагын ике юл кабатлана:
Кичен янә шәфәкъ күгендә,
Әллә ниләр сызлый күңелдә.
Алда карап үтелгән һәм соңгы кабатлау шигырьне ике өлешкә бүләргә ярдәм итә. Бу нинди өлешләр?
05. Һәр өлешне аерым-аерым өйрәнәбез. Беренче өлеш янартау нинди? Икенче өлеш лирик геройның кичерешләре нинди? Әсәрдән чыгып, аның сыйфатларын саныйк әле.
06. Шигырьдә янартау образын шагыйрьнең уңышлы кулланган алымы дияргә мөмкин. Нинди алым бу? Аның вазифасы нидән гыйбарәт?
07. Янартау образы лирик герой кичерешләренә нинди мәгънә өсти?
08. Лирик герой хисенең сәбәбе нидән гыйбарәт соң? Ул ни өчен борчыла?
09. Моннан шигырьнең субъектив эчтәлеген табыйк.
10. Менә без Р. Фәйзуллинның «Вулканнар бар диңгез төбендә» исемле шигыренең кабырчыгын ачтык. Сезнеңчә, аның энҗе бөртеге нәрсә? Нинди ул? (Берничә укучының дәлилле фикере тыңланыла.)
Шушы рәвештә әдипнең шигырьләре анализлана, аларда кабатланган темалар һәм метафоралар табыла, аларның эчтәлеге ачыклана.
Р.Фәйзуллин иҗатын А.Яхин дәреслеге белән үзләштергәндә укучы матурлыкны табарга өйрәнә, хискә байый, әхлак тәрбиясе ала. Ә иң әһәмиятлесе – ул мөстәкыйль фикер йөртергә күнегә, чөнки әдәби әсәрнең эчтәлеген табу өчен дәрес саен шигырьләргә анализ ясый. Укучы әдәби әсәргә, язучы иҗатына, чорга үзлегеннән анализ ясарга өйрәнә. Моның өчен анализ, синтез, гомумиләштерү, нәтиҗә чыгару кебек логика алымнарын файдалана.
**Әдәбият исемлеге:**
1. Галиуллин Т. Шагыйрьләр һәм шигырьләр. – Казан: Тат. кит. нәшр., 1985 – 345 б.
2. Татар әдәбияты тарихы: Алты томда: 6 том: 60 – 90 еллар әдәбияты. – Казан, «Раннур» нәшр., 2001. – 544 б.
3. Яхин А.Г. Әдәбият: татар урта гомуми белем бирү мәктәбе. XI сыйныф өчен дәреслек. – Казан: Мәгариф, 2008.– 463 б.
4. Яхин А.Г. Әдәбият: татар урта гомуми белем бирү мәктәбе. У сыйныф өчен дәреслек. – Казан: Мәгариф, 2008.– 343 б.
## Иярченле кушма җөмләләр
**Римма ВАСИЛЬЕВА,**
Кайбыч районы М.К.Кузьмин исемендәге Иске Тәрбит урта мәктәбенең югары квалификация категорияле татар теле һәм әдәбияты укытучысы
### Дәреснең максатлары:
— укучыларның иярченле кушма җөмләләр турындагы белемнәрен тирәнәйтү, җөмлә төзелешенә һәм мәгънәсенә бәйле рәвештә тыныш билгеләрен дөрес куярга өйрәтү;
— укучыларның логик фикерләү сәләтен, иҗади активлыкларын үстерү; төркемнәрдә эшләп, дустанә мөнәсәбәт булдыру;
— табигатькә сакчыл караш тәрбияләү.
### Җиһазлау:
мультимедиа, презентация, физкультминут өчен бию көе, схемалар.
### Кулланылган сингапур структуралары:
ТЭЙК ОФ –ТАЧ ДАУН, СИМАЛТИНИУС РАУНД ТЭЙБЛ, ТИК-ТЭК-ТОУ, ФОЛОУ ЗЕ ЛИДЕР.
### Дәрес барышы
### 1. Оештыру.
### ІІ. Актуальләштерү.
**ТЭЙК ОФ –ТАЧ ДАУН (ТЭЙК ОФ – бас, ТАЧ ДАУН – утыр)**
Укытучы әйткән фикерләр белән килешүче укучылар урыннан торып баса, килешмәүчеләр утырган килеш кала.
— Ике яки берничә хәбәрлектән торган җөмлә кушма җөмлә була. (Әйе)
— Тезмә кушма җөмләдә гади җөмләләр үзара көттерү паузасы ярдәмендә теркәлә. (Юк)
— Тезмә кушма җөмләдә бәйләүче чара булып санау интонациясе килә ала. (Әйе)
— Тезмә кушма җөмләдә гади җөмләләр арасына сызык куела ала. (Әйе)
— Тезмә кушма җөмләдә бәйләүче чара булып ияртүче теркәгечләр катнаша. (Юк)
Нәтиҗә.
Өй эшен тикшерү.
### III. Яңа төшенчәләр, күнекмәләр формалаштыру.
Экранда китерелгән җөмлә буенча эш.
Яфраклар коелган, шуңа күрә агачлар моңсуланып калган.
— Хәбәрлек санына карап, җөмләнең төрен билгеләгез. Бу нинди җөмлә?
— Җөмләләр үзара нинди чара ярдәмендә бәйләнгән?
— Җөмләләр арасындагы бәйләнешнең төрен билгеләгез.
— Бу нинди җөмлә?
Димәк, укучылар, без бүген нинди җөмләләр турында сөйләшербез? (Тема ачыклана.)
«Иярченле кушма кушма җөмлә»гә кагылышлы җөмләләр язу күздә тотыла.
**СИМАЛТИНИУС РАУНД ТЭЙБЛ СТРУКТУРАСЫ кулланыла.**
Һәр укучыга аерым битләр таратыла. Уйлар өчен 10 секунд вакыт бирелә. Укучылар «Иярченле кушма җөмлә» белән бәйле сүзләр яза. Укытучы туктата. Эшләрен сәгать теле уңаена түгәрәк буенча бер-берсенә җибәрәләр. Үз эше килеп җиткәч, сүзләр язуны дәвам итәләр.
Төркемдәге 2 нче укучы башкарылган эш белән таныштыра, калганнары билгеләп бара. Нәтиҗә ясала.
Модельләштерү.
— Иярчен җөмлә төзелеше ягыннан нинди төрләргә бүленә? (Схемада күрсәтелә)
— Схемада мәгънәсе буенча иярчен җөмләләрнең кайсы төрләре күрсәтелмәгән? ( Укучылар төшеп калган иярчен җөмләләрне табарга тиеш.)
Модельгә нигезләнеп, кагыйдәләр искә төшерелә. Һәр төркемнән 3 нче укучы әйтеп карый.
Халык авыз иҗаты әсәрләрендә кулланылган иярченле кушма җөмләләр.
— Сынамышлар.
Көз озын килсә, яз соң килер.
Имәндә чикләвек күп булса, кыш салкын килә.
Суган кабыгы калын булса, кыш салкын була.
Әгәр беренче кар коры булса, җәй яхшы булыр, ашлык уңар.
Бирем. Беренче ике җөмләнең схемасын төзергә.
— Мәкальләр.
Кем эшләми, шул ашамый.
Кемнең эше бар, шуның ашы бар
Кем үзен тыйнак тота, аны һәрчак хөрмәт итәләр.
Ни чәчсәң, шуны урырсың.
Бирем. Соңгы ике җөмләнең схемасын төзергә.
— Бу сынамышларда иярчен җөмләләр мәгънәсе буенча нинди төргә карый?
— Мәкальләрдә иярчен җөмлә төзелеше ягыннан нинди төрдә кулланылган?
**Иярченле кушма җөмләләрдә тыныш билгеләре куелышы.**
<table><tr><td><b>Синтетик Иярченле кушма җөмлә</b></td><td><b>Аналитик Иярченле кушма җөмлә</b></td></tr><tr><td>1.(...-ca), [ ].<br>2.(...-ү белән), [].<br>3.[...(...-ү белән)...].<br>4. [... (...не)... ].<br>5.() [].</td><td>1. [ ], (чөнки...).<br>2. (), [шуңа күрә...].<br>3. [ ], (әйтерсең...).<br>4.(кайда...), [шунда...].<br>5. [... шул]: ().<br>6. []: ().</td></tr></table>
Иярченле кушма җөмләләрдә тыныш билгеләренең куелышы, кагыйдәләр искә төшерәлә.
### IV. Белем һәм күнекмәләрне ныгыту.
**ТИК-ТЭК-ТОУ структурасы кулланыла.**
«Табигать» темасы буенча бер сүздән торган 9 карточка тәкъдим ителә.
Карточкалар 3 х 3 итеп таратып куела. Диагональ, өстән аска, уңнан сулга куелган 3 сүзне кертеп, иярченле кушма җөмлә төзергә кушыла.
<table><tr><td>Табигать</td><td>тиңсез</td><td>хәзинә</td></tr><tr><td>саклау</td><td>чишмәләр</td><td>кадер</td></tr><tr><td>юкка чыгу</td><td>матурлык</td><td>кошлар</td></tr></table>
«Табигатькә сакчыл караш» дигән тема буенча фикер алышу дәвам итә.
Бер җөмләгә синтаксик анализ ясала.
**ФОЛОУ ЗЕ ЛИДЕР структурасы буенча физкультминут.**
Укучылар бер-бер артлы тезелеп баса. (Бию көе яңгырый.)
Алда баскан укучының хәрәкәтләрен арттагылар кабатлый.
(Музыка туктагач, алдагы укучы артка күчә, кабат бию көе җибәрелә, икенче укучы лидер була, уен шулай дәвам итә.)
Дәреслектәге 80 нче күнегү эшләнә.
1, 3 нче укучы бирелгән текстан иярченле кушма җөмләләрне таба.
2, 4 нче укучы тезмә кушма җөмләләрне билгели.
### V. Рефлексия.
— Нинди җөмлә иярченле кушма җөмлә дип атала?
— Төзелеше ягыннан иярчен җөмләләр нинди төрләргә бүленә?
— Синтетик иярченле кушма җөмләдә нинди тыныш билгеләре куела?
— Аналитик иярченле кушма җөмләдә нинди тыныш билгеләре куела?
Укучыларга билгеләр кую.
### VI. Өй эше.
«Табигать ул – үзебез!» дигән темага иярченле кушма җөмләләр төзеп, кечкенә күләмле инша язарга кушыла.
## Фонетика. Графика. Орфоэпия
(Ѵ сыйныфта npoekm-gəpec)
**Раушания ЗАБУРДАЕВА,**
Зәйдәге 2 нче урта мәктәпнең татар теле һәм әдәбияты укытучысы
### Максат:
белемнәрне системага салу, тест ярдәмендә тикшерү; укучыларның сөйләм телен, фикерләү һәм иҗади сәләтен үстерү; дөрес язу күнекмәләрен ныгыту.
### Җиһазлау:
дәреслек, карточкалар, тест, техник чаралар, укучыларның «Мин хәрефләр ясыйм» темасына ясаган рәсемнәре, сигнал карточкалары, жетоннар.
### Дәрес барышы.
### 1. Оештыру.
Дежур укучы белән әңгәмә.
### II. Дәреснең максатын билгеләү.
Укытучы. Укучылар, без бүген «Фонетика. Графика. Орфоэпия» бүлеген йомгаклыйбыз. Бу дәрес башкаларыннан бераз аерыла. Ул проект-дәрес дип атала. Әйдәгез, проект сүзенең нәрсә аңлатканын искә төшерик. Гади генә итеп әйткәндә, проект — нинди дә булса эш эшләр алдыннан, мәсәлән, яңа әйбер ясар алдыннан аның планын, сызымын, схемасын әзерләү.
Дәреснең һәр этабы сезнең иҗади проектыгызга нигезләнгән булыр. Алдыгызда сигнал карточкалары һәм жетоннар. Эш барышында җавап бирергә әзер икәнлегегезне сигнал карточкасын күтәреп аңлатырсыз, һәр дөрес җавап өчен бер жетон алырсыз.
### III. Белемнәрне актуальләштерү.
#### 1. Сүзлек эше (яңа сүзләр белән танышу):
презентация — представление — яклау
вернисаж — выставка картин — картиналар күргәзмәсе
#### 2. Фонетика турындагы теоретик белемнәрне искә төшерү.
— Нәрсә ул фонетика? (Телдәге авазларны өйрәнә торган фән.)
— Татар алфавитында ничә хәреф бар? (38 хәреф.)
— Авазлар хәрефләрдән нәрсә белән аерылалар? (Авазларны сөйләмдә кулланабыз, ишетәбез һәм әйтәбез, ә хәрефләрне язуда күрсәтәбез, аларны күреп, укып була.)
— Рус һәм татар алфавитларының төп аермасы нәрсәдә? (Татар алфавитында рус алфавитында булмаган 6 хәреф: ө, ә, ү, җ, ң, һ бар.)
— Әйтелеше буенча авазлар нинди ике төркемгә бүленә? (Сузык һәм тартык авазларга бүленәләр.)
— Татар телендә ничә сузык аваз бар? Ниндиләр? (Тугыз сузык аваз бар: [а], [ә], [у], [ү], [о], [ө], [и], [ы], [э].)
— Сузык һәм тартык авазларның әйтелешендә нинди аерма бар?
— Сузык авазлар нинди төркемнәргә бүленә? (Калын әйтелешле һәм нечкә әйтелешле сузыклар була.)
— Тартык авазлар ничә төркемгә бүленә? (Яңгырау һәм саңгырау тартыкларга.)
— Ике авазга ия хәрефләрне әйтегез. (я, е, ю.)
#### 3. «Гамәли хисап».
«Мин хәрефләр ясыйм» күргәзмәсе. (Берничә укучы үзләре ясаган рәсем буенча чыгыш әзерлиләр.)
1 нче укучы. Мин «Фонетика» бүлеген борынгы замок рәвешендә ясадым. Капкасында калынлык (ъ) һәм нечкәлек (ь) билгеләре сакта тора. Алар аваз белдермиләр, димәк, сөйләшмиләр, чит кешене замокка кертмиләр. Аскы катта тартыклар, өске катта сузыклар яши. Тәрәзәләрдән ике авазга ия сузыклар: я, ю, е (ё) карап тора.
2 нче укучы. Мин сузык авазларның яшәү урынын географик карта рәвешендә күзалладым һәм шул картаны ясадым. Сузык авазлар утравын Фонетика океаны әйләндереп алган. Ә утрауда шәһәрләр: Иренләшкән сузык авазлар ([у], [ү], [ө], [о], [ō]) шәһәре һәм Иренләшмәгән сузык авазлар ([а], [ә], [ы], [u], [э (е)] шәһәре урнашкан.
А хәрефе калкулыгы — [а], [ā]
Тар әйтелешле авазлар тавы — [0], [ы], [э]
Киң әйтелешле авазлар тигезлеге — [0], [6], [3]
3 нче укучы.
Мин дә тартыкларның яшәгән урынын географик карта рәвешендә ясадым. Тартыклар утравы Фонетик океанда урнашкан. Яңгырау тартыклар һәм Саңгырау тартыклар шәһәрчеге бар. Аларны Калынлык һәм Нечкәлек билгеләре күле аерып тора.
Яңгырау тартыклар шәһәрчегендә ял итәргә яраталар. «В» кафесында иренирен [w] һәм ирен-теш [в] тартыклары гына бәйрәм итә. «МНҢ» кафесында борын авазлары гына күңел ача. «Тавыш һәм шау» кафесында башка тартыклар кәеф-сафа коралар.
Саңгырау тартыклар шәһәрчегендә кече тел тартыгы [х] хат язып көнен үткәрә, йоткылык тартыгы [h] һәйкәлләрне күзәтә. Кече тел тартыгы [къ] һәм тел арты тартыгы [к] үз парларын сагынып көн итәләр. (һәмзә) [ʻ] тартыгы тауга менеп башкаларны күзәтә. Ә калган тартыклар кибетләргә йөреп көннәрен үткәрәләр.
4 нче укучы. Ә мин «Әкият» өе ясадым. Ул ике ишекле. Бер ягыннан сингармонизм законына буйсынган сүзләр керәчәк, ә икенче ишек ирен гармониясе сүзләре өчен генә ачык. Ләкин сингармонизм законына буйсынмаган сүзләр дә бар бит әле. Алар кайсы ишектән керә алалар, шуннан качып керәләр һәм балконга качалар.
### IV. Ныгыту.
#### 1. «Фонетикада кунакта» уен мәйданчыгы.
Укытучы. Бик яхшы, укучылар. Ә хәзер, әйдәгез, сез уйлап килгән уеннар белән танышыйк.
**1 нче төркем. «Артык» сүзне тап уены.**
Нинди сүз артык? Ни өчен?
а) төтен; ә) тозлы; б) килде (сузыклар гармониясе)
**2 нче төркем. «Алтын чылбыр» уены.**
Төшеп калган сүзләрне куярга.
а) Татар телендә барлыгы ... сузык аваз хәрефе бар (9).
ә) ... тартыклар ясалганда, тавыш ярылары катнашмый (саңгырау).
#### 2. Төркемнәрдә эш.
Экранда бирелгән сүзләрне төркемнәргә (1 нче төркем — сузыклар гармониясе күзәтелгән сүзләрне, 2 нче төркем — ирен гармониясе күзәтелгән сүзләрне, 3 нче төркем сингармонизмга буйсынмаган сүзләрне) аерып язарга: ашамлык, көзге, Илһам, шәһәр, озын, очкын, китап, үрдәк, миңа.
(Ахырдан тикшерәләр. Һәр төркемнән 2 нче номерлы укучы җавап бирә.)
#### 3. Укытучы.
Укучылар, мин дә сезгә бер уен әзерләдем. Бу уен «Югалган хәрефләр» дип атала. Карточкалар белән эшлибез. Сүзләрдә төшеп калган хәрефләрне куярга кирәк:
б...лын, с...ңгы, ...ченче, авт...р, Зө...рә, ә...гәмә, сәгат....
(Дөрес җавап видеопроектор аша күрсәтелә. Укучылар, карточкаларны алышып, бер-берсенең эшләрен тикшерәләр.)
#### 4. Төркемнәрдә эш.
**«Иҗек калыплары» уены.** (40 секунд вакыт бирелә. Бирелгән иҗек калыпларына туры килгән сүзләр уйларга.)
ТС — ТС (җи — де)
ТСТТ (кайт)
ТСТ — ТС (кил — де)
TCT – TC – TC (бак ча чы)
### V. Йомгаклау.
Укытучы. Укучылар, дәресебез ахырына якынлашты.
Фонетика буенча дәрес-проектта белемнәрегезне күрсәттегез. Ә хәзер тест эшләп алырбыз. Дөрес җавапны билгеләргә кирәк. Һәркем үз төркеменә туры килгән тестны башкара.
**1 нче тест. «С» төркеме өчен.**
1. Төзелеше ягыннан нинди иҗекләр була?
а) ачык
ә) ачык һәм ябык
б) ябык
в) калын әйтелешле
2. Күп нокталар урынына нинди хәрефләр куяр идегез?
к...ммәт, ди...к...ть, Г...мер
а) и, к, ә, һәм е
ә) и, к, а һәм е
б) ый, къ, а һәм о
в) ый, к, ә һәм о
3. Кәгазь сүзендә ь хәрефе нинди хезмәтне үти?
а) алдагы тартыкның нечкәлеген күрсәтә
ә) аеру билгесе
б) кече тел авазы барлыгын белдерә
в) иҗекнең нечкә укылырга тиешлеген белдерә
4. Күп нокталар урынына кайсы сүзне куярга кирәк?
Без Татарстан ... янында басып торабыз, зур шәһәрләрне эзлибез.
картасы, кыры, чиге, башкаласы
5. Күп нокталар урынына нинди хәрефләр язар идегез?
г...дәт, дә...ва, зәвы..., к...пка (баш киеме)
а) ә, г, к һәм и
ә) а, гъ, к һәм е
б) ә, г, к һәм ый
в) а, г, г һәм е
**2 нче тест. «В» төркеме өчен.**
1. Фонетика нәрсәне өйрәнә?
а) сүзләрнең ясалышын
ә) сөйләм авазларын
б) сүзләрнең дөрес язылышын
2. Татар телендә ничә сузык аваз бар?
a) 9
ә) 11
6) 12
3. Татар телендә а хәрефе беренче иҗектә ничек укыла?
а) [а] авазы кебек
ә) [о] авазы кебек
б) [0] га охшатып, бераз иренләштереп
4. Сүзләргә кушымчалар нәрсәгә нигезләнеп ялгана?
а) тартык авазларга карап
ә) яңгырау авазларга карап
б) сингармонизм законы нигезендә
5. Ирен гамониясе кайсы сузыкларга бәйле?
а) [а], [ә] сузыкларына
ә) [и], [э(е)] сузыкларына
б) [0], [ө] сузыкларына
**3 нче тест. «А» төркеме өчен.**
6\. Тел арты [к], [г] авазлары булган сүзләрне табыгыз.
а) табак, суган, колмак
ә) вәгъдә, вәгазь, газиз
б) дикъкать, зәгыйфь, кодрәтле
в) графин, көзге, гер
7\. Кече тел [къ], [гъ] авазы булган сүзләрне табыгыз.
а) вәгъдә, гозер, канәгать
ә) герой, газета, коллектив
б) команда, гигант, герб
в) ефәк, диңгез, зәңгәр
8\. Кайчан татар теленең үз сүзләрендә к, г хәрефләре тел арты [к], [г] авазларын белдерә?
а) калын сүз яки калын иҗектә
ә) нечкә сүз яки нечкә иҗектә
б) алынма сүздә
в) калын яки нечкә сүздә
9\. Нинди сүзләрдә к, г хәрефләре һәрвакыт тел арты [к], [г] авазларын белдерә?
а) калын сүзләрдә
ә) нечкә сүзләрдә
б) татар теленең үз сүзләрендә
10\. Шигырь сүзендә ничә хәреф, ничә аваз?
а) 6 хәреф, 6 аваз
ә) 6 хәреф, 7 аваз
б) 6 хәреф, 5 аваз
Өйгә эш: кагыйдәләрне кабатларга.
## «Удивительное причастие»
(Обобщающий урок 6 VII классе)
**Римма АХМЕТБАЕВА,**
учитель русского языка и литературы Кутемелинской основной общеобразовательной школы Сармановского района
(По учебнику русского языка для национальных школ под редакцией Н.Н.Фаттаховой)
### Формы работы учащихся:
индивидуальная, работа в парах, в группах, в коллективе.
### Планируемые результаты обучения:
1. предметные:
— уметь находить причастия, определять их грамматические признаки, правильно писать и объяснять орфограммы, связанные с написанием причастий;
— выделять причастный оборот, объяснять знаки препинания в предложениях с причастными оборотами;
2. метапредметные:
— уметь формулировать цель деятельности;
— планировать последовательность действий;
— осуществлять самоконтроль, самокоррекцию;
— строить логическую цепь рассуждения, перерабатывать, систематизировать информацию и предъявлять её разными способами;
— владеть всеми видами речевой деятельности;
3. личностные:
— формировать умение общаться, демонстрируя озабоченность неудачами товарищей, радость их успехами, культуру внутренних нравственных отношений.
### Необходимое техническое оборудование:
интерактивный комплекс (интерактивная доска, мобильный компьютерный класс, мультимедийный проектор), плакат с изображением сказочной страны Морфологии, где появился новый город — Причастие, карточки с текстами и таблицами, тематическая папка.
### Опережающее задание:
учащиеся приходят с листком бумаги в виде циферблата Clock Buddies (Часы Друзья), поделенного на 9.00, 12.00, 3.00, 6.00. Они должны были найти себе партнера на каждый отрезок времени.
### Методический комментарий:
Данный урок проводится после изучения темы «Причастие» в нетрадиционной форме, с применением структур сингапурского метода обучения. После каждого выполненного задания учащиеся в форме самоконтроля или взаимоконтроля определяют уровень усвоения материала.
### Работа по развитию речи:
редактирование текста.
### Ход урока.
#### 1. Организационный момент.
— Начнём урок, тема которого... Это вы определите, прочитав стихотворение-загадку П. Чеснокова.
> Вот свойство моё обязательное —
> Склоняюсь я, как прилагательное.
> На все вопросы его отвечаю,
> Глагол по значению напоминаю.
> (П. Чесноков)
— О чем эта загадка? (О причастии.)
— Какова же тема нашего урока? (Систематизация и обобщение изученного по теме «Причастие».)
#### 2. Синтаксическая разминка (работа с предложением). В осенней природе все прекрасно: и плывущие по низкому небу облака, и золотая березка, шепчущаяся с травой, и серые лишайники, разросшиеся по склону каменистого оврага.
Ребята, найдите в этом предложении удивительную часть речи, соединившую в себе признаки прилагательного и глагола. О чем я сейчас говорю?
– О причастии.
– Подчеркните причастие. *(Учащиеся выполняют задание.)*
Ребята, какими будут цели нашего урока? *(Дети определяют цели урока. Учитель корректирует ответы учеников после их выступления, если это необходимо.)*
### 3. Обобщение знаний учащихся о причастии как части речи по модели ФРЕЙЕР.
**Учитель.** Чтобы проверить, как вы усвоили эту часть речи, я предлагаю вам взять карту, которая лежит перед вами и заполнить её.
(Учащиеся по очереди зачитывают свои ответы.)
#### 4. Встреча с партнером.
*(Структура Clock Buddies (КЛОК БАДДИС).)*
**Учитель.** Молодцы, вы неплохо справились с этим заданием. Но пришло время взглянуть на часы и посмотреть, с кем мы должны были встретиться в 12.00.
*(Каждый ученик смотрит на свой циферблат и ищет своего партнера, с которым он должен был встретиться в 12.00).*
**Учитель.** Вы встретились со своим партнером, и я предлагаю для начала посетить суффиксальную карусель.
#### 5. Суффиксальная карусель.
*(2 ученика (2 пары партнеры по Clock Buddies) идут к доске для выполнения следующего задания.)*
**Учитель.** Приглашаем покататься на суффиксальной карусели и распределить суффиксы по своим домикам.
<table>
<tr>
<td></td>
<td>дейст. прич.</td>
<td>дейст. прич.</td>
<td>страд. прич.</td>
<td>страд. прич.</td>
</tr>
<tr>
<td></td>
<td>наст. время</td>
<td>прош. время</td>
<td>наст. время</td>
<td>прош. время</td>
</tr>
</table>
#### 6. Закрепление знаний.
*(Правописание -Н/-НН в суффиксах причастий. Структура Think – Write – Round Robin («Подумай – запиши – обсуди в группе»).)*
**Учитель.** Молодцы, ребята. Вот вы нам рассказали о причастии, распределили суффиксы действительных и страдательных причастий. Я предлагаю вам написать по одному правилу о правописании -Н и -НН в суффиксах причастий.
*(В течение 30 секунд учащиеся пишут правило, потом по цепочке каждый проговаривает свое правило.)*
<table>
<tr>
<td><strong>Определение</strong><br>(Причастие – это...)</td>
<td><strong>Характеристики причастия</strong><br>1. Возвратность<br>2. Род<br>3. Вид<br>4. Падеж<br>5. Время (наст. и прош.)<br>6. Полная и краткая форма<br>7. Действит. и страдат.<br>8. Число</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="2">Причастие обозначает признак предмета по действию, про-являющийся во времени, он не является постоянным</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="2">Причастие</td>
</tr>
<tr>
<td><strong>Примеры</strong><br>о б у ч а ю щ и й, плывший, сжатый</td>
<td><strong>Противоположные примеры</strong><br>синий, деревянный</td>
</tr>
</table>
## Русский язык
#### 7. Словарная работа.
**Задание.** Составить и записать словосочетания на карточках. *(Структура **Jot Thoughts – «Запиши мысли»**.)*
**Учитель.** Сейчас каждый из вас должен написать словосочетание (ингредиенты для салата) существительное + причастие с суффиксами -Н и -НН. Пишите, приговариваете вслух, выкладываете на стол, словосочетания не должны повторяться.
*(Например: куриные грудки, жареный бекон, резаные помидоры, рубленый чеснок, пушеные овощи, сваренный картофель, сушеные грибы, копченая колбаса, дробленый орех, маринованный огурец.)*
#### 8. Развитие креативного мышления. Составление уникального рецепта.
**Учитель.** А сейчас мы с вами займемся приготовлением салата. *(Из получившихся карточек учащиеся составляют уникальный рецепт салата.)*
*(Например: возьмите жареный бекон, добавьте рубленый чеснок, тушеные овощи и т.д.)*
#### 9. Работа по развитию речи: редактирование текста.
**Учитель.** Вы сегодня много и плодотворно работали. Я предлагаю немного отдохнуть и пойти на прогулку. Но и прогулка тоже будет необычной. Перед нами текст, который нужно отредактировать, добавив в предложения подходящие по смыслу прилагательные, причастия и причастные обороты.
**Текст.**
На (...) осеннем листе с (...) неба тихо спустился (...) художник Октябрь. И теперь каждый день все больше и больше на земле следов его (...) кисти. Все становится новым и неведомо прекрасным.
(...) поле из серой пустыни стало вдруг (...) вшитой из старой бронзы с синими самоцветами лужиц. Березовые опушки вдруг приподнялись (...) последними, (...) лучами. По краю (...) сыроватых ельников забили розовые, вишневые, багряные фонтаны осин с (...) по ветру листьями.
> *(Слова для справок: темнеющий, освещенный, золотой, волшебный, летящий, нахмурившийся, богатырский, великолепный, солнечный, сжатый.)*
#### 10. Домашнее задание.
*(Работа с путевым листом.)*
**Задание.** Письменно создать небольшой рассказ на лингвистическую тему «Причастие» по предложенному шаблону.
> *Причастие – это ... форма ..., которая совмещает в себе признаки ..., (время, вид) и признаки ...(изменяется по родам, числам и падежам).*
>
> *Причастия образуются от ... с помощью суффиксов ... .*
>
> *Причастия в предложении обычно бывают... и отвечают на вопросы ... .*
>
> *При них часто находятся зависимые слова и образуют ..., который может находиться как перед определяемым ..., так и после него ... .*
>
> *Если причастный оборот стоит перед ... то он ..., если же он стоит после..., то он всегда выделяется запятыми.*
>
> *...речие и физическое развитие детей».*
>
> *«Психические заболевания и расстройства детей и подростков», «Тревога и ее причины», «Взаимоотношения детей и родителей» и т.д.*
#### 11. Подведение итогов. Рефлексия.
Ребята по кругу высказываются одним предложением, выбирая начало фразы из рефлексивного экрана на доске:
– Сегодня я узнал...
– Было интересно...
– Было трудно...
– Я приобрел...
– Я смог...
– Я попробую...
– Я научился...
## Деньги и их функции
### (Урок обществознания в VIII классе)
**Альфия ОДЖИМАМДОВА,**
учитель высшей категории средней школы № 2 п.г.т. Актюбинский Азнакаевского района
**Цели урока.** Формировать представления о причинах возникновения денег; подвести к выводу об исторической необходимости и значимости появления денег; уяснить функции денег в современном мире; уяснить роль денег в жизни и развитии человека в современном обществе. Формировать личностное отношение к содержанию урока и действительности – разумное отношение к деньгам и их использованию в жизни; показать экономику как интересную науку, превратить занятие в необычный урок.
**Оборудование.** Интерактивная доска, карточки с заданиями.
На данном уроке были мною применены следующие структуры ТАЙМДПЭА-ШЭА, ФРЕЙЕР, ФИНК-РАЙТ-РАУНД, МЭНЭДЖ МЭТ.
**Ход урока**
**Организационный момент.** Дети сидят в группе по 4 человека. Приветствие. «ХАЙ ФАЙВ» (High Five) – дословно «дай пять» – сигнал тишины и привлечения внимания.
**II. Актуализация знаний.** Проверка домашнего задания по теме «Сущность и структура экономики».
**1-й этап. ТАЙМД-ПЭА-ШЭА** – обучающая структура, в которой два участника делятся развернутыми ответами в течение определенного количества времени.
– Внимание! Ребята, вы дома должны были ответить на вопросы и выучить термины:
– Почему изучение данной темы на современном этапе и на сегодняшний день является актуальным?
– Какая проблема затрагивает многих людей в мире сейчас?
– Какова роль экономики в жизни и развитии человека и общества?
**Словарь терминов:** экономика, экономика как хозяйство; экономика как наука; позитивная экономика; нормативная экономика; микроэкономика, макроэкономика; субъект экономики; объект экономики; потребности.
**2-й этап. МОДЕЛЬ ФРЕЙЕР** (FrayerModel) – обучающая структура, помогающая учащимся глубже понять и осознать изучаемые понятия и концепции. Участники рассматривают какое-либо понятие с разных сторон, записывая его обязательные и необязательные характеристики, примеры и антипримеры (то, что не может являться примером).
На каждом столе лежит лист бумаги формата А-4, с которым учащиеся должны работать.
**Внимание!** Ребята, объясните смысл цитаты – «Деньги не только благо, но и огромная беда для человечества».
## Обществознание
Учащиеся должны прийти к выводу о названии темы и целей изучаемого материала на уроке.
**3-й этап.** Использование ЦОР (ege. edu.ru), тема «Мир денег» (на интерактивной доске).
**Появление денег.**
Слово «монета» впервые появилось как титул богини Юноны: в Древнем Риме при ее храме чеканились деньги. На протяжении многих столетий функцию общего эквивалента выполняло серебро, уступившее затем место золоту.Длительное время в различных странах использовались оба благородных металла. Например, английская денежная единица фунт стерлингов ранее была полновесным фунтом серебра, о чем свидетельствует ее название. Сейчас официальная цена валюты не зависит от золота. Тем не менее, оно продолжает оставаться особым товаром, который легко конвертируется в любую валюту.
**Появление банкнот.**
Бумажные деньги впервые появились в Китае в XIII веке. Вначале они выпускались как знаки золота и серебра. В XVII веке банкноты появляются в Европе. В эпоху Екатерины II бумажные деньги плохо воспринимались, и к ним не сразу привыкли. Этот вид денег специально предназначен только для выполнения функции средства обращения. Для обеспечения устойчивости банкнот очень долго действовал принцип их размена на золото по номиналу или по определенному курсу. Этот принцип обеспечивал связь и взаимодействие металлической и кредитной денежных систем, что влияло на устойчивость денежной сферы.
Если условие свободного обмена соблюдалось, то во внутреннем обращении банкноты выступали равноценными заменителями золотых монет. Поскольку банкноты, не имеют собственной стоимости, а являются лишь ее знаком, их функционирование требует государственной гарантии. Полномочия выпускать банкноты со временем приняло на себя государство, которое гарантировало свободный обмен банкнот на золото. В современных условиях банкноты продолжают действовать в качестве наличности и выполняют функцию средства обращения, но уже без связи с золотом.
**Пластиковые карты и назначение денег.**
В наши дни активно внедряются безналичные формы денежного оборота. Используются кредитные, дебитные электронные пластиковые карты. Это так называемые идеальные деньги – деньги, не имеющие материального аналога.
**Во-первых,** с их помощью измеряют стоимость различных товаров. **Во-вторых,** это средство обращения. Деньги должны обслуживать оборот товаров в стране и мире. **В-третьих,** деньги – это средство платежа. С помощью денег мы оплачиваем товары и услуги. **В-четвертых,** это средство накопления. Не все деньги находятся в обороте, часть их «припрятана на черный день», то есть вложена в деятельность других компаний и частных лиц или внесена на банковские вклады с целью получения дохода. Еще одна функция денег – это развитие интеграционных процессов между странами. Есть денежные единицы, которые свободно конвертируются и ценятся в любой стране. Например, доллар США или евро. Кроме того, «мировые» деньги функционируют и как общая материализация общественного богатства.
**4-й этап. Физкультминутка.** Наклоны головой на 4 счета и зарядка глаз.
**5-й этап. Работа с карточками. ФИНКРАЙТ-РАУНД** – «подумай-запиши-обсуди в команде» – обучающая структура. *(Вопросы каждой команде в карточке).*
**Внимание!** Ребята, подумайте, запишите и обсудите в группе заданные вопросы. Кто закончит обсуждение поднимает руку.
Каждой группе раздается по карточке. В карточке написаны вопросы по данной теме:
Что явилось основной причиной появления товарно-денежных отношений?
Почему бумажные деньги вызывали недоверие? По какой причине бумажные деньги вытеснили из обращения деньги из драгметаллов?
Каковы преимущества пластиковых карт?
Перечислите денежные единицы, которые котируются во многих странах Европы.
В течении 3 минут нужно ответить на заданный вопрос, правильный порядок действий (сообща). Один из группы отвечают на поставленный вопрос.
**6-й этап. Итог урока. МЭНЭДЖ МЭТ** – инструмент для управления классом... Подведение итогов урока (разобрать понятие – деньги).
**Синквейн.**
1-2 строка – деньги (одно существительное);
2-2 строка – описание предмета (два прилагательных);
3-2 строка – описание действия (три глагола);
4-2 строка – фраза, выражающая отношение к предмету;
5-2 строка – синоним, обобщающий или расширяющий смысл темы, или предмета (одно слово), или пословица (поговорка).
**7-й этап. Заключительная часть.**
Дежурный собирает рабочие тетради и отдает учителю.
Учитель подводит итоги и заканчивает урок словами: «Мне понравилось с вами работать. Спасибо за урок».
**Интернет-ресурсы:**
ege.edu.ru, fipi.ru, final.ron.rbc-soft.ru, centeroko.ru, gosekzamen.ru, ctege.org, uni-test.ru, ege.ru, zavuch. info, pedsovet.ru
> **Деньги** – специфический товар максимальной ликвидности, который является универсальным эквивалентом стоимости других товаров или услуг.
> По самой распространённой версии, русское слово «деньги» (ед. ч., уст. «деньга») произошло от тюркского «теңге». В свою очередь в тюркские языки слово пришло, по всей видимости, из Персии.
> Тенге (данек в арабских странах; дангх в Персии; танка, тангка или таньга в Индии, на Цейлоне, в Тибете и в Непале; таньга или теньга в Хивинском и Кокандском ханствах, в Бухарском эмирате) – первоначально мелкая серебряная, а затем медная монета в странах Востока.
> *Википедия*
## Физика
## Закон всемирного тяготения
**Мария СВЕРЧКОВА,**
учитель физики гимназии № 125 г. Казани
**Цели урока.** Повторение законов Ньютона. Их практическое применение и роль в жизни человека. Закон всемирного тяготения как частный случай трех законов Ньютона.
Выяснение причинно-следственных связей возникновения закона тяготения тел. Запись закона всемирного тяготения.
Воспитание коллективизма, коммуникативных качеств учащихся. Единство законов движения во Вселенной, гармония протекающих в ней механических процессов.
**Организационный момент.** Объяснение назначения лежащих на столах листов, по распределению ролей учащихся при их сотрудничестве и ответах на вопросы, чтобы быстро и удобно выполнять задания учителя (МЭНЭДЖ МЭТ). Условное обозначение внимания и сосредоточенности учащихся во время урока - это молчание учителя, сосредоточенный взгляд на учеников и поднятая вверх рука (ХАЙ ФАЙВ). После того, как учащиеся по очереди поднимают и показывают поднятую руку учителя и одноклассников успокаиваются и сосредотачивают внимание, начинается урок.
**1. КЛОК БАДДИС (друзья по часам)** – повторение пройденного материала, пригласив друга по часам и задав ему один вопрос по законам Ньютона и получив ответ, поправляет его или соглашается с ним.
**2. ЭЙ АР ГАЙД** – активизация мышления при повторении учебного материала до просмотра видео и после. Фильм дает информацию о Вселенной, планетах Солнечной системы и о законах их движения в космическом пространстве. Фильм проецируется на экран, учитель заранее объясняет цель его просмотра. Переосмысление точки зрения учащегося, имеющейся на данный момент информации. Запись имеющихся знаний перед просмотром фильма и соглашение или изменение взглядов после его просмотра и переосмысление записанных знаний. Сравнение результатов. Вывод умозаключения о причинах движения тел на Земле, вокруг нее и в открытом космосе. Роль законов Ньютона в их применении.
<table>
<tr>
<td>До</td>
<td>утверждения</td>
<td>после</td>
</tr>
</table>
**Изучение нового материала.**
**ФИНК-РАЙТ-РАУНД РОБИН – (подумай, запиши, обсуди).**
1. Из учебника А.Перышкина (стр. 60) прочти текст о причинах возникновения законах всемирного тяготения. Подумай о его физическом смысле и границах применения.
> «Тяготение существует по всем телам вообще и пропорционально массе каждого из них. ... все планеты тяготеют друг к другу. ... тяготение к каждой из них в отдельности обратно пропорционально квадратам расстояний места до центра этой планеты».
>
> И.Ньютон, английский физик
<table>
<tr>
<td>Открыт Ньютоном в 1667 году на основе анализа движения планет (законы Кеплера) и, в частности, Луны. В этом же направлении работали Р.Гук (оспаривал приоритет) и Р.Боскович</td>
<td></td>
</tr>
<tr>
<td>Все тела взаимодействуют друг с другом с силой, прямо пропорциональной произведению масс этих тел и обратно пропорциональной квадрату расстояния между ними</td>
<td style="text-align: center;">$$F=G \frac{m_1m_2}{R^2}$$</td>
</tr>
<tr>
<td><strong>Закон справедлив для:</strong><br>однородных шаров;<br>для материальных точек;<br>для концентрических тел;<br>гравитационное взаимодействие существенно при больших массах</td>
<td></td>
</tr>
<tr>
<td><strong>Применение:</strong><br>Закономерности движения планет и их спутников. Уточнены законы Кеплера<br>Космонавтика. Расчет движения спутников</td>
<td><strong>Примеры:</strong><br>Притяжение электрона к протону в атоме водорода » $2 \times 10^{-11}$ Н.</td>
</tr>
<tr>
<td><strong>Внимание!</strong><br>Закон не объясняет причин тяготения, а только устанавливает количественные закономерности<br>В случае взаимодействия трех и более тел задачу о движении тел нельзя решить в общем виде. Требуется учитывать «возмущения», вызванные другими телами (открытие Нептуна Адамсом и Леверье в 1846 г. и Плутона в 1930 г.<br>В случае тел произвольной формы требуется суммировать взаимодействия между малыми частями каждого тела</td>
<td>Тяготение между Землей и Луной» $2 \times 10^{20}$ Н<br>Тяготение между Солнцем и Землей » $3,5 \times 10^{22}$ Н</td>
</tr>
<tr>
<td><strong>Анализ закона:</strong><br>Сила направлена вдоль прямой, соединяющей тела<br>G – постоянная всемирного тяготения (гравитационная постоянная). Числовое значение зависит от выбора системы единиц</td>
<td></td>
</tr>
<tr>
<td>В Международной системе единиц (СИ)<br>$$G=6,67 \cdot 10^{-11} \frac{Н \cdot м^2}{кг^2}$$</td>
<td>$$G=6,67 \cdot 10^{-11} \frac{Н \cdot м^2}{кг^2}$$</td>
</tr>
</table>
2. Запиши основную формулировку этого закона. Сделай пояснительный чертеж.
3. Обсуди с соседями по лицу информацию, поблагодари собеседника.
**1. ДЖОТ ТОТС** – работа в группе (запиши мысли) – ученикам предлагается разделить лист на 4 части написать на них выражения, связанные с законом всемирного тяготения и вне очереди кладут ответами вверх в общем месте на столе.
2. Просмотрев слайды с фотографиями, применяем групповую деятельность для сравнительного анализа закона всемирного тяготения с аналогиями **ФО БОКС СИНЕКТИС РЕВЬЮ.**
**Итог урока. Домашнее задание.**
## ОБЖ
## Формирование личности безопасного типа поведения
**Ахмедша АСЯНОВ,**
преподаватель ОБЖ Казанского строительного колледжа
В современном мире главной потребностью каждого человека и социальных групп является потребность в личной безопасности, защита от угроз, насилия и рисков. Любое животное реагирует на угрозу его жизнедеятельности защитными действиями. Действия человека, благодаря его разуму, отличаются от инстинктных действий животных предвидением развития событий, оценкой последствий своих действий, анализом причин опасностей, выбором наиболее эффективного варианта действий.
Человек не только разумно защищается в уже сложившейся ситуации, не только, предвидя опасности, старается избежать их, но, установив причины опасностей своей жизнедеятельностью, преобразует окружающую среду с целью устранения причин. Под окружающей средой имеются в виду все ее составляющие: природная, социальная, техногенная. Именно преобразовательная жизнедеятельность позволяет человеку в полной мере использовать разум для повышения своей безопасности. Идеи, которые являются привлекательными для большинства людей в мире, обеспокоенных своей безопасностью и безопасностью своего дела, сконцентрированы в философии ненасилия, идеях сотрудничества, консенсуса, договоренностей, партнерства. Именно данные соображения должны быть положены в основу разработки концепции социальной безопасности как состояние защищенности жизненно важных интересов личности, бизнеса, общества и государства от внутренних и внешних угроз и рисков.
Все вышеизложенное позволяет констатировать, что изучение социальных аспектов безопасности, чрезвычайных ситуаций социального характера, способов их предотвращения, локализации и ликвидации – одна из актуальных задач при подготовке детей и молодежи.
Каждый человек должен быть ознакомлен с концептуальной моделью безопасности личности.
### Схема. Концептуальная модель безопасности личности
Данная схема помогает понять, что помимо опасностей, угрожающих человеку со стороны социальной среды, он и сам нередко является причиной создания чрезвычайных ситуаций для своего существования.
Этими причинами являются:
– нежелание выполнять определенные действия. Подобное поведение может быть относительно постоянным, связанным с недовольной человеком опекой, склонностью к риску, отрицательным отношением к социальным регламентациям, отсутствием стимулов к безопасному поведению и т. д., и временным, когда человек находится в состоянии депрессии, стресса, наркотического или алкогольного опьянения;
– незнание объекта воздействия, правил безопасного поведения и способов их выполнения;
– несоответствие физических и психических возможностей человека требованиям социальной практики. Такое несоответствие также может быть постоянным (недостаточная координация, недостаточная концентрация внимания, несоответствие требованиям социальных окружения и пр.) и временным (переутомление, ухудшение состояния здоровья, пониженная работоспособность, депрессия, стресс, опьянение и т.д.).
Эти причины и влекут за собой возникновение опасностей и угроз различного характера и масштаба. Таким образом, в основу разработки концепции социальной безопасности должна быть положена идея формирования личности безопасного типа поведения.
Можно много говорить о различных профилактических мероприятиях, о проведении различных акций, о государственных программах, но может, стоит остановиться задуматься о том, почему мы все время что-то исправляем, кого-то переучиваем?
Целенаправленную подготовку детей и молодежи необходимо начинать с детского сада. Именно в дошкольном и школьном возрасте через отношение родителей, воспитателей, учителей к подрастающему поколению, через игровые ситуации усваиваются модели поведения личности, проецирующиеся в дальнейшем на все, без исключения жизненные ситуации.
Таким образом, одной из главных задач обучения и воспитания современного образовательного процесса должно стать формирование и развитие личности безопасного типа поведения.
Но для того, чтобы этот процесс был эффективным необходимо ясно представлять то, что формировать, подготавливать, каковы должны быть результаты? Какой должна быть модель «личности безопасного типа поведения»?
Основными составляющими модели личности безопасного типа поведения являются:
– психологическая устойчивость (все начинается с адекватной, безопасной для окружающих деятельности мозга человека) и психологическая готовность к действиям различных жизненных ситуаций;
– особенно-коллективистские мотивы поведения гражданина;
– бережное отношение к окружающему миру;
– наличие правовых навыков защиты от угроз природы, людей, самому себе, исходящих от внешних источников и самого себя;
– умение применять безопасные способы самореализации в процессе взаимодействия с природой, информационной инфраструктурой города и коллектива, вступая в общественно – правовые отношения;
– постоянное повышение уровня своего интеллектуального, эмоционального и физического развития.
Для формирования личности безопасного типа поведения по нашему мнению необходимо кардинально изменить систему обучения воспитания детей и молодежи:
– уменьшить срок базового образования. Сегодня не для кого не секрет, что более 50% выпускников базовой школы владеют знаниями, умениями и навыками, полученными в начальной школе (на скольких уроках они ничего не понимали, а просто в страхе ожидали окончания урока – вот здесь уже и начинает формироваться пассивное отношение к окружающему миру, к изучаемой дисциплине, к учителям, к родителям, к одноклассникам). Результатом базового образования должны стать сохранение и укрепление (развитие) физического здоровья и формирование прочных общеучебных умений, которые включают в себя учебно-управленческих, учебно-информационных и учебно-логических умений. Достигнуть этого возможно за счет уменьшения объема содержания школьных предметов;
– после VII класса осуществлять дифференциацию обучения с учетом врожденных способностей, склонности обучаемых (если кто-то решит поменять направление, то, владея прочными общеучебными умениями и крепким здоровьем, сделать это можно будет без особых проблем);
– вести в учебные планы школьного образования такие дисциплины, как «Основы психологии», «Основы экологии», «Межличностное взаимодействие», «Семейные отношения», «Ноксология». Увеличить количество часов музыки, физического общения. Сегодня, когда мы говорим, что «образование» должно проходить через всю жизнь, необходимо уже в школе сформировать понимание о единстве природы, общества, человека во всех существующих сферах жизнедеятельности;
– при обучении и воспитании максимально использовать здоровьесберегающие технологии. Особое место в таких технологиях принадлежит реализации и обучении одного из важнейших дидактических принципов – сознательности и активности, предполагающего активное и заинтересованное участие учащихся в общеобразовательном процессе;
– разработать образовательную программу и обязать состоявшихся будущих родителей обучение на обучающих курсах «Возрастная психология», «Духовное и физическое развитие детей», «Психические заболевания и расстройства детей и подростков», «Тревога и ее причины», «Взаимоотношения детей и родителей» и т.д.
**Список литературы:**
1. Губанов В.М., Михайлов Л.А., Соломин В.П. Чрезвычайные ситуации социального характера от них. – М.: Дрофа, 2007. – 188 с.
2. Бой Л.Л., Сергеев С.С., Комалова Л.Р. Безопасность и социальная ответственность личности // Экстремальные ситуации, конфликты, согласие. Чрезвычайные правовые режимы обеспечения правопорядка, защиты личности, общества и государства от внутренних угроз: материалы десятой научно-практической конференции 26 ноября 2008г. – М.: Академия управления МВД России, 2008. – с.234-238.
## Тарбия - белем нигезе
## 21 нче февраль – Халыкара туган тел көне
### Иң татлы тел – туган тел
#### (Әдәби-музыкаль кичә)
Гөлия НИЗАМОВА,
Буа районы Кыят урта мәктәбенең татар теле һәм әдәбияты укытучысы
**Максат:** укучыларда туган телгә, татар теленә карата кызыксыну һәм хөрмәт тәрбияләү; белемнәрен тирәнәйтү, иҗади сәләтләрен үстерү.
Зал бәйрәмчә бизәлгән. Балалар һәм килгән кунаклар залга кергәндә «Туган тел» көе яңгырап тора. Сәхнәгә рус һәм татар халык милли киемнәреннән алып баручылар чыга.
**1 нче алып баручы.** Исәнмесез, кадерле кунаклар, хөрмәтле укытучыларыбыз, тамашачылар!
**2-й ведущий.** Добрый день, дорогие гости, учителя и зрители! Сегодняшний вечер посвящается дню родного языка. 21 февраля – Международный день родного языка. Для некоторых из нас родной язык – русский. Мы изучаем татарский язык, потому что живём в республике Татарстан. Татарский язык наравне с русским языком является государственным языком нашей республики.
**1 нче алып баручы.** 21нче февраль – Халыкара туган тел көне. Безнең мәктәптә җиде төрле милләт баласы белем ала. Аларның һәрберсенең туган теле үзенә газиз. Бүген без аларның ана телләрендә һәм татар телендә сәнгатьле сөйләмнәрен, моңлы җырларын тыңларбыз.
**2-й ведущий.** Отмечая Международный день родного языка, мы отдаем дань уважения несметному числу существующих в мире языков, культурам, которые они отражают, тому творческому заряду, который придают людям их развитие и формы выражения. В Международный день родного языка все языки признаются равными, поскольку каждый из них уникальным образом отвечает предназначению человека, и каждый представляет живое наследие, которое нам следует оберегать. Так исторически сложилось, что наши народы Поволжья с давних пор жили по соседству. Поэтому танцы, песни, прибаутки, праздники имеют общее сходство. Вот, например, колыбельная песня.
*(Ученики на разных языках исполняют колыбельные песни.)*
**1 нче алып баручы.** Бөек татар шагыйре Г. Тукайның «Туган тел» шигырен барыбыз да бик яхшы беләбез. Хәзер бу шигырьне татар, рус һәм инглиз телләрендә тыңлап үтәрбез.
*(Укучылар татар, рус, инглиз телләрендә сөйли.)*
**2-й ведущий.** Говоря о родном языке, нельзя не вспомнить великих классиков русской и татарской литературы. Они являются основоположниками языка, заложившими фундамент литературы: А.С.Пушкин, Л.Н.Толстой, Г.Тукай, Г.Ибрагимов и др. Они своим творчеством внесли огромный вклад в развитие и формирование передовой культуры народов. Их творчество отразилось не только в татарской и русской литературе, но и в чувашской.
*(Ученики рассказывают стихотворения Г.Тукая и А.С.Пушкина на чувашском языке.)*
**1 нче алып баручы.**
Заман миңа югарыга мен дип,
Ике канат биреп үстерде.
Канатымның берсе – татар теле,
Икенчесе – бөек рус теле.
**2-й ведущий.**
Мне два крыла вручила не природа,
На них парю я каждый час и миг.
Одно – язык татарского народа,
Второе – русский пламенный язык.
*(Татар һәм рус телләрендә җырлар башкарыла.)*
**2-й ведущий.** «Величайшее богатство народа – его язык. Тысячелетиями накапливаются и вечно живут в слове несметные сокровища человеческой мысли и опыта» – это слова известного писателя М. Шолохова.
*(Милли җырлар агышында татар, рус, чуваш халык биюләре башкарыла.)*
**2-й ведущий.** Мы должны оберегать язык от засорения, помня, что слова, которыми мы пользуемся сейчас, с придачей некоторого количества новых, будут служить многие столетия после нас для выражения еще неизвестных нам идей и мыслей.
*(Исполняется русская народная песня.)*
**1 нче алып баручы.**
Дөньяда иң-иң матур ил –
Ул минем туган илем.
Дөньяда иң-иң матур тел –
Ул минем туган телем.
Иң изге хисләремне мин
Туган телдә аңлатам.
Шуңа күрә туган телне
Хөрмәтлим мин, яратам.
**2-й ведущий.**
Родной язык! Он впитан с молоком.
Звучит как музыка,
нам сердце услаждая.
В международный день родного языка
На языке родном тебе мы пожелаем:
Люби язык, храни на день и на века!
Не забывай мелодию родного языка.
**1 нче алып баручы.** Телләр белү милләтара дуслыкны ныгытырга да ярдәм итә.
> 1952 елның 21 февралендә Пакьстанда банглы теленә дәүләт теле статусы таләп итеп көрәшкән 5 студент үтерелгән була. Билгеле булганча, Пакьстанның көнчыгыш өлеше соңрак Бангладеш бәйсез дәүләтенә әйләнә.
**1 нче алып баручы.** Барлык телләр дә үзенчә матур һәм бай. Безнең республикабыз күпмилләтле. Анда барлык милләт кешеләре дус һәм тату яши. (Бер укучы Г.Тукайның «Туган авыл» шигырен сөйли.)
**2-й ведущий.** Все языки по-своему богаты, красивы и разнообразны. Народы нашего многонационального Татарстана живут между собой дружно и сплоченно. (Ученица рассказывает стихотворение «Родная деревня» Г.Тукая.)
**1 нче алып баручы.** Халык авыз иҗаты аша без телебезнең байлыгын, матурлыгын күрәбез, туган телебезне яратабыз, зурлыйбыз, аңа сокланабыз.
*(Татар халык җыры башкарыла.)*
**2-й ведущий.** Через народное творчество мы видим богатство, красоту языка, любим свой родной язык, слушаем его с восхищением.
Шуңа күрә балаларга дустыңның туган телен дә, аларның мәдәниятен дә үз туган телеңне, мәдәниятеңне яраткан кебек якын итәргә, хөрмәт итә белергә кирәк.
**2-й ведущий.** Признание и уважение всех языков является ключом к сохранению мира. Каждый язык самобытен. Он имеет собственные выражения, которые отражают менталитет и обычаи народа. Подобно нашему имени мы обретаем родной язык от нашей матери в детстве. Он формирует наше сознание, пропитывает заложенной в нем культурой.
**1 нче алып баручы.** Безнең Халыкара туган тел көненә багышланган кичәбез тәмам. Үз туган телебезне, илебезне яратып яшик! Игътибарыгыз өчен рәхмәт!
**2-й ведущий.** Мы завершаем наш вечер, посвященный Международному дню родного языка. Не забывайте свой родной язык, говорите на нем, берегите его!
## 23 нче февраль – Ватанны саклаучылар көне
### Әтиләр сүзе – акылның үзе
Люция ЗӘЙНУЛЛИНА,
Балтач районы Сосна төп мәктәбе директорының тәрбия эшләре буенча урынбасары
**1 нче алып баручы.** Хөрмәтле ир-ат укытучыларыбыз, әтиләр һәм укучы егетләр, малайлар! Сезне якынлашып килүче бәйрәмегез белән котлыйбыз! «Кадак даганы саклый, дага юрганы саклый, юрга батырны саклый, батыр Ватанны саклый» дигән мәкаль бар. Сез – безнең саклаучыларыбыз, яклаучыларыбыз. Сезгә нык сәламәтлек, озын гомер, шатлык-куанычлар телибез.
Кешелекнең көчле, егәрле
Кавеменең бер вәкиле бит син.
Беләгеңнән көч, йөрәгеңнән
Куәт, егәр китмәсен.
Сезнең янда гына без акыллы,
Сезнең янда гына чибәрләр.
Солдат булган өчен генә түгел,
Көн дә кирәк илгә егетләр.
*(Әтиләр турында җыр башкарыла.)*
**2 нче алып баручы.** Бүген без сезнең белән Ватанны саклаучылар көненә багышланган ярыш-бәйгегә җыелдык. Бүген-ге кичәдә әтиләр һәм егетләрнең асылларыннан сайланган 2 төркем катнаша. Аларны алкышлап каршы алыйк. Сәхнәгә рәхим итегез. Һәр төркемнең капитаны белән танышып китик. (Капитаннар үзләре һәм төркемнәре белән таныштыра.)
**1 нче алып баручы.** Ә хәзер егетләрне сынау сәгате килеп җитте. Ярышның нәрсә икәнен сез беләсез инде. Анда бары тик зирәкләр, тапкырлар, эшкә оста, сүзгә кыска кешеләр генә җыела. Кыю һәм сизгер булыгыз, белемегезгә таянып эш итегез. Бәйгене бәяләячәк жюри әгъзалары белән танышып үтик. (Жюри әгъзалары белән таныштырыла.)
**2 нче алып баручы.**
Хәзер, дуслар, көч сынашыйк,
Батырлар мәйданга чыксын.
Һәр егет тә тел байлыгын,
Акылын һәм тапкырлыгын,
Игътибарын, зирәклеген
Эшкә җигәргә тырышсын.
**1 нче алып баручы.** Татар халык иҗатында кешедәге әхлак сыйфатлары хакында фикерләр, киңәшләр, үгет-нәсихәтләр бар. Мәкальләрдә бала тәрбияләүнең әти-әниләргә гаять җаваплы эш икәнлеге әйтелә. Әтиләр мәкальләрне истә тоталармы икән, сынап карыйк әле.
**1 нче командага мәкальләр:**
1. Эшләгәнең кеше өчен булса,... (өйрәнгәнең үзең өчен).
2. Оясында ни күрсә, ... (очканда шул булыр).
3. җылы җил бозны эретә, ... (җайлы сүз җанны эретә).
4. Матурлык туйда кирәк, ... (эшчәнлек көн дә кирәк).
5. Тырышкан табар, ... (ташка кадак кагар).
**2 нче командага мәкальләр:**
1. Ана күңеле балада, ... (бала күңеле далада).
2. Өйнең яме ... (бала белән).
3. Теле барның ... (иле бар).
4. Сөйли белсәң, ... (тыңлый бел).
5. Ни чәчсәң, шуны ... (урырсың).
**2 нче алып баручы.** Икенче бирем «Мәкальне таны» дип атала. Пантомима ярдәмендә сезгә мәкальнең эчтәлегенә туры килгән хәрәкәтләр күрсәтелә, ә әтиләр мәкальне әйтергә тиеш.
**1 нче алып баручы.**
Табигать һәркемгә бүләк биргән:
Бөркеткә – зур томшык, канатлар,
Үгезгә – мөгезләр, арсланга –
Үткен тешләр, корыч тырнаклар.
Атка – тояк, куянга – җитезлек,
Ә ирләргә – акыл, батырлык.
Еланнарга зәһәр агу биргән,
Хатын-кызга тигән матурлык.
Матурлыктан туган мәхәббәт,
Тәме белән балдан татлырак,
Көче уттай, катылыгы дисәң,
Граниттан хәтта катырак.
**2 нче алып баручы.** Алдагы бәйгебез «Беләсезме, таныйбызмы, онытмадыкмы икән?» дип атала. (Әтиләргә балалары турында сораулар бирелә. Әтиләр бу сорауларга уйлап тормыйча,тиз-тиз җавап бирергә тиеш. Мәсәлән: Улыгыз ничәнче класста укый? Беренче укытучысы кем? Хәзер класс җитәкчесе кем? Кем белән утыра? Туган көне кайчан? Ничәнче елда туган? һ.б.)
**1 нче алып баручы.** Алдагы бәйге «Сүзне таны» дип атала.
01. Ат өстендә утыручы кеше. (Жайдак)
02. Жәнлек оясы.(Өн)
03. Мөгезле эре терлек. (Сыер)
04. Казның баласы. (Бәбкә)
05. Кешеләр яши торган торак. (Өй)
06. Дошман кулына эләгеп, хокуктан мәхрүм ителгән кеше. (Тоткын)
07. Халкына, туган иленә бирелгән кеше. (Патриот)
08. Нинди дә булса урынга сайлау, билгеләү өчен күрсәтелгән кеше. (Кандидат)
09. Әсәрне сәхнәгә куючы. (Режиссер)
10. Югары медицина белеме алган белгеч. (Табиб)
**2 нче алып баручы.** Ә хәзер «Уйлап тап» уенын уйнарбыз. Әтиләр җөмләләрнең мәгънәсе буенча сүзнең ни турында булуын әйтергә тиешләр.
**1 нче бирем.**
— Ул хис барлык кешедә дә була.
— Ул шатландыра да, көендерә дә, елата да, сөендерә дә.
— Аннан башка яшәп булмый олыгайган көннәрдә дә. (Жавап: ярату, мәхәббәт.)
**2 нче бирем.**
— Ул елата да, моңландыра да, күңелне дә күтәрә.
— Арган чакта ял иттерә.
— Нәни балаларны йоклатканда кирәк. (Жыр)
**3 нче бирем.**
Ул кеше гәүдәсенең матурлыгын билгели. Ул кайберәүләрдә бар, кайберәүләрдә юк. Аны булдыру өчен спорт белән шөгыльләнергә кирәк. (Фигура)
**4 нче бирем.**
Ул элек чит илләрдә генә иде. Аны газетада да язалар, телевизордан да күрсәтәләр, радиодан да әйтәләр. (Реклама)
**5 нче бирем.**
Аны камыр белән иттән ясыйлар. Башта камыр җәяләр, аннары кечкенә түгәрәкләр кисәләр. Ясаганда саныйлар да. Шулпага салып пешерәләр. (Пилмән)
**1 нче алып баручы.** Балаларыбызның сәламәт, инсафлы, әдәпле, әхлаклы, камил шәхес булып үсүләрендә укытучылар, укучылар һәм әти-әниләр бергәләп эшләгәндә генә мәктәптә һәм гаиләдә яхшы нәтиҗәләргә ирешергә була.
Хөрмәтле әтиләр! Хәзер сезгә һәрберегезгә шарлар бирелә. Иң беренче шул шарларны кабартырга кирәк. Ә аннары үзегезнең балагызга әйтергә теләгән матур сүзләрне, шул шарга язып, залга атарга кирәк. Залда утыручы балалар бу матур сүзләр язылган шарларны бик теләп кабул итеп алырлар.
*(Әтиләр шарларны залга ыргыталар.)*
**2 нче алып баручы.** Бәйгегә нәтиҗә ясар вакыт та җитте. Нәтиҗәләр белән таныштырыр өчен сүзне жюрига бирәбез. (Жюри бәйгегә йомгак ясый.)
**1 нче алып баручы.** Гаиләнең ныклыгы, татулыгы бик күп сәбәпләргә бәйле. Йомшак, тәмле телле булганны һәркем ярата. Бер-беребезгә һәрчак ачык йөзле, тәмле телле булыйк. Авыр сүзләр әйтеп, хәтерләребезне калдырмыйк, ягымлы булып, матур сүзләр генә әйтешеп яшик. Балаларыбыз тигез гаиләдә, сәламәт булып үссеннәр.
Хөрмәтле балалар! Сезнең әтиләрегезгә булган олы ихтирамыгыз сүнмәсен иде. Әтиләрегез кебек хөрмәткә лаек кешеләр булып үсегез. Сез – аларның, алар сезнең иң кадерле кешегез булсыннар! Бәхетле булыгыз!
## Гаиләдә ата тәрбиясе
Ләйлә НУРЛЫЕВА,
Актаныш районы Богады төп мәктәбенең югары квалификация категорияле укытучысы
Тормышта төп таяныч, яклаучы һәм саклаучы көчле кешеләр – әтиләр. Хәзерге чорда ата тәрбиясенә игътибар арттыру мөһимлеге ачык чагыла. «Ана өйрәтсә, бала җитез булыр, ата өйрәтсә, бала акыллы булыр» дигән халык әйтеmеnең асылында да тәрбиянең никадәр җаваплы, дәвамлы һәм зур түземлек сорый торган эшчәнлек икәнлеген тоярга мөмкин.
Әтиләрне дә балаларга белем һәм тәрбия бирүдә активлаштыру максатын күздә тотып, кече яшьтәге мәктәп балалары өчен мин тәрбия программасы төзедем. Программада тәрбия сәгатьләре, бәйрәм кичәләре, сәламәтлек сәгатьләре, экскурсияләр, әтиләр катнашында төрле чаралар урын алды. Журнал укучылар игътибарына І сыйныф өчен аның кыскартылган вариантын тәкъдим итәм.
1. «Әтием мине җитәкләп озата сиңа, әй, мәктәп». (Бәйрәм тантанасы.)
Белем бәйрәменә әти-әниләр чакырыла, укырга керүче балалар шигырьләр сөйлиләр, җырлыйлар. Тантанадан соң балалар үзләре укыячак класс бүлмәсенә керәләр, танышалар. (Әтиләрнең катнашуы төп шарт булып тора, алар укытучы белән якыннан танышалар, балаларының классташларын күрәләр, үзләренең бәләкәй чакларын искә төшерәләр һәм балалар белән балачак хатирәләрен уртаклашалар.
2. «Әти миңа булыша, мин әтигә булышам». (Тәрбия сәгате.)
Тәрбия сәгатендә укучылар белән түбәндәге юнәлештә әңгәмә үткәрелә.
— Өйдә әтиең белән нинди эшләрдә катнашасың?
— Син әтиең белән нинди уеннар уйныйсың?
— Син әтиеңә охшарга телисеңме?
— Әтиеңнең нинди сыйфатлары сиңа бигрәк тә ошый?
— Әтиең белән бергәләп ясаган әйберләрне әйтә аласыңмы?
— Укырга-язарга өйрәнгәндә әтиең сиңа ничек ярдәм итә? һ.б.
*(Әңгәмәдә һәр укучыны катнаштыру аеруча мөһим, тәрбия сәгатенә берничә әтине дә чакырырга мөмкин.)*
03. Өлкәннәр көне уңаеннан, «Буыннар алмашы» дигән кичә үткәрү.
Кичәгә укучыларның әби-бабайлары, әти-әниләре бергә чакырыла. Кичә барышында нәсел шәҗәрәләре экранда чагылдырыла.
04. «Һәр эшкә оста әтием». (Тәрбия сәгате.)
Тәрбия сәгатенә әзерлек барышында әтиләрнең һөнәрләрен чагылдырган «Безнең өйдә әти терәк» дип исемләнгән рәсем конкурсы үткәрелә. Тәрбия сәгатендә укучылар һәркайсы әтиләренең кайда, кем булып эшләүләре турында сөйлиләр.
05. «Ачык ишекләр» көне.
Бу көнне әтиләр дәресләр тыңларга чакырылалар. Алар балаларның дәфтәрләрен карыйлар, үзләрен кызыксындырган сорауларга җаваплар алалар.
06. «Әтинең әтисеннән үк килгән миңа җитезлек». (Сәламәтлек сәгате.)
Сәламәтлек сәгатенә әтиләр, дәү әтиләр чакырыла. Гаиләдә нинди спорт уеннары, физик шөгыльләр һәм хәрәкәтле уеннар алып барылуы турында сөйләшү үткәрелә. Әтиләр һәм дәү әтиләр буыннан буынга күчеп килгән спорт
төрләре, хәрәкәтле уеннар белән таныштыра.
07. «Бар һөнәр дә яхшы». (Экскурсия.)
Әтиләрнең эшләгән җирләренә экскурсия оештыру. Экскурсия барышында күзәткәннәрне өйдә рәсемгә төшереп килергә тәкъдим ителә.
08. «Кар сыннары өябез». (Сәламәтлек сәгате.)
Сәламәтлек сәгатендә кардан сыннар ясаганда әтиләрне дә ярдәмгә чакыру, бергәләшеп уен-көлке белән эшне оештыру.
09. «Хуш киләсең, Яңа ел!». (Бәйрәм кичәсе.)
Бәйрәмгә төрле битлекләр, киемнәр әзерләүдә әти-әниләрнең ярдәмнәренә таяну, бәйрәмдә үзләренә дә битлекләр киеп катнашырга тәкъдим итү.
10. «Мин әтидән өйрәнәм, мин әнидән өйрәнәм». (Тәрбия сәгате.)
Тәрбия сәгатенә әзерлек барышында укучылар әти-әниләренең һәм үзләренең кул эшләреннән күргәзмә төзиләр, әти-әниләргә багышлап иншалар, шигырьләр язалар, җырлар өйрәнәләр. Кичәдә әти-әниләрнең үзләренә дә сүз бирелә.
11. «Әтиләрне бәйрәм белән котлыйбыз». (Бәйрәм кичәсе.)
Укучылар алдан ук әтиләренә бүләкләр әзерлиләр, җырлар, биюләр, шигырьләр өйрәнәләр. Бәйрәм барышында әтиләр дә күмәк биюләрдә, уеннарда катнашалар.
12. «Әтием белән бергәләп без кошларны каршылыйбыз».
Мәктәп күләмендә үткәрелә торган «Кошлар кичәсе»нә әзерлек барышында әтиләр белән бергәләп сыерчык оялары ясау. «Иң матур оя»га бәйге игълан итү.
13. «Безнең гаилә бик тату». (Бәйге-бәйрәм.)
Әти-әниләр һәм балалар катнашында, «Космонавтика көне» уңаеннан, спорт уеннары һәм интеллектуаль биремнәрдән төзелгән бәйге-бәйрәм үткәрү.
14. «Язның бер көне ел туйдыра». (Экскурсия.)
Игенчелектә хезмәт куючы әтиләрнең эш урынына экскурсия оештыру.
15. «Гөрләшеп яшик». (Тәрбия сәгате.)
Тәрбия сәгатенә әзерлек барышында уку елы буенча үткәрелгән белем һәм тәрбия чараларында төшерелгән фотолардан стенд урнаштырыла, әти-әниләр катнашында үткәрелгән чаралардан презентация төзелә һәм тәрбия сәгатендә күрсәтелә.
> «Балаларыгызны тәрбияләргә иң кечкенә чакларыннан башлагыз, аларның күңелләренә күркәм холык орлыклары чәчегез, адәмчелекне вә изгелек ничек булганын белдерегез, урынына карап, бераз йомшаклык та, вакытына карап бераз катылык та күрсәтегез, ләкин куркытып түгел, бәлки киңәш чишмәсе икәнен аңлап, сүзләрегез белән гамәл кылачак кадәр, үзегезне олы umen mоmа белегез.
> Балаларыгыз өчен мал җыеп та, тәрбияләрен ташламагыз, бәлки малны аларның тәрбияләре юлына сарыф итегез. Бетми торган мирас гүзәл тәрбия икәнен белегез. Дөрес тәрбия булмавы соңында балалар өчен дөнья тулы алтын калса да – файдасы юктыр, бәлки тәрбиясезлекләре – бер бәхетсезлектер вә аның өстенә калган алтыннары икенче бәхетсезлек булыр».
Р.Фәхреддин. «Нәсыйхәт» китабыннан.
## Бала – гаиләнең көзгесе
### (Башлангыч сыйныфларда ата-аналар җыелышы)
Рушания ХӘЙРУЛЛИНА,
Чистай районы Гаделша урта мәктәбенең І квалификация категорияле башлангыч сыйныфлар укытучысы
**Максат.** Гаилә тәрбиясенең бала тормышында тоткан ролен ассызыклау, мәктәп-гаилә элемтәләрен ныгыту, әти-әниләрдә актив педагогик караш тәрбияләү.
**Материал:** каләмнәр, тест биремнәре, квадрат формасындагы чиста битләр, презентация.
**Җиһазлау:** мультимедиа, компьютер.
Сәхнә түрендәге экранга гаилә турында канатлы сүзләр языла: «Бала – гаиләнең көзгесе: су тамчыларында кояш чагылган кебек, балаларда да ана һәм атаның әхлакый чисталыгы чагыла», «Гаилә бәхете – ил бәхете», «Ныклы гаилә – ныклы дәүләт нигезе».
### Җыелыш барышы.
#### І. Кереш өлеш.
**Укытучы.** Исәнмесез, хөрмәтле әти-әниләр! Мин сезнең белән очрашуыма бик шат. Барыгызны да «Бала – гаиләнең көзгесе» дигән темага фикер алышуда катнашырга чакырам. Һәркемгә үз гаиләсе кадерле. Анда сине ничек бар – шулай яраталар, кабул итәләр. Иң беренче булып яхшылык һәм явызлык, рухи һәм әхлакый кыйммәтләр турындагы төшенчәләрне һәр кеше нәкъ менә гаиләдә ала. «Гаилә бәхете – ил бәхете», ди халык. Әти-әни гаиләнең тоткасы булса, балалар – гаиләнең көзгесе. Тотка купмасын, көзге ватылмасын дисәң, бер-береңне саклап, рәнҗетмичә, хөрмәт итеп яшәргә кирәк. Һәр гаилә – үзе бер дәүләт. Ныклы гаилә – ныклы дәүләт нигезе.
#### ІІ. Төп өлеш.
**Укытучы.** Хөрмәтле әти-әниләр, сез ничек уйлыйсыз: балагызның проблемалары юкмы? Моны белү өчен без сезнең белән тест биремнәре эшләп алырбыз. Билгеләмә белән риза булсагыз – уңай (+), әгәр билгеләмә сезгә кагылмаса, тискәре билге (-) куярга.
01. Минем балама мәктәптә уку ошый.
02. Минем бала башка мәктәпкә бик теләп күчәр иде.
03. Сайлау мөмкинлеге булса да, ул өйдә генә укырга теләмәс иде.
04. Кызганыч, минем балам миңа яисә өйдәгеләргә мәктәп турында сөенеп сөйләми.
05. Баламның дуслары күп. Дәрестән тыш вакытта да алар бергәләп уйныйлар, бездә алар үзләрен үз өйләрендәге кебек хис итәләр.
06. Мәктәптәге укытучыларның белем бирүе аны канәгатьләндерми.
07. Ул сыйныфтан тыш эшләрдә актив катнаша.
08. Берәр сәбәп нәтиҗәсендә дәресләр булмый калса, аның кәефе бозылмый. Аны дәрес үткәрелмәүнең сәбәбе кызыксындырмый.
09. Минем балама өйгә бирелгән эшләрне үтәргә кирәклеген даими исенә төшереп торырга кирәк.
10. Баламның үзен кызыксындырган өлкәдәге хирыслыгы, яраткан шөгыле укуына комачаулык тудырмый.
Һәр әти-әни балларны санап, тест биремнәренә нәтиҗә ясый.
**8 – 10 балл.** Сезнең балагызның мәктәпкә карашы яхшы. Аңа белем алу ошый.
**6 – 7 балл.** Мәктәптә эшләр начар түгел. Мәктәпкә мондый карашын ныгыту өчен балагызның укуы белән кызыксынуыгызны, аның уңышларына сөенүегезне даими белдереп торыгыз.
**4 – 5 балл.** Игътибарлы булыгыз! Балагызның мәктәптә бар да тәртиптә түгел. Балагызны нәрсә борчуын кичекмәстән ачыкларга кирәк.
**1 – 3 балл.** Балагызга ярдәм кирәк. Аның мәктәпкә карашы начар. Сәбәпләрен ачыкларга, укытучылар белән сөйләшергә, ярдәм итү юлларын билгеләргә кирәк. Балагызның дуслары белән мөнәсәбәтләрен җайга салуда да кулыгыздан килгән кадәр ярдәм итәргә тырышыгыз.
**Укытучы.** Ә хәзер, хөрмәтле әти-әниләр, без сезнең белән «Кар бөртеге» күнегүен эшләрбез. Күнегүнең шарты: һәр кеше үзе эшли, башкаларга карамый. Мин Һәр кешегә кәгазь бирәм. Кәгазьләр бөтенесе дә бертөсле, бер зурлыкта. Мин эш тәртибен әйтеп торам, ә сез эшләрсез.
**«Кар бөртеге» күнегүе.**
1. Кәгазьне урталай бөклибез.
2. Өске уң почмагын ертып алабыз.
3. Кәгазьне тагын урталай бөклибез.
4. Өске уң почмагын ертып алабыз.
5. Кәгазьне тагын урталай бөклибез.
6. Өске уң почмагын ертып алабыз. Һәм шулай дәвам итәбез.
Ә хәзер үзебез ясаган кар бөртекләрен ачабыз, бер-берсенә охшаган кар бөртеген табабыз. Бер-берсенә су тамчысы кебек охшаган булсын. (Ата-аналар үзара кар бөртекләрен чагыштырып карыйлар.)
Таптыгызмы? (Юк.) Ни өчен тапмадыгыз? (Әти-әниләр фикере тыңланыла.)
**Нәтиҗә.** Эш тәртибе һәм кәгазьләр бертөсле булса да, эшне башкаручылар төрле. Менә безнең балаларыбыз шулай һәрберсе үзенә бертөрле. Хәтта бер гаиләдә тәрбияләнсәләр дә, аларның сәләтләре, мөмкинлекләре төрле. Шуңа күрә бер баланы икенчесе белән чагыштырырга ярамый.
**Укытучы.** Кечкенә генә уңышын күрә белү, мактау да балада ышаныч тудыра. Һич кенә дә уңышсызлыкка очраган балага тупас сүз әйтергә, аның шәхесен кимсетергә ярамый. Иң кыйммәтле киңәш: балаңны ничек бар, шулай кабул ит һәм ярат. Ул – синең йөрәк җимешең. Без аны уңышлары өчен генә түгел, ә бу дөньяда яшәгәне, сау-сәламәт булганы өчен дә яратырга тиешбез. Бала үзе иң зур бүләк. Мәктәпкә беренче тапкыр укучы сыйфатында бару аңа зур җаваплылык өсти. Бу хисне әти-әни тәрбияли. Балага мәктәпне, мөгаллимнәрне өйдә ничек сурәтлиләр, ул аларны шулай кабул итә. Баланы беркайчан да гел «5»ле билгесенә генә укырга өндәргә ярамый. Барлык фәннәрне «5»ле билгесенә генә үзләштерү өчен нинди кыенлыкларны җиңәргә кирәк икәнлеген, кечкенә уңыштан зур уңышка килүен аңлату отышлырак була. Кече яшьтән үк баланы үзе кылган гамәле өчен җавап тотарга өйрәтү мөһим.
**Укытучы.** Ә хәзер рус халкының «Йомры икмәк» әкияте буенча фикерләшеп алырбыз. (Әкиятне сөйләү барышында презентация күрсәтелә.)
**(1 нче слайд.)** Яшәгән, ди, булган, ди, әби белән бабай. Әби белән бабай бик тату яшәгәннәр. Ләкин аларның балалары булмаган. Беркөнне әби белән бабай йомры икмәк пешерергә булганнар.
— Моның өчен алар нәрсә эшләгәннәр? (Әрҗә төбен кырганнар, бура почмакларын себергәннәр. Шулай итеп йомры икмәк барлыкка килгән.)
— Сезнең бу күренешкә карата фикерегез нинди? (Әйберләрне әрәм-шәрәм итмәү, һәрнәрсәнең кадерен белү.)
— Әйе, мин сезнең фикерләрегез белән тулысынча килешәм. Әле олыгайган көндә бар кешегә дә терәк кирәк.
**(2 нче слайд.)** Әби шул оннан йомры икмәк пешергән дә тәрәзә төбенә суытырга куйган.
— Сезнең бу гамәлгә карашыгыз ничек? (Тәрәзә төбенә ашамлык куймаска, куйган очракта өстенә ябарга, игътибарлы булырга кирәк.)
**(3 нче слайд.)** Икмәк тәрәзә төбендә тора торгач, тәгәрәп җиргә төшкән, ишегалдыннан урамга чыгып, юл буйлап тәгәрәп киткән. Икмәк юл буйлап тәгәрәп барганда, куянны, аюны, бүрене очраткан.
— Бу күренеш турында ниләр уйлыйсыз? (Балаларны безне әйләндереп алган тирәлек белән аралашырга өйрәтергә кирәк.)
**(4 нче слайд.)** Йомры икмәк тәгәрәгән дә тәгәрәгән, аның каршына хәйләкәр, ягымлы төлке килеп чыккан.
— Ә хәзер сездә нинди фикерләр туды? (Һәр кешегә дә ышанмаска кирәк.)
— Әйе, балагызны яхшы белән начарны аера, кешеләрнең төп ниятләрен аңлый белергә өйрәтергә кирәк.
**(5 нче слайд.)** Йомры икмәк уйлап-нитеп тормаган, төлкенең тел өстенә сикергән, ә төлке аны шунда ук йотып та җибәргән.
— Әкиятнең ахыры сезне нәрсә турында уйларга мәҗбүр итте? (Артык беркатлы булмаска, уйлап эш итәргә.)
— Әйе, балаларны төрле хәлләрдән мөстәкыйль рәвештә чыгарга өйрәтергә, таныш булмаган кешеләр белән аралашмаска тырышырга, авыр хәлдә калмас өчен игътибарлы булырга. Көтелмәгән хәл килеп чыккан очракта куркып калмаска, үзеңне тыныч тотарга, конфликт тудырмаска, бу күңелсезлектән чыгу юлларын эзләргә кирәк. Шулай итеп менә нинди «Тәрбия китабы» килеп чыкты.
Мультимедиа экранында түбәндәге кагыйдәләрдән торган слайд күрсәтелә:
**Беренче кагыйдә.** Олыгайган көндә һәр кешегә терәк кирәк. Сез балага тормыш бүләк иттегез. Тик аның үзегез кебек яки сез теләгәнчә булуын көтмәгез. Аңа үзегез кебек булырга түгел, ә үзенчә булырга ярдәм итегез.
**Икенче кагыйдә.** Балагыз һәрвакыт игътибар үзәгендә булсын.
**Өченче кагыйдә.** Балагызны кешеләрне таный белергә өйрәтегез.
**Дүртенче кагыйдә.** Баланы яхшы белән начарны аера, кешеләрнең төп ниятләрен аңлый белергә өйрәтегез.
**Бишенче кагыйдә.** Балага төрле кыен хәлләрдән мөстәкыйль чыгу юлларын күрсәтегез.
*(Әлеге кагыйдәләр алдан әзерләнгән буклет рәвешендә әти-әниләргә таратыла.)*
#### III. Йомгаклау өлеше.
**Укытучы.** Хөрмәтле әти-әниләр, безнең бүгенге очрашуыбыз тәмам. Киләсе очрашуда без «Әниләр бәхете нәрсәдә?» дигән сорауга бергәләп җавап табарга тырышырбыз. Кояшның җылысы көчлерәк булган саен, ул җирне ныграк җылыта, ана җылысы никадәр көчле булса, гаилә җылысы да шулай нык була. Гаиләләрегездәге җылылык беркайчан да кимемәсен, сау-сәламәт булыгыз, үз балаларыгызны бәхетле, тәүфыйклы, миһербанлы, гыйлемле, нык ихтыярлы, көчле рухлы шәхес итеп үзегез тәрбияләп үстерергә язсын.
## Преемственность дошкольного и начального общего образования
Резеда ШАЕХОВА,
заведующий отделением дошкольного и начального образования Приволжского межрегионального центра повышения квалификации и переподготовки работников образования Казанского (Приволжского) федерального университета, к.п.н., доцент
Гузель ГАЛЕЕВА,
методист
Принципиальным отличием ФГОС начального образования от дошкольного является их ориентация на результат образования. И это чрезвычайно важно, так как многие десятилетия учитель отвечал в основном за то, чтобы передать ученику определенный объем информации по предметам, а воспитатель формировал «багаж» знаний, умений и навыков каждого выпускника детского сада. Теперь главной задачей учителя начальных классов становится целенаправленное формирование общеучебных умений, так называемых универсальных учебных действий. Знания выступают ориентиром для организации самостоятельной деятельности обучающегося под руководством учителя. При этом главным для него становится развитие умения пользоваться этими знаниями самостоятельно и применять их на практике.
Рассмотрим, в каком взаимодействии находятся знания – умения – навыки и формирование общей культуры воспитанников, развитие их интеллектуальных качеств, инициативности, самостоятельности и ответственности, а также формирование предпосылок учебной деятельности?
Вспомним мысль выдающегося психолога Л.С. Выготского, которую можно рассматривать в качестве основополагающей для перестройки образовательного процесса в контексте ФГОС: «Развитие есть результат, не совпадающий с его содержанием». Обратим особое внимание на слова «не совпадающий», они означают, что нельзя измерять результаты обучения только по содержанию образовательных программ, необходимо оценивать изменения, которые произошли в психическом развитии ребенка.
Из вышеизложенного необходимо уточнить понятие «развитие»в плане происходящих в будущем школьнике новообразований.
1. Развитие – это не наличие знания, а умение его добывать.
2. Развитие – это не количество знаний, а умение пользоваться ими и применять их в разнообразной самостоятельной деятельности.
3. Развитие – это не наличие знания, а умение определять свое незнание.
Соотношение понятий «обучение» и «развитие» чрезвычайно важны в реализации основных положений ФГОС дошкольного образования, так как в значительной мере определяется их роль в «обеспечении равных возможностей полноценного развития каждого ребенка».
Это в свою очередь требует пересмотра целей обучения и выдвижения как приоритетной задачи полноценного развития детей на основе ведущей деятельности в период дошкольного детства. Напомним, что ведущая деятельность оказывает принципиально важное влияние на психическое развитие, потому что она в большей степени, чем другие виды деятельности этого периода, удовлетворяет потребностям ребенка, в значительной мере определяет его развитие.
Ребёнок в возрасте 5-7 лет находится как бы на переходной ступеньке от дошкольного возраста, где все новые нравственные, интеллектуальные, физические и эстетические качества формируются легче и лучше всего в игровой деятельности, к младшему школьному, где ведущей деятельностью является учебная. Но учебная деятельность становится ведущей только тогда, когда завершены те психические новообразования, которые формируются в дошкольном детстве.
Возникает вопрос: сформированность и развитие каких психических процессов особенно важны для успешного освоения обучающимися программы начального общего образования? В первую очередь – это мышление и воображение.
> «Опрос современных детей, поступающих в школу, убедительно показывает, что они хотят познавать, общаться, действовать и, главное, чтобы их любили».
В основе сознательного акта учения лежит способность человека к продуктивному (творческому) воображению и мышлению. Для развития воображения как новообразования психического развития ребёнка, необходимого для результативности обучения в начальной школе, немаловажную роль имеет игровая деятельность, в частности, сюжетно-ролевая игра, которую он придумывает сам и воссоздаёт реальную логику событий.
Один из главных элементов такой игры – её творческое начало. Ребенок распоряжается взятой на себя ролью, устанавливает правила и взаимоотношения с партнерами, раскрывает сюжет игры и заканчивает ее по своему усмотрению. При этом руководство со стороны взрослого может быть как принято, так и отвергнуто, особенно если оно навязано. Отсюда возникает возможность использования сюжетно-ролевой игры как средства обучения. Именно эта игра способствует развитию творческого мышления, инициативности и самостоятельности ребенка.
Дидактическая игра, содержащая определённые правила, имеет учебную задачу, которую необходимо решить. В процессе таких игр ребенок усваивает систему эталонов – сенсорных, этических, практических и др., уточняет знания об окружающем мире, пробует применять их в различных ситуациях. Игру с обучением объединяет обобщённый способ действия. Игра с правилами, также как и учебная деятельность, содержит результат, развивает самоконтроль и самооценку, но не имеет решающего значения в развитии творческих способностей. Таким образом, структурные компоненты учебной деятельности во многом совпадают с компонентами дидактической игры с правилами.
Игры с правилами – эффективное средство развития произвольности поведения. Дети-непоседы, «не желающие» выполнять требований педагога, играют в любую игру и бурно реагируют на нарушения этих правил. Такие игры дисциплинируют, контролируют действия ребенка, ограничивают его спонтанную импульсивную активность. Осознавая правила игры, такие дети начинают подчинять игровые действия этим правилам, в результате чего формируется волевая и эмоциональная саморегуляция.
В старшем дошкольном возрасте происходит стремительное интеллектуальное развитие ребенка, интенсивно развивается наглядно-образное мышление, т.е. умение наглядно представить себе разные объекты и их преобразования. В педагогической практике прослеживается, что развитие наглядно-образного мышления достигается благодаря широкому использованию в детских видах деятельности различных схем и моделей, активного использования действий с предметами и их заместителями. Старший дошкольник может работать со схемами и моделями, отражающими различные связи и отношения между объектами. Это отнюдь не вспомогательная сторона обучения, способствующая лучшему усвоению материала. Такое обучение имеет самостоятельную ценность, оно способствует развитию наглядно-образного мышления и создаёт базу для формирования полноценного логического мышления.
Остановимся на важнейших личностных качествах дошкольника, необходимых для его успешного обучения в начальной школе – активности и самостоятельности. В формировании этих качеств немаловажную роль играет стиль взаимоотношений воспитателя с детьми. Для того чтобы сформировать у детей умение самостоятельно выдвигать проблему, осуществлять поиск её решения, важно давать положительную оценку любому, даже неверному, но самостоятельно найденному способу решения. Нужно отмечать даже саму попытку найти способ разрешения проблемы, а затем с помощью наводящих вопросов взрослого совместно найти её правильное решение.
Специфика любой учебно-игровой задачи и ее отличие от задачи практической состоит в том, что её главным результатом является овладение способом решения. Педагог должен обращать внимание детей не только на то, что они должны сделать, но и обязательно на то, как это делается. Для старшего дошкольника это непривычное новое требование.
Следующая необходимая предпосылка формирования учебной деятельности – умение планировать свои действия. Ориентировочный этап планирования проходит при непосредственном руководстве воспитателя, который добивается осознания детьми целенаправленных действий. Постепенно эти функции передаются всей группе детей, но подробное обсуждение проходит вслух.
Крайне важно научить детей самоконтролю: оценивать свою деятельность, сравнивать результат с образцом, находить собственные ошибки. Это вызывает определённые трудности, но активное использование образца, различных схем, моделей выявляет любую ошибку ребенка уже в ходе выполнения задания. Воспитатель не должен злоупотреблять выражениями «неправильно», «не знаешь», «не стараешься». Целесообразно заменить категоричное «неправильно» на более демократичное «это твое мнение, ты так думаешь, давай послушаем мнение других».
...Опрос современных детей, поступающих в школу, убедительно показывает, что они хотят познавать, общаться, действовать и, главное, чтобы их любили. Насыщение дошкольного образования многообразными формами «специфически детской», по выражению А.В. Запорожца, деятельности служит гарантом готовности ребенка к обучению в школе. Для этого необходимо сделать обучение увлекательным: больше играть с детьми, использовать яркую наглядность, создавать условия, в которых естественные возрастные потребности ребенка будут удовлетворены.
## Проектирование урока в современных условиях
**Алия ЗАКИЕВА**, заведующая кафедрой современных образовательных технологий ИРО РТ, доцент, кандидат педагогических наук
**Ирина ЛУШПАЕВА**, доцент кафедры педагогики и психологии ИРО РТ, кандидат педагогических наук
В условиях современной педагогической действительности необходимы методы, способствующие решению прикладных задач. Достижение нового образовательного результата возможно при реализации системно-деятельностного подхода, который положен в основу Федерального государственного образовательного стандарта. Системно-деятельностный подход определяет необходимость представления нового материала через развертывание последовательности учебных задач, моделирования изучаемых процессов, использования различных источников информации, в том числе информационного пространства сети Интернет, предполагает организацию учебного сотрудничества различных уровней (учитель – ученик, ученик – ученик, ученик – группа). Модернизировать методический потенциал школьного образования нашей республики призван проект «Совершенствование качества образования в Республике Татарстан». Данный проект стартовал в рамках реализации Стратегии развития образования в РТ 2010-2015 гг. «Килэчэк» при поддержке Министерства образования и науки РТ, Института развития образования РТ совместно с сингапурской компанией Educare Cooperative Limited.
Образовательные структуры (такая формулировка предложена сингапурской компанией Educare Cooperative Limited), отработанные и систематизированные сингапурскими педагогами, дают возможность для реализации эффективных методов взаимодействия учителя и обучающихся. Сингапурское видение основывается на исследованиях Л.С.Выготского, опыта педагогов-новаторов 60-80-х гг. ХХ в. одновременно с передовым опытом зарубежных систем преподавания. Имеющийся педагогический опыт является безупречным вкладом в мировую науку и сохраняет свое значение для современной российской школы.
Основная инновационная идея программы «Преобразование обучения в XXI веке» (Сингапурская компания Educare Cooperative Limited в реализации проекта «Совершенствование Качества преподавания в Республике Татарстан») – проектирование в учебном и социальном пространстве урока условий для формирования учебной самостоятельности учащихся, умений эффективно сотрудничать в процессе обучения со сверстниками и учителем. И через освоение активных форм учебного сотрудничества формировать и развивать необходимые универсальные учебные действия, определенные в Федеральном государственном образовательном стандарте для всех возрастных ступеней обучения.
Современная постановка задачи внедрения новой технологии в педагогическую практику предполагает анализ дидактических возможностей данной технологии, необходимости ее социально-прикладной конкретизации и продуманного методического сопровождения. Поэтому основной задачей сегодня является методическая помощь учителю при подготовке урока с использованием обучающих структур. Какие структуры нужно использовать в соответствии с поставленными целями и задачами, решаемыми на каждом этапе урока?
В первую очередь, подбор обучающих структур должен осуществляться с учетом возрастных психологических особенностей учащихся, т.к. интеллектуальные, эмоциональные, психические возможности и темп умственной деятельности детей на каждой возрастной ступени различны.
Включение обучающих структур должно помочь учащимся не только организовать учебную деятельность на уроке, но и отработать учебные действия, т.к. помимо формирования умений коллективного учебного сотрудничества учащиеся должны приобрести конкретные учебные умения, сформировать умения ретроспективной самооценки умственной деятельности.
Внедрение новой технологии программы «Преобразование обучения в XXI веке» должно не только активизировать деятельность детей на уроке при помощи структур, но и научить их оценивать собственную учебную деятельность на уроке в целом, подводить итоги на основе соотнесения целей и результатов своей интеллектуальной работы на уроке: что поняли на уроке?, что научились делать?, в чем испытывали затруднения? и др.
Многолетний опыт отечественной педагогической практики показывает, что не бывает идеальных программ обучения и технологий развития, каждая программа, развивая что-то одно, рискует затормозить какой-либо другой психический компонент. Поэтому, в данных ситуациях, необходим ответственный подход к анализу содержания образовательных технологий на предмет того, какие способности они развивают, а какие останутся «без внимания». И взрослый выступает здесь либо как человек, открывающий широкие возможности для развития ребенка и максимально создающий для этого все условия, либо, как человек, ограничивающий перспективу его развития.
Образовательные структуры построены на знакомых нашим учителям методах – кооперативный метод обучения, работа в малых группах, парное обучение, проектная деятельность. Они основаны на командных формах работы, создании психологически комфортной, безопасной среды для обучающихся, использовании разнообразных структур как для академических целей, так и для классбилдинга (объединение класса), тимбилдинга (объединение команды) и т.д. Кооперативный метод имеет продуманную систему командной работы, процесс обучения основан на поэтапности и четкости выполнения инструкций. Это приводит к дисциплинированности, внимательности и доведению до автоматизма выполняемых действий. Также появляется возможность продуктивного освоения активных форм учебного сотрудничества, формирования необходимых универсальных учебных действий, определенных Федеральным государственным образовательным стандартом. Особенно ценным в данном проекте является то, что коллеги из Сингапура предлагают продуманную систему методов, использование которых возможно на каждом уроке.
Образовательные структуры, как один из вариантов организации деятельности обучающихся, призваны обеспечить реализацию технологии деятельностного обучения.
Системно-деятельностный подход, в свою очередь, обеспечивается следующей системой дидактических принципов:
1. Принцип деятельности заключается в том, что ученик, добывая знания, осознает содержание и формы своей учебной деятельности, понимает и принимает систему ее норм, активно участвует в их совершенствовании.
2. Принцип непрерывности означает преемственность между всеми ступенями и этапами обучения на уровне технологии, содержания и методик с учетом возрастных психологических особенностей развития детей.
3. Принцип целостности предполагает формирование учащимися обобщенного системного представления о мире (природе, обществе, самом себе, социокультурном мире и мире деятельности, о роли и месте каждой науки в системе наук).
4. Принцип минимакса заключается в следующем: школа должна предложить ученику возможность освоения содержания образования на максимальном для него уровне (определяемом зоной ближайшего развития возрастной группы) и обеспечить при этом его усвоение на уровне социально безопасного минимума (государственного стандарта знаний).
5. Принцип психологической комфортности предполагает снятие всех стрессообразующих факторов учебного процесса, создание в школе и на уроках доброжелательной атмосферы, ориентированной на реализацию идей педагогики сотрудничества, развитие диалоговых форм общения.
6. Принцип вариативности предполагает формирование учащимися способностей к систематическому перебору вариантов и адекватному принятию решений в ситуациях выбора.
7. Принцип творчества означает максимальную ориентацию на творческое начало в образовательном процессе, приобретение учащимся собственного опыта творческой деятельности.
Образовательные структуры, предложенные сингапурскими коллегами, являются одним из инструментов реализации этих принципов.
Преимущество используемых образовательных структур в том, что продумано время, место и способ действия обучающегося, который нацелен на результат, отмеченный в Федеральных образовательных стандартах. При этом учебные задачи по предмету, направленные на достижение планируемых результатов освоения основной образовательной программы основного общего образования (ООПООО), прописанные в новом стандарте, необходимо конкретизировать и дифференцировать в зависимости от содержания и целей урока на предметные, метапредметные и личностные.
Инновационность использования образовательных структур заключается, прежде всего, в четко организованных действиях обучающихся на уроке. Проектирование урока с применением современных образовательных технологий, в том числе образовательных структур, предполагает соблюдение следующих требований.
**Профессиональный подход к постановке целей урока.** Необходимо ясное понимание: с какой целью обучающиеся выполняют то или иное задание. При подготовке к уроку следует продумать цели всех уровней: цели обучения данному предмету; цели раздела, темы, цели всего урока, цели этапов урока – его частей или эпизодов, отдельных заданий и т.д.
Например, одной из главных целей обучения русскому языку в основной школе по требованию ФГОС является овладение русским языком как средством общения в повседневной жизни и учебной деятельности; развитие готовности и способности к речевому взаимодействию и взаимопониманию, потребности в речевом самосовершенствовании; овладение важнейшими общеучебными умениями и универсальными учебными действиями (умения формулировать цели деятельности, планировать ее, осуществлять речевой самоконтроль и самокоррекцию; проводить библиографический поиск, извлекать и преобразовывать необходимую информацию из лингвистических словарей различных типов и других источников, включая СМИ и Интернет; осуществлять информационную переработку текста и др.). Цель обучения раздела «Речь» в 5 классе (речевая деятельность): научить владеть техникой чтения; выделять в тексте главную и второстепенную информацию; разбивать текст на смысловые части и составлять простой план; отвечать на вопросы по содержанию прочитанного текста; извлекать информацию из лингвистических словарей разных видов; правильно расставлять логические ударения, паузы; выбирать уместный тон речи при чтении текста вслух; доказательно отвечать на вопросы учителя; подробно и сжато излагать прочитанный текст, сохраняя его строение, тип речи; создавать устные высказывания, раскрывая тему и развивая основную мысль; выражать свое отношение к предмету речи с помощью разнообразных языковых средств и интонации; создавать письменные высказывания разных типов речи; составлять план сочинения и соблюдать его в процессе письма; определять и раскрывать тему и основную мысль высказывания; делить текст на абзацы; подбирать заголовок, отражающий тему и основную мысль текста и т.д. Какую из этих целей учитель реализует на конкретном уроке, на примере конкретной темы? Как эта цель будет достигнута на различных этапах урока?
Сегодня целевая установка урока – это совместная деятельность учителя и обучающихся. Тема урока не преподносится учителем, она выводится через проблемные ситуации, проблемный диалог, и каждый из присутствующих на уроке имеет возможность определить приоритетные цели и свои результаты урока.
**Работа над плотностью урока.** За счёт более глубокого планирования, дифференциации и индивидуализации необходимо довести плотность уроков до оптимального уровня. Сингапурскими коллегами предложено использование таймеров (часов) для формирования у детей «чувства» реального времени. Самое общее условие экономии времени вытекает из определения урока как управляемого процесса. Управление в данном случае – организация взаимодействия учителя и обучающихся по достижению целей урока. Следовательно, на уроке не должно быть места тому, что не «работает» на достижение цели. Самой распространенной ошибкой потери времени на урок является любая деятельность учителя или обучающихся, которая не предваряется вопросом (заданием) и результат которой не проверяется. В данном случае нарушается элементарное требование дидактики к реализации приемов образовательной деятельности: вопрос (задание) – деятельность обучающихся – проверка результата выполнения.
**Адресная информация.** Необходимо использовать максимальное число каналов получения информации (слуховой, зрительный, моторный).
**Четкость и продуманность заданий.** Ясный инструктаж по выполнению заданий, точная постановка учебных вопросов помогут добиться исчерпывающих ответов. Постоянное обучение детей формулировать вопросы поможет развивать регулятивные универсальные учебные действия.
**Ответственность обучающихся на уроке** формируется через привлечение обучающихся в качестве тренеров, помощников учителя и т.д.
**Комплексное требование к решению образовательных задач посредством учебного предмета.** Данное требование возможно через систематическое использование пропедевтических творческих и информационных заданий (на 1-3 урока вперёд) для пар, команд, отдельных детей.
**Работа над развитием речи учащихся.** Умение вести диалог, дебаты, публичные выступления, говорить шепотом, умение взаимодействовать предусмотрено каждой образовательной структурой. **РЕЛЛИ РОБИН (Rally Robin)** – обучающая структура, в которой два участника поочередно обмениваются короткими ответами в виде списка. **СИНГЛ РАУНД РОБИН (Single Round Robin или Round Robin)** -«однократный раунд робин» – обучающая структура, в которой учащиеся проговаривают ответы на данный вопрос по кругу один раз. **КОНТИНИУС РАУНД РОБИН (Continuous Round Robin)** «продолжительный раунд робин» – обучающая структура, в которой организовывается обсуждение какого-либо вопроса в команде по очереди более одного круга. **ТАЙМД РАУНД РОБИН (Timed Round Robin)** – «раунд робин в течение определенного времени» – обучающая структура, в которой каждый ученик проговаривает ответ в команде по кругу в течение определенного количества времени. **ФИНК-РАЙТ-РАУНД РОБИН (Think-Write-Round Robin)** – «подумай-запиши-обсуди в команде». Во время выполнения данной структуры участники ОБДУМЫВАЮТ высказывание или ответ на какой-либо вопрос, ЗАПИСЫВАЮТ и по очереди ОБСУЖДАЮТ свои ответы в команде. **ОЛ РАЙТ РАУНД РОБИН (ALL Write Round Robin)** – «все пишут раунд робин» – обучающая структура, в которой ученики по одному ЗАЧИТЫВАЮТ свои ответы по кругу, а ВСЕ остальные ученики ЗАПИСЫВАЮТ новые идеи на своих листках.
**Организация самостоятельной деятельности обучающихся.**
**Использование различных режимов или уровней коммуникации с детьми** (индивидуальный, парный, групповой, общий).
**Чёткое структурирование учебного материала.** Ученику необходимо увидеть основные понятия, их углублённый вариант и дополнительные сведения культурологического характера, необязательные для запоминания. Создание учителем интеллектуального «фона»/среды возможно через использование следующих образовательных структур. **КОННЕКТ-ЭКСТЕНД-ЧЕЛЭНДЖ (Connect-Extend-Challenge)** – «связать-расширить-продумать» – обучающая структура, помогающая РАСШИРИТЬ (углубить) знания по теме, СВЯЗЫВАЯ их с предыдущим опытом и ПРОДУМЫВАЯ возможные ТРУДНОСТИ. **ЗУМ ИН (ZoomIn)** – «увеличивать» – обучающая структура, помогающая более подробно и детально рассмотреть материал по чтению или видеоматериал, останавливаясь и отвечая на вопросы для генерирования интереса к определенной теме.
**Соблюдение здоровьесберегающего аспекта урока** возможно в том числе через использование следующих приемов. **МИКС ПЭА ШЭА (Mix Pair Share)** – обучающая структура, в которой участники СМЕШИВАЮТСЯ под музыку, ОБРАЗОВЫВАЮТ ПАРУ, когда музыка прекращается, и ОБСУЖДАЮТ предложенную тему, используя **РЕЛЛИ РОБИН** (для коротких ответов) и **ТАЙМД-ПЭА-ШЭА** (для развернутых ответов). **МИКС-ФРИЗ-ГРУП (Mix-Freeze-Group)** – обучающая структура, в которой участники СМЕШИВАЮТСЯ под музыку, ЗАМИРАЮТ, когда музыка прекращается, и объединяются в ГРУППЫ, количество участников в которых зависит от ответа на какой-либо вопрос.
**Дифференцирование домашних заданий.** Домашнее задание требует от учителя четкого программирования дифференциации домашних заданий, подробные инструкции по использованию наиболее рациональных приёмов и времени. Необходимо донести до учащихся способ выполнения домашнего задания, это даст более продуктивный результат.
Важно понять, что технология, метод, прием – не самоцель, а способ достижения оптимального результата. Поэтому весьма важно разумное использование образовательных технологий, форм организации учебной деятельности, средств и методов обучения. Только обоснованный выбор оптимального сочетания и соотношения методов обучения принесёт максимальный образовательный эффект.
### Список литературы:
1. Асмолов А.Г. Стратегия и методология социокультурной модернизации образования [Электронный ресурс]. – 56 c. URL: http://www.firo.ru/wp-content/uploads/2011/06/Стратегия-и-методология-социокультурной-модернизации-образования-с-приложениями.doc (дата обращения 25.03.12)
2. Калуненко А.М. О преимуществах системно-деятельностного подхода к педагогическому дискурсу // Вестник Иркутского государственного лингвистического университета. Иркутск: Сер.: Филология.-Б.м.: Б.и., 2012. – №4.
3. Живокоренцева Т.В. Вариативность образования: проблемное поле современных интерпретаций // Вестник Иркутского государственного лингвистического университета. Иркутск: Сер.: Филология.-Б.м.: Б.и., №4. – 2012.
4. Жданко Т.А. Образовательно-профессиональное пространство вуза как педагогическое условие формирования конкурентоспособности личности студента. – Magister Dixit: электронный научно-педагогический журнал Восточной Сибири. – 2012. – №2. – URL: http://md.islu.ru/sites/md.islu.ru/files/rar/zhdanko_v_razdel_sobytiya.pdf (дата обращения 25.09.12)
5. Петрова М.А. Отличительные особенности компетентностного и системно-деятельностного подходов в образовании // Системно-деятельностный подход в разноуровневом вариативном образовании: проблемы, идеи, опыт реализации: материалы научно-практической Интернет-конференции (2-8 мая 2012 г., г. Иркутск) / под ред. Л.А. Выговского, Т.В. Живокоренцевой, Т.А. Жданко. – Иркутск: ФГБОУ ВПО «ИГЛУ», 2012. – C. 6-12
## Иҗади эшләүче шәхес тәрбиялибез
**Лилия ХИСМӘТОВА, Линиза ГЫЙЗЗӘТУЛЛИНА,** Казандагы 19 нчы гимназия укытучылары
Сингапур укыту методларының чынлап та уңай яклары күп. Безнең белем бирү системасында укучыларга төп мәгълүмат җиткерүче булып укытучы гына санала иде. Ә төркемләп эшләгәндә балалар үзләре дә мәгълүмат таба, эшкәртә, башкаларга аңлата ала. Төркемгә бүленеп эшләгәндә, укучылар дәрес темасы буенча материалны үзләре үзләштерәләр, укытучы бу очракта баланың ни дәрәҗәдә фикерләвен төгәл билгели ала. Оялчан, кыенсынып торучы укучылар да фикерләрен әйтергә тырышалар, шул рәвешле үзләрендә аралашу күнекмәсен булдыралар. Укучы үз фикерен укытучыга әйтергә читенсенсә, янындагы иптәшенә җиткереп яки язып бирә ала, чөнки алар төркемләп эшлиләр. Бу балаларда бердәмлелек булдыруга, аларның бергәләп фикерләшә белергә өйрәнүенә булышлык итә. Әмма бу методның икенче ягы да бар: укытучыга һәрдаим игътибарлы булырга, балаларның төркемнәрдәге эш барышын контрольдә тотарга кирәк.
Безнең һәр дәресебез мотивацион өлештән башланырга тиеш. Мәсәлән, сыйфат темасын үтеп бетергәч, кабатлау дәресен түбәндәгечә проблемалы сорау куеп башларга мөмкин.
**Укытучы.** Бүгенге дәрестә без сыйфат сүз төркемен кабатларбыз һәм эшләгән һәр күнегүдән: «Бәхеткә юл нинди ул, нәрсәләрдән тора ул?» дигән сорауга җавап табып, үзебезнең бәхеткә ирешү формуласын чыгарып карарбыз.
Дәресне болай башлаганда укучылар һәрвакыт уңай һәм тискәре сыйфатларны барлыйлар, аларның бәхет китерә торганнарын сайлыйлар. Дәреснең тәрбияви әһәмияте дә бермә-бер арта.
Дәрестә төрле эш структураларын куллану аны кызыклы, мавыктыргыч һәм нәтиҗәле итә.
Укытучы янәдән балаларга сорау бирә:
– Сыйфатлар җөмләдә нәрсәне белдерә? (Җаваплар тыңланыла.)
– Бу сорауга җавап табу өчен алдагы күнегүне эшләрбез. Сез һәрберегезнең өстәленә куелган кәгазь битендә бирелгән сүзтезмәләрнең нәрсә белдерүен язарга тиеш.
Рәсемгә туры килгән сүзтезмәне күрсәтегез, нәрсә белдергәнен әйтегез. «Face Partner» (язмача).
А. Һәр укучы 3 минут эчендә бу сыйфатларның нәрсә белдергәнен яза.
Б. Эш тәмамалангач, 1нче һәм Знче укучылар эшләрен үзара алмашалар.
В. Һәр төркемнән 2нче укучы – язган сүзләрен, 4нче укучы рәсемгә туры килгән сүзтезмәне әйтә.
1. Баллы йөзем, тозлы кыяр, тәмле әфлисун, әче лимон – тәм.
2. Кызыл сөлге, кара чалбар, ак яулык, сары башлык – төс.
3. Кечкенә чәйнек, зур кашык, вак шикәр, кыска бау – күләм.
4. Яңа йорт, иске бүлмә, яшь агач, йомшак чирәм – физик халәт.
5. Куркак куян, хәйләкәр төлке, көчле фил, усал бүре – характер.
6. Сәламәт спортчы, бәхетле әни, матур кыз, күңелле клоун – физик халәт.
7. Саран кеше, мәрхәмәтле дус, тырыш бала, юмарт әби – характер.
8. Карлы буран, яңгырлы көз, кояшлы иртә, томанлы көн – табигать күренешләре.
Бирелгән дәрес өлешеннән күренгәнчә, сыйфатларны барлаганда һәр укучы катнаша, алар үзара аралашалар, фикер алышалар һәм гомуми бер нәтиҗәгә килеп, җавап бирәләр.
**Round Robin** – командада чылбыр буенча эш. Сәгать йөреше буенча һәр укучы геройга туры килгән берәр холыкны яза.
**Укытучы.** Ә хәзер һәр команда берәр конвертны сайлап ала, пазлларны җыя, һәм бу геройларның исемнәрен, холык сыйфатларын кәгазь битенә яза (терәк сүзләр бирелә).
— 1нче төркем – Су анасы
— 2нче төркем – Былтыр
— Знче тәркем – Шүрәле
— 4нче төркем – Шәвәли
Һәр командадан 3нче номерлы укучы җавап бирә.
Укытучы геройларның рәсемнәрен күрсәтә, укучылар аларның тышкы кыяфәтен һәм холкын әйтә.
Бу эш өстәлгә куелган бер уртак кәгазь битендә генә башкарыла. Эшне бу рәвешле оештыру вакытны дөрес бүләргә, дәреснең һәр минутын файдалы һәм нәтиҗәле үткәрергә мөмкинлек бирә. Шулай ук балалар бер уртак эш башкаргач, башка укучыларны да контрольдә тоталар, хаталарын барлыйлар.
Алдагы эш төре бергәләп эшләгән эшне бер генә укучы тәкъдим итүне күрсәтә.
**Numberd Heads Together** (язмача)
І.Төркемнән бер укучы яза, 3 укучы әйтеп тора.
Һәр төркемгә шәхси биремнәр бирелә.
— 1нче төркем:
- Елның кайсы вакыты?
- Көн нинди?
- Бакчада нәрсәләр үсә?
— 2нче төркем:
- Агач, чәчәкләр нинди?
- Бала нишли?
— Знче төркем:
- Баланың дуслары кемнәр?
- Алар нинди?
— 4нче төркем:
- Балалар нинди уеннар уйныйлар?
- Ни өчен баланың дуслары күп?
- Бала эш яратамы?
ІІ.Тикшерү өлеше. 4 нче укучы җавап бирә.
Дәрестә ял итү минутларын да материалны кабатлау, ныгыту белән үреп алып барырга мөмкин. Мәсәлән, **Mix Pair Share**.
**Укытучы.** Укучылар, хәзер музыка агышында сез сыйныф буенча йөрисез, музыка туктагач, үзегезгә пар табасыз, исәнләшәсез һәм парлашкан кеше исеменең беренче хәрефенә башланган сыйфат уйлап әйтәсез.
Сингапур укыту методлары проект-эзләнү эшләрен башкарганда да ярдәмгә киләләр. Мисал өчен, югары классларда әдәбият, татар теле дәресләрендә кабатлау, йомгаклау дәресләрендә балаларга кейслар биреп, аларны чишәргә мөмкин. Мәсәлән: укучыларга кейс – бирем әйтелә: «Сезгә Президентка хат юлларга тәкъдим ителә. Хат өчен материаллар тупларга бер атна вакыт бирелә. Анда Казанда һ.Такташ музеен ачуны сорап дәлилләр язарга кирәк булыр».
Моннан соң балалар белән бу проблеманы ничек чишәргә кирәклеге билгеләнә. Язучының биографиясе, иҗаты, әдәбиятка керткән өлеше һ.б. өйрәнелә. Укучылар бу эшләрне төркемнәргә бүленеп эшлиләр.
Бу очракта укучылар дәреслектә булган материалны укып, өйрәнеп кенә калмыйча, интернеттан, китапханәдән төрле мәгълүматлар таба, төшенчәләрне өйрәнә. Дәрескә килгәч, шул хакта фикер алышалар. Йомшаграк яки яхшырак укыган баладан да бертигез сорала. Шуңа күрә алар бертигез тырыша.
Сингапур методикасы барлык укыту системасын үзгәртүне таләп итми. Без моны күрсәтеп киткән үрнәк дәрес өлешләрендә дә күзәтә алабыз. Бу система алымнарын дәреснең берәр өлешендә генә дә кулланылырга мөмкин. Шулай ук класстан тыш чараларда, бәйрәмнәрдә, бәйге-ярышларда файдаланырга мөмкин. Бу алымнар белән танышу, аның белән эшләргә өйрәнү укытучыга дәресне кызыклы һәм файдалы, нәтиҗәле оештырырга булышлык итә.
## Методик киңәш
### Заманнан калышмыйбыз
**Хәмдия ГАЛИЕВА,**
*Әтнә районы Күңгәр урта мәктәбенең биология-химия укытучысы*
Иң яхшы мәктәп нинди була, аны ничек күзалларга? Сүз дә юк, укучыларының киләчәгенә дөрес юнәлеш бирә алган мәктәп – иң яхшы мәктәп. Бүген белем бирүнең сыйфатын арттыруны яңа педагогик технологияләрдән һәм методлардан башка күз алдына китерү мөмкин түгел. Барлык илләрдә дә инновацион технологияләрне иркен кулланган мәктәпләр мәгариф системасында иң уңышлылары дип санала. Аның әйдәп баручысы – укытучы. Ул – тәрбияче дә, яңа белем-күнекмәләр алу өчен мотив тудыручы да. Замана укытучысы – заманча укыту методикаларын яхшы белгән, яңа технологияләр белән коралланган тирән белемле, интуицияле, киң эрудициягә ия булган шәхес ул.
Мәктәп һәм мәгариф системасы хәзерге заман таләпләренә туры киләме? Укучылар илнең, җәмгыятьнең тотрыклы үсешен тәэмин итәрлек конкурентлыкка сәләтле шәхесләр булып тәрбияләнәме? Шуларны исәпкә алып, агымдагы уку елында мәктәбебездә уку-укыту эшчәнлеген «Авыл мәктәбе шартларында һәр яктан гармоник үскән шәхесләр тәрбияләү» юнәлешендә башладык һәм түбәндәге бурычларны тормышка ашыруны максат итеп куйдык:
— проблемалы-үстерешле һәм информацион технологияләрне мәктәп шартларында нәтиҗәле куллану;
— дәрестән тыш мәктәп эшчәнлеген укучыларның белем ихтыяҗларын канәгатьләндерүгә һәм дәрестән тыш вакытларын файдалы итеп оештыруга юнәлдерү;
— укучыларның йомгаклау аттестацияләренә әзерлекләрен, кызыксынуларын исәпкә алып, урта буын сыйныфларында оештыруга игътибарны арттыру;
— «Мәгариф турында»гы яңа Законны өйрәнү, эштә куллану;
— укучыларда үзләренең һәм тирә-юньдәгеләрнең сәламәтлекләрен саклауга аңлы караш тәрбияләү.
Соңгы елларда республикабызда Сингапурча укыту программасы киң җәелдерелде. Бу программаның максаты – укытучыларны заманча, дөнья күләмендә киң танылган алдынгы һәм нәтиҗәле интерактив укыту методикаларына өйрәтү. Уку елы башыннан ошбу методиканы үзебезнең эшебездә куллана башладык. Әлеге укыту методикасының асылы – балага яңа мәгълүматны үзе эзләп табарга юнәлеш бирү. Укытучы баланы белем алырга мәҗбүр итми, ә аңа ярдәм генә итә. Сингапур укыту алымнарының асылына төшенеп, мәктәбебездәге һәр укытучы аларны үз эшчәнлегендә иҗади якын килеп куллана. Әлеге укыту алымнарын без бераз куркып каршылаган идек, ә гамәлдә куллана башлагач, аның өстенлекле яклары – дәрестә төркемләп эшләү, җаваплылык тою, хәтер сәләтен, креатив һәм критик фикерләү сәләтен үстерүгә мөмкинлекләр күбрәк булуы ачыкланды. Сыйныфтагы һәр укучы бер-берсе белән фикерләшә, үзара аралашу оештырыла. Эштән читтә калырга омтылучы укучылар да бердәм хезмәттәшлек итә, балаларның аралаша белү күнекмәләре үсә.
Сингапурча укыту алымнарын биология дәресләрендә куллану мөмкинлекләренә бераз тукталып үтим.
**Тик-ТЭК-ТОУ** структурасын дәреснең актуальләштерү һәм күнекмәләр булдыру өлешендә куллану отышлы, дип саныйм. Мәсәлән, югары сыйныфларда «Туклану» темасы буенча укучыларның белемнәрен тикшерү өчен, үзем алдан әзерләгән, сүзләр язылган номерлы карточкаларны төркемнәргә таратам. Укучылар шул карточкаларны өстәл өстендә 3x3 форматында эзлекле тәртиптә урнаштыра.
1. Автотроф 2. Гетеротроф 3. Туклану
2. Хемотроф 5. Органик матдә 6. Неорганик матдә
3. Синтез 8. Энергия 9. Яшел үсемлек
Төркемдәге һәр укучы, горизонталь, вертикаль, диагональ линия буенча өчәр сүзне файдаланып, өчәр җөмлә төзи. Әлеге структураның өстенлеге шунда: барлык укучылар да тигез эшчәнлектә. **КОНТИНИУС РАУНД РОБИН** структурасын кулланып, укучылар үзләре төзегән җөмләләрне түгәрәк буенча сәгать теле уңаенда бер-берсенә әйтеп чыга. Җөмләне төзегәндә кулланылган сүзләрнең номерлары эзлекле тәртиптә әйтелә. Мәсәлән, 3, 1, 2. Туклану ысулларына карап, табигатьтә организмнар автотроф һәм гетеротрофларга аерыла. Җөмлә әйтүне 3 нче номерлы укучылар башлый. Бер-берсенә әйтеп бетергәннән соң, 1 нче номерлы укучылар – диагональ буенча, 2 нче номерлылар – вертикаль, 3 һәм 4 нче номерлы укучылар горизонталь буенча төзегән җөмләләрен кычкырып укый.
Дәрескә уңай мотив тудыру өчен **ЭЙ АР ГАЙД** структурасын файдаланырга мөмкин. Бу структура ярдәмендә эшләү өчен, һәр укучыга эш формасы таратыла. Укучылар тәкъдим ителгән фикерләр белән таныша, фикерләр белән килешкән очракта «дәрес башында» графасына «+», килешмәгәндә «-» тамгаларын куя. Яңа тема аңлатканнан соң, укучылар **ЭЙ АР ГАЙД** структурасы буенча эшне дәвам иттерә. «Яңа теманы аңлатканнан соң» графасына «+» яки «-» тамгаларын куя. Укучыларның фикерләре яңа тема аңлатканнан соң үзгәргәнме? 2 – 3 укучының җавапларыы тыңлана. (Таблица 1)
<table>
<tr>
<th>Дәрес башында</th>
<th>Фикерләр</th>
<th>Яңа теманы аңлатканнан соң</th>
</tr>
<tr>
<td></td>
<td>Гетеротроф организмнар әзер органик матдәне читтән алалар</td>
<td></td>
</tr>
<tr>
<td></td>
<td>Тереклек эшчәнлеге өчен кирәкле органик матдәләрне неорганик матдәләрдән үзләре барлыкка китерүчеләрне автотрофлар диләр</td>
<td></td>
</tr>
<tr>
<td></td>
<td>Фотосинтез процессы яктыда гына бара</td>
<td></td>
</tr>
<tr>
<td></td>
<td>Фотосинтез процессында АТФ энергиясе тотыла</td>
<td></td>
</tr>
</table>
Төркем белән бергә **фрейер моделе** төзү укучыларның үзара дустанә мөнәсәбәтенә, хезмәттәшлегенә, фикерләү сәләтен үстерүгә күбрәк мөмкинлекләр бирә. Әлеге структураны дәреснең күнекмәләр булдыру, ныгыту өлешләрендә, йомгаклау дәресләрендә куллану укучыларга да бик ошый. Укучылар модельне төзеп бетергәннән соң, һәр төркем үзенең иҗади эшен башка төркемнәргә тәкъдим итә. Түбәндә VII сыйныф укучыларының «Балыклар» темасына эшләгән фрейер моделен тәкъдим итәм. (Таблица 2)
**Балыклар өсклассы**
<table>
<tr>
<td><strong>Әһәмиятле (үзенчәлекле) характеристикалар:</strong><br>1. Тәннәрендә тәңкәләр булу<br>2. Йөрәкләре ике камералы<br>3. Сизү органы ян сызык һ. б.</td>
<td><strong>Әһәмияте булмаган (башкаларга да хас) характеристикалар:</strong><br>1. Уылдык чәчү<br>2. Сулыш органы – саңак<br>3. Су хайваннары һ. б.</td>
</tr>
<tr>
<td><strong>Мисаллар:</strong><br>1. Кимерчәкле балыклар<br>2. Сөякле балыклар<br>3. Чукканатлыларһ. б.</td>
<td><strong>Капма-каршы мисаллар:</strong><br>1. Зәңгәр кит<br>2. Дельфин һ.б.</td>
</tr>
</table>
**ИНСАЙД-АУТСАЙД СЁКЛ** структурасы бирелгән сораулар буенча үзара фикер алышу, күбрәк аралашу мөмкинлекләрен тудыра. Сыйныфтагы укучыларның характерына, дәреснең темасына бәйле рәвештә, бу структураны музыка астында башкару отышлырак була. І төркем укучылары – түгәрәк ясап, түгәрәкнең эчендә, II төркем укучылары түгәрәкнең тышкы ягында беренче төркемгә капма-каршы баса. Укытучы сорау бирә, җавапта нинди сан чыкса, сәгать теле уңаенда шулкадәрле адым атлап, эчке һәм тышкы партнерлар парлаша. Мәсәлән, «Фотосинтез ничә фазадан тора?» (2) Укучылар түгәрәк буенча ике адым атлыйлар, туры килгән партнер белән парлашалар. Парлашканнан соң, партнерлар бер сорау буенча үзара фикер алыша: «Фотосинтезның яктылык фазасының нәтиҗәсе нинди?» Башта – түгәрәк эчендәге укучыларның, аннары түгәрәк тышындагы укучыларның фикерләре тыңлана. Беренче сорау буенча фикерләрне тыңлап бетергәннән соң, партнерлар кабат шундый ук тәртиптә алмашына, адым санап, парлашу өчен сорау бирелә: «Глюкоза молекуласында ничә углерод атомы бар?» (6). Әлеге тәртиптә партнерларны алмаштырырга, берничә сорау буенча фикер алышырга мөмкин.
Дәреснең йомгаклау өлешендә **ЗУМ ИН** структурасын файдалану дәрес материалын төгәлрәк, тирәнрәк аңларга ярдәм итә. Укытучы тема буенча әзерләгән видеоязманы (аудиоязманы), текст укуны туктатып, темага карата кызыклы, үстерешле сораулар бирә. Мәсәлән, ІХ сыйныфта «Фотосинтез» темасына зум ин структурасы өчен аудиоязма текстын һәм сорауларын түбәндәгечә төзергә мөмкин.
**Текст.** *Җирдә тереклек итүче барлык тере организмнар, үзләренә кирәкле органик матдәләрне ничек табуларына карап, ике төркемгә бүленәләр. Гетеротрофлар яшел үсемлекләр җитештергән фотосинтез продуктларыннан туры бәйлелектә торалар. Фотосинтез Җирдәге барлык тереклекнең нигезендә ята.*
**Сорау.** *Ни өчен фотосинтез Җирдәге барлык тереклекнең нигезендә ята?*
**Текст.** *Водород молекулалары, водород ионнары һәм АТФ молекулалары ясалсын өчен яктылык булу мәҗбүри шарт булып тора. Органик матдә синтезы өчен яктылык булу мөһим түгел.*
**Сорау.** *Ни өчен глюкоза ясалу процессы караңгыда да бара ала?*
**Текст.** *Фотосинтез бик продуктив булуына карамастан, яфрак хлоропластлары бу процесс өчен 10000нән 1 яктылык квантын гына эләктерәләр. Шулай да бу – яшел үсемлеккә 1 м² яфрак өслегеннән сәгатькә 1 г глюкоза синтезлау өчен җитә.*
**Сорау.** *Яшел үсемлекнең 1 м² яфрак өслеге тәүлеккә ничә г глюкоза синтезлый?*
Укытучы сорауны укыганнан соң, укучыларга уйлау өчен билгеле бер вакыт бирелә. Уйлау вакыты чыккач, **СИНГЛ РАУНД РОБИН** ярдәмендә, укучылар җавапларны сәгать теле уңаенда бер тапкыр бер-берсенә әйтеп чыга (1 нче номерлы укучылар башлый). Бер-берсенә әйтеп бетергәннән соң, ике төркемнән дә берәр укучының җавабы тыңлана.
Сингапурча укыту алымнарын кулланып эшли башлагач, без шуңа игътибар иттек: бу алымнар безгә бөтенләй үк ят түгел икән. Иҗади эшләүче һәр укытучы үзенең эш системасында ошбу алымнарга охшаш ысулларны оста файдалана: лаборатор-гамәли эшләр парлап яки төркемнәрдә оештырыла, фәнни танып-белүгә нигезләнгән гомумиләштерү таблицалары төзелә, дәреслектән тиешле материаллар эзләп табыла, проектлар, иҗади эшләр башкарыла, комплекслы мәсьәләләр чишелә. Сингапурча укыту алымнарын берьяклы гына куллануның да каршылыклы яклары очрый, аларны универсаль дип әйтеп булмый, мәсәлән, азкомплектлы авыл мәктәпләрендә төркемнәр оештыру кыенлыклар тудыра. Гомумән, нинди генә технологияләрдән файдалансак та, үзебезнең иң күркәм традицияләребезне саклап кала белергә тиешбез. Мәктәп, укытучы, гаилә, бала багланышлары ныклы булганда, укучылар конфликтларны җиңел хәл итә, авыр ситуацияләрдән дөрес чыга.
## Канун
### Телләр турындагы программаның үтәлешен Мәгариф министрлыгы контрольдә тотачак
Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 2013 елның 25 октябрендә кабул ителгән 794 нче карары нигезендә **«2014 – 2020 елларга Татарстан Республикасы дәүләт телләрен һәм Татарстан Республикасында башка телләрне саклау, өйрәнү һәм үстерү»** Татарстан Республикасы дәүләт программасы расланды. Бу карарның үтәлешен контрольдә тоту ТР Мәгариф һәм фән министрлыгына йөкләнде. Татарстан Республикасы бюджеты Программаны гамәлгә ашыруның төп финанс чыганагы булып тора. Программа гамәлләрен үтәү өчен гомуми финанслау күләме 1084,20 млн сум (шул исәптән, 2014 елга – 167,40 млн сум) каралган.
Яңа Программа 2004 – 2013 елларга кабул ителгән дәүләт программасын тормышка ашыру тәҗрибәсенә нигезләнеп, программа кысаларында барлык өлкәләрдә проблемага карашның бөтенлеген тәэмин итүгә нигезләнгән яңа принципларны кулланып эшләнгән. Ул Татарстан Республикасында татар, рус һәм башка халыкларның телләрен һәм шулай ук республикадан читтә татар телен саклау, өйрәнү һәм үстерү эшен дәвам итүгә юнәлдерелгән.
Дәүләт программасын гамәлгә ашыруның нәтиҗәлелеген арттыру максатыннан, ТР Мәгариф һәм фән министрлыгы каршында Иҗтимагый совет төзелде. Аның төп максаты түбәндәгечә билгеләнде:
— дәүләт программасын гамәлгә ашыруга контрольлек итү;
— киң җәмәгатьчелеккә мәгълүм булу принцибын тормышка ашыру.
Иҗтимагый советның төп бурычларына түбәндәгеләр керә:
– Программаны сыйфатлы һәм нәтиҗәле гамәлгә ашыру буенча тәкъдимнәр әзерләү;
— проектларга иҗтимагый экспертизалар үткәрү;
— кирәкле мәгълүматны киң җәмәгатьчелеккә җиткерү.
Иҗтимагый советка иҗтимагый оешмалар, массакүләм мәгълүмат чаралары, республиканың белем бирү оешмалары вәкилләре, алдынгы укытучылар керде.
Программаны гамәлгә ашыру чаралары, Программада күрсәтелгән бурычларга туры китереп, Татарстан Республикасында телләрне саклау һәм үстерүнең барлык юнәлешләрен үз эченә ала:
**1 нче бурыч.** Татарстан Республикасында тел сәясәтен норматив-хокукый тәэмин итүне камилләштерү.
**2 нче бурыч.** Татарстан Республикасында татар һәм рус телләренең дәүләт телләре буларак, бертигез хокуклы булып эшләвенә ярдәм итү.
**3 нче бурыч.** Татарстан Республикасында татар һәм рус телләрен өйрәнүнең, татар һәм рус телләрендә белем бирүнең бербөтен системасын үстерү; Татарстан Республикасыннан читтә дә татар теленең гамәлдә булуына һәм өйрәнелүенә, татар телендә белем бирүгә ярдәм итү.
Әлеге бурычны түбәндәге юллар белән тормышка ашыру күзаллана:
— дәүләт телләренә өйрәтү өчен гомуми урта белем бирү уку йортларын укыту-методик әсбаплар белән тәэмин итүне оештыру;
— югары уку йортлары өчен аерым фәннәрдән татар телендә дәреслекләр нәшер итү;
— югары уку йортында белем алучы студентлар өчен аерым фәннәрдән өч телдә терминнар сүзлеге әзерләү;
— ел саен туган телдә диктант һәм сочинение конкурслары, иҗади бәйгеләр, фәнни-гамәли конференцияләр, студентлар арасында олимпиадалар үткәрү;
— «Татар теле һәм әдәбияты», «Рус теле һәм әдәбияты» юнәлешләре буенча магистрларны һәм аспирантларны максатчан туплауга ярдәм итү;
— әйдәп баручы һәм яшь галимнәр өчен исемле стипендияләр булдыру, татар, рус һәм башка халыкларның тел өлкәсенә кагылышлы фәнни-педагогик эшчәнлекне тормышка ашыручы галимнәр һәм укытучыларга ярдәм итү уңаеннан махсус грантлар бирү.
Яңа Программа республикадан читтә дә татар теленә өйрәтү һәм татар телендә белем бирүгә ярдәм итүне күз уңында тота. Әлеге бурычны тормышка ашыру максатыннан түбәндәге чаралар планлаштырыла:
— чит төбәкләрдәге мәктәпләрне татар теле һәм әдәбиятын өйрәнү өчен тиешле укыту-методик әсбаплар белән тәэмин итү;
— татар теле һәм әдәбияты укытучыларының һәнәри дәрәҗәсен күтәрүдә булышлык итү;
— чит төбәкләрдә Татар мәгарифе көннәрен үткәрүдә ярдәм итү;
— чит төбәкләрдә һәм чит илләрдә яшәүче милләттәшләребезгә татар телендә аралашу күнекмәсе булдыру өчен шартлар тудыру.
**4 нче бурыч.** Татарстан Республикасында татар һәм рус телләрен саклау һәм үстерү барышын фәнни һәм фәнни-методик яктан тәэмин итү.
**5 нче бурыч.** Татарстан Республикасында яшәүче башка халыклар вәкилләренең телләрен саклау һәм үстерү.
**6 нчы бурыч.** Татарстан Республикасында дәүләт телләрен һәм башка телләрнең социаль статусын күтәрү һәм популярлаштыру.
**7 нче бурыч.** Татарстан Республикасында башка телләрнең торышын, Программаны гамәлгә ашыру барышын анализлау.
2014 – 2020 елларга билгеләнгән дәүләт программасын гамәлгә ашыру чаралары Татарстан Республикасында яшәүче һәр милләт кешесенең үз туган телен өйрәнүгә һәм үстерүгә хокукын саклауга булышлык итәр дип күзаллана.
«2014 – 2020 елларга Татарстан Республикасы дәүләт телләрен һәм Татарстан Республикасында башка телләрне саклау, өйрәнү һәм үстерү» Татарстан Республикасы дәүләт программасын ТР Дәүләт Советының рәсми сайтыннан табып укырга мөмкин.
*Кадрия Фәйзрахманова әзерләде*
> **Татарстан Дәүләт Советы Мәдәният, фән, мәгариф һәм милли мәсьәләләр комитеты рәисе Разил ВӘЛИЕВ:**
> – Моңа кадәрге программаның иң зур кимчелеге – аны гамәлгә ашыру механизмының камил булмавында. Аны һәр министрлык үзенчә контрольдә тота иде. Безнең Хөкүмәт каршында «Телләр турында»гы Законны тормышка ашыру буенча совет бар, аның җитәкчесе – ТР Премьер-министры Илдар Халиков, мин исә – урынбасар. Әмма совет ике ел элек кенә оешты. Без һәрвакыт, әгәр программа кабул ителгән икән,аны тормышка ашыру механизмы булдырылырга тиеш,дип кабатлап килдек. Бу юлы тәкъдимне искә алдылар. Иң беренче чиратта, төп күзәтче оешма булып ТР Мәгариф һәм фән министрлыгы тора. Анда иҗтимагый совет оештырыла. Һәр министрлык нинди бурыч алуы,аны ничек үтәве һәм үтәячәге турында совет каршында җавап тотачак. Совет исә квартал саен Хөкүмәткә хисап бирәчәк. Минемчә, бу бик тә әйбәт механизм. Беренче чиратта, программаның иң зур уңышы – аны финанслау арту булса, икенчесе – гамәлгә ашыру юллары эшләү.
> («Ватаным Татарстан»)
## Сорау-җавап
### Ремонтка акча җыюдан баш тарта аламмы?
*Ата-аналар җыелышында ата-аналар комитеты рәисе улым укыган классның линолеумын алыштыру өчен һәр әти-әнигә класс фондына өстәмә рәвештә 500 сум күләмендә матди ярдәм кертергә тәкъдим ясады. Мин комитет рәисенең тәкъдимен кире кага аламмы? Кире кага алсам, нәрсә нигезендә?*
**Г.Әдһәмова,**
**Әгерҗе районы**
Ата-аналар тарафыннан мәктәпкә ремонт ясауда, җиһазлар алуда яки уку-укыту эшчәнлеген тәэмин итү юнәлешендәге башка максатларда матди ярдәм күрсәтү (яки күрсәтмәү) – гражданнарның мәҗбүри бурычы түгел, фәкать үз иркендәге гамәл генә. Сез мәктәпнең кайсы да булса хезмәткәренең, шулай ук ата-аналар советы вәкиленең яки идарә итү советының мәктәпкә (яки башка мәгариф учреждениесенә) мәҗбүри рәвештә сезнең тарафтан матди ярдәм күрсәтү тәкъдимен кире кага аласыз. Россия Федерациясе Гражданлык кодексының 582нче маддәсе нигезендә акчалата ярдәм күрсәтү бары тик ирекле рәвештә генә башкарылырга мөмкин.
Бу уңайдан тагын шуны да билгеләп үтү урынлы булыр: җитәкчелек тарафыннан аерым затларны мәгариф учреждениесенә «ирекле кертем» ясарга мәҗбүр итү Россия Федерациясе Жинаятьләр кодексының 1996 елның 13 июнендә кабул ителгән 63нче ФЗның 286нчы маддәсе нигезендә дәүләт хезмәте башкарган затның законсыз эш итүе, ягъни әлеге хезмәткәр тарафыннан үзенә бирелгән вәкаләтләрне чиктән тыш куллану нәтиҗәсендә гражданнарның хокукларын бозу яки җәмгыятьнең һәм дәүләтнең закон нигезендә якланган ихтыяҗларына каршы килүче гамәл буларак бәяләнә ала, һәм бу законсыз гамәлнең катлаулылыгына карап, закон бозучыга 80 мең сум күләмендә штрафтан алып, 4 елга кадәр ирегеннән мәхрүм итү җәзасы билгеләнергә мөмкин.
### Декрет ялыннан соң матди кызыксындыру бармы?
*Декрет ялыннан соң эшкә чыккан педагогка матди яктан кызыксындыруның нинди төрләре каралган?*
**С.Гыймадиева,**
**Югары Ослан районы**
ТР Министрлар Кабинетының 2010 елның 24 нче августында 678 нче номерлы карары белән расланган «ТР дәүләт учреждениеләре мәгариф хезмәткәрләренең төрле вазифа башкаручы һөнәри квалификацияле төркемнәре хезмәтенә түләү шартлары турындагы Положениесе» нигезендә мәгариф учреждениеләре хезмәткәрләре башкарган эшнең сыйфатына түләү аларның төп эш урынындагы аерым бер вакыт эчендә башкарган хезмәтенең нәтиҗәләре буенча билгеләнә.
Мәгариф учреждениеләре хезмәткәрләренең эш нәтиҗәсен бәяләү ешлыгы учреждениенең җирле норматив актлары һәм коллектив килешүләр нигезендә билгеләнә.
Эшкә яңа алынган һәм декрет ялыннан чыккан хезмәткәрләргә эш сыйфаты өчен түләү эшләгән вакыт нәтиҗәләреннән чыгып һәм эш нәтиҗәсен бәяләү критерийларын карау вакыты җиткәч гамәлгә ашырыла.
*Җавапларны Сания Әхмәтҗанова әзерләде.*
## Кушымта
### Рассказываем о педагогическом опыте преподавателей гимназии № 125 Советского района г. Казани
### НАМ – 25!
**Светлана ВОЛОБУЕВА,**
*директор гимназии № 125 г. Казани, руководитель высшей квалификационной категории, заслуженный учитель РТ*
Гимназия № 125 – первая школа в новом микрорайоне «Азино» города Казани была открыта в 1988 году. Первым директором гимназии была назначена Людмила Фасфиевна Охотина, заслуженный учитель школы РТ, член-корреспондент АПСН, которая 18 лет создавала благоприятные условия для профессионального роста педагогов и для всестороннего развития гимназистов.
Статус гимназии был получен в 1998 г., а гимназией с этнокультурным русским компонентом стали в 2003 г.
2013/2014 учебный год для гимназии юбилейный. Нам – 25! За эти годы выросло не одно поколение гимназистов, ставших достойными гражданами нашей республики и страны.
Гимназия создала себе имидж образовательного учреждения, внедряющего инновации, обеспечивающего высокий образовательный и воспитательный уровень учащихся, создающего условия для профессионального роста педагогов.
Главная цель гимназии – воспитание толерантной, социально активной личности, способной концептуально мыслить, моделировать свою жизнь и деятельность по линиям успеха, счастья и процветания. В воспитании огромную роль играет национальное богатство. На уроках и во внеурочной деятельности педагогический коллектив гимназии расширяет и углубляет знания и представления детей о разных национальных культурах и традициях.
Одним из достижений педагогического коллектива является то, что этнокультурный компонент присутствует при изучении всех предметов, а не только при освоении предметов гуманитарного цикла. Одновременное использование этого компонента, как на предметах гуманитарного цикла, так и на занятиях по естественно-научным дисциплинам, дает возможность более полно раскрыть в ходе обучения возможности всех наук в воспитании у учащихся гордости за свою историю, за вклад русского народа в мировую науку и культуру, осознать взаимодействие культур разных народов. Созданные учителями гимназии учебные программы и традиционные учебные курсы, обогащенные этнокультурным компонентом, позволяют учащимся изучать произведения народного творчества различных жанров и времен, знакомиться с выдающимися представителями науки России, Отечества, вкладом России в мировую культуру. В связи с этим в гимназии разработана программа инновационной деятельности «Формирование культуроведческой компетентности учащихся
## Һөнәри тәҗрибә
в национальной гимназии», которая позволяет изучать во взаимосвязи русскую, татарскую, мировую культуры. Система спецкурсов по изучению национальной культуры (филологического, социально-исторического и интегративного характера), дополняя в этнокультурном плане предметные базовые курсы, обеспечивает создание эффективных моделей социально-экономического, естественно-математического и социально-гуманитарного профилей обучения. Педагогами гимназии разработаны спецкурсы и элективные курсы: «Родная словесность», «Культура речи», «Древнерусская литература», «Стилистика русского языка», «Менталитет русского народа», «Великие люди России», «Основы российского предпринимательства», «История российской химической науки». В гимназии работают объединения дополнительного образования: татарский театр, русский кукольный театр, бисероплетение, народная вышивка, аппликация из различных материалов.
Нравственное развитие личности ребенка проходит в процессе предметно-практической деятельности. Наиболее активно усвоение образцов деятельности и поведения проходит в младшем школьном и подростковом возрасте, когда растущий организм стремится к утверждению себя в лице взрослых, следуя образцам социума, сфокусированным в традициях и обычаях. Огромную роль в этот период жизни ребенка играет школа. Именно воспитание настоящего гражданина Российского государства призвана обеспечить наша гимназия.
В гимназии трудится высококвалифицированный коллектив педагогов-единомышленников, вносящих весомый вклад в обобщение и распространение передового педагогического опыта. Сегодня в гимназии работает 79 педагогов. Среди них два заслуженных учителя Республики Татарстан, четверо отличников народного просвещения, есть почетные работники общего образования РФ и РТ, победители профессиональных конкурсов «Учитель года», шесть победителей всероссийского конкурса «Лучшие учителя России» и победители грантов РТ: «Наш новый учитель» – 1, «Лучший директор» – 1, «Лучший учитель ИКТ» – 1, «Алгарыш» – 2, «Наш лучший учитель» – 30.
Именно благодаря их усилиям, ежегодно 10–12 выпускников гимназии – медалисты. Все выпускники продолжают учебу в вузах Казани, России и за рубежом. Учащиеся гимназии постоянно занимают призовые командные и личные места в районных, городских, республиканских, зональных, российских конкурсах, олимпиадах и научно-практических конференциях.
Гимназия неоднократно становилась победителем и лауреатом конкурсов федерального, регионального и муниципального уровней: республиканского конкурса «Красивая школа-200» в номинации «Школа личности»; городского конкурса кабинетов, 2008 г. (кабинеты физики, химии, мобильный кабинет); ПНПО в номинации «Лучшие образовательные учреждения», 2008 г.; республиканского конкурса «Школа – территория здоровья», 2009 г.; конкурса медицинских кабинетов, 2010 г. всероссийского проекта «Школа цифрового века», 2012г.; всероссийского конкурса «Элита Российского образования», 2012г.; школа ЮНЕСКО – 2013 г.; международного проекта GLOBALLAB, 2013г.; 3-го Международного конкурса образовательных сайтов «IT-TEACH – информационные технологии в образовании», 2013 г. В рамках направления «Электронное образование в РТ» педагогический коллектив гимназии активно работает в компонентах «Электронный журнал», «Электронный дневник» и «Электронная карта питания».
Через практические семинары, мастер-классы, конференции и открытые уроки гимназия плодотворно сотрудничает с Институтом развития образования РТ, Казанским федеральным университетом, Казанским технологическим университетом, Казанским педагогическим колледжем.
За время своего существования гимназия завоевала значительный авторитет среди населения и администрации г. Казани. Многие выпускники с большим удовольствием бывают в родной гимназии, навещают учителей, приводят сюда своих детей, образуя многочисленные школьные «династии». Кроме того, пять педагогов являются выпускниками гимназии разных лет.
Кажется, совсем недавно мы делали первые шаги, боясь поражений и радуясь победам. И вот, наша гимназия уже выросла, стала солидной, надежной. Мы развиваемся, стремимся к новым высотам, новым победам. Пускай же все наши начинания увенчаются успехом. Пусть наше дело живет не один век и доставляет радость людям.
Поздравляю учителей-ветеранов, педагогический коллектив, учащихся, родительскую общественность с юбилеем гимназии!
### Развитие межкультурной коммуникации учащихся
**Светлана АХМЕРОВА,**
*заместитель директора, учитель русского языка и литературы высшей квалификационной категории гимназии № 125 г. Казани*
В 2003 году наша гимназия получила статус гимназии с этнокультурным русским компонентом. Вместе с этим учащиеся получили возможность обучаться русскому языку в подгруппах с увеличением количества часов, отведенных учебным планом на изучение языка.
Мы работаем над инновационной темой «Развитие межкультурной компетенции учащихся в полиэтнических классах в процессе гимназического образования».
Программа межкультурного воспитания решает следующие задачи, согласованные с ее главными целями:
— овладение основами национальной культуры, приобщение детей к языку, литературе, истории своего этносоциума, направленное на осознание эффективности комфортного поведения в многоэтническом социуме на пользу развития России;
— воспитание понимания, позитивной силы национальной культуры для исторической миссии нации, бережного отношения к национальным ценностям, этническим особенностям;
— воспитание позитивного отношения к культурным различиям, обеспечивающим условия для самореализации личности;
— приобщение к основам мировой культуры, и воспитание уважения к представителям других народов;
— формирование культуры межнациональных отношений учащихся;
— воспитание личности в духе мира, взаимопонимания с другими народами, осознания необходимости сохранения культуры мира;
— глубокое и всестороннее овладение основами национальной культуры, приобщение детей к языку, литературе, истории своего этносоциума.
Разработанная Программа базируется на следующих основополагающих принципах, согласованных с принципами Концепции развития поликультурного образования:
— принцип преемственности;
— принцип дифференциации и разнообразия;
— принцип креативности;
— принцип культурной целостности;
— принцип объемной картины мира.
Базовое положение Программы межкультурного воспитания учитывает возрастные особенности в методах и технологиях ее реализации:
— в младшем школьном возрасте – формы и методы, направленные на чувственное познание жизни и узнавание ценностей культуры, эстетическое и нравственное сопереживание;
— в подростковом возрасте – это технологии формирования нравственных основ и выбор жизненных ориентиров, воспитания социальной зрелости, гражданская идентификация, включения подростков в ситуации выбора ценностей, их осмысления, определения нравственно мотивированного отношения к ним, помощь в оценке и самооценке своих действий, поступков, вовлечения в культурное творчество;
— в старшем школьном возрасте – воспитательные технологии, имеющие ценностно-ориентационный и рефлексивно-творческий характер.
Программа межкультурного воспитания ориентирована на формирование личности, способной к активной и эффективной жизнедеятельности в многонациональной и поликультурной среде, обладающей развитым чувством понимания и уважения собственной национальной культуры и иных национальных культур. Результатом Программы межкультурного воспитания является формирование поликультурного мышления, что в итоге способствует бесконфликтной гражданской идентификации личности в многокультурном обществе.
Национально-культурный компонент четко прослеживается в любом языке – в его лексике, фразеологии, синтаксисе. Поэтому при обучении языку считаем необходимым выявлять его национальные корни, способы построения и звучания. Язык тесно связан с национальной психологией, с самобытностью народа, служит средством передачи традиций, привычек. Значит, усвоение языка невозможно без вхождения в культуру, освоения ее. Вот почему обучение языку должно быть тесно связано с изучением материальной и духовной культуры народа. Наша задача – помочь школьникам постичь систему миропонимания народа, его философию, психологию, историю и духовную культуру в целом.
Развитие личности в большей мере зависит от окружающей ее речевой среды. Это мир текстов, которые мы слышим, читаем, произносим. Это они создают ту атмосферу, в которой живет, дышит и развивается ребенок. Содержание текстов, используемых для комплексного анализа, самое разнообразное: фольклор; национальные игры, развлечения, одежда; национальный быт; национальная кухня; национальные обряды, традиции, праздники; народное декоративно-прикладное искусство; изобразительное искусство; музыка; история родного края; достопримечательности родного края и т.д.
Эти связные тексты представляют собой языковой материал, посредством которого воздействуем на сознание учащегося. Анализ текстов, с точки зрения культуры и выразительности языка и речи, имеет наибольшее значение в обогащении духовного мира школьника.
Коммуникативно-развивающая технология предполагает активную деятельность не только учителя, но и ученика, их сотрудничество в процессе учебной работы – как на уроке, так и во внеклассной работе. И здесь перед собой ставим задачи:
— развивать и воспитывать гражданина, способного сохранять и приумножать социокультурный опыт Отечества;
— формировать черты национального характера (милосердие, веротерпимость).
— формировать межкультурные полиэтнические компетенции.
### Гимназия – территория здоровья
**Татьяна ПАТРАНИНА,**
*заместитель директора по УВР гимназии № 125 г. Казани*
Сегодня образование следует рассматривать как технологию построения будущего нашей страны. Одной из приоритетных задач такой технологии является обучение, воспитание и развитие здорового во всех отношениях члена общества.
В настоящее время ухудшение здоровья детей школьного возраста в России стало не только медицинской, но и серьезной педагогической проблемой, так как осложняет процесс обучения, снижает качество знаний, замедляет психическое и физическое развитие детей, вызывает отклонения в их социальном поведении. Именно поэтому проблеме сохранения и укрепления здоровья детей уделяется большое внимание в нашей гимназии.
Главная цель здоровьесберегающей деятельности гимназии – формирование разносторонне развитой, высоко нравственной, конкурентоспособной личности, обладающей крепким здоровьем, высокой работоспособностью, стремящейся к самосовершенствованию и самореализации, умеющей моделировать свою жизнь по линии успеха, процветания, здоровья.
Педагогический коллектив принял подцели: сохранение и укрепление здоровья учащихся; воспитание потребности расти здоровым; формирование здорового образа жизни.
Задачи:
— уменьшить количество учащихся, страдающих острыми и хроническими заболеваниями;
— создать здоровьесберегающие организационно-педагогические, санитарно-гигиенические, материальные, медицинские условия;
— сократить психологическую нагрузку на учащихся. Создать положительный психологический климат в коллективе и культуру доверия;
— обеспечить процесс обучения здоровому образу жизни;
— разработать критерии оценки физической подготовленности учащихся;
– внедрить здоровьесберегательные технологии в учебно-воспитательный процесс;
— интегрировать ценности здорового образа жизни в содержание обучения и воспитания;
— проводить мониторинг здоровья обучающихся и педагогов;
— педагогический коллектив гимназии начал работу в данном направлении с создания нормативно-правовой, организационной и методической базы сопровождения здоровьесберегающей деятельности;
— приняты локальные акты «Положение об организации здоровьесберегающей деятельности», «Должностные инструкции работников гимназии, отвечающих за сохранение и укрепление здоровья учащихся»;
— на основе Республиканской программы разработана и функционирует собственная программа «Образование и здоровье». Педагогический коллектив учитывает ее составляющие при составлении календарно-тематических планов, внеклассных мероприятий, при работе с родителями;
— творчески работающие учителя составляют свои программы, которые используют учителя гимназии;
— в своей работе учителя-предметники активно включают здоровьесберегающий компонент в содержание урока, интегрируют межпредметное взаимодействие, разрабатывают проекты, широко используют игровые практики, исследовательские методы работы, направленные на эффективное усвоение материала и формирование осознанного отношения к необходимости ведения здорового образа жизни;
— в гимназии функционирует театр здоровья;
— в школе систематически проводятся мониторинговые исследования уровня здоровья детей;
— в каждом кабинете имеются уголки здоровья, офтальмотренажеры, на уроках проводятся физкультминутки, динамические паузы на переменах;
— в школе функционирует центр здоровья, который координирует работу педагогического коллектива, контролирует вопросы сохранения здоровья детей, пропагандирует здоровый образ жизни;
— физкультура и спорт является приоритетными направлениями в работе гимназии, о чем свидетельствуют результаты учащихся на соревнованиях различных уровней;
— осуществляется регулярный мониторинг физической подготовленности учащихся;
— проводятся массовые мероприятия с целью интеллектуального, физического, нравственного воспитания учащихся;
— спортивно-массовая работа обеспечивает широкое вовлечение школьников в занятия физической культурой и принятие ими ценности здорового образа жизни. С этой целью проводятся следующие традиционные спортивно-массовые мероприятия: «Веселые старты», «День бегуна», «День здоровья», «Мама, папа и я – спортивная семья», «Спартакиада по легкой атлетике», «Первенство по волейболу, баскетболу, футболу на кубок депутата К.Ф.Абдуллина» и др.
Результатом такой работы является снижение заболеваемости учащихся, принятие большинством из них ценности здорового образа жизни.
В 2000 году гимназия была удостоена звания «Школа, содействующая здоровью бронзового уровня», в 2001 году – «Школа, содействующая здоровью серебряного уровня», в 2006, 2009, 2013 году подтвердила свой серебряный статус. В 2009 году гимназия стала лауреатом Республиканского конкурса «Школа – территория здоровья». В 2010 году гимназия заняла 3 место в республиканском конкурсе медицинских кабинетов. В 2012 году коллектив гимназии удостоен диплома І степени на Всероссийском конкурсе «Элита российского образования» в номинации «Здоровьесберегающие технологии в учебно-воспитательном процессе».
### Личностно-ориентированное образование в 1 классе
**Динара ЯСАВЕЕВА,**
*учитель начальных классов высшей квалификационной категории гимназии № 125 г. Казани*
Начальное образование это фундамент для формирования учебной деятельности ребёнка. Именно начальная ступень школьного обучения должна обеспечить познавательную мотивацию и интересы учащихся, готовность и способность к сотрудничеству ученика с учителем и одноклассниками, сформировать основы нравственного поведения, определяющего отношения личности с обществом и окружающими людьми.
Главная цель моей педагогической деятельности – это формирование саморазвивающейся личности, т. е. личности, желающей и умеющей учиться.
Мною были поставлены следующие задачи:
— обучение деятельности – умению ставить цели, организовать свою деятельность для их достижения и оценивать результаты своих действий;
— развитие личностных качеств – ума, воли, чувств и эмоций, творческих способностей, познавательных мотивов деятельности;
— формирование целостной картины мира, адекватной современному уровню знаний и уровню образовательной программы.
В своей работе я опираюсь на следующие принципы:
— **принцип деятельности.** Он заключается в такой организации обучения, когда ребенок получает знание не в готовом виде, а добывает его сам в процессе своей собственной деятельности, направленной на «открытие» нового знания. Этот принцип является основным механизмом реализации развивающей функции образования;
— **принцип психологической комфортности.** Обязательным требованием к организации процесса обучения детей является сохранение их здоровья. Для этого необходимо снять по возможности все стрессообразующие факторы учебного процесса. Он предполагает: создание в классе спокойной доброжелательной атмосферы; веру в силу ребёнка; осознание им процесса учения; понимание учителем и родителями функциональной роли знаний. Моя роль, как учителя, заключается в том, чтобы создать на уроке атмосферу, которая расковывает детей и в которой они чувствуют себя как дома;
— **принцип вариативности.** Он предполагает развитие у учащихся вариативного мышления, т. е. понимание возможности различных вариантов решения задачи и умения осуществлять систематический перебор вариантов. Обучение, в котором реализуется принцип вариативности, снимает у учащихся страх перед неудачей. Я учу детей воспринимать ошибку не как трагедию, а как сигнал для её исправления. Такой подход к решению проблем, особенно в трудных ситуациях, необходим и в жизни, в случае неудачи – не впадать в уныние, а искать и находить конструктивный путь.
В нашей гимназии существует школа раннего развития «Светлячок» для детей 5 – 6 летнего возраста. Ребята посещают подготовительные курсы по подготовке к школе, что положительно сказывается на их всестороннее развитие, а так же на адаптационный период в сентябре месяце І класса. Адаптация в І классе – особый и сложный период в жизни ребенка: он усваивает новую социальную роль ученика, новый вид деятельности – учебную, изменяется социальное окружение – появляются одноклассники, учителя и школа, как большая социальная группа, в которую включается ребенок, изменяется уклад его жизни. Ребенок, психологически не готовый к обучению в том или ином аспекте школьной зрелости, испытывает трудности в адаптации к школе и может быть дезадаптирован.
В этом году я являюсь учителем І класса. Благодаря предшкольной подготовке класс был сформирован за год. У меня была возможность увидеть и раскрыть личностные качества каждого ребёнка. Адаптация прошла легко. Ребята быстро освоились и влились в школьную жизнь. Я постоянно участвую и помогаю в процессе становления личности каждому ребенку. Класс – это центр учебно-воспитательной работы.
В моем классе созданы все условия для самоутверждения и самовыражения каждого ученика, максимальное использование возможностей дополнительного образования, учет потребностей и интересов учащихся при организации их деятельности. Для работы в этом направлении были приглашены педагоги дополнительного образования. В гимназии работают хореографический и вокальный кружок.
Весь класс занимается в театральном и шахматном кружках. Игра в шахматы – это интеллектуальное развитие личности. А театральное искусство это кладезь всех направлений, участвующих в становлении личности ребёнка.
Для гармоничного развития личности ребёнка необходим союз учителя и родителей, создание условий партнёрства и сотрудничества с родителями. Только вместе с родителями можно успешно решать проблемы детей, помня педагогическую истину: всё хорошее о детях говорить вслух, трудности решать индивидуально.
**Список литературы:**
1. Маслоу А. Теория человеческой мотивации. – СПб.: Евразия, 1999.
2. Нечаева Н.В., Рощина Н.Н.. Педагогическая система развивающего обучения Л.В. Занкова: Учебное пособие. – Самара: изд. дом «Федоров», 2006.
### Формирование социальной компетентности младших школьников
**Маргарита ЕВЛАМПИЕВА,**
*учитель начальных классов гимназии № 125 г. Казани*
Школа является первым социальным институтом, в котором ребенок осваивает необходимый ему в последующем социальный опыт. И в этом опыте можно выявить 3 главных момента. Первый – это знания и умения. Второй – взаимодействие со сверстниками, т.е. с людьми близкого тебе социального положения. Третий – взаимодействие с педагогами, т.е. с людьми более высокого в данной ситуации социального статуса. Понятно, что выделить главное невозможно: успешность их освоения взаимосвязана. К примеру, без освоения учебного взаимодействия с педагогом вряд ли будет возможно успешное получение знаний и умений, да и взаимодействие со сверстниками будет нарушено. Без умения взаимодействовать со сверстниками пребывание в школе станет эмоционально дискомфортным, взаимодействие с педагогом – конфликтным, а приобретение знаний – занятием неприятным и поэтому также неуспешным. Развивать эти 3 главных момента параллельно и успешно можно через игры и игровые ситуации.
Применение игровых технологий на уроках начальных классов необходимо, так как ценность игры в психолого-педагогическом контексте очевидна [2, 201].
Игровые приемы обычно воспринимаются детьми с радостью в силу того, что отвечают возрастному стремлению к игре; в их основу педагог обычно вкладывает привлекательные задачи и действия, характерные для самостоятельных детских игр. Использование столь свойственных им элементов тайны, интриги и разгадки, поиска и находки, ожидания и неожиданности, игрового передвижения, соревнования стимулирует умственную активность и волевую деятельность детей, способствует обеспечению осознанного восприятия учебно-познавательного материала, приучает к посильному напряжению мысли и постоянству действий в одном направлении, развивает самостоятельность [1, 315]. Игровой прием должен не отвлекать детей от учебного содержания, а наоборот, привлекать к нему еще больше внимания. При выборе игрового приема следует стремиться к естественности его применения, которая диктуется, с одной стороны, логикой детской игры, а с другой – задачами, решаемыми нами, педагогами. Наконец, игровым результатом выступает успешное выполнение дидактического задания. Стараясь активизировать познавательную деятельность учащихся и повышать интерес к учению на каждом этапе урока, необходимо применять различные методы, формы и виды работы: задания творческого характера (мини-сочинения, кроссворды, сканворды, ребусы, анаграммы, предметные рисунки, урок-конкурс, урок-представление, урок-путешествие), интерактивные методы в виде ролевой игры, игровых упражнений, проигрывание ситуаций, работа в группах, ассоциации, воспроизведение материала. Основные аспекты развития личности ребенка в этой связи можно назвать следующие:
1. в игре развивается мотивационно-потребностная сфера;
2. преодолевается познавательный и эмоциональный эгоцентризм;
3. развивается произвольность поведения (постижение ребенком норм и правил поведения);
4. развиваются умственные действия.
Игра – едва ли не единственный вид деятельности, направленной на развитие не отдельных способностей, а к способности к творчеству в целом.[3, 277]
В процессе игры у ребенка возникают 3 цели:
«Хочу играть!»
«Надо играть так, а не иначе!»
«Угадай!», «Найди!», «Изобрази!», «Поймай!», «Спрячься!», «Перевоплотись!» и т.д.
Реализуется секрет самовоспитания: «хочу!»-«надо!»-«могу!»
В играх, особенно коллективных, формируются и нравственные качества ребенка. В ходе игры дети учатся оказывать помощь учащимся, считаться с интересами, мнениями других, сдерживать свои желания. У детей развивается чувство ответственности, коллективизма, воспитывается дисциплина, воля, характер. Включение в урок игр и игровых моментов делает процесс интересным и занимательным, создает у детей бодрое рабочее настроение, облегчает преодоление трудностей в освоении учебного материала. Приемы слуховой, зрительной, двигательной наглядности, занимательные вопросы, задачи-шутки, моменты неожиданности способствуют активизации мыслительной деятельности.
Применение интерактивных методов в игровой форме на уроках вовлекают в работу всех детей. Даже слабые, стеснительные, неразговорчивые на таких уроках раскрывают свои способности, становятся раскрепощенными, открытыми и доверчивыми. Ребенок учится высказывать, оспаривать свое мнение, сотрудничать, анализировать свою деятельность и своих товарищей, активно формирует речевые умения, навыки чтения, слушания, рассказывания. Для многих игра является средством психологической реабилитации.
Игры, игры-путешествия, игры-экскурсии, игры-спектакли – позволяют сделать урок интересным, доступным, понятным, помогают повысить активность детей, усвоить знания, снять напряжение, создают на уроке благоприятный эмоциональный фон. Всё это способствует лучшему усвоению детьми учебного материала и, как следствие, повышению уровня грамотности учащихся [2, 254]. Обучать ребёнка необходимо радостью, воспитывать его с большей любовью, а всю работу строить на интересе, поощрении и похвале.
**Список литературы:**
Выготский, Л.С. Психология развития ребенка: Учебное пособие. – М.: Академия, 2006. – 512 с.
Степанова О., Вайнер М., Чутко Н. Методика игры с коррекционно-развивающими технологиями. – Санкт-Петербург, Академия, 2003 г. 272 с.
Педагогика. / Под ред. П. А. Пидкасистого. – М.: Акалис, 2007. – 640 с.
### Здоровьесберегающие технологии на уроках в начальной школе
**Елена ХАЛИКОВА,**
*учитель начальных классов гимназии № 125 г. Казани*
Великий педагог В.А.Сухомлинский писал: «Забота о человеческом здоровье, тем более здоровье ребенка – ... это, прежде всего, забота о гармонической полноте всех физических и духовных сил, и венцом этой гармонии является радость творчества».
Важная составная часть здоровьесберегающей работы педагога это рациональная организация урока. Показателем рациональной организации учебного процесса являются:
— объем учебной нагрузки – количество уроков и их продолжительность, включая затраты времени на выполнение домашних заданий;
— нагрузка от дополнительных занятий в школе;
— занятия активно-двигательного характера: динамические паузы, уроки физической культуры, спортивные мероприятия и т.п.
От соблюдения гигиенических и психолого-педагогических условий проведения урока в основном и зависит функциональное состояние школьников в процессе учебной деятельности. Для повышения умственной работоспособности детей, предупреждения преждевременного наступления утомления и снятия у них мышечного статического напряжения, я провожу физкультминутки, кроме того, определяю и фиксирую психологический климат на уроке, провожу эмоциональную разрядку, строго слежу за соблюдением учащихся правильной осанки, позы, за ее соответствием виду работы и чередованием в течение урока. Обязательное условие эффективного проведения физкультминуток – положительный эмоциональный фон. Выполнение упражнений со скучающим видом, нехотя, как бы делая одолжение учителю, желаемого результата не даст, скорее, наоборот.
Каждый новый урок это ступенька в знаниях и развитии ученика, новый вклад в формирование его умственной и моральной культуры, поэтому важно конструирование и осуществление каждого урока.
Структурными элементами моих уроков выступают: приветствие; опрос самочувствия; релаксация; оздоровительные упражнения; рефлексия; прощание.
Последовательность этапов урока определяется его целью и содержанием, однако комфортное благополучие возможно при условии, что каждый урок содержит все элементы от приветствия до прощания.
Например, на уроках русского языка я использую разные приемы:
1. «Рисуем глазами». Рисование разного рода траектории, по которым дети «бегают» глазами. Например, на листе ватмана изображаются какие-либо цветные фигуры (овалы, восьмёрки, зигзаги, спирали), толщина линии 1см.
2. «Весёлые человечки». На карточках, которые я показываю детям, схематично изображены человечки, выполняющие различные гимнастические упражнения. Размер изображения равен 3 см. Дети повторяют движения человечка.
3. «Симметричные рисунки». Этот прием используется для развития мелкой моторики и для равномерного развития правого и левого полушария. Дети обеими ручками рисуют какую-то фигуру или даже букву, но обязательно симметричную.
4. «Цветовая гамма». Использую материал психологического воздействия цвета на ребёнка: белый – ухудшает настроение, вселяет не совсем ответственное отношение ко всему; чёрный – в небольшой дозе сосредотачивает внимание, в большой – вызывает мрачные мысли; красный – возбуждает, раздражает; голубой – ухудшает настроение; зелёный – улучшает настроение, успокаивает; желтый – тёплый и весёлый, создаёт хорошее настроение; коричневый – в сочетании с яркими цветами создаёт уют, без сочетания указанных цветов усиливает дискомфорт, сужает кругозор, вызывает печаль, сон, депрессию.
5. «Массажисты». Во время физкультминутки использую приёмы самомассажа, точечного массажа.
6. Упражнения для мышц рук.
«Моя семья»
Этот пальчик – дедушка,
Этот пальчик – бабушка,
Этот пальчик – папочка,
Этот пальчик – мамочка,
А вот этот пальчик – я,
Вот и вся моя семья! (Поочерёдное сгибание пальцев, начиная с большого.)
«Капуста»
Мы капусту рубим-рубим,
Мы капусту солим-солим,
Мы капусту трём-трём,
Мы капусту жмём-жмём.
(Движения прямыми ладонями вверх-вниз, поочерёдное поглаживание подушечек пальцев, потирать кулачок о кулачок. Сжимать и разжимать кулачки.)
Фрагменты уроков русского языка.
1. Учитель предлагает детям правильно списать с доски написанные там слова: спасибо, пожалуйста, с добрым утром, спокойной ночи. Пусть дети подумают, что общего между этими словами, и продолжат список.
Учитель. Дети, слова, которые вы написали, называют волшебными. Они добрые, ласковые. Такими становятся и люди, которые их говорят и которые их слышат. Говорите чаще друг другу: «Спасибо». Когда люди здороваются, они желают здоровья, а желания рано или поздно исполняются. Давайте все вместе скажем:
— Я хочу быть здоровым!
— Я могу быть здоровым!
— Я буду здоровым!
2. Дети любят читать сказки, многие из которых позволяют делать обобщённые выводы о здоровом образе жизни, безопасном поведении. Приведу несколько примеров.
Русская народная сказка «Колобок».
Дети легко и охотно приходят к заключению:
– Коли мама отпустила погулять на улицу, никуда со двора выходить нельзя, с незнакомыми людьми лучше не общаться.
Русская народная сказка «Сестрица Алёнушка и братец Иванушка».
– Для питья можно использовать только чистую воду. В открытом водоёме вода не может быть чистой, её надо кипятить.
– Если вода прозрачная, красивая, она чистая?
– Нет. В ней могут быть невидимые глазом живые организмы, микробы, которые вызывают кишечные заболевания.
Учащиеся вспоминают пословицы, подходящие к данному случаю, формулируют правила предупреждения кишечных инфекций:
– Мойте руки перед едой и т.д.
Чтобы сохранение и укрепление здоровья обучающих в начальной школе при стабильных результатах обучения было успешным, необходимо реализовывать следующие условия:
— выявлять и учитывать показатели здоровья учащихся;
— правильно организовывать место и время учебной деятельности (например, проводить смену динамических поз);
— применять здоровьесберегающие технологии, приемлемые в образовательном процессе данного образовательного учреждения (упражнение для глаз; сочетание разных видов деятельности);
— соблюдать принцип педагогического сотрудничества учителей и родителей по проблемам сохранения и укрепления здоровья учащихся.
В заключение, вслед за великим гуманистом и педагогом Ж.-Ж. Руссо, хочется сказать: «Чтобы сделать ребёнка умным и рассудительным, сделайте его крепким и здоровым».
### Театральная деятельность в начальной школе
**Резеда ЮСУПОВА,**
*учитель начальных классов высшей квалификационной категории гимназии № 125 г. Казани*
**Зухра ХАБИБУЛЛИНА,**
*учитель изобразительного искусства высшей квалификационной категории гимназии № 125 г. Казани*
Велика и неисчерпаемая сила воздействия художественных и декоративных произведений на человека. Нравственная чистота и притягательность народных идеалов, воплотившиеся в образах героев многих сказок, этнокультурный колорит, народная мудрость, веселый юмор – все это открывает путь к сердцу маленького слушателя, читателя, актера, сказывается на формировании его взглядов, привычек и поведения.
Дети младшего школьного возраста очень любят сказки. Они и слушают их с наслаждением, и с удовольствием рассказывают их сами, и даже инсценируют. Прививая любовь к чтению, изобразительному и декоративно-прикладному искусству, необходимо прививать любовь и к народному творчеству, а работая со сказкой, этого легко добиться. Необходимо настроить детей на эмоциональный лад, объяснить, что нет одинаковых русских и татарских сказок. Каждая из них интересна по-своему.
В нашей гимназии на протяжении многих лет создан и работает театральный кружок «Оле Лукойе». За это время в тесном сотрудничестве на базе нашего класса мы подготовили и провели ряд кукольных спектаклей по русским и татарским сказкам: «Теремок», «Колобок», «Аленький цветочек», «Заячьи слёзы», «Болтливая утка». На занятиях декоративного искусства дети знакомятся с росписью народных мастеров, изготавливают своими руками, используя национальный колорит, театральные куклы и декорации к спектаклям.
Театральная деятельность в начальной школе помогает нам быстро и успешно сплотить детский коллектив, объединяя общим делом, психологически помогая скованным, замкнутым детям; развивает речь, память, воображение; даёт широкий спектр для развития творческих способностей школьников, знакомит их с особенностями росписи в декоративном искусстве; содействует формированию патриотизма, прививает любовь к родному краю.
Театр – искусство коллективное. Дети постигают здесь то, чего не всегда может добиться от них стандартный общеобразовательный процесс обучения в школе. Занятия в театре дисциплинируют, вырабатывают чувство ответственности перед партнерами и зрителем, прививают чувство коллективизма, любовь к труду, смелость. Театральная деятельность объединяет трудовое и художественное воспитание школьника. Занятия в театральном кружке помогают решить многие задачи: это работа над текстом литературного произведения, формирование литературных представлений, обогащение духовного мира и эмоциональной сферы ребенка, взаимосвязь всех видов речевой деятельности. Кроме того, ощутимо развивается личность ребенка, формируется интеллект и уровень общей культуры, происходит развитие памяти, совершенствуются навыки чтения, формируется представление о многообразии мировой и отечественной литературы.
Таким образом, театральное искусство содействует:
— формированию личности как носителя языка с ее этническими особенностями, способной ощущать язык как высший дар, национальную и общечеловеческую ценность языка;
— развитию способности восприятия, понимания, интерпретации духовного содержания этнокультуроведческого текста как условие формирования национального самосознания и декоративного искусства;
— изучению системы родного языка как средство развития этнокультуроведческой компетенции школьников;
— совместной работе детей и родителей;
— приобщает учащихся к духовному богатству и красоте родного слова, запечатленного в образцовых текстах устной и письменной речи, в произведениях народного декоративно-прикладного искусства;
— воспитывает детей на традиционной культуре русского и татарского народа.
Кукольный театр дает большую возможность развития творческих способностей детей, развивает речь, навыки коллективной работы и приобщает к культуре народа.
### Гражданлык хисләре тәрбияләүдә милли төбәк компоненты
**Гүзәлия МӨХӘММӘТҖАНОВА,**
**Эльмира ХӘЛИЛОВА**
*Казандагы 125 нче гимназиянең югары квалификация категорияле татар теле һәм әдәбияты укытучылары*
Билгеле булганча, Россия Федерациясенең «Мәгариф турындагы» Законы нигезендә мәктәпләрдә милли-төбәк компоненты кертелү белән туган як тарихын өйрәнүгә игътибар артты. Ул безнең гимназиядә дә укыту-тәрбия эшенең бер өлешен алып тора. Мәктәп, үзең яшәгән йорт, урам, район, шәһәр, республика тарихы, шул төбәктә туып-үскән язучыларның иҗатын өйрәнми торып, тел-әдәбият дәресләреннән үзләштерергә тиешле белемне тулысынча
### Гражданлык хисләре тәрбияләүдә милли төбәк компоненты
алалар дип әйтеп булмый.Дәресләрдә милли-төбәк компонентын өйрәнү яшь буында иҗади эзләнү омтылышы тудыра, милли горурлык, патриотизм хисе тәрбияли, аның танып-белү сәләтен үстерә.
Шәһәр җирлеге шартларында балаларда милли горурлык хисләре тәрбияләү эше үзенә генә хас авырлыклар белән үрелеп бара. Телевидение, компьютер кебек замана техникалары балаларны үзенә суырып ала. Ул аның ата-бабасының, шул нәселнең буыннан-буынга күчеп килгән традицияләрен, туган җир, милләт горурлыгы кебек мәңгелек төшенчәләрне оныттыра. Шуңа күрә балаларны милли рухта тәрбияләү дәресләрдә генә түгел, ә дәрестән тыш чараларда да алып барылырга тиеш.
Соңгы елларда без гимназиядә мәдәниятара төбәк компонентын формалаштыру буенча эксперимент программаны тормышка ашыру өстендә эшлибез. Бу юнәлештә эшләү үсеп килгән буынны күпмилләтле төбәктә гомумхалык өчен кыйммәтле гореф-гадәтләрне, йолаларны формалаштыруда зур ярдәм итә.
Халыкның культура дәрәҗәсен билгеләүче иң мөһим компонентларның берсе – сөйләм этикеты. Шуның өчен, рус телле балаларны татарча сөйләшергә өйрәткәндә диалоглар төзүгә зур игътибар бирелә. Укучыларда ике телнең дә күрешү, бер-берсенә мөрәҗәгать итү, рәхмәт хисләрен белдерү, гафу үтенү кебек моментларын чагыштырып өйрәнү зур кызыксыну уята. Татарча «дәү әни» дип эндәшү олы буын кешеләренә зур хөрмәт белән карауны күрсәтә. Элек туганнарына «алма апа», «чибәр апа», «чәчәк апа» дип эндәшү үрнәкләре аларны гаҗәпләндерә. Без укучыларга һәрвакыт үзебезнең күршеләребезне үрнәк итеп күрсәтәбез. Мәсәлән, бер күршебез һәр кешегә «туганым» дип мөрәҗәгать итә. Бу күренеш үзе генә дә әлеге кешегә карата күңелдә җылы хисләр уята.
Ә татар халкының бишек җырларын искә төшерсәк? Алар да безнең рухи хәзинәбез бит! Тик без аларны онытып барабыз шул...
Татар телен дәүләт теле буларак өйрәтүнең төп принцибы – коммуникатив принцип. Мондый дәрестә уеннар куллану зур роль уйный. Ул төрле методик алымнар белән эшләргә ярдәм итә. Мәсәлән, уен-эзләнү, рольле уеннар (сатучы, сәяхәтче, табиб), сорау-җавап уены һ.б. Үзебезнең дәресләребездә кулланган кайбер уеннарга тукталып китәсе килә. Мәсәлән, «Кешенең холкы» темасын өйрәнгәндә, аның исемен атамыйча, тасвирларга кирәк. Калганнар кем турында сүз барганлыгын белергә тиеш. Шушы ук уенны югары сыйныф укучылары белән дә, катлауландырып үткәрергә мөмкин. Мәсәлән, «Казан урамнары алар исемнәре белән аталган» темасын өйрәнгәндә, укучылар башта урам исемен йөрткән шәхеснең эш-гамәлләре турында сөйли, соңыннан исемен әйтә.
Башлангыч сыйныфларда укучылар «Чик сакчысы» уенын яратып уйныйлар. Сәяхәт уен да балалар өчен бик кызыклы һәм файдалы. Кирәкле тукталышка барып җитү өчен, татар халык мәкальләрен, табышмакның җавапларын һ.б. табарга тиеш булалар. Аның рус эквивалентын әйттерү телләрнең охшашлыгына дәлил булып килә.
Безнең тормышның тагын бер яңалыгы – ул компьютер. Аны да укучыларда гражданлык хисләре тәрбияләгәндә кулланабыз. Балаларга төрле темалар буенча презентацияләр ясарга кушабыз. Мәсәлән, «Укырга кая керергә?» темасын өйрәнгәндә һәр укучы үзенә бер уку йортын сайлап, аның турында җентекләп сөйләргә әзерләнә. Ул шушы уку йортын тәмамлаган атаклы шәхесләр турында да мәгълүмат бирергә тиеш була. Соң чиктә ул үзе дә бөек шәхесләр гомер кичергән төбәктә яшәве белән горурлана башлый.
Милли төбәк компоненты X – XI сыйныфларда Татарстан тарихы, татар әдәбиятын укыту программалары белән үрелеп барыла. Бу юнәлеш аларны тулыландыра. Факультатив дәресләрдә һәм класстан тыш чараларда да бу эшне алып бару үз нәтиҗәсен бирә.
VIII – IX сыйныфларда укучылар гаилә шәҗәрәләрен төзеде, бәйрәм проектлары, рефератлар әзерләде.
Х сыйныфта укучылар шәһәребез тарихын, күренекле шәхесләрне, 1930 – 1950нче елларда репрессияләнгән якташларыбызны барладылар. XI сыйныфта туган як тарихы комплекслы өйрәнелә, республика тарихына аеруча игътибар бирелә, чөнки 2015 елның маенда Татарстан АССР төзелүнең 95 еллыгы зурлап билгеләп үтеләчәк. Бу юнәлештә республикакүләм чаралар эзлекле үткәрелеп килә. Тиздән Бөек Җиңүнең 70 еллыгы. Шул уңайдан укучылар «Исәннәрнең кадерен бел!» дип аталган проектлар эшли башлады.
Милли төбәк компоненты – күпмилләтле җөмһүриятебездә халыклар дуслыгын ныгытуда мөһим ресурс. Ул халыкларның мәдәни һәм тарихи хәзинәсе белән танышу, бер-береңне яхшы белү өчен генә түгел, ә бәлки халыклар арасында тыгыз бәйләнеш барлыгын да күрсәтеп торучы бер дәлил булып тора.
### Укучыларның культуралылык компетентлыгын үстерү
*Гүзәл ХАФИЗОВА,*
*Казандагы 125 нче гимназиянең І квалификация категорияле укытучысы*
«Бер милләтнең теле югалуы – әдәбиятының да югалуы, әдәбиятының югалуы исә рухының бетүе дигән сүздер». Ф.Әмирханның 1908 елда әйткән бу уй-фикере бүгенге көндә бик актуаль. Тел – аралашу чарасы гына түгел, ә милләтне милләт иткән төп сыйфатларның берсе. Кешелекнең иң зур байлыгын милләтләр тәшкил итә дә инде. Һәр милләт үз теле, мәдәнияте белән яшәешне бизи. Бик кадерле, газиз, әни кебек якын булганга, халык үз телен ана теле, туган тел дип атый. Ә без – туган тел укытучылары – телнең үзенчәлекләрен, тарихын, матурлыгын укучыларга түкми-чәчми җиткерүчеләр.
Безнең гимназиядә төрле милләт балалары белем ала. Рус гимназиясендә эшләүче татар теле укытучысының максаты – укучыларга татар теленең үзенчәлекләрен рус теле аша чагыштырып аңлату, төрле милләт халыкларының гореф-гадәтләренә хөрмәт белән карарга күнектерү, ягъни культуралылык компетентлыгын үстерү.
Татар теле укытучыларының балаларга милли тәрбия бирүдә куйган хезмәте күптөрле. Гимназия тормышында инде традициягә әйләнгән бәйрәмнәр даими үткәрелә. Туган тел атналыгында гимназиябездә укучы төрле милләт балалары үз туган телендә чыгыш ясыйлар, милли биюләрне, җырларны башкаралар. Бу бәйрәмнәр укучыларны бер-берсенә якынайта, үзара дустанә мөнәсәбәт тудырырга булышлык итә.
Күпмилләтле мәктәптә балаларга әхлак тәрбиясе бирү, милләтара дуслык хисләре тәрбияләүдә сыйныфтан тыш эшләр мөһим урын алып тора. Безнең гимназия коллективы музейлар белән тыгыз элемтәдә яши. Укучылар Милли хәзинәләр музеенда, Каюм Насыйри, Габдулла Тукай, Муса Җәлил, И.И. Шишкин музейларында, хәтта Мәскәү һәм Санкт-Петербург шәһәрләрендәге музейларда да булдылар.
Гимназиядә бик күп түгәрәкләр эшләгәнлектән, укучыларның сыйныфтан тыш тормышы актив һәм кызыклы. 2005 елдан бирле татар телендә эшләп килүче драма түгәрәгенә укучылар яратып йөриләр. Шушы вакыт аралыгында укучылар белән Нәби Дәүлинең – «Җырлап узган җәй», Галиәсгар Камалның – «Беренче театр», Туфан Миңнуллинның – «Кәрлә – мәктәп баласы», Эсфир Яһудинның «Былтыр кызы» пьесаларын сәхнәләштердек һәм районда узган драма түгәрәкләре бәйгесендә призлы урыннар яуладык. Агымдагы уку елында Роза Хафизованың «Сак-Сок тавышы» пьесасын өйрәнәбез.
Сәләтле балаларны барлау һәм аларны тагын да үстерү максатыннан, гимназиябездә укучыларның фәнни җәмгыятьләре эшли. Балалар тәҗрибәле мөгаллимнәр җитәкчелегендә үзләрен кызыксындырган мәсьәләләрне өйрәнәләр, фән олимпиадаларында, конференцияләрдә уңышлы чыгыш ясыйлар. Мәсәлән, 2012/2013 нче уку елында ике укучыбыз татар теле һәм әдәбияты буенча республика күләмендә үткәрелгән олимпиадада катнашып, призлы урыннарны яуладылар.
Укытучы – киләчәк буынны тәрбияләүче. Бу эш гаилә белән берлектә барса гына, һичшиксез, нәтиҗәле булачак. Шуңа күрә милли рухи байлыгыбызны, телебезне киләчәк буыннарга җиткерә алучы, эстафетаның өзелүенә юл куймаучы шәхес тәрбияләү – безнең уртак бурычыбыз.
### Укучылар уңышы көч бирә
*Зөлфия ГАБИТОВА,*
*Казандагы 125 нче гимназиянең І квалификация категорияле татар теле һәм әдәбияты укытучысы*
Методик темамның исеме – «Күпкырлы иҗади шәхес тәрбияләүдә татар теле һәм әдәбияты дәресләренең тоткан урыны». Теманы өйрәнүгә куйган бурычларны гамәлгә ашыруда аеруча зур көч таләп итә торган мәсьәләләрнең берсе – рус телле балаларда татар теленә карата кызыксыну уяту, хөрмәт хисе тәрбияләү, татар халкының гореф-гадәтләре, рухи кыйммәтләре белән таныштыру. Моның өчен һәр дәрескә иҗади якын килеп, аеруча отышлы метод һәм алымнар сайларга тырышам.
Безнең гимназиядә милли төбәк компоненты программасын гамәлгә кую шактый уңышлы алып барыла. Р.Нигъмәтуллина һәм Ф.Фәизова авторлыгындагы «Татарча да яхшы бел» дәреслекләре нигезендә үткәрелгән дәресләр аеруча уңай нәтиҗә бирә. Әлеге дәреслек белән эшләү дәверендә мин УМКның бик күп уңай якларын таптым. Анда укытучыны да, укучыларны да кызыксындырган күнегүләр системасы тәкъдим ителгән. Мондый биремнәр балаларның иҗади сәләтен генә үстереп калмый, ә укучыларның сүз байлыгын арттырырга, аларда телдән сөйләм күнекмәләре тәрбияләргә дә ярдәм итә. Бу дәреслекләр балаларның яшь үзенчәлекләрен истә тотып төзелгән. Татар теле дәресләрендә без татар язучылары һәм шагыйрьләренең иҗаты белән танышабыз, татар һәм рус халкының бәйрәмнәрен, гореф-гадәтләрен өйрәнәбез. Мәсәлән, «Милли ризыклар» темасын үткәндә, татар халкының милли ризыклары белән танышабыз, аларның рецептларын өйрәнәбез, кайбер милли ризыкларны укучылар өйләрендә пешереп тә киләләр. Дәрестә сөйләшү өчен укучыларны кызыксындырырлык темалар уйларга тырышам. Мәсәлән, «Казанымда – Универсиада», «Тукай әкиятләре», «Театр сәнгате», «Татар яшьләре», «Начар гадәтләр», «Татар зыялылары»... Бу темаларга төрле проект эшләре башкарыла. Дәресләрдә иҗади эш төрләре куллану балаларда шулай ук телгә карата кызыксыну уята. Фотоконкурслар уздыруда, нәсел шәҗәрәсе төзүдә, проект эшләрен яклауда, Интернет челтәреннән өстәмә материал туплауда, китап күргәзмәләре оештыруда укучыларым – минем беренче ярдәмчеләрем.
Дәрес темасын искә алып, татар теле дәресләрен үткәргәндә бер-берсен кабатламый торган метод һәм алымнар файдаланырга тырышам. Яңа материалны өйрәтү барышында укучының фикерләү-акыл эшчәнлеген тагын да тулырак эшкә җигәргә, проблемалы ситуацияләр тудырырга туры килә. Татар телен башка фәннәр белән бәйләп аңлатканда, укучыларым актив коммуникатив эшчәнлеккә омтыла. Һәрбер дәресем план нигезендә, логик эзлеклелектә бара. Өйрәнелә торган грамматик күренешләрне укучыларда уңай сыйфатлар тәрбияләүдә йогынты ясарлык итеп сайлыйм. Дәресләремдә педагогик технологияләрне, компьютер, мультимедия чараларын нәтиҗәле кулланырга омтылам. Мәсәлән, контроль дәресләрдә компьютерда тестлар белән эшлим, укучыларым бик теләп проект эшләрен башкаралар һәм яклыйлар. Дәресләрдә төрле темаларга караган мультимедия чараларын да кулланырга яратам. Укытуда яңа алымнар, яңа технологияләр файдалану укытучының белем дәрәҗәсен камилләштерү өчен этәргеч булды. Яңа технологияләр ярдәмендә туган телне өйрәнү укучыларны тагын да активлаштыра, мөстәкыйльлек тәрбияли.
Уен – коммуникатив технологиянең төп үзенчәлеге. Шуңа күрә дәресләремдә хәрәкәтле, сюжетлы, рольле, лексик-грамматик уеннар, төрле башваткычлар, таблицалар кулланырга тырышам. Белгәнебезчә, балаларның үзләштерү сәләте төрлечә. Шуңа күрә мин дәресләремдә дифференциаль алымны ешрак кулланырга яратам. Мондый алым укучыларга шәхес итеп карарга кирәклеген тагын бер тапкыр исбатлый. Коммуникатив технология – дәресләремдә кулланыла торган иң уңышлы технологияләрнең берсе. Коммуникатив технологиянең өстенлеге – укытуда сөйләм материалын барлык балаларның да үзләштерә алуы өчен шартлар тудыру. Дәресләрдә компьютерны уңышлы кулланам. Бу – укучыларда максатка омтылучанлык, мәгълүмати технологияләр дөньясындагы яңалыклар белән кызыксыну теләге уята. Яңа материалны аңлату дәресләрен проект методына, үстерелешле белем бирү, блоклы-модульле системасына нигезләнеп оештыру белем бирүне югары дәрәҗәдә алып барырга ярдәм итә.
Укучыларның уңышлары миңа яңа көч бирә. Әгәр туган җирен яратучы, татар теленә хөрмәт белән караучы иҗади шәхесләр тәрбияли алсам, минем өчен бу зур бәхет булыр иде. Ә моның өчен укучыны яратырга, үз эшеңнең остасы булырга кирәк. Бу – безнең уртак бурычыбыз. Без, укытучылар, һәрвакыт бу җаваплылыкны тоеп эшлибез, иҗат итәбез.
### Формирование коммуникативной компетенции на уроках русского языка
*Раиля ХАКИМОВА,*
*заместитель директора по УР, учитель русского языка и литературы высшей квалификационной категории гимназии №125 г. Казани*
Привычная картина: ребёнок у телевизора, ребёнок с телевизионной приставкой, ребёнок с плеером, учащийся у компьютера... При всей важности технологического прогресса нельзя потерять из вида ту истину, что предпосылкой овладения электронными средствами информации всегда будет умение осознанно читать и грамотно говорить.
Долгое время в жизни школьника оказывается невостребованным такой компонент обучения как языковая и коммуникативная компетенция.
Цель работы: показать формирование коммуникативной компетенции на уроках русского языка и во внеурочной деятельности в условиях гимназии с этнокультурным компонентом.
Для достижения цели нужно решить следующие задачи:
1. Обобщение опыта по формированию коммуникативной компетенции на уроках русского языка и литературы;
2. Методы и приемы, используемые учителем на уроках, для формирования ключевых компетенций;
3. Необходимость продуктивной работы над речевой деятельностью учащихся,
4. Создание условий на уроках русского языка для речетворчества учащихся.
Целью обучения является формирование у обучаемых языковой и коммуникативной компетенции. Кроме названных, я применяю на уроках лингвистическую, культуроведческую, информационную компетенции.
Коммуникация – акт общения, связь между двумя и больше индивидами, основанная на взаимопонимании, сообщение информации одним лицом другому или ряду лиц. Коммуникативная компетентность равна коммуникативная способность + коммуникативное знание + коммуникативное умение, адекватные коммуникативным задачам и достаточные для их решения.
Коммуникативная компетенция включает знание необходимых языков, способов взаимодействия с окружающими людьми и событиями, навыки работы в группе, владение различными социальными ролями в коллективе. Ученик должен уметь представить себя, написать письмо, анкету, заявление, задать вопрос, вести дискуссию.
Языковая компетенция предполагает знание самого языка, его устройства и функционирования, языковых норм, в том числе орфографических и пунктуационных. Именно языковая и коммуникативная компетенции способствуют формированию умений и навыков речевого общения. А для этого необходимо создавать на каждом уроке условия речевого общения. Речевая деятельность формируется во всех её видах – чтении, говорении, письме, аудировании. «Обучать общению, общаясь» – без этих условий нет урока.
На уроках русского языка предлагаю учащимся разнообразные виды заданий, позволяющие выражать свои мысли связно и адекватно, строить коммуникативно-целесообразные высказывания в устной и письменной форме, пользуясь нужными языковыми средствами в соответствии с целью, содержанием речи и условиями общения. Это означает, что необходимо вырабатывать чувство языка, развивать аналитические и творческие способности учащихся – как на уровне содержания, так и на уровне языковых средств, что очень тесно взаимосвязано.
Коммуникативная компетенция – это не только способность понимания чужих и порождение своих собственных высказываний, речевого поведения, адекватного целям, сферам, ситуациям общения, она включает в себя знания основных речеведческих понятий: стили, типы речи, строение описания, повествования, рассуждения, способы связи предложений в тексте, умение анализировать текст. В связи с этим коммуникативный подход требует новых методов, форм и средств обучения, особой организации учебного материала в разделах «Развитие речи» и «Культура речи» на уроках русского языка. Кроме того, коммуникативный подход предполагает изучение языковых единиц с учетом их функций и взаимодействия в речи, усвоение особенностей функционирования грамматических форм и структур в различных типах и стилях речи, т. е. изучение фактов языка в единстве их формы, значения и функции.
Владение языком означает умение действовать, соблюдая нормы русского литературного языка и правила культуры речи. Каждый культурный человек должен быть знаком с разноаспектными словарями и справочниками по русскому языку и уметь ими пользоваться во всех сомнительных случаях.
Совершенствуя речевую деятельность учащихся, опираюсь на самые разнообразные виды и жанры высказывания на литературные темы, которые при обучении создают условия для разностороннего речевого и эстетического развития личности ученика.
Начиная с V класса, ученики учатся читать и пересказывать тексты различного содержания. Комплексный анализ текста – один из самых продуктивных видов деятельности детей в гимназии с этнокультурным компонентом. С V класса дети работают в сборниках В.Малюшкина «Комплексный анализ текста», это рабочая тетрадь учеников.
Система работы с лингвистическим и художественным текстами необходима, так как она даёт подготовку к государственной (итоговой) аттестации учащихся.
Как известно, конечная цель обучения русскому языку – это практическая грамотность, языковая и речевая компетентность учащихся. Соединить деятельность школьников по выработке (закреплению) практических навыков грамотного письма и речевому развитию позволяет работа с текстом как основной дидактической единицей.
Формирование коммуникативной компетенции происходит не только на уроках, но и во время внеурочной деятельности учеников. Это могут быть театральные постановки, литературно-музыкальные композиции. Со II класса проводим читательские конференции. Считаю необходимыми посещения театров, музеев, кинотеатров с целью отработки умения обсуждать, строить правильную монологическую речь и диалог.
Применение коммуникативной компетенции на уроках русского языка создаёт условия для развития интеллектуальной, творчески одарённой, нравственной личности, способной к общению в любом культурном пространстве.
Без развития коммуникативной компетенции не может быть конкурентоспособной, толерантной личности, потому что, начиная со среднего звена, с простого (языковой анализ текста) и заканчивая в старших классах лингвистическим анализом или интерпретацией текста, анализом сюжета, у учащихся формируются практические навыки. Все виды компетенции, сформированные у учащихся, проявляются при сдаче ЕГЭ.
### Неопределенная форма глагола
*Эльмира БЕЗЗАМЕТНОВА,*
*учитель начальных классов высшей квалификации гимназии №125 г. Казани*
**Цель:**
— познакомить с неопределенной формой глагола;
— активизировать мыслительную деятельность учащихся;
— развивать память, критическое мышление, речь;
— способствовать формированию коммуникативности, самостоятельности, сотрудничества, творческого отношения к делу.
**Оборудование урока:** мультимедиа, доска, учебник «Русский язык», тетради учащихся.
**І. Организационный момент.**
Как вы думаете, какова тема нашего урока русского языка?
Абсолютно верно. Повторим все, что знаем о глаголе, а, может, узнаем что-то новое. Для повторения используем Модель Фрейера – командная модель.
**Задача:** включить учащихся в речевую деятельность, активировать их внимание и сосредоточить на грамматических признаках, для развития критического и креативного мышления.
Озвучьте определение глагола Ол РАЙТ РАУНД РОБИН – все пишут, зачитывают по кругу, а остальные записывают новые идеи на своих листах. Один из участников озвучивает полный ответ.
**Генеративный вопрос:** что было бы с нашей речью, если не было бы такой части речи, как глагол?
**КУИЗ-КУИЗ-ТРЭЙД. Задача:** для академического содержания и активности.
Вы дома подготовили вопросы с ответами на пройденные темы. Приготовьте карточки. Встаньте, задвиньте стульчики, поднимите руку и найдите пару. (Ученик А спрашивает ученика В, тот отвечает.)
(Ученик А помогает и хвалит. Ученики меняются ролями, затем обмениваются карточками и благодарят друг друга. Так несколько раз.)
На экране перечислены глаголы. Распределить их по группам и записать:
1 остров: подарить, любить, дружить, рассуждать, озорничать, бегать, прыгать, кричать, не перечесть.
2 остров: унести, идти, ползти, привезти.
3 остров: сберечь, стеречь, увлечь, лечь, стричь.
**Фасилитирующие вопросы:** Сколько групп у вас получилось? Почему? Что заметили?
**ТАЙМД РАУНД РОБИН** – в течении определенного времени: каждый ученик проговаривает ответ в команде по кругу в течение определенного количества времени.
Как группировал слова ученик 1? 4? отвечает №2 и т.д.
**Проблема:** Определите время, число и если можно род и лицо данных глаголов.
**Новый термин:** неопределенная форма глагола, вопросы, другое название – инфинитив...
**Физминутка-пауза Коннэрс.** Кто какое время года любит?
**ТАЙМД ПЭА-ШЭА** – диалог по времени. **Задача:** развитие коммуникации и сотрудничества. Объясните свой выбор партнеру.
Какие глаголы использовал партнер №1?
В ваших ответах так много того, что помогает нашему здоровью.
В наших руках возможность помочь детям и себе сохранить и укрепить здоровье.
**Психологический настрой (энергизатор) «Мы вместе и мы будем здоровы».**
– Улыбнитесь соседу справа и соседу слева, пожмите друг другу руки.
– Что же самое главное, самое важное для любого человека и для маленького, и для большого?
– Конечно же это – здоровье.
Фразу «Мы вместе и мы будем здоровы» скажите:
а) шёпотом, для себя и для партнера по плечу
б) чтобы услышали партнеры по лицу и все присутствующие
в) так, чтобы услышала вся школа.
Хотелось бы немного порассуждать. Давайте ответим на один, кажется, очень простой вопрос: «Что такое здоровье?».
У меня в руках мяч, он для нас будет эстафетной палочкой. Мы будем передавать его по кругу, и тот человек в чьи руки попал мяч, отвечает на вопрос: «Что такое здоровье?».
Здоровье – это красота
Здоровье – это работа
Здоровье – это мы и природа
Здоровье – жизнь
Здоровье – это то, что нужно всем
Здоровье – сила и ум
Здоровье – счастье
Здоровье – правильное питание
Здоровье – это когда я бегаю, прыгаю, у меня всё получается
Здоровье – это богатство, которое не продаётся и не покупается
Здоровье – наиважнейшая вещь в жизни.
Работает каждая команда вместе! Составьте список действий человека, чтобы быть здоровым. а значит успешным.
**РАУНД ТЭЙБЛ** – учащиеся по очереди ВЫПОЛНЯЮТ письменно задание по кругу на одном командном листе бумаги. По окончании работы один из участников зачитывает.
Молодцы! А какие глаголы чаще употреблялись в данных правилах?
**РАФТ** – давайте представим, что нужно составить памятку для будущих четвероклассников по теме «Неопределенная форма глагола» попробуйте, обсудив в команде, нарисовать или записать эту памятку.
Я думаю, что сегодняшний разговор не пройдет бесследно для вас; вы еще раз убедились, что если человек заботится о своем здоровье, то это поможет ему найти себя в жизни и приносить пользу другим людям и себе тоже.
Я хочу пригласить вас всех в круг, чтобы мы пожелали друг другу здоровья, удачи, счастья. Спасибо за сотрудничество! Желаю вам крепкого здоровья!
### Развитие культуроведческой компетенции на уроках литературы (На материале рассказа Н.С.Лескова «Левша»)
*Ирина ХАБИБУЛЛИНА,*
*учитель русского языка и литературы высшей квалификационной категории гимназии № 125 г. Казани*
Согласно образовательному стандарту среднего общего образования по литературе, основу содержания литературы как учебного предмета составляют чтение и изучение художественных произведений, представляющих золотой фонд русской классики. Их восприятие, анализ, интерпретация базируются на системе историко- и теоретико-литературных знаний, на определённых способах и видах учебной деятельности.
Если двадцать лет назад в школах Татарстана обучались преимущественно дети русских и татар, то сегодня практически в каждом классе есть представители разных национальностей. Для этих детей никогда русский язык не станет родным, но в наших силах через русскую литературу познакомить их с русской культурой и сделать так, чтобы через понимание появилась толерантность. Как известно, процесс этот двоякий, сегодня и детям, чьим родным языком является русский, не меньше нужна помощь в изучении культуры своего народа, потому что, к сожалению, многое утрачено, и в бешеном темпе современной жизни не во всех семьях у ребенка формируется понятие культуры. Примером литературного произведения, на основе которого возможно формирование культуроведческой компетенции школьников, является произведение Н.Лескова «Левша».
В начале урока учитель через систему наводящих вопросов и заданий, через работу со вступительной статьей подводит обучающихся к тому, что они сами формулируют тему урока.
На втором этапе урока – этапе актуализации знаний — обучающиеся через работу с терминами «сказка» и «сказ» постепенно приходят к выводу о родстве данных слов. Здесь не лишним будет обратиться к этимологии слов. Далее происходит знакомство с термином, и делает это заранее подготовленный ученик.
На следующем этапе урока обучающиеся при помощи обращения к предыдущему читательскому опыту пытаются сформулировать основные признаки сказа, при этом возникает проблемная ситуация. Этот этап условно можно назвать «Открытие нового знания» (построение проекта выхода из затруднения). Здесь неоценимую помощь оказывает прием работы в малых группах, взятый из сингапурской системы. Эта работа позволяет учащимся самим сформулировать отличия сказа от сказки, закрепить изучаемый материал, и через умение видеть проблему происходит реализация системно-деятельностного подхода.
На следующем этапе урока происходит работа с фрагментом текста, что позволяет сформировать навык читателя, реализовать культуроведческую составляющую, реализовать метапредметное содержание урока. Работа в группах на этом этапе позволяет за короткое время получить максимум информации. Обучающиеся рассказывают об отношении главного героя к Родине, вере, женитьбе. Ученик видит, что Левша – истинный патриот России, не соблазняется ни образованием, ни финансами, ни перспективами отличной семейной жизни.
В процессе обмена информацией учащиеся делают вывод, что есть различия и в отношении власти к людям: если в России власть мало интересуется жизнью простых людей, не верит в их талант, представители власти не предпринимают мер по оказанию помощи своим людям. Лесков показывает разницу в отношениях англичан через восприятие Левши: «Всякий работник у них постоянно в сытости, одет не в обрывках.., в толстые щиглеты, чтобы ноги нигде ни на что не напороть, работают не с бойлом, а с уважением» [3].
Причем в России отношение к мастеру пренебрежительное (мастер – а беден), в Англии уважительное, Левше предлагали обучение, место жительства, женитьбу.
Работая в классах с разным национальным составом, уместно расширить тематику вопросов при работе с образом мастера. Можно задать такой вопрос:
– Левша по национальности – русский. Как вы считаете, изменилось бы его отношение к рассмотренным темам, если бы он был татарином? Представителем чувашской национальности? Армянином? Почему?
Ребята с легкостью формулируют ответ: «Отношение к этим вопросам у него бы не изменилось, потому что каждый человек, вне зависимости от национальности, любит свою родину, трепетно относится к вере, понимает, как важно построить отношение в браке, уважительно относится к родителям». Основным методическим приемом для включения учащихся в неродную литературу является прием сопоставления, причем очень важно выявить общее между культурами и на основе этого общего изучать различия. В образовательном стандарте среднего (полного) общего образования по литературе записано, что одними из основных историко-литературных сведений по русской литературе XIX века являются нравственные устои и быт разных слоев русского общества (дворянство, купечество, крестьянство). Общими чертами для любой нации являются проблемы семьи, долга, верности родине. Но разные народы по-своему интерпретируют эти проблемы, показывают свое отношение. И задача современного учителя – воспитание, прежде всего, гражданина России вне зависимости от национальности, ведь литература – это среда, которая воспитывает толерантность.
На следующем этапе урока учащиеся сталкиваются с рубрикой «Исследовательский проект». А начинается работа с вопроса: «Есть ещё одна тема, характерная для людей разных национальностей. Это чаепитие. Что мы узнаем из сказа об особенностях русского чаепития?»
Из выступлений подготовленной группы ребята узнают, что Н.Лесков очень точно, буквально через 1-2 детали, показывает также и разницу между русским и английским чаепитием. Далее учитель задаёт вопрос:
– В чем особенности чаепития у татар? У чувашей? У армян? (Можно задействовать все национальности, дети которых представлены в классе.)
Работа такого плана очень полезная: так, через два года, в VIII классе, при изучении учащимися произведения Н.В.Гоголя «Ревизор» снова встретимся с сахарной головой, и вот здесь происхождение выражения «сахарная голова» объяснять не придётся. В качестве иллюстративного материала можно использовать картину Б.М.Кустодиева «Купчиха за чаем», а тема эта может вылиться в отдельное культуроведческое исследование «Особенности чаепития у разных народов». Кроме того, любая иллюстрация сама по себе является инструментом познавательной деятельности, и очень важно включить иллюстрационный ряд в осмысление произведения, дать задания по иллюстрации. Дополнительные сведения, необходимые для полноценного восприятия произведения, можно превратить в групповые, проектные работы, что позволит сформировать основы учебно-исследовательской и проектной деятельности.
На заключительном этапе урока, при рефлексии деятельности задается вопрос: «Какой вывод можно сделать на основании данного рассказа о простом человеке? Учащиеся делают вывод: Н.Лесков поднимает в произведении тему судьбы даровитого человека в России. Русский человек талантлив, он вполне может обойти иностранцев в своём умении, но это не приносит ему славы. В образе Левши автор показывает все население России, вне зависимости от национальности.
Кроме того, для формирования единства урочной и внеурочной деятельности можно задать вопрос:
– Что из того, что вы узнали на уроке, вы могли бы рассказать своим друзьям? А своим родителям?
После прочтения произведения Н.С.Лескова можно предложить учащимся в качестве домашней работы составить вопросный план на тему «Различие русской и английской культур» или «Особенности образования военных в XIX веке».
Таким образом, погружение в мир слова, повторное чтение текста литературного произведения, использование дополнительного и справочного материала, система послетекстовых вопросов, усиление сопоставительного анализа, изучение сквозных тем поможет учащимся сформировать у учащихся такое понятие, как «Я — россиянин», то есть воспитать человека, знающего и любящего свою родину и толерантно относящегося к культуре других народов.
**Список литературы:**
1. Быстрова Е.А. Коммуникативная методика в преподавании родного языка // Русский язык в школе. – 1996. - №1.
2. Короткова М.В. Путешествие в историю русского быта. – М.: Дрофа, 2003. – 197 с.
3. Лесков Н.С. Левша. – М.: Правда, 1981.
4. Федеральный государственный образовательный стандарт основного общего образования. – М., 2011.
### «Я выбираю свободу...» (Песенное творчество А.Галича, В.Высоцкого, Б.Окуджавы)
*Ирина ДЬЯКОВА,*
*учитель русского языка и литературы первой квалификационной категории гимназии № 125 г. Казани*
**Цели:**
— знакомство учащихся с жанром авторской самодеятельной песни, бардовской песней, творчеством А.Галича, Б.Окуджавы, В.Высоцкого;
— выявление связей литературы с музыкой, места авторской песни в литературном процессе; совершенствование навыка выразительного чтения; воспитание эстетического вкуса, чувства прекрасного, интереса к литературе.
**Форма проведения:** создание литературного альманаха.
**Оборудование:** портреты А.Галича, Б.Окуджавы, В.Высоцкого; различные высказывания о бардах, странички альманаха, видеозапись программы «Чтобы помнили...» о В.Высоцком, аудиозаписи песен и высказываний Б.Окуджавы, выставка книг поэтов, гитара.
**Ход урока.**
**Организационный момент** (создание положительного настроя на работу).
*(Исполнение учащимися песни Олега Митяева «Как здорово!»)*
**Слово учителя.** Сегодня мы создаем литературный альманах «Я выбираю свободу...» В работе будут участвовать: редактор, корреспонденты, биограф, критики, музобозреватель, секретарь. Открываем 1-ю страничку, которая называется «Экскурс в историю...». Слово предоставляется редактору.
**Слово редактора.** Поэтический «бум» времен «оттепели», всплеск интереса к поэзии, к лирике нашел выражение и в явлении так называемой «авторской песни». Название это условное и подразумевает творчество «ПОЮЩИХ ПОЭэтов», сочетающих в одном автора мелодии, автора стихов, исполнителя и аккомпаниатора. Авторская песня стала общественным движением 50–90-х годов XX века. Существует она и сегодня. Это песни Булата Окуджавы, Юрия Визбора, Новеллы Матвеевой, Владимира Высоцкого и многих других.
**Музобозреватель.** Вторая страничка называется **«Наполним музыкой сердца...»** Авторскую песню называют бардовской. Основное качество бардовской песни – это то, что за песней всегда стоит какое-то чувство, смысл, душа автора. Бардовская песня – живая песня, она спрашивает, советует, рассказывает, печалится и веселится.
Чтобы написать хорошую бардовскую песню, совсем не обязательно быть профессионалом в музыке, поэзии, быть профессиональным гитаристом. Песне нужно отдать частичку своей души, а для этого нужно обладать гармоничной, доброй, светлой и безграничной душой. Бардовская песня имеет многовековую историю и существует с момента появления человечества. Она имела разные названия, бытовала в разных странах. (Рассказывает притчу о происхождении понятия бард.)
Секретарь проводит **словарную работу:**
**Бард** – поэт и музыкант, исполнитель своих песен.
**Аккорд** – сочетание нескольких музыкальных звуков.
**Аккомпанемент** – музыкальное сопровождение.
**Авторство** – принадлежность произведений автору.
**Гитара** – струнный щипковый музыкальный инструмент с деревянным корпусом в форме восьмерки.
**Страничка третья.** «Я никогда не верил в миражи». (В.Высоцкий)
*(Чтение стихотворения наизусть. Звучит музыкальный отрывок из песни «Я не люблю...»)*
**Биограф.** (Дает краткую биографическую справку о В.Высоцком.)
**Критик.** Владимир Высоцкий в свое время про бардовскую песню говорил: «Искусства настоящего без страдания нет, и человек, который не выстрадал, творить не может... Для авторской песни нужно: ваши глаза и уши, мое желание вам что-то рассказать, а ваше желание что-то услышать».
*(Чтение стихотворения наизусть «Мы вращаем Землю».)*
**Критик.** (Читает отрывок из воспоминаний В.Абдулова о В.Высоцком.)
Сейчас прозвучит «Песня о друге». Слушая эту песню, попытайтесь представить людей, которые есть в вашей жизни, друг он или враг, или просто так. Как поведут они себя в экстремальной ситуации?
*(Звучит «Песня о друге».)*
**Музобозреватель.** Гитара, как никакой музыкальный инструмент, подходит для бардовской песни. Лирическая, мягкая, задушевная, проникновенная, она хороша и в узком кругу друзей, и в туристическом походе, и у костра. Гитара – самый интимный инструмент. Кто-то из великих музыкантов сказал, что любой другой музыкальный инструмент нарушает тишину, а гитара ее создает. А в бардовской песне как раз необходима тишина – для разговора по душам.
А мы тем временем открываем **четвертую страничку** нашего альманаха, которая называется: «Александр Галич. Как свеча в потемки...»
**Критик.** Стихи и песни Александра Галича живут и всегда жили на родной земле, тогда как поэта вынудили покинуть отчий дом. За несколько месяцев до отъезда он до последнего дня надеялся, что этого не случится. Он пережил это событие в стихах:
Ты не часто мне снишься,
мой Отчий Дом,
Золотой мой, недолгий век.
Но все то, что случится со мной потом, –
Все отсюда берет разбег...
Всё – это детство в доме, где когда-то Пушкин первые читал друзьям «Бориса Годунова», а столетие спустя Галич, мальчишкой, видел и слышал великих Мхатовских актеров Качалова и Леонидова. И первые стихи, расхваленные Э.Багрицким. И учеба в студии у самого Станиславского. И легендарный спектакль «Город на заре», где Галич был не только актером, но и соавтором пьесы. В 1958 году он начинает писать совсем другие стихи.
*(Звучит стихотворение «Памяти Пастернака».)*
**Критик.** Эти песни, как скажет сам поэт, стали «началом моего истинного, трудного и счастливого пути. И нет мне смирения, ни гордыни, а есть спокойное и радостное сознание того, что впервые в своей долгой и запутанной жизни я делаю то, что положено мне сделать на той земле». Александр Галич открыто произнес правду о нашей жизни в годы, названные потом застойными. Это было потрясением.
**Биограф.** Его дальнейшая судьба – запрет петь песни, которому он не подчинился, изгнание и смерть – на время заслонила Галича-поэта трагической фигурой Галича-гражданина. К нам возвращается поэт Галич, и, быть может, его лирические стихи помогут ощутить немного иначе и его сатиры, в которых все-таки главное – боль, любовь и надежда.
Александр Галич (настоящая фамилия Гинзбург) – русский драматург, поэт. Написал сценарии к фильмам «Вас вызывает Таймыр», «Верные друзья», «На семи ветрах». С начала 1960 года неофициальное признание как автора и исполнителя песен-новелл в основном трагикомического содержания. С 1974 года жил и работал за границей.
*(Звучит стихотворение «Последняя песня».)*
**Биограф. Пятая страница** нашего альманаха: «Булат Окуджава. Надежды маленький оркестрик».
Наверное, в нашей стране нет человека, который не слышал песен Окуджавы. Они появились в середине 50-х годов. Булат Окуджава происходил из семьи крупного партийного работника. Детство прошло в Москве, затем в Магнитогорске. В 1937 году отец был арестован и вскоре расстрелян, мать сослана в лагерь, а мальчик отправлен в детский дом. В 1942 году из 9 класса он ушел добровольцем на фронт. Там произошло его становление как поэта.
*(Звучит песня «Песенка о ночной Москве». Исполняется стихотворение «Четыре года».)*
В Москву Окуджава вернулся в 1956 году. Были написаны песни для фильмов: «Приключения Буратино», «Белое солнце пустыни» (песня Верещагина), «От зари до зари», «Бери шинель, пошли домой» и другие. Поэт говорил: «Война – противоестественное состояние человеческих отношений, ибо она разрушает, губит, опустошает души от постоянного созерцания людского горя».
Умудренный жизненным опытом очень непростых лет, Окуджава не ожесточился к власть имущим, отнявшим у него родителей, не замкнулся в неприятии действительности. О чем бы он ни писал о веке нынешнем или минувшем, об опыте истории, он размышляет о нашем времени, вере в добро, справедливости.
*(Звучит стихотворение «Полночный троллейбус».)*
**Секретарь.** Шестая страничка носит название: «У музы под крылом...»
**Музобозреватель.** Каждому свое – каждому времени своя песня, и всякие песни рождаем мы сами – слушатели.
**Редактор.** Итак, наш литературный альманах создан. Благодарю за помощь в создании шедевра... Всем большое спасибо!
*(Звучит мелодия песни Б.Окуджавы «Полночный троллейбус».)*
**Домашнее задание.** Составить в тетради таблицу: «Поэты-песенники»
<table><tbody><tr><td>Поэт</td><td>Даты жизни</td><td>Особенности лирики</td><td>Примеры произведений</td></tr></tbody></table>
## Кушымта
### Рассказываем о педагогическом опыте преподавателей гимназии № 125 Советского района г. Казани
#### Ha nymu k успеху
**Альфия МИННУЛЛИНА,**
учитель информатики высшей квалификационной категории гимназии №125 г. Казани
На протяжении последних лет я с учащимися X–XI классов провожу «Неделю предпринимательства». Мы приняли участие во Всемирной неделе предпринимательства. Это широкомасштабная международная акция, направленная на приобретение учащимися положительного социального опыта, на формирование предпринимательской культуры и развитие предпринимательского потенциала подрастающего поколения. 34 ученика нашей гимназии получили Сертификаты участников Всемирной недели предпринимательства.
В рамках школьной «Недели предпринимательства» ежегодно проводим конкурс «Создай свой бренд». К этому конкурсу учащиеся готовятся заранее: создают свой бренд, для которого разрабатывают бизнес-план, фирменный знак, рекламный щит, визитку, прайс-лист, буклет, сайт, презентацию фирмы. Все эти документы разрабатываются с использованием новых информационных технологий.
В перспективе это помогает им уточнить профессиональные интересы и сделать более осмысленный и взвешенный выбор профессии.
Воспитание состоит в организации разных видов деятельности, в которой педагог должен стимулировать активность воспитанников, их творческую свободу, сохраняя, однако, руководящие позиции. Этот принцип я использую и на уроках, и во внеурочной деятельности. При освоении любой компьютерной программы на уроке или при подготовке к внеклассному мероприятию учащиеся получают задание на разработку проекта по разным темам, например, творческие и научно-исследовательские проекты по профильным предметам, проекты «Разработка обучающей программы и сайта», «Создание графической ассоциации по литературному произведению», «Создай свой бренд», «Национальный орнамент» и др.
Самостоятельную работу учащихся при разработке проекта можно рассматривать и как средство обучения, и как форму учебно-научного познания, позволяющую сформировать у учащегося индивидуальный стиль самостоятельной исследовательской и творческой работы.
Организация, планирование и контроль за самостоятельной работой осуществляется на уровне конкретной личности. При этом учащиеся приучаются к систематическому труду, к умению работать самостоятельно, добывать новые знания, использовать результаты своей работы, творчески подходить к выполнению заданий. Критерием успешности выполненного проекта считается социальная значимость и академическая корректность работы, созданной учеником.
Высока результативность такой работы: ежегодно учащиеся Х – ХІ классов разрабатывают два проекта – один в рамках предмета информатики, второй для внеклассных мероприятий. Создан архив ученических проектов. С лучшими работами учащиеся выступают на российских, республиканских, городских, районных конкурсах и конференциях и занимают призовые места.
Принцип опоры на положительное в личности ребенка связан с предыдущим и требует веры в положительные результаты воспитания, в стремлении ученика быть лучше, поддерживать, развивать это стремление. Для этого использую следующие средства воспитания. В IX классе учащиеся, с которыми я работаю, разрабатывают свой электронный портфолио, в старших классах дополняют его. В портфолио мы вносим все достижения ученика в учебе, спорте, музыке, изобразительном искусстве и других видах деятельности, включаем творческие работы, отмечаем положительные черты характера и хорошие поступки.
Принцип воспитания в коллективе и через коллектив предполагает организацию воспитательных воздействий на личность через коллективистские отношения и деятельность.
Ежегодно в день учителя в нашей гимназии проводится «День самоуправления». В этот день учащиеся старших классов полностью выполняют обязанности учителей: проводят их уроки, помогают в составлении каких-либо отчётов, проводят внеклассные мероприятия.
Однако этот принцип следует понимать шире, как воспитание в группе, через общение, групповые творческие и научно-исследовательские проекты, совместную подготовку внеклассных мероприятий т.д. Для разработки сложных и больших по объему проектов я разрешаю ученикам объединяться в группы по 2 – 3 человека. Такие коллективные разработки часто получаются более конкурентоспособными и побеждают на конкурсах различного уровня.
Ежегодно к неделе математики, физики и информатики учащиеся XI классов готовят для IX – Х классов КВН, брейн-ринги или конкурсы по информатике с использованием новых информационных технологий. Такие внеклассные мероприятия получаются интересными, необычными и больше нравятся и самим разработчикам, и участникам.
При изучении компьютерных программ также учитываю возрастные и индивидуальные особенности школьников. Например, при освоении графических редакторов (Paint, Photoshop) на первом (начальном) этапе учащиеся VIII – IX классов разрабатывают национальный орнамент (русский, татарский и др. национальностей по выбору). Для создания орнамента нужна большая предварительная подготовка (изучение национальных орнаментов, создание эскизов). Материал для работы учащиеся находят в иллюстрированных книгах, журналах, Интернете, CD-дисках, в кабинетах татарского и русского языков, консультируются у учителей данных предметов.
На втором этапе работы с графическими редакторами учащиеся Х класса создают ассоциации или интерпретации по прочитанным литературным произведениям (русской, татарской, зарубежной литературы).
На третьем (самом сложном) этапе работы с графическими редакторами учащиеся (XI класс) создают графические разработки для творческих проектов (презентаций, сайтов, буклетов).
В своей работе тесно сотрудничаю также с учителями предметниками, классными руководителями и родителями своих учеников. К разработке проектов привлекаю учителей других предметов, заинтересованных в применении и внедрении информационных технологий в своей дисциплине. Создание учащимися научно-исследовательских проектов, обучающих программ, электронных пособий, электронных энциклопедий по различным школьным предметам повышает их интерес к данному предмету, предоставляет возможность углубиться по выбранной теме, а также совершенствует их умения и навыки в информационных технологиях.
#### Обучение математике по новому стандарту
**Роза НИЗАМУТДИНОВА,**
учитель математики и информатики І квалификационной категории гимназии №125 г. Казани
В основе Стандарта нового поколения лежит системно-деятельностный подход, который является залогом улучшения качества обучения, а одной из основных задач учителя математики должна стать организация освоения школьниками обобщенных способов деятельности при изучении каждой конкретной темы. Средствами реализации новых подходов в образовании являются такие технологии и методы обучения, которые позволяют достичь личностных и метапредметных результатов. Применительно к математике можно выделить **проблемное обучение.**
Технология проблемного обучения реализуется на основе следующих факторов:
— оптимальный подбор проблемных ситуаций и средств их создания;
— отбор ситуаций тесно связан с применением их в повседневной жизни;
— учет особенностей проблемных ситуаций в различных видах учебной работы и в различных классах;
— личностный подход и мастерство учителя, способные вызвать активную познавательную деятельность ребенка.
Проблемная ситуация специально создается учителем путем применения особых методических приемов.
1. Учитель подводит школьников к противоречию и предлагает им самим найти способ его разрешения. Например, урок математики по теме: «Сложение дробей с разными знаменателями».
2. Сталкивает противоречия практической деятельности. Например, урок геометрии по теме «Неравенство треугольника». Ребята работают самостоятельно и приходят к тому, что построить треугольник удается не всегда. Возникает проблема: «При каких же условиях существует треугольник?» Вывод: каждая сторона треугольника меньше суммы двух других сторон.
3. Излагает различные точки зрения на один и тот же вопрос. Например, урок алгебры по теме «Формулы сокращенного умножения». При изучении формулы квадрата суммы двух выражений используем два способа доказательства: алгебраический и геометрический.
4. Предлагает рассмотреть явление с различных позиций. Например, урок геометрии по теме «Площадь трапеции». При выводе формулы для вычисления площади трапеции учитель предлагает учащимся воспользоваться ранее изученными формулами для вычисления площади прямоугольника, параллелограмма, треугольника, свойствами площадей. Ребята предлагают различные способы, например, провести диагональ и найти площадь трапеции как сумму площадей двух треугольников.
5. Побуждает учеников делать сравнения, обобщения, выводы из ситуации, сопоставлять факты; ставит конкретные вопросы. Например, урок алгебры по теме «Четырехугольники». Формулируем определение квадрата. «Квадрат – это прямоугольник, ... Квадрат – это ромб, ... или «Квадрат – это параллелограмм, ... Обсуждаем почему имеет право быть каждое из них.
6. Определяет проблемные теоретические и практические задания (например, исследовательские).
Невозможно представить современное обучение без использования средств, предоставляемых информационно-коммуникационными технологиями, наиболее эффективными считаю исследовательские и проектные методы. Но никакие самые передовые средства и технологии обучения не смогут в обозримом будущем решить проблему качественного обучения без грамотного, деятельного, современно мыслящего учителя.
Современный учитель математики нуждается в осмыслении и переосмыслении изменений в современном образовательном пространстве и, соответственно, своей педагогической деятельности. Изучая материалы стандартов второго поколения, он будет задавать себе вопросы: «Как отразить роль математики в познании человеком мира? Как посредством предмета формировать целостное видение картины мира? Какой вклад вносит школьный предмет математика в развитие универсальных учебных действий школьников? Как из урока в урок добиваться целостности общекультурного, личностного и познавательного развития учеников?»
Стандарт предполагает, что учебный процесс в каждом классе строится с учетом индивидуальных особенностей ребенка, его темперамента, уровня продвижения в освоении предмета.
Ещё один из путей совершенствования процесса обучения математике – это **метапредметный подход.** О метапредметном подходе в образовании учитель может узнать из работ Ю.Громыко, который является автором построения новой организации содержания образования на основе метапредметов.
Для думающего учителя математики метапредметный подход, как принцип построения деятельности учащихся при изучении математики на уроке и во внеурочной деятельности, открывает широкие перспективы для самообразования. Существует множество источников информации, где учитель найдёт необходимый справочный материал или тексты для подготовки занятий с позиций метапредметного подхода. Прежде всего, это философские словари, словари русского языка, математические энциклопедии.
Сделать процесс обучения ярче, нагляднее, привлекательнее помогают современные информационные технологии, поэтому в оборудование современной школы – самое современное. Все классы в нашей гимназии оснащены проекторами, компьютерами, документ-камерами, некоторые классы интерактивным оборудованием. Современные учебники дополняются электронными приложениями, с которыми ребята работают с особым удовольствием.
**Список литературы:**
1. Формирование универсальных учебных действий в основной школе: от действия к мысли: система заданий: пособие для учителя / под ред. А.Г.Асмолова. – М.: Просвещение, 2010.
2. Далингер В.А. Системно-деятельностный подход к обучению математике // Наука и эпоха: монография / под ред. О.И. Кирикова. – Воронеж: Изд-во ВГПУ, 2011.
### Наставником ты можешь стать, но педагогом должен родиться...
«При желании, старании и соответствующем педагогическом образовании хорошим педагогом может стать любой человек», – так мы, родители второклашек, считали до того момента, пока наши дети не пришли в Центр образования № 178 г. Казани, в класс Мироновой Элины Викторовны. Педагогом надо родиться — теперь мы в этом просто убеждены. Та любовь, которую дарит нашим детям учитель начальных классов Элина Викторовна, есть любовь неподдельная, искренняя, и ее не выдают вместе с дипломом учителя.
Мы понимаем, что на учителях начальных классов лежит особая ответственность, ведь к ним приходят детки, еще недавно покинувшие стены детского сада. Переживания родителей, адаптация детей к новым условиям, проблемы в обучении – все эти трудности не являются обременением для Элины Викторовны, ведь она не только педагог, но и дипломированный психолог, сертифицированный сказкотерапевт.
Да-да, именно так. Те сказки, которые пишет Элина Викторовна, творят чудеса, они лечат и помогают не только детям, но и нам, взрослым, избавляться от ненужных страхов, волнений, неуверенности в себе, комплексов, обид. Сказки Элины Мироновой, написанные в легкой и непринужденной форме, помогают нам осознавать действительность, что позволяет всем – и взрослым, и детям быть ближе друг к другу.
Вся педагогическая деятельность Элины Мироновой основана на создании комфортных условий для формирования способностей к самоопределению и саморазвитию учащихся младших классов.
Конечно, все это способствует личностному и интеллектуальному развитию каждого обучающегося.
В чем же секрет профессионального успеха педагога Элины Викторовны? Мечта и желание дарить детям любовь, передавать свой опыт и знания никогда не покидали ее. И, казалось бы, все шло как по плану. Не останавливаясь на дипломе педагога (ТГГПИ), она получает специальность логопеда, психолога (МСГИ). И такое хобби, как писать сказки и стихи, становятся мощным вспомогательным средством в ее профессии. Общий опыт педагогической практики Элины Викторовны – 26 лет, психологической практики – 10, как логопед она работает уже 2 года.
Она не стоит на месте. В будущем Элина Викторовна мечтает открыть психолого-педагогический центр, цель которого – помочь детям и их родителям выстраивать отношения, основанные на любви и доверии друг к другу. Мы верим, что все у нее получится, потому что постоянные вдохновители этой мечты всегда рядом – это наши дети и мы – родители.
От имени всех детишек 2 «В» класса и их родителей, мы благодарим Вас, Элина Викторовна, за вашу искреннюю любовь, доброту, высокий профессионализм, и от всей души поздравляем Вас с днем рождения! Мы желаем Вам крепкого здоровья, семейного счастья, уважения коллег, дальнейшего профессионального роста, творческой самореализации, ну и, конечно же, неиссякаемой любви и уважения детей и их родителей.
**От имени учеников и родителей –**
**родительский комитет 2 «В» класса**
**Центра образования №178 г. Казани.**
## Ял сәгатьләрендә
### «Муса Җәлил»
**Горизонталь буенча.** 5. Армиядә хезмәт итүче. 6. Дивар, койма. 9. Мусаның беренче укытучысы. 10. Шпандау төрмәсендә М.Җәлил белән бергә утырган италияле тоткын. 11. Төп йорт, ата-баба йорты. 13. Әфганстан башкаласы. 14. М.Җәлилнең 1942 елда язган шигыре. 16. Күңел төшенкелеге, моңаю. 19. Утта кыздырылган ит, шашлык. 20. Күренекле татар драматургы, «Беренче театр» комедиясе авторы. 23. Абыйсы Ибраһимның улы. 24. Муса Җәлил исемендәге Республика премиясенә лаек булган язучы (1974). 25. Музыкаль теманың зур булмаган һәм төгәлләнгән өлеше. 26. Мусаның «Моабит дәфтәрләре» җыентыгына кергән шигыре.
**Вертикаль буенча.**
1. «Оч син, кошчык,
көчле җырым булып,
Шушы сиңа соңгы теләгем.
Тәнем калсын монда,... ул тән?
Барсын илгә минем йөрәгем».
(«Кошчык», 1942, август)
2. Шагыйрьнең бертуган абысы (исеме). 3. Берәр нәрсәнең аны башка нәрсәләрдән аерып тора торган төп билгесе. 4. М.Җәлил белән бер камерада утырган, аның шигырьләрен саклап калган Бельгия патриоты – Тиммерманс. 7. Муса Җәлилнең шигырьләре ... теленә дә тәрҗемә ителгән. 8. Яшелчә. 12. СССРның халык рәссамы, скульптор ... Церетели. 13. Сан. 15. «Хат ташучы» поэмасының төп герое. 16. Ир күрке – ..., сүз күрке – мәкаль. 17. Җәлилчеләрнең берсе. 18. Муса Җәлилнең беренче шигырьләр җыентыгы (1925 ел). 21. Музыка һәм җыр белән генә башкарыла торган сәхнә әсәре. 22. Затлы металл.
УЧРЕДИТЕЛЬ: ОАО «ТАТМЕДИА».
Адрес издателя: 420097, г. Казань, Академическая, дом 2, www.tatmedia.com
Зарегистрирован в Управлении Федеральной службы по надзору в сфере связи, информационных технологий и массовых коммуникаций по Республике Татарстан 23.03.2011 г. ПИ № ФС77-44366
Адрес редакции: 420066, Казань, ул. Декабристов, 2
Главный редактор И.Ф. МИРГАЛИМОВ
Тираж сертифицирован Тираж этого номера 8900
Отпечатан: 420066, г.Казань, ул. Декабристов, 2 филиал ОАО «Татмедиа» «ПИК «Идел-Пресс»
Телефоны рекламной службы: (843) 562-11-64, 562-12-86
Мнение редакции не всегда совпадает с мнением авторов. Редакция не располагает возможностью выступать ходатаем в официальных организациях.
За достоверность рекламных объявлений ответственность несет рекламодатель
Выходит один раз в месяц. Цена свободная. Подписной индекс – 73363.
## DEDEBKA мебельная фабрика
### Мы создаем комфортные условия обучения детей
### Производство мебели для школ и детских садов
**1040 р.**
Стол ученический двухместный регулируемый по высоте 4-6 гр.
**550 р.**
Стул ученический регулируемый 4-6 гр.
**950 р.**
Стол ученический двухместный 3, 4, 5, 6 гр.
**490 р.**
Стул ученический 3, 4, 5, 6 гр.
**2290 р.**
Стол однотумбовый 1200-h750-600
**2400 р.**
Стол двухтумбовый 1500-h750-600
**2080 р.**
Стол компьютерный 900-h750-600
**3720 р.**
Шкаф со стеклом 800-h1900-350
**1200 р.**
Стол детский трапециевидный регулируемый 0-3 гр.
**490 р.**
Стул детский регулируемый 0-2 гр.
**470 р.**
Стул детский 0, 1, 2, 3 гр.
**2810 р.**
Шкаф платяной 800-h1900-350
**2920 р.**
Стеллаж односторонний 900-h2000-300
**350 р.**
Табурет с пластиковым покрытием 330-h450-330
**2480 р.**
Вешалка гардеробная 1300-h1800-600
**2970 р.**
Блок стульев ИЗО-3
**2410 р.**
Кровать металлическая 1980-h800-740
**2130 р.**
Кровать на мет. каркасе 1932-h800-740
**2140 р.**
Стол обеденный шестиместный 1500-h750-650
**910 р.**
Скамья трехместная 1450-h460-300
Вся мебель сертифицирована и имеет гигиенические заключения.
г. Казань, ул. Васильченко, дом 7.
Наиболее полно с выпускаемым перечнем и ценами можно ознакомиться на нашем сайте www.mfberezka.ru или www.мфберезка.рф, а также по телефону у менеджеров.
Тел.: (843) 212-50-70, 212-50-80, 212-50-90.
Сборка и доставка по Республике Татарстан и РФ.
## УКЫТУЧЫЛАР, ТӘРБИЯЧЕЛӘР, МӘГАРИФ СИСТЕМАСЫНДА ЭШЛӘҮЧЕЛӘР ИГЪТИБАРЫНА!
1 февральдән 2014 елның икенче яртысына «Мәгариф» журналына узган елгы бәяләр белән язылу башланды. Журналга барлык почта бүлекчәләрендә язылырга мөмкин. Журналның индексы – 73363. Ярты елга язылу бәясе – 342 сум. Казан шәһәрендә яшәүчеләр өчен редакциягә килеп, альтернатив бәягә – 270 сумга язылу мөмкинлеге бар.
Чит төбәкләрдә яшәүчеләр игътибарына! «Мәгариф» журналына язылмый калган булсагыз, аны киләсе айдан яздырып алырга мөмкин. Журналның «Роспечать» агентлыгы каталогындагы индексы – 73363.
**Реклама бирүчеләр өчен элемтә телефоны –**
(843) 562-12-86 (Фәрит Нурмөхәммәтов).
**Электрон адрес:** magarif@bk.ru
**Сайт:** www.magarif-uku.ru
|
0025d1a4f33922a8e18b21f919445582 | 2,019 | null | <figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0025d1a4f33922a8e18b21f919445582--1-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ
АКТАНЫШ МУНИЦИПАЛЬ
РАЙОНЫ БАШКАРМА
КОМИТЕТЫ ЖИТӘКЧЕСЕ
РЕСПУБЛИКА ТАТАРСТАН
РУКОВОДИТЕЛЬ
ИСПОЛНИТЕЛЬНОГО КОМИТЕТА
АКТАНЫШСКОГО
МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА
423740, Актаныш авылы, Ленин пр., 17 нче йорт. Тел.3-02-22. Факс 3-13-44
423740, село Актаныш, пр. Ленина, дом 17. Тел. 3-02-22. Факс 3-13-44
КАРАР
от 25.04.2019г.
ПОСТАНОВЛЕНИЕ
№ ПР-92
## Татарстан Республикасы Актаныш муниципаль районында Чинник-Чатово автомобиль юлын реконструкцияләү «объекты территориясен планлаштыру проектын һәм межалау проектын раслау турында»
Территориянең тотрыклы үсешен тәэмин итү һәм планлаштыру структурасы элементларын бүлеп бирү максатларында, Россия Федерациясе Шәһәр төзелеше кодексының 41, 42, 43, 45, 46 статьяларына, «Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында»2003 елның 16 октябрендәге 131-ФЗ номерлы Федераль законның 14, 15 статьяларына таянып. Карар бирәм:
1. Татарстан Республикасы Хөкүмәте Документлар ТР Хөкүмәте карарлары ТР Хөкүмәте карарлары Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының «Татарстан Республикасы Актаныш муниципаль районында Чинник-Чатово автомобиль юлын реконструкцияләү" объекты территориясен планлаштыру һәм межалау проектын раслау турында».
2. Әлеге карарны Татарстан Республикасы Актаныш муниципаль районының рәсми сайтында урнаштырырга.
3. Селезнев Андрей Анатольевич улын Дәүләт теркәве, кадастр һәм картография федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча идарәсенә дәүләт кадастр исәбен алу һәм муниципаль берәмлек милке хокукын дәүләт теркәве үткәрү турындагы гариза белән, «гариза буенча дәүләт кадастр исәбе һәм хокукларны дәүләт теркәве гамәлгә ашырыла торган затлар» 15 статьясы, 13.07 нче Федераль закон нигезендә мөрәҗәгать итәргә вәкәлләмә бирергә, 2015 елның 218-ФЗ номерлы «күчемсез милекне дәүләт теркәве турында " Федераль закон (үзгәреш һәм өстәмә, керү. үз көченә 2.01.2017).
4. Әлеге күрсәтмәнең үтәлешен контрольдә тотуны Башкарма комитет җитәкчесенең инфраструктур үсеш буенча урынбасары Р. И. Гариповка йөкләргә.
Башкарма комитет җитәкчесе
И. Ш. Бариев
|
00271052729e9f2fb082954e25571c5b | 2,021 | Governmental decree | ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ
ЮТАЗЫ МУНИЦИПАЛЬ
РАЙОНЫ
БАШКАРМА КОМИТЕТЫ
423950, Урыссу ш.т.б., Пушкин урамы, 38
тел.: (85593) 2-74-16, факс: (85593) 2-62-20
<table><tr><td>ПОСТАНОВЛЕНИЕ</td><td style="text-align: right;">КАРАР</td></tr><tr><td>« 19 » 07 2021 г.</td><td style="text-align: right;">№546</td></tr></table>
### «2021-2025 елларга Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районында халыкның сәламәтлеген ныгыту һәм сәламәт яшәү рәвешен формалаштыру» муниципаль программасын раслау турында
«Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында» 2003 елның 06 октябрендәге 131-ФЗ номерлы Федераль закон, «Татарстан Республикасында җирле үзидарә турында» 2004 елның 28 июлендәге 45-ТРЗ номерлы Татарстан Республикасы Законы, Татарстан Республикасы Ютазы район Советының 2020 елның 28 апрелендәге 18 номерлы карары белән кабул ителгән «Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районы» муниципаль берәмлеге Уставы, Татарстан Республикасы Ютазы район Советының 2006 елның 12 гыйнварындагы №1 карары белән расланган Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районы Башкарма комитеты турындагы Нигезләмә нигезендә һәм Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 2019 ел, 6 июнь, №472 карары белән расланган «Татарстан Республикасында 2025 елга кадәр сәламәтлек саклауны үстерү» дәүләт программасын үтәү максатларында, Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районы Башкарма комитеты карар бирә:
1. «2021-2025 елларга Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районында халыкның сәламәтлеген ныгыту һәм сәламәт яшәү рәвешен формалаштыру» муниципаль программасын кушымта нигезендә расларга.
2. «Урыссу үзәк район хастаханәсе» дәүләт автоном сәламәтлек саклау учреждениесенә «2021-2025 елларга Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районында халыкның сәламәтлеген ныгыту һәм сәламәт яшәү рәвешен формалаштыру» муниципаль программасын гамәлгә ашыруны координацияләүне тәкъдим итәргә.
3. «Ютазы муниципаль районының финанс-бюджет палатасы» МКУга ел саен чираттагы финанс елына Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районы бюджетын формалаштырганда, «2021-2025 елларга Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районында халыкның сәламәтлеген ныгыту һәм сәламәт яшәү рәвешен булдыру» муниципаль программасын гамәлгә ашыруга, бу максатларга Татарстан Республикасы бюджетыннан һәм Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районы бюджетыннан җибәрелгән акчаларны юнәлтүне күздә тотарга .
Әлеге карарны «Интернет» мәгълүмат-телекоммуникация челтәрендә Татарстан Республикасының хокукый мәгълүмат порталында http://pravo.tatarstan.ru/ адресы буенча бастырып чыгарырга һәм Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районы сайтында Дәүләт хакимияте һәм җирле үзидарә органнарының Бердәм Порталы составында «Рәсми Татарстан» мәгълүмат-телекоммуникация челтәрендә http://jutaza.tatarstan.ru/ адресы буенча урнаштырырга.
5. Әлеге карар рәсми басылып чыккан көненнән үз көченә керә.
6. Әлеге карарның үтәлешен тикшереп торуны Ютазы муниципаль районы Башкарма комитеты җитәкчесенең социаль мәсьәләләр буенча урынбасарына йөкләргә.
<table><tr><td>Башкарма комитет Җитәкчесе</td><td style="text-align: right;">С.П. Самонина</td></tr></table>
## І нче кушымта
Татарстан Республикасы Ютазы
муниципаль районы
Башкарма комитетының
карарына
### «2021-2025 елларга Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районында халыкның сәламәтлеген ныгыту һәм сәламәт яшәү рәвешен формалаштыру» муниципаль программасы
## Программа паспорты
<table><tr><td>Программаның исеме</td><td>«2021-2025 елларга Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районында халыкның сәламәтлеген ныгыту һәм сәламәт яшәү рәвешен формалаштыру»</td></tr><tr><td>Программаны төп эшләүче</td><td>Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районының Башкарма комитеты</td></tr><tr><td>Программаның җаваплы башкаручылары</td><td>Ютазы муниципаль районы башкарма комитеты (алга таба ЮМР Башкарма комитеты); «Урыссу үзәк район хастаханәсе» ДАССУ (алга таба - YPX); Ютазы муниципаль районы Башкарма комитетының яшьләр эшләре, спорт һәм туризм бүлеге (алга таба - ОДМСиТ); Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районының Финанс-бюджет палатасы (алга таба - ФБП); «Ютазы муниципаль районы мәгариф идарәсе» МКУ (алга таба - Мәгариф идарәсе); «Ютазы муниципаль районы мәдәният бүлеге» МКУ (алга таба - Мәдәният бүлеге); Ютазы муниципаль районында Татарстан Республикасы Хезмәт, халыкны эш белән тәэмин итү һәм социаль яклау министрлыгының социаль яклау бүлеге (алга таба - социаль яклау бүлеге); Россия Эчке эшләр министрлыгы бүлеге (алга таба - ЭЭМ), Татмедиа АҖ филиалы «Ютазы таңы» ("Ютазинская новь") газетасы редакциясе (алга таба - газета редакциясе.</td></tr><tr><td>Максатлар һәм бурычлар</td><td><b>Максатлар һәм бурычлар:</b><br>Сәламәт туклануны һәм зарарлы гадәтләрдән баш тартуны да кертеп, гражданнарны сәламәт яшәү рәвешенә мотивацияләү системасын формалаштыру. 2025 елга сәламәт яшәү рәвеше алып баручы гражданнарның өлешен арттыруны, сәламәт туклануны, тәмәке төтененнән саклауны, алкогольне куллануны киметүне, шулай ук көмешкә кууны киметүне, җәмәгать сәламәтлеге программаларын, мәгълүмати-коммуникация кампанияләрен кертү, гражданнарны һәм коммерциягә карамаган оешмаларны сәламәт яшәү рәвеше буенча чараларга җәлеп итү, сәламәтлекне ныгытуның корпоратив программаларын эшләү һәм гамәлгә кертү юлы белән сәламәт яшәү рәвешен алып баруга этәрү исәбенә тәэмин итү.</td></tr><tr><td>Программаны гамәлгә ашыру сроклары</td><td>2021-2025 еллар</td></tr><tr><td>Бюджет ассигнованиеләре күләмнәре</td><td>Программаны финанслауның күләме Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районы бюджеты акчалары исәбеннән 172 (йөз җитмеш ике) мең сум тәшкил итә, шул исәптән:<br>1. 2021 ел - каралмаган<br>2. 2022 ел - 40 мең сум<br>3. 2023 ел - 42 мең сум<br>4. 2024 ел - 44 мең сум<br>5. 2025 ел - 46 мең сум<br>Искәрмә: финанслау күләмнәре фараз характерында һәм район мөмкинлекләрен исәпкә алып, ел саен төзәтмәләр кертелергә тиеш.</td></tr><tr><td>Ярдәмче программаны гамәлгә ашыруның көтелә торган нәтиҗәләре</td><td>16-65 яшьлек ир-атлар үлеме 100 мең кешегә 247,7 гә кадәр кимүе;<br>16-60 яшьлек хатын-кызлар үлеменең 100 мең кешегә 264,5 кә кадәр кимүе;<br>Алкоголь продукциясен җан башына ваклап сатуның бер кешегә 6,8 литрга кадәр кимүе.</td></tr></table>
### 1. Программаны гамәлгә ашыру өлкәсенә характеристика, күрсәтелгән өлкәдә төп проблемаларны тасвирлау һәм аны үстерү фаразы
Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районында сәламәт яшәү рәвешен булдыруга, йогышлы булмаган авыруларга һәм аларның үсеш куркынычы факторларына каршы көрәшкә юнәлтелгән чаралар комплексы гамәлгә ашырыла. Сәламәт яшәү рәвешен булдыру мәсьәләләре районның ведомствоара комиссияләре - наркотикларга каршы комиссия, хокук бозуларны профилактикалау ведомствоара комиссиясе, балигъ булмаганнар эшләре һәм аларның хокукларын яклау комиссияләре, ВИЧ-инфекция таралуга каршы көрәш ведомствоара комиссиясе утырышларында карала. Ел саен районда 150дән артык пропаганда чарасы (акцияләр, “түгәрәк өстәлләр”, тематик дискотекалар, ачык дәресләр һ.б.) үткәрелә, анда 1900дән артык төрле социаль һәм яшь төркемнәре катнаша. Хроник йогышлы булмаган авырулар (ХНИЗ) белән көрәшкә багышланган тематик чаралар кысаларында массакүләм мәгълүмат-пропаганда чаралары уздыру технологияләре эшләнде. Соңгы биш елда массакүләм чаралар уздырганда флэш-мобларны, тренингларны файдалану башланды. Сәламәтлек саклау учреждениеләрендә төрле юнәлештәге 4 “пациент мәктәбе” эше оештырылды, ел саен 100дән артык кеше колачлана. Барлык мәгариф учреждениеләрендә (УБШ) мәктәп укучылары һәм ата-аналар өчен сәламәт яшәү рәвешен формалаштыруга багышланган күрсәтмә мәгълүмат белән “Сәламәтлек почмаклары” булдырылган. «Ютазы таңы» район газетасы белән, шулай ук интернет-технологияләр аша хезмәттәшлектә актив мәгълүмати кампания алып барыла. Районның наркотикларга каршы хезмәте тарафыннан исереклекне һәм алкоголизмны беренчел профилактикалау, районның торак пунктларына, шул исәптән гомуми белем бирү мәктәпләренең өлкән сыйныфлары укучылары арасында профилактика чаралары үткәрелә. Россия Федерациясе Сәламәтлек саклау министрлыгы билгеләгән тәртиптә диспансерлаштыру һәм халык арасында медицина тикшерүләре ел саен уздырыла, Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министрлыгының норматив хокукый актлары нигезендә онкоскрининглар гамәлгә ашырыла. 2020 елда өлкән халыкның билгеле бер төркемнәрен диспансерлаштыру кысаларында 2154 кеше каралды.
#### 1.1.1. Медицина профилактикасы чараларын гамәлгә ашыручы учреждениеләрнең инфраструктурасы.
Район халкына район үзәк хастаханәсе, 2 табиб амбулаториясе, 18 фельдшер-акушерлык пункты (шуларның 9ы модульле) медицина ярдәме күрсәтә.
1.1.2. Медицина профилактикасы хезмәтенең кадрлар белән тәэмин ителешенә анализ. “Урыссу үзәк район хастаханәсе” ДАССУ структурасында өлкәннәр өчен медицина профилактикасы кабинеты оештырылды. Штатта йогышлы булмаган авыруларны профилактикалау һәм сәламәт яшәү рәвешен формалаштыру мәсьәләләре буенча квалификация күтәрү буенча өстәмә һөнәри программалар буенча белем алган бер шәфкать туташы эшли.
1.2. Нәтиҗәләр.
Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районында яшәүчеләр арасында йогышлы булмаган авыруларны үстерү куркынычы факторларының, шул исәптән үлемнең беренчел сәбәпләре - йөрәк-кан тамырлары һәм онкологик авыруларның таралуы арту күзәтелә. Гражданнарның үз сәламәтлекләрен саклап калу өчен җитәрлек булмаган мотивациясе һәм җаваплылыгы сакланып кала. Шуңа бәйле рәвештә, халыкның сәламәт яшәү рәвешенә карата ышанычын арттыра торган чаралар, хәвеф-хәтәр факторларын иртә ачыклау, шулай ук авыруларның үзләрен иртә диагностикалау һәм дәвалау чаралары кирәк. Сәламәт яшәү рәвеше һәм авыруларны профилактикалау өлкәсендә үзгәртеп корулардан башка халыкның үлем һәм авыру күрсәткечләрен тамырдан үзгәртүгә ирешеп булмаячак. Гражданнарның, шул исәптән балаларның һәм яшүсмерләрнең сәламәт яшәү рәвешен формалаштыру, гражданнарның сәламәтлеге өчен куркыныч факторлары турында хәбәрдарлыгын арттыру, сәламәт яшәү рәвешен алып баруга мотивация формалаштыруга юнәлдерелгән чаралар белән хупланырга тиеш. Сәламәт яшәү рәвеше тәмәке һәм наркотиклар кулланудан, алкоголь кулланудан баш тартуны, шулай ук симерүне булдырмый торган, рациональ туклану һәм җитәрлек дәрәҗәдә физик активлык булуны күздә тота. Сәламәтлеге өчен куркыныч факторлары турында халыкка актив мәгълүмат бирү һәм сәламәт яшәү рәвешен алып баруга мотивация булдыру барлык массакүләм мәгълүмат чаралары аша да ("Интернет" челтәре, халык төркемнәренең яше, җенесе, белеме, социаль статусы буенча аерылучы үзенчәлеген исәпкә алып басма) гамәлгә ашырылырга тиеш. Хәзерге вакытта балаларда, үсмерләрдә, яшьләрдә һәм студентларда сәламәт яшәү рәвеше булдыру аерым әһәмияткә ия. Бу алар арасында тәмәке тартуның киң таралуына, шулай ук булмаган туклану, гәүдәнең артык тулы булуы һәм симерү, физик активлыкның түбән булуы белән аңлатыла. Наркомания һәм алкоголизм проблемалары аерым игътибарга лаек. Халыкны, шул исәптән балаларны һәм яшүсмерләрне, сәламәт яшәү рәвеше алып баруга мотивацияләүне арттыру процессы халыкка йогышлы булмаган авырулар һәм бәйлелек куркынычы факторлары турында мәгълүматны җиткерүдә катнашучы район учреждениеләре, җәмәгать оешмалары программаларын гамәлгә ашыруга җәлеп итү, сәламәт яшәү рәвеше алып баруга мотивация системасын булдыру һәм моның өчен тиешле шартлар тәэмин итү, шулай ук мониторинг үткәрү аша барлык бу процессларны тикшереп тору системасын булдыру белән ведомствоара күп дәрәҗәле багланышлар булдыруны күздә тота. Профилактик чаралар йөрәк-кан тамырлары һәм онкология авырулары белән көрәштә, барыннан да элек, хезмәткә сәләтле яшьтәге гражданнар арасында төп чараларга әверелергә тиеш. Иң мөһим ресурсларның берсе - мәгълүмати компанияләр уздыру.
### II. Төп максатлар һәм бурычлар, ярдәмче программаны гамәлгә ашыру сроклары һәм этаплары
Максатлар: сәламәт туклануны һәм зарарлы гадәтләрдән баш тартуны да кертеп, гражданнарны сәламәт яшәү рәвешенә мотивацияләү системасын формалаштыру. Сәламәт туклануны да кертеп, сәламәт яшәү рәвеше алып баруга ярдәм итә торган мохит булдыру (шул исәптән микронутриентлы җитешсезлекне бетерү, тоз һәм шикәр куллануны киметү), тәмәке төтененнән саклау, алкоголь куллануны киметү, шулай ук җәмәгатьчелек сәламәтлеге программаларын, мәгълүмати-коммуникация кампанияләрен кертү, гражданнарны һәм коммерциягә карамаган оешмаларны җәмәгать сәламәтлеген ныгыту чараларына җәлеп итү, сәламәтлекне ныгытуның корпоратив программаларын эшләү һәм гамәлгә кертү юлы белән сәламәт яшәү рәвешен алып баруга гражданнарның өлеше 2025 елга артуны тәэмин итү. Куелган максатларга ирешү өчен түбәндәге бурычларны хәл итәргә кирәк: сәламәт туклануны һәм зарарлы гадәтләрдән баш тартуны да кертеп, гражданнарның сәламәт яшәү рәвешенә мотивацияләү системасын формалаштыру; муниципаль районда иҗтимагый сәламәтлек программасын гамәлгә кертү; сәламәтлекне ныгытуның корпоратив программаларын эшләү һәм гамәлгә кертү.
Ярдәмче программаны гамәлгә ашыру сроклары һәм этаплары: Программа бер этапта - 2021 - 2025 елларда гамәлгә ашырыла.
Ярдәмче программаның төп чараларына характеристика:
1.2. муниципаль районда иҗтимагый сәламәтлек программасын гамәлгә кертү: «2021-2025 елларга Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районында халыкның сәламәтлеген ныгыту һәм сәламәт яшәү рәвешен формалаштыру» муниципаль программасын эшләү һәм гамәлгә кертү;
мәгълүмати-коммуникация кампанияләрен уздыру юлы белән гражданнарның сәламәт яшәү рәвеше алып баруга мотивациясе;
халыкның сәламәтлеген саклау, шул исәптән сәламәт яшәү рәвешен булдыру, җәмәгать тәртибен тәэмин итү мәсьәләләре буенча ведомствоара комиссияләр эшен оештыру;
укучыларга профилактик медицина тикшерүләрен оештыру һәм үткәрү, хәрби хезмәткә чакырылырга тиешле гражданнарга наркотик матдәләрне һәм психотроп матдәләрне куллануны рөхсәт итүче затларны ачыклау предметына тест үткәрү;
алкоголь һәм спиртлы продукцияне сатуга бәйле хокук бозуларны ачыклау һәм кисәтү буенча профилактик чаралар үткәрү;
«Әйләнә-тирәдәге тәмәке төтене йогынтысыннан һәм тәмәке тарту нәтиҗәләреннән гражданнарның сәламәтлеген саклау турында» 2013 елның 23 февралендәге 15 номерлы Федераль законны гамәлгә ашыру буенча, шул исәптән тәмәке продукциясен сатуга бәйле хокук бозуларны ачыклау һәм кисәтү буенча профилактик чаралар үткәрү;
медицина хезмәткәрләре өчен камилләшүнең тематик циклларын оештыру һәм үткәрү, мәгариф, мәдәният, яшьләр оешмалары, социаль яклау учреждениеләре һәм хокук саклау органнары хезмәткәрләре өчен сәламәт яшәү рәвеше формалаштыру, алкоголизацияне профилактикалау һәм халыкны наркотиклаштыруны профилактикалау, тәмәке тарту мәсьәләләре буенча ведомствоара семинар-киңәшмәләр үткәрү.
## 2 нче кушымта
Ютазы муниципаль районының Башкарма комитеты карарына
### "2021-2025 елларга Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районында халыкның сәламәтлеген ныгыту һәм сәламәт яшәү рәвешен формалаштыру" муниципаль программасын тормышка ашыру буенча чаралар планы
<table>
<thead>
<tr><th rowspan="2">№ пп</th><th rowspan="2">Чаралар исеме</th><th rowspan="2">Башкару срогы (башлану - тәмамлану)</th><th colspan="3">Финанслау чыганаклары (сум)</th><th rowspan="2">Башкаручылар</th></tr>
<tr><th>Муниципаль бюджет</th><th>Бюджеттан тыш чыганаклар</th><th>Барлыгы</th></tr>
<tr><th colspan="7">І. Сәламәт яшәү рәвешен формалаштыру чараларын оештыру</th></tr>
</thead>
<tbody>
<tr><td>1.1.</td><td>Сәламәт яшәү рәвеше мәсьәләләре буенча федераль һәм республика норматив хокукый актларын һәм методик документларны гамәлгә кертү</td><td>2021-2025</td><td></td><td></td><td></td><td>ЮМР башкарма комитеты YPX</td></tr>
<tr><td>1.2.</td><td>Муниципаль районда халык арасында алкогольле продукция, сыра, тәмәкене чиктән тыш куллануны профилактикалау һәм сәламәт яшәү рәвешен формалаштыру буенча ведомствоара эшче төркем эшчәнлеген оештыру</td><td>2021-2025</td><td></td><td></td><td></td><td>ЮМР башкарма комитеты, ҮРХ, ТР Дәүләт алкоголь инспекциясенең территориаль бүлекчәсе, "ОДМСИТ” МКУ «Мәдәният бүлеге» МКУ</td></tr>
<tr><td>1.3</td><td>Гражданнарны сәламәт яшәү рәвешенә этәрүгә юнәлдерелгән мәгълүмати-коммуникацион кампанияләрне оештыру. Шул исәптән сәламәт туклануны, хәрәкәт активлыгы һәм начар гадәтләрдән баш тартуны да кертеп. Халыкның төрле максатчан төркемнәре өчен.</td><td>2021-2025</td><td></td><td></td><td></td><td>«Татмедиа» АЖ филиалы Ютазы таңы газетасы редакциясе, Үзәк район хастаханәсе, "ОДМС ИТ" МКУ «Мәдәният бүлеге» МКУ</td></tr>
<tr><td>1.3.1.</td><td>Халык өчен мәсьәләләр буенча басма продукция (плакатлар, белешмә, листовкалар, буклетлар) тарату,сәламәт яшәү рәвеше формалаштыру, шул исәптән сәламәт туклану һәм физик активлык.</td><td>2021-2025</td><td></td><td></td><td></td><td>YPX, “ОДМИСТ” МКУ</td></tr>
<tr><td>1.3.2.</td><td>Мәгълүмати таблоларда, биналар эчендәге ведомство плазмаларында сәламәт яшәү рәвешен формалаштыру буенча социаль реклама трансляцияләү</td><td>2021-2025</td><td></td><td></td><td></td><td>YPX</td></tr>
<tr><td>1.4</td><td>Муниципаль районда "Тәмәкесез тормыш", "Сәламәт бул, бие!", "Тәмәкесез Россия ", "Сәламәт бул, “Юк” дип әйт!" һәм башка наркотикларга каршы акция уздыру</td><td>2021-2025 ел саен</td><td></td><td></td><td></td><td>"Мәгариф бүлеге» МКУ</td></tr>
<tr><td>1.5.</td><td>Массакүләм тематик профилактик акцияләр уздыру, шул исәптән Бөтендәнья сәламәтлек оешмасы тарафыннан расланган халыкара һәм бөтендөнья даталарын исәпкә алып.</td><td>2021-2025</td><td></td><td></td><td></td><td>«Мәгариф бүлеге» МКУ “ОДМСИТ” МКУ «Мәдәният бүлеге» МКУ YPX</td></tr>
</tbody>
</table>
<table><thead><tr><th>1</th><th>2</th><th>3</th><th>4</th><th>5</th><th>6</th><th>7</th></tr></thead><tbody><tr><td>1.6</td><td>Проектларга, идеяләргә һәм программаларга, шул исәптән яшьләр арасында үз-үзен тотыштан тайпылу фактлары буенча шәхси позицияне формалаштыруга, рухи һәм физик сәламәтлек принципларында тормыш төзергә омтылуда ярдәм иткәннәренә булышу.</td><td>2021-2025</td><td></td><td></td><td></td><td>“ОДМСИТ” МКУ</td></tr><tr><td>1.7</td><td>«Россиянең сәламәтлек укытучысы» Бөтенроссия конкурсында катнашу. Конкурсның муниципаль этабын үткәрү.</td><td>2021-2025 ел<br>саен<br>октябрьдә</td><td></td><td></td><td></td><td>"Мәгариф бүлеге» МКУ</td></tr><tr><td>1.8.</td><td>Гаилә ялы һәм гаилә ялы рәвешләрен үстерү, формалаштыру, гаиләнең әхлакый-эстетик кыйммәтләрен, мәдәни традицияләрне формалаштыру.</td><td>2021-2025</td><td></td><td></td><td></td><td>«Мәдәният бүлеге» МКУ</td></tr><tr><td>1.9.</td><td>Укучыларның сәламәтлеген ныгыту һәм саклау буенча сыйныф җитәкчеләре, педагоглар белән семинарлар үткәрү</td><td>2021-2025</td><td></td><td></td><td></td><td>"Мәгариф бүлеге» МКУ</td></tr><tr><td colspan="7" style="text-align: center;">II. Иҗтимагый берләшмәләр җәлеп итеп, хезмәт коллективларында, учреждениеләрдә (оешмаларда) сәламәт яшәү рәвеше өчен хәрәкәт формалаштыру</td></tr><tr><td>2.1.</td><td>Предприятиеләрдә һәм оешмаларда производство гимнастикасын кертү</td><td>2021-2025</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>2.2.</td><td>Сәламәт яшәү рәвеше сораулары буенча рубрикалар булдыру</td><td>2021-2025</td><td></td><td></td><td></td><td>ЮМР башкарма комитеты «Татмедиа» АЖ филиалы газета редакциясе</td></tr><tr><td colspan="7" style="text-align: center;">III. Алкоголь продукциясен кирәгеннән артык куллану һәм алкоголизмны профилактикалау масштабларын киметү чаралары</td></tr><tr><td>3.1.</td><td>Алкогольле продукцияне сатуны чикләү тәртибен регламентлаучы федераль һәм республика норматив хокукый актларының үтәлеше буенча контроль-күзәтчелек чаралары.</td><td>2021-2025</td><td></td><td></td><td></td><td>Татарстан Республикасы Ютазы районы буенча Россия Эчке эшләр министрлыгы бүлеге</td></tr><tr><td>3.2.</td><td>Социаль өлкә учреждениеләре белән малкогольле продукцияне чамадан тыш куллануны киметү мәсьәләләре буенча мәдәният, сәламәтлек саклау, бизнес вәкилләре, авыл хуҗалыгы предприятиеләре җитәкчеләре, иҗтимагый һәм социаль юнәлешле коммерциячел булмаган оешмалар, дини конфессияләр белән алкогольле продукцияне чамадан тыш куллануны киметү мәсьәләләре буенча хезмәттәшлек.</td><td>2021-2025</td><td></td><td></td><td></td><td>ЮМР башкарма комитеты, РУХ</td></tr><tr><td colspan="7" style="text-align: center;">IV. «Әйләнә-тирәдәге тәмәке төтене йогынтысыннан һәм тәмәке тарту зыяннарыннан гражданнарның сәламәтлеген саклау турында» 2013 елның 23 февралендәге 15-ФЗ номерлы Федераль закон таләпләрен үтәү</td></tr><tr><td>4.1.</td><td>«Сәламәтлек саклау турында» 2013 елның 23 февралендәге 15-ФЗ номерлы Федераль законны гамәлгә ашыруны оештыру һәм контрольдә тоту чаралары программасы йогынтылар Әйләнә-тирәдәгеләрне тәмәке</td><td>2021-2025</td><td></td><td></td><td></td><td>Россия Эчке эшләр министрлыгының ТР Ютазы районындагы бүлеге</td></tr><tr><td>4.2.</td><td>Социаль өлкә учреждениеләре, мәгариф, мәдәният, сәламәтлек учреждениеләре, бизнес вәкилләре, авыл хуҗалыгы предприятиеләре җитәкчеләре, иҗтимагый һәм социаль юнәлешле коммерциячел булмаган оешмалар, дини оешмалар, конфессияләр белән үзара багланышлар һәм хезмәттәшлек .</td><td>2021-2025</td><td></td><td></td><td></td><td>ЮМР башкарма комитеты, РУХ</td></tr><tr><td colspan="7" style="text-align: center;">V. Массакүләм физик культураны үстерү чаралары</td></tr><tr><td>5.1.</td><td>Йорт яны территорияләрен һәм торак массивларны спорт һәм уен мәйданчыклары, билбордлар, сәламәт яшәү рәвеше буенча нәмәгълүмати стендлар белән тәэмин итү.</td><td>2021-2025</td><td></td><td></td><td></td><td>ЮМР башкарма комитеты</td></tr><tr><td>5.2</td><td>Яшәү урыны буенча төрле яшьтәге халык катнашында физкультура-сәламәтләндерү һәм спорт-массакүләм чаралар үткәрү, эшләүче, хезмәткәрләр һәм яшьләр арасында (спорт ярышлары, спорт эстафеталары).</td><td>2021-2025</td><td>40 000</td><td></td><td>40 000</td><td>«ОДМСИТ» МКУ</td></tr><tr><td>5.3.</td><td>Яшәү урыны буенча физкультура-спорт юнәлешендәге клуб берләшмәләре ачу</td><td>2021-2025</td><td></td><td></td><td></td><td>«ОДМСИТ» МКУ</td></tr><tr><td>5.4.</td><td>Мәктәп спорт клублары арасында физкультура-савыктыру һәм спорт-массакүләм эшне иң яхшы оештыруга смотр-конкурслар үткәрү</td><td>2021-2025</td><td></td><td></td><td></td><td>«ОДМСИТ» МКУ</td></tr><tr><td colspan="7" style="text-align: center;">VI. Финанслау күләмнәре</td></tr><tr><td>6.1</td><td>Программаны финанслауның күләме Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районы бюджеты акчалары исәбеннән 172 (йөз җитмеш ике) мең сум тәшкил итә, шул исәптән: финанслау күләмнәре фаразлау характерында һәм районның мөмкинлекләрен исәпкә алып, аларга ел саен төзәтмәләр кертелергә тиеш.</td><td>2021 ел<br>2022ел<br>2023 ел<br>2024ел<br>2025ел</td><td>40000<br>42000<br>44000<br>46000</td><td></td><td>40000<br>42000<br>44000<br>46000</td><td></td></tr><tr><td></td><td>барлыгы</td><td></td><td>172000</td><td></td><td>172000</td><td></td></tr></tbody></table>
|
00273c2409b77df70f2ca89494c3f244 | 2,022 | null | ИСПОЛНИТЕЛЬНЫЙ КОМИТЕТ
ОКТЯБРЬСКОГО
СЕЛЬСКОГО ПОСЕЛЕНИЯ
ВЕРХНЕУСЛОНСКОГО
МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА
РЕСПУБЛИКИ ТАТАРСТАН
ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ
ЮГАРЫ ОСЛАН
МУНИЦИПАЛЬ РАЙОНЫҢ
ОКТЯБРЬСКИЙ АВЫЛ
ЖИРЛЕГЕ БАШКАРМА
КОМИТЕТЫ
<table>
<tr>
<td>ПОСТАНОВЛЕНИЕ</td>
<td style="text-align: right;">КАРАР</td>
</tr>
<tr>
<td>11.07.2022</td>
<td style="text-align: right;">28</td>
</tr>
</table>
## Татарстан Республикасы Югары Ослан муниципаль районының Октябрьский авыл җирлегендә салым чыгымнары исемлеген төзү һәм салым чыгымнарын бәяләү тәртибенә үзгәрешләр кертү турында
«Россия Федерациясе субъектларының һәм муниципаль берәмлекләрнең салым чыгымнарын бәяләүгә гомуми таләпләргә үзгәрешләр кертү турында» Россия Федерациясе Хөкүмәтенең 15.06.2022 ел № 1081 карары нигезендә Югары Ослан муниципаль районының Октябрьский авыл җирлеге Башкарма комитеты
**КАРАР БИРӘ:**
1. Октябрьский авыл җирлеге Башкарма комитетының 2021 елның 19 апрелендәге 26 номерлы карары белән расланган Югары Ослан муниципаль районы Октябрьский авыл җирлегенең салым чыгымнары исемлеген төзү һәм салым чыгымнарын бәяләү тәртибенә түбәндәге үзгәрешләрне кертергә:
1.1. Тәртипнең 3 пунктын түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«3. Муниципаль программаларга җирлекнең салым чыгымнарын кире кайтару муниципаль программалар максатларыннан һәм (яисә) муниципаль программаларга карамый торган җирлекнең социаль-икътисадый сәясәте максатларыннан чыгып гамәлгә ашырыла»;
1.2. Тәртипнең 12 пунктын түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«12. җирлекнең салым чыгымнарының максатчанлыгы критерийлары булып тора:
Россия Федерациясе субъектының (муниципаль берәмлекнең) салым чыгымнарының дәүләт (муниципаль) программалары максатларына һәм (яисә) Россия Федерациясе субъектының (муниципаль берәмлекнең) дәүләт программаларына (муниципаль программаларга) карамаган социаль-икътисадый сәясәт максатларына туры килүе;
ташламалардан файдаланган түләүчеләр санының чагыштырмасы белән характерлана торган ташламаларга түләүчеләрнең ихтыяҗы, ташламаларны куллану хокукына ия булган түләүчеләр саны буенча, 5 ел эчендә түләүчеләрнең гомуми саны.
җирлекнең салым чыгымнары әлеге пунктта күрсәтелгән критерийларның берсе генә булса да туры килмәгән очракта, җирлек башкарма комитетына түләүчеләргә ташламаларны саклау (аныклау, юкка чыгару) турында тәкъдимнәр тапшырырга тиеш».
2. Әлеге карарның үтәлешен контрольдә тотуны үз өстемдә калдырам.
<table>
<tr>
<td>Югары Ослан муниципаль районы<br>Октябрьский авыл җирлеге башлыгы</td>
<td style="text-align: right;">Ш.Р. Азизов</td>
</tr>
</table>
|
0027dcd263bff68b880c83924ebe36c2 | null | Novel, Short story, Drama, Novella | <!-- mdformat-toc start --slug=github --no-anchors --maxlevel=6 --minlevel=1 -->
<!-- mdformat-toc end -->
Эчтәлек
Төзүчеләрдән
Кызыл чәчәкләр (Повесть)
Алмачуар (Хикәя)
Адәмнәр (Повесть)
Тирән тамырлар (Роман)
Яңа кешеләр (Драма)
Искәрмәләр һәм аңлатмалар
Кушымта
|
002bc865b6ad1c48ba9f13b172099e59 | 2,021 | null | <table><tr><td>РЕСПУБЛИКА ТАТАРСТАН<br>Совет<br>Майскогорского сельского поселения<br>Нижнекамского муниципального района<br><br>423565, Нижнекамский район,<br>п. Трудовой, ул. Школьная, 11</td><td style="text-align: right;">ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ<br>Түбән Кама муниципаль районы<br>Майская Горка авыл жирлеге<br>Советы<br><br>423565, Түбән Кама районы, Трудовой<br>поселогы, Мэктэп урамы, 11</td></tr></table>
тел./факс (8555) 33-57-17, электронный адрес: Mayskogorsko.sp@tatar.ru, сайт: www. majskogorskoe-sp.ru
<table><tr><td>РЕШЕНИЕ</td><td style="text-align: right;">КАРАР</td></tr></table>
<table><tr><td>22.06.2021 ел</td><td style="text-align: right;">№ 5</td></tr></table>
### Инициативалы проектлар турында
«Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында» 2003 елның 6 октябрендәге 131-ФЗ номерлы Федераль законның 26.1 һәм 56.1 статьялары нигезендә, Майская Горка авыл җирлеге Советы карар бирә:
1. Түбән Кама муниципаль районы Майская Горка авыл җирлеге башкарма комитетына инициативалы проектларны конкурс нигезендә сайлап алуны үткәрү комиссиясе составына кертү өчен тәкъдим итәргә:
- Майская Горка авыл җирлеге депутаты Хафизов Марат Марс улы (килешү буенча);
- Майская Горка авыл җирлеге депутаты Гарипов Зинфир Зиннур улы (килешү буенча).
2. Әлеге карарның үтәлешен контрольдә тотуны үз өстемә алам.
<table><tr><td>Майская Горка авыл җирлеге<br>башлыгы</td><td style="text-align: right;">А.П. Морозов</td></tr></table>
|
002d3b664f946cdc15d1e817243fc620 | 2,018 | null | ## РЕШЕНИЕ 03.08.2018
## КАРАР № 19
Татарстан Республикасы Саба муниципаль районы Иске Икшермә авыл җирлеге муниципаль берәмлеге Уставына үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертү проекты турында
2012 елның 27 августында Татарстан Республикасы Саба муниципаль районы Иске Икшермә авыл җирлеге Советының карары белән кабул ителгән Татарстан Республикасы Саба муниципаль районы Иске Икшермә авыл җирлеге муниципаль берәмлеге Уставын «Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында» 2003 елның 6 октябрендәге 131 номерлы Федераль законга туры китерү максатыннан Татарстан Республикасы Саба муниципаль районы Иске Икшермә авыл җирлеге Советы
### КАРАР ИТТЕ:
1. Татарстан Республикасы Саба муниципаль районы Иске Икшермә авыл җирлеге Уставына кертелә торган үзгәрешләр һәм өстәмәләр проектын расларга (кушымта итеп бирелә).
2. Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының " Татарстан Республикасы Саба муниципаль районы Иске Икшермә авыл җирлеге Уставына кертелә торган үзгәрешләр һәм өстәмәләр проектына гражданнар тәкъдимнәрен исәпкә алу тәртибен раслау һәм аның буенча фикер алышуларда катнашу (кушымта итеп бирелә).
3. Татарстан Республикасы Саба муниципаль районы Иске Икшермә авыл җирлеге Советының 2018 нче елның 10 нчы февралендә кабул ителгән 3 нче номерлы «Татарстан Республикасы Саба муниципаль районы Иске Икшермә авыл җирлеге Советының 2006 нчы елның 28 нче ноябрендә кабул ителгән 26 нчы номерлы «Иске Икшермә авыл җирлегендә халык алдында тыңлаулар турында нигезләмәне раслау турында» карарына үзгәрешләр кертү турында» карарына нигезләнеп 2018 нче елның 6 нчы сентябрендә 09.00 сәгатьтә Татарстан Республикасы Саба муниципаль районы Иске Икшермә авыл җирлеге Уставына кертелә торган үзгәрешләр һәм өстәмәләр проекты буенча ачык тыңлауларны Иске Икшермә авыл мәдәният йортында түбәндәге адрес буенча: Татарстан Республикасы, Саба районы, Иске Икшермә авылы, Пушкин урамы, 2 нче йорт үткәрергә.
4. Татарстан Республикасы Саба муниципаль районы Иске Икшермә авыл җирлеге Уставына үзгәрешләр һәм өстәмәләр буенча тәкъдимнәр һәм искәрмәләрне 2018 елның 5 сентябренә кадәр Татарстан Республикасы Саба муниципаль районы Иске Икшермә авыл җирлеге Советына җибәрергә.
5. Татарстан Республикасы Саба муниципаль районы Иске Икшермә авыл җирлеге муниципаль берәмлеге Уставына үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертү проекты турындагы карарны махсус мәгълүмати стендларда халыкка игълан итәргә.
6. Татарстан Республикасы Саба муниципаль районы Иске Икшермә авыл җирлеге Уставына кертелә торган үзгәрешләр һәм өстәмәләр проектын, Татарстан Республикасы Саба муниципаль районы Иске Икшермә авыл җирлеге Уставына кертелә торган үзгәрешләр һәм өстәмәләр проектына гражданнар тәкъдимнәрен исәпкә алу тәртибен, гражданнарның фикер алышуында катнашуы, проект буенча гавами тыңлаулар үткәрү тәртибен, үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертү проектын бастырып чыгарырга, Татарстан Республикасы Саба муниципаль районы Иске Икшермә авыл җирлеге Уставына кертелә торган документлар исемлеге буенча Татарстан Республикасы Саба муниципаль районы Иске Икшермә авыл җирлеге Иске Икшермә авыл җирлеге стендларында махсус мәгълүмати стендларда:
ТР, Саба районы, Иске Икшермә авылы, Ленин урамы, 17 йорт;
ТР, Саба районы, Татар Икшермәсе авылы, Гагарин урамы, 16 йорт;
ТР, Саба районы, Өч Нарат авлы, Татарстан урамы, 41А йорт.
Авыл җирлеге башлыгы: Н.Н.Нурмөхәммәтов
*Татарстан Республикасы Саба муниципаль районы Иске Икшермә авыл җирлеге Советының 2018 ел 3 август 19 номерлы карары белән расланган*
## Татарстан Республикасы Саба муниципаль районы Иске Икшермә авыл җирлеге Уставына кертелә торган үзгәрешләр һәм өстәмәләр проекты
1. Уставның 5 статьясы 1 пункты 9 пунктчасын түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«9) җирлек территориясен төзекләндерү кагыйдәләрен раслау, аларның үтәлешен контрольдә тоту, күрсәтелгән Кагыйдәләр нигезендә җирлек территориясен төзекләндерүне оештыру;»;
2. Уставның 5 статьясы 1 пункты 14 пунктчасын түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«14) җыю эшчәнлеген оештыруда катнашу (шул исәптән аерым җыю) һәм каты коммуналь калдыкларны транспортировкалау эшчәнлеген оештыруда катнашу;» (2019 елның 1 гыйнварыннан үз көченә керә);
3. 6 статьяның 1 пунктындагы 12 пунктчасын үз көчен югалткан дип танырга;
4. Уставның 6 статьясы 1 пунктындагы 15), 16) һәм 17) пунктчаларын түбәндәге эчтәлектә тулыландырырга:
«15) «Россия Федерациясендә хокук бозуларны профилактикалау системасы нигезләре турында» Федераль законда каралган хокук бозуларны профилактикалау өлкәсендә чараларны гамәлгә ашыру,
16) инвалидлар, сәламәтлекләре чикләнгән затларның спорты, физик культурасы, адаптив физик культура һәм адаптив спорт үсешенә ярдәм күрсәтү.»;
17) 1992 елның 7 февралендәге 2300-1 номерлы “Кулланучылар хокукларын яклау” турында Россия Федерациясе Законында каралган кулланучылар хокукларын яклау чараларын гамәлгә ашыру.
5. Уставны 18.1 статья белән түбәндәге эчтәлектә тулыландырырга:
### 18.1 статьясы Авыл торак пункты старостасы.
1. Авыл җирлегендә урнашкан җирле әһәмияттәге мәсьәләләрне хәл иткәндә җирле үзидарә органнары һәм авыл халкы арасында үзара бәйләнешне оештыру өчен авыл торак пункты старостасы билгеләнергә мөмкин.
2. Авыл торак пункты старостасы, составына әлеге авыл торак пункты территориясендә яшәүче һәм актив сайлау хокукына ия булган кешеләр арасыннан, авыл җирлеге Советы тарафыннан билгеләнә.
3. Авыл торак пункты старостасы дәүләт вазыйфасын, дәүләт граждан хезмәте вазыйфасын, муниципаль вазыйфа яисә муниципаль хезмәт вазыйфасын биләүче зат түгел, хезмәт мөнәсәбәтләрендә һәм алар белән турыдан-туры бәйле башка мөнәсәбәтләрдә була алмый.
Татарстан Республикасы законы белән, тарихи һәм башка җирле традицияләрне исәпкә алып, авыл торак пункты старостасы вазыйфасының башка исеме билгеләнергә мөмкин.
4. Авыл торак пункты старостасы вазыйфасына нинди затлар билгеләнә алмый:
1) дәүләт граждан хезмәте вазыйфасын, муниципаль вазыйфа яисә муниципаль хезмәт вазыйфасын биләүче зат;
2) суд тарафыннан эшкә сәләтле түгел яисә чикләнгән эшкә сәләтле дип танылган;
3) Капланмаган, яисә төшерелмәгән хөкем карары булганнар.
5. Авыл торак пункты старостасының вәкаләтләре срогы вазыйфасына билгеләнгәндә җирлек Советы тарафыннан билгеләнә һәм ике елдан ким һәм биш елдан артык була алмый.
Жирлек Советы карары белән, аның составына кергән авыл торак пункты гражданнарының җыены тәкъдиме буенча, шулай ук 2003 елның 6 октябрендәге 131-ФЗ номерлы «Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында» Федераль законның 40 статьясындагы 10 өлешенең 1-7 пунктлары белән билгеләнгән очракларда авыл торак пункты старостасының вәкаләтләре вакытыннан алда туктатыла.
6. Үзенә йөкләнгән бурычларны хәл итү өчен авыл торак пунктының старостасы:
1) авыл торак пунктында җирле әһәмияттәге мәсьәләләрне хәл итү мәсьәләләре буенча, җирле үзидарә органнары, муниципаль предприятиеләр һәм учреждениеләр һәм башка оешмалар белән хезмәттәшлек итә;
2) халык белән хезмәттәшлек итә, шул исәптән гражданнар җыеннарында, җыелышларда, конференцияләрендә катнашу юлы белән, мондый чаралар нәтиҗәләре буенча мөрәҗәгатьләрне һәм тәкъдимнәрне, шул исәптән җирле үзидарә органнары тарафыннан мәҗбүри каралырга тиешле муниципаль хокукый актлар проектлары рәвешендә рәсмиләштерелгән тәкъдимнәрне җибәрә; халык белән хезмәттәшлек итә, шул исәптән гражданнар җыеннарында, җыелышларда, конференцияләрендә катнашу юлы белән, мондый чаралар нәтиҗәләре буенча мөрәҗәгатьләрне һәм тәкъдимнәрне, шул исәптән җирле үзидарә органнары тарафыннан мәҗбүри каралырга тиешле муниципаль хокукый актлар проектлары рәвешендә рәсмиләштерелгән тәкъдимнәрне җибәрә;
3) җирле үзидарәне оештыру һәм гамәлгә ашыру мәсьәләләре буенча авыл халкына хәбәр итә, шулай ук җирле үзидарә органнарыннан алынган башка мәгълүматны җиткерүдә ярдәм итә;
4) җирле үзидарә органнарына да ачык тыңлаулары һәм җәмәгать фикер алышуларын оештыруда һәм үткәрүдә, авыл торак пунктында аларның нәтиҗәләрен халыкка җиткерүдә ярдәм итә;
5) авыл җирлеге уставында һәм (яки) җирлек Советының норматив хокукый актында каралган Татарстан Республикасы Законы нигезендә башка вәкаләтләрне һәм хокукларны гамәлгә ашыра.
7. Авыл торак пункты старостасы статусы буенча эшчәнлек гарантияләре һәм башка мәсьәләләр Татарстан Республикасы Законы нигезендә җирлек советының әлеге Устав һәм (яисә) норматив хокукый акты белән билгеләнә ала.»;
8. Уставның 19 статьясының исемен түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
“Статья 19. Халык алдында тыңлаулар, иҗтимагый фикер алышулар.
9. Уставның 19 статьясы 3 пунктын түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«3. Ачык тынлауларга кертелергә тиеш:
1) авыл җирлеге Уставы проекты, шулай ук Авыл җирлеге Уставына Россия Федерациясе Конституциясе, федераль законнар, Татарстан Республикасы Конституциясе һәм законнары нигезләмәләрен бирелгән уставны әлеге норматив хокукый актларга туры китерү максатларында төгәл күрсәтү рәвешендә үзгәрешләр кертелә торган очраклардан тыш, авыл җирлеге Уставына үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертү турында муниципаль норматив хокукый акт проекты;
2) җирле бюджет проекты һәм аның үтәлеше турында хисап;
3) җирлекнең социаль-икътисадый үсеше стратегиясе проекты;
4) 2003 елның 6 нчы октябрендәге 131-ФЗ номерлы «Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында» Федераль законның 13 статьясы нигезендә җирлекне үзгәртеп кору өчен тавыш бирү юлы белән белдерелгән җирлек халкының ризалыгы алу таләп ителә торган очрактан тыш, җирлекне үзгәртеп кору турындагы мәсьәләләр,»;
8. Уставның 19 статьясын түбәндәге эчтәлектәге 11 пункт белән тулыландырырга:
«11. Генераль планнар проектлары, җирдән файдалану һәм төзелеш кагыйдәләре проектлары, территорияне планлаштыру проектлары, территорияне межалау проектлары, территорияләрне төзекләндерү кагыйдәләре проектлары, күрсәтелгән расланган документларның берсенә, җир кишәрлеген яисә капиталь төзелеш объектын шартлы рөхсәт ителгән файдалануга рөхсәт бирү турында карар проектлары, рөхсәт ителгән төзелеш объектларының чик параметрларыннан кире кагуга рөхсәт бирү турында карар проектлары буенча карар проектлары буенча, җир кишәрлекләреннән һәм капиталь төзелеш объектларыннан рөхсәт ителгән башка төр файдалану мәсьәләләре буенча, җирдән файдалану һәм төзелеш кагыйдәләренең расланган кагыйдәләре булмаганда җәмәгать тикшерүләре, яисә ачык тыңлаулар үткәрелә, аларны оештыру һәм үткәрү тәртибе әлеге устав һәм (яки) шәһәр төзелеше эшчәнлеге турындагы законнар нигезләмәләрен исәпкә алып җирлек Советының норматив хокукый акты белән билгеләнә.
9. Уставның 22 нче статьясын түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
### «22 нче статья. Халык җыены.
1. Гражданнар җыены җирле үзидарәне халык тарафыннан турыдан туры гамәлгә ашыру һәм җирле үзидарәне гамәлгә ашыруда халыкның катнашуы формасы булып тора.
2. Гражданнар җыены «Россия Федерациясендә җирле үзидарәне оештыруның гомуми принциплары турында» Федераль законда каралган очракларда һәм «Татарстан Республикасы Саба муниципаль районы Иске Икшермә авыл җирлеге составына керүче торак пунктларда гражданнар җыенын үткәрү тәртибе турында»гы Нигезләмә нигезендә җирлек Советы карары белән расланган очракларда үткәрелә.
3. 2003 елның 6 октябрендәге 131-ФЗ номерлы «Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында" Федераль законның 25.1 статьясында каралган очракларда гражданнар җыены үткәрелергә мөмкин:
1) составына күрсәтелгән торак пункт кергән һәм әлеге торак пункт территориясен башка җирлек(муниципаль район) территориясенә кертеп җибәрүне таләп итүче торак пунктта авыл җирлеге(муниципаль район) чикләрен үзгәртү мәсьәләсе буенча,
2) муниципаль берәмлекнең вәкиллекле органы вәкаләтләре гражданнар җыены тарафыннан гамәлгә ашырыла торган җирлектә күрсәтелгән җирлекнең чикләрен үзгәртү, үзгәртеп кору мәсьәләләре буенча;
3) әгәр җирлектә сайлау хокукына ия булган яшәүчеләр саны 100 дән артык булса, җирлекнең вәкиллекле органын төзү, аның саны һәм вәкаләтләре вакыты турында мәсьәлә буенча муниципаль берәмлекнең вәкиллекле органы вәкаләтләрен гражданнар җыенын башкара торган җирлектә;
4) гражданнарның үзара салым акчаларын кертү һәм куллану мәсьәләсе буенча муниципаль берәмлекнең вәкиллекле органы вәкаләтләре гражданнар җыены тарафыннан гамәлгә ашырыла торган җирлектә; 5) авыл җирлеге составына, шәһәр эче районы составына керүче торак пунктта, федераль әһәмияткә ия шәһәр округы территориясендә яки муниципаль район чикләрендә урнашкан шәһәр округы территориясендә, әлеге торак пункт территориясендә гражданнарның үзара салымын кертү һәм куллану мәсьәләсе буенча;
5) халыкара территориядә урнашкан торак пунктта җирле үзидарәне оештыру һәм гамәлгә ашыру белән бәйле мәсьәләләр буенча халык инициативасын тәкъдим итү максатларында;
6) авыл җирлегендә халык саны 100 дән артмаган, халык тыгызлыгы түбән булган яки керү кыен булган урында урнашкан территориядә җирлекне бетерү мәсьәләсе буенча;
7) авыл торак пунктында авыл торак пункты старостасы кандидатурасын тәкъдим итү мәсьәләсе буенча, шулай ук авыл торак пункты старостасы вәкаләтләрен вакытыннан алда туктату мәсьәләсе буенча;
8) авыл торак пунктында гражданнар җыены шулай ук муниципаль хезмәт турында Россия Федерациясе законнарында каралган очракларда муниципаль хезмәт вазыйфаларын биләүгә конкурс үткәргәндә конкурс комиссиясе составына кандидатуралар тәкъдим итү максатларында үткәрелә ала.
4. Гражданнар җыены җирлек башлыгы тарафыннан, яисә сайлау хокукына ия булган, кимендә 10 кешедә торган торак пункт халкы төркеме инициативасы белән чакырыла ала.
5. Җыенны үткәрү инициативасына ярдәм йөзеннән җыярга кирәк булган имзалар саны, даими яки нигездә яшәүче, торак пункт территориясендә яшәү урыны буенча теркәлгән, сайлау хокукына ия гражданнар санының 5 процентын тәшкил итә, әмма 25 имзадан да ким булырга тиеш түгел.
6. Жирлек башлыгы тарафыннан тәкъдим ителә торган гражданнар җыены җирлек башлыгы карары белән билгеләнә, инициатив төркем тарафыннан чакырыла торган гражданнар җыены җирлек Советы карары белән билгеләнә.
7. Торак пунктта яшәүчеләр гражданнар җыеннарын үткәрү вакыты һәм урыны турында алдан хәбәрдар булалар, «Татарстан Республикасы Саба муниципаль районы Иске Икшермә авыл җирлеге составына керүче торак пунктларда гражданнар җыеннарын әзерләү тәртибе турында» Нигезләмәдә билгеләнгән тәртип нигезендә гражданнар җыеннарына чыгарылучы мәсьәләләр буенча муниципаль хокукый акт проекты һәм материаллар белән алдан ук танышалар.
8. Җыенда кабул ителгән карарлар муниципаль хокукый актлар булып торалар, җирлек башлыгы тарафыннан имзаланалар һәм Татарстан Республикасы муниципаль норматив хокукый актлары регистрына кертелергә тиеш.»;
9. Уставның 30 нчы статьясын түбәндәге эчтәлектәге 3.1 пункт белән тулыландырырга:
«3.1. Депутатның сайлаучылар белән очрашулары махсус билгеләнгән урыннарда, шулай ук ишегалды территорияләрендә, аларны үткәрү тормыш тәэмин итү объектлары, транспорт яки социаль инфраструктура, элемтә, җәяүлеләр хәрәкәтен һәм (яки) транспорт чаралары эшчәнлеген бозу яки гражданнарның торак урыннарына яки транспорт яки социаль инфраструктура объектларына үтеп керү мөмкинлеген бозмау шарты белән үткәрелә. Татарстан Республикасы башкарма хакимияте органнарына, яисә җирле үзидарә органнарына мондый очрашулар турында хәбәр итү таләп ителми. Шул ук вакытта депутат күрсәтелгән органнарга аларны үткәрү датасы һәм вакыты турында алдан хәбәр итәргә хокуклы.
Депутатның сайлаучылар белән ачык чара рәвешендә очрашулары җыелышлар, митинглар, демонстрацияләр, урам йөрешләре һәм пикетлар турында Россия Федерациясе законнары нигезендә үткәрелә.
Җыелышлар, митинглар, демонстрацияләр, урам йөрешләре һәм пикетлар турында Россия Федерациясе законнары белән билгеләнә торган ачык чара рәвешендә депутатның сайлаучылар белән очрашуларын оештыру яки үткәрүгә комачаулау үзе артында Россия Федерациясе законнары нигезендә административ җаваплылыкка тартуга китерә»;
11.Уставның 30 нчы статьясын 6, 7 һәм 8 нче пунктлар белән түбәндәге эчтәлектә тулыландырырга:
«6. Керемнәр, чыгымнар, мөлкәт һәм мөлкәти характердагы йөкләмәләр турында белешмәләрнең дөреслеген һәм тулылыгын тикшерү, коррупциягә каршы тору турында Россия Федерациясе законнары нигезендә депутат тарафыннан бирелә торган, җирле үзидарәнең сайланулы органы әгъзасы, җирле үзидарәнең сайланулы вазыйфаи заты тарафыннан Татарстан Республикасы законы белән билгеләнгән тәртиптә Татарстан Республикасының югары вазыйфаи заты (Татарстан Республикасы дәүләт хакимиятенең югары башкарма органы җитәкчесе) карары буенча үткәрелә .
7. Әлеге статьяның 6 пункты нигезендә үткәрелгән тикшерү нәтиҗәсендә 2008 елның 25 декабрендәге 273-ФЗ номерлы «Коррупциягә каршы көрәш турында» Федераль закон, 2012 елның 3 декабрендәге «Дәүләт Вазыйфаларын биләүче затларның һәм башка затларның чыгымнарының аларның керемнәренә туры килүен тикшереп тору турында" 230-ФЗ номерлы федераль закон, 2013 елның 7 маендагы “Аерым категорияләрдәге затларның аерым категорияләренә счет ачуны һәм ия булуны тыю турында" 79-ФЗ номерлы федераль закон белән билгеләнгән чикләүләрне, тыюларны, Россия Федерациясе территориясеннән читтә урнашкан чит ил банкларында кулдагы акча һәм кыйммәтләрне сакларга, чит ил финанс инструментларыннан файдаланырга һәм (яки) файдаланырга», Татарстан Республикасының югары вазыйфаи заты (Татарстан Республикасы дәүләт хакимиятенең югары башкарма органы җитәкчесе) депутат, җирле үзидарәнең сайланулы органы әгъзасы, җирле үзидарәнең сайланулы вазыйфаи заты вәкаләтләрен вакытыннан алда туктату турында гариза белән мөрәҗәгать итә, тиешле карар кабул итә, яисә судка мөрәҗәгать итә.
8. Муниципаль вазыйфаларны биләүче затлар тарафыннан тәкъдим ителгән керемнәр, чыгымнар, милек һәм мөлкәти характердагы йөкләмәләр турында мәгълүматлар Саба муниципаль районының «Интернет» мәгълүмат-телекоммуникация челтәрендә урнаштырыла һәм (яки) массакүләм мәгълүмат чараларына муниципаль хокукый актлар белән билгеләнә торган тәртиптә бастырып чыгару өчен бирелә.»;
9. Уставның 33 статьясындагы 1 пунктының 5 пунктчасын түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«5) җирлекнең социаль-икътисади үсеш стратегиясен раслау;»;
13.Уставның 33 статьясындагы 1 пунктының 25 пунктчасын түбәндәге редакциядә бәян итәргә
«25) җирлек территориясен төзекләндерү кагыйдәләрен раслау;»;
14. Уставның 40 статьясындагы 2 пунктына түбәндәге эчтәлекле икенче абзац өстәргә:
«Татарстан Республикасының югары вазыйфаи заты (Татарстан Республикасы дәүләт хакимиятенең югары башкарма органы җитәкчесе), җирлек Советы депутаты вәкаләтләрен вакытыннан алда туктату турында гариза белән мөрәҗәгать иткән очракта, вәкаләтләрне вакытыннан алда туктату өчен нигез барлыкка килү көне булып, җирлек Советына әлеге гариза кергән көн санала.»;
15. Уставның 43 статьясындагы 6 пунктын түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«6. Жирлек башлыгы 2008 елның 25 декабрендәге «Коррупциягә каршы көрәш турында» 273-ФЗ номерлы Федераль закон, 2012 елның 3 декабрендәге «Дәүләт Вазыйфаларын биләүче затларның һәм башка затларның чыгымнары аларның керемнәренә туры килүен тикшереп тору турында» 230-ФЗ номерлы федераль закон, 2013 елның 7 маендагы «Аерым категорияләрдәге затларның счетларын (кертемнәр) ачуны һәм ия булуны тыю турында 79-ФЗ номерлы федераль закон, чит ил банкларында акча һәм кыйммәтле әйберләр сакларга, Россия Федерациясе территориясеннән читтә урнашкан, чит ил финанс инструментларына ия булу һәм (яки) алардан файдалану».»;
16. Уставның 44 статьясындагы 18 пунктын киләсе редакциядә бәян итәргә:
«18) җирлек Советы каравына җирлекнең социаль-икътисади үсеш стратегиясен тәкъдим итә;»;
17. Уставның 45 статьясындагы 4 пунктында «"үз вазыйфаларын” сүзләреннән соң, суд карары буенча процессуаль мәҗбүр итү чараларын куллану яки вазифадан вакытлыча читләштерү рәвешендәге" сүзләрен өстәргә»;
18. Уставның 46 статьясындагы 3 пунктын киләсе редакциядә бәян итәргә:
«3. Жирлек башлыгы вәкаләтләре вакытыннан алда туктатылган очракта, җирлек Советы тарафыннан үз составыннан сайлана торган башлыкны сайлау мондый вәкаләтләр туктатылган көннән алты айдан да соңга калмыйча гамәлгә ашырыла.
Шул ук вакытта әгәр җирлек Советы вәкаләтләре срогы тәмамланганчы алты айдан ким булса, җирлек башлыгын җирлек советы составыннан сайлау яңа сайланган авыл җирлеге Советының беренче утырышында гамәлгә ашырыла.»;
19. Уставның 46 статьясындагы 4 пунктын түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«4. Әгәр вәкаләтләре Татарстан Республикасының югары вазыйфаи заты хокукый акты нигезендә вакытыннан алда туктатылган җирлек башлыгы булса (Татарстан Республикасы дәүләт хакимиятенең югары башкарма органы җитәкчесе) авыл җирлеге башлыгы вазыйфасыннан читләштерү турында, я җирлек Советының авыл җирлеге башлыгын отставкага җибәрү турындагы карары нигезендә, әлеге хокукый акт яки карар суд тәртибендә шикаять бирә, җирлек Советы җирлек башлыгын сайлау турында Карар кабул итәргә хокуклы түгел, суд карары законлы көченә кергәнче, җирлек Советы тарафыннан үз составыннан сайлана.»;
20. Уставның 49 статьясындагы 1 пунктының 1 пунктчасының икенче абзацында “Жирлекнең комплекслы социаль-икътисадый үсеше планнары һәм программалары проектларын» сүзләрен төшереп калдырырга;
21. Уставның 46 статьясындагы 1 пункты 1 пунктчасының өченче абзацын киләсе редакциядә бәян итәргә:
«-җирлек бюджетының үтәлешен тәэмин итә, 2014 елның 28 июнендәге «Россия Федерациясендә стратегик планлаштыру турында» 172-ФЗ номерлы Федераль закон белән каралган стратегик планлаштыру өлкәсендә, әлеге устав белән җирлек Советы вәкаләтләренә билгеләнгән вәкаләтләрдән тыш, вәкаләтләрне гамәлгә ашыра;»;
22. Уставның 49 статьясындагы 1 пунктындагы 1 пунктчасындагы дүртенче абзацында "җирлекнең комплекслы социаль-икътисадый үсеше планнарының һәм программаларының үтәлеше турында хисаплар" сүзләрен төшереп калдырырга
23. Уставның 49 статьясындагы 1 пунктының 5 пунктчасындагы өченче абзацын түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«-расланган төзекләндерү кагыйдәләре нигезендә җирлек территориясен төзекләндерүне оештыра;»;
24. Уставның 49 статьясындагы 1 пунктының 5 пунктчасындагы өченче абзацын түбәндәге редакциядә бәян итәргә
«-җирлекнең төзекләндерү Кагыйдәләренең үтәлешен контрольдә тота җирлекнең төзекләндерү Кагыйдәләренең үтәлешен контрольдә тота;»;
25. Уставның 49 статьясындагы 1 пунктының 6 пунктчасына түбәндәге эчтәлекле сигезенче абзац белщн тулыландырырга:
«-депутатлар сайлаучылар белән очрашулар үткәрү өчен махсус билгеләнгән урыннарны билгели, шулай ук җирле үзидарә органнары тарафыннан депутатлар сайлаучылар белән очрашулар үткәрү өчен бирелә торган урыннар исемлеген һәм аларны бирү тәртибен билгели.»;
26. Уставның 71 статьясындагы 3 пунктын түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«3. Муниципальные нормативные правовые акты, затрагивающие права, свободы и обязанности Кеше һәм граждан хокукларына, ирекләренә һәм бурычларына кагылышлы муниципаль норматив хокукый актлар, гамәлгә куючы булып муниципаль берәмлек торган оешмаларның хокукый статусын билгели торган муниципаль норматив хокукый актлар, шулай ук җирле үзидарә органнары арасында төзелә торган килешүләр рәсми басылып чыкканнан соң үз көченә керә (халыкка игълан ителә торган))».
27.Уставның 71 статьясындагы 8 пунктын түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«8. Бастырып чыгарганда (игълан ителгәндә) муниципаль хокукый актның, яисә җирле үзидарә органнары арасында төзелгән килешүләрнең реквизитлары күрсәтелә. Муниципаль хокукый актны, яисә җирле үзидарә органнары арасында төзелгән Килешүне рәсми бастырып чыгару булып җирлектә таратыла торган вакытлы матбугатта аның тулы текстын беренче бастырып чыгару санала. Муниципаль хокукый актларны һәм килешүләрне рәсми бастырып чыгару (халыкка җиткерү) өчен җирле үзидарә органнары шулай ук челтәр басмасыннан файдаланырга хокуклы. Рәсми челтәр басмасында муниципаль хокукый актның тулы тексты басылып чыккан (урнаштырган) очракта, басма басмада аңа күләмле график һәм таблич кушымталар китерелергә мөмкин.»; Муниципаль хокукый актларны һәм килешүләрне рәсми бастырып чыгару (халыкка җиткерү) өчен җирле үзидарә органнары шулай ук челтәр басмасыннан файдаланырга хокуклы. Рәсми челтәр басмасында муниципаль хокукый актның тулы тексты басылып чыккан (урнаштырган) очракта, басма басмада аңа күләмле график һәм таблич кушымталар китерелергә мөмкин.»;
28. Уставның 81 статьяның 1 пунктында "җирлек» сүзләреннән соң «(җирлек составына керүче торак пункт)" сүзләрен өстәргә)»;
29. Уставның 81 статьясындагы 2 пунктын түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«2. Әлеге статьяның 1 өлешендә күрсәтелгән гражданнарга бер тапкыр бирелә торган түләүләрне кертү һәм куллану мәсьәләләре җирле референдумда хәл ителә, ә 2003 елның 6 октябрендәге «Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында» 131-ФЗ номерлы Федераль законның 25.1 статьясындагы 1 өлешенең 4.1 пунктында каралган очракларда гражданнар җыенында хәл ителә.»;
30. Уставның 86 статьясындагы 3 пунктында икенче тәкъдимне түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«Жирлек уставына үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертү турында муниципаль хокукый акт проекты буенча тәкъдимнәрне исәпкә алу тәртибен, шулай ук авыл җирлеге Уставына Россия Федерациясе Конституциясе, федераль законнар, Татарстан Республикасы Конституциясе һәм законнары нигезләмәләрен әлеге уставны әлеге норматив хокукый актларга туры китерү максатларында төгәл күрсәтү рәвешендә үзгәрешләр кертелә торган очракта, гражданнарның аның фикер алышуында катнашу тәртибен рәсми бастырып чыгару (халыкка игълан итү) таләп ителми.»;
31. 88 статьяның 3 пунктын түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«3. Әлеге Уставка кертелгән һәм җирле үзидарә органнары структурасын үзгәртә торган үзгәрешләр һәм өстәмәләр, җирле үзидарә органнары арасында вәкаләтләр бүлешү (әлеге Уставны федераль законнарга туры китерү очракларыннан тыш, шулай ук вәкаләтләрне, вәкаләтләр срогын, җирле үзидарәнең сайланулы вазыйфаи затларын сайлау тәртибен үзгәртү очракларыннан тыш), әлеге үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертү турында муниципаль хокукый актны кабул иткән җирлек Советы вәкаләтләре срогы чыкканнан соң үз көченә керә..».
32.Уставның 88 статьясына түбәндәге эчтәлекле 4 һәм 5 пунктлары белән тулыландырырга:
«4. Жирлек уставына үзгәрешләр һәм өстәмәләр муниципаль хокукый акт тарафыннан кертелә, ул рәсмиләштерелергә мөмкин:
1. җирлек Советы рәисе вәкаләтләрен башкаручы, авыл җирлеге башлыгы имзалаган авыл җирлеге Советы карары белән,
2. җирлек Советы тарафыннан кабул ителгән һәм җирлек башлыгы кул куйган аерым норматив хокукый акт белән. Бу очракта әлеге хокукый актта җирлек Советының аны кабул итү турындагы карарының реквизитлары куела. Советның мондый карарына авыл җирлеге Уставына кертелә торган үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертү рөхсәт ителми.
5) Жирлек Уставын яңа редакциядә бәян итү җирлек уставына үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертү турында муниципаль хокукый акт белән рөхсәт ителми. Бу очракта җирлекнең яңа Уставы кабул ителә, ә элек җирлекнең гамәлдәге Уставы һәм аңа үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертү турында муниципаль хокукый актлар җирлекнең яңа Уставы үз көченә кергән көннән үз көчен югалткан дип таныла.». статьясындагы 1 өлешенең 4.1 пунктында каралган очракларда гражданнар җыенында хәл ителә.»;
6) Уставның 86 статьясындагы 3 пунктында икенче тәкъдимне түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«Жирлек уставына үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертү турында муниципаль хокукый акт проекты буенча тәкъдимнәрне исәпкә алу тәртибен, шулай ук авыл җирлеге Уставына Россия Федерациясе Конституциясе, федераль законнар, Татарстан Республикасы Конституциясе һәм законнары нигезләмәләрен әлеге уставны әлеге норматив хокукый актларга туры китерү максатларында төгәл күрсәтү рәвешендә үзгәрешләр кертелә торган очракта, гражданнарның аның фикер алышуында катнашу тәртибен рәсми бастырып чыгару (халыкка игълан итү) таләп ителми.»;
7) 88 статьяның 3 пунктын түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«3. Әлеге Уставка кертелгән һәм җирле үзидарә органнары структурасын үзгәртә торган үзгәрешләр һәм өстәмәләр, җирле үзидарә органнары арасында вәкаләтләр бүлешү (әлеге Уставны федераль законнарга туры китерү очракларыннан тыш, шулай ук вәкаләтләрне, вәкаләтләр срогын, җирле үзидарәнең сайланулы вазыйфаи затларын сайлау тәртибен үзгәртү очракларыннан тыш), әлеге үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертү турында муниципаль хокукый актны кабул иткән җирлек Советы вәкаләтләре срогы чыкканнан соң үз көченә керә..».
8) Уставның 88 статьясына түбәндәге эчтәлекле 4 һәм 5 пунктлары белән тулыландырырга:
«4. Жирлек уставына үзгәрешләр һәм өстәмәләр муниципаль хокукый акт тарафыннан кертелә, ул рәсмиләштерелергә мөмкин:
1. җирлек Советы рәисе вәкаләтләрен башкаручы, авыл җирлеге башлыгы имзалаган авыл җирлеге Советы карары белән,
2. җирлек Советы тарафыннан кабул ителгән һәм җирлек башлыгы кул куйган аерым норматив хокукый акт белән. Бу очракта әлеге хокукый актта җирлек Советының аны кабул итү турындагы карарының реквизитлары куела. Советның мондый карарына авыл җирлеге Уставына кертелә торган үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертү рөхсәт ителми.
5) Жирлек Уставын яңа редакциядә бәян итү җирлек уставына үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертү турында муниципаль хокукый акт белән рөхсәт ителми. Бу очракта җирлекнең яңа Уставы кабул ителә, ә элек җирлекнең гамәлдәге Уставы һәм аңа үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертү турында муниципаль хокукый актлар җирлекнең яңа Уставы үз көченә кергән көннән үз көчен югалткан дип таныла.».
|
002df3edb9210be774c6e78eb24864a7 | 1,990 | Religious text | # ИСЛАМ ДИНЕ ЙОЛАЛАРЫ
ШУРАЛАР ЖҮМҺҮРИЯТЕ ЕВРОПА БҮЛЕГЕ ҺӘМ СЕБЕР МӨСЕЛМАННАРЫНЫҢ ДИНИЯ НӘЗАРАТЫ.
## ИСЛАМ ДИНЕ ЙОЛАЛАРЫ
(тәһәрәт, гөсел, намаз уку, намаз вакытлары, мәет күмү, никах, балага исем кушу, Иман, аның мәгънәсе һәм башкалар).
Қазан, 1990 ел.
Басма өчен җаваплы Қазан Әжем мәчете мөтәвәллиәт раисе Һади Әхмәтвәлиев
Китапны басарга әзерләделәр һәм гәрәпчә текстларны тәжвид кагидәсе белән күчерделәр Әжем мәчетенең мөтәвәллиәт әгзалары:
Разия Сибгатулла кызы ЗАКИРОВА,
Фәридә Мөхәммәтгариф кызы ХӘСӘНОВА.
Басманың эчтәлеген вә тәжвид кагидәсенең дөреслеген ДУМЕС эгзасы — Чистай шәһәренең имам хатибе Габделхак әфәнде Саматов тикшерде.
Ислам дине йолаларын үтәүнең нигезләрен аңлаткан бу китап СССРның Европа бүлеге һәм Себер мөселманнарынын Диния нәзараты рөхсәте буенча чыгарыла.
## ӘГҮҮЗӨ БИЛӘӘҺИ МИНӘШШӘЙТААНИРРАЖИИМ БИСМИЛЛӘӘҺИРРАХМӘӘНИРРАХИИМ
### ГИЛЕМ ХАКЫНДА
РАББИ ЗИДЕНИ ГИЛМӘН НӘФИГӘН МӨГӘММИЛӘН ГАФИЛӘН.
Мәгънәсе: И, Раббем! Мица хәерле гилем бир, гафил итмә.
Әмин.
## АЛЛАҺЫ ТӘГАЛӘ
Аллаһы тәгаләне белмәк - һәрбер бәндәгә фарыздыр, ләкин Аның затыны белергә безнең гакылымызның куэте житмидер. Безләргә аны сыйфатлары илә генә белмәк мөмкиндер. Аллаһә тәгаләнең күркәм сыйфатлары бик күптер.
## КОРЪӘН НӘРСӘ УЛ?
Аллаһө сөбөхәнә вә тәгаләдән пәйгәмбәребез Мөхәммәд Мостафа салләллаһө гәләйһисәлләмгә Җәбраил фирештә аркылы, яшерен аваз белән иңдерелмеш Гәзиз китаптыр. Коръәндәге сүзләр һәрберсе Аллаһы тәгалә сүзләредер.
Динебез ислам булып, пәйгәмбәребез ахыр заман пәйгәмбәредер. Аллаһы тәгалә тарафыннан пәйгәмбәребезгә Жәбраил фирештә аркылы 23 ел буе аят-аят индерелмеш китабыбыз Коръәнел кәримдер. Ул Коръән кәримнең иңдерелмеш сүзләрен дөрес итеп, тәжвид белән укымак һәркайсыбызга фарыз вә лаземдер. Аллаһы тәгалә Коръән кәримне пәйгәмбәребезгә тәжвид илә индерде. Хөрмәтле Коръән кәримне ялгыш укымак олуг гөнаһдыр. Коръәнне дөрес укыган кеше дөньяда да, әхыйраттә дә бәхетле кешедер. Яшь булса да, карт булса да Коръәнне тырышып, тәжвид илә укырга өйрәнмәк фарыз булыр. Һәркем Коръәнне ихласы илә тәжвид белә укыса, һәр хәрефенә ун савап вә дәрәҗә булыр.
Әмин.
**ИСКӘРМӘ:** ЛӘӘ, ЛӘӘӘӘ, ЛАА дип язылган сүзләрне ЛӘ Ә, ЛӘ Ә ӘӘ, ЛА А дип укырга түгел, ә бәлки музыкаль алым белән бер тоташтан сузып укырга кирәк, ә дип бер мәртәбә әйткәч туктап тормыйча гына язылган хәрефләрне укып бетергәнче сузып торырга кирәк.
## ИСЛАМ
Ислам - Аллаһы Тәгаләдән килгән хак дин буенча гәмәл кылу димәктер. Аллаһы тәгаләдән Мөхәммәд гәләйһиссәламгә килгән дин - Ислам дине дип аталадыр. Ислам диненен хаклыгына ышанган кеше мө'мин вә мөселман дип аталыр.
Ислам дине пак диндер, пак булырга тырышыгыз. Пак булмаган кеше җәннәткә кермәс.
Ислам дине паклек өстенә төзелмешдер. Динебез ислам дине - бик хак вә бик пак бер диндер. Мөселман кешенең күңеле яман холыклардан вә явыз фигелләрдән; тәне: киеме, йорты-жире һәм ашы-суы һәрбер нәҗесләрдән пак булмак тиешледер. Хосүсән, намаз укыганда вә башка гибәдәтләрне кыйлганда мөселман кеше бигрәк тә пак булырга тиеш.
Аллаһының барлыгына, берлегенә ышанып, үлеп-терелүгә, кыямәт көненә һәм андагы булачак хәлләргә ышангач,
Ләәәә иләәһә илләлЛААҺӨ МӨХӘММӘДӨРРАСҮҮЛҮЛЛААҺИ дип әйтергә кирәк.
Мәгънәсе: гибәдәт кыйлырга, ярдәм сорарга, сыгынырга яраклы башка затлар юктыр, мәгәр бер Аллаһө тәгалә генәдер, Мөхәммәд Мостафа салләллаһө гәләйһиссәләм Аллаһө тәгаләнең дин хөкемен өйрәтеп, гәмәлдә эшләп күрсәтүчедер.
Аллаһө тәгаләгә ышануның беренче дәлиле, өстә әйтелгәнчә, иман китерү булса, икенче дәлиле биш вакыт намаз уку.
Бу биш вакыт намаз Аллаһының әмре. Җир йөзендәге нигмәтләргә шөкерана кыйлып яшәвебез шул намаз белән генә табыла.
Намаз укучы булмасак җир йөзендә буш ашаучы, буш яшәүче булабыз.
Мөселман кешенең өченче бурычы Рамазан аенда елына бер ай ураза тоту белән була, монысы тәннең зәкяте була.
Мөселман кешенең дүртенче бурычы: маллары зәкятка җитсә, малының кырыктан бер өлешен ятим-фәкирләргә бирергә тиешледер.
Мөселманның бишенче бурычы: хәле (мал-мөлкәте) җитсә гөмерендә бер мәртәбә ХАЖ кылу белән була. Болар барсыда Аллаһө тәгаләнең катгый боерыкларыдыр.
## Әгүүзөбилләәһи минәшшәйтаанирраҗиимның мәгънәсе
ӘГҮЗӨ[^1] — сыгынамын.
Кемнән сыгынасың?
БИЛЛӘӘҺИ - бөтен гәләмне һәм анда булган һәрбер затларны юктан бар кыйлучым Аллаһө тәгаләгә.
Нәрсәдән сыгынасың?
МИНӘШШӘЙТААНИРРАЖИИМ - Аллаһы Тәгаләнең рәхмәтеннән сөрелмеш шәйтанның зарарыннан сыгынамын.
Шәйтан - Иблис ни өчен Аллаһы Тәгаләнең рәхмәтеннән сөрелде?
Аллаһы тәгалә безнең бабабыз Әдам гәләйһисәлләмне балчыктан яраткач, фәрештәләргә аны олылыклап сәждә кылырга кушты. Фәрештәләр сәждә кылдылар, Иблис: «Мин уттан яратылган зад, Әдам балчыктан яратылды, ут балчыктан югарырак, — дип, Аллаһының боерыгын үтәмәде, сәждә кылмады, тәкәбберләнде. Бер мәртәбә сәждә кылмаганы өчен мәңгелеккә хур булып, Аллаһы хозурыннан сөрелде.
Асыл гибәдәтебез нәрсә соң?
Асыл гибәдәтебез — вакытында торгызылган намазларыбыз. Моннан аңлашыла ки: без гибәдәт кылган вакытта безне шәйтан вәсвәсәсеннән (котыртуыннан) сакла дигән сүз.
БИСМИЛЛӘӘҺИРРАХМӘӘНИРРАХИИМ
гиззәтле булган Аллаһы тәгаләнең шәриф булган исме белән бу изге эшемне башлыймын.
Бисмилләһиррахмәниррахим дигэн сүзне хэрам эш эшләгәндә әйтү тыела, гөнаһ була.
## ПАКЛАНУ
Бәдрәфкә кергәндә әүвәл сул аякны атлап керү, чыкканда әүвәл уц аякны атлап чыгу тиешдер.
Бәдрәфтә кечкенә вә олуг хәҗәтен кылган кеше сул кулы белән истинҗә кылу, ягни яхшылап юып, коры чүпрәк белән сөртергә кирәк. Истинжәне уң кул белән, печән вә кәгаз кеби кәдерле нәрсәләр белән кылу мәкрухдыр (гөнаһтыр).
## ТӘҺӘРАТ.
Дөреслектә тәһәратләнү иманның яртысыдыр, дөреслектә ул тәһәрат намазның ачкычыдыр вә дәхи тәнне паклаучыдыр.
«Сезнең берегез коенса олугы ага торган елгадан көненә биш мәртәбә, калырмы ул кешенең тәнендә кер?» — диде Мөхәммәд Мостафа салләллаһу гәләйһисәлләм. «Юк, һич калмас» — диделәр сахәбәләр.
Тәһәратне бер тоташтан алып бетерергә кирәк, тәһәрат алганда дөнья сүзен сөйләшмәк гөнаһ була.
Тәһәратнең мөстәхәбләре 3 дер.
1. Тәһәрат алганда кыйблага каршы тормак.
2. Су чәчрәмәслек биек җирдә тормак.
3. Суны үзе хәзерләмәк.
### Тәһәрат алу тәртибе.
1. Эчке тәһәрат алырга (хаҗәтен үтәгәч су белән юып, чиста чүпрәк илә сөртмәк).
2. Кулларны өч мәртәбә юарга (эчке тәһәраттән соң сабын белән кул юу тәһәраткә керми).
3. Авызга өч мәртәбә су алып чайкарга.
4. Уң кул белән өч мәртәбә борынга су аласың, сул кул белән сеңгерәсең.
5. Битеңә су аласың өч мәртәбә (маңгай чәчләреннән алып, колак яфракларыннан алып, ияк асларына кадәр).
6. Элек ике беләгеңә дә су чылатып, башта уң беләгеңә терсәктән бер кул яссы югары 3 мәртәбә су аласың, аннан нәкъ шулай сул беләгенә өч мәртәбә су аласың.
7. Башыңның дүрттән бер өлешенә мәсих тартасың: элек чәнчә бармагыңнан өч бармак илә ике кулың белән чэч юлыннан җилкә чокырына кадәр төшәсең, аннан дүртенче бармагың илә колак эченә кереп, астан югарыга таба өч урынга мәсих кыласың, баш бармакларың илә колак артыннан өскә таба килеп, маңгай уртасына кадәр ике яклап килеп тоташасың.
Ике кулыңның кул аркасы белән муеннан ияк астына кадәр мәсих кыласың.
8. Аякларны юганда: тубыктан алып, уң аякның чэпчэ бармагыннан алып баш бармагына кадәр, бармак араларына кереп су тидерәсе, ә сул аякның баш бармагыннан алып чәнчә бармакка кадәр араларына су кертеп юасың.
Тәһәратне алып бетергәч Әшһәдә әл лә иләһә илләллаһy вә әшһәдү әннә Мөхәммәдәр расулуллаһ дип битеңне сөртәсең.
Әмин.
## ГӨСЕЛ
Гөселне фарыз иткән нәрсәләр:
1. Жөнеб гөселе (ир белән хатын якынлык кыйлгач).
2. Нифас гөселе (40 көн бала тапканнан соң, 41 нче көннән башлана).
3. Хәез гөселе (хатын-кызның күрем вакыты беткәннән соң, ул 3 көннән 7 көнгә кадәр дәвам итәргә мөмкин).
**БУ ГӨСЕЛЛӘР МӘҖБҮРИ.**
4. Ихтиярый гөселләр: төшләнсәң, төрле чагында. Шулай ук гәед, җомга гөселләре.
### ГОСЕЛ ТӘРТИБЕ
1. Әүвәл авызга су алмак — тамак төбен гаргара кылып 3 мәртәбә чайкарга.
2. Борынга су алмак 3 мәртәбә.
3. Бөтен эгзаларга су тидермәк, коры җирең калмаслык итеп.
Намаз укыган вакытта намаз укыган урының, намазлыгың, өс-башың чиста булырга тиеш.
Кояш чыгып торган вакытта, кояш баткан вакытта намаз уку дөрес булмас.
Намазны кыйблага карап уку фарыздыр. Кыйбланың кай тарафта икәнен белә торып, башка тарафка карап уку һичтә дөрес булмас.
Намаз укып торган вакытта кыйбланың икенче тарафта икәнен сизенсә, намазын бозмаенча шул тарафка әйләнер.
Намазлык өстенә баскач кул баглаганда сул кулының беләзеген уң кулының баш вә чәнчә бармаклары белән чорнап алып, урта бармакларын беләгенә таба сузу тиешледер.
Намазда укылган сүрә зекерләрне тәжвид илә бик дөрес итеп уку тиешледер.
Намаз ахырында сәләм биргәндә арттагы кешегә яңагың күренерлек кадәр башны бору тиештер.
Кыямда (аяк үрә торганда) сәждә урынына гына, рикогда (ярым бөгелгәндә) аяк башларына гына, сәждәдә борынына гына, кәгдэдэ (утырганда) үз алдына гына, сәләм биргәндә иң башларына гына карап тору тиешледер.
Намаз эчендә түбәнчелек кыяфәт вә сынык күңел белән тору тиеш.
Кыямда торганда (аяк үрә торганда) үкчәләре бер-берсеннән дүрт бармак киңлеге аерылып торыр.
Сәждәдә вакытта кул вә аяк бармаклары кыйблага таба сузылып торыр.
Рокугда вакытта (бөгелгәндә) ирләрнең кул бармаклары тезләренә таянып торган вакытта һәммәсе ачык булыр, хатыннарныкы ачык булмас.
Намаз эчендә йөткермәскә вә иснәмәскә тырышыгыз. Ихтиярсыз иснәгәндә авызны бер кул илә капламак кирәк.
Тәһәраткә кысталган вакытта намаз уку дөрес булмас.
БИСМИЛЛӘӘҺИРРАХМӘӘНИРРАХИИМ
## НАМАЗ
Намаз димәк Аллаһы тәгәләгә мәглүм рәвештә күңел вэ тән белән гибәдәт кылу димәктер. Һәрбер мө мин бәндәгә тәүлек эчендә биш вакыт намаз уку фарыз булыр: иртә намазы, өйлә, икенде, ахшам, ястү (ясигы) намазлары.
### НАМАЗ ВАКЫТЛАРЫ.
#### ИРТӘНГЕ НАМАЗ: Кояш чыкканчы сәгат ярым алдан, таң вакыты кергәч.
2 рикәгат сөннәт укыла
2 рикәгат фарыз укыла
#### ӨЙЛӘ НАМАЗЫ: Төш вакыты (зәүәл) авышып 10–15 минут үткәч, икенде вакыты кергәнче.
4 рикәгат сөннәт
4 рикәгат фарыз
2 рикәгат сөннәт
#### ИКЕНДЕ НАМАЗЫ: Кояш баерга ике сәгат алдан, кояш баеганчы (озын көннәрдә, бараси жирең булса - 3 сәгат алдан укырга ярый).
4 рикәгат фарыз укыла.
#### АХШАМ НАМАЗЫ: Кояш баегачта шәфәк кызыллыгы беткәнче.
3 рикәгат фарыз
2 рикәгат сөннәт.
#### ЯСИГЫ (ястү) намазы: Кояш батып бер сәгат, сәгат ярым үткәч, таң вакыты кергәнче.
4 рикәгат фарыз
2 рикәгат сөннәт
3 рикәгат ВИТР ВӘЖЕП намазы.
### НАМАЗ НИЯТЛӘҮ:
Намазлыкка баскач әгүзе-бисмилләне әйтеп өч мәртәбә: әстәгфируллаһә - тәүбә вә әтүбө иләйһи дип әйтәбез дә, намаз ниятлибез:
1. Иләһи ният кылдым, иртәнге намазымның ике рикәгат сөннәтен үтәмәккә, юнәлдем кыйбла тарафына: ХАЛИСӘН ЛИЛЛӘҺИ ТӘГАЛӘ, АЛЛААҺӨ ӘҚБӘР дип кулларыңны ин өстенә күтәрәсең.
2. Кулларыңны күкрәгеңә куеп:
1. СӨБӨХӘӘНӘКӘ
2. ӘЛХӘМ
3. ИННӘӘ ӘГТАЙНӘНЕ
укыйсың да Аллаһе әкбәр дип рокугга барасың, ягни ярым бөгеләсең. Рокугда (ярым бөгелгәндә) кулларыңны тезләренә куясын да, өч мәртәбә СӨБӨХӘӘНӘ РАББИӘЛ ГӘЗЫЙМ дип әйтәсең. СӘМИГАЛЛААҺӨ ЛИМӘН ХӘМИЛӘҺ дигән сүзне әйтә-әйтә рокугыдан торасың. Аннары «Раббәнә ләкәл хәмдө» диясен. Аллааһе әкбәр дип сәждәгә китәсен. Сәждәдә өч мәртәбә СӨБӨХӘӘНӘ РАББИӘЛ ӘГЛӘӘ дип әйтәсең дә, Аллааһө әкбәр дип торып утырасың, аз гына утырып алгач кабат сәждәгә китәсең, сәждәдә кабат өч мәртәбә СӨБӨХӘӘНӘ РАББИӘЛ ӘГЛӘӘ дип әйтәсең, Аллааһө әкбәр дип торыг Sacaсын.
Боларны үтәп бетергәч бер рикәгат намазыбыз тәмам була.
2 нче рикәгатне үтәгәндә:
Аллааһө әкбәр дип сәждәдән торып баскач, кулыңны күкрәгеңә куеп, бисмилләне әйтеп:
1. Әлхәм
2. Кольһүаллаһө
укып рокугга барасың, рокугда өч мәртәбә СӨБӨХӘӘНӘ РАББИӘЛ ГӘЗЫЙМ дип әйтәсең. СӘМИГАЛЛААҺУ ЛИмән ХәмидӘҺ РАББӘНәә ләкәл хӘМДӨ Аллаһө әкбәр дип сәждәгә китәсең, сәждәдә өч мәртәбә СӨБӨХӘӘНӘ РАББИӘЛ ӘГЛӘ дип әйтәсең дә Аллааһө әкбәр дип утырасың, аз гына утырып алгач кабат Аллааһө әкбәр дип сәждәгә китәсең, сәждәдә өч мәртәбә СӨБӨХӘӘНӘ РАББИәл әглә дип әйтәсең дә, Аллааһө әкбәр дип утырасың, әттәхийят укыйбыз. Бөтен әттәхийят укып бетергәч, раббәнә сүрәсен укып, Әссәләәмө гәләйкөм вә рахмәтуллааһ дип әүвәл ун якка, аннан сул якка Әссәләәмө гәләйкөм вә рахмәтуллааһ дип сәлам бирәбез.
Сәләм биргәннән соң кулларыбызны күтәреп өч мәртәбә әстәгәфируллаһә дип эйтеп. АЛЛААҺӨММӘ ӘНТӘССӘЛӘМӨ ВӘ МИНКӘССӘЛӘМӨ дип дога кылабыз.
Шушыларны үтәп бетергәч безнең иртәнге намазыбызның 2 рикәгат сөннәт намазы үтәлгән була.
Иртәнге намазның ике рикәгат сөннәтен укып бетергәч, 2 рикәгат фарыз намазы укыла.
Фарыз намазы да сөннәт намазы кебек укыла.
Намазны укып бетергәч аннан соң укыласы догаларны укып, намазыбызны багышлыйбыз.
### Иртәнге намаз
#### СӨННӘТ.
1 нче рикәгаттә: Сөбөхәнәкә, Әлхәм, Иннә әгтайнә укыла.
2 нче рикәгаттә: Әлхәм, Кольһүаллаһ укыла.
Укып бетергәч бөтен әттәхийят укыла.
#### ФАРЫЗ.
1 нче рикәгаттә: Сөбөхәнәкә, Әлхәм, Иннә әгтайнә укыла.
2 нче рикәгаттә: Әлхәм, Кольһүаллаһ укыла.
Укып бетергәч бөтен әттәхийят укыла.
### Өйлә намазы
#### 4 рикәгат сөннәт.
1 нче рикәгаттә Сөбөхәнәкә, Әлхәм, Иннә әгтайнә укыла.
2 нче рикәгаттә: Әлхәм, Кольһуаллаһ укыла.
Шуннан соң ярты әттәхийят укыйбыз да яңадан торып басабыз,
3 нче рикәгаттә Әлхәм, Кольһүаллаһ укыла.
4 нче рикәгаттә Әлхәм, Кольһүаллаһ укыла.
Укып бетергәч бөтен әттәхийят укыла.
(теләге булган кеше Кольһүаллаһө урынына башка сүрә яки аятләрне куша ала. Мәсәлән: вәлгасри, иннәәәә әнзәлнәһе вә башкалар).
#### 4 рикәгат фарыз.
1 нче рикәгаттә Сөбөхәнәкә, Әлхәм, Иннә әгтайнә укыла.
2 нче рикәгаттә: Әлхәм, Кольһүаллаһ укыла.
Шуннан соң ярты эттэхийят укыйбыз да, яңадан торып басабыз.
3 нче рикәгаттә Әлхәм укыла.
4 нче рикәгаттә Әлхәм укыла.
Болардан соң бөтен әттәхийят укыла.
#### 2 рикәгат сөннәт.
1 нче рикәгаттә Сөбөхәнәкә, Әлхәм, Иннә әгтайнә укыла.
2 нче рикәгаттә: Әлхәм, Кольһүаллаһ укыла.
Бөтен әттәхийят укыйбыз.
Шушының белән өйлә намазы тәмам.
### Икенде намазы - 4 рикәгат фарыз.
1 нче рикәгаттә Сөбөхәнәкә, Әлхәм, Иннә әгтайнә укыла.
2 нче рикәгаттә: Әлхәм, Кольһуаллаһ укыла.
Ярты әттәхийят укыйбыз да, яңадан торып басабыз.
3 нче вә 4 нче рикәгатләрдә берәр мәртәбә Әлхәм укыла.
Бөтен Әттәхийят укыйбыз.
### Ахшам намазы.
#### 3 рикәгат фарыз.
1 нче рикәгаттә Сөбөхәнәкә, Әлхәм, Иннә әгтайнә укыла.
2 нче рикәгаттә: Әлхәм, Кольһүаллаһ укыла.
Ярты Әттәхийят укыйбыз.
3 нче рикәгаттә Әлхәм укыла.
Бөтен Әттәхийят укыйбыз.
#### 2 рикәгат сөннәт.
1 нче рикәгаттә Сөбөхәнәкә, Әлхәм, Иннә әгтайнә укыла.
2 нче рикәгаттә: Әлхәм, Кольһүаллаһ укыла.
Бөтен Әттәхийят укыйбыз.
### Ясигы (ястү) намазы.
#### 4 рикәгат фарыз.
1 нче рикәгаттә Сөбөхәнәкә, Әлхәм, Иннә әгтайнә укыйбыз.
2 нче рикәгаттә: Әлхәм, Кольһүаллаһ укыла.
Ярты Әттәхийят укыйбыз.
3 нче рикәгаттә Әлхәм укыла.
4 нче рикәгаттә дә Әлхәм укыла.
Бөтен Әттәхийят укыйбыз.
#### 2 рикәгат сөннәт.
1 нче рикәгаттә Сөбөхәнәкә, Әлхәм, Иннә әгтайнә укыла.
2 нче рикәгаттә: Әлхәм, Кольһүаллаһ укыла.
Бөтен Әттәхийят укыйбыз.
#### 3 рикәгат витр вәжеб намазы.
1 нче рикәгаттә Себехәнәкә, Әлхәм, Иннә әгтайнә укыла.
2 нче рикәгаттә: Әлхәм, кольһүалла укыла.
Ярты Әттәхийят укыйбыз.
3 нче рикәгаттә Әлхәм, кольһүалланы укып, күкрәк өстено баглаган кулларыбызны кире төшереп, яңадан Аллаһө әкбәр дип иң өстенә күтәрәбез дә, яңадан күкрәгебезгә баглаб кнут догасын укыйбыз, аны өйрәнгәнче һәр кайсында бисмиллә белән башлап өч мәртәбә раббәнәне укыйбыз да сәждәгә китеп, калганын башка намазлар кебек тәмамлыйбыз.
Бөтен Әттәхийят укыйбыз.
Намаз тәмам булганнан соң Сөбөхәналлаһи, Аятелкөрси укып тәсбих тартасың, тәсбих догасы укып дога кыласың.
Намаздан соң берәр сүрә яки аят укып әрвахларга дога кыласың, аларны багышлап:
«Я, Раббем! Укыган сүрә вә аятләремне үзеңнең ризалыгың өчен, пәйгәмбәребез Мөхәммәд Мостафа салләллаһө гәләйһиссәләмнең рухи шәрифләренә, атабыз Әдам гәләйһиссәләм, анабыз Хава разиаллаһы гәнһәнең вә башка пәйгәмбәрләрнең, барча изгеләрнең, барча сәхабәләрнең, остазларыбызның, әти-әниләребезнең, әби-бабаларыбызның, барча ир һәм кыз туганнарыбызның, вафат булган хәләл җефетләребезнең, вафат булган ир һәм кыз балаларыбызның, бездән дога өмет иткән җәмиге әрвахларыбызның рух-шәрифләренә ирештерсәң иде», — дип дога кыласың.
Биш вакыт намазның беренче 2 рикәгате бөтен намазда да иртәнге ике рикәгат сөннәт намазы кеби укыла.
Әлхәм сүрәсе намаз эчендә һәрвакыт бисмилләһи әйтен укыла. Башка сүрәләрдә бисмилләһи әйтелми.
### НАМАЗ ЭЧЕНДӘ УКЫЙ ТОРГАН ДОГАЛАР.
#### СӨБӨХӘӘНӘКӘ— ошбу дога СӘНӘ дип атала.
Сөбөхәәнәкә әллааһөммә вә бихәмдикә вә тәбәракәс-мүкә вә тәгәлә җәддөкә вә ләәәә иләәһә гайрок.
#### ӘЛХӘМ - Фәтихә сүрәсе.
Әлхәмдө лилләһи раббил гәәләмиин. Әррахмәниррахиим. Мәлики йәүмиддин. Иййәәкә нәгбөдө вә иййәәкә нәстәгин. Иһдинәссыйрааталь мөстәкыыйм. Сыйрааталләзинә әнгәмтә гәләйһим, гайрил мәгдүүби гәләйһим вәләддааааллиин.
Әмин.
#### Иннә әгтайнә.
Инэээээт эгтайнәәкәл кәүсәр. Фэсалли лираббикә вәнхэр. Иннәә шәәни әкә һөвәл әбөтәр.
#### КОЛЬҺҮАЛЛАҺО Ихлас сүрәсе
Кольһүаллаһө әхәдө. Аллааһөссамәдө. Ләм йәлидө вә ләм йүләде вә ләм йәкөлләһү көфөвән әхәдө.
#### ӘТТӘХИЙЙӘТ — ТӘШӘҺҺӨД
Әттәхиййәтө лилләәһи вәссаләвәәтө вәттайийбәәтө, әссәләәмө гәләйкә әййөһәннәбиййө вә рахмәтуллааһи вә бәракәәтөһү әссәләәмө гәләйнәә вәгәләә гәбәәдилләәһиссалихиин, әшһәдә әл ләәәә иләәһә илләәллааһө вә әшһәдө әннә Мөхәммәдән гәбөдөһү вә расулөһө.
бу ярты әттәхиййәт була.
**Салават.**
Аллаһөммә салли гәлә мөхәммәдин вәгәләәәә әәли Мөхәммәд. Қәмәә салләйтә гәләәәә Ибраһиимә вәгәләәәә әәли Ибраһиимә иннәкә хәмиидөм мәҗиде. Аллааһөммә бәәрик гәләәәә Мөхәммәдин Вәгәләәәә әәли Мөхәммәд. Қәмәә бәәрактә гәләәәә Ибраһиимә вәгәләәәә әәли Ибраһиимә Иннәкә хәмиидем мәҗиидө.
Моны укыгач бөтен әттәхиййәт була.
#### ТӘСБИХ ТАРТУ ТӘРТИБЕ.
Намазны укып бетәрәк ике якка сәләм биргәч:
Сөбөхәәналлааһи вәлхәмдө лилләәһи вә ләәәә иләәһә илләллааһө вәллааһө әкбәр. Ләәхәүлә вәләә куүвәтә иллә билләәһил гәлиййил гәзыыйм. Мәәәәәә әллааһө кәәнә вәмәә ләм йәшә ләм йәкөн дибез дә, Аятелкөрси укыйбыз.
#### АЯТӨЛКӨРСИ.
Аллааһө ләәәә иләәһә илләәһү әлхәййөль каййүүм. Ләәтөъхөзөһү синәтөү вәләә нәүм. Ләһү мәә фииссәмәвәти вәмәә фил әрд. Мәнзәлләзи йәшфәгө гиндәһүү илләә би изнић. Йәгләмө мәә бәйнә әйдииһим вәмә халфәһөм. Вәләә йөхитүнә бишэйъим мин гилмиһииий илләә би мәәшәәәә, вәсигә көрсиййө һөссәмәәвәәти вәл әрд. Вәләә йәъүүдөһүү хифзоһөммә вәһүвәл гәлиййүлгэзыыйм, - дип укыйсың да, тәсбихның чуклы очын тотып Сөбөхәнәкә я, Мәгбүд дип, 33 мәртәбә сөбөхээналлаһи дип тәсбих тарта башлыйбыз. Аның артыннан килгэн эрерэк мәрҗәнне тотып Даимән әлхәмдө лилләһи дибез дә, 33 мәртәбә Әлхәмдө лилләһи дип тартабыз, шулай ук эре мәрҗәнне тотып Имән, Аллааһө әкбәр дибез (33 мәртәбә) Аллааһө әкбәр дип тартабыз. Йөзенчесен (чуклы башын) тотып Ләәәә иләәһә илләллааһө вәллааһө әкбәр, ләәхәүлә вәләә куүвәтә иллә билләәһил гәлиййил гәзыыйм дип тәмамлыйбыз. Моннан соң тәсбих догасы укыла.
#### ТӘСБИХ ДОГАСЫ
**БИСМИЛЛӘӘҺИРРАХМӘӘНИРРАХИИМ**
Аллааһөммә тәкаббәл миннәә салээтэнәә вәсыййәәмәнәә вәкыййәәмәнәә вә кыйрааъәтәнә вә рокүгәнәә вә сөҗүдәнәә вә когүдәнәә. Аллааһөммә тәммим тәкосыыйранәә вә тәкаббәл тәмәәмәнәә вәстәҗибө догааәнәә вәгфир әхйәәәнәә, вәрхәм мәүтәәнәә йәә мәүләәнәә. Аллааһөммә әхфәзнәә йәә хафиз мин җәмиигил, бәләәйәә вәл әмраад.
Аллааһөммә тәкаббәл миннәә һәдиһиссааләтәл фәрда мәгәссөннәти мәгә җәмиги нөкосаанәәтиһәә бифәдликә вә кәрамикә вәләә тәдрибө биһә вөҗүһәнәә йәә иләһәл гәләмиин вә йә хайраннәсыйриин. Тәвәффәнәә мөслимиин, вә әл хиконәә биссалихиинә вә салләллааһө гәләә хайри халькыйһи Мөхәммәдин вәгәләә әлиһи вә әсхәәбиһи әҗмәгиин.
Вәлхәмдөлилләһи раббил гәләмин.
Берәр сүрә яки 2–3 аят укып, дога кылабыз.
Тәсбих догасы һәр намаз артыннан укылыр, шул сәбәпле бу доганың мәгнәсен белмәк кирәк.
**Мәгнәсе:**
Я, Раббем! Безнең намазыбызны, рузамезне, кыямыбызны, рокугымызны, сәждәмезне, кагдәмезне, тәсбихемезне, тәһлилемезне, тәвәззыгымызны вә ялваруларымызны кабул кыйлгыл. Я, Раббем! Кимчелекләремезне тәмам кыйлгыл, тәмам булган гәмәлләребезне кабул кыйлгыл вә дәхи догамызны да кабул кыйлгыл. Әй, Хуҗамыз! Терекларемезне ярлыкагыл вә үлекларемезгә рахмәт кыйлгыл. Әй, рәхмәт кыйлгучы Аллаһ! Фазылың вә кәрамен илә бездән ошбу намазыбызны һәрбер кимчелекләре илә кабул кыйлгыл. эл намаз илә безнең йөземезгә ормагыл. Эй, барча галәмнен Хак Мәгбүдө вә әй, ярдәм кыйлгучыларның камилерәге! Безне мөселман хәлемездә вафат кынлгыл вә безләрне изге кешеләргә тоташтыргыл.
Аллаһы тәгәлә халыкларның яхшырагы Мөхәммәд гәләйһиссәләмгә вә аның әһле вә сахәбәләрнең барчасына да рәхмәт кыйлгай идең.
### ХАТЫНЛАР намазы
Хатынлар намазының ирләр намазыннан 8 җирдә аермасы бардыр:
1. Ирләр намазга керешкәндә «тәкбир» илә кулларын колак йомшаклары турысына кадәр күтәрерләр. Хатынлар иңбашлары турысына кадәр генә күтәрерләр.
2. Намазга керешер өчен кул күтәргәндә ирләрнең куллары ачык булыр. Хатынларныкы җиңнәре эчендә өретүле булыр (яшерелгән).
3. Ирләр кыямда кулларын баглап, кендекләре астына куярлар. Хатынлар күкрәкләре өстенә генә куярлар.
4. Рокугда ирләр тезләрен бөкмәсләр, хатынлар бөгеберәк торырлар.
5. Рокугда вакытта, тезләренә таянып торганда, ирләрнең кул бармаклары арасы ачык булыр. Хатынларныкы ачык булмас.
6. Сәждәдә вакытта ирләр корсакларын, ботларын вә беләкләрен җиргә дә, кабыргаларына да тиермәсләр. Хатынлар ирләрнең хилафынча (киресенчә) кысылыбрак сәждә кыйлырлар.
7. Қәгдәдә вакытта ирләр уң аякларын бастырып, бармакларын кыйблага таба каратып куярлар да сул аякларын яткырып аның өстенә утырырлар.
8. Ирләр фарыз намазларын азан вә камәт укып, имам вә җәмәгать илә укырлар, хатынлар өчен азан вә камәт лазем түгелдер. Чөнки хатынларның арадан берсе имам булып, намазны җәмәгать булып укулары мәкруһдыр (гөнаһдыр).
Ошбу 8 җирдән башка урынларда хатынларның намазлары да ирләр намазы кебидер.
### Азан вә Камәт
Биш вакыт фарыз намазларының вә Җомганың вакыты кергәч азан уку вә фарызларны укыр алдыннан гына камәт уку сөннәттер.
Хатын-кызга азан әйтү дөрес булмас.
Азан сүзләре ошбулардыр:
**АЛЛААҺО ӘКБӘР**
4 мәртәбә әйтелә.
**әшһәдө әл ләә иләәҺӘ ИЛЛӘЛЛААҺӨ**
2 мәртәбә.
**ӘШҺӘДӨ әннә МөхәмМӘДӘР РАСУЛУЛЛААҺ**
2 мәртәбә
**ХӘЙЙӘ ГӘЛӘССАЛӘҺ**
2 мәртәбә
**ХӘЙЙӘ ГӘЛӘЛ ФӘЛӘХ**
2 мәртәбә
**ӘЛЛААҺӨ ӘКБӘР**
2 мәртәбә.
**ләә илләәһә илЛӘӘЛЛААh**
1 мәртәбә
Иртә намазының азанында ХӘЙЙӘ ГӘЛӘЛ ФӘЛӘХ дән соң:
**ӘССАЛӘӘТӨ ХАЙРОМ МИНӘН НӘҮМ**
цнелер, ягни: Намаз уку йокыдан яхшырактыр дигән сүз.
Азан әйтеп бетергәннән соң Азан догасы укыла:
Аллаһөммә Раббә һәәдиһиддәгвәтит тәәммәти, вәссаләәтил хааааимәти әәти, Мөхәммәдәнил вәсииләтә вәл фәдыыйләтә вәддәраҗәтәл гээлийәтәррафигәтә, вәбөгǝcho мәкаамәм мәхмүдәнилләзии вәгәттәһө вәрзөкөнәә шәфәгәтәһү йәүмәл кыййәмәти иннәкә ләә төхлифөл миигәәдө.
Азан уку хатын-кызларга сөннәт түгел.
#### КНУТ догасы
Аллааһөммә Иннәә нәстәгинөкә, вә нәстәгфирокә, вә нөъминө бикә, вә нәтәвәккәлө гәләйкә, вә нөсни гәләйкәл хайра, нәшкөрокә вәләә нәкфөрок, вә нәхләгө, вә нәтрокө мәййәфҗөрок. Аллааһөммә иййәәкә нәгбөдө вәләкә нөсаллии вә нәсжөдө, вә иләйкә нәстәә вә нәхфиде нәрҗү рахмәтәкә вә нәхшәә гәзәәбәкә иннә гәзәәбәкә билкөффәәри мөлхикө.
**Мәгнәсе:** Әй, ошбу камил азанның вакыты кергән намазның хуҗасы булгучы Аллаһ! Мөхәммәд гәләйһиссәләмгә ярдәмчелекне вә артыклыкны вә югары һәм өстен булган дәрәҗәне биргел. Вә дәхи аны Үзең вәгдә кылган бөек мактаулы урынга ирештергел. Вә дәхи кыямәт көнендә безгә аның шәфәгәтен насыйп иткел. Тәхкыйк, Син вәгдәңә һич хилафлык кыйлмыйсың.
## РАМАЗАН АЕ ХАКЫНДА.
Бу Рамазан ае шундый айдыр ки, бу айда Аллаһының нуры, кануны булган Кор'ән иңә башлады. Шул Кор'ән иңгән ай булганы өчен бик хөрмәтле ай дип аталды. Бу ай шатлык ае, пәйгәмбәребезгә китап иңгән ай. Бу ай догаларның кабул була торган ае. Аллаһ сөбөхәнә вә тәгәлә сезнең догаларыгызны кабул итүдә һәр вакыт якынмын ди. Аллаһы тәгәлә догаларыбызны кабул итүдә муен тамырларыгыз кебек якынмын ди.
Аллаһы тәгәлә бу Рамазан аен өчкә бүлә:
— Беренче ун көне - рәхмәт ун көне ди.
— Икенче ун көне — мәгфират ун көне ди,
— Өченче ун көне - Аллаһының газабыннан котылып, рәхмәтенә ирешкән ун көн ди.
Аллаһы тәгалә һәр кайсыбызны рәхмәтенә алса иде.
Эмин.
Рамазан аенда сәхәр ашала кояш чыкканчы ике сәгат алдан.
Авыз ачабыз кояш баегачта.
Авыз ачкач та ахшам намазы укыйбыз.
### Ураза нияте.
Гәрәбчә ошбу сүзләрне укып, тел илә ният кылу мөстәхәбдер.
**БИСМИЛЛӘӘҺИРРАХМӘӘНИРРАХИИМ**
Нәвәйтө ән әсумә саумә шәһри Рамәдаанә. Минәл фәҗри иләл мәгриби хаалисал лилләәһи тәгәәләә.
**Мәгнәсе:** Иләһи! ният кылдым ошбу көннең фарыз уразасын тотмакка, иртә сәхәрдән кичке ахшамгача.
Әмин.
догаларыбызны кабул кыл,
Авыз ачкач ошбу дога укыла:
**БИСМИЛЛӘӘҺИРРАХМӘӘНИРРАХИИМ**
Аллааһөммә ләкә сумтө, вә бикә әәмәнтө вә гәләйкә тәвәккәлтө вә гәләә ризкыйкә әфтартө, вәли сауми гәдин шәһри Рамәдаанә, нәвәйтө фәгфирли йә гаффәәро мәәкаддәмтө вәмәә әххартө.
Бирахмәтикә йәәәә әрхәмәрраахимиин.
Әмин.
**Мәгнәсе:**
Әй, Аллаһым! Ошбу рузамны мин синең өчен гәнә тоттым вә мин Сиңа гына иман китердем вә Сиңа тәвәккәл кыйлдым, вә Синең ризкың илә авызымны ачамын. Әй, гөнаһларны гафу иткүче Аллаһы! Инде минем әүүәлге гөнаһларымны да, соңгы гөнаһларымны да ярлыкагыл.
Әмин.
### ТӘРАВИХ НАМАЗЫ
Рамазан аенда һәр көн ястү намазыннан соң, витр вәжеп намазыннан әүүәл тәравих намазы уку ирләргә дә, хатыннарга да сөннәттер.
Тәравих намазы арасында 4 рикэгат укыган саен укыр кадәр туктап тәравих кылу, ягни ял итеп тору сөннәттер.
Элек ясигы (ястү) намазы укыла.
Аннан соң 20 рикэгат тәравих намазының 4 рикәгатен үтәмәккә, йүнәлдем кыйбла тарафына (имам белән укыганда оедом ошбу хазер имамга дип әйтелә), Халисан лилләһи тәгәлә, Аллаһө экбәр дип, калганын башка намазлар укыган кебек дәвам итәбез.
1. І рикәгаттә Сөбөхәнәкә, Әлхәм, аннан соң:
Сәләәмөн гәлә нүхин фил гәәләмиин. Иннәә кәзәликә нәҗөзил мөхсиниин, иннәһү мин гибәәдинәл мө'миниин дип укыйбыз.
2. 2 рикәгаттә: Әлхәм, аннан соң:
Сәләәмөн гәләә Ибөраһиим. Қәзәликә нәҗөзил мөхсиниин. Иннәһү мин гибәәднәл мө'миниин - дип укыйбыз да әттәхиййәткә утырабыз, ярты эттэхиййәт укып, 3 нче рикәгаткә басабыз.
3. 3 нче рикәгаттә Әлхәм, аннан соң:
Сәләәмөн гәләә Муусаа вә һааруун. Иннәә кәзәликә нәжөзил мөхсиниин. Иннәһөмәә мин гибәәдинәл мө'миниин.
4. 4 нче рикәгаттә Әлхәм, аннан соң: Сәләәмөн гэлээ Ильясин. Иннәә кәзәликә нәҗөзил мөхсиниин. Иннәһү мин гибәдинәл мө'миниин.
Тәравих намазының һәр 4 рикәгатен укыган саен ошбу зекер әйтелә:
#### Беренче 10 көндә
**БИСМИЛЛӘӘҺИРРАХМӘӘНИРРАХИИМ**
Сөбөхәәнәзил мелки вәл мәләкүт. Сөбөхәәнәзил гиззәти вәл гәзамәти вәл кодөрати вәл кибрийәъи вәл җәбәрүт. Сөбөхәнәл мәликил хәййилләзии ләәйәмүт. Сөббүүхөн коддүүсөр раббөл мәләәәәъикәти вәррух. Ләә иләәһә илләллааһә нәстәгфируллааһ, нәсъәлөкәл җәннәтә вә нәгүүззө бикә минәннәр.
#### Икенче 10 көндә
**БИСМИЛЛӘӘҺИРРАХМӘӘНИРРАХИИМ**
Сөбөхәәнәзил мөлки вәл мәләкүт. Сөбөхәәнәзил гиззәти вәл гәзамәти вәл көдөрати, вәл кибрийәәъи вәл, җәләәли вәл, җәмәәли вәл, кәмәәли вәл җәбәрут.
Сөбөхәәнәл мәликил мәгбүдө.
Сөбөхәәнәл мәликил мәксудө.
Сөбөхәәнәл мәликил мәсжүдө.
Сөбөхәәнәл мәликил Хәййилләзи Ләә йәнәәмө вәлә нәзәәлө вәләә йәмүтө әбәдәә.
Сөббүхөн, көддүсөр раббөнәә, вә раббөл мәләәәәикәти вәррух. Ләәәә иләәһә илләәәллааһө нәстәгфируллааһ. Нәсъәлөкәл җәннәтә вә нәгүзө бикә минәннәәр.
#### Ахыргы 10 көндә укый торган зекер.
**БИСМИЛЛӘӘҺИРРАХМӘӘНИРРАХИИМ**
Гата кылдың Қәрам ханнан
Ки инсәнә олуг айдан.
Ничә фазлың әйләп изһәр
Гафу әйлә хаталардан.
Олуг кылдың ки айлардан
Бу айның хөрмәте инсан.
Ки һәр кем кылса бер гәмәл
Музагаф кыл ихсаныңдан.
Ки бәндәң без зәгиф коллар
Жәнәбеңә орып йөзләр.
Күзебездән түгеп яшьләр
Үтенәбез нәвәлыңнан.
Безнең тик гасый колларга
Гинятең фазыл әйлә.
Шәриф айның шәрәфәтен
Мияссәр кыл и, Аллаһым.
Ки инзәл әйләдең кор'ән
Ки хөрмәтең әйтеп чындан.
Кәләмең хөрмәти өчен
Без зәгифләрне кыл шадан.
Бу айда саим булганны
Кичен вә каим булганны.
Дога вә зарый кылганны
Кабул кыйл син, Тәгәлаллаһ.
Безнең кеби зәгиф коллар
Ни теләрә хәлен сөйләр.
Ки фазлыңдан өмет әйләп
Гата кыйлгыл, Кәрималлаһ.
Ничә еллар түгеп яшьләр
Хозурыңа сөреп йөзләр.
Безнең тик жаһи колларың
Үтенәләр ки фазлыңнан.
Аларның хөрмәте өчен
Догаларның шамулы өчен.
Бу гасый би нәвәләрне
Ерак кыйлма җәвәрыңдан.
Хәбибең хөрмәте бардыр
җәнәбеңә әя, Сөбөхан.
Хәбибең өммәтеннән без,
Безне гафуың кыл шадан.
Нә булса Синнән сорарбыз,
Үзең Син сән Кәрим мәннән.
Қи Синнән гайри кемсәне
Ки белмәдек, Тәгәлаллаһ.
Ки бәндәңнең хозурына
Нәзәр кыйлма әя, Ханнан.
Ки фазлыңдан гафу әйләп,
Рәхим кыйлгыл, Тәгәлаллаһ.
Ни әйтсәм дә зәгиф телдән,
Нә булсын бу гаҗиз колдан.
Шәрәфәтле шәриф айдан,
Насыйп ит я, Кәрималлаһ.
Өмет әйләп мөселманнар
Бу мәсҗедкә җыелганнар
(яки бу урынга җыелганнар).
Теләрләр күтәреп әлләр
Рыйзаңны я, Кәрималлаһ.
Әмин.
Тәравих намазының 20 рикәгатендә укыгач, ошбу дога укыла:
Аллааһөммә салли гәәлә Мөхәммәдие вәгәләәәә әәли Мөхәммәдиө вәсаллим. Аллааһөммә зәиннәә бизиннәтил иимәәни вә шәрифнәә бишәраафәтил һидәәйәти вәл гирфәән, вә әкримнәә бисыййәәми шәһри Рамәдәәнә вәрзөкөнәл җәннәтә вәл гөфраанә вә тәкаббәл миннәә тәраавихинәә йәә сөбөхәән вәстәжибө догаааа әнә йәә мәннәәәнө бифәдликә вә җөдикә йәә мәннәәнө.
Бирахмәтикә йәә әрхамәрраахимиин.
**Мәгнәсе!**
Я, Раббем! Мөхәммәд гәләйһиссәләмгә вә аның җәмәгәтләренә рәхмәт вә сәләм кыйлгыл. Я, Раббем! Безләрне иман зиннәтләре белән зиннәтләгел вә дәхи гилем вә тәүфик илә шәрәфәтле кыйлгыл, рузамыз илә хөрмәтле кыйлгыл, безгә җәннәтне вә барлыкны насыйп кыйлгыл.
Я, Раббем! Безнең тәравихларыбызны кабул кыйлгыл. Я, рәхмәт кыйлучы Аллааһы! Фазлың вә кәрамың илә безнең догаларыбызны кабул кыйлгыл. Я, камил рәхмәт кыйлгучы Аллааһы тәгәлә! Һәр нәрсә синең рәхмәтең илә генә булгучыдыр.
Моннан соң 3 рикэгат витр вәҗеп намазы укыла.
Азактан берәр сүрә вә аятләр укып, дога кылып куябыз.
### ТӘРАВИХ НАМАЗЫН УҚУНЫҢ ХАСИЯТЛӘРЕ
Хәзрәти Гәли разиаллааһыдан риваяттер:
Рамазан аенда укылган тәравих намазының фазыйләтләре:
**ӘҮҮӘЛГЕ ҚИЧТӘ** бер мө'мин тәравих намазын укыса — ярлыканыр аның барлык гөнаһлары. Аллаһы сөбөхәнә вә тәгәлә синең гамәлләреңне кабул итеп, өмет иткән дәүләтенә ирештерде вә гөнаһларыңны ярлыкады диерләр.
**ИКЕНЧЕ КИЧӘДӘ УҚЫСА** — Хак тәгәлә хәзрәтләре анасының вә атасының гөнаһларын ярлыкар.
**ӨЧЕНЧЕ КИЧӘДӘ УКЫСА** — фәрештәләр әйтерләр: «Я, мө'мин! Аллаһы тәгәлә синең гибәдәтеңне кабул итеп, гөнаһларыңны гафу-мәгфират итте», — дип.
**ДҮРТЕНЧЕ КИЧӘДӘ УКЫСА** — Тәуратны, Инҗилне, Забурны, Кор'энне хәтем кыйлган савап булыр (хәтем — китапны тулысынча укып чыгу).
**БИШЕНЧЕ ҚИЧӘДӘ УКЫСА** — Мәккә-Мәдинәдә мәсҗөдөм Харам вә мәсҗөдөм Аксада намаз укыган савабы бирелер.
**АЛТЫНЧЫ КИЧӘДӘ УҚЫСА** — Бәйтелмәгмурны тәвваф кыйлган савабы вә аның һәр ташы ул мө'мин өчен ярлыкауны өстәрләр (теләрләр).
**ЖИДЕНЧЕ КИЧӘДӘ УКЫСА** — Муса гәләйһиссәләм Фиргәвен илә сугыш кылгандагы савабы бирелер.
**СИГЕЗЕНЧЕ КИЧӘДӘ УКЫСА** — Пәйгәмбәребез илә Бәдер сугышында бергә булган кеби булыр.
**ТУГЫЗЫНЧЫ КИЧӘДӘ УКЫСА** — Дауд гәләйһиссәләм илә бергә гибәдәт кылган савабы булыр.
**УНЫНЧЫ КИЧӘДӘ УҚЫСА** — дөнья вә әхыйраттә сәләмәт булыр барча куркулардан.
**УНБЕРЕНЧЕ КИЧӘДӘ УКЫСА** — кабул булмыш сөннәт хәҗәтенең савабы бирелер.
**УНИКЕНЧЕ КИЧӘДӘ УКЫСА** — сыйратны елтыр кеби үтәр.
**УНӨЧЕНЧЕ КИЧӘДӘ УКЫСА** — Бәйтүлмукаддәсне бина кыйлган савабы бирелер.
**УНДҮРТЕНЧЕ КИЧӘДӘ УҚЫСА** — кадер кичәсендә уяг торган савабы бирелер.
**УНБИШЕНЧЕ КИЧӘДӘ УКЫСА** — хәжәте үтәлер, догасы кабул булыр, әхыйраттә дәрәҗәләр бирелер.
**УНАЛТЫНЧЫ КИЧӘДӘ УКЫСА** — Дөньядан үткәндә вә кыямәттә кәлимә и таибәне әйтер: «Лә иләһәә илләллааһа Мөхәммәдәррасулуллааһ» дип.
**УНЖИДЕНЧЕ КИЧӘДӘ УКЫСА** — җәннәти Әгләда урынын күрмәенчә дөньядан чыкмас.
**УНСИГЕЗЕНЧЕ КИЧӘДӘ УКЫСА** — шәһидләр вә сугыш кылучыларның саваплары кеби әҗер бирелер.
**УНТУГЫЗЫНЧЫ КИЧӘДӘ УКЫСА** — дөнья вэ эхыйраттә ярдәмче булыр.
**ЕГЕРМЕНЧЕ КИЧӘДӘ УКЫСА** — Пәйгәмбәребезне төшендә күрмичә дөньядан чыкмас.
**ЕГЕРМЕБЕРЕНЧЕ КИЧӘДӘ УКЫСА** — Җир вә күктәге фирештәләр аны ярлыкауны өстәрләр вә Аллаһының ризалыгын табар.
**ЕГЕРМЕЙКЕНЧЕ КИЧӘДӘ УКЫСА** — Мөхәммәд Мостафа салләллааһу гәләйһи вәсәлләм өммәтендәге ятимнәрне вэ колларны ризык биреп туйдырган савабы бирелер.
**ЕГЕРМЕӨЧЕНЧЕ КИЧӘДӘ УҚЫСА** — Мөхәммәд Мостафа салләллааһу гәләйһи вәсәлләм өммәтендәге тоткынларны азат кыйлган кеби булыр.
**ЕГЕРМЕДҮРТЕНЧЕ КИЧӘДӘ УҚЫСА** — китабы (гәмәл дәфтәре) уң яктан бирелер.
**ЕГЕРМЕБИШЕНЧЕ КИЧӘДӘ УҚЫСА** — үлем фирештәсе күркәм сүрәттә килер, җәннәт белән сөенеч биреп җанын алыр.
**ЕГЕРМЕАЛТЫНЧЫ КИЧӘДӘ УҚЫСА** — үлгәндә Аллааһы тәгәләнең ярдәме белән фирештәләр шэйтан хәйләсеннән сакларлар.
**ЕГЕРМЕЖИДЕНЧЕ КИЧӘДӘ УҚЫСА** — Аллааһы тэгэлэнең эмере белән җәһәннәм капугысы багланыр.
**ЕГЕРМЕСИГЕЗЕНЧЕ КИЧӘДӘ УҚЫСА** — Аллааһы тәгәлә оҗмах сакчыларына эйтер: «Оҗмах капугыларын ач! Теләсә кайсысына керсен дэю.
**ЕГЕРМЕТУГЫЗЫНЧЫ КИЧӘДӘ УҚЫСА** — Әюб гәләйһиссәләм авыруына сабыр иткэн савапны бирер вә гөнаһлары ярлыканыр.
**УТЫЗЫНЧЫ КИЧӘДӘ УҚЫСА** — Аллааһы тэгэлэнең эмере илә ГӘРШ астында бер мөнәди кычкырыр: Тәравих укыганнар тәмугдан котылмышлар, өмет иткән оҗмахларына вә дидарын күрү дәрәҗәсенә ирештеләр. Аллааһы тәгәләнең олуглыгы белән ант итеп әйтә: ул колларны гафу иттем дип, тамугка тәннәрен харам иттем дип. Аннан соң Аллааһы тәгәлә боерыр: шуларның һәркаюсы өчен: кирәк ир, кирәк хатын булсын, барчасының кулына ышаныч кәгазе язып бирергә җәһәннәмнән котылганлыкка вә сыйратны тиз кичкәнлеккә яраклы кәгәзне бирер.
Һәркем ихлас белән укыса тәравих намазын, шиксез бу савапларга ирешер.
Әмин.
## НАМАЗ ХАҚЫНДА
Әүүәле Аллааһыны белгәннән соң бәндәнең кыямәт көнендә соралачак нәрсәсе намаздыр.
Намаз мө миннең нурыдыр.
Намазны әүүәлге вакытында уку гәмәлнең иң хәерлеседер.
Намаз диннең терәгедер, кем торгызса намазны — ул торгызыр динне.
Мө'мин белән кәфер арасын намаз аерадыр.
Намазны ялгыз укуга караганда җәмәгәт белән укуның дәрәҗәсе 27 мәртәбә артыктыр.
### ДОГА РӘХМӘТ АЧКЫЧЫ, ТӘҺӘРАТ НАМАЗ АЧКЫЧЫ, НАМАЗ ЖӘННӘТ АЧКЫЧЫ.
Бер мән (кеше) калдырса иртәнге намазын, бизәр аннан иман.
Бер мән калдырса өйлэ намазын, бизәр аннан Қор'эн.
Бер мэн калдырса икенде намазын, бизәр аннан мөреәл пәйгәмбәрләр.
Бер мән калдырса ахшам намазын, бизәр аннан олуг фирештәләр.
Бер мән калдырса ясигы (ястү) намазын, бизәр аннар Аллааһө үзе (Аллааһ сакласын).
Ашыгыгыз намазга вакыты чыкмастан элек, ашыгыгыз тәүбәгә үлем килмәстән элек.
ШУЛАЙ УК:
Бер мән укымаса иртәнге намазын - булмас аның ризыгында бәракәт.
Бер мән укымаса өйлә намазын, булмас аның йөзендә нур.
Бер мән укымаса икенде намазын, булмас аның эгзасында көч куүвәт.
Бер мән укымаса ахшам намазын, булмас аның ризыгында ләззәт.
Бер мән укымаса ясигы намазын — ул кеше мө'мин булмас.
Әгәр бала уң ягыннан сул ягын аерса, бәс кушыгыз аны намазга.
### НАМАЗ ЭЧЕНДӘГЕ ДОГАЛАРНЫҢ МӘГНӘЛӘРЕ
#### ӘЛХӘМ — Фәтиха сүрәсе.
**БИСМИЛЛӘӘҺИРРАХМӘӘНИРРАХИИМ**
**Әлхәмдө лилләәһи раббил гәәләмиин** — һәрбер мактаулы сыйфатлар барча гәләмне тәрбия кылучы гибәдәт кыйлырга тиешле булган зат (ягни, намаз торгызырга тиешле булган зат) бер Аллаһы тәгәләгә генә хастыр
**ӘРРАХМӘӘНИРРАХИИМ** — дөньяда барлык мәхлүкәтләргә рәхмәт кыйлучы ул Аллаһы тәгәлә (яхшысына да, яманына да), рәхиме кыямәт көнендә мө'миннәргә генә. Мө'миннәр кемнәр? Аллаһының боерыгын үтәп, тыйган эшләреннән тыелучылардыр.
**МӘӘЛИКИ ЙӘҮМИДДИН** — Кыямәт көнендә дөньяда эшләгән эшләребездән җавап бирәсебез бар, Шул Кыямәт көненең падишасы ул Аллаһы тәгәлә.
**ИЙЙӘӘКӘ НӘГБӨДӨ** — Сине берлибез вә сиңа камил түбәнчелек белән гибәдәт кылабыз.
**ВӘ ИЙЙӘӘКӘ НӘСТӘГИИН** — Синнән генә ярдәм өстибез.
**ИҺДИНӘССЫЙРААТАЛ МӨСТӘҚЫЫЙМ** — күндергел син безләрне туры юлга.
**СЫЙРААТАЛЛӘЗИНӘ ӘНГӘМТӘ ГӘЛӘЙҺИМ** — шундаен әдәмнәр юлына ки, пәйгәмбәрләр юлына, изгеләр юлына.
**ГАЙРИЛ МӘГДҮБИ ГӘЛӘЙҺИМ ВӘЛӘДДААААЛЛИИН** — азып, тузып, Үзеңне инкар итеп йөрүче әдәмнәр юлыннан безләрне ерак кыл.
**ӘМИН** — догаларыбызны кабул кыйл.
#### Иннә әгтайнәнең мәгнәсе:
**Иннәә әгтайнәәкәл кәүсәр** — Тәхкыйк, сезгә бирдек без иге-чиге булмаган нигмәтләрне. Нинди нигмәтләр бирде?
01. Иман белән тудырды
02. Кор'ән индерде.
03. Шул корэнне өйрәтергә пәйгәмбәрләр җибәрде.
04. Ислам нигмәте
05. Гакыл нигмәте
06. Ис сизу нигмәте,
07. Күз күрү нигмәте
08. Кояш нигмәте
09. Һава нигмәте
10. Су нигмәте
11. Ризык нигмәтләре һәм башкалар, нигмәтләрнең чиге юк. Кыямэт көнендә мө'мин коллары сугарыла торган Қәүсэр чишмәсе бирдек, ул чишмә үзенең өммәтләренә хастыр.
**ФӘСАЛЛИ ЛИ РАББИКӘ ВӘНХӘР** — шушы нигмәтләр бәрабәренә торгыз
**ИННӘӘ ШӘӘНИЪӘКӘ ҺҮВӘЛ ӘБӨТӘР** — раббың ризалыгы өчен намаз һәм корбан бугазлагыл (чалгыл), (ятим-фәкирләргә өләшкел), дөреслектә синең дошманларыңның исеме югалачактыр. Синең әмереңне үтәмәүчеләр һәр хәердән киселүчеләрдер.
#### КОЛЬҺҮАЛЛАҺ СҮРӘСЕ
**КОЛЬҺҮАЛЛАҺӨ ӘХӘДӨ** — Әйткел син и, Мөхәммәд Мостафа салләллаһу гәләйһиссәләм: ул гибәдэт кыйлырга тиешле булган зат, Ягни намаз торгызырга тиешле булган зат Аллаһы тәгәлә бер генәдер.
**АЛЛААҺӨССАМӘДЕ** — Ул Аллаһы тәгәлә ихтияжсыз камил хуҗадыр.
**ЛӘМ ЙӘЛИДӨ** — Ул һич кемне тудырмады,
**ВӘ ЛӘМ ЙҮЛӘДӨ** — Үзе дә һич кемнән тумады
**ВӘЛӘМ ЙӘҚӨЛЛӘҺҮ КӨФӨВӘН ӘХӘДӨ** — һичкем, һич нәрсә аңа тиңдәш булмады, охшаш булмады.
Намазда рокугга бөгелгәч:
**СӨБӨХӘНӘ РАББИӘЛ ГӘЗЫЫЙМ** — олуг булган Раббемезне кимчелекләрдән паклыймын.
Қаумәгә күтәрелгәндә (ягни, аяк өстенә басканда):
**СӘМИГАЛЛААҺӨ ЛИМӘН ХӘМИДӘҺ** — Аллаһы тәгәлә үзенең мактаучысының сүзен ишетәдер.
Тураеп беткәч:
**РАББӘНӘ ЛӘКӘЛ ХӘМДӨ** — И, Раббымез! һәрбер мактаулылык сиңа гына хастыр.
Сәждәдә укыла:
**СӨБӨХӘНӘ РАББИӘЛ ӘГЛӘ** — Әглә булучы Раббемезне пак дип беләмен.
#### ӘТТӘХИЙЙӘТ — ТӘШӘҺҺӨД
**ӘТТӘХИЙЙӘӘТӨ ЛИЛЛӘӘҺИ ВӘССАЛӘВӘӘТӨ ВӘТТАЙИЙБӘӘТӨ** — тел гибәдәтләре дә, тән гибәдәтләре дә һәр каюсы Аллаһы тәгәлә өчендер.
**ӘССӘЛӘӘМӨ ГӘЛӘЙКӘ ӘЙЙӨҺӘННӘБИЙЙӨ ВЭ РАХМӘТУЛЛААҺИ ВӘ БӘРАКӘТӨҺӨ** — И, Пәйгәмбәремез! Сиңа Аллаһы рабыңның сәләме вә рахмәте вә бәракәте булсын.
**ӘССӘЛӘӘМӨ ГӘЛӘЙНӘӘ ВӘ ГӘЛӘӘ ГИБӘӘДИЛЛӘҺИССААЛИХИИН** — сәләм безгәдә һәм Аллаһы тәгәләнең һәрбер изге бәндәләренә булсын.
**ӘШҺӘДӨ ЭЛ ЛӘӘ ИЛӘӘҺӘ ИЛЛӘЛЛАҺӨ ВӘ ӘШҺӘДӨ ӘННӘ МӨХӘММӘДӘН ГӘБӨДӨҺӨ BƏ РАСҮЛӨҺӨ** — чын күңлемнән гүаһлык бирәмен ки бер Аллаһыдан башка һич бер зат иләәһ була алмый һәм анардан башка һич бер затка гыйбәдәт кылу дөрес түгел дип. Әмин.
Бу әттәхиййәт өч төрле затның сузидер. Расүлемез Ражәб аеның 27 нче кичендә Аллаһы тәгәләнең әмри илә күккә (миграҗга) ашди. Шул вакыт Расүлемез Аллаһы тәгәләгә хәмед әйтди (әттәхиййәтө лилләһи вәссаләвәтө) дип. Соңра Аллаһы тәгәлә (Әссәләмө гәләйкә әййөһәннәбиййө вә рахмәтуллаһи вә бәракәтөһө) дип җавап бирди. Соңыннан Расүлемез моңа каршы Әссәләмө гәләйнә вә гәлә гибәдилләһиссалихин) дидектә, фәрештәләр (Әшһәдө әл ләә иләәһә илләллаһө вә әшһәдө әннә Мөхәммәдән гәбөдөһө вә расулөһө) диделәр, бәс әттәхиййәттә өч затның сүзи булды. Шул сәбәпле һәрберсен әйткәндә туктарга кирәк.
Мәсәлән: вәттаййибәтө дигәч сулу алып, вә бәракәтөһүгә тик сулу алып, вә гәлә гибәдилләһиссалихингә тик укыр, соңра сулу алып гәбдөһү вә расүүлөһүгәчә укылыр.
#### САЛАВАТНың мәгнӘСЕ
**Аллаһөммә салли гәләә Мөхәммәдин вәгәләә әәли Мөхәммәд.**
Я, Рабби! Мөхәммәд гәләйһиссәләмгә аның кауменә рәхмәт кыйл.
**Кәмәә салләйтә гәләә Ибөраһиимә вә гәлә әәли Ибөраһимә иннәкә хәмидөм мәжидө.**
Нитәки (ничек) Ибөраһим гәләйһиссәләмгә вә аның кауменә рәхмәт кыйлмыш идең, тәхкыйк син мактаулы, олугсың.
**Аллааһөммә бәәрик гәәлә Мөхәммәдин вә гәләә әәли Мөхәммәд.**
Я, Раббем! Мөхәммәд гәләйһиссәләмгә вә аның кауменә мөбәрак биргел.
**Кәмәә бәәрактә гәләә Ибөраһиимә вә гәләә әли Ибөраһиимә иннәкә хәмиидөм мәжидө.**
Нитәки Ибраһим гәләйһиссәләм вә аның кауменә мөбәраклек бирмеш идең, вә, тәхкыйк, син мактаулы вә олугсың.
Сәләм биргәндә әйтелә:
**ӘССӘЛӘӘМӨ ГӘЛӘЙКӨМ ВӘ РАХМӘТУЛЛААҺ** — Сезгә Аллаһы тәгәләнең сәләме вә рахмәте булсын.
Сәлам догасы!
АЛЛААҺӨММӘ ӘНТӘССӘЛӘМӨ ВӘ МИНҚӘССӘЛӘМӨ ТӘБӘРАКТӘ Я зәл җәЛӘЛИ ВӘЛ ИКРАМ-Я, Раббем! Син һәрбер бәләләрдән саклагучысың, һәрбер сәләмәтлек синнән генәдер. Мөбәрак булгучысың. И, олуглык вә рахмәт иясе Аллаһ.
### РАББӘНӘНЕҢ МӘГНӘСЕ
БИСМИЛЛӘӘҺИРРАХМӘӘНИРРАХИИМ
Раббәнәәәә әәтинәә фиддөнйәә хәсәнәтәү вә фил әәхыйрати хәсәнәтәү вә кыйнәә гәзәбәннәәр. И, Раббем! Дөньялыкта безгә изгелек эшли торган гөмер бир. Шушы изгелегебез бәракәтендә әхыйраттә җәннәтеңне насыйп ит, ут газабыннан саклагай идең.
Әмин
### КАДЕР КИЧӘСЕНДӘ
укыла торган намаз (Рамазан аенда).
Кадер кичәсендә дүрт рикәгат намаз укыла, һәр рикәгатендә Фәтиха (Әлхәм) сүрәсеннән соң Иннә әнзәлнәһ сүрәсе биш мәртәбә укыла, вә дәхи сүрә Ихласны (Кольһүалланы) 5 мәртәбә укыла. Намаздан соң 70 мәртәбә Әстәгфируллаһә вә әтүбө иләйһи дип әйтергә кирәк.
### ИННӘ әнзәлнәҺ СҮРӘСЕ
Иннәәәә әнзәлнәәһө фии ләйләтил кадр. Вәмәәәә әдөраакә мәә ләйләтөл кадр. Ләйләтөл кадри хайром мин әлфи шәһр Тәнәззәлөл мәләәәәъикәтө вәррухө фииһәә би изни раббиһим мин көлли әмр. Сәләмөн һия хәттәә мәтөләгил фәҗр.
### КӘЛИМӘТи имән
Кәлимәтөн таййибәтөн ләәәә иләәһә илләллааһө Мөхәммәдөррасүлүллаһ. Кәлимәтөшш әһәдәти әшһәдө эл ләәәә иләәһә илләллааһө вә әшһәдө әннә Мөхәммәдән гәбәдөһу вә расүлөһө.
### КӘЛИМӘТӨТТӘҮХИДИ
Әшһәдө әл ләәәә иләәһә илләллааһө вәхдәһу ләә шәрииқаләһ. Ләһөл мөлкө вә ләһөл хәмдө йөхий вә йөмитө. Вәһyə хаййөл ләә йәмүтө. Бийәдиһил хайро вәһүә гәлә көлли шәй ин кадир.
### кәлимәтӨ РАДДИЛКОФРИ
Аллаһөммә иннииии әгүдө бикә мин ән өшрикә бикә шәй эү вә әнә әгләм, вә әстәгфирокә лимә ләәәә әгләме Иннәкә әнтә гәлләәмөл гойүбө.
### КӘЛИМӘТӨЛ ИСТИГФӘРИ
Әстәгфироллааһә, әстәгфиролләәһә, әстәгфироллаһә тәгәлә, мин көлли зәмбин әзнәбөтөһө гәмдән әү хатаән сирран әү гәлә нияһ. Вә әтүбө иләйһи минәззәмбилләзии әгләмө вә минәззәмбилләзии Ләәәә әГЛӘМ. Иннәкә әнтә гәлләәмөл гойүбө.
### КәлимәтөТТӘМЖИДИ
Сөбөхәәнәллааһи вәлхәмдө лиләәһи вә ләәәә иләәһә илләәллаһө вәллааһө әкбәр. Ләә хәүлә вәләә куүвәтә илләә билләәһил гәлиййил гәзыыйм. Мәшәәәәъәллааһө кәәнә вәмәә ләм яшәә ләм йәкөн. Әл имәәнө икораром биллисәни вә тәсдиком билкалби бимә җәәәәъә биһии мин гиндилләәһи Мөхәммәдөр расулуллааһи салләллааһө гәләйһи вәсәлләм. Иимәнөм мөжмәлөн. Әәмәнтө билләәһи кәмәә һүә би әсмәәәәъиһии вә сыйфәәтиһии вә кабилтө жәмигә әхкәәмиһ.
### ИМӘНӨМ МӨФӘССАЛӨН
Әәмәнтө билләәһи вәмәләәәәъикәтиһии вә көтөбиһии вә росөлиһии вәлйәүмил әәхыйри вәлкадәри хайриһии вә шәрриһии минәллааһи тәгәләә вәлбәгси бәгдәл мәүт.
#### Иман китерү сүзенең мәгнәсе.
#### Лә иләәҺӘ ИЛЛӘЛЛААҺӨ
Без гибәдәт кылырга (сыгынырга, ярдәм сорарга) яраклы башка затлар юк, мәгәр бер Аллаһы тәгәлә генәдер.
#### МӨХӘММӘДӨРРАСУЛУЛЛААҺ
Мөхәммәд Мостафа салләллаһө гәләйһи вәсәлләм. Аллаһы тәгәләнең турылыклы илчеседер: бәндәләргә шәригать хөкемнәрен өйрәтеп, гәмәлдә эшләп күсәтүчеседер.
Иман хакында пәйгәмбәребезнең хәдисләре.
Бер мән үзен таныса, тәхкыйк Аллаһыны таныр. Иман ялангачтыр: аның киеме тәквәлектер, зиннәте аның хаядыр, ояттыр, аның җимеше гилемдер. Таныгыз Аллаһыны рәхәт вакытыгызда, таныр ул сезне авырлыкка төшкәндә. Кем рәхмәт кылмаса әдәмнәргә, Аллаһ аңа рәхмәт кылмас. Бер мән оялмаса әдәмнәрдән, оялмас Аллаһыдан. Ватанны сөю иманнандыр. Һич бер әдам камил мөселман булмас шул вакыткача, үзенә сөйгән нәрсәне кәрдәшенә сөйгәнгәчә. Әдәплелек, оятлылык иманнандыр. Сүздә тормак, вәгдәсен җиренә җиткермәк иманнандыр. Мө'миннең иманда камилрәге холык йөзеннән камилерәгедер.
## ИМАННЫҢ МӘГНӘСЕ
### Кәлимәти имән.
БИСМИЛЛӘӘҺИРРАХМӘӘНИРРАХИИМ
Кәлимәтөн тайийбәтөн - Хуш, күркәм сүз ошбудыр.
Ләә иләәһә илләллаһө - Хак гибәдәт кылырга тиешле булган зат Аллаһы бер генәдер.
Мөхәммәдөр расулуллааһ-Мөхәммәт Мостафа салләллаһу гәләйһиссәләм Аллаһы тәгәләнең ислам динен бәндәләргә белдерергә җибәргән илчеседер.
Кәлимәтөшшәһәәдәти-Аллаһының берлегенә вә расулнең хаклыгына гуаһылык бирә торган сүз ошбудыр.
Әшһәдә әл ләәәә иләәһә илләллааһө Гуаһылык бирәмен - бер Аллаһы тәгәлә генә хаклык үзрә коллык кылынмыш заттыр, ягни, намаз торгызырга тиеш булган зат.
вә әшһәдө әннә Мөхәммәдән - Дәхи гуаһылык бирәмен дөреслектә
гәбөдөһү вә расүлөһү-Мөхәммәд Мостафа салләллаһө гәләйһи вәсәлләм - ул Аллаһының колы, Расүле, Аллаһы тәгәләнең ислам динен өйрәтергә җибәрелгән илчеседер.
### КӘЛИМӘТӘТТӘҮХИДИ
Аллаһы тэгэлэне берли торган сүз ошбудыр.
Эшһәде әл ләәәә иләәһә илләллааһө - Бер Аллаһы тәгәлә генә хаклык үзәрә коллык кылынмыш зат. вәхдәһу ләә шәрикә ләһ-Аллаһы Тәгәләнең ширке — тиңдәше юк. Ләһөл мөлке — Ул Аллаһы тәгәлә генә камил падишаһ. вә ләһөл хәмдө — ул Аллаһы тәгәләдән генә барча макталмыш сыйфатлы эшләрнең булуы барлык мактау ул Аллаһы тәгәләгә генә һасдыр. ЙӨХИЙ вә йөмите - тергезер ул Аллаһы тәгәлә вә үтерер ул Аллаһы тәгәлә Вәһүә хәййөл ләә йәмүтө - Ул Аллаһы тәгәлә терек булучы, ул мәңге үлмәс. Бийәдиһил хайро вәһүә гәләә көлли шәй ин кадиир-Ул Аллаһы тәгәлә барча нәрсәгә шиксез көче җиткүчедер. Бөтен хәерле эшләрдә ул Аллаһы тәгәләдән генәдер.
### КӘЛИМӘТӨ РАДДИЛКӨФРИ
Иман бозылып көферлеккә төшүдән саклый торган сүз ошбудыр.
Аллааһөммә иннииии И, Аллаһым! Дөреслек белән мин Әгүзө бикә мин ән өшрикә бикә шәй әү-Сыгынамын я, Раббем, сиңа ширек-тиңдәш куюдан бер нәрсәне. вә әнә әгләм — белә торып тиңдәш куюдан үзеңнән сыгынамын. Белеп кылган гөнаһларымнан гафу үтенәмен. вә әстәгфирокә — вә ярлыкау өстимен синнән. лимәә әәәәәгләм-белми кылган көфер эшләр өчен гафу үтенәмен. Инләкә әнтә гәлләәмөл гойүбө — Дөреслектә син генә я, Раббем, гәепләрне белүчесең.
### КӘЛИМӘТӨЛ ИСТИГФӘРИ
Аллаһы Тәгәләдән ярлыкауны өсти торган сүз ошбудыр.
Әстәгфироллааһә, әстәгфироллааһә, әстәгфироллааһә — тәгәлә Ярлыкауны өстимен мин Аллаһы тәгәләдән. мин көлли зәмбин — барча гөнаһларымны ярлыкауны естимен (сорыймын). әзһәбөтөһү гәмдән — кылдым мин ул гөнаһны ихтиярым белән әү хатаән сирран - яки хаталык белән, яки яшерен кылдым ул гөнаһны. әү гәлә нияћ - яки эшкэрэ (ачык) кылдым ул гөнаһларымны вә әтүбө иләйһи - вә тәүбә кылдым, кайттым ул Аллаһы тәгәләгә минәззәмбилләзии эглэмө - шундаен гөнаһлардан, белеп кылдым ул гөнаһларны вә минәззәмбилләзи ләәәә әгләм - белми торган гөнаһлардан тәүбә итәмен Иннәкә әнтә гәлләәмөл гойүбө - Дөреслектә я, Раббем, син генә барча гөнаһларны белүче
### КӘЛИМӘТӨТТӘМҖИДИ
Аллаһы тәгәләне олуглый торган сүз ошбудыр
Сөбөхәәнәллааһи - Аллаһы тәгәлә барча кимчелектән пактер вәлхәмдәлилләәһи - барча мактаулы эшләрне кылучы Аллаһы тәгәлә генәдер BƏ MƏƏƏƏ иләәһә илләәллаһө - хаклык үзәрә коллык кылынмыш зат Аллаһы тәгәлә генәдер, башка зат юктыр. вәллааһө әкбәр - дәхи Аллаһы тәгәлә барча нәрсәдән олугыдыр Лә хәүлә вәләә куүвәтә Бер хәлдән икенче хәлгә әйләндерүче зат юктыр. иллә билләәһил гәлиййил гэзыыйм - Аллаһы тәгәләнең ярдәме белән генәдер, бик олугы булгучы ул Аллаһы тәгәлә Мәшәәәәъәллааһө кәәнә-Ни нәрсәнең булуын теләсә ул булыр вәмә ләм яшә ләм йәкөн - ни нәрсәнең булуын теләмәсә ул нәрсә булмыйдыр Әл имәәнө икораром биллисәәни - Иман дигәнебез әйтмәкебез тел белән. вә тәсдиком билкалби — Ышанмак, растка тотмак күңел белән. бимәә җәәәәъә биһии-шул хөкемнәргә ки килде ул хөкемнәр белән. Мин гиндилләәһи - Мөхәммәдөр расүлүллааһи - Мөхәммәд Мостафа салләллаһө гәләйһи вәсәлләм. Аллаһы тәгәләнең дин-исламны белдерергә җибәргән илчеседер салләллааһө гәләйһи вәсәлләм - Аллаһы тәгәлә рәхмәг кылсын ул Мөхәммәд Мостафа салләллаһу гәләйһи вәсәлләмгә, дәхи Аллаһы тәгәлә сәләмәт кылсын иде
### ИМӘНӨМ МӨФӘССАЛӨН
Аерып иман китерү ошбудыр
Имәәнөм мөҗмәлөн - Барча хөкемнәрне җыеп, кыскалык белән иман китерү ошбудыр
ӘӘмәнтө билләәһи - Ышандым Аллаһы тәгәләнең барлыгына, берлегенә кәмәә һүә би әсмәәәәъиһии — Аллаһы тәгәләгә ышанган кеби ышандым ул Аллаһы тәгәләнең барча исемнәренә вә сыйфәәтиһи - ул Аллаһы тәгәләнең барча сыйфатларына вә кабилтө җәмигә әхкәәмиһ - вә кабул кылдым ул Аллаһы тәгәләнең барча хөкемнәрен
Әәмәнтө билләәһи — Ышандым Аллаһы тәгәләнең барлыгына вә берлегенә. вәмәләәәә икәтиһии - вә ышандым Аллаһы тәгәләнең барча фәрештәләренә: (Җәбраил - вәхи (хәбәр) китерүче, Газраил — җан алучы, Исрафил — сур өрүче, Микаил — җил, болытлар кубаручы, Кираман-Кәтибин — ике иңебездәге ике фәрештә). вә көтөбиһии ул Аллаһы тәгәләнең барча китапларына инандым: Таурат - Даут пәйгәмбәргә, Забур - Муса гәләйһисәлләмгә, Инжил - Гәйса пәйгәмбәргә, Корэн - Расүлебез Мөхәммәд Мостафа салләллаһу гәләйһи вәсәлләмгә җибәрелгән вә росөлиһи — вә инандым Аллаһы тәгәләнең барча расүлләренә (Кор'әндә 27 расул кергән) вәл йәүмил эхыйри - вә инандым кыямәт көненең булуына, ул кыямәттә булачак барча хөкемнәргә вәлкадәри хайриһии - вә инандым Аллаһы тәгәләнең тәкдирләренә, ул тәкдирнең яхшысына вә шәрриһии минәллааһи тәгәлә вә ул тәкдирнең яманы Аллаһы тәгәләдән булуына вэл бәгси бэгдәлмәүт - Вә инандым үлгәннән соң терелмәккә
## ТӨРЛЕ ДОГАЛАР
Намазга кушыла торган догалар
### ФӘЛӘКНЕҢ МӘГНӘСЕ
Коль әгүдө бираббил фәләкой мин шәрримәә халәко. Вә мин шәрри гаасикойн изәә вәкабө. Вә мин шәрриннәффәәсәәти фил гөкадө. Вә мин шәрри хәәсидин изә хәсәдө.
Мәгнәсе: Әйт и, Мөхәммәд (Мостафа салләллаһу гәләйһи вәсәлләм)! Сыгынамын мин таңны тудыручы раббыма дип.
Аның һәрбер яраткан нәрсәләренең зарарыннан сыгынамын (усал ерткычлардан, зарарлы гөмбә вә үләннәрдән).
Һәмдә караңгы кичәнең караңгылыгыннан, кайчан караңгылыгы һәрбер нәрсәне капласа.
Һәмдә төеннәргә сихыр теләп өрүче хатыннарның явызлыгыннан сыгынамын.
Һәмдә көнче кешенең көнчелегеннән Аллаһы тәгәләгә сыгынамын.
Әмин
### Нәснең мәгнәсе
Коль әгүдө бираббиннәәси, мәликиннәәси, иләәһиннәәс. Мин шәррил вәсвәәсил ханнәәс. Әләзии йөвәсвисө фии содуриннәәси. Минәл җиннәти вәннәәс.
Әйт син и, Мөхәммәд (Мостафа салләллаһу гәләйһи вәсәлләм)! Сыгынамын мин әдамнәрнең Раббысына дип. Әдамнәрнең падишасына, ягъни, Аллаһы тәгәләгә. Әдамнәрнең тәңресенә вәс-вәсә кылучы ханнәснең (шәйтанның шәреннән) шундаен вәс-вәсә кылучы ки, вәс-вәсә кылыр ул әдамләрнең күкрәкләренә җеннәрдән һәм әдамләрдән булучылардыр.
**Бер кешенең үлгән хәбәрен ишеткәндә, берәр кайгы яки шатлык килгәндә ошбу дога укылыр:**
Иннәә лилләәһи вә иннәә иләйһи раажигон
Мәгнәсе: Без һәркайсыбыз Аллаһы тәгәләнекедер вә һәркайсыбыз Аллаһы тәгәләгә кайтачакларбыз.
**Ашап-эчеп бетергәч укыла торган дога:**
Әлхәмдөлилләәһи раббил гәәләмиин. Әлхәмдөлилләәһилләзии. Этогәмәнәә, вәсәкаанәә, вәҗәгәләнәә минәл мөслимиин.
Мәгнәсе: Әлхәмдәлилләһ, Аллаһы тәгәлә безне туйдырды вә эчертте, вә дәхи безне мөселманнардан кылды.
**Берәр урынга утыргач кыла торган дога:**
Аллааһөммә әнзилнии мөнзәлән мөбәәракәү үә әнтә хайрол мөнзилин
Мәгнәсе: Я, Раббем! Мине мөбәрак җиргә иңдергел. Син хәерле иңдерүчесең.
## MƏЕТ КҮМҮ ТӘРТИБЕ.
Үләргә яткан хастаның хәлен белергә барганда авыру янында, кәефенә карап, күп утырырга ярамый.
Авыруы көчле булган әдамгә «Иман кәлимәсе китер» дип көчләргә ярамый, үзең, авыру ишетерлек итеп, шәһәдәт кәлимәсен кычкырып әйт, ягни Лә иләһә илләллаһө дип тәһлил әйтелер.
Әҗәле якынлашканда авыруны уң ягына яткырырга тырыш.
Үләсе кеше янында ясин шәрифне вә башка догаларны кычкырып укырга кирәк.
Кеше үлгәч кыйблага аякларын борып куеп, аяк-кулларын сузып куй. Күзләрен йомдырып, авызын ябып, иягеннән, авызы ачылмасын өчен, бер яулык белән бәйләп куй, башына яулык бөркәт (хатын-кыз булса). Күкрәге кабармасын өчен бер кайчы кебек тимер нәрсә куясың.
### Кәфен кисү тәртибе.
Кәфен кискәндә тәһәратле булу кирәк. Кәфен ирләргә 3 кат, хатыннарга 5 кат исәбеннән киселә.
Беренче кат кәфен киселә мәетнең башыннан да, аягыннан да 30 см озынрак итеп алына вә икенче катында шулай ук башыннан вә аягыннан 30 см озын итеп алына.
Киңлеге мәетнең йуанлыгына карап! йуанлыгыннан әйләндереп үлчәсәк 2 кат, өстенә куеп үлчәсәк 4 мәртәбә исәбеннән алына.
Әхыйрат күлмәге мәетнең җилкәсеннән алып, аяк йөзләрен капларлык итеп киселә.
Бөркәнчек (яулык) башыннан кендегенә кадәр алына.
Хирка (бил-бау) мәетнең йуанлыгыннан үлчәсәң 2 кат, өстенә куеп үлчәсәң 4 мәртәбә исәбеннән алына, хирканың кинлеге ярты иң.
Әхыйрат күлмәгенә материал урталай бөкләнгән хәлдә алына, ягни: бер кат материалны мәетнең җилкәсеннән алып аяк йөзләрен капларлык итеп үлчисең дә, яңадан шуның кадәр аласың, бөкләгән урыннан баш тыгарлык итеп кисәсен.
### Мәетне йуу тәртибе.
Асыл йуучы мәетнең сул ягында булыр (сул кул белән астын чистарту өчен, истинжа алдыру өчен).
Мәетне йуа торган су кан жылысы кебек булсын. Мәетне йуганда су йөртү өйнең уңаена карап (ишек торышына карап).
Әүүәл өч кисәк чүпрәк әзерләп куясың - эчке тәһәратен алдыру өчен. Алты кисәк чүпрәк әзерлисең - авызын, борынын чистарту өчен. Мәетне колашага күтәреп салабыз, чүпрәге яки күлмәге белән. Мәетнең күлмәген аяк очыннан югарыга таба, жиңен беләзектән югарыга таба кисәбез. Күлмәген кисми салгызып алсаң да ярый. Гәүрәтен каплап куябыз.
### Мәетне йуарга әзерләгәндә
Әүүәл әзерләгән 3 кисәк чүпрәк илә эчке тәһәратен алдырабыз. Бөтен тәненә йомшарту өчен марляга сабын ышкып, күбек белән чылатабыз. Чәчен сүтеп, башын сабынлап юабыз, алгы ягын сабын күбеген бетерү өчен кабат йуабыз. Алгы ягы йуылып бетте. Әүүәл сул кабыргасына яткырып, уң ягын аркалары белән, сабынлап йуабыз. Колашаны йуып мәетне салабыз. Мәетне уң кабыргасына яткырып, сул ягын аркалары белән йуабыз да, колашаны пакләп мәетне салабыз. Мәетнең эчке тәһәратен алдырганчы, мәетнең әзрәк жилкәсен күтәреп, эченә, (корсагына) әкренләп басып куябыз, нәжесләре чыксын өчен. Хәзер камил тәһәратен алдырабыз: Уң кулын, сул кулын йуабыз. Өч чүпрәк белән авызын йуабыз. Өч чүпрәк белән борынын йуабыз. Өч тапкыр йөзен йуабыз. Өч тапкыр уң беләгенә, аннан сул беләгенә терсәкләре белән су коябыз. Үзебезгә ничек мәсих кылсак, мәеткә дә шулай мәсих кылдырабыз.
### Әзер мәетне гөсел коендыру.
Госел коендырганда: «Иләһи! Ният кылдым эхыйрат гөселен коендырмакка, тәннәрен пакләмәккә, Әшһәд әл лә иләәһә илләллааһө вә әшһәдө әннәә Мөхәммәдән гәбөдөһү вә расулүһү» дип әйтелә.
Мәетнең башын бераз күтәргән хәлдә башыннан су коябыз, баш турысыннан колашаны йуып җибәрү кирәк.
Уң як жилкәсеннән ботына кадәр, сул як жилкәсеннән ботына кадәр су коябыз.
Сул ягына яткырып, уң як җилкәсеннән аркаларын гөселләндерәбез һәм колашаны йуып җибәрәбез.
Ун ягына яткырып, сол як жилкәсеннән аркалары белән гөселләндерәбез дә, колашаны пакләп мәетне салабыз.
Ун аягын һәм сул аягын, бармак араларын аралап, төселләндерәбез.
Чәчләрен ике якка сузып салабыз.
Нәжесе чыгудан шикле булса мамыкны марляга төреп, бөят (пробка) куябыз.
Кабат нәжесе чыккан булса гөсел кабат кайтарылмый, шул урынны гына паклибез һәм мамык белән бөкелибез. Мамыкны марляга төреп, бөят куеп, ботын бәйләп куябыз Чиста тәненә корыткычны явып куябыз, йуу тәмам.
Маетне азерләп куелган кәфен өстенә күтәреп салганда, унай булсын өчен, бил турысына бер метр ярым марля куябыз Бер кеше шул марлядан тота, бер кеше башыннан, бер кеше аягыннан тотып мәетне әзер кәфен өстенә салабыз.
### Мәетне төрү тәртибе.
Чиста урын өстена кыеклап әууәл юрган яки одеял жәябез, юрганга берәр тап төшмәсен өчен полиэтилен (клеенка) жәябез.
Гүргә иңдерү өчен 2,5 м озынлыкта 3 сөлгене төрелгән хәлдә куябыз.
Хирканы (билбау) бил турысына куябыз, хирканың киңлеге ярты иң.
Кәфеннең ике катын да жәябез. Аннары яулык куябыз. Болар өстенә әхыйрат күлмәге куябыз.
Аннары мәетне әзер кәфен өстенә салабыз, чәчен буе белән күкрәк өстенә саласың.
Әхыйрат күлмәген тулысынча кәфен өстенә куеп, бер катын бекли-бөкли баш очына кадәр күтәреп куябыз да, мәетне салгач күлмәкне башын чыгарып өстенә төшерәбез.
Авызы ачылмасын өчен нягеннән башына кадәр авызын бәйләп куябыз һәм яулыгын бөркәтәбез.
Беренче кат кәфеннең әүүәл сул ягын ябабыз, битләре дә ябыла. Аннары уц ягын ябабыз.
Икенче кат кәфеннең сул ягын вә уң ягын ябабыз.
Аннары хирканы ябабыз да, аягы очындагы кәфенен бәйлибез. Әзерләнгән сөлгеләрне мәет өстенә куябыз һәм юрганы белән төрәбез, алып барганда таралмасын өчен аяк ягын бәйләргә кирәк. Мәетне өйдән алып чыкканда аягы алдан чыга.
Алып барганда башы алда була.
Мэетне мөмкин кадәр ашыктыру хәерле, чөнки инде ул җир кешесе, үз урынына ашыктыру яхшы.
## ЖЕНАЗА
Йуып-кәфенләнгән мәет башы Мәгриб тарафина (кояш батышы) куелган хәлдә җиргә куелыр. Соңыннан имам мәетнең күкрәге турысына, җәмәгәт имам артында саф-саф булып тезелгәч, женаза намазы укыла. Намаз укучы бер генә кеше булса да мәетнең күкрәге турысында булмак тиешдер.
Женаза намазының шартлары башка намаз укыгандагы шартлардыр, ләкин җеназа намазына билгеләнгән бер вакыт юктыр, дәхи женаза намазы өчен мәетнең йуылган булуы шарттыр.
Женаза намазының кыйраәте рокугы һәм сәждә кәгдәләре юк. Дүрт тәкбир, ике сәләм илә тәмам кыйлынадыр.
### Женаза намазын уку рәвеше
Женаза намазы бу рәвешчә укыла:
«Иләһи! Ният кылдым җеназа намазы укымакка, Аллаһы тәгәләгә сәнә өчен. Пигәмбәребезгә салават өчен. Бу мәеткә дога BƏ савабы өчен, Халисан лилләәһи тәгәлә, Аллаһө әкбәр дигәч тәкбир илә намазга керешерләр. Кулларын баглаган хәлдә СӘНӘ догасы укылыр (сөбөхәнәкә ...). Моннан соң кулларын күтәрмичә генә янә бер тәкбир әйтелер (Аллаһө әкбәр), монысы икенче тәкбир буладыр. Имам булган кеше бу тәкбирләрне кычкырып әйтер. Икенче тәкбирдэн соң салават шәрифе укылыр (әттәхиййәтнең икенче яртысы), соңра икенче тәкбир кеби өченче тәкбир әйтелер. Өченче тәкбирдән соң җеназа догасын укыгач, дүртенче тәкбирен дә әүүәлгеләре кеби әйтеп, һәр ике тарафка Әссәләмө гәләйкөм вә Рахмәтуллааһ дип сәләм бирелер. Уң тарафка сәләм биргәндә уң кул, сул тарафка сәләм биргәндә сул кул җибәрелеп намаз тәмам булыр.
### ЖЕНАЗА ДОГАЛАРЫ
Мәеткә өченче тәкбирдән соң ошбу дога укылыр:
Аллааһөммә әгфир ли хәййинәә вә мәййитинәә вә шәәһидинәә вә гааааибинә вә саагиринәә вә кәәбиринәә вә зәкәринәә вә өнсәнә. Аллааһөммә мән әхйәйтәһү миннәә фә әхиһи гәләл исләәми вә мән тәүәффәйтәһү миннә фә тәүәффәһү гәләл иимәән (Вә хусса һәзәл мәййитә бирраухи вәррахәти вәррахмәти вәл мәгфирати вәрридвән). Аллааһөммә ин кәәнә һәәзәл мәйтө мөхсиинән фәзид фии ихсәәниһи вә ин кәәнә мүсиән вәтәҗәвәз гәнһө (вәләккыйһил әмнә вәл бушра Бәлкәрамәтә вәззөлфи, Бирахмәтикә йә әрхәмәррахимин).
Шул рәвешчә җеназа намазын уку мөселман булган һәрбер мәет өчен фарыздыр. Кирәк ир, кирәк хатын, вә кирәк сабый бала булсын, әгәр җеназа намазы укылмый күмелсә, ул вакыт кәберенә укылыр.
Бер бала анадан терек хәленчә тугач та үлсә, аңа да женаза намазы укыла һәм исем биреләдер. Әмма анадан туганда ук үлек булса исем бирелеп, йуылып, кәфенләп дәфен ителер.
### Мәетне кәбергә дәфен кыйлу.
Кәбер кыйблага аркылы, ягни бер башын кояш чыгышына вә бер башын кояш батышына кыйлыб, мәетнең буена күрә казылыр. Қыйбла тарафыннан ләхет ачылыр, шул ләхеткә мәет уң тарафы илә, йөзе кыйблага, аяклары кояш чыгышына, башы кояш батышына булганы хәлдә яткырылыр, моннан соң ләхет өч кирпич илә, яисә агач вә камыш кеби нәрсә белән булса да капланып, туфрак белән күмелер.
Мәетне ләхеткә куйгач ошбу дога укыла:
Бисмилләәһи вәдагнәкә (хатын-кыз булса — ВӘДАГНӘКИ) вәгәлә милләти Расулуллаһи сәлләмнәк.
Мәгнәсе: Без сине Аллаһының исеме белән куйдык, пайгәмбәребезнең өммәтеннән санадык.
Кәбергә туфрак салганда ошбу дога укылыр:
МИНҺӘӘ ХАЛӘҚНӘӘҚӨМ ВӘ ФИИҺӘӘ НӨГИИДӨКӨМ ВӘ МИНҺӘӘ НӨХРИЖӨКӨМ ТӘРАТӘН ОХРА.
Мәгнәсе: Без (Аллаһы Тәгәлә әйтә) сезне шушы туфрактан яраттык, шуңа кайтарып кергезәбез, яңадан шуңардан кубарып (терелтен) чыгарабыз.
Соңыннан мәетнең рухына Кор'ән укып таралырлар.
## КОРБАН
Мөселман кешеләргә һәр елны, корбан чалына торган көннәрнең берсендә, үзе өчен корбан чалмак вәжептер.
Корбан чалына торган көннәр: Гәет намазыннан соң башлап, уникенче Зөлхиҗәнең ахшам вакытына кадәр булган мидәттер (вакыттыр).
Ошбу мидәт эчендә корбан бугазлый алмаган кеше, әгәр корбанлыгы алынмаган булса, корбанлыкның киммәтен (бәһәсен) сәдака кыйлу вәжеп буладыр, әгәр корбанлыгы алынган булса, ул вакыт корбанлыкнын үзен садәка кыйлу тиештер.
Мөсафир кешегә дәүләте булса да корбан чалу тиеш булмас.
Корбанлыкның итен яисә тиресен сату дөрес түгелдер. Бай кешеләр тиресен һәм корбан итенең өчтән бер өлешен садәка кыйлу тиештер һәм зур саваплы булу гәмәлдер. Мохтаҗ кемсә һич бер нәрсәне садәка кыйлмыйча үз файдасына гына тотса да дөрес булыр. Тиресеннән күн эшләтсә яисә кор'ән кеби файдалы нәрсәләргә алмаштырса да дөрестер. Әмма сатып, акчасын башка урынларга тоту дөрес булмас.
### Корбанга лаек хәйваннар.
Куй, кәҗә, сарык, дөя, сыер корбанга лаек хәйваннардыр, әммә ат һәм каз, үрдәк, күркә кеби кошлар корбанга яраклы хәйваннар түгелдер.
Сукыр хәйваннарны, аксак, тешсез һәм колаксыз хәйваннарны корбанга чалу дөрес түгелдер.
Өшәнгән, желеге кибәрлек дәрәҗәдә ябык хәйван, мөгезе яисә койрыгы төбеннән үз өзелгән хәйваннар корбанга дөрес түгелдер.
### Корбанлыкның яше.
Қәҗә, сарык, куйга бер яшь, сыерга ике яшь, дөягә биш яшь тулган булу шарттыр, ким булганда дөрес түгелдер.
Әгәр куй белән сарык бик зур һәм симез булып, бер яшь тулган сарык һәм куйлардан аермасыз булсалар, алты айлык та дөрес булыр, әммә кәҗәгә шиксез бер яшь тулган булу шарттыр.
Куй, сарык вә кәҗә берәр кеше өчен генә корбан кыйлынырлар, сыер вә дөя җидешәр кеше өчен корбан кыйлынсалар да дөрес булыр. Бер кеше бер үзенә генә бер сыер я бер дөя корбан кыйлса да дөрес вә олугы саваплы булыр.
### Корбанга кагылышлы башка мәсьәләләр.
Беренче мәсьәлә: бер кеше корбанлык алгач ул корбанлык балаласа, баласы терек хәленчә садәка кыйлыныр, яисә әнкәсе белән бугазланыр, ите садәка кыйлыныр, яисә балалаган хәйван калып, аның урынына икенче хәйван бугазланса да вәжеб булыр, әгәр икенчене алырлык бай булмаса шул да ярый.
Корбан бугазлаганда укый торган дога:
БИСМИЛЛӘӘҺИРРАХМӘӘНИРРАХИИМ
Аллааһөммә һәәзәә минкә вә иләйкә иннәә саләәтии вэ нөсөкии вәмәхийә вәмәмәәтии лилләәһи раббил гәәләмиинә ләә шәриикә ләһө, вәбизәәликә өмиртө вәәнә әүвәлөл мөслиминә, аллааһөммә тәкаббәл миннә һәәзиһил әдхиййәйтә (кем өчен корбан чалуыңны әйт), бисмилләәһи Аллааһө әкбәр (тиз әйтергә) дип бугазлыйсың вә бу сүзләрне әйтәсең: «Я, Раббем! Бу корбанлыгымны мин бәндәңнән кабул кыйлгыл, нитәки кем Ибөраһиим Хәлилеңнән кабул кыйлдың» вә янә күңелеңнән моны әйтергә кирәк: «Әй, Бари Ходая! Әгәр әмерең булса иде, синең ризалыгың өчен үземне корбан кыйлыр идем», — дип.
Бугазлаганнан соң дөнья сүзен сөйләмәстән тиз генә ике рикәгәт намаз укыла, һәр рикәгаттә берәр Әлхәм, унар мәртәбә Ихлас (Кольһүаллаһ) сүрәсен укып, һәр рикәгаттә Сәждәдә:
Сөбөхәәнәллааһи халикыйн нури сөбөхәәнә мән һүә каимен, гәлә көлли нәфсин бимә кәсәбәт.
## БАЛАГА ИСЕМ ҚУШУ
Азан әйтеп азан догасын укырга. Аннары камәт төшерәсең дә баланың ике як колагына фәлән углы яки фәлән кызы дип исем кушасың.
Аннан соң бу дога укыла:
Аллааһөммә әҗгәлөһө фил исләми нәбәтән Хәсәнәү вәҗгәлөһө мәсгүдән фиддөньйә вәл әхыйра.
Мәгнәсе: Я, Раббем! Бу бала ислам динен күәтләүче, ата-анасына игелекле, миһербан-шәфкәтле, тәүфиклы зөррият (бала) булсын иде, ата-аналарына тигезлек, саулык, сәләмәтлек белән үстерергә насыйп итсәң иде.
Әмин
## НИКАХ
Никах укыр алдыннан башта кыздан сорарга:
Син фәлән кызы фәлән! Фәлән углы фәләнгә хәләл жефетлеккә риза булып бардыңмы? — дип.
Егеттән сорарга:
Син фәлән углы фәлән! Фәлән кызы фәләнне хәләл җефетлеккә кабул итеп алдыңмы?
Моннан соң ошбу дога укылыр:
БИСМИЛЛӘӘҺИРРАХМӘӘНИРРАХИИМ
Әлхәм э лилләәһилләзии мөйәссирил өмүүри вә мөкаддиришшөпүри вә мөгаййирил әзминәти вәддөһүр. Әлләзии нәәҗәә Мүүсәә мәгәһүү гәләттур. Вә әнзәләттәүратә вәл Инжиилә вәл фөркаанә вәззәбүр. Вә әхәләнникәхә мәкруунән бишшөһүүди вәл мөһүүр. Кәмә кааләллааһө сөбөхәнәәһү вә тәгәәләә фии сүүратиннур.
Вә әнкихәл әййәәмә минкөм вәссаалихинә мин гибәәдикөм вә иимәәәъикөм. Ин йәкүүнүү фөкарааааъә йөгниһимуллаһө мин фәдлиһ.
Ләкад жәәәәъәл әхбәәро гәнин нәбиййи салләллааһө гәләйһи вәсәлләм. Әнникәхө сөннәти фәмән рагибә гән сөннәти фә ләйсә миннии. Әннәәкихө раагибөн вәл мәнкүхәтө мәргүбәтөн вәл мәһро гәләә мәә тәрадайә.
Тәнәәкәхү тәвәәләдүү, тәкәәсәру фә иннии өбәәһии бикө мөл өмәмә йәүмәл койәмәһ.
Әсбәталлааһө фии содурил җәәнибәйни хәббәтәл мәхәббәһ.
Әсбэталлааһө фии содурил җәәнибәйни хәббәтәл мәхәббәһ.
Әсбәталлааһө фии содурил җәәнибәйни хәббэтэл мэхәббәһ.
Вә әкулө каули һәәзәә вә әстәгфируллааһәл гаффәәрали вәләкөм вә ли сәәәәъирил җәмәәгәтил мөслиминә әҗмэгин.
Һәәзәә хөкмөн мин әхкәәмил хәкиминә вә раббил гәләминә вә сөннәтөн мин сөнәнил әнбияги вәл мөрсәлин.
### Никахның мәгнәсе:
Замана вә дәверләрне алмаштырып торучы, айларны тәкдир кылучы, эшләрне җиңел кылучы Аллаһыга мактау вә шөкерләребез булсын.
Шундаен ки Аллаһы ул, Муса гәләйһиссәлләм аның белән Тур тавында мөнәжәт кылышты һәм ул Аллаһы Тәүрат, Инжил, Забур һәм Кор'әнне иңдерүчедер һәм никахны хәләл кылды, мәһәр һәм шаһитларның хәзер булуы белән бәйләп. Нитәки Аллаһы тәгәлә НУР сүрәсендә әйтте: «Сез никахландырыгыз үз кул астыгызда булган колларны һәм кәнизәкләрегезне. Гәрчә алар фәкир булсалар да шушы никах сәбәпле Аллаһы аларны олугы фазлыннан олы нигмәтләр белән нигмәтләндерер». Тәхкыйк, пәйгәмбәребездән хәбәр килде (булды): «Никах минем сөннәтемдер. Сөннәтемнән баш тартучы минем өммәтемнән түгел». Никахлаучы (ир женесе) эшне башлап кузгатучы, никахланучы шул эшне риза булып кабул итүче. Мәһәрне ике арада риза булышу белән килешә.
«Өйләнешегез, балалар тудырыгыз, күбәегез ди пәйгәмбәребез, — мин кыямәт көнендә сезнең күплегегез белән башка өммәтләр алдында мактанырмын» (балаларыгызны үтермәгез).
Никах укыганда 3 мәртәбә кабатланган ӘСБӘТАЛЛААҺӨ ФИИ СОДУРИЛ ЖӘӘНИБӘЙНИ ХӘББӘТӘЛ МӘХӘББӘҺ дигән сүзнең мәгнәсе:
Аллаһы тәгәлә шушы ике парга (жәни бәйни) күкрәкләренә өлфәт мәхәббәт беркетсә (салса) иде.
Аннан соң ошбу теләкне теләргә:
Я, Раббем! Бу яшьләргә Әдам гәләйһиссәләм белән һава разиаллаһы гәнһөмәләр мәхәббәтен бир.
Я, Раббем! Бу яшьләргә Ибраһим гәләйһиссәләм белән Сара разиаллаһы гәнһөмәләр мәхәббәтен бир.
Я, Раббем! Бу яшьләргә Мөхәммәд Мостафа салләллаһу гәләйһи вәсәлләм белән Хәдичә разиаллаһы гәнһеләрнең мәхәббәтен бир.
Я, Раббем! Бу яшьләрнең араларына өлфәт мәхәббәт биреп, никахлары төзек булса иде.
Ата-аналарына миһербан-шәфкәтле, тәүфиклы балалар булсалар иде. Болардан туачак балалар да изге балалар булып, ислам динен күәтләүче, үзләренә догачы, бәхетле балалар булып, тигезлек, саулык, сәләмәтлек белән үстерергә насыйп итсәң иде.
Әмин
4 рикәгәтле сөннәт намазларында Әлхәм укыганнан сон укыла торган догалар:
БИСМИЛЛӘӘҺИРРАХМӘӘНИРРАХИИМ
Аерым укыганда һәрбер сүрә алдыннан бисмиллә әйтелсә дә, намаз эчендә ниятләгәннән соң бисмиллә Әлхәм алдыннан гына әйтелә, башка сүрәләр алдыннан бисмиллә әйтелми.
Коль эгүдө бираббил фәләкый мин шәрримәә халәко. Вә мин шәрри гаасикыйн иләә вәкабө. Вә мин шәрриннәффәсәәти фил гөкадө. Вә мин шәрри хәәсидин идә хәсәө.
## ШӘРИГӘТ ТӘРТИПЛӘРЕ
Беренче сәләм биргән кешегә (Әссәләмө гәләйкөм дип), «Вәгәләйкөм әссәләм» дип җавап бирмәк тиеш булыр, берничә кеше булганда арадан берсе сәләм кайтарса җитәдер, һәр каюсының кычкырып сәләм алуы тиеш түгелдер.
Бер кеше төчкергәч «Әлхәмдөлиләәһии» дип әйтсә (төчкергәч шулай дип әйтү тиеш), аның янында торган кешегә «Йәрхәмөкаллааһө» дип җавап бирергә тиеш, бу да сәләм кайтару кебидер.
Аллаһы тәгәләнең исемен әйткәндә Аллаһ дип кенә түгел, Аллаһы тәгәлә дип сөйләү тиеш.
Бер эшне эшләргә ниятләгәндә Иншә Аллаһ дип эйтергә кирәк.
Пәйгамбәребез салләллаһу гәләйһи вәсәлләмнең исем шәрифләре зекер ителгәндә, ягни берәр кемсә пәйгәмбәребезне исеме белән генә Мөхәммәд дип әйтсә, ишетүчегэ салләллаһу гәләйһи вәсәлләм дип салават өстәп кую тиештер. Күп кеше җыелып торганда әйтелсә бер кеше өстәү җитәдер.
Гөнаһ эшне эшләмәсәләр барча мөселман кәрдәшләр белән һичбер вакытта үпкәләшмичә, тату тормак тиеш.
Бу китапта бар догалар да Тәжвид кагидәсе белән биреләдер.
[^1]: өсләренә бу билге куелган хәрефләр аз гына сакау укылалар.
|
002e7fbe915fa5d64e5acee020bd89e8 | null | Educational material | ## География фәненнән шәһәр күләмендә үткәрелә торган олимпиада сораулары
### 8 нче сыйныф
Эш вакыты – 180 минут
Гомуми балл – 80
01. Дөньяның иң зур утравы кайсы илгә карый?
а) Россия
б) Китай
в) Мексика
г) Дания
02. Вулканнар кайсы илләрдә күзәтелә?
а) Камерун
б) Пакистан
в) Япония
г) Парагвай
03. Кайсы илдә ял иткәндә, океан суында су коенырга була?
а) Финляндия
б) Казахстан
в) Марокка
г) Украина
04. Карфаген шәһәре кайсы илгә карый?
а) Алжир
б) Тунис
в) Марокка
г) Ливия
05. Бозлык нәтиҗәсендә барлыкка килгән рельефны ничек атыйлар?
а) флювиаль
б) эол
в) мореналы
г) аридлы
06. Көньяк Американың кайсы илләрен океаннар суы юмый?
а) Парагвай
б) Уругвай
в) Колумбия
г) Боливия
07. Яңа Зеландия түбәндә бирелгән географик өлкәләрнең кайсысына керә?
а) микронезия
б) меланезия
в) малонезия
г) полинезия
08. 2000 еллап элек Везувий вулканы активлашу аркасында нинди шәһәрләр юкка чыккан? (дөрес җавапларны сайлап алырга)
а) Геркуланум
б) Стабия
в) Библ
г) Тир
09. Төп литосфера плитәләре арасында кайсысы артык?
а) Северо-Американская
б) Атлантическая
в) Индо-Автралийская
г) Наска
10. Халыкара географик союз кайсы елда оештырылган?
a) 1908
б) 1922
в) 1928
г) 1937
11. Бу приборда җилнең тизлеге аның хәрәкәтләнүче өлешенә (вертушкага) басым ясау нәтиҗәсендә билгеләнә. Приборның исемен табарга.
а) гигрометр
б) флюгер
в) анемометр
г) психрометр
12. Мрамор барлыкка килүе буенча нинди тау токымы?
а) утырма
б) магматик
в) метаморф
г) органик
13. Валдай калкулыгыннан башланучы елгалар арасында кайсысы артык?
а) Волга
б) Төньяк Двина
в) Көнбатыш Двина
г) Днепр
14. Лена елгасы суларын кайсы диңгезгә коя?
а) Охотское
б) Көнчыгыш Себер
в) Лаптевых
г) Карское
15. Безнең илне юучы диңгезләрнең саны ничә?
a) 9
б) 11
в) 13
г) 15
16. Енисей елгасы турында нәрсәләр әйтә аласыз?
17. Материкларның рекордлары:
а) Австралиянең иң биек ноктасы б) Африканың кибә торган елгалары в) Австралиянең кибә торган елгалары г) Австралиянең борынгы кешеләре д) Океаниянең коралл утраулары
18. Австралиянең елгалары бары тик __________, сулары белән генә тукланалар. Австралиянең иң зур елга системасын __________ елгасы һәм аның эре кушылдыгы __________ елгасы тәшкил итәләр.
19. Россия шартларында авыл хуҗалыгына зыян китерүче климат күренешләрен атагыз.
20. Анд тауларының экватор киңлегендә нинди биеклек пояслары бар? Аларда нинди үсемлекләрне очратырга була? (Таблицаның буш урыннарын тутырырга)
<table>
<tbody>
<tr>
<td>5000 м югарырак</td>
</tr>
<tr>
<td>4000-5000</td>
</tr>
<tr>
<td>3000-4000</td>
</tr>
<tr>
<td>2000-3000</td>
</tr>
<tr>
<td>1000-2000</td>
</tr>
<tr>
<td>0-1000 м</td>
</tr>
</tbody>
</table>
|
002ee36b95f53abfcf8b24f8e3c6ef44 | 2,020 | null | ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ
ЛАЕШ МУНИЦИПАЛЬ РАЙОНЫ
ОЛЫ КАБАН ҖИРЛЕГЕ
СОВЕТЫ
2020елның 23 июле
36 номер
## КАРАР
Олы Кабан авыл җирлеге Советының «Татарстан Республикасы Лаеш муниципаль районы Олы Кабанавыл җирлегенең 2020 елга, 2021 һәм 2022 еллар план чорына бюджеты турында " 2019 елның 13 декабрендәге 47 номерлы карарына үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертү турында
Россия Федерациясе Бюджет кодексы, «Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында» 2003 елның 6 октябрендәге 131-ФЗ номерлы Федераль закон, Татарстан Республикасы Бюджет кодексы нигезендә, «Татарстан Республикасы Лаеш муниципаль районының Олы Кабан авыл җирлеге» муниципаль берәмлеге Уставына таянып, Татарстан Республикасы Лаеш муниципаль районы Олы Кабан авыл җирлеге Советы карар итте:
2020 ел бюджетының керем өлешен 2020 елның 17 июлендәге 1360-р номерлы РКМ нигезендә, «өстәмә чыгымнарны компенсацияләү өчен җирлекләр бюджетларына бирелә торган бюджетара трансфертлар» 300202451601000150 коды буенча 2020 елның 3 кварталында 45727,00(кырык биш йөз егерме җиде) сум 00 тиен күләмендә арттырырга..
2020 ел бюджетының чыгым өлешен 3 нче кварталда 45727,00(кырык биш йөз егерме җиде) сум 00 тиенгә арттырырга һәм 2 квартал өчен җитәкче вазыйфаларын башкаручыга исәпләүгә, шул исәптән.:
<table>
<thead>
<tr>
<th>Чыгымнарның исеме</th>
<th>КВСР</th>
<th>КФСР</th>
<th>КЦСР</th>
<th>КОСГУ</th>
<th>ДОП. ЭК</th>
<th>ДОП. ПК</th>
<th>ДОП. ФК</th>
<th>СУММА</th>
<th>1кв.</th>
<th>2кв.</th>
<th>3кв.</th>
<th>4кв.</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td>2 кв. өчен Премия</td>
<td>906</td>
<td>0104</td>
<td>9900002040</td>
<td>121</td>
<td>211</td>
<td>000000</td>
<td>301</td>
<td>13599</td>
<td>+35122,00</td>
<td></td>
<td></td>
<td>+35122,00</td>
<td></td>
</tr>
<tr>
<td>Премиягә исәп-хисап</td>
<td>906</td>
<td>0104</td>
<td>9900002040</td>
<td>129</td>
<td>213</td>
<td>000000</td>
<td>301</td>
<td>13599</td>
<td>+10605,00</td>
<td></td>
<td></td>
<td>+10605,00</td>
<td></td>
</tr>
</tbody>
</table>
Татарстан Республикасы
Лаеш муниципаль районы Олы Кабан
авыл җирлеге башлыгы- Совет рәисе
вазыйфаларын башкаручы
А.И.Маков
|
00304f14257e746ceb1110b28fa42ced | 2,019 | Governmental decree | СОВЕТ
МЕНЗЕЛИНСКОГО
МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА
РЕСПУБЛИКИ ТАТАРСТАН
ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ
МИНЗӘЛӘ
МУНИЦИПАЛЬ РАЙОНЫ
СОВЕТЫ
РЕШЕНИЕ
КАРАР
29 апреле 2019ел
г.Мензелинск
No
Минзәлә муниципаль район Советының 2019 елның 25 декабрендәге “2019 елга халыкка күрсәтелә торган торак-коммуналь хезмәтләргә тарифлар турында" гы №7 карарына үзгәрешләр кертү турында
2004 елдагы 30 декабрендәге “Коммуналь комплекс оешмаларының тарифларын жайга салу нигезләре турында" гы №210-ФЗ Федераль законы, Россия Федерациясенең Торак кодексы, Россия Федерациясе Хөкүмәтенең 2006 елдагы 13 августындагы “Күпфатирлы йортта гомуми милекне карап тоту кагыйдәләрен һәм билгеләнгән озынлыктан артып киткән, өзеклекләр белән һәм (яки) начар сыйфатлы күпфатирлы йортта гомуми милекне карап тоту һәм ремонтлау, идарә итү буенча эшләрне башкарган һәм хезмәт күрсәткән очракта, торак бинаны ремонтлаган һәм карап тоткан өчен түләү күләмен үзгәртү кагыйдәләрен раслау турында"гы №491 карары, Татарстан Республикасы Президентының 2018 елның 14 декабрендәге "2019-2023 елларга Татарстан Республикасының муниципаль берәмлекләрендә коммуналь хезмәтләр өчен гражданнар керткән түләүләр күләменең үзгәрешләренең чикле (максималь) индекслары турында"гы №УП-851 Әмере, Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 17.12.2016 елдагы "Татарстан Республикасында күпфатирлы йортларда гомуми милеккә капиталь ремонтка взносның минималь күләмен билгеләү турында" №941 29.06.2013 елдагы Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының карарына үзгәрешләр кертү турында"гы №450 карары нигезендә, Татарстан Республикасының Минзәлә муниципаль район Советы
## КАРАР ЧЫГАРДЫ:
1. Минзәлә муниципаль район Советының 2018 елның 25 декабрендәге "2019 елга халыкка күрсәтелә торган торак-коммуналь хезмәтләргә тарифлар турында" гы №7 карарының 1 кушымтасының 8 пунктына түбәндәге үзгәреш кертергә:
1.1. №1 Кушымтаның 8 пунктын түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
<table>
<thead>
<tr>
<th rowspan="2">No п/п</th>
<th rowspan="2">Түләү атамасы</th>
<th rowspan="2">Хезмәтнең үлчәү берәмлеге</th>
<th colspan="2">Хезмәтнең үлчәү берәмлеге өчен тариф (сумнарда), НДСны исәпкә алып</th>
</tr>
<tr>
<th>2019 елның 1 гыйнварыннан 2019 елның 30 июненә кадәр</th>
<th>2019 елның 1 июленнән 2019 елның 31 декабренә кадәр</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td rowspan="2">8</td>
<td>Ассенизация техникасы белән сыек көнкүреш калдыкларын чыгару</td>
<td>ГАЗ-3307 K0503 ассенизация техникасының 1 рейсы өчен</td>
<td>415,38</td>
<td>432,00</td>
</tr>
<tr>
<td>Ассенизация техникасы белән сыек көнкүреш калдыкларын чыгару</td>
<td>КамАЗ-43253 KO520 ассенизация техникасының 1 рейсы өчен</td>
<td>692,30</td>
<td>720,00</td>
</tr>
</tbody>
</table>
2. Гамәлдәге карар 2019 елның 1 гыйнваренда барлыкка килгән хокукый мөнәсәбәтләргә кагыла.
3. Гамәлдәге карарны массакүләм мәгълүмат чараларында бастырырга һәм Минзәлә муниципаль районының рәсми сайтында урнаштырыга.
4. Гамәлдәге карарның үтәлешен контрольдә тотуны икътисад, бюджет һәм эшмәкәрлек буенча комиссия рәисенә йөкләргә.
Совет рәисе
А.Ф.Салахов
|
0031952e0915415583d00f9e0c5a0867 | 2,019 | null | <table><tr><td style="text-align: left; vertical-align: top;">Республика<br>Татарстан<br>Исполнительный комитет<br>Старомензелябашского<br>сельского поселения<br>Сармановского<br>муниципального района</td><td style="text-align: center; vertical-align: top;"></td><td style="text-align: right; vertical-align: top;">Татарстан Республикасы<br>Сарман муниципаль<br>районының Иске<br>Минзәләбаш авыл җирлеге<br>башкарма комитеты</td></tr><tr><td style="text-align: left;">ПОСТАНОВЛЕНИЕ</td><td></td><td style="text-align: right;">КАРАР</td></tr><tr><td style="text-align: left;">14 март 2019 ел</td><td style="text-align: center;">Иске Минзәләбаш<br>авылы</td><td style="text-align: right;">№ 7</td></tr></table>
**Жирләү буенча хезмәтләрнең гарантияле исемлеге нигезендә күрсәтелә торган хезмәтләр бәясен раслау турында**
«Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында» 2003 елның 6 октябрендәге 131-ФЗ номерлы Федераль закон, «Жирләү һәм җирләү эше турында» 1996 елның 12 гыйнварындагы 8-ФЗ номерлы федераль законы, «Татарстан Республикасында җирләү һәм җирләү эше турында «Федераль законны гамәлгә ашыру чаралары хакында» Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 2007 елның 18 маендагы 196 номерлы карары, Россия Федерациясе Хөкүмәтенең 2019 елның 24 гыйнварындагы № 32» 2019 елда түләүләрне, пособиеләрне һәм компенсацияләрне индексацияләү күләмен раслау турында " Татарстан Республикасы Сарман муниципаль районы Иске Минзәләбаш авыл җирлеге башкарма комитеты КАРАР БИРӘ:
1. Сарман муниципаль районы Иске Минзәләбаш авыл җирлегендә җирләү буенча хезмәтләрнең гарантияләнгән исемлеге буенча 1 нче кушымта һәм 2 нче кушымта нигезендә күрсәтелә торган хезмәтләрнең бәясен билгеләргә һәм гамәлгә кертергә.
2. Әлеге карарны «Татарстан Республикасы хокукый мәгълүмат рәсми порталында (PRAVO TATARSTAN.RU) һәм «Интернет» мәгълүмат телекоммуникация челтәрендә Татарстан Республикасы «Сарман муниципаль районы»муниципаль берәмлегенең рәсми сайтында урнаштырырга
3. Әлеге карарның үтәлешен контрольдә тотуны үз өстемә алам.
<table><tr><td>Иске Минзәләбаш авыл җирлеге<br>башкарма комитеты җитәкчесе</td><td style="text-align: right;">А.Р.Мияссарова</td></tr></table>
### Сарман муниципаль районы Иске Минзәләбаш авыл җирлеге Башкарма комитеты җитәкчесе карарына Кушымта № 1 (2019елның 14 марты) №7
**Сарман районы Иске Минзәләбаш авыл җирлегендә җирләү буенча гарантияләнгән хезмәтләр исемлеге бәясе**
2019 елның 1 февраленнән
<table>
<thead>
<tr>
<th>Хезмәт күрсәтү исеме</th>
<th>хезмәт күрсәтү бәясе (сум.)</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td>1. Жирләү өчен кирәкле документларны рәсмиләштерү</td>
<td>118,88</td>
</tr>
<tr>
<td>2.Табутны һәм башка күмү өчен кирәкле әйберләрне бирү һәм китерү</td>
<td>3331,16</td>
</tr>
<tr>
<td>3. Мәетне (җәсәдләрне) зиратка китерү</td>
<td>1069,88</td>
</tr>
<tr>
<td>4. Жирләү (кабер казу һәм күмү)</td>
<td>1426,55</td>
</tr>
<tr>
<td>Барлыгы</td>
<td>5946,47</td>
</tr>
</tbody>
</table>
### Сарман муниципаль районы Иске Минзәләбаш авыл җирлеге Башкарма комитеты җитәкчесе карарына Кушымта № 2 (2019елның 14 марты) №7
**Сарман районы Иске Минзәләбаш авыл җирлегендә җирләү буенча гарантияләнгән хезмәтләр исемлеге бәясе**
2019 елның 1 февраленнән
<table>
<thead>
<tr>
<th>Хезмәт күрсәтү исеме</th>
<th>хезмәт күрсәтү бәясе (сум.)</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td>1. Жирләү өчен кирәкле документларны рәсмиләштерү</td>
<td>118,88</td>
</tr>
<tr>
<td>2. Мәетне киендерү</td>
<td>1126,81</td>
</tr>
<tr>
<td>3. Табутны һәм башка күмү өчен кирәкле әйберләрне бирү һәм китерү</td>
<td>2204,35</td>
</tr>
<tr>
<td>4. Мәетне (җәсәдләрне) зиратка китерү</td>
<td>1069,88</td>
</tr>
<tr>
<td>5. Жирләү (кабер казу һәм күмү)</td>
<td>1426,55</td>
</tr>
<tr>
<td>Барлыгы</td>
<td>5946,47</td>
</tr>
</tbody>
</table>
|
00322603c0e575724858ce80bd39ed9d | 2,024 | null | ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ
АЛАБУГА МУНИЦИПАЛЬ
РАЙОНЫ ТАТАР ДӨМ-ДӨМ
АВЫЛ ҖИРЛЕГЕ СОВЕТЫ
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/00322603c0e575724858ce80bd39ed9d--1-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
## КАРАР
№21
с.Татарский Дюм-Дюм
«27» июня 2024 года
*«Балалар, мәгариф, медицина оешмалары, спорт объектлары чикләреннән алкогольле продукция сатыла торган сәүдә объектларына кадәр араны билгеләү турында»30.09.2013 №112/1 Татар Дюм-Дюм авыл җирлеге Советы карарына үзгәрешләр кертү хакында*
Гамәлдәге законнарга туры китерелүгә бәйле рәвештә, Татар Дөм-Дөм авыл җирлеге Советы
Карар кабул итте:
1. «Балалар, мәгариф, медицина оешмалары, спорт объектлары, алкогольле продукция сатыла торган сәүдә объектларына кадәр янәшәдәге территорияләр чикләреннән ераклыкны билгеләү турында» 30.09.2013 №112/1 Татар Дөм-Дөм авыл җирлеге Советы карарына түбәндәге үзгәрешләрне кертергә:
1.1. Преамбуланы түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
> "Этил спирты, алкогольле һәм спиртлы продукция җитештерүне һәм әйләнешен дәүләти җайга салу турында" 1995 елның 22 ноябрендәге 171-ФЗ номерлы Федераль законның 16 статьясы нигезендә, РФ Хөкүмәтенең "ваклап сатуга рөхсәт ителмәгән янәшәдәге территорияләр чикләрен җирле үзидарә органнары тарафыннан билгеләү Кагыйдәләрен раслау хакында" 2020 елның 23 декабрендәге 2220 номерлы карары белән алкогольле продукцияне һәм җәмәгать туклануы хезмәтләре күрсәткәндә алкогольле продукцияне ваклап сату», татар Дюм-Дюм авыл җирлеге Советы".
2. Әлеге карар аның игълан ителүеннән соң үз көченә керә.
3. Әлеге карарның үтәлешен контрольдә тотуны үземдә калдырам.
<table><tr><td>Рәис Урынбасары</td><td>И.Н. Хәбибуллин</td></tr></table>
|
00359893516b37fd2d717a6f1fce9d4d | 2,021 | null | <table>
<tr>
<td style="text-align: left;">ИСПОЛНИТЕЛЬНЫЙ КОМИТЕТ<br>МАЛОЦИЛЬНИНСКОГО СЕЛЬСКОГО<br>ПОСЕЛЕНИЯ ДРОЖЖАНОВСКОГО<br>МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА<br>РЕСПУБЛИКИ ТАТАРСТАН</td>
<td style="text-align: right;">ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ<br>ЧҮПРӘЛЕ<br>МУНИЦИПАЛЬ РАЙОНЫ КЕЧЕ<br>ЧЫНЛЫ АВЫЛ ҖИРЛЕГЕ<br>БАШКАРМА КОМИТЕТЫ</td>
</tr>
</table>
Тел.: (84375) 39-3-35; 39-4-72, факс: (84375) 39-3-35, e-mail: Mcel.Drz@tatar.ru,
<table>
<tr>
<td style="text-align: left;">**ПОСТАНОВЛЕНИЕ**</td>
<td style="text-align: center;">с. Малая Цильна</td>
<td style="text-align: right;">**КАРАР**</td>
</tr>
</table>
<table>
<tr>
<td style="text-align: left;">2021 нче елның 27 нче январе</td>
<td style="text-align: right;">№1</td>
</tr>
</table>
Агач һәм куаклар кисүгә, кронлауга яки утыртуга рөхсәт бирү буенча муниципаль хезмәт күрсәтүнең административ регламентына үзгәрешләр кертү турында Татарстан Республикасы Чүпрәле муниципаль районы Кече Чынлы авыл җирлеге башкарма комитеты КАРАР БИРӘ:
1. Татарстан Республикасы Чүпрәле муниципаль районы Кече Чынлы авыл җирлеге Башкарма комитетының 26.08.2019 ел, №65 карары (12.09.2019 ел, №66 редакциясендә) белән расланган агач һәм куак кисүгә, кронлаштыруга яисә утыртуга рөхсәт бирү буенча муниципаль хезмәт күрсәтүнең административ регламентына түбәндәге үзгәрешләрне кертергә:
**2.6 пунктны түбәндәге эчтәлекле пункт өстәргә:**
2. Россия Федерациясе бюджет системасы бюджетларына салымнар, җыемнар һәм башка мәҗбүри түләүләр буенча бурычлар булмау турында белешмә, аларны үтәү вакыты Россия Федерациясе законнары нигезендә килеп чыккан (авария хәлләренә бәйле очраклардан тыш).».»;
**2.8 пунктны түбәндәге эчтәлекле пункт белән тулыландырырга:**
5. Россия Федерациясе бюджет системасы бюджетларына салымнар, җыемнар һәм башка түләүләр буенча бурычлар булу.»;
**3.4.1 пунктын түбәндәге эчтәлекле икенче абзац өстәргә:**
«законнарны бозган өчен салымнар, җыемнар, пенялар һәм штрафлар түләү буенча бурычлар булу (булмау) турында мәгълүматлар.».
2. Әлеге карарны авыл җирлегенең мәгълүмат стендларында халыкка җиткерергә һәм Чүпрәле муниципаль районының Кече Чынлы авыл җирлегенең рәсми сайтында Татарстан Республикасы Муниципаль берәмлекләре порталында урнаштырырга.
3. Әлеге карарның үтәлешен контрольдә тотам.
<table>
<tr>
<td>Кече Чынлы авыл җирлеге башлыгы:</td>
<td style="text-align: right;">Г.Ш.Халитов</td>
</tr>
</table>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/00359893516b37fd2d717a6f1fce9d4d--1-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
|
0036f4527dcf5b58e38c906e85d4966a | 2,019 | null | ИСПОЛНИТЕЛЬНЫЙ КОМИТЕТ БИКУЛОВСКОГО СЕЛЬСКОГО ПОСЕЛЕНИЯ НУРЛАТСКОГО МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА РЕСПУБЛИКИ ТАТАРСТАН
ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ НУРЛАТ МУНИЦИПАЛЬ РАЙОНЫ БИККОЛ АВЫЛ ҖИРЛЕГЕ БАШКАРМА КОМИТЕТЫ
## ПОСТАНОВЛЕНИЕ
## КАРАР
№ 15
«23» апрель 2019 ел
Татарстан Республикасы Нурлат муниципаль районы Биккол авыл җирлегендә җирләү буенча хезмәтләрнең гарантияле исемлеге нигезендә күрсәтелә торган хезмәтләр кыйммәтен раслау турында
«Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында» 2003 елның 6 октябрендәге 131-ФЗ номерлы Федераль закон, «җирләү һәм җирләү эше турында» 1996 елның 12 гыйнварындагы 8-ФЗ номерлы федераль закон, «Татарстан Республикасында күмү һәм җирләү эше турында «Федераль законны гамәлгә ашыру чаралары хакында» 2007 елның 18 маендагы 196 номерлы Татарстан Республикасы Министрлар Кабинеты карары, Россия Федерациясе Хөкүмәтенең «Түләүләрне, пособиеләрне һәм компенсацияләрне индексацияләү коэффициентын раслау турында "2019 елның 24 гыйнварындагы 32 номерлы карары нигезендә
### КАРАР БИРӘМ:
1. 2019 елның 1 февраленнән Нурлат муниципаль районының Биккол авыл җирлегендә җирләү буенча хезмәтләрнең гарантияле исемлеге нигезендә күрсәтелә торган хезмәтләрнең бәясен 5946,47 сум күләмендә 1 нче кушымта һәм 2 нче кушымта нигезендә билгеләргә һәм гамәлгә кертергә.
2. Әлеге карар 2019 елның 12 мартыннан барлыкка килгән хокукый мөнәсәбәтләргә кагыла.
3. Әлеге карарны Нурлат муниципаль районының Биккол авыл җирлеге территориясендә мәгълүмат стендларында, шул исәптән Татарстан Республикасы Нурлат муниципаль районының рәсми сайтында да игълан итәргә.
4. Әлеге карарның үтәлешен контрольдә тотуны үз өстемдә калдырам.
Татарстан Республикасы
Нурлат муниципаль районы
Биккол авыл җирлеге
Башкарма комитеты җитәкчесе
Р.Х.Әхмәтшина
Нурлат муниципаль районы Биккол авыл җирлеге Башкарма комитетының 2019 елның 23 апрелендәге 15 номерлы карарына 1 нче кушымта
### Татарстан Республикасы Нурлат муниципаль районы Биккол авыл җирлегендә 2019 елның 1 февраленнән җирләү буенча гарантияләнгән хезмәтләр бәясе
<table>
<thead>
<tr>
<th>Хезмәт күрсәтү исеме</th>
<th>Хезмәт күрсәтү бәясе (сум)</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td>1. Җирләү өчен кирәкле документларны рәсмиләштерү</td>
<td>124,81</td>
</tr>
<tr>
<td>2. Табутны һәм җирләү өчен кирәкле башка предметларны китереп бирү</td>
<td>2103,20</td>
</tr>
<tr>
<td>3. Мәетне (җәсәдне) зиратка илтү</td>
<td>901,44</td>
</tr>
<tr>
<td>4. Жирләү хезмәте (кабер казу һәм җирләү )</td>
<td>2817,02</td>
</tr>
<tr>
<td><strong>Барлыгы</strong></td>
<td><strong>5946,47</strong></td>
</tr>
</tbody>
</table>
Нурлат муниципаль районы Биккол авыл җирлеге Башкарма комитетының 2019 елның 23 апрелендәге 15 номерлы карарына 2 нче кушымта
### Татарстан Республикасы Нурлат муниципаль районы Биккол авыл җирлегендә 2018 елның 1 февраленнән җирләү буенча гарантияләнгән хезмәтләр исемлеге бәясе
<table>
<thead>
<tr>
<th>Хезмәт күрсәтү исеме</th>
<th>Хезмәт күрсәтү бәясе (сум)</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td>1. Җирләү өчен кирәкле документларны рәсмиләштерү</td>
<td>124,81</td>
</tr>
<tr>
<td>2. Мәетне кәфенләү (киендерү-төрү)</td>
<td>338,04</td>
</tr>
<tr>
<td>3. Табутны һәм җирләү өчен кирәкле башка предметларны китереп бирү</td>
<td>1675,00</td>
</tr>
<tr>
<td>4. Мәетне (җәсәдне) зиратка илтү</td>
<td>991,60</td>
</tr>
<tr>
<td>5. Җирләү хезмәте (кабер казу һәм җирләү )</td>
<td>2817,02</td>
</tr>
<tr>
<td><strong>БАРЛЫГЫ</strong></td>
<td><strong>5946,47</strong></td>
</tr>
</tbody>
</table>
|
0037b0d4f1cad1072559a3982fd44ddb | 1,945 | Newspaper | ## Тимер юл транспортында хәрби ташуларны һәм халык хуҗалыгы йөкләрен өзлексез тәэмин итү — совет транспортникларының мөһим бурычы
Тимер юл транспорты безнең илебезнең халык хуҗалыгында хәлиткеч роль уйный. Ул сәнәгать предприятиеләрен чимал һәм ягулык белән тәэмин итә, әзер продукцияне кулланучыларга илтеп җиткерә, шәһәрләрне авыл хуҗалыгы продуктлары белән тәэмин итүдә булыша. Тимер юллар илебезнең оборона куәтен ныгытуда да гаять зур роль уйныйлар.
Бөек Ватан сугышы елларында совет тимер юлчылары, партия һәм хөкүмәтнең чакыруына җавап биреп, фронтны һәм тылны барлык кирәк-яраклар белән өзлексез тәэмин иттеләр. Сугышчан бурычларын намус белән үтәгәннәре өчен, күп кенә тимер юлчылар орденнар һәм медальләр белән бүләкләнделәр.
Сугыштан соңгы чорда тимер юл транспорты зур үсеш алды. Аның материаль-техника базасы ныгыды, яңа тимер юл линияләре, станцияләр, вокзаллар, деполар, күперләр төзелде. Хәрәкәттәге состав паркын ремонтлау һәм эксплуатацияләү яхшырды. Транспортта хезмәт җитештерүчәнлеге күтәрелде, йөк ташулар күләме артты.
Ләкин ирешелгән уңышлар безне бер дә тынычландырырга тиеш түгел. Тимер юл транспорты эшендә әле зур кимчелекләр бар. Транспортның барлык резервларыннан да тулысынча файдаланылмый. Вагоннарның һәм паровозларның буш торулары, аларның уртача тәүлеклек йөрешләренең акрын булуы, маршрутларның тизлеген киметү кебек фактлар еш очрый. Соңгы вакытларда вагоннар әйләнеше акрынайды, йөкләрне бушату һәм төяү планнары үтәлми.
Казан тимер юлында да хәл шундый. Биредә вагоннар әйләнеше планы даими рәвештә үтәлми килә. Сентябрьнең 25 көне эчендә ул бары тик 98,3 процент кына үтәлгән. Юлның Агрыз, Юдино, Ульяновск бүлекләрендә бу күрсәткеч аеруча түбән. Вагоннарның буш торуы аркасында гына да, юл сентябрьнең 25 көнендә дәүләткә 10 меңнән артык вагон бурычлы булып калды.
Вагоннарның буш торуының төп сәбәбе — аларны бушату һәм төяү эшләрен начар оештыруда. Бу эштә бигрәк тә Агрыз, Юдино, Ульяновск һәм Бөгелмә бүлекләре артта калалар. Аларның җитәкчеләре (иптәшләр КриGER, Коротков, Кудрявцев һәм Максимов) вагоннарны вакытында бушату һәм төяү өчен кирәкле чаралар күрмиләр, бу эшкә җитәрлек игътибар бирмиләр.
Бу җитди кимчелекләрне бетерү өчен, юл, бүлек һәм станция җитәкчеләре вагоннар белән составлар хәрәкәтен оештыруны яхшыртырга, хәрәкәт куркынычсызлыгын тәэмин итәргә, хәрәкәттәге составтан файдалануны көчәйтергә тиешләр. Моның өчен аларның барлык мөмкинлекләре дә бар.
Тимер юл транспорты эшендәге кимчелекләрнең күбесе предприятиеләр һәм оешмалар җитәкчеләренең транспорт дисциплинасын бозулары аркасында килеп чыга. Алар вагоннарны вакытында бушатмыйлар, нәтиҗәдә, вагоннар озак вакытлар буш тора. Мәсәлән, сентябрьнең 25 көне эчендә генә дә, Казан тимер юлында предприятиеләр һәм оешмалар гаебе белән 75 меңнән артык вагон-сәгать буш торуга юл куелган. Бу — 3 меңнән артык вагонның бер тәүлек буена буш торуы дигән сүз.
Вагоннарны бушату һәм төяү эшләренә җавапсыз караучы предприятиеләр һәм оешмалар арасында Казан шәһәренең генә дә 16 нчы, 7 нче, 1 нче, 2 нче, 4 нче, 5 нче трестлары, май комбинаты, он тарту заводы, киез итек фабрикасы, мех комбинаты, тегү фабрикасы, «Татмебель» артеле, «Спартак» аяк киемнәре фабрикасы, «Татсоюз» оешмасы, «Заготзерно» трестының базасы, шәһәр сәүдә оешмасының яшелчә-җимеш базасы һәм башкалар бар. Аларның җитәкчеләре вагоннарны вакытында бушату һәм төяү өчен көрәшне җәелдерү урынына, дәүләткә зур зыян китерәләр, транспорт эшен тоткарлыйлар.
Партия оешмалары, совет һәм хуҗалык органнары бу хәлгә түзеп торырга тиеш түгелләр. Алар транспорт дисциплинасын бозучыларга каршы кискен көрәш ачарга, аларны җавапка тартырга тиешләр. Шул ук вакытта, алар тимер юлчылар арасында массакүләм-политик эшне көчәйтергә, аларны яңа хезмәт уңышларына рухландырырга бурычлылар.
Тимер юл транспорты хезмәткәрләре, партиябезнең XIX съездына багышлап алынган социалистик йөкләмәләрен үтәү өчен көрәшне киң җәелдереп, транспорт эшендәге кимчелекләрне тиз арада бетерергә, хәрби ташуларны һәм халык хуҗалыгы йөкләрен өзлексез тәэмин итәргә тиешләр.
## АУЫЛХУҖАЛЫК ТАУАРЛАРЫН ХӘЗЕРЛӘҮНЕҢ МАКСИМАЛЬ ФАЙДАЛАНЫРГА, ГРАФИКНЫ АРТТЫРЫП ҮТӘҮГӘ ИРЕШЕРГӘ
### 29 СЕНТЯБРЬ
Илебез колхозларында һәм совхозларында бөртеклеләрне җыю һәм дәүләткә тапшыру тәмамланып килә. Соңгы көннәрдә республиканың күп кенә районнары ашлык хәзерләү буенча дәүләт планын үтәделәр.
Хәзер игенчелек хезмәтчәннәре алдында башка мөһим бурычлар тора. Аларның берсе — авыл хуҗалыгының башка продуктларын хәзерләүне оешкан төстә үткәрү. Бу көннәрдә республиканың колхоз һәм совхоз кырларында бәрәңге, яшелчә, шикәр чөгендере, җитен, киндер һәм башка культураларны җыю дәвам итә. Күпчелек районнар бәрәңге хәзерләү планын уңышлы үтәп киләләр. Апас, Кайбыч, Тәкәнеш, Яңа Писмән, Югары Ослан, Кукмара, Балтач, Арча, Питрәч, Биләр, Яшел Үзән, Норлат, Октябрь, Мөслим, Сарман, Әгерҗе, Бондюг, Азнакай, Баулы, Шөгер, Чирмешән, Акташ, Ямаши һәм башка районнар бу мөһим хуҗалык-политик кампанияне уңышлы тәмамладылар.
### КИРОВ ИСЕМЕНДӘГЕ КОЛХОЗДА
Киров исемендәге колхоз (рәисе иптәш Гыйльметдинов) быел югары уңыш үстерде. Колхозчылар, партиянең XIX съезды хөрмәтенә социалистик ярышны киң җәелдереп, бөртеклеләрне җыюны һәм дәүләткә тапшыруны оешкан төстә үткәрделәр. Алар ашлык хәзерләү буенча дәүләт планын 105 процентка үтәделәр.
Хәзер колхозда бәрәңге һәм яшелчә җыю дәвам итә. Бу эшкә дә барлык колхозчылар актив катнашалар. Алар көн саен 2—3 гектар мәйданнан бәрәңге алалар. Бәрәңге уңышы яхшы. Һәр гектардан уртача 150—200 центнер уңыш алына. Колхоз бәрәңге хәзерләү планын 110 процентка үтәде инде.
Колхозчылар яшелчә культураларыннан да югары уңыш үстерделәр. Алар кәбестәнең һәр гектарыннан 300—350 центнер, кыярдан 200—250 центнер, помидордан 150—200 центнер уңыш җыеп алдылар. Яшелчә хәзерләү планы 120 процентка үтәлде.
Колхоз терлекчелек продуктлары хәзерләү планын да уңышлы үтәп килә. Алар сөт, ит, йомырка һәм йон хәзерләү буенча еллык планнарын арттырып үтәделәр инде.
### СҮЗ АРТЫННАН ЭШ БУЛСЫН
(«Кызыл Татарстан» газетасының 1952 ел 17 июльдә басылган «Терлекчелек продуктлары хәзерләүне арттырырга» дигән мәкаләсе эзеннән)
Бу мәкаләдә безнең районда терлекчелек продуктлары хәзерләүнең канәгатьләнерлек бармавы турында дөрес күрсәтелгән иде. Район партия комитеты бу мәкаләне бюро утырышында тикшерде һәм анда күрсәтелгән кимчелекләрне бетерү буенча конкрет чаралар күрде.
Без, иң элек, колхозларда, авыл советларында һәм хәзерләү пунктларында массакүләм-аңлату эшләрен көчәйттек. Бу эшкә агитаторлар, лекторлар, авыл интеллигенциясе, совет һәм партия активы киң җәлеп ителде. Алар колхозчыларга һәм башка хезмәтчәннәргә терлекчелек продуктларын хәзерләүнең әһәмиятен аңлаттылар, аларны бу мөһим эшкә актив катнашырга чакырдылар.
Районда терлекчелек продуктлары хәзерләү буенча социалистик ярыш киң җәелдерелде. Ярышның барышы даими рәвештә тикшерелеп торды, алдынгыларның тәҗрибәсе өйрәнелде һәм таратылды.
Күрелгән чаралар нәтиҗәсендә, районда терлекчелек продуктлары хәзерләү эше шактый яхшырды. Сөт хәзерләү планы 105 процентка, ит хәзерләү планы 102 процентка, йомырка хәзерләү планы 110 процентка, йон хәзерләү планы 108 процентка үтәлде. Бәрәңге хәзерләү планы 115 процентка, яшелчә хәзерләү планы 125 процентка үтәлде.
Хәзер безнең бурыч — ирешелгән уңышларны ныгыту, терлекчелек продуктлары хәзерләүне алга таба да арттыру. Без бу бурычны да намус белән үтәрбез дип ышанабыз.
### АГЫМДАГЫ 27 сентябрьдә...
АГЫМДАГЫ 27 сентябрьдә, көндезге сәгать 2дә, Казанның Ленин урамындагы 22 номерлы йорт янында туктап торган «Победа» машинасының арткы көпчәген урлыйлар. Бу турыда милициягә хәбәр ителә. Милиция хезмәткәрләре, оператив чаралар күреп, каракны эзли башлыйлар. Күп тә үтми, карак тотыла. Ул Казан шәһәрендә яшәүче, элек хөкем ителгән, беркайда да эшләмәүче 25 яшьлек гражданин булып чыга. Аңардан урланган көпчәк алына. Тикшерү дәвам итә.
### ЗАВОДТА ЯҢА ЦЕХЛАР
Жданов исемендәге суднолар төзү заводында яңа цехлар сафка бастырылды. Аларның берсе — механика цехы. Ул иң яңа станоклар белән җиһазландырылган. Биредә югары җитештерүчәнлекле агрегат станоклар, автомат линияләр, программа белән идарә ителә торган станоклар куелган. Яңа цех сафка бастырылу белән, заводта хезмәт җитештерүчәнлеге 1,5—2 тапкыр артачак.
Икенче яңа цех — инструменталь цех. Биредә дә иң заманча җиһазлар урнаштырылган. Бу цех заводны барлык кирәкле инструментлар белән тәэмин итәчәк. Яңа цехларны сафка бастыру тантанасында завод директоры, партия оешмасы секретаре, профсоюз комитеты рәисе һәм башкалар чыгыш ясадылар. Алар яңа цехларны төзүдә катнашкан барлык эшчеләргә, инженер-техник хезмәткәрләргә рәхмәт белдерделәр, аларга яңа хезмәт уңышлары теләделәр.
### Сменага 340 процент
Васильевск агач комбинатының яшь токаре иптәш Борисенко сменалык нормасын даими рәвештә 300—340 процентка үтәп килә. Ул үзенең эшендә күп операцияле станоктан оста файдалана, хезмәт алымнарын даими камилләштерә. Иптәш Борисенко үзенең бай тәҗрибәсен башка яшь эшчеләргә дә өйрәтә. Аның ярдәме белән дистәләгән яшь егет һәм кыз югары җитештерүчәнлекле хезмәткә ирештеләр.
### Лучшиларның Фахретдинов
2 нче икмәк заводының иң яхшы стахановчыларыннан берсе ул иптәш Фахретдинов. Ул үзенең сменалык нормасын даими рәвештә 200—250 процентка үтәп килә. Иптәш Фахретдинов — яшьләргә остаз да. Ул үзенең бай тәҗрибәсен яшь эшчеләргә биреп, аларны югары җитештерүчәнлекле хезмәткә өйрәтә. Аның ярдәме белән күп кенә яшь эшчеләр стахановчылар сафына бастылар.
## ТЕРЛЕКЧЕЛЕКНЕ ТУК ҺӘМ ҖЫЛЫ КЫШЛАТУ ӨЧЕН!
### Терлекләрне тук һәм җылы кышлатырга!
Терлекләрне кышкы азык белән тәэмин итү һәм аларны яхшы карау өчен көрәш хәзерге вакытта авыл хуҗалыгы хезмәтчәннәре алдында торган иң мөһим бурычларның берсе булып тора. Бу бурычны уңышлы хәл итү өчен, республиканың күп кенә колхозлары һәм совхозлары зур эшләр башкаралар. Алар терлек азыгы хәзерләүне киң җәелдерделәр, терлекчелек фермаларын ремонтладылар, яңаларын төзеделәр.
Ләкин кайбер районнарда бу мөһим эшкә әле дә булса җиңел карау очраклары бар. Мәсәлән, Мамадыш районында терлек азыгы хәзерләү планы нибары 65 процентка гына үтәлгән. Районның күп кенә колхозларында терлекчелек фермалары кышка әзер түгел. «Гигант», «Кызыл Йолдыз», «Ударник» колхозларында фермаларны ремонтлау әле башланмаган да. Район партия комитеты һәм район башкарма комитеты бу хәлгә күз йомып карыйлар, кирәкле чаралар күрмиләр.
Терлекләрне кышка әзерләүдәге кимчелекләрне тиз арада бетерергә, терлек азыгы хәзерләүне көчәйтергә, барлык терлекчелек фермаларын да кышка тулысынча әзерләп бетерергә кирәк. Бу — безнең мөһим бурычыбыз.
### ТЕРЛЕКЧЕЛЕК ПЛАНЫ АРТТЫРЫП ҮТӘЛДЕ
Дөбъяз районының «Кызыл Татарстан» колхозы терлекчеләре, партиянең XIX съезды хөрмәтенә социалистик ярышны киң җәелдереп, зур уңышларга ирештеләр. Алар терлекчелек продуктлары хәзерләү буенча еллык планнарын вакытыннан алда үтәп чыктылар. Колхоз дәүләткә сөт, ит, йомырка, йон һәм башка продуктларны пландагыдан күпкә артык тапшырды.
Колхоз терлекчеләре хәзер ел ахырына кадәр тагын да югарырак күрсәткечләргә ирешү өчен көрәшәләр. Алар һәр сыердан уртача 2500 килограмм сөт савып алу, һәр сарыктан 4,5 килограмм йон кыркып алу, һәр тавыктан 150шәр йомырка алу бурычын куйдылар. Бу бурычларны үтәү өчен аларның барлык мөмкинлекләре дә бар.
### ТЕРЛЕКЧЕЛЕК ФЕРМАЛАРЫНДА
Партиянең XIX съезды ачылачак көннәр якынлашкан саен, безнең колхозчыларның хезмәт активлыгы арта бара. Алар съездны лаеклы каршылау өчен, барлык тармакларда да югары күрсәткечләргә ирешергә тырышалар. Бигрәк тә терлекчелек фермаларында эш кызганнан-кыза бара.
Безнең колхозның сөтчелек фермасы мөдире иптәш Гарипова җитәкчелегендәге коллектив бу көннәрдә аеруча тырышып эшли. Алар һәр сыердан уртача 15—16 килограмм сөт савып алалар. Бу — район буенча иң югары күрсәткечләрнең берсе. Ферма коллективы ел ахырына кадәр һәр сыердан уртача 2800 килограмм сөт савып алу бурычын куйды.
### ФЕРМА КЫШКЫ ХӘЗЕР
Безнең колхоз терлекчеләре, партиябезнең тарихи съездын лаеклы каршылау өчен, терлекчелек продуктлары планын арттырып үтәү бурычын куйдылар. Бу бурычны үтәү өчен алар барлык көчләрен куялар. Фермалар кышка тулысынча әзерләнде. Барлык терлекләр өчен дә җылы биналар, җитәрлек күләмдә азык хәзерләнде. Хәзерге вакытта фермаларда 60 баш мөгезле эре терлек, 150 баш сарык, 200 баш дуңгыз, 500 баш кош-корт бар. Ел ахырына кадәр без терлекләрнең баш санын тагын да арттырырга уйлыйбыз.
## ХАЛЫКАРА КҮЗӘТҮ
**Япониядә.** Чит ил матбугаты хәбәр итүенә караганда, Япониядә хәлләр киеренке булып кала. Халык массалары Америка оккупантларына һәм аларның ялчысы булган Иосида хөкүмәтенә каршы көрәшне көннән-көн киңәйтәләр. Илнең төрле шәһәрләрендә һәм авылларында митинглар, демонстрацияләр, забастовкалар булып тора. Хезмәт ияләре хезмәт хакын арттыруны, эш шартларын яхшыртуны, демократик ирекләрне киңәйтүне таләп итәләр.
Япониянең идарәче даирәләре, халык хәрәкәтеннән куркып, репрессияләрне көчәйтәләр. Алар прогрессив оешмаларны тараталар, демократик матбугатны ябалар, профсоюз активистларын, тынычлык өчен көрәшүчеләрне кулга алалар. Ләкин бу чаралар халыкның көрәш рухын сындыра алмый. Киресенчә, алар халыкның нәфрәтен тагын да арттыралар гына.
**Көнбатыш Германиядә.** Көнбатыш Германиядә дә хәлләр тыныч түгел. Биредә дә халык массалары Америка империалистларының агрессив сәясәтенә каршы көрәшне көчәйтәләр. Алар Германияне яңадан коралландыруга, аны яңа сугыш учагына әйләндерүгә каршы чыгалар.
Көнбатыш Германиянең идарәче даирәләре, Америка куштаннары, халык хәрәкәтен бастыру өчен, төрле чаралар күрәләр. Алар «коммунистик куркыныч» турында ялган сүзләр таратып, халыкны алдарга тырышалар. Ләкин бу хәйләләр дә уңышка ирешми. Көнбатыш Германия хезмәт ияләре, коммунистлар партиясе җитәкчелегендә, тынычлык, демократия һәм Германиянең бердәмлеге өчен көрәшне дәвам итәләр.
**Кореядә.** Кореядә Америка агрессорларының канкойгыч сугышы дәвам итә. Алар Корея шәһәрләрен һәм авылларын вәхшиләрчә бомбага тоталар, тыныч халыкны үтерәләр. Ләкин Корея халкының азатлык өчен көрәшен бастыра алмыйлар. Корея халык армиясе һәм кытай иреклеләре, совет халкының һәм бөтен прогрессив кешелекнең ярдәменә таянып, дошманга каты каршылык күрсәтәләр, аңа зур югалтулар китерәләр.
## ЛИТВАДА КРЕСТЬЯН ЭШЧӘННӘРЕ СЪЕЗДЫ
КАУНАС, 29 сентябрь. (ТАСС). Үз эшләрен тәмамлаган Литва ССР крестьян эшчәннәре съезды республиканың барлык крестьяннарына мөрәҗәгать кабул итте. Мөрәҗәгатьтә съезд делегатлары барлык крестьяннарны колхозларга берләшергә, колхозларны ныгытырга, авыл хуҗалыгын үстерүдә яңа уңышларга ирешергә чакыралар.
## АВСТРИЯДӘН ХАТ
ВЕНА, 29 сентябрь. (ТАСС). Австриядән Советлар Союзына дуслык ае үткәрү уңае белән килгән Австрия делегациясе совет халкыннан алган тәэсирләре турында хат бастырып чыгарды. Хатта делегация членнары совет кешеләренең тынычлык сөючәнлеген, аларның үз илләре белән горурлануларын, коммунизм төзелешендәге уңышларын билгеләп үтәләр.
## СОВЕТЛАР СОЮЗЫНДА
### КАИРДА ФИЛИАЛ ЭШЛИ
КАИР, 29 сентябрь. (ТАСС). Каир шәһәрендә СССР Фәннәр Академиясенең Шәрекъне өйрәнү институты филиалы эшли башлады. Филиалның төп бурычы — Якын һәм Урта Көнчыгыш илләренең тарихын, икътисадын, культурасын өйрәнү.
### Украинада уңыш культуралары җыю
КИЕВ, 29 сентябрь. (ТАСС). Украина колхозлары һәм совхозлары шикәр чөгендере, көнбагыш, кукуруз һәм башка культураларны җыюны дәвам итәләр. Быел бу культуралардан югары уңыш үстерелде.
### СУГАН ҺӘМ КӘБЕСТӘ ХӘЗЕРЛӘҮ
ЯРОСЛАВЛЬ, 29 сентябрь. (ТАСС). Ярославль өлкәсенең колхозлары суган һәм кәбестә хәзерләү планын үтәделәр. Хәзерге вакытта бу продуктларны шәһәрләргә озату дәвам итә.
### Колхозчы Григоров китапханәсендә
ХАБАРОВСК, 29 сентябрь. (ТАСС). Амур буендагы «Пограничник» колхозының бакчачысы Григорий Иванович Григоров үзенең шәхси китапханәсендә 3 меңнән артык китап туплаган. Алар арасында рус һәм чит ил классикларының әсәрләре, сәяси һәм фәнни-популяр әдәбият бар.
### РУС КЛАССИКЛАРЫНЫҢ ӘСӘРЛӘРЕН
Воронеждагы дәүләт нәшрияты рус классикларының әсәрләрен бастырып чыгара башлады. Инде А.С. Пушкинның, М.Ю. Лермонтовның, Н.В. Гогольнең, И.С. Тургеневның, Л.Н. Толстойның әсәрләре дөнья күрде. Хәзер А.П. Чеховның әсәрләре басылырга әзерләнә.
## СОВЕТ ПАТРИОТЛАРЫ — ХӘЗЕР ӘЗӘРБАЙҖАНДА ГАБДУЛЛИНАЛАР — МАКТАУЛЫ ЭШ
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0037b0d4f1cad1072559a3982fd44ddb-0-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Советлар Союзы Герое, запастагы гвардия полковнигы Н. Т. Габдуллин. М. Альперт фотосы.</figcaption></figure>
Бөек Ватан сугышы елларында «Совет патриотлары» дигән очерк бөтен илгә билгеле булды. Анда Советлар Союзы Герое Николай Габдуллин һәм аның гаиләсенең батырлыгы турында сөйләнә иде. Сугыштан соң Габдуллиннар гаиләсе Әзәрбайҗанга күчеп килә. Биредә алар нефть сәнәгатендә эшлиләр. Николай Габдуллин үзе — нефть промыселында мастер, ә аның хатыны һәм балалары — нефтьчеләр. Габдуллиннар гаиләсе хезмәттә дә, җәмәгать эшендә дә үрнәк күрсәтәләр.
### Кайгын төшле бет
Германия демократик республикасының прогрессив җәмәгатьчелеге Көнбатыш Германиядә милитаризмның яңадан торгызылуына каршы көрәшне көчәйтә. Бу көрәшнең бер чагылышы булып, Берлинда «Кайгын төшле бет» дигән сатирик пьесаның куелуы тора. Пьесада Көнбатыш Германиянең идарәче даирәләре, аларның Америка империалистларына яраклашуы фаш ителә.
### Татар артистлары Таҗикстан һәм Казахстан шәһәрләрендә
Август башында ук Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры коллективы Таҗикстан һәм Казахстан ССР шәһәрләренә зур гастрольгә киткән иде. Артистлар Сталинабад, Ленинабад, Алма-Ата, Чимкент, Җамбул, Караганда, Семипалатинск һәм башка шәһәрләрдә булдылар. Алар тамашачыларга «Галиябану», «Зәңгәр шәл», «Банкрот», «Хуҗа Насретдин» кебек иң яхшы спектакльләрен күрсәттеләр. Гастрольләр зур уңыш белән үтте.
## Соңгы хәбәрләр
### «МИННОН ИНТЕРНЭШНЛС, ИНСОНС МИТИНГЧЕ»
НЬЮ-ЙОРК, 29 сентябрь. (ТАСС). Кичә биредә «Миннон интернэшнлс, инсонс митингче» дигән ат чабышы ярышлары булды. Ярышларда АКШ, Канада, Франция, Италия һәм башка илләрдән килгән иң яхшы атлар катнашты. Ярышларның төп призын — 50 мең долларны — Американың «Каунтерпойнт» кушаматлы аты яулады.
### ПРОМКОМБИНАТНЫҢ ЭШЕ ЯХШЫРДЫ
Зеленодольск районы промкомбинаты коллективы, партиянең XIX съезды хөрмәтенә социалистик ярышка кушылып, август ае планын 110 процентка үтәде. Сентябрь аенда да комбинат уңышлы эшли. Биредә хезмәт җитештерүчәнлеге артты, продукциянең сыйфаты яхшырды.
## ЛОНДОНДА СОВЕТ ДЕЛЕГАЦИЯСЕ
ЛОНДОН, 29 сентябрь. (ТАСС). Кичә бирегә СССР профсоюзларының Бөтенсоюз Үзәк Советы чакыруы буенча Совет профсоюзлары делегациясе килде. Делегацияне Бөекбританиянең Генераль профсоюзлар советы рәисе Артур Дикин һәм башка профсоюз җитәкчеләре каршы алды.
### Чит ил хроникасы
★ Чит ил матбугаты хәбәрләренә караганда, 28 сентябрьдә Пекинда Монгол Халык Республикасының Кытай Халык Республикасындагы Гадәттән тыш һәм Тулы хокуклы илчесе Б. Жаргалсайхан Кытай Халык Республикасының Үзәк халык хөкүмәте рәисе Мао Цзе-дунга ышаныч грамоталарын тапшырды.
★ 28 сентябрьдә Римда Италиянең элеккеге премьер-министры, христиан-демократлар партиясенең лидеры Альчиде де Гаспери кинәт вафат булды.
### Бөтен дөнья профсоюз конференциясендә
ВЕНА, 29 сентябрь. (ТАСС). Бөтен дөнья профсоюзлары федерациясе башкарма комитетының 26 нчы сессиясе уңае белән чакырылган Бөтен дөнья профсоюз конференциясе үз эшен дәвам итә. Конференциядә 70тән артык илдән килгән профсоюз вәкилләре катнаша. Конференциядә хезмәт ияләренең икътисади һәм социаль хокуклары өчен көрәш, тынычлыкны саклау мәсьәләләре тикшерелә.
## РЕВОЛЮЦИОН ХАТЛАРДАН
1905 елгы революция чорындагы революцион хәрәкәтләрне яктырта торган документлар җыентыгы басылып чыкты. Җыентыкка эшчеләрнең, крестьяннарның, солдатларның һәм матросларның хатлары, прокламацияләре, мөрәҗәгатьләре кертелгән. Бу документлар патша самодержавиесенә каршы көрәшнең киң колачлы булуын, халык массаларының революцион активлыгын күрсәтәләр.
## ТЕАТРЛАРДА ҺӘМ КИНОЛАРДА
Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында — «Габбас Галин».
В. И. Качалов исемендәге Зур драма театрында — «Ревизор».
Татар дәүләт опера һәм балет театрында — «Дубровский».
«Родина» кинотеатрында — «Авыл табибы».
«Татарстан» кинотеатрында — «Авыл табибы».
|
00394912a97c1b3d3bbd4634b746f349 | 2,020 | null | <table><tr><td>РЕСПУБЛИКА ТАТАРСТАН<br>ГЛАВА<br>БУИНСКОГО<br>МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА</td><td></td><td>ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ<br>БУА<br>МУНИЦИПАЛЬ РАЙОНЫ<br>БАШЛЫГЫ</td></tr></table>
<table><tr><td>ПОСТАНОВЛЕНИЕ</td><td></td><td>КАРАР</td></tr><tr><td>2020 елның 30 октябре</td><td>г. Буинск</td><td>91-п номерлы</td></tr></table>
## Буа муниципаль районында кече һәм урта эшкуарлыкка ярдәм күрсәтү һәм үстерү мәсьәләләре буенча Координация советы турындагы нигезләмәгә үзгәрешләр кертү хакында
«Россия Федерациясендә кече һәм урта эшкуарлыкны үстерү турында» 2017 елның 24 июлендәге 209-ФЗ номерлы Федераль закон нигезендә һәм Татарстан Республикасы Буа муниципаль районында кече һәм урта эшкуарлыкка ярдәм күрсәтү һәм үстерү өлкәсендәге эшчәнлекне координацияләү эшен оештыру максатларында
**КАРАР БИРӘМ:**
1. Буа муниципаль районы башлыгының 2019 елның 11 июнендәге 57-п номерлы «Буа муниципаль районында кече һәм урта эшкуарлыкка ярдәм күрсәтү һәм аны үстерү мәсьәләләре буенча Координация советы төзү турында» карары белән расланган Буа муниципаль районында кече һәм урта эшкуарлыкка ярдәм күрсәтү һәм үстерү мәсьәләләре буенча Координация советы турындагы нигезләмәгә ( алга таба- Нигезләмә), түбәндәге үзгәрешләрне һәм өстәмәләрне кертергә:
1.1. Нигезләмәнең 4.4 пунктын үзгәртергә һәм түбәндәге редакциядә бәян итәргә :
> «4.4. Совет рәисе булмаган чорга, Совет рәисе урынбасары:
>
> - рәсми рәвештә Советны Россия Федерациясе дәүләт хакимияте органнарында, Татарстан Республикасы дәүләт хакимияте органнарында, муниципаль районның җирле үзидарә органнарында, иҗтимагый һәм башка оешмаларда, шулай ук чит дәүләтләр органнарында һәм оешмаларында һәм халыкара оешмаларда тәкъдим итә;
> - Совет эше белән җитәкчелек итә;
> - Совет утырышын алып бара;
> - Совет карарларын үтәүне оештыра.»;
1.2. Нигезләмәнең 5.4 пунктын үзгәртергә һәм түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
> «5.4. Совет карарлары Совет утырышында катнашучыларның гади күпчелек тавышы белән кабул ителә һәм беркетмә белән рәсмиләштерелә, ул утырыштан соң 5 көн эчендә рәсмиләштерелә һәм Совет рәисе һәм секретаре тарафыннан имзалана. Кабул ителгән карар белән килешмәгән очракта, Совет әгъзасы үз фикерен язма рәвештә бәян итәргә хокуклы, ул утырыш беркетмәсенә мәҗбүри рәвештә кушып бирелергә тиеш.
> Совет карарлары тәкъдим характерында.
> Совет әгъзалары утырышта карала торган мәсьәләләр буенча фикер алышканда тигез хокукларга ия.».
2. Әлеге карар рәсми бастырылып чыккан көненнән үз көченә керә һәм Татарстан Республикасы хокукый мәгълүматының рәсми порталында http://pravo.tatarstan.ru/ адресы буенча, шулай ук Татарстан Республикасы муниципаль берәмлекләре порталы Интернет мәгълүмати-телекоммуникация челтәрендә http://buinsk.tatarstan.ru адресы буенча урнаштырылырга тиеш.
3. Әлеге карарның үтәлешен тикшереп тотуны үземдә калдырам.
<table><tr><td>Буа муниципаль районы Башлыгы</td><td></td><td>Р.Р. Камартдинов</td></tr></table>
|
003a09d5065e05c8ce02bf0d0c5cbd76 | 1,986 | Children's literature, Poetry, Riddles | Хәкимҗан Халиков
# Рәхим итегез!
Шигырьләр һәм башваткычлар
*КЕЧЕ ЯШЬТӘГЕ МӘКТӘП БАЛАЛАРЫНА*
КАЗАН ТАТАРСТАН КИТАП НӘШРИЯТЫ 1986
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/003a09d5065e05c8ce02bf0d0c5cbd76-2-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/003a09d5065e05c8ce02bf0d0c5cbd76-3-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
## РӘХИМ ИТЕГЕЗ!
Ап-ак кар явып тора,
Миңа эш табып тора.
Эш нәрсә соң миңа ул —
Физзарядка гына ул.
Иртүк көрәк алам мин,
Кар ярып юл салам мин.
Әйдә, рәхим итегез,
Үтегез!
Урамнар көлеп торсын,
Кешеләр йөреп торсын,
Аяклары талмасын,
Юл йөргәндә армасын.
Олыга һәм кечегә —
Юл салам бар кешегә.
Әйдә, рәхим итегез,
Үтегез!
Нык булганга беләгем,
Уйнап тора көрәгем:
Бертуктаусыз кар ата,
Эшен ул да ярата.
Арымасын кулларым,
Чиста булсын юлларым...
Әйдә, рәхим итегез,
Үтегез!
## ХАТЛАР ТАШЫЙМ
Апам белән бергә
Хатлар ташыйм, хатлар.
Сөенсеннәр яшьләр,
Сөенсеннәр картлар.
Апам белән бергә
Хатлар ташыйм, хатлар.
Җылы хәбәр кирәк
Бөтен кешегә дә.
Бер хат килсен иде
Безнең күршегә дә.
Җылы хәбәр кирәк
Бөтен кешегә дә.
Күрше әби көн дә:
«Уң булсын, — ди, — юлың».
Дошман аткан аның
Чик саклаган улын...
Күрше әби көн дә:
«Уң булсын, — ди, — юлың».
Языйм микән әллә
Хатны аңа үзем?
Әбекәй хат көтә.
Mөлдерәтеп күзен.
Языйм микән әллә
Хатны аңа үзем?
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/003a09d5065e05c8ce02bf0d0c5cbd76-5-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
## ЕЛМАЕП-КӨЛЕП КЕНӘ
Йокысыннан тора кояш
Елмаеп-көлеп кенә.
Болыт арасына да ул
Елмаеп килеп керә.
Уятканда да уята
Нурларын сибеп кенә.
Һәм үстерә әни кебек
Иркәләп, сөеп кенә.
Шушы кояштай тормышның
Кадерен белеп кенә,
Яшәсен иде бар кеше
Елмаеп-көлеп кенә.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/003a09d5065e05c8ce02bf0d0c5cbd76-6-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
## КЫШКЫ ҖЫРЧЫЛАР
Кышкы юлда җыр ишеттем
Солы чыпчыкларыннан,
Зең-зең итеп сибелде ул
Нәни томшыкларыннан.
Бөтенесе миңа карый,
Әллә безне күрсен дип.
Ә үзләре бертуктаусыз
Җыр сузалар «зиң-зиң» дип.
Хәтерләтеп атлыларның
Җиз кыңгырау моңнарын,
Җыр яңгырый, куган кебек
Кышның кар-бураннарын.
## ИКЕ КАРАМА
Бер-беренә сөялеп
Үскән ике карама
Чәкәләшә шыкы-шык,
Кайчан гына карама.
Җилгә кызык, ә болар
Бер-берсен әй тукмыйлар,
Төне буе аннары
Ыңгырашып йоклыйлар.
## УЙЛАНУ
Кая барсам, шунда дуслар
Минем тирә-ягымда.
Сыенырга әтием бар,
Әнием бар янымда.
Кайчан килеп утырсам да,
Ни генә юк табында:
Мине көтеп торган кебек,
Бөтен нәрсә алдымда.
Ә мәктәптә каршы ала
Иркен, якты класслар.
Авырдыммы — минутында
Килеп җитә врачлар.
Үлем чәчеп, өстебездә
Ракеталар шартламый;
Туган-үскән җиребезне
Илбасарлар таптамый.
Ә кайдадыр сугыш бара,
Үксеп елый ятимнәр.
«Мин бәхетле», — дисәм әгәр,
Ятимнәр ни әйтерләр?
Ни әйтерләр йорт-җирсезләр,
Ачлы туклы йөргәннәр?
Ни әйтерләр төшләремә
Икмәк сорап кергәннәр?
Аларның да йөрер чагы
Безнең кебек гөр килеп.
Әллә шуңа минем бәхет
Тулы түгелдер кебек...
## ҮЗ-ҮЗЕНӘ БУЛЫША
Мин эшләрне аермыйм
Карасына, агына.
Тик торсам да аз гына,
Барысын да сагынам.
Ничек укыганымны
Сөйләп бирер бишлеләр.
Өйгә кайтсам, кулларым:
«Кайда безгә эш?» — диләр.
Алайса, дим, әйдәгез,
Идән юып алабыз.
Чиләк-көянтә белән
Аннан суга барабыз.
Әни эштән кайтуга,
Көлеп тора табыным...
Ә шулай да нигәдер
Белмим ару-талуны.
Әллә инде эшләрем
Үзләре дә тырыша?..
Җан яраткан эш бит ул
Үз-үзенә булыша.
## САК БУЛЫГЫЗ!
Дәү әтием шикелле
Сугышта да булмадым,
Сызламыйлар ярадан
Аякларым, кулларым.
Концлагерьларда да
Ачтан газап чикмәдем.
Уяу саклый абыйлар
Илебезнең чикләрен.
Ә шулай да бу сугыш
Төшләремә ник керә?
Бүлеп татлы йокымны,
Интектерә ник кенә!
Баш очымда еш кына
Нейтрон бомба тирбәлә.
Төрле яктан ук сыман
Ракеталар төбәлә.
Кайберләре канатлы,
Юаны бар, нечкәсе.
Ә Җир шары әйтерсең
Зур бер дары мичкәсе.
Шартлатырга йөриләр
Аны Гитлер ишеләр.
Кыл өстендә Җир шары:
Сак булыгыз, кешеләр!
## КУРКЫП КИТӘМ
Дәү әтинең аягында
Протезы шыгырдаса,
Куркып китәм:
Протез түгел,
Әйтерсең җир ыңгыраша.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/003a09d5065e05c8ce02bf0d0c5cbd76-9-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
## ӘХМӘДИ
Башка көнне
Урынын үзе
Җыя иде,
Кайчак хәтта
Савыт-саба
Юа иде.
Бүген күрсәң...
Әхмәдине
Аңламассың!..
Әнисе дә:
— Бу, — ди, — минем
Баламмы соң?
Улым дисәм,
Урын-җире
Җыелмаган,
Тәлинкәсе,
Кашыгы да
Юылмаган.
Нәрсә булды?
Нишләдең син,
Әхмәди? — ди.
Ә Әхмәди:
— Син бит ю дип
Әйтмәдең, — ди...
Аңламассың
Әхмәдине!
## БЕР ГЕНӘ ЭШ БЕЛӘ
Безнең әни сабыр гына,
Тик абыем Сабир гына
Үзәгенә үтә һәрчак,
Әни кызып китә кайчак:
— Белмим, нинди баладыр бу?!
Кемнән үрнәк аладыр бу?!
Йомырка да арчый белми,
Арчып бирсәң — ашый белми.
Урын-җирен җыя белми,
Әйтсәң, телен тыя белми...
И Сабиржан, Сабиржан, — ди, —
Син, балакай, нинди җан?! — ди.
Ник бер эш тә белмисең? — ди.
— Әнием, — дим, — күрмисеңдер,
Абый бер эш эшли белә:
Чалкан ятып мышный белә.
## ҮЗЕ БЕРНИ БИРМӘСӘ ДӘ...
Әйбер сорап, берни бирми,
ә үзенә — бир генә.
Бу дөньяда әйтерсең лә
Бары тик Кәбир генә.
Риза түгел аңа да ул,
Риза түгел моңа да.
Үзе исә алып салмый
Аркылыны буйга да.
Киим дисә — киемнең тик
Булсын аңа затлысы,
Ашыйм дисә — аш-суның да
Иң тәмлесе, татлысы.
Аның өчен иптәшләре
Эшләп бирсен өй эшен.
«Соң шуңа да ярамагач,
Дуслык, — ди ул, —
ни өчен?!»
Барсак кинотеатрга:
«Ник, — ди, — бушлай
кертмиләр?»
Автобуста тагын шул ук:
«Ник билетсыз
йөртмиләр?..»
Кеше җилкәсендә һаман
Шулай йөрер микән ул?
Берәр вакыт «мәгез» диеп
Әйтә белер микән ул?
## НУРУЛЛА ГЫНА
Оста куллар түгәрәге.
Бүлмә гөр килеп тора.
Малайларның
башларыннан
Парлар бөркелеп тора.
Кулларында пычкылары
Тора чыжылдап кына,
Такта буйлап ышкылары
Оча выжылдап кына.
Кесәсенә кулын тыгып
Йөри Нурулла гына.
Килгән, ахры, өйрәнергә
Карап торырга гына.
## ЧҮЛДӘ БАТТЫ БИЧАРА
Гөлсара сер бирмәс ул:
Укымыйча килсә дә,
«Укымадым», — димәс ул.
Тик торасы урында,
Кул күтәреп, бер көнне
Сөйли чүлләр турында:
— Чүлдә... чүлдә илләр бар,
Чүлдә...
чүлдә җилләр бар...
— Чүлдә тагын ниләр бар?
— Чүлдә тагын комнар бар.
Бөтен җирдә урманнар,
Шаулап үсә кылганнар.
Сазлыклар да бар анда.
Батып калуың да бар,
Абайламый барганда.
— Иә, йә, сөйлә,
шуннан соң?..
— Шуннан соңмы?..
— Шуннан соң...
Әйтеп куйды кайсыдыр:
— Баткач, ничек
чыгасың?!.
Әй Гөлсара, Гөлсара!
Судан коры чыгам дип,
Чүлдә батты бичара.
## СОҢ БУЛСА ДА УҢ БУЛСЫН
Һәр көн шулай: иртәнге
Тугыз булсын, ун булсын,
Мәктәпкә һич ашыгыр
Исәбе юк Илдусның:
Соң булса да уң булсын.
Күпме әйттек. Әйткәнне
Аңлый торган улмы соң!
Акланырга дигәндә...
— Белегез, — ди, — шунысын:
Соң булса да уң булсын.
Дәрес беткәч килсә дә:
— Ник, — ди, — әле соң булсын!
— Җитте, — дидек, — алайса
Бүген калып укырсың!
Соң, дисеңме? Соң булсын,
Соң булса да уң булсын.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/003a09d5065e05c8ce02bf0d0c5cbd76-13-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
## УКЫТУЧЫЛАРЫМ
Сокланам мин язгы судан
Карап торган талларга.
Ничек суык тими икән
Бозлы суда аларга?
Ә үзләре әйтә сыман:
— Син дә өйрән
түзәргә...
Ярга килсәм, балыклары
Чакыра күк йөзәргә.
Болындагы гөлчәчәкләр
Матурлыкка өйрәтә.
Бөркет күрсәм,
КЮЛЫГЫМ
Арткан кебек йөрәктә.
Кара карга тавышы да
Миңа никтер ягымлы:
Иң беренче ул кайта бит
Сагынып туган ягымны.
Эшкә өндәп торган кебек
Кырмыскалар да хәтта...
Укытучы сыман миңа
Бар нәрсә табигатьтә.
## БЕЗНЕҢ ӘНИ КЕБЕК ИКӘН
Алып төшкән идем генә
Үрдәкләрне тау астына,
Болыт килә башлады да
Сыздым тизрәк тал астына.
Әнкә үрдәк, әнкә казлар,
Көткән кебек шуны гына,
Һәркайсы үз бәбкәләрен
Җыеп алды куенына.
Китте яңгыр. Ява, малай,
Нәкъ чиләкләп койган сыман.
Ә юкәдә бер кызылтүш
Кымшанмый да оясыннан.
Китәр иде, — куенында
Бар шул аның нәниләре...
Безнең әни кебек икән
Кошларның да әниләре.
## КЫСЫР ХӘСРӘТ
Мондый хәсрәт булса булыр
Безнең Нурида гына:
— Кош булсам, — ди, — очар идем
Джунглига гына.
Рәхәт булыр иде дә соң:
Беркем эш кушмас иде,
Икелеләр алган өчен
Беркем орышмас иде.
Сусаганда эчәр идем
Җимеш сулары гына...
— Эчертерләр крокодиллар!..
— Менә шулары гына...
Яшел чыршы булсам әгәр,
Тотынырлар кисәргә.
Чәчәк булсам — өзәчәкләр...
Нишләргә соң? Нишләргә?!
— Менә кызык! Нишләргә дип
Елап тормассың инде.
Кеше булгач, яңадан да
Маймыл булмассың инде!
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/003a09d5065e05c8ce02bf0d0c5cbd76-16-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
## ЮАТА
Иртәгәгә калдырырга
Ярата Нур бөтен эшен.
Көрәген дә, чиләген дә
Юата ул бөтенесен:
— Курыкмагыз, тимим, тимим,
Яратсам да тик йөрергә,
Начар малай түгел лә мин,
Сезгә кулым тидерергә.
## КИҢӘШ ИТӘ
Сбор булса, иң беренче
Сәмигулла торып баса:
— Дәүләт милке — үз милкебез,
Киңәш итәм онытмаска.
Әмма ләкин ул милекне
Саклый белми күбебез, — ди.
Идән безгә ничек түзсен
Каты басып йөрибез, — ди.
Ни өчен гел язарга, — ди, —
Безгә класс тактасына?..
Ә утыргач...
«Моны әйтте Бикташев» дип
Язып куя партасына.
## БЕЗНЕ ҺАМАН МАКТЫЙЛАР
Безне һаман мактыйлар:
— Өмәдә дә боларның
Куллары бик ак, — диләр.
Безне һаман мактыйлар:
— Ак булмаска, алар бит
Гел чисталык саклыйлар.
Безне һаман мактыйлар:
— Мактаганда бер-берсен,
Караны да ак диләр.
Безне һаман мактыйлар:
— Кара, — диләр, — бер-берсен
Болар ничек яклыйлар!
Безне һаман мактыйлар:
«Күке белән Әтәч» дип
Кушамат та тактылар...
Безне һаман мактыйлар.
## ХИСМӘТ БЕЛӘН КИСМӘК
«Суга бар», — дип әнисе
Чиләк биргәч Хисмәткә,
«Суың кайда?!» — дип Хисмәт
Кычкырган, ди, кисмәккә.
Кисмәк исә кычкырган
Хисмәттән дә катырак,
Хисмәт калган аптырап.
## ЯРКАНАТ
Бер Ярканат Кояшка:
— Их, син, — дигән, — ни өчен
Кояш булып йөрисең,
Һич яктырта белмисең!
Көндез берни күрсәтми
Миңа синең нурларың.
Булгач-булгач, ник әнә
Ай шикелле булмадың?
Шуннан, — дигән Ярканат, —
Аңла үзең калганын...
Оныткан тик Айның ул
Кояштан нур алганын.
## ӘЛЕ БЕЛДЕК
Тинтерәдек инде тәмам,
Нишләтик бу Ришатны?
Көн дә шефлар билгелибез,
Ул берсен дә ошатмый.
Башта үзе, Вил булса да,
Нил булса да ярар, ди.
Ә соңыннан, кулын селтәп,
Шефлармыни алар, ди.
Киләләр дә, баш катырып
Сөйлиләр, ди, һәммәсе:
Миңа авыр темаларны
Аңлаталар, янәсе...
Ришат, дибез, шулай булгач,
Сиңа, дибез, ни җитми?
Ришатыбыз берни дәшми,
Әйтерсең лә ишетми.
Әле белдек, аңа менә
Нәрсә җитмәгән икән:
Шефларыбыз өй эшләрен
Күчертмәгәннәр икән.
## УЧАК
Бер юлаучы
Кышкы юлда
Туңган да,
Җылынырга
Учак яккан
Урманда.
Башта учак
Шундый каты
Дөрләгән,
Очкыннары
Болытларга
Үрләгән.
Юлчы исә,
Чумып татлы
Хисләргә,
Оныткан тик
Аңа чыбык
Өстәргә.
Бар утыны
Янып бетеп
Шул чакны,
Чаткысы да
Калмаган, ди,
Учакның.
Белем дә бит
Учак сыман,
Уйласаң:
Бетә бара,
Һаман өстәп
Тормасаң.
## ЗАРЛАНА
Йоклый песи,
Көнен йоклый,
Төнен йоклый,
Елына бер
Тычкан тотмый.
Ә шулай да:
— Эшем күп, — дип
Гел зарлана,
БоргаланаСыргалана:
— Минем хәтта
Ял итәргә
Вакыт юк, — ди...
Аннан тагын
Ятып йоклый.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/003a09d5065e05c8ce02bf0d0c5cbd76-21-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
## КЕМ БУЛМАС ТОРМЫШТА
Ни булмас тормышта?
Бервакыт Кырмыска
Яңгырга эләккән.
Караса — әрекмән,
Астында — бер Шөпшә,
Бөрешә-бөрешә:
— Килүен килдең, — ди, —
Бик кертер идем, — ди, —
Әрекмән астына,
Монда бит баз сыман,
Сап-салкын: туңарсың.
Аптырап торма син,
Урын тар барыбер,
Өең бар — бар, йөгер!
Йөгерсәң, тирләрсең,
Югыйсә чирләрсең...
— Ай, төче сүзлеләр
Бу икейөзлеләр... —
Дигән дә, шаккатып,
Өенә чак кайтып
Егылган Кырмыска...
Кем булмас тормышта?
## ТӘКӘББЕР ӘТӘЧ
Бу әтәчме? Авылда
Иң матур әтәч булган,
Ә башында таҗ сыман
Кып-кызыл кәпәч булган.
Койрыклары тиң булган
Салават күперенә...
«Сугышма!» — дип хуҗасы
Әйтмәгән күпме генә.
Тыңламаган. Ә хәзер
Калган бер күзе генә.
Башындагы таҗның да
Калган тик эзе генә.
Колак каккан хәтта ул
Үзенең бар йоныннан.
«Ник сугыштым икән?» — дип
И үкенгән соңыннан,
Әмма инде соң булган.
## ИКЕ КАРГА
Ике карга басуда
Җим эзләп йөри икән,
Икесе дә бер-берсен
Гел күзләп йөри икән.
Шуңа күпме җимнәрен
Алар таптап үткәннәр.
Бер суалчан күрүгә,
Кычкырышып киткәннәр.
— Минеке ул!
— Минеке!!.
Бәхәс һаман кызган, ди.
Шул вакытта бер чәүкә
Җимне алып сызган, ди.
## ВАКЫТЫ ТАР
Җитез юрга чаба-чаба
Су эчәргә барганда:
— Атлан, — дигән ташбакага,
Кинәт туктап калган да.
Ә ташбака, ачуланып:
— Юлыңда бул, бар! — дигән.
— Сиңа атланып торырга
Минем вакыт тар! — дигән.
Юрга исә нәрсә дисен:
— Үз җаеңны кара, — ди...
Ә ташбака су эчәргә
Әле һаман бара, ди.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/003a09d5065e05c8ce02bf0d0c5cbd76-23-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
## БАШВАТКЫЧЛАР
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/003a09d5065e05c8ce02bf0d0c5cbd76-24-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
### ТАБЫШМАКЛАР
Канаты юк, үзе шундый очына,
Авызыннан саесканнар очыра.
(Ялганчы)
Каш астыннан карар ул,
Көтмәгәндә кадар ул.
(Астыртын)
Ялкауга баш имәс ул,
«Ашарга бир!» — димәс ул,
Булсаң әгәр түземле,
Туендырыр үзеңне.
(Һөнәр)
Үзе дөнья тоткасы,
Кашыгында боткасы.
(Эш остасы)
Бер тиен юк бәясе,
Юлдаш булсаң — бәласе.
(Куркак)
Ул чибәр булса,
Үзең дә чибәр,
Йөзең дә чибәр.
Нәрсә булыр бу,
Йә, әйтеп җибәр?
(Тел)
Чыны бар, ялганы,
Яхшысы, яманы,
Aгы бар, вагы бар,
Авызда тагы бар.
(Сүз)
Бар нәрсәдән көчле ул,
Көчле — яшен төсле ул.
Хаксыз булсаң — камчылар,
Юлдаш итсәң үзеңә,
Сине шатлык каршылар.
(Дөреслек)
Кеше булсаң, аны син
Гомер буе саклыйсың,
Беркайчан да сатмыйсың...
Ә югалтсаң — тапмыйсың.
(Намус)
Кулыңнан ычкынса,
Кусаң да тоттырмас.
Кадерен белгәннәр
Беркайчан оттырмас.
(Вакыт)
Биклим дисәң — биге юк,
Чиклим дисәң — чиге юк,
Тотып кара син аны!
Күзне ачып йомганчы
Биш әйләнә дөньяны.
(Хыял)
Җыеп кына әйткәндә:
Әнкәң дә ул, әткәң дә,
Туган-үскән йортың да,
Янсаң аның утында,
Беркайчан да онытмас,
Чишмә булсаң — корытмас.
(Туган ил)
Бәхет тә ул, көч тә ул,
Җиңел килми һич тә ул.
Үзең җыйган байлык ул,
Әгәр өстәп тормасаң,
Тик бер генә айлык ул.
(Белем)
Кулдан-кулга йөри ул,
Бөтен телдә сөйли ул,
Белмәгәне юк аның,
Көзгесе ул дөньяның.
(Китап)
Ике күзле багана
Көн узмый дип зарлана.
(Ялкау)
Алай итәр,
Болай итәр,
Эшен чак-чак
Башлап китәр,
Анысын да
Меңгә бүләр,
Аннан соң да
Көн дә үләр.
(Иренчәк)
Аягы юк, кулы юк —
Юлда булыр ә үзе
Иртәсен дә, кичен дә.
Ерактагы дустыңның
Сере булыр эчендә.
(Хат)
Шундый сизгер — ис китә:
Һәр сүзеңне ишетә.
(Колак)
Аратага тотыныр,
Җил дә кертми тик торыр.
(Койма)
Чыр-р-р, чыр-р-р, чыр-р-р, ди ул,
Аяк белән җырлый ул.
(Чикерткә)
Тәрәзәле һәр ягы,
Җиргә тими аягы.
Сыртында бар дугасы,
Йә, бу нинди юрга соң?
(Трамвай)
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/003a09d5065e05c8ce02bf0d0c5cbd76-28-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
### АНАГРАММАЛАР
Барлык күрше илләрнең
Арасыннан үтәр ул,
Уңнан сулга укысаң,
Көн дә килеп китәр ул.
(Чик, кич)
Юк аның яз җитми
Йокыдан торганы.
Кирегә укысаң,
Ул — болын суганы.
(Аю, юа)
Сулдан уңга укылганын
Күп күтәрсәң арырсың,
Киресенчә укысалар,
Шундук отып алырсың.
(Йөк, көй)
Авызы өстә, күзе төптә,
Күрсәң дә кайда гына;
«Адашсалар» хәрефләре,
Киярсең аягыңа.
(Кое, оек)
Исемемне укып була
Ике яктан да,
Тик кулыңа суга күрмә,
Мине какканда.
(Кадак)
Кайсы яктан
Укысаң да
Үзгәрмәс ул,
Яхшы корсаң,
Җил-яңгыр да
Үткәрмәс ул.
(Шалаш)
Сулдан да укып була,
Уңнан да укып була,
Ә үзеннән җеп эрлән,
Тукыма тукып була.
(Сус)
Кайдан башлап укысаң да —
Укучының төп эше,
Мең дә берне белә, диләр,
Аның белән дус кеше.
(Уку)
Кайсы яктан
Укысаң да,
Берни белмәс,
Белер-белмәс
Сөйләсә дә,
Сүзен бирмәс.
(Надан)
«Юаш» дигән сүзнең капма-каршысын
Беләсездер инде сез.
Һәр хәрефе алыштырса урынын,
Килеп чыгар нинди төс?
(Усал, алсу)
Сәүдә итү мөмкин булган
Аерым бер урын бу;
Бер хәрефен алга куйсаң,
Каралты да булыр бу.
(Базар, абзар)
### АНАГРАММАЛАР
Суык тисә, бу куакның җиләген
Дару итеп файдалана күпме кеше!
Баш хәрефен азагына күчерсәң,
Иген урып, төшеп бетәр бөтен теше.
(Кура, урак)
Бу билгене белгечләрнең
Якасында күреп була,
Аңа карап һәркайсының
Дәрәҗәсен белеп була.
Баштагы өч хәрефенең
Алыштырсаң урыннарын,
Бөтен җире пыяладан
Торган җылы корылма ул.
(Петлица, теплица)
Сузыгы бар, тартыгы,
Кирәк түгел артыгы.
Шуннан инде үзегез
Ни икәнен аңларсыз.
Ә аннары ясагыз
Шул ук сүздән яңа сүз.
(Аваз, ваза)
Бу сүз ике иҗекле,
Синонимы — «ирекле».
Укысагыз киредән,
Антонимы — «черегән».
(Азат, таза)
Җиде тәүлек арасы ул,
Вакыт өчен барасы юл.
Бер хәрефе алга күчсә,
Сыер булыр, бераз үссә.
(Атна, тана)
Аның белән барырсың син
Теләгән урыныңа,
Бер хәрефе артка күчсә,
Атланыр муеныңа.
(Аяк, яка)
Кайдан башлап укысаң да,
Аны чәйгә саласың,
Ачысыннан курыкмасаң,
Тотып ашый аласың.
(Как)
Ак чәчәкле үлән ул,
Сабагын ашап була.
Шуның хәрефләреннән
Нинди сүз ясап була?
(Акбаш, башак)
Тракторлар чәчәр аны,
Комбайннар урып алыр.
Ни булыр бу, хәрефләре
Алыштырса урыннарын?
(Ашлык, алкыш)
«Яңадан»ның синонимын
Әгәр таба алсагыз,
Шул сүздәге хәрефләрдән
Аш савыты ясагыз.
(Кабат, табак)
Кайдан башлап
Укысаң да
Мавыктыра,
Шуның белән
Игътибарны
Тартып тора.
(Кызык)
Уңга таба кисәкчә ул,
Үсемлек йә өй гөле.
Сулга таба укысагыз,
Синонимы — «билгеле».
(Кына, анык)
Кайдан башлап укысаң да,
Канаты каерылган:
Дошман кысу аркасында
Иленнән аерылган.
(Качак)
Сулдан уңга — төшке аш,
Кыстап торыш булмасын.
Уңнан сулга укысаң —
Йомырка куырмасы.
(Әбәт, тәбә)
Уңайга да ачыклык,
Кирегә дә ачыклык.
Артык ерак булды ла —
Бара-бара талчыктык.
(Ара)
Төсе ап-ак, өсте каймак,
Ә сауганда күбек кенә.
Уңнан сулга укылганын
Була аның күреп кенә.
(Сөт, төс)
Шундый сүз бу: укып була
Уңайга да, кирегә дә.
Синең өчен әзер тора
Янган утка керергә дә.
(Ана)
Сулдан уңга укысагыз,
Антонимы — «күңелсез».
Сулга таба укылганын
Тауга менгәч күрерсез.
(Шат, таш)
Үсә анда яшелчә,
Пешә җиләк-җимеш тә.
Хәрефләре «адашса»,
Йөзеп йөрер инештә.
(Бакча, чабак)
### МЕТАГРАММАЛАР
«Г» белән — дәүләт,
«С» белән — кала.
Нинди сүзләр бу,
Кем әйтә ала?
(Гана, Сана)
Кием түгел, шулай да син аны
Кия дә, сала да аласың,
Бер хәрефе үзгәрсә, аңардан
Теләгән сүзеңне табасың.
(Күзлек, сүзлек)
«Л»га бетсә,
Беркайчан да
Күрмисең.
«Р»га бетсә,
Аңа басып
Йөрисең.
(Җил, җир)
«А» белән мин урманда
Үскән үсемлек булам.
«А» урынына «Я» куйсаң,
Яз җитүгә коелам.
(Абага, ябага)
Әгәр «Җ»гә башлансам мин,
«Тәмле дә соң!» — дип ашыйсың.
«Җ» не «Ч»гә алыштырсаң,
Минем белән су ташыйсың.
(Җиләк, чиләк)
«Б» белән ул иң шәп дару
Сиңа да һәм миңа да.
«Б» урынына «С» куйсалар,
Агызалар елгада.
(Бал, сал)
«Ш»га бетсәм, сакчы кебек
Басып торам күл буенда.
«Т»га бетсәм, булырмын мин
Җигүле ат муенында.
(Камыш, камыт)
«Н»га бетсәм,
Бакчадагы
Куак мин.
«Ч»гә бетсәм,
Сездә җәйге
Кунак мин.
(Карлыган, карлыгач)
«Т» белән башлансам,
Җәнлекне белдерәм.
«К» белән көлдерәм.
(Төлке, көлке)
Өченче хәрефем «Р» булса,
Сиңа өй салырга ярыйм мин.
Әгәр дә «Д» булса, җәй көне
Болында туйганчы сайрыйм мин.
(Бүрәнә, бүдәнә)
Биш хәрефле ике сүз:
Берсен ашка сибәсең.
«О» урынына «У» язсаң,
Булыр синең бирәсең.
(Борыч, бурыч)
«Б» белән булсам мин,
Тотсалар туныйлар.
«Ш» белән булганда,
Миңа җеп урыйлар.
(Бүре, шүре)
«К» белән мин
җылы җирдә
Кабарам.
«Т» булганда,
Җир астыннан
Баралам.
(Камыр, тамыр)
«У» торса уртада,
Каеннан алырсың.
«О» торса, син аны
Ашыңа салырсың.
«И» торса, үзеңне
«Ашык!» дип йөдәтер.
Бу нинди сүзләр соң?
Беренче кем әйтер?
(Туз, тоз, тиз)
Йон күлмәге
Җыйнак кына,
Йөри үзе
Җырлап кына,
Бер хәрефен
Алыштырсаң,
Аны тыңлап
Колак тона.
(Тавык, тавыш)
Тамак ялгап алыйм дисәң,
Тиз ашатыр — аңа кер син.
Эчәм дисәң, икенчесен
Суга салып кайнатырсың.
Болар нинди сүзләр булыр,
Яле, ничек аңлатырсың?
(Кафе, кофе)
Төн пәрдәсе күтәрелә,
Ул сызылып атса гына.
Бер хәрефен алыштырсаң,
Кияр аны патша гына.
(Таң, таж)
Икесе дә металл алар:
Берсе аның яна торган.
Икенчесе, тимер күрсә,
Үзенә тартып ала торган.
(Магний, магнит)
Бетсә әгәр ул куак
Нечкәлек билгесенә,
Чәчәк аткан чагында
Исерәсең исенә.
«А»га бетсә, еш кына
Кинәт бәйдән ычкына:
Йөрәкләргә шом салып,
Елый-елый кычкыра.
(Сирень, сирена)
Тундрада, тайгада
Гомер итәм мин үзем.
Мең тармаклы мөгезем.
«О» урынына «А» куйсаң,
Бик шифалы дару мин,
Бәлешкә дә ярыйм мин.
(Болан, балан)
Көне буе йөрим дә
Йоклыйм ишек төбендә.
Бер хәрефем үзгәрсә,
Булырмын мин киемдә.
(Итек, итәк)
Дүрт аягы булса да,
Аны атка тарттыралар.
Бер хәрефен үзгәртсәң,
Тегермәндә тарттыралар.
(Арба, арпа)
«З»гә бетсә — санарсың,
«Н»га бетсә — ягарсың.
(Утыз, утын)
«Б» белән ул күңелдә
Шатлык хисе тудыра.
«Б» урынына «Т» куйсаң,
Анда патша утыра.
(Бәхет, тәхет)
«У»га бетсә —
Төрле чирдән
Тазартыр ул.
«Ы»га бетсә —
Шартлатыр ул.
(Дару, дары)
Сазлыктан ул каз сыман
Ысылдап килеп чыгар.
Бер хәрефен үзгәртсәң,
Көн дә балавыз сыгар.
(Елан, елак)
«М»га бетсәм, һәрвакыт
Арта барам башыңда.
«Н»га бетсәм, табадан
Төшү белән каршыңда.
«Ш»га бетсәм — танышың,
Тиз табарсың анысын.
Хәзер инде уйла да
Әйтеп кара барысын.
(Белем, белен, белеш)
Ат та түгел — тояклы,
Үзе озын колаклы.
Бер хәрефен үзгәртсәң,
Булачак ул йозаклы.
(Ишәк, ишек)
«Д» белән — мебель,
«Л» белән — бер ил.
(Диван, Ливан)
Башланса ул «Б» белән,
Пешерсәләр, ашарсың.
«Т» булганда, син аннан
Тартып ишек ачарсың.
(Ботка, тотка)
«Ч»гә бетсә — кулыңда,
«Т»гә бетсә — көл генә
Калдыра ул юлында.
(Уч, ут)
Һәр киемнең эченә,
Тышына салып була.
Ә үзенә, теләсәң,
Акча да салып була.
Бер хәрефе үзгәрсә,
Тоткасыз савыт була.
(Кесә, касә)
### ЛОГОГРИФЛАР
«Д» белән мин көчле җил,
«Д»сез калсам — торган җир.
(Давыл, авыл)
Сүз башында «С» булса,
Мин ашта пешәм,
«С»ны алып ташласаң,
Агачта үсәм.
(Салма, алма)
Уникенең берсе мин,
Бер хәрефкә кыскарса
Әгәр инде исемем,
Күктәге бер җисем мин.
(Май, ай)
Гомергә ул тукымалар
Сугып көн итә,
Бер хәрефен алдың исә
Мәктәпкә китә.
(Тукучы, укучы)
Ашат димәс, эчерт димәс,
Гомер буе җир сөрер.
Уртасына «М» куйсагыз,
Бергә мәктәпкә йөрер.
(Сука, сумка)
«К» белән ул
Суда йөзә,
Коена.
«К»сыз калса,
Җитмәс сыман
Тоела.
(Каз, аз)
Күктә оча алмасам да,
Канат җирпеп оста йөзәм.
Алсагыз бер хәрефемне,
Язга кадәр генә түзәм.
(Карп, кар)
Дөрес тапсаң, минем белән
Буй да үлчи алырсың.
«О» өстәсәң, җир астыннан
Поезд белән барырсың.
(Метр, метро)
Киләләр дә яныма,
Колагымны боралар.
«Э» өстәгәч алдыма,
Карап кына торалар.
(Кран, экран)
Канатларым булмаса да,
Ычкындырсаң, очып китәм.
«А» өстәсәң, җем-җем итәм.
(Ук, ука)
Гомер буе диңгездә,
Баласын да имезә.
«О» өстәсәң әгәр дә,
Әйләнер ул шәһәргә.
(Кит, Кито)
Рәхәтләнеп йокласын дип,
Төнлә өстеңне ябам.
Алсаң соңгы хәрефемне,
Җилдән дә җитез чабам.
(Юрган, юрга)
Көненә мең иелә,
Иелә дә бөгелә.
Бер хәрефен алдыңмы,
Һәркемгә ул бер генә.
(Бил, ил)
Ханны да баш идергән,
Иелмәсәң — өйрәтер.
«Б» өстәсәң алдына,
Тирбәтер дә тирбәтер.
Болары ни? Кем әйтер?
(Ишек, бишек)
Келәттә он саклыйм мин,
Оным бетсә, тик торам.
Әгәр дә «Н» өстәсәң,
Кыш җиттеме — котырам.
(Бура, буран)
Әгәр телең
Озын булса,
Үзе килер.
Бер хәрефен
Алсаң, суда
Йөзеп йөрер.
(Каза, каз)
Синең төсле, минем төсле,
Әмма үзе шундый көчле:
Теләсә ул юлындагы
Тауларны да ишеп ташлар.
Бер хәрефен алсаң әгәр,
Карурманда яши башлар.
(Кеше, кеш)
Ун аягы бар аның,
Унысы да игезләр.
«Р» алдына «О» куйсаң,
Көтәр аны диңгезләр.
(Краб, кораб)
Аның алты кыры булыр,
Алтысы да тигез булыр.
«А» өстәсәң, бер ил булыр,
Тирә-ягы диңгез булыр.
(Куб, Куба)
Әгәр мине белсәң син,
Бөтен көйне уйнарсың.
Уртасына «К» язсаң,
Җөмләдән соң куярсың.
(Нота, нокта)
Уртасында «Г» булыр,
Үзе булыр еракта,
Зур елга ул Гыйракта.
«Г»сен алып йөгерсәң,
Маңгаеңнан агачак,
Аннан җиргә тамачак.
(Тигр, тир)
Кайнап торган
Судан гына
Туам мин.
«А» өстәсәң,
Елгаларны
Буам мин.
(Бу, буа)
Тыны бетсә,
Суга чумып
Коена ул,
Теле белән
Черки тотып
Туена ул.
Алга куйсаң
Иҗегенең
Икенчесен,
Аңа мамык
Бәйлисең дә
Җеп эрлисең.
«К» өстәсәң,
Бакчагызда
Үстерерсең.
(Бака, каба, кабак)
Әгәр дус итсәгез аны сез,
Дәвалар ул сезне дарусыз:
Тап-таза булырсыз барчагыз...
Беренче хәрефен алсагыз,
Кораблар туктаган урын бу.
Әйтегез, йә, нәрсә булыр бу?
(Спорт, порт)
Ягез әле, «күңелсез»нең
Антонимы ничек була?
Бер хәрефен алсаң әгәр,
Аны тотып җигеп була.
(Шат, ат)
«К» хәрефе өстәсәгез
Нинди төснең азагына,
Әйләнеп йорт хайванына,
Кереп ята абзарына?
(Сары, сарык)
Җыры булыр һавада,
Ә оясы — далада.
Бер хәрефе югалса,
Язын аны су баса.
(Тургай, тугай)
Тау төшкәндә, артыннан
Җитеп булмый чабып та.
Бер хәрефен киметсәң,
Әйләнер ул савытка.
(Чана, чан)
Нинди төскә «Р»дан соң
«Г» хәрефе куйсагыз,
Кинәт кошка әйләнеп,
Очып китәр, кусагыз?
(Кара, карга)
Бер тармагын киссәң әгәр,
Төптән меңе үсеп чыгар.
Уртасына «Н» куйсагыз,
Аз торса да, бик күп сынар.
(Куак, кунак)
Тыштан гына ялтырый ул,
Эчтән һәрчак калтырый ул.
Бер хәрефен алдың исә,
Йон әйбернең барын кисә.
(Көяз, көя)
Баш очында зәңгәр гөмбәз,
Сукыр гына аны күрмәс.
«Е» өстәсәң, кош булыр ул,
Оя гына ясый белмәс.
(Күк, күке)
Шундый җир бу: маңгай тирен
Түксәң генә бирер табыш.
Бер хәрефен алсаң әгәр,
Булачак ул калын тавыш.
(Басу, бас)
Килсә әгәр яшисең,
Аны эшләп табарсың.
«К» өстәсәң алдына,
Аннан җиргә кагарсың.
(Азык, казык)
Шаккатасың
Аның кием
Сайлавына.
«Л» өстәсәң,
Исең китәр
Сайравына.
(Купшы, купшыл)
Елмаеп җибәрсә
Хуш исләр таратып,
Торачак үзенә
Бик озак каратып.
Бер хәреф өстәсәң,
Ашарсың яратып.
(Чәчәк, чәкчәк)
### ШАРАДАЛАР
Бер иҗеге эш куша,
Икенчесе — бер чәчәк.
Кушып язсаң икесен,
Мичегездә пешәчәк.
(Икмәк)
Тау токымы беренчесе,
Кылыч саклый икенчесе.
Бергә кушсаң, килеп чыгар
Агым суның иң көчлесе.
(Ташкын)
Бер иҗеге әйтеп тора
Нинди төстә икәнен,
Икенчесе, «Көш-ш!» — дисәгез,
Сизмәс очып киткәнен.
(Аккош)
Таныш булыйк: үзем мин
Әкиятләр иленнән,
Ә исемем беркайчан
Төшми халык теленнән.
Бер иҗегем шик салып,
Тынгы бирми күңелгә,
Икенчесе алтынга,
Мал-мөлкәткә күмелгән.
(Шомбай)
Өч хәрефе — чиксез комлык,
Калганнары — бер чәчәк.
Җавапларың дөрес булса,
Анда гөл дә үсәчәк.
(Чүлмәк)
Бер өлеше сан белдерә,
Калганнары йөгерә.
(Өчаяк)
Аның ике иҗеге
Безгә көн дә сөт бирә,
Өченчесен үләннән
Кояш алып бетерә.
(Сыерчык)
Нинди сүз бу? Бер иҗеге
Аның төсен аңлата,
Икенчесе, тию белән,
Тәгәрәргә ярата.
Иҗекләрен бергә кушсаң,
Мичегезне агарта.
(Акшар)
Бер иҗегем колында,
Икенчесе иртә белән
Җем-җем итә болында.
(Кылчык)
Бер иҗеге музыкада,
Язганың да бар аны.
Гәүдәсен гел сөйрәп йөри
Иҗекләрнең калганы,
Юлда алар бергә булса,
Сикертәчәк арбаны.
(Сикәлтә)
Бер иҗеге
Дулап килә,
Елап китә.
Икенчесе
Төнлә төшә,
Көндез бетә.
(Карчык)
Бер иҗеге
Шундый тырыш,
Гел эшли ул,
Тотыйм дисәң.
Кулларыңны
Юешли ул.
Икенчесе,
Эшләмәсәң,
Берни бирми.
Иҗекләрне
Кушканнан соң
Берни күрми.
(Сукыр)
Бер иҗеге төс аңлата,
Кешни белә икенчесе.
Илебездә дан казанды
Бу якларның игенчесе.
(Алтай)
Көн суытса,
Бер иҗегем
Шундук ката:
Ормый-сукмый
Савыт вата.
Тырыш булсаң,
Икенчесе
Үзе килә,
Борын чөйсәң,
Сүзе килә.
Кыскасы шул —
Картада да
Билгеле мин:
Африканың
Бер иле мин.
(Судан)
Бер иҗеге — ачык урын,
Икенчесе — күл төбендә.
Бергә язсаң — авыл булыр,
Исеме булыр ил телендә.
(Кырлай)
Тәмле булса, бер иҗеген
Бөтен кеше мактап ашый.
Ә икесе Америка
Илләрендә йөкләр ташый.
Үзе исә игеннәрнең
Иң зарыгып көткән ашы.
(Ашлама)
Өч хәрефе чүлдә булыр,
Калганнары синнән олы,
Бергә кушсаң — нәфес колы.
(Комагай)
Бу авылның бер өлеше
Безгә ел да килеп тора.
Икенчесе тоз дә түгел,
Ә шулай да эреп тора.
(Кышкар)
Бер өлеше — серле йомгак,
Очын беркем таба алмый.
Икенчесе җәнлек аулый,
Бергә кушсаң — арттан калмый.
(Юлаучы)
Өч хәрефе чиксез аның,
Аннан соңгы дүрт хәрефе —
Әйләнәнең бер өлеше.
«Ч» куйсагыз азагына,
Чут-чут итеп сайравына
Хәйран калыр бөтен кеше.
(Сандугач)
|
003b33dd340575451ccd484e80753979 | 2,019 | null | **Саба муниципаль районы**
**Кызыл-Мишә урта гомуми белем бирү мәктәбе**
**2019-2020 нче уку елы өчен**
**1 сыйныфка эш программасы**
**Класстан тыш эшчәнлек.**
***Татар халкының йолалары һәм бәйрәмнәре.***
**(Конкурска)**
**Эшне башкарды: башлангыч**
**сыйныфлар укытучысы Давлитова Р.В.**
**Татар халкының йолалары һәм бәйрәмнәре.**
**Аңлатма язуы.**
Татар халкының мең елларга сузылган тормышында тупланган тәҗрибәсе, гадәтләре, кешене шәхес итүче сыйфатлары, бай тарихы, тәрбия зиннәтләре бар. Шуларга мөрәҗәгать итү тәрбия эшенең нәтиҗәлелеген көчәйтә. Нәрсә соң ул тәрбия? дигән сорауга иң гади һәм аңлаешлы җавап мондый булыр иде кебек: тәрбия- ул яшь, психологик, физик үзенчәлекләрне исәпкә алып, халыкның тәрбия традицияләренә нигезләнеп, балаларны һәрьяклы үсеш алган шәхес итеп формалаштыру.
"Хәтердән башка йолалар, тәрбиядән башка рухи хәзинә, рухи хәзинәдән башка шәхес, ә шәхестән башка халык - тарихсыз"- дип әйтелә халыкта.
Бала күңелен ап- ак кәгазь белән чагыштыралар. Шул кәгазьгә ничек итеп матурлык, шәфкатьлелек бөртекләрен чәчәргә соң? Әлбәттә, әдәбият- сәнгать аша. Әдәбият , сәнгать белән кызыксынган , китапларны чын күңеленнән яратып укыган баланың белеме дә тирәнрәк, күңеле дә баерак була..Аның күркәм эшләр башкарырга омтылышы да көчәя.
Кызганычка каршы, рәхимсез, талау, кеше үтерү, алдашу гадәти күренешкә әйләнеп китте. Мондый заманда үткәнгә борылып карау, халкыбыз туплаган рухи хәзинәне яңадан кайтару бигрәк тә мөһим. Ялкау, әрәмтамак, җиңел генә, эшләмичә көн күрергә гадәтләнгән яшьләр һәркемне дә борчый.
Ә бүген халкыбыз милли традицияләрен торгызу, саклау һәм киләчәк буыннарга тапшыру өчен мөмкинлекләр зур.
Кешелек туплаган рухи байлык, әдәп- әхлак кагыйдәләрен үтемле итеп җиткерү өчен әби- бабайларыбызның, төрле авырлыклар белән яшәүләренә карамастан сынмавы, сабыр , инсафлы, мәрхәмәтле булып калуын җиткерү кирәк. Бу максаттан халкыбыз бәйрәмнәре- шәхесне иҗтимагый тормыш таләпләренә күнектерү чарасы. Алар һәр кешенең йөрәк түрендә саклана, үз туган ягына тарта.
Татар халкының уй, холкы, фикере, барлык йолалары, гореф- гадәтләре, традицияләре үзе бер тәрбия ысулы булуын күрсәтә. Аларны өйрәнү балаларның рухи үсешенә этәргеч була. Баланың гаиләдә, коллективтагы тәрбияви нормалары, кагыйдәләре халык педагогикасына салынган. Һәр халыкның милли мәдәнияте-ул табигать көчләренә баш ию дип әйтергә була.
Халкыбызның үткәне халык авыз иҗаты үрнәкләрендә, аның археологик казылмаларында, этнографик традицияләрендә күренә.Традиция - ул милләтнең рухи һәм хезмәт тәҗрибәсен буыннан буынга тапшыру төре.
Республикага исем биргән халыкның телен һәм мәдәниятен өйрәнү - ул башка милләт мәдәниятен танып белү генә түгел, ә үз, туган ягың мәдәниятен аңлау ул. Башка телләрне өйрәнү үз телеңнең үзенчәлекләрен яхшырак аңларга ярдәм итә, башка яктан карарга киң мөмкинлекләр ача. Хәзергесе чорда Россия һәм Татарстан күләмендә милли мәдәнияткә игътибар арта бара.
Халык мәдәнияте - ул милләтебезнең йөзе, рухи хәзинәсе, җәмгыятьнең байлыгы.
Кече яшьтәге мәктәп укучыларын милли тәрбия һәм мәдәнияте белән таныштыру төрле тәрбия алымнарына нигезләнеп башкарыла. Иң киң таралган ярдәмче чыганагыбыз булып балалар фольклорын әйтергә була. Ул- тән хәрәкәтләрен ритмга,көйгә салучы үзенә бер төр иҗат. Аларның нәфислек тойгыларын, зиһен һәм хыял йөгереклеген, зәвыкларын үстерү һәм шуларның барысы бергә бала шәхесе өчен тәрбияви әһәмияткә ия. Бармак уеннары, санамышлар, алдавыч әкиятләр, уеннар- болар барысы да бала өчен кызык.
Татар халык уеннары балаларның иң яраткан шөгыле. Ул уеннар тизлек, зирәклек, җитезлек сорый.Башлангыч сыйныф укучысы мөстәкыйль эшләргә, уйнарга, уйларга тырыша. Уеннар барышында үзе үк үзгәрешләр дә кертә ала. Сыйныфтан тыш уку дәресләрендә төрле уен элементлары кертергә мөмкин. Һәрбер уенны сайлаган очракта баланың яшь үзенчәлеге исәпкә алына. Алар балаларга төрле яктан ачылырга ярдәм итә, акыл,аралашу үсешенә йогынты ясый. Укытучы уен сайлаганда балаларда бер- берсенә карата дустанә мөнәсәбәт урнаштыру, төгәл һәм дөрес бәя бирә белү,таләпчәнлек кебек сыйфатлар тәрбияләүне күздә тота.
Халык җырлары - музыка фольклорының иң якты әсәрләре. Алар -эстетик тәрбия чыганагы. Балада эстетик ләззәтләнү,шатлык, канәгатьләнү хисе уяткан һәрнәрсә тәрбияви көчкә ия. Җырлар балаларның иҗади сәләтләрен ачарга ярдәм итә. Укучылар җырлы -биюле уеннарны бик яратып башкаралар. Моңа мисал итеп , һәрберебезгә таныш булган "Чума үрдәк, чума каз", "Миңлебай","Кәрия-Зәкәрия" һәм башка күп төрле түгәрәк уеннарын алырга була.
Кешеләрнең үз- үзләрен тоту кагыйдәләр җыелмасын тәшкил итүче сөйләм этикеты халыкның мәдәнилек дәрәҗәсен билгели торган иң мөһим өлешләрнең берсе булып тора. Сөйләм әдәбе кагыйдәләре - алар милли традицияләргә һәм гореф- гадәтләргә таяна. Өлкән буын кешеләрендә традицион һәм үзенчәлекле сыйфатлар чагыштырмача чиста һәм ачык булып күренә. Безнең әби - бабайларыбыз, тел һәм әдәбият гыйлемен белмәсәләр дә .бала сөйләмендә чит- ят сүзләр буталып йөргәнне яратмаган, саф татарча сөйләшүне таләп иткән. Милләтнең саклануы аның теленә турыдан - туры бәйләнгән. Тукай да өзгәләнеп "И туган тел, и матур тел, әткәм- әнкәмнең теле, дөньяда күп нәрсә белдем, син туган тел аркылы" дип, юкка гына әйтмәгәндер. Шулай ук татарларның сөйләменә ислам диненең тәэсире дә бар. Ә яшьләр сөйләмендә исә рус теле тәэсире сизелә. Хәзергесе мохитта балаларыбыз төрле тәрбия ала. Баланың ата- анасына булган карашы үзгәрүен һәркем күреп тора.
Әдәби уку дәресләрендә укучылар әдәплелек кагыйдәләре белән бик күп очрашалар. Сөйләм, киенү, өстәл янында, кунак , туганннарга карата әдәплек кагыйдәләрен тыңлап кына калмыйлар,ә бәлки үзләре дә бер- берсенең кимчелекле якларын күрсәтеп, шул кимчелекләрне төзәтү өстендә эшләргә тырышалар.
Халык традицияләрен кулланып уздырылган дәресләр, чаралар баланың актив үсешенә өстәмә чыганак итеп кулланыла. Һәр укытучы үзенең педагогик эшчәнлегендә аларны куллануның күпләгән юлын һәм ысулларын таба ала.
. Түгәрәкнең эш программасына татар халкының гореф- гадәтләрен , бәйрәмнәр, йола уеннарын , халык авыз иҗаты үрнәкләрен чагылдырган материаллар тупладым. "Сабантуй", " Нардуган","Сөмбелә", "Нәүрүз" бәйрәмнәрен керттем. Җырлы- биюле уеннар, табышмак ,мәкальләр өйрәнүне максат итеп куйдым .Халык йолалары,традицияләре, фольклор аркылы бала шәхесендә олыларга карата хөрмәт,табигатькә сакчыл караш,үзара хөрмәт, ярдәмләшү тәрбияләнә.Укучылар тәртибендә үзгәрешләр сизелә башлый. Бу инде аларның аңлы рәвештә үзләренең сәламәтлекләренә карата уңай мөнәсәбәт тудыра. Чыннан да, без яшь буынны үзебезнең урынга әзерләргә, өлкәннәргә булган иң күркәм сыйфатларны аларда тәрбияләргә тиешбез.
Укытучы- белем бирүче генә түгел, чын мәгънәсендә тәрбияче дә.Ул яшь кешенең эчке дөньясын,сәләтен, әхлакый сыйфатларын, психологик үзенчәлекләрен күздә тотып эшләргә бурычлы.
Хәзергесе вакытта җәмгыятьтә үзгәрешләр чоры бара. Укытучы алдында шәхеснең акыл эшчәнлеген төрле яклап үстерүне күздә тотып , никадәр яңа алымнар, шартлар, технологияләр барлыкка килде. Шулар арасында милли рухлы хәзинәбез күмелеп калмасын иде. Безнең рухи байлыгыбыз, милли традицияләребез исән. Алар безгә бүгенге һәм киләчәк өчен кирәк. Гореф- гадәтләребез, матур йолаларыбыз бөтенләй онытылса, без үзебезнең татарлыгыбызны саклап кала алырбызмы соң?
***Программа атнага 1 сәгать исәбеннән төзелгән. Барлыгы 33 сәгать.***
<table>
<colgroup>
<col style="width: 8%" />
<col style="width: 29%" />
<col style="width: 24%" />
<col style="width: 6%" />
<col style="width: 16%" />
<col style="width: 6%" />
<col style="width: 6%" />
</colgroup>
<thead>
<tr class="header">
<th><em><strong>№</strong></em></th>
<th><em><strong>Тема</strong></em></th>
<th><em><strong>Эш төрләре</strong></em></th>
<th><p><em><strong>Сәг.</strong></em></p>
<p><em><strong>саны</strong></em></p></th>
<th><em><strong>Дәрес төре</strong></em></th>
<th colspan="2"><p><em><strong>Үткәрү вакыты</strong></em></p>
<p><em><strong>План факт</strong></em></p></th>
</tr>
<tr class="odd">
<th><em>1</em></th>
<th><p><em>Туган илем – газиз җирем.</em></p>
<p><em>Туган авылым</em></p></th>
<th><em>Укучыларны республика, район, авыл(Тимершык) тарихы,атамасы белән таныштыру; гаилә тарихын өйрәнү, нәсел-нәсәпне барлау; укучыларда туганлык, партиотик хисләр тәрбияләү.</em></th>
<th><em>1</em></th>
<th><em>Дәрес презентация</em></th>
<th></th>
<th></th>
</tr>
<tr class="header">
<th><em>2</em></th>
<th><em>Мәктәп музеена экскурсия</em></th>
<th><em>Халкымның үткәне белән якыннанрак таныштыру; эш кораллары, киемнәре, бизәнү әйберләре һ.б.</em></th>
<th><em>1</em></th>
<th><em>Экскурсия-дәрес</em></th>
<th></th>
<th></th>
</tr>
<tr class="odd">
<th><em>3</em></th>
<th><p><em>Халык һөнәрләре һәм кәсепләре:</em></p>
<p><em>( авылым һөнәрчеләре.</em></p></th>
<th><em>. Игенчелек һәм итекчелек һөнәрләре турында мәгълүмат бирү.(Авылымның игенчеләре, итекчеләре һ.б. һөнәрчеләре..)</em></th>
<th><em>3</em></th>
<th><em>Дәрес- презентация</em></th>
<th></th>
<th></th>
</tr>
<tr class="header">
<th><em>4</em></th>
<th><em>Татар балаларының хәрәкәтле милли уеннары</em></th>
<th><em>тизлек, зирәклек, җитезлек уеннары (Башлангыч сыйныф укучысы мөстәкыйль эшләргә, уйнарга, уйларга тырыша. Уеннар барышында үзе үк үзгәрешләр дә кертә ала.)</em></th>
<th><em>3</em></th>
<th><em>Уен-дәрес</em></th>
<th></th>
<th></th>
</tr>
<tr class="odd">
<th><em>5</em></th>
<th><em>Халык авыз иҗаты</em></th>
<th><em>- Татар халык әкиятләре, бәетләр.</em></th>
<th><em>2</em></th>
<th><em>Уен-дәрес</em></th>
<th></th>
<th></th>
</tr>
<tr class="header">
<th><em>6</em></th>
<th><em>Татар мәкальләре.</em></th>
<th><em>Туган ил, хезмәт, дуслык, батырлык турында мәкальләр</em></th>
<th><em>1</em></th>
<th><em>Уен –ярыш</em></th>
<th></th>
<th></th>
</tr>
<tr class="odd">
<th><em>7</em></th>
<th><em>Табышмаклар, сынамышлар, санамышлар, такмаклар, бишек җырлары.</em></th>
<th><em>Укучыларның зиһенен үстерү, сөйләм байлыгын арттыруга биремнәр.</em></th>
<th><em>1</em></th>
<th><em>КВН дәрес</em></th>
<th></th>
<th></th>
</tr>
<tr class="header">
<th><em>8</em></th>
<th><em>Символлар һәм традицияләр –</em></th>
<th><p><em>Россия</em></p>
<p><em>Федерациясенең Дәүләт флагы, гербы һәм гимны. Мәскәү – Россия башкаласы турында күрсәтү, сөйләү</em></p></th>
<th><em>1</em></th>
<th><em>Дәрес- презентация</em></th>
<th></th>
<th></th>
</tr>
<tr class="odd">
<th><em>9</em></th>
<th><em>. Казан – Татарстан башкаласы.. "Дәүләт символларын беләсеңме?”</em></th>
<th><em>Татарстанның Дәүләт флагы, гербы Татарстан районнары һәм шәһәрләренең символлары һәм традицияләре, гимны</em></th>
<th><em>1</em></th>
<th><em>Дәрес- презентация</em></th>
<th></th>
<th></th>
</tr>
<tr class="header">
<th><em>10</em></th>
<th><p><em>Милли бәйрәмнәр.</em></p>
<p><em>(Аулак өй)</em></p></th>
<th><em>Йолалар; татар халкының көзге-кышкы (Сөмбелә, кунаклашу, каз өмәсе, аулак өй һәм башкалар)</em></th>
<th><em>2</em></th>
<th><em>Уен-дәрес</em></th>
<th></th>
<th></th>
</tr>
<tr class="odd">
<th><em>11</em></th>
<th><em>Милли бәйрәмнәр(Сабантуй,”Зәрәгә”-йомырка җыю)</em></th>
<th><p><em>Язгы-җәйге</em></p>
<p><em>( Нәүрүз, боз озату, карга боткасы, Сабантуй, Нардуган, Җыен бәйрәме һ. б.) йолалар һәм бәйрәмнәр.</em></p></th>
<th><em>2</em></th>
<th><em>Уен-дәрес</em></th>
<th></th>
<th></th>
</tr>
<tr class="header">
<th><em>12</em></th>
<th><p><em>Халык җырлары</em></p>
<p><em>Фольклор.</em></p></th>
<th><em>Балада эстетик ләззәтләнү,шатлык, канәгатьләнү хисләре тәрбияләү; җырларҖырлау,бармак уеннары, җырлы -биюле уеннар- "Чума үрдәк, чума каз". "Миңлебай","Кәрия-Зәкәрия" уеннары һ.б</em></th>
<th><em>2</em></th>
<th><em>Җырлы-биюле уен- дәрес</em></th>
<th></th>
<th></th>
</tr>
<tr class="odd">
<th><em>13</em></th>
<th><em>Милли кием үзенчәлекләре</em></th>
<th><p><em>Татарстан халыкларының декоратив-гамәли сәнгате элементлары белән танышу</em></p>
<p><em>Татар хатын-кызларының милли киеме. Ир-атларның милли киеме. Милли киемнәрнең бизәлеше, төсләре.</em></p></th>
<th><em>1</em></th>
<th><em>Дәрес -презентация</em></th>
<th></th>
<th></th>
</tr>
<tr class="header">
<th><em>14</em></th>
<th><em>Милли ризыклар</em></th>
<th><em>Милли ризыклар төрлелеге белән таныштыру; матурлыкны күрә белергә өйрәтү, балаларда иҗади фикерләүне үстерү; милли гореф-гадәтләргә сак караш, хөрмәт тәрбияләү.өйрәтү;</em></th>
<th><em>2</em></th>
<th><em>Әңгәмә</em></th>
<th></th>
<th></th>
</tr>
<tr class="odd">
<th><em>15</em></th>
<th><em>Татар халкының декоратив-гамәли сәнгате</em></th>
<th><em>Халык орнаментларын рәсемләү</em></th>
<th><em>1</em></th>
<th><em>дәрес презентация</em></th>
<th></th>
<th></th>
</tr>
<tr class="header">
<th><em>16</em></th>
<th><em>Яңа елны бәйрәм итү йолалары</em></th>
<th><em>1-гыйнвар-Яңа ел көне.Туган-тумачаның бер-берсен котлаулары.Бал-маскарад ясаулар.</em></th>
<th><em>1</em></th>
<th></th>
<th></th>
<th></th>
</tr>
<tr class="odd">
<th><em>17</em></th>
<th><em>Татарларда зәркан (ювелир) сәнгате.</em></th>
<th><em>Туку, тегү, алтын белән чигү. Күн аяк киемнәре тегү, күн бизәкләү. Татар өен җиһазлау. Татар хатын- кызларының бизәнү әйберләре</em></th>
<th><em>1</em></th>
<th><em>Дәрес презентация</em></th>
<th></th>
<th></th>
</tr>
<tr class="header">
<th><em>18</em></th>
<th><em>Хатын-кызларның бизәнү әйберләре..</em></th>
<th><em>Татарстан халыкларының милли киемнәре</em></th>
<th><em>1</em></th>
<th><em>Дәрес-презентация</em></th>
<th></th>
<th></th>
</tr>
<tr class="odd">
<th><em>19</em></th>
<th><em>Яшьләр уены.</em></th>
<th><em>Татаркызлары, татар егетләренең кичке уеннары турында .</em></th>
<th><em>1</em></th>
<th><em>Әңгәмә</em></th>
<th></th>
<th></th>
</tr>
<tr class="header">
<th><em>20</em></th>
<th><em>. Туй ашлары традицияләре.</em></th>
<th><em>аларны тәкъдим итү</em></th>
<th><em>1</em></th>
<th><em>Әңгәмә</em></th>
<th></th>
<th></th>
</tr>
<tr class="odd">
<th><em>21</em></th>
<th><em>Орлык чыгару.</em></th>
<th><em>-язгы йола һәм бәйрәмнәр циклы чәчү башлануга багышланган йолалар белән таныштыру</em></th>
<th><em>1</em></th>
<th><em>Дәрес-әңгәмә</em></th>
<th></th>
<th></th>
</tr>
<tr class="header">
<th><em>22</em></th>
<th><em>Корбан чалу.</em></th>
<th><em>ел тәүлегендә үткәрелә торган җәмгыяви, дини бәйрәмнәр арасында иминлек, мул уңыш теләп, күмәкләшеп корбан чалу, корбан итен бергәләп пешереп ашау йоласы турында аңлап калулары</em></th>
<th><em>1</em></th>
<th><em>Дәрес-әңгәмә</em></th>
<th></th>
<th></th>
</tr>
<tr class="odd">
<th><em>23</em></th>
<th><em>Яңгыр теләү йолалары.</em></th>
<th><em>-ирләр дә, хатыннар да, картлар һәм бала-чагалар да башлап йөрергә мөмкинлеген, төрле ярмалардан ботка пешерүләр, башлар алдыннан намаз укылулар турында сөйләү</em></th>
<th><em>1</em></th>
<th><em>әңгәмә</em></th>
<th></th>
<th></th>
</tr>
<tr class="header">
<th><em>24</em></th>
<th><em>Каз өмәсе.</em></th>
<th><em>Күмәкләшеп каз йолкулар, мамыгыннан мендәр, түшәк, ястыклар ясау турында аңлатма бирү, аулак өйләр оештыру турында .</em></th>
<th><em>1</em></th>
<th><em>Дәрес-презентация</em></th>
<th></th>
<th></th>
</tr>
</thead>
<tbody>
</tbody>
</table>
Кулланылган әдәбият:
1. Р.Уразман “ Татар халкының йолалары һәм бәйрәмнәре”
2. ” Сөйли белгән морадына ирешкән”. Г.С. Нуриев.,М.Ф.Кашапова.
3. “Әхлак дәресләре” В.С.Казыйханов.
4. Татар халык иҗаты
5. Татар халык ашлары.
6. “Авыллар һәм калалар тарихыннан” Ф. Гарипова.
|
003c3829f92e8a2c4f3ef94797a70267 | 2,024 | null | 18.10.2024
№ 5
**« Саба муниципаль районы Килдебәк авыл җирлегенең Килдебәк торак пункты гражданнарның үзара салым акчаларыннан файдалану турында җыенын билгеләү турында »**
«Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында» 06.10.2003 елгы 131-ФЗ номерлы Федераль законның 25.1, 56 статьялары, «Татарстан Республикасында җирле үзидарә турында» 28.07.2004 елгы 45-ТРЗ номерлы Татарстан Республикасы Законының 35 статьясы, Саба муниципаль берәмлеге муниципаль районы Килдебәк авыл җирлеге Уставының 23 статьясы нигезендә Саба муниципаль районы Килдебәк авыл җирлегенең муниципаль берәмлек башлыгы карар бирәм:
1. Татарстан Республикасы Саба муниципаль районы Килдебәк авыл җирлегенең Килдебәк торак пунктында үзара салым кертү мәсьәләсе буенча гражданнар җыенын ТР, Саба районы, Килдебәк авылы, Кооперативная урамы, 20А йорта урнашкан авыл клубында 2024 елның 30 октябрендә 18.00 сәгатькә билгеләргә:.
2. Гражданнар җыенына чыгарыла торган мәсьәләне расларга: Сез Саба муниципаль районы Килдебәк авыл җирлегенең Килдебәк торак пункты территориясендә яшәү урыны буенча теркәлгән һәр балигъ булган кешедән 2025 елда 500 сум күләмендә үзара салым кертүгә һәм алынган акчаларны түбәндәге эшләрне башкару буенча җирле әһәмияттәге мәсьәләләрне хәл итүгә юнәлтүгә ризамы?:
- Торак пункт чикләрендә гомуми файдаланудагы җирле әһәмияткә ия булган автомобиль юлларын төзү, ремонтлау, карап тоту (туфрак эшкәртү, комлы нигез салу, вак таштан нигез салу, юл кырыйларын төзү, су үткәрү торбаларын урнаштыру, Килдебәк торак пунктындагы килешү буенча эшләр өчен түләү)
« ӘЙЕ» "КАРШЫ"
3. Әлеге карарны " Интернет» мәгълүмат-телекоммуникация челтәрендәге Татарстан Республикасының рәсми хокукый мәгълүмат порталында http://pravo.tatarstan.ru адрес буенча Саба муниципаль районының рәсми сайтында, http://saby.tatarstan.ru/kildebiak адресы буенча җирлекнең рәсми сайтында һәм мәгълүмат стендларында 10 көн дәвамында урнаштыру юлы белән бастырып чыгарырга.
4. Әлеге карар басылып чыккан көненнән үз көченә керә.
Килдебәк авыл җирлеге башлыгы
Н.Н.Заһидуллин
|
003cd5d23c2e95a79729c2b2d938edb4 | 2,014 | Newspaper | Теле бырның иле бар
# Саф чишмә
Чистый источник №3 (140) Март 2014
УРТА УРАЛ ТАТАРЛАРЫНЫҢ АЙЛЫК ГАЗЕТАСЫ
## БӘЙРӘМ ҮТТЕ, ЯЗ ДӘВАМ ИТӘ
Яз кояшы тагын күңелләрне җылыта. Хатын-кызның үзе кебек якты да, гүзәл дә, җылы да яз. Юкка гына Халыкара хатын-кызлар бәйрәмен яз башында уздырмыйлардыр. Гомумән, язлар җирдә хатын-кыз елмаюыннан башлана!
Көннең яктылыгы кояшта, күкнең матурлыгы йолдызларда, җир йөзенең гүзәллеге хатын-кызларда. Өлкәбездә яшәүче барлык хатын-кызларыбызны, шул җир йөзенең бизәге, узып киткән Яз бәйрәме - Халыкара хатын-кызлар көне белән тәбриклибез. Елмаеп баккан кояш матурлыгын, табигатьнең самимилеген өстәп, күңелләрегезгә бәхет-шатлык, тәнегезгә сихәт, җаннарыгызга тынычлык, өегезгә иминлек телибез. Балаларыгызның, оныкларыгызның игелекләрен күреп гомер итегез. Һәрвакыт кирәклегегезне, кадерле икәнлегегезне тоеп яшәгез.
Еллар имин, күкләр аяз, ил башлыкларыбыз зирәк акыллы булсын!
БӘЙРӘМ ҮТТЕ, ЯЗ ДӘВАМ ИТӘ...
## ЯКТАШЛАРЫБЫЗ ИҖАТЫ
### Тамды тамчы
Тамды тамчы өй түбәдән...
Җанланып китте урам.
Тамган тамчы тавышына
Уянды бугай җиһан.
Ишеттеңме?.. Мин ишеттем,
Эчке сиземем белән.
Йөрәкнең бу җилкенүе
Язларның килүеннән.
Тама тамчы: берәү, икәү...
Яңгырый бөтен җиһан.
Һава яз белән тулганны
Тоясыңмы?.. Мин тоям.
Тоя да, сөенә күңел,
Тамчының тамганына.
Әллә мин генә сусаган
Язларның назларына?
**Шәмси ШАХМАЕВ**
## МӘДӘНИЯТ
### Урал язы татар сандугачлары белән башлана
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/003cd5d23c2e95a79729c2b2d938edb4--1-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
"Урал сандугачы" фестивале инде күптән Свердловск өлкәсе татар милли тормышының визит карточкасына әверелде. Быел ул җиденче тапкыр үткәрелә.
Фестивальнең үз тарихы бар. 2003 нче елда Урал татарлары зур югалту кичерде. Юл һәлакәтендә үзенең челтерәп аккан чишмә кебек тавышы белән тамашачыны әсир иткән танылган җырчы Резеда Яруллина һәлак булды. Туганны туган, дусны дус итә белә торган, ачыклыгы, уңганлыгы-булганлыгы белән хәйран калдырган, һәркемгә дә һәрвакытта ярдәм кулы сузарга әзер булып торучы Резеданың чәчәк кебек яшь гомере шулай кисәк кенә өзелү хәбәре ул вакытта Уралда яшәүче бар халыкны тетрәндерде.
Аның якты истәлегенә багышлап, Милли медиа-холдингны гамәлгә куючы Ринат Садриев, Ринат Аскаров, Альберт Абзалов башлангычы белән Урал җирендә татар җыры фестивален оештырып җибәрергә карар кылынды. Бу башлангычны Резеда Яруллинаның иҗатташ дуслары күтәреп алды. Шулай итеп, 2004 елда беренче тапкыр "Урал сандугачы" фестивале узды.
Иң беренче фестивальдән башлап 2010 елга кадәр жюри рәисе булып Салават Фәтхетдинов үзе эшләде. Россиянең атказанган, Татарстанның халык артисты, татар халкының якты йолдызы Салават исеме белән генә түгел, оештыру эшләрендә актив катнашуы белән фестивальне киң колач белән уздыру, аны чын мәгънәсендә Татар җыры бәйрәменә әверелдерү эшенә үзеннән зур өлеш кертте.
2011 елдан башлап "Урал сандугачы" фестивале "Татар моңы" Халыкара телевизион җыр конкурсының сайлап алу туры буларак та уза башлады. Шуннан бирле жюри рәисе булып "Татар моңы" Халыкара телевизион җыр конкурсы башкарма директоры, Татарстанның атказанган артисты Вил Усманов эшли.
Хәзерге көндә фестивальнең географиясе киңәйде, колачы үсте, ул бар халыкның да яратып көтеп алган матур җыр бәйрәменә әверелде. Хәзер катнашучылар Урал төбәгеннән генә түгел, Урта Россия, Идел буе, Себер төбәкләреннән дә киләләр.
Кемнәр генә эшләмәде бу узган еллар эчендә жюри составында! Россиянең халык артисты Шәүкәт Әмиров, Россиянең атказанган мәдәният хезмәткәре Ирина Гранковская, Татарстанның халык артисты Зөфәр Хәйретдинов, Татарстанның атказанган артистлары Альфред Якшимбетов, Резеда Шәрәфиева, Рөстәм Закиров, Рәсим Низамов, Хәйдәр Гыйльфанов, Марат Канафин, Башкортостанның атказанган артисты Илһам Вәлиев, Татарстанның һәм Чуашстанның атказанган мәдәният хезмәткәре Фәрит Гибатдинов һәм башкалар...
Быелгы "Урал сандугачы" фестивалендә катнашучыларны тагын сәнгать осталарыннан торган компетентлы жюри хөкем итә. Менә алар:
Татарстанның һәм Башкортостанның халык артисты Фан Вәлиәхмәтов, Татарстанның халык артисты Хәмдүнә Тимергалиева, Татарстанның атказанган артистлары Вил Усманов, Марат Канафин, Татарстанның Уралдагы даими вәкиле урынбасары, Татарстанның атказанган артисты Хәйдәр Гыйльфанов, Россиянең атказанган мәдәният хезмәткәре, Урал дәүләт консерваториясе аспирантурасы җитәкчесе Ирина Гранковская, Татарстанның һәм Чуашстанның атказанган мәдәният хезмәткәре Фәрит Гибатдинов.
Бер уңайдан халкыбыз язмышына битараф булмаган, елдан ел фестивальне оештыруда матди яктан ярдәм күрсәткән игелекле егет-кызларыбызга олы рәхмәтләребезне белдерәсебез килә. Менә алар: Алена Садриева, Фәрит Нәбиуллин, Ришат Серазиденов, Марат Салихов, Ринат Аскаров, Айрат Юсупов, Айдар Зарипов, Гали Гарипов, Рөстәм Халикшин, Руслан Габдрахманов һәм башкалар.
Фестивальнең колачы зур, күңеле киң.
"Урал сандугачы" исемле VII Ачык Төбәкара татар җыры фестивале бүген җыр-моң яратучы дусларын сәламли!
Хуш киләсез, рәхим итегез, дуслар!
Оештыру комитеты
Положение о фестивале смотрите на 8 странице
## Игътибар!!! ХӨРМӘТЛЕ ГАЗЕТА УКУЧЫЛАРЫБЫЗ!
2014 елның беренче яртыеллыгына "Саф чишмә" газетасына язылу дәвам итә! Һәр айның 5 нче көненә кадәр сез киләсе айдан башлап языла аласыз. Газетага айлык язылу бәясе — 15 сум. Газетаның индексы элеккечә - 31644. Почта бүлекләренә рәхим итегез!
## ТОРМЫШ СУЛЫШЫ
### ТАТАРСТАН – УРАЛ: ҮЗАРА ХЕЗМӘТТӘШЛЕК АДЫМНАРЫ
Март башында Свердловск өлкәсеннән бер төркем делегация Татарстан якларына сәфәр тотты. Делегация составында Свердловск өлкә мәгариф министрлыгы вәкилләре, Әчит, Әртә, Красноуфим районнары мәгариф идарәләре белгечләре, ә инде Түбән Сырга районыннан 7 кешелек бер төркем белгечләр бар иде. Әлеге эшлекле сәфәрне Татарстанның Уралдагы даими вәкиллеге оештырды. Төп максат - күпмилләтле Татарстан республикасында татар һәм рус булмаган милләтләр ничек яши, ничек үз телләрен, мәдәниятларын, гореф-гадәтләрен саклый һәм Татарстан хөкүмәте бу бурычларны үтәүдә нинди роль уйный - шуларны өйрәнеп, тәҗрибә уртаклашып кайту иде. Татарстан мәгариф министрлыгы бу тәҗрибәне өйрәнүдә Казан шәһәре белән бергә Кукмара районын тәкъдим итте. Түбән Сырга районы белән Кукмара арасында тугандашлык булдыру һәм үзара хезмәттәшлек итү турында күптәннән сүз алып барылганга күрә, ике сәфәрне бер итеп барырга карар кылынды.
Татарстан Республикасыннан өйрәнер әйберләр күп. Бу фикернең хаклыгына кунаклар Казан шәһәренә килеп төшкәч тә инандылар. Меңъеллык, Универсиада кебек искиткеч зур күләмле вакыйгалардан соң, шәһәрнең төзеклеге, көнчыгыш белән көнбатыш цивилизацияләре тоташтырылган кабатланмас гүзәл архитектурасы таң калдыра. Зур мегаполисларга хас булган юл "бөке" ләренең юк дәрәҗәдә азаю да исне китәрде.
### ТАТАРСТАН БАЛАЛАРЫ БЕРЬЮЛЫ БЕРНИЧӘ ТЕЛДӘ СӨЙЛӘШӘ БЕЛӘ
Кунакларны кабул иткән иң беренче нокта шәһәрнең Ново-Савин районындагы 28 санлы балалар бакчасы булды. Бакчага йөрүчеләр төрле милләт вәкилләре булсалар да, биредә нәниләрне тәрбияләү күбрәк татар телендә алып барыла. Рус балалары да, әниләре белән бергәләп, бик теләп һәм тырышып татар телен өйрәнәләр, һәм күрсәтмә дәрестә матур гына итеп татарча сөйләшеп, кунакларга үзләренең белемнәрен күрсәттеләр.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/003cd5d23c2e95a79729c2b2d938edb4-0-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
Татарстанда ике дәүләт теле - рус һәм татар телләрен җентекләп өйрәнү һәр уку планына кертелгән. Моннан тыш, халыкара дәрәҗәдә мөһим булган инглиз телен өйрәнүгә бик зур игътибар бирелә. Рус, татар, инглиз телләреннән тыш, тагын гарәп һәм төрек телләрендә иркен аралашулары белән Совет районында урнашкан 149нчы Лицей балалары шаккатырды. Алар Урал кунакларын биш телдә сәламләп каршы алдылар, биш телдә мәктәп буйлап экскурсия ясадылар, музейны күрсәттеләр.
90 еллар башында татар гимназиясе буларак оешкан бу Лицей 90 еллар ахырында татар-төрек лицее буларак эшли. Шул еллардан ук биредә инглиз, гарәп, төрек телләрен өйрәнүгә күп игътибар бирелә башлый. Бүгенге көндә әлеге учреждение мәгариф үсеше өлкәсендә барлык инновацион технологияләрне кулланучы, телләрне өйрәнүдән тыш, физика-математика юнәлешендә үсеш алучы алдынгы мәктәп.
### ХАЛЫКЛАР ДУСЛЫГЫ ЙОРТЫНДА
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/003cd5d23c2e95a79729c2b2d938edb4-0-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
Татарстан Республикасыннан үрнәк алырдык тагын бер йорт - Халыклар дуслыгы йорты.
Ул Русиядәге иң матур һәм иң зур дуслык йортыдыр. Биредә 4 мең квадрат метрдан артык мәйдан бар. Монда республикадагы милли-мәдәни оешмалар өчен уңайлы шартлар тудырылган. Бу аларның эш кабинетлары гына түгел. Яхшы итеп җиһазландырылган 300 кешелек концерт залы, 75 кешелек конференцияләр залы, 25 кешелек сөйләшүләр бүлмәсе һәм мәгълүмат үзәге бар.
Мәгълүмати үзәк ул - ун компьютерлаштырылган һәм зур тизлекле интернетка тоташтырылган эш урыны. Моннан тыш, һәр милли оешманың үз кабинетларындагы эш урыннары да аерым компьютер белән җиһазландырылып, алар да интернетка тоташтырылган. Ул дуслык йортыннан телекүперләр оештыру, аралашу мөмкинлеге бирә торган җиһазлар да бар. Моның аша милли оешмалар вәкилләре белән җыелып тугандаш республикалар, илләр белән телекүперләр оештыру мөмкинчелеге тудырылган.
Бу йортка кем генә кайчан гына килеп керсә дә, Татарстан турында һәм биредә яшәүче халыклар һәм республиканың милли сәясәте турында тулы мәгълүмат алу мөмкинчелегенә ия.
Халыклар дуслыгы йорты бинасында урнашкан милли оешмаларның якшәмбе мәктәпләре эшчәнлеге аерым бер тема. Иң аермалысы шул - бу проект муниципаль бюджет тарафыннан финанслана. Бактың исә, Русия кануннары буенча якшәмбе мәктәпләрен бюджеттан финанслау мөмкин булырлык хәл икән, ләкин күп кенә төбәкләрдә бу практика кулланмый. Казанда "Күпмилләтле якшәмбе мәктәбе" мәгариф үзәге Казан шәһәре башкарма комитеты каршында эшли. Бүгенге көндә үзәкнең 21 милли бүлекчәсендә эш дәвам итә. Биредә әрмән, яһүд, украин, мари, чуаш, һәм башка милләт балалары үз туган телләрендә белем ала. Балалар әти-әниләре белән үз туган телләрен, тарихларын, гореф-гадәтләрен һәм йолаларын өйрәнә. Күпмилләтле якшәмбе мәктәбенең педагоглары, укучылары шәһәр һәм республика күләмендәге чараларда актив катнашалар. Алар Казан шәһәрендә яшәүче халыкларның мәдәнияте, гореф-гадәтләре, йолалары белән танышалар. Якшәмбе мәктәбе укучылары ел саен Халыкара туган тел көне кысаларында үткәрелүче, шулай ук Шәһәр көне һәм Республика көненә багышланган чараларда катнашалар. Якшәмбе мәктәбе кирәкле укыту-методик әдәбият, җиһазлар белән тәэмин ителгән. Казан башкарма комитетының телләрне үстерү һәм иҗтимагый оешмалар белән үзара бәйләнешләр бүлеге һәм мәгариф идарәсе тарафыннан якшәмбе мәктәбенә төрле чаралар үткәрүдә ярдәм күрсәтелә.
### БӨТЕНДӨНЬЯ ТАТАР КОНГРЕССЫНДА ОЧРАШУ
Свердловски өлкәсе кунакларын Бөтендөнҗя татар конгрессы башкарма комитеты рәисе Ринат Закиров кабул итте. Очрашу вакытында кунаклар үзләренең алга таба куйган бурыч-максатлары, проблемалары белән бүлештеләр. Өлкәдә яшәүче халыкның тормыш-көнкүреше, татар теленең торышы, татар халкының яшәешенә, мәдәният, медицина мәсьәләләренә тукталыдылар.
"Безнең иң төп бурыч - телебезне югалтмау, милләтләр арасында дуслыкны саклау, алардан да кыйммәтле нәрсә юк"- диде Ринат Зиннур улы. Шулай ук татар конгрессы рәисе бүгенге көндә республикада һәм башка өлкәләрдә телнең торышы, халыкның яшәеше турында сөйләп, яңа проектлар белән дә таныштырып үтте. "Конгрессның иң зур проектларының берсе - ул Россия төбәкләрендә, чит илләрдә Сабантуйлар проекты. Чөнки шушы милли бәйрәмебез аша без милли традицияләребезне, гореф-гадәтләребезне, телебезне саклап кала алачакбыз"- дип ассызыклады рәис. Шулай ук "Ат чабышы", "Татар көрәше" проектларының да зур әһәмияткә ия булуын әйтеп узды.
Татарстан Республикасының Свердловск өлкәсендәге даими вәкиле Садриев Ринат Рават улы өлкәдә милли тормыш яңалыклары белән таныштырды, өлкәдә яшьләрнең төпләнеп калуы, татар гаиләләренең артуы турында сөйләде.
Түбән Серга районы башлыгы Еремеев Валерий Василий улы исә сигез татар авылының берсенең дә кимү, юкка чыгу ягында түгеллеген, ә киресенчә үсә баруын әйтеп куандырды. Шулай ук, медицина ярдәме күрсәтү бүлекчәләренең дә өлкәдә артуын искәртте.
Очрашу бик җылы мөгалләмәдә узды, ике як та бүләккә китаплар алышты.
### МӘГАРИФ МИНИСТРЛЫГЫ ҺӘРВАКЫТ ЯРДӘМ ИТӘРГӘ ӘЗЕР
Татарстан Республикасы Премьер-министры урынбасары, мәгариф министры Энгель Фаттахов Свердловски өлкәсеннән килгән кунакларны бик теләп кабул итте. Очрашуга министрлыкның күп кенә белгечләре дә чакырылган иде. Делегация составында күпчелек өлеш мәгариф белгечләреннән торганлыктан, сөйләшү бик эшлекле форматта үтте.
Министр Свердловск өлкәсендә туган телләрне өйрәнү торышы белән кызыксынды, сүз уңаеннан министрлык хезмәткәрләренә теге яки бу мәсьәләне тиз генә чишү максатыннан күрсәтмәләр биреп барды. Сүз башлыча уку әсбаплары, методик әсбаплар, кадрлар белән тәэмин итү, татар балаларының җәйге ялын оештыру һ.б. турында барды.
Энгель Фаттахов - үз милләте язмышына битараф булмаган чын татар кешесе. Аның ярдәме белән Яр Чаллы шәһәренең мәгариф идарәсе Свердловски өлкәсендәге татар авыллары мәктәпләрен шефлыкка алып, күп кенә уртак чаралар уздырып, уңышлы эш алып бара. Бүгенге көндә өлкәбезнең татарлар күпләп яши торган дүрт районыннан дүрт мәктәп Чаллының дүрт гимназиясе белән үзара Килешү төзеп эшлиләр. Очрашу вакытында Свердловск делегациясе министрга күрсәткән ярдәмнәре өчен олы рәхмәтләр әйтеп, киләчәктә хезмәттәшлекнең тагын да ныгыячагына ышаныч белдерделәр.
Кичен Урал кунаклары Галиәскар Камал исемендәге театрда "Казан" ансамбле концертын карап хозурландылар.
### ӘЙ, КУКМАРА, КУКМАРА, ЕРАГАЙМАСЫН АРА...
Җырларда җырланган данлыклы Кукмара ягында булып кайту делегация составында булган барлык кешеләрнең дә күңелендә онытылмас тәэсирләр калдырды.
Кукмараның киез итекләрен белмәгән кеше юктыр. Төрле фасондагы һәм төрдәге итекләр, киездән тегелгән башмаклар, чигелгән аяк киемнәре, сувенирлар, сырган ес киемнәренең ассортименты бик зур монда! Металл савыт-саба җитештерү ягыннан да дөньякүләм брендка ия як бу. Нинди генә төрдәге кәстрүл, казан, таба, туризм һәм ял кирәк-яраклары чыгарылмый монда! Гомумән, һөнәрчелек осталыгы буенча тиңнәр юктыр аларга. Бу районда авыл хуҗалыгының, терлекчелекнең алга киткәнен дә күреп, укып, ишетеп хәбәрдарбыз. Күреп дигәнем шул, Урал якларыннан машина белән туган якларга - Арчага кайткан чакта юлыбыз Кукмара аша уза, анда юл өстендәге авылларның элек-электән үк төзеклеге, хәтта терлек йортлары да кирпечтән, икешәр катлы итеп салынган булулары белән гаҗәпләндерә иде. Мал асралучы ферма капкалары янәшәсендә чәчәкләр үсеп утыруын күрү дә үзенә күрә бер ачыш булды. Кукмара авыллары урамнарыннан үткәндә, шуңа игътибар итәсең: монда халыкның һәрберсе ни белән булса да мәшгуль, "шәләй-вәләй" йөрүче юк. Өй яннарында техникалар күп. Бу якларда өйләрне зәвык белән, искиткеч матур итеп эшләгәннәр. Урамнар чиста.
Сизелеп тора, кукмаралылар үз эшләрен яратып башкара. Димәк, файдасын күрәләр, тормыш алып барырлык акчасын да таба алалар. Эш дип күзләре янып тора аларның.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/003cd5d23c2e95a79729c2b2d938edb4-1-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
...Татар халкына гына хас кунакчыллык күрсәтеп, кунакларны районның чигендә үк, гармуннар уйнатып, җыр-бию белән, ипи-тоз һәм чәк-чәкләр күтәреп каршы алганнан соң,
Кукмара районында безне әүвәл "Пчеловод" дигән авылга алып бардылар. Монда Роберт Дмитриев дигән кеше гаилә фермасы оештырып җибәргән - йөзгә якын баш малы бар. Нигездә, сөтчелек белән шөгыльләнә. Терлекләрдән кала, Робертның җирләре дә бар. Ә маллар санын арттырмакчы. Ветеринария академиясен тәмамлап кайткан Роберт терлек үрчетүдә һәм асрауда төрле яңа ысуллар кулланып эшли.
Кукмара районы һөнәрчелек һәм авыл хуҗалыгы үсеше белән генә аерылып тормый. Күпмилләтле бу районда һәр милләтнең үз йөзен саклап калу өчен барлык шартлар да тудырылган. Бу хаклыкны кунаклар Лельвиж дигән удмурт һәм Починок Кучук дигән мари авылларында булып кайтканнан соң үз күзләре белән күрделәр.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/003cd5d23c2e95a79729c2b2d938edb4-1-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
Лельвиж авылында яшәүчеләрнең 90 процентыннан да артыграгы - удмуртлар. Балалар бакчасында да, мәктәптә дә укыту, тәрбия һәм үзара аралашу тулысынча удмурт телендә алып барыла. Шуңа карамастан, балалар рус, татар, инглиз телләрендә дә иркен аралашалар. Туган тел - удмурт дәресләре укыту планына кертелгән. Дүрт телне дә яхшы үзләштереп, иркен сөйләшкән балаларны күрү кунакларны гаҗәпләндерми калмады. Гомумән, Татарстан балаларының күп телләр белүенең сере нәрсәдә соң? Татарстан мәктәпләре Сингапур ысулы белән укыту методикасы белән эшли икән. Мәктәпләрдә парталар да бездәге кебек рәт-рәт тезелеп куелмаган, ә балалар дүртәр кеше булып, төркемнәргә бүленеп утыралар. Методиканың нигезе дәресне үзлектән, үзара аралашып, күмәкләп өйрәнүдә, укытучы аңлатуы аларга яңа теманы үзләштерүдә кызыксындырып, этәргеч кенә бирә.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/003cd5d23c2e95a79729c2b2d938edb4-1-2.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
Починок Кучук бик үзенчәлекле зур авыл. Авылның яртысын татар, яртысын мари халкы тәшкил итә. Мәктәптә укыту һәм тәрбия рус телендә алып барыла, уку планына ике дәүләт теле - татар һәм рус телләре, чит телләрдән инглиз теле кертелгән. Мари теле факультатив рәвештә өйрәнелә. Шулай булса да, бу авылда бар халык марича да, татарча да, русча да иркен сөйләшә. Балалар да мәктәптә рәхәтләнеп өч телдә аралашалар, инглиз телен дә бик тырышып өйрәнәләр.
Мәктәпләр генә түгел, мәдәният учаклары - клублар да авылларда бик зур роль уйныйлар. Һәр клубта төрле яшьтәге авылдашларны берләштергән фольклор коллективлар, ансамбльләр эшләп килә. Мари, удмурт, татар, рус фольклор коллективлары Республика күләмендә генә түгел, Русия күләмендә дә төрле чараларда катнашып, күренекле урыннар яулый.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/003cd5d23c2e95a79729c2b2d938edb4-1-3.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
Вахит исемле татар авылы турында аерым тукталып үтми булмый. Авылның мәдәният йорты кайбер район үзәкләре көнләшерлек. Яхшы итеп җиһазландырылган тамаша залы, зур фойе, уңайлы студияләр, спорт залы, тренажерлар залы... Әмма иң сокландырганы - биредә эшләп килүче коллективлар. Арада өлкәннәр дә, балалар да шөгыльләнгәннәре бар.
"Җәүһәр" фольклор бию ансамблендә 30дан артык бала шөгыльләнә. Алар арасында 3-5 яшьлекләре дә, 10-17 яшьлекләре дә бар. Балалар төрле милләт биюләрен дә, татар халкының җырлы-биюле уеннарын да, заманча биюләрне дә югары дәрәҗәдә оста башкаралар. Күз явын алырдай күп төрле костюмнары да бик бай тегелгән. Чыгышлары белән авыл халкын гына түгел, Кукмара, Казан, Вятка Аланы, Саранск, Чиләбе шәһәрләре тамашачыларын да сөендереп кайтканнар. "Җәүһәр"леләр район, төбәкара, республика күләмендә уздырылган конкурсларда катнашып дипломант, лауреат исемнәренә лаек булганнар.
Кукмараның үзендә очрашу А.Булатов исемендәге күп профильле лицейда дәвам итте. Бу уку йортының ачылуына 145 елдан артып киткән икән инде. Башта 2 нче мәктәп дип йөртелгән 2 катлы зур бинаны 2008 елда 6 ай эчендә төзеп чыкканнар. Уку йортына 16 ел дәвамында районны җитәкләгән Атлас Булатов исемен биргәннәр. Заманча зәвыклы җиһазландырылган уку йорты укыту күрсәткечләре буенча республика күләмендә алдынгы рәтләрдә икән. Вакыт соң булганлыктан, укучылар белән аралашып булмады, ә менә укытучылар коллективы бик рәхәтләнеп үзләренең Уралдагы коллегалары белән тәҗрибә уртаклаштылар.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/003cd5d23c2e95a79729c2b2d938edb4-1-4.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
Кукмара туган якны өйрәнү музеенда булу үзе бер вакыйга.
Кунакларны иң хәйран иткәне, сокланып күздән кичергәне дә нәкъ менә шул төбәкне өйрәнү музее булды кебек.
Бертуган Иван Һәм Михаил Родыгиннарның киез итек фабрикасы өчен 1870 елда төзеткән биналарында урнашкан музей иң әүвәл затлылыгы, зурлыгы, экспонатларга бай булуы белән җәлеп итте.
Музей килүчеләрне капкасыннан кергәндә үк үзенә бәйләп куйгандай итә. Кунакларны иң әүвәл келәткә охшатып ясалган корылмага дәштеләр. Ә ул бакыр эретү алачыгы булып чыкты. Ишегалдындагы лапаста тарантаслы арбага кадәр бар. Ә инде кечкенә генә бер корылмада урыс әкиятләрендә себеркегә атланып очучы Баба-яга, безнеңчә Убырлы карчык яши булып чыкты. Күршесендә исә күзләре янып торган Шүрәле карап тора.
Кунакларны музейда экспонатларның күплеге дә нык тәэсирләндерде.
Ә "Сәүдәгәр кибете"ндәге ул заман тауарларын каян табып бетерделәр икән, дип гаҗәпләнергә генә кала. Кукмараларның "Татар өе" дә үзенчәлекле. Фото 4432 ХІХ гасыр ахыры - ХХ гасыр башы өен бизәгән ядкәрләрне музей хезмәткәрләре үзләре иҗат иткән. Шунысы кызыклы, музей хезмәткәрләре үзләре үк кызыл башлы сөлгеләрне сату өчен дә чигә. Аларын кәләш-киленнәр сатып ала, Сабан туенда бүләк итеп бирә икән. Фабрикант Н.Комаров кабинеты исә тамашачыларга ХІХ гасыр байларының затлы тормышын күзалларга ярдәм итә.
Музейда күз явын ала торган тагын бер экспонат бар әле. Ул "ХХ гасырда татар авылы" дип атала. Аны татлы туңдырма таякчыкларыннан Николай Ишпаев (инде мәрхүм икән) 2 ел буе ясаган. Бу макетта мәчет тә, авыл өйләре дә, ишегалдындагы каралты-кура, капкалар да, тегермән дә бар.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/003cd5d23c2e95a79729c2b2d938edb4-1-5.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
Әйе, музейга килүче һәр кеше Кукмара районының үткәне - төбәкне данлаган тырыш кешеләре, уңган һөнәрчеләре турында күп мәгълүмат белә ала.
Билгеле, төбәкне өйрәнү музееның югары зәвык белән корылуы да аның директоры Ләбүдә Дәүләтшина һәм хезмәткәрләренең тынгысызлыгы нәтиҗәсе.
Гомумән, Кукмара төбәгендә халыкта тарихка, төбәкнең үткәннәренә, аның талантлы кешеләренә, бу якларда-гы гореф-гадәтләргә хөрмәт, ихтирам тәрбияли беләләр. Кукмара җирендә узган һәр мизгел шушы хакыйкатҗне исбатлады.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/003cd5d23c2e95a79729c2b2d938edb4-1-6.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
Очрашуның иң ахырында тарихи вакыйга булып узды: Свердловск өлкәсенең Түбән Сырга районы белән Татарстан Республикасының Кукмара районы үзара хезмәттәшлек итү турындагы Килешүгә кул куйдылар. Ике районның туганлашу мизгеле тантаналы шартларда узды. Түбән Сырга районы башлыгы Валерий Еремеев Кукмара делегациясен Уралга җавап визиты белән чакырды.
**Фавия САФИУЛЛИНА**
*Татарстанның Уралдагы даими вәкиллеге киңәшчесе*
## ТОРМЫШ СУЛЫШЫ
### ҖӘМГЫЯТЬ
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/003cd5d23c2e95a79729c2b2d938edb4-2-2.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/003cd5d23c2e95a79729c2b2d938edb4-2-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
### ДЕВЯТАЯ ОХОТА НА КАБАНА
1 марта в городе Красноуфимске в очередной — девятый раз состоялся ежегодный охотничий турнир на призы благотворительного фонда «Малая Родина».
В этом году были зарегистрированы 16 команд, по пять «снайперов» в каждой. Примечательно, что многие участники, зная о том, что соревнования традиционно проводятся после рыболовного турнира в честь Дня защитников отечества и накануне Международного женского праздника, не ждут приглашения, а сами приезжают к кафе «На горке» в полной «боевой готовности». И это не удивительно, ведь Красноуфимский турнир сам по себе уникален. Насколько известно, нигде в Свердловской области, на таком высоком уровне подобные соревнования не проходят.
Участники должны пройти несколько этапов: сначала преодолеть 1,7 километровую трассу на охотничьих лыжах без палок. На первом из трех огневых рубежей, расположенных на трассе охотники должны попасть по мишеням-шарам, на втором — стрелять из ружья по мишени кабана с расстояния 35 метров и на последнем — стрелять по летящему объекту, имитирующему полёт дичи. И это самое захватывающее зрелище — представьте, насколько метким должен быть стрелок, чтобы сбить мишени «летающие тарелочки» размером с блюдце! По одному стрелку от каждой команды соревновались по пулевой стрельбе по бумажной мишени.
Участники соревнований признаются, что по выбросу в кровь адреналина «бескровная охота» вовсе не уступает настоящей, а азарт и волнение чувствуются во время спортивных состязаний больше, чем в лесу. Понятно, когда ты на охоте один, то свой промах быстро забываешь. А тут за твоим успехом или неудачей наблюдают десятки коллег-соперников, болельщиков из друзей-товарищей и родных — совсем другое дело!
Зачёт судьями ведется в командной номинации и в личных категориях.
Церемонию награждения победителей и призеров ІХ-охотничьего турнира на призы благотворительного фонда «Малая Родина» провели президент благотворительного фонда Альберт Феликсович АБЗАЛОВ, директор департамента по охране животного мира Свердловской области Александр Константинович КУЗНЕЦОВ, главы муниципальных образований: Красноуфимский округ - Олег Викторович РЯПИСОВ, Артинского городского округа — Алексей Андреевич КОНСТАНТИНОВ и главный судья турнира Альберт Рифнурович БИЛАЛОВ.
Еще утром, перед началом турнира, представитель команды ООО «Утес» города Красноуфимска — победитель прошлогоднего турнира, с таким сожалением вернул Большой Переходящий Кубок организаторам турнира. Говорят, даже поцеловал его при этом и выразил надежду, что Кубок все-таки останется у них.
Не обманула утесовцев надежда — победила-таки в упорной борьбе команда вновь! И люди должны знать имена своих героев: Валим АКМАРОВ, Иван УВАРОВ, Антон ТУТЫНИН, Иван БЕЗРУКОВ, Игорь ТУТЫНИН в очередной раз подтвердили, что это они самые быстрые и самые меткие среди охотников Красноуфимска и близлежащих районов.
Командный кубок за второе место присужден команде Рахмангулово (КВО-219) в составе охотников Хариса ВАЛИЕВА, Николая ПУПЫШЕВА, Игоря БАШКИРЦЕВА, Назифа ГИБАДУЛЛИНА и Рауфа ГАПАСОВА.
Не один год подряд штурмует пьедестал турнира команда Малая Родина, но ей пока удавалось только подойти вплотную. А на этот раз Петр АНТИПОВ, Дмитрий ВОРОНЮК, Эмиль ЗАГИДУЛИН, Альберт Абзалов и Раиль ЗАГИДУЛИН завоевали Кубок за третье место. Не можем утверждать, но возможно своим примером команду вдохновил президент благотворительного фонда, преодолевший трассу под стартовым номером 254? Каждому спортсмену были вручены грамота, медаль, Альберту Абзалову вручен им же и подписанный диплом.
Назовем лучшую десятку охотников.
Так же, как и на Олимпиаде, четвертое — самое обидное место. Команде «Локомотив» г. Красноуфимск (Кирилл и Олег УСТЬЯНЦЕВЫ, Владимир ЧАЩИН, Александр ВЯЛЫХ, Юрий ДРОКИН) до призового места не хватило совсем чуть-чуть. На пятом месте команда ПЧ-1/12 из села Средний Бугалыш — Валерий, Юрий и Анатолий ИМАЕВЫ, Александр БУРУНДУКОВ и Виктор МАНАЕВ. На шестом — перспективная, как назвала комментатор Марина БОРМОТОВА, команда "Охотничье раздолье" Красноуфимский район в следующем составе: Руслан БИЛАЛОВ, Станислав ИЗГАГИН, Артем ДУЛЬЦЕВ, Андрей БЕЛЯЕВ, Станислав КОНОВАЛОВ.
Последующие места распределились: великолепная пятерка охотников — Альберт ШАЙХУТДИНОВ, Дарвин ВАСИЛОВ, Тансур Магасумов, Райсан АФРИЗОНОВ и Салават ВАЛИЕВ из Среднего Баяка, команда из поселка Сарана (Юрий УДИНЦЕВ, Сергей ЛАГУНОВ, Иван АГАПОВ, Антолий ГОРБУНОВ, Роман СЕРЕБРЕННИКОВ) и команда села Крылово (Денис СЕРЕБРЕННИКОВ, Андрей ТУТЫНИН, Олег СЕМИСЫНОВ, Сергей ШУШМЕНЦЕВ, Николай ПАШКОВ). Замыкает десятку лучших команд охотники Артинского общества охотников и рыболовов — Владимир БРАГИН, Анатолий ЗОНОВ, Александр ШАБУРОВ, Игорь (судьи не разобрали фамилию) и Михаил ЩЕПОЧКИН.
За первое место в личном первенстве награжден Валерий Имаев, представитель команды из Бугалыша (ПЧ-1/12). На втором месте учитель физкультуры из Нижнеиргинска Эмиль Загидулин — представитель команды Малая Родина. Третье место в личном первенстве занял Денис Серебрянников из команды села Крылово.
На личном первенстве по пулевой стрельбе абсолютно лучший результат — 30 очков из 30 возможных показал прошлогодний победитель Владимир Брагин из команды Артинского общества охотников и рыболовов. Он награжден дипломом и подарочным сертификатом на сумму 1500 рублей.
Второе место у Дарвина Василова (26 «очей»), третье — у Дмитрия Воронюка из команды «Малая Родина) Малая Родина — дипломы и подарочные сертификаты.
Как «Самого возрастного участника» наградили и пожелали спортивного долголетия, здоровья Юрию ТУКАНОВУ из Артинского общества охотников и рыболовов — 9 марта он будет праздновать свой 65-летний юбилей. По тоже традиционной номинации «Самый молодой участник» награду получил представитель команды «Локомотив» Кирилл Устьянцев (1994 года рождения).
Специальный приз главы Красноуфимского округа «Самой лучшей сельской команде» принял капитан команды Рахмангулово Харис ВАЛИЕВ. Глава также вручил памятный приз гостю турнира Александру Кузнецову, директору департамента по охране животного мира Свердловской области и пригласил его на Х-турнир со своей командой.
Организаторы поблагодарили судьей на этапах за бескомпромиссное судейство, кашеваров, за то, что накормили всех, напоили чаем.
Победителям и призерам аплодировали, поздравляли, фотографировались с ними на память.
В заключение выступил Альберт Абзалов, поблагодарил всех за участие и пригласил на десятый — юбилейный турнир.
**Махмутьян ТИМЕРГАЛИЕВ, фото Ирины МУХАМАТРАХИМОВОЙ**
### 50-летие драматического коллектива Акбашского СДК
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/003cd5d23c2e95a79729c2b2d938edb4-2-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
22 марта 2014 года свой 50 летний творческий рубеж переступил драматический коллектив Акбашского сельского Дома культуры. Зародившись в далеком 1964 году, самодеятельный творческий коллектив, поставил на сцене десятки, а если сказать точнее, — сотни татарских пьес, спектаклей, как классиков татарской драматургии, так и современных авторов. Коллектив с течением времени не затерялся в ритме времени, а остался верен театральному жанру, радуя благодарных зрителей Акбаша и близлежащих деревень своим творчеством. Перелистывая страницы истории, зрители смогли вновь соприкоснуться с историей коллектива, его участниками, через их воспоминания и сохранившиеся фото и видеоматериалы. Но, а сама юбилейная программа собрала полный зал зрителей, каждый из которых был в той или иной части причастен к коллективу на протяжении всех пяти десятилетий творческого пути коллектива. Хочется пожелать данному коллективу и его руководителю Рифкату Шафагатовичу Михайдарову продолжения сохранения творческих традиций и новых творческих успехов на театральной ниве.
**Салават ГУБАЕВ**
### Ханым-Солтаным в Артя-Шигири
В селе Артя-Шигири Артинского района Международный женский день отметили праздником «Ханым-Солтаным».
Маленькая школа в татарском селе Артя-Шигири Нижнесергинского района Свердловской области в день 8 марта была заполнена жителями до отказа. Еще бы: за звание «Ханым-Солтаным» боролись самые видные девушки и женщины деревни. Были среди них и учителя, и домохозяйки, и многодетные мамы.
Еще более уважаемые матери семейств сидели на почетных местах жюри конкурса. Председательствовала сама Газиза Бархаева. Под ее классным руководством проучилась добрая половина деревни Артя-Шигири.
Участницам конкурса пришлось показать свои таланты со всех сторон. Кто-то читал стихи, кто-то пел, танцевал, а еще рассказывали о старинных предметах, которые хранятся в их семейных сундуках.
Пришлось женщинам представить и свои кулинарные умения. Организаторы конкурса придумали для них редкое на сегодня задание: замесить тесто и нарезать домашнюю лапшу. И с этим заданием справились все конкурсантки.
В результате каждая участница получила звание «Ханым-Солтаным» в какой-либо номинации. После подарков и теплых слов в адрес каждой конкурсантки, праздник продолжился творческими номерами местного ансамбля «Очкын» и детей.
**Альфия ГАБДУШЕВА**
## ҖӘМГЫЯТЬ
### TATAP АШЛАРЫ КӨНЕ
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/003cd5d23c2e95a79729c2b2d938edb4-3-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
Татарстанның Уралдагы даими вәкиллеге башлангычы белән, менә инде өченче ел рәттән Свердловски өлкәсендә Татар халык ашлары көне билгеләнеп уза. Гадәттә ул күренекле татар аш-су остасы Юныс Әхмәтҗановның туган көне - 28 февральдә билгеләнеп үтелә.
Быелгы чара Татар ашлары фестивале булып, өлкәбезнең Екатеринбург, Березовский, Красноуфим, Реж, Ревда, Түбән Тагил шәһәрләрендә һәм татар авыллары мәктәпләрендә үтте.
Өч ел рәттән мондый чаралар уздыруның инде нәтиҗәсе бар - татар халык ашларына булган кызыксыну артканнан-арта бара. Узган ел Екатеринбургтан бер төркем пешекче һөнәрен сайлаган яшьләр Казанга барып, андагы остазлардан милли кухня серләренә өйрәнеп кайтсалар, быел Екатеринбург икътисади-технология колледжы һәм Казан кече бизнес һәм эшмәкәрлек колледжы арасында үзара хезмәттәшлек итү турындагы Килешүгә кул куелды.
"Сабантуй" кафесында узган Татар ашлары көне бәйрәме аеруча истә калырлык булды. Биредә яңа гына өйрәнеп килүче яшьләр дә, тәҗрибәле остазлар да аш-су әзерләү серләре белән уртаклаштылар, сирәк очрый торган тәгамнәрнең рецептларын тәкъдим иттеләр. Татар милли ашларыннан төзелгән күргәзмә, мастер-класслар, ризыкларны татып карау (дегустация) "Сабантуй" кафесына җыелган барлык кунакларның да күңеленә хуш килде. Ямь өстенә ямь өстәп, Березовскийдан килгән "Курай" ансамбле кичәне татар җыр-моңнары белән бизәде.
**Үз хәбәрчебез**
### Өч-почмак
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/003cd5d23c2e95a79729c2b2d938edb4-3-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
(Дрожжевое тесто, баранина, картофель, лук)
### В Нижнем Тагиле впервые прошел фестиваль татарской национальной кухни
28 февраля 2014 года в ГБОУ СПО СО «Нижнетагильский торгово-экономический колледж» состоялся Фестиваль татарской национальной кухни, посвященный памяти кулинара Юнуса АХМЕТЗЯНОВА.
В Нижнем Тагиле подобное мероприятие проводилось впервые.
Нашими гостями стали: представители Центра координации профессионального образования Свердловской области МИРСАЕТОВА Альфия Абелькарамовна, ФОМИНА Татьяна Михайловна; председатель Общественной организации «Курултай башкир Нижнего Тагила» ХАЛИТОВА Лия Мадариковна, народный коллектив татарской и башкирской культуры «Ялкын».
Приняли участие в качестве зрителей студенты и педагоги четырех образовательных организаций Горнозаводского округа: Кировградского техникума промышленности, торговли и сервиса, Баранчинского электромеханического техникума, Высокогорского многопрофильного техникума, Уральского горнозаводского колледжа имени Демидовых. На мероприятие были приглашены учащиеся профильного класса МОУ СОШ № 44 г. Нижний Тагил.
В рамках конкурсной программы состязались Новоуральский технологический техникум и Нижнетагильский торгово-экономический колледж. Помимо презентации традиций национальной татарской кухни, обучающимися и педагогами этих учреждений была организована выставка-дегустация, на которой было представлено многообразие татарских угощений. Методическую копилку преподавателей технологических дисциплин НТТЭК представили ГОВОРУХИНА Екатерина Владимировна, председатель ПЦК и Гонтарь Ольга Викторовна, преподаватель технологических дисциплин.
Восторг всех участников вызвали конкурсное представление и дегустация блюд национальной татарской кухни. На сервированных, в соответствии с национальным татарским колоритом столах, было представлено 25 блюд, приготовленных обучающимися и педагогами Нижнетагильского торгово-экономического колледжа. Студенты и педагог Новоуральского технологического техникума представили 5 блюд и познакомили гостей с рецептурой их приготовления. Любой желающий смог оценить представленные угощения и получить рекомендации по их приготовлению.
Все представленные блюда оценило компетентное жюри:
ХАЛИТОВА Лия Мадариковна., руководитель Общественной организации «Курултай башкир Нижнего Тагила»;
КОНОВАЛОВА Ильсаяр Хатифовна, ИП Коновалов, управляющая «Кофейней — экспресс» социальный партнер колледжа;
ПЛАХОТНЮК Елена Александровна, ИП Плахотнюк, салон «Тождиро», социальный партнер колледжа.
Живой, неподдельный интерес участников вызвал мастер-класс по приготовлению эчпочмака, проводимый ПИНЯГИНОЙ Светланой Григорьевной, мастером п/о; ПОЧАЕВЕЦ Алексеем, КУРДЯН Владиславом — студентами гр. 477. По словам ведущих, приготовлению этого блюда они научились на Универсиаде в Казани, где работали на обслуживании в качестве поваров.
Надеемся, что проведение Фестивалей татарской национальной кухни станет одной из хороших традиций, принятых в нашем колледже!
## ҖӘМГЫЯТЬ
### И В СЫЗГАХ ТЕПЕРЬ – ГАЗ
Недавно состоялся торжественный пуск газовой установки в деревне Сызги Красноуфимского округа.
На финансирование этого важного социального проекта — строительство газопровода протяженностью 3,3 километра, было выделено около 7,5 миллионов рублей. И вот газопровод принес в деревню голубое топливо, что позволит подключиться газу всем 200 домовладениям деревни. Первые абоненты этим благом цивилизации уже пользуются, а всего в 2014 году будет возможно подключение 40 домохозяйств. Олег Викторович РЯПИСОВ, глава муниципального образования, на митинге, посвященном праздничному событию, сказал:
— С появлением газа в деревне начинается совсем другой уровень жизни. Это и появление возможности для привлечения молодых кадров и возрождение деревни.
Газификация населенных пунктов округа будет продолжено в 2015 году планируется строительство распределительных газопроводов в деревне Озерки, в селах Юва, Ключики и Большой Турыш.
Природный газ — это не просто синий огонек из горелки. С газом связаны надежды людей на процветание и комфорт. Современная деревня Сызги активно строится уже сейчас: вырастают новые дома, облагораживаются участки. Об этом говорил Альберт АБЗАЛОВ, поздравляя жителей деревни от души с радостным событием. Он, в частности, сказал:
— Сызгинцы, которые живут и работают в других регионах, теперь будут думать о возвращении в родную деревню. Проезжая по Сызгам, мы видим новые дома. Это свидетельство того, что люди уже возвращаются.
Зиля Закиевна БАДЕРТДИНОВА, начальник Сызгинского территориального отдела говорила о сбывшейся «голубой мечте» сызгинцев. Она выразила глубокую благодарность всем, кто принимал активное участие в газификации деревни: областной и муниципальной властям, директору подрядной организации «Монтажкомплектсервис» Владимиру Семеновичу ЧАЙНИКОВУ, начальнику участка горгаз ОАО Уральские газовые сети «Западный округ» Владимиру Евгеньевичу ЕМЕЛИНУ, членам кооператива по газификации. И она подтвердила слова нашего депутата Законодательного Собрания Альберта Феликсовича:
— Да, люди хотят возвращаться. И те, кто сейчас живет на Севере, и те, кто в Екатеринбурге. Сейчас нами принято 26 заявлений на представление новых участков.
Нас пригласили в гости Нариман МИНИАХМЕТОВ и Хасаньян ХАТЫМОВ — хозяева домов, что на улице Лесная. Это они первыми в деревне «загнали» газ. И в каждый из домов Альберт Феликсович пришел с подарком.
Хозяйка одного из домов Каусария Мукминовна, встретила нас со словами:
— Мы очень рады, что в нашу деревню Сызги, наконец-то, поступил долгожданный газ. И получилось так, что в первую очередь, газ подвели к нам. Мы сегодня так рады, что тепло в доме. Рады так же за всех односельчан — сейчас будем ждать дня, когда деревня будет полностью газифицирована.
Еще только позавчера в этих домах, как и вся деревня, по старинке пользовались углем, закупали дрова и газовые баллоны. Но, ведь знаем, дрова - это дрова: вечером дом вроде бы нагреешь, а к утру все опять остыло. Или: сколько принесешь угля, почти столько же золы и шлака выбросишь.
Хасаньян Суфьянович, хозяин следующего дома, рассказывает: «Вчера смотрю — угля не надо заносить. И забот не стало. Еще непривычно». В домах, действительно, тепло и уютно. Температура в одной из комнат, как он сам говорит, никогда раньше выше 14 градусов не поднималась. А сегодня мы потрогали остывающие печки, а в комнате было 24 градуса тепла. Да, газ — это стабильность. В обоих домах нас предупредили: «Без чая не отпустим». И мы с удовольствием попили чай, отогрелись, перепробовали все, что было на празднично накрытых столах. Вместе жителями деревни еще раз порадовались тому, что природный газ дошел до очередного населенного пункта Красноуфимского округа, и тому, что у людей появилась возможность зажить цивилизованно.
**Махмутьян ТИМЕРГАЛИЕВ, фото Ирины МУХАМАТРАХИМОВОЙ**
## Дин
Мусульмане чествуют своих матерей 365 дней в году. И если это умножить на пять намазов в день, тогда получится 1825 раз в году, как к этому побуждает Всевышний:
"Твой Господь предписал вам, не поклонятся никому, кроме Него, и делать добро родителям. Если один из родителей или оба достигнут старости, то не говори им: "Тьфу!" не кричи на них и обращайся к ним почтительно. Преклоняй пред ними крыло смирения по милосердию своему и говори: "Господи! Помилуй их, ведь они растили меня ребенком". (Ночной перенос-23-24).
Что касается божественного умысла женщины, как мать, то задача ее важная, положение высокое, дело великое, заслуга огромная и функции высочайшие и миссия ее особая. Она первая школа и прямой образец для подражания, она для семьи, как сердце для организма, а семья основа общества. Природное назначение матери высокое, и это священное материнство: рожать и растить детей ради сохранения человечества на земле. Великая миссия ее, заключается в заботе о детях и воспитание их полезными обществу, приучение их хорошим нравам и самым лучшим обычаям, прививать им мужественность и патриотизм. Участвовать в семейной жизни и в общественных делах, подходящей ее призванию.
Если ислам и отдает главенство мужчине в семье, то это главенство для правильной организации семейной жизни, основанной на справедливости и совете членами семьи, не для самоуправства, притеснения и гнета. Если ислам и дает мужчине главенство в семье, но заменяет это для женщины другим, еще лучшим качеством быть первой школой в семье для своих детей и управлять внутренним хозяйством. Как сказал Посланник Аллаха (да благословит его Аллах и приветствует): "Женщина хранительница в доме мужа и отвечает за хранимое..." Так же ислам наделил ее первенством и превосходством в получении добра, милости, любезности и нежности от своих детей.
Когда пришел мужчина к Посланнику Аллаха (да благословит его Аллах и приветствует) и спросил у него: "У кого больше прав на меня из моих родителей?". Посланник сказал: "Твоя мать". "А затем", - спросил мужчина. "Твоя мать", - ответил Посланник". А затем", - спросил мужчина. "Твоя мать", - ответил Посланник. "А затем?", - спросил его мужчина, на четвертый раз Посланник сказал: "Твой отец".
Причина особого отличия матери в том, что она единственная, кто переносит трудности беременности и рождения, кормит ребенка грудью и ухаживает за ним днем и ночью, когда он болеет. На это указывает Всевышний в Коране и восхваляет женщину за эти изнуряющие труды, которые требуют нежности, терпения и выносливости: "Мы заповедали человеку делать добро его родителям. Его мать носила его, испытывая изнеможение за изнеможением, и отняла его от груди в два года. Благодари меня и своих родителей, ибо ко Мне предстоит прибытие" (Лукман 14). Говорит Посланник всему человечеству Мухаммад (да благословит его Аллах и приветствует): "Самый совершенной веры и самого высокого нрава из вас тот, кто милостив к своей семье".
Так же ислам дает женщине возможность отстаивать свои права, призывать к добру и удерживать от порицаемого.
Известная история, которая произошла во время правления Умара ибн Аль-Хаттаба. Женщины начали просить много приданого во время замужества и правитель Умар ибн Аль-Хаттаб решил ограничить приданое. Когда он вознесся на трибуну мечети и начал выступать, остановила его пожилая женщина, сидя чая сзади за мужчинами, словами: "Бойся Аллаха о, Умар! Разве ты не знаешь слова Всевышнего, "Если вы пожелали заменить одну жену другой и если одной из них вы подарили кинтар (золота), то ничего не берите себе из этого. Неужели вы станете отбирать это, поступая лживо и совершая очевидный грех?" (Женщины 20). И сказал правитель Умар: "Мужчина ошибся, а женщина права", в другой версии "Люди сведущи в вопросах своих прав, чем Умар".
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/003cd5d23c2e95a79729c2b2d938edb4-5-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
Мы видим в Коране, как Аллах Всевышний выслушал жалобу женщины по имени Хавла бинт Саглаба и ответил ей свыше семи небес: "Аллах уже услышал слова женщины, которая вступила с тобой в пререкания относительно своего мужа и пожаловалась Аллаху. Аллах слышал ваш спор, ведь Аллах - Слышащий, Видящий" (Препирающаяся - 1). Так же Всевышний отправляет приветствие посредством ангела Джабраил (мир ему) Хадидже, жене Посланника Аллаха (да благословит его Аллах и приветствует). Сообщает об этом Посланник и говорит: "Поистине Аллах Всевышний приветствует тебя", и она отвечает: "Поистине, Аллах мир и от него исходит мир, тебе и Джабраилу тоже мир".
Обязанности детей, предписанные Всевышним в Коране и в сунне Его Посланника, перед матерями, огромны. Предписал Аллах законы и отдал каждому свои права, и кто следует этим предписаниям, получит великие вознаграждения от своего Господа и кто поступит вопреки этим законам, заслужит гнев Аллаха и Его наказание. Из этих обязанностей:
1- Любовь и почитание душой и сердцем, потому что она самая достойная для уважения, как приводится выше в хадисе.
2- Забота о ней и исполнение ее велений долг каждого ребенка, сказал Всевышний: "Мы предписали человеку делать добро его родителям. Матери тяжело носить его и рожать его" (Барханы -12).
3- Не причинять ей страдания и не проявлять недовольство. Из слов Посланника Аллаха, трое не войдут в рай, один из них непослушный родителям.
4- Опекать ее, если она нуждается. Праведники всегда читали, что расходование своего имущества ради родителей богоугодное дело и предпочитали родителей своим детям.
5 - Подчинение ее велениям, если велит одобряемое, "Мы заповедали человеку делать добро его родителям... А если они будут сражаться с тобой, чтобы ты приобщил ко Мне сотоварищей, о которых у тебя нет знаний, то не повинуйся им, но сопровождай их в этом мире по доброму" (Лукман 14-15).
6- Если она покинет этот мир необходимо уплатить ее долг, подать за нее милостыню, совершить за нее хадж, что приводится от Посланника Аллаха (благословит его Аллах и приветствует), что женщина из племени Джахина пришла к Посланнику (благословит его Аллах и приветствует) и сказала: "Поистине мать дала обет совершить хадж (паломничество) но не исполнила при жизни, могу ли я исполнить ее обет?" Сказал Посланник (благословит его Аллах и приветствует): "Да, исполни ее обет и совершай хадж за нее. Скажи мне, если у твоей матери был долг, ты бы уплатила за нее? Уплатите долг перед Аллахом, поистине Он самый достойный исполнить обещание".
7- Так же после ее смерти необходимо быть почтительным с ее родственниками и подругами. Посланник Аллаха (благословит его Аллах и приветствует) сказал: "Самым лучшим благочестием является сохранить связи с друзьями родителей после их смерти".
Данис хазрат ДАВЛЕТОВ
## МӘГАРИФ
### Центр «Просвещение» открыт для всех
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/003cd5d23c2e95a79729c2b2d938edb4-5-2.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
Два года в Екатеринбурге работает первый на Урале исламский образовательный центр. Сегодня в нем обучают не только основам мусульманской религии. В этом учебном году здесь появились курсы арабского, турецкого, башкирского и татарского языков.
Среди слушателей люди самого разного возраста, образования и национальностей. Востребованность курсов по изучению тюркского и арабского языка, а также для многих уральцев родных языков: башкирского и татарского, по словам директора центра «Просвещение» Руслана Нурмаметова, — веяние современной жизни.
«Все начинается с интереса к родному языку. После чего появляется интерес к религии. Мы никого насильно не вводим в мир ислама. Люди сами спрашивают: а как себя вести при никахе, при рождении ребенка: Когда такие объяснения происходят на родном языке, связываясь с историей предков, это для людей особенно приятно», — говорит он.
Сегодня среди слушателей курсов в центре «Просвещение» нередки случаи создания семей. А еще здесь учатся люди, которые уже широко применяют полученные знания на практике.
К примеру, Галина Ярушкина, слушательница курсов арабского языка: «Я была в Арабских Эмиратах, Египте, Тунисе и Марокко. В Марокко мне понравилось больше всего. Хочу поехать туда еще раз. Чтобы было еще интереснее, я учу здесь арабский язык».
Сегодня в екатеринбургском исламском центре «Просвещение» организованы групповые, индивидуальные и самостоятельные занятия. В следующем году "Просвещение" планирует запустить еще и дистанционное обучение. По словам директора центра Руслана Нурмаметова, чтобы обучаться здесь, нужно лишь написать заявление. И тогда, в буквальном смысле, весь мир будет у ваших ног.
Альфия ГАБДУШЕВА
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/003cd5d23c2e95a79729c2b2d938edb4-5-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
## КИЧ УТЫРГАНДА
### ХӘТЕР
## И, Рөстәм, гармуныңны кемнәр уйнатыр?
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/003cd5d23c2e95a79729c2b2d938edb4-6-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
Татар музыкасы дөньясы зур югалту кичерде. Виртуоз музыкант, атаклы баянчы һәм гармунчы Рөстәм Вәлиев вафат булды. Әле күптән түгел генә Россиянең атказанган артисты дигән олуг исемгә лаек булган Рөстәмнең шатлыгын да уртаклашып өлгерә алмадык. Мондый мәртәбәле исемгә татар баянчыларыннан ул иң беренче булып ирешкән егетебез иде. Кинәт үлем мәшһүр шәхесне арабыздан алып китте. Самарада туган шат күңелле, юмор хисле мишәр кардәшебез бакыйлыкка күчте.
Хезмәттәшләре Р.Вәлиевны югалтуыбызга ышанасы да килми, диләр. Гармун-баян телләренең хикмәтен үзенчә ача белгән моңсар егет киң күңелле, ачык йөзле шәхес тә иде. Ул елмаеп килеп керсә, һәр җирдә җанлану башлана, тормыш кайный. Илһам ага, Әлфия апа кебек олуг җырчыларга кушмалык итүеннән тыш, аларга уллары сыман ярдәм күрсәтеп тә яшәде. Дошманнары да булмагандыр аның, чөнки беркайчан да, беркем турында да тискәре фикер, яман сүз әйткәне булмады.
Хатыны Диләрә ханым белән тату гаилә корып, ике инсафлы бала үстерделәр. Улы Ислам да сәнгать юлын чит итмәде, кызының укудагы уңышларына да ата кеше бик куана иде. Рөстәм Вәлиевның иҗат планнары зур иде әле. Языласы китаплар, истәлекләр, яңгыратасы көйләр, туасы җырлар кинәт өзелде. Мөхтәрәм артистыбызның якты истәлеге татар халкының күңелендә озак сакланыр...
Моннан ике ел элек Рөстәм Вәлиев илле яшьлеген билгеләп узды. Юбилей уңаеннангазетабызда тәкъдим ителгән язманы кабатлап бирәбез. Мәрхүмнең рухына дога булып ирешсен...
Гармунда уйный белгән кеше татар халкында элек-электән кадер-хөрмәткә лаек. Төрле мәҗлесләрдә аның урыны түрдә торган. Фәкать соңгы елларда гына гармунчының абруе бераз кимеде кебек, чөнки тирләп-пешеп бию көе уйнаган, бармаклары талганчы вальс яңгыраткан музыкантны магнитофон тасмалары, дисклар, караокэлар кысрыклады. Ә шулай да, Гали үз эшендә, Вәли үз эшендә дигәндәй, атаклы гармунчылар һәрвакыт кирәк, алар һәр бәйрәмдә көтеп алынган кунак.
Татарстанның халык артисты, виртуоз музыкант Рөстәм Вәлиев тә шундыйлардан. Казанның берәр ресторанында туй узамы, Мәскәүдә Чайковский исемендәге Концерт залында берәр фестивальме, иксез-чиксез Россиянең берәр төбәгендә Сабан туемы, дөньяның берәр кыйтгасындагы милләттәшләребез чакырып аламы Рөстәм Вәлиев самолетка утырган булыр, менә шул вакыйгаларның үзәгендә кайнар.
Моннан ярты гасыр элек Самара да туып, шунда ук музыка мәктәбе һәм училищесы тәмамлаган егет, мишәрчәсеннән ояла-ояла гына Казанга килә. Нәҗип Җиһанов исемендәге Казан дәүләт консерваториясенең халык уен кораллары бүлегенә укырга керә. Берочтан Татар дәүләт филармониясенә эшкә урнаша. "Яшәргә урын булмаганлыктан баш очыма гармунны салып, фортепиано өстендә филармониядә кунып калган чаклар аз булмады," дип искә ала бүген Рөстәм абый. Күпмедер вакыттан соң ул җырчы Зөһрә Шәрифуллина бригадасында эшли башлый. Себер гастрольләре вакытында Союзны аркылы-буйга иңләгәндә ул машина йөртүче, музыкант, пародияче артист вазифаларын да башкара.
Атаклы баянчының аннан соңгы иҗаты Әлфия Авзалова төркеме белән бәйле. Биредә гитарист булып эшләүче Кәрим Габидуллин белән алар тәмам дуслар булып китәләр. Инде 30 елга якын Рөстәм Вәлиев күренекле җырчыбыз Илһам абый Шакировка уйный. Монда да аңа баянчы гына түгел, кайчак тән сакчысы, шофер, табиб кебек җаваплы эшләр дә йөкләнә. Чөнки гастроль тормышында барысына да әзер булырга кирәк бит.
Легендага әйләнгән бөек җырчыбыз Илһам Шакировның хезмәттәше булып өч дистә елга якын эшләгән баянчы сәнгать белгечләре өчен дә, журналистлар өчен дә чын хәзинә. Шөгыльләре күп аның: балалар өчен берничә ноталы китап бастырып чыгарды, кая барса, шунда музыка кораллары җыя яки, урыныннан кузгатмаслык зур булса, янына басып фотога төшә. Әгәр дә сез аның шәхси архивына күз салсагыз, әнә шундый тарихи органнар, фисгармониялар, төрле-төрле ксилофон һәм арфалар янәшәсендә төшкән күп сүрәтләрен күрерсез. Уен кораллары ясаучы халык осталары, атаклы шәхесләрне дә күп белә ул. Аларның тәрҗемәи хәлләре, кызыклы эшчәнлекләрен яктырткан китаплар язылмавына гына борчыла. Әлеге бай мирасның күз алдында юкка чыга баруына әрни. Рөстәм абыйда төрле тембрларны кушып берничә гармун функциясен үти торган уен кораллары күп. Хәттә төрле-төрле утлар белән җемелдәп торганы да бар. Конферансье дуслары шаярталар да икән: "Рөстәмнең гармунына игътибар итегез, ул электрлаштырылган. Газ белән су кертсәң, яшәргә дә мөмкин".
Рөстәм абый үзе дә шаян холыклы, гастроль юлларында күпне белүче, күп җирне күргән, акыл утырткан, бай тәҗрибәле юлдаш, ул һәрчак олы бер табыш сыман әйләнә-тирәдәгеләренә һәрчак булышырга әзер.
Музыкант егетнең сәхнәгә чыгармаган сәләтләре байтак әле. Аның туган җире Самара артистлары әйтүенчә, Рөстәм абый мишәр биюләренә бик маһир икән. Гомумән, нәрсәгә тотынса шуны булдыра. Зифа Басыйрова, Хәнәви Шәйдуллин, Илһам Шакиров, Вячеслав Малежеклар булып җырлавы имитация сәнгатенең камил үрнәкләре дип әйтә алабыз. Үзе иҗат иткән җырлар да аз түгел. Әлфис Кыямов башкаруындагы "Үзең кил!", "Фәридә-Алсу" репертуарыннан "Бәхет өчен күп кирәкми" һәм "Мәхәббәтем алда әле" кебек популяр җырлар нәкъ менә аныкы.
Киң катлам тамашачы аны виртуоз музыкант буларак бәяли. "Минута славы" тапшыруында да ул нәкъ шул яктан ачылды. Эреле-ваклы гармуннарны өздереп сайратуы, аларны төрле көйләр белән чиратлаштырып җибәрүе, "Мальборо" сигаретына охшаган сыбызгылардан алып, Ифрат Хисамов курайларына күчүе, күз ачып йомганчы бер музыкаль спектакль башкаруы, тамашачының кәефен бер йодрыкка төйнәп тота белүе концертның чып-чын бизәгенә әйләнә. Бу җәһәттән яшь ягыннан үзеннән олы булса да, Кирам Сатиев та аны укытучым дип атый. Кулына бияләй киеп тә, гармунны артка куеп та әллә нинди әкәмәтләр ясап уйный белүче музыкант. Гали Җәмлиханов, Фәйзулла Туишев, Рәшит Мостафин традицияләрен дәвам итүче шәхес остаз дип аталырга лаек та шул.
Мөршидә КЫЯМОВА
## ЯКТАШЛАРЫБЫЗ ИЖАТЫ
### ШИГЪРИ ТӘЛГӘШЛӘР
#### Алда гомер бардыр бит әле
*Алик Локманов музыкасы*
*Йосыф Гәрәй сүзләре*
Җилга тузган тузганаклар төсле
Газиз еллар уза бит әле.
Яшь тә байтак. әмма һәр ел тагын
Бер яшь өстәп китә бит әле.
Кышлар озын, җәйләр соң ник кыска?
Сизмисең дә үтеп киткәнен.
Озын кыш та үтәр, салкын китәр,
Алда язлар бардыр бит әле.
Бүген кояш кичәгедән якты.
Күз яшеңне, дускай, сөрт әле.
Гел дә тискәрегә исмәс бу җил,
Алда гомер бардыр бит әле.
#### Гүзәл затларга
*Хафиз Галиев*
Хатын-кызлар, гүзәл чәчкәләрдәй,
Сез бизисез безнең тормышны,
Сезгә генә һәрчак омтылабыз,
Сезгә генә хисләр агышы!
Һәр гамәлне сезгә багышлыйбыз
Диңгезләрдә, зәңгәр күкләрдә,
Мартеннарда корыч эреткәндә,
Шахталарда күмер кискәндә!
Мәхәббәтегездән илһам алып,
Жыр-шигырьләр иҗат итәбез...
Бәйрәмегез белән, гүзәл зәл затлар!
Гел бәхеттә генә яшәгез!
Асыл ярым, асыл коштай сине
Тота алмыйм алтын читлектә,
Очырырга туры килә ахры
Бик омтылсаң әгәр иреккә!
Син очканда, өзгәләнер үзәк
Өзелгәндәй безнең аралар,
Озак сызлар моңсу йөрәгемдә
Син калдырган тирән яралар!
#### Яраткан кеше бәхетле
*Хафиз Галиев*
Тиң булмаган ярны яратабыз
Яраттырганына сөенеп,
Үзебезгә тиңне санламыйбыз
Йөзебезне чытып, чөереп.
Тиң булмаган яр ул вакытлыча
Яраттыра, әмма яратмый,
Һәрвакытта үзенә тиң эзли
Өзелеп сөйгәнеңә карамый!
Тик шулай да түбәнсенү күрмим
Сөйгәнеңа сажда кылганнан...
Яраткан кеше бит бәхетлерәк
Яратмыйча яраттырганнан!
Ни әйтсә дә үтеп китә
Чит кешенең сүзләре
Сөйгәнең авыр сүз әйтсә
Жуелмыйдыр эзләре 1
Усал сүз-ул салкын судай
Айныта кайнар хистән.
Минем дә хәзер шундый хәл,
Хисләрем инде бүтән!
Бәхет, дигән нәрсә күп булмый ул,
Бәхет була бары мизгелләр,
Ә калганы- бәхеткә омтылу,
Я чынга ашмаган өметләр!
#### Күңелем хыяллары
*Данис Бәдретдинов*
Гомер үтеп китте
Бер төнлек төштәй.
Тик туган ягым
Күңелдән китмәй.
Һаман да йөрәк
Минем ашкына
Яшьлегем үткән
Туган ягыма.
Ялан-тәпиләп
Кыр-басуларда
Йөрисе иде
Беренче майда.
Әни һаман да
Көтәдер кебек
Уйнап кайтканны
Самовар куепn.
Әтием мине
Шелтәләр төсле,
Шукланмай булмай –
Мин малай кеше.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/003cd5d23c2e95a79729c2b2d938edb4-6-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
Кайчак мәктәпкә
Барасым килә.
Өчле алмас идем Тик бишле генә.
Сабантуенда
Чыгып биисе,
Тальян гармунга
Кушылып көйлисе.
Бер кыз көтәдер
Кебек уемда,
Жылытырмын кебек
Аны куенда.
Басу-кырларны
Серәсе килә.
Арыш һәм бодай
Үстерәсе килә.
...Минем кебек хыялыйлар
Бер кайтып килсен иде
Туган-үскән авылының
Күңелен күрсен иде.
## МӘГАРИФ
### САУ БУЛ Әлифба! Прощай, Азбука!
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/003cd5d23c2e95a79729c2b2d938edb4-6-2.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
Март аеның көннәре, беренче сыйныфта укыган балалары өчен бик мөһим булып санала. Бәлки шул айда мәктәпләрдә, барча хәрефләрне өйрәнеп, укытучылар, балалар өчен Азбука, Әлифба китабы белән саубуллашу кичәләре уздыра. Өфе-Шигер авылында бу вакыйга китапханәдә уздырылды. Ни өчен дип сорасагыз? Беренчедән, Әлифба һәм Азбука китабы икенче китапларга юл ача, балаларга шуның өчен яңа татар һәм рус китаплары тәкъдим ителде. Икенчедән, мәктәп белән бергә татар телендә уздырылган кичәләр үз телебезне өйрәнүдә булыша. Мәсәлән, бу кичәдә Әлифбә белән саубуллашу "Татар теленә сәяхәт" формасында узды. "Мәкальләр", "Табышмак", "Тизәйткечләр", "Кырлай авылы" тукталышы балалар өчен бик кызыклы булды. Әти-әниләр балаларга һәм укытучы Ильзия Сәрәй кызына уңышлар, тырышлык, хидәятле булырга теләк әйттеләр.
Лилия БИЛАЛОВА
## ЯЛ СӘГАТЬЛӘРЕНДӘ
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/003cd5d23c2e95a79729c2b2d938edb4-7-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
### ПОЛОЖЕНИЕ
**Открытого Межрегионального фестиваля исполнителей татарской песни «УРАЛ САНДУГАЧЫ» («Уральский соловей»)**
#### ЦЕЛИ И ЗАДАЧИ:
— Повышение уровня национального самосознания и разъяснение широкой общественности необходимости сохранения национальной культуры, языка, традиций;
— Обогащение и популяризация национального наследия, пропаганда татарской народной песни и произведений татарских композиторов
— Выявление новых имён и поддержка талантливых и самобытных музыкальных дарований, лучших вокалистов и инструменталистов, исполняющих татарские народные песни и произведения татарских композиторов
— Приобщение молодого поколения к родному языку, истории и культуре.
— Установление творческих контактов с коллективами и отдельными исполнителями, взаимообогащение национальных культур.
— Создание благоприятных условий для развития юных талантов, их творческого потенциала;
— Приобщение исполнителей среди детей и молодежи к традициям татарской народной музыки
#### ОРГАНИЗАТОРЫ И УЧРЕДИТЕЛИ:
— Министерство культуры Свердловской области
— Министерство культуры Республики Татарстан
— Постоянное Представительство Республики Татарстан
— Исполком Всемирного конгресса татар
— Региональная общественная организация «Конгресс татар (Татары Урала) Свердловской области»
— Свердловский государственный областной Дворец народного творчества
#### ПОРЯДОК ПРОВЕДЕНИЯ ФЕСТИВАЛЯ:
Для более эффективного и статусного проведения фестиваля создаётся Оргкомитет и Рабочая группа из представителей заинтересованных структур и ведомств.
Фестиваль проводится в следующем порядке:
— сбор заявок на участие в фестивале до 25 марта 2014 г. Форма заявки прилагается;
— прослушивание и определение призеров конкурса членами жюри фестиваля 29 марта 2014 г. в большом зале СГОДНТ (ул. Фестивальная, 12) г. Екатеринбурга. Регистрация участников с 08.30 часов. Начало прослушивания в 10.00 часов. Конкурсные прослушивания будут проходить в соответствии с жеребьёвкой, которая проводится во время регистрации. Конкурсанты используют аппаратуру организаторов.
— заключительный концерт 29 марта 2014 г. в большом зале СГОДНТ (ул. Фестивальная, 12). Начало в 18.30 часов. В концерте принимают участие исполнители конкурса, которые будут рекомендованы членами жюри и мастера искусств Республики Татарстан
#### УСЛОВИЯ УЧАСТИЯ В КОНКУРСE:
В конкурсе принимают участие исполнители, прошедшие отборочный тур по месту проживания или на других конкурсах, имеющие сертификат или рекомендации от художественных руководителей (указывается в заявке)
— Возрастные категории:
- до 15 лет;
- от 15 до 36лет.
- от 36 до 55 лет (номинация «Резеда»)
— Номинации фестиваля:
- сольное пение;
- вокальные ансамбли.
- инструментальное исполнительство
— На фестиваль могут быть представлены татарские вокальные произведения всех жанров.
— Участники до 15 лет исполняют два татарских произведения в разных жанрах.
— Участники в возрастной категории от 15 до 36 лет вокальные и вокально-инструментальные ансамбли представляют три разнохарактерных произведения, каждое из которых не более 3 мин. 30 сек.:
- народная песня «а capelle» (без сопровождения);
- популярная песня 30-80-х годов;
- песня на выбор (не исключая свои авторские).
— Для инструментальных исполнителей: Исполнение татарских народных мелодий или произведений татарских композиторов
#### ТРЕБОВАНИЯ К ИСПОЛНИТЕЛЯМ:
— Песни должны звучать на татарском языке и быть разнообразными по стилю, характеру и жанру;
— Вокальный репертуар должен соответствовать возрасту конкурсанта;
— Произношение звуков должно соответствовать татарской орфоэпии;
— Фонограмма (без голоса - «минус один») должна быть записана качественно на CD, MD носителях;
— Фонограмма должна быть обязательно подписана: Ф.И.О. конкурсанта; точное название произведений и номеров треков; территориальная принадлежность (область, город, район, село);
— В случае необходимости организаторы могут предоставить аккомпаниатора – баяниста.
#### ЖЮРИ КОНКУРСА И НАГРАЖДЕНИЕ:
Конкурсные выступления будет оценивать профессиональное жюри по следующим критериям:
— исполнительское мастерство
— сценическая культура
— индивидуальность
— соответствие репертуара и образа
— сценический костюм
— качество музыкального сопровождения
В каждой номинации будут определены 1, 2, 3 места Победители будут награждены Дипломами, ценными памятными сувенирами или денежной Премией, а также специальными призами.
Жюри имеет право присуждать Гран-При конкурса.
Жюри оставляет за собой право:
— прервать выступление конкурсанта;
— не присуждать места в той или иной номинации;
— добавлять номинации, специальные призы;
— давать рекомендации для участия в региональных, Всероссийских, Международных фестивалях и конкурсах, в т.ч. в детском телевизионном фестивале «Җырлы моңлы балачак» и Международном телевизионном фестивале «Татар моңы» в г. Казани; а также в общественно значимых творческих акциях;
Решения жюри окончательны и пересмотру не подлежат.
#### ФИНАНСИРОВАНИЕ КОНКУРСА:
Источники финансирования:
— за счёт средств организаторов и учредителей;
— за счёт спонсоров, рекламодателей;
— за счёт добровольных пожертвований.
Командировочные расходы за счёт направляющей организации.
### ВНИМАНИЕ!
Документы на участие в конкурсе необходимо направить не позднее 25 марта 2014 г. по факсу (8-343) 371-14-89 (с пометкой «конкурс»), по адресу: 620077, г. Екатеринбург, ул. Сакко и Ванцетти, 24 («конкурс») или электронной почтой: tatargazeta@mail.ru
Телефон для справок: (343) 371-43-19.
Куратор конкурса – консультант Постоянного представительства Республики Татарстан Фавия Ахтямовна Сафиуллина.
ОРГКОМИТЕТ
## ҖӘМГЫЯТЬ
### Новоуральские татары инициировали присвоение звания Героя России В.В.Путину
20 марта состоялось отчетно-перевыборное собрание Новоуральской общественной организации «Дуслык», на котором собралось более 40 активистов. На собрании с отчетным докладом выступил председатель организации Вальмир Галимов. После обсуждения отчетного доклада, деятельность организации была признана удовлетворительной. Собравшиеся избрали новый состав Совета, который в свою очередь избрал председателя. Председателем Совета Новоуральской общественной организации «Дуслык» единогласно был избран Вальмир Галимов. По его инициативе на собрании было принято Обращение с предложением инициировать процедуру ходатайства о присвоении звания Герой Российской Федерации Президенту Российской Федерации Владимиру Владимировичу Путину.
### УРТА УРАЛ ТАТАРЛАРЫ ТОРМЫШЫННАН
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/003cd5d23c2e95a79729c2b2d938edb4-7-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
#### Фестиваль татарских театров в Первоуральске
В городе Первоуральске Свердловской области состоялся III Фестиваль татарского любительского театрального искусства. Чтобы увидеть театральные постановки на родном языке, многие зрители приехали из дальних сел и деревень.
Фестиваль открылся исполнением мунаджатов. И этим уникальным жанром татарского религиозного и фольклорного творчества был задан тон всему фестивалю. Если на прошлом фестивале господствовали копии известных юмористических телевизионных проектов, то в этом году большинство самодеятельных театров выбрали темы нравственного и духовного воспитания.
Многие коллективы обратились к творчеству Туфана Миннуллина. Красноуфимский народный театр выбрал для постановки пьесу «Әниләр һәм бәбиләр». По словам артистов, тема материнства никого не оставляет равнодушными, так как материнство это главное предназначение женщины, важнее этого ничего нет на свете.
Большие симпатии у зрителей и жюри вызвали участники театрального коллектива из деревни Уфа-Шигири. Они также представили пьесу Туфана Миннуллина «Алты кызга бер кияү».
В этом году фестиваль татарского театрального искусства в Первоуральске получил статус окружного. В нем приняли участие 5 татарских народных театров Западного округа Свердловской области. В следующем году, благодаря энтузиазму и настойчивости организаторов, фестиваль может войти в план министерства культуры Свердловской области.
По мнению жюри, инициатива первоуральских татар должна быть поддержана и на уровне татарстанского министерства культуры. Сегодня, по словам председателя жюри фестиваля Мусавира Хусаинова, звучание родной речи для татар, живущих за пределами Татарстана – бесценно. И это подтвердило полный зрительный зал первоуральского дома культуры.
Альфия ГАБДУШЕВА
Газета выпускается при некоммерческом партнерстве "Национальный медиа-холдинг". Благодарим за помощь и поддержку учредителей Национального медиа-холдинга: Р.Р. Садриева, Р.А. Аскарова, А.Ф. Абзалова, Д.Г. Дееву.
Газета зарегистрирована в Уральском окружном межрегиональном территориальном управлении Министерства РФ по делам печати, телерадиовещания и средств массовых коммуникаций. Свидетельство ПИ № 11-1210 от 20 сентября 2002 г.
Учредители: Садриев Р.Р. Деева Д.Г.
Адрес издателя и редакции: 620026, г. Екатеринбург, ул. Куйбышева, д. 48 «В». «Ю-ВИ-ЭЙ транс», редакция газеты «Саф чишмә». Тел. 8 (343) 269-44-32 (33) tatargazeta@mail.ru
Редактор Ф. А. Сафиуллина
Мнение редакции может не совпадать с мнением авторов.
Газета отпечатана в типографии ООО «Квант-2», 623751, Свердловская обл., г. Реж, ул. О. Кошевого, 16, тел. 8(34364)33327, факс 8(34364)33665
Тираж 1500 экз. Заказ № . Подписана в печать по графику и фактически 25.03.2014 в 12:00. Выход в свет 26.03.2014. ЦЕНА СВОБОДНАЯ.
|
003e4d1f8b210ccbb80954a9208257fb | 2,019 | null | ## Гавами сервитут билгеләү турында
«Геодезия, картография һәм пространство мәгълүматлары турында һәм Россия Федерациясенең аерым закон актларына үзгәрешләр кертү турында» 2015 елның 30 декабрендәге 431-ФЗ номерлы Федераль закон нигезендә, Россия Федерациясе Шәһәр төзелеше кодексы, «Россия Федерациясендә җирле үзидарәне оештыруның гомуми принциплары турында» 2003 елның 06 октябрендәге 131-ФЗ номерлы Федераль закон, Россия Федерациясе җир кодексының 23 ст., 39.43 ст. таянып, Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының «Татарстан Республикасы Зеленодольск муниципаль районы һәм Казан шәһәре муниципаль берәмлеге территориясендә инженерлык инфраструктурасының линия объектларын һәм «Каты көнкүреш калдыкларын термик зарарсызландыру заводы» объектына керү юлларын урнаштыруны күздә тоткан территорияне планлаштыру һәм ызанлау проектын раслау турында» 2019 елның 05 декабрендәге 1010 номерлы карары нигезендә, Зеленодольск муниципаль районы Башкарма комитеты
## КАРАР БИРӘ:
1. Татарстан Республикасы, Зеленодольск муниципаль районы, Осиново авыл җирлеге адресы буенча урнашкан «Каты коммуналь калдыкларны термик зарарсызландыру заводы» объектына килү юлы өчен билгеләнгән схема буенча чикләрендә кадастр номеры 16:20: 080802:179 булган, сәнәгать, энергетика, транспорт, элемтә, радиотапшырулар, телевидение, информатика, космик эшчәнлекне, оборона җирләрен, куркынычсызлыкны һәм башка махсус җирләрне тәэмин итү өчен җирләрдән, 13651 кв. м мәйданлы территория чикләренең н1-Х 488144.96 Y 1295087,28; н2-Х 488273.84 Y 1295677.83; н3-Х 488252.35Y 1295677.57; н4-Х 488185.24 Y 1295376.99; н5-X 488179.23 Y 1295351.13; н6-Х 488172.47 Y 1295322.04; н7-Х 488124.17 Y 1295105.87; н8-Х 488117.68 Y 1295090.89 характерлы нокталары координаталары булган җирләрдән, кадастр номеры 16:20:00000:3607 булган, авыл хуҗалыгы билгеләнешендәге җирләрдән, мәйданы 16955 кв. м. территориясе чикләренең н1-Х 487813.55 Y 1294420.75;н2-Х 487980.02 Y 1294925.16; н3-Х 487995.14 Y 1294963.67; н4-Х 488014.36Y 1294991.26; н5-Х 488040.60 Y 1295007.58; н6-Х 487995.71 Y 1295009.41; н7 Х 487983.32 Y 1294997.48; н8-X 487970.05 Y 1294970.41; н9-Х 487956.35Y 1294933.02; н10-Х 487834.13 Y 1294562.10; н11-Х 487820.95 Y 1294552.44; н12-Х 487781.32 Y 1294431.37характерлы нокталары координаталары белән, кадастр номеры 16:20: 00000:186 булган, мәйданы 21129 кв. м., территория чикләренең н1-Х 488121.84 Y 1295042.44; н2-Х 488138.51 Y 1295069.40; н3-Х 488144.96Y 1295087.28; н4-Х 488117.68 Y 1295090.89; н5-Х 488109.69 Y 1295072.42; н6 X 488086.94 Y 1295048.51; н7-Х 488048.46 Y 1295037.91; н8-Х 488028.52Y 1295031.02; н9-Х 487683.28 Y 1295048.53; н10-Х 487341.77 Y 1295062.33; н11-Х 487336.64 Y 1295035.28; н12-X 487348.02 Y 1295034.90; н13-Х 487458,39 Y 1295031.53; н14-X 487519.17 Y 1295029.07; н15-Х 487566.72 Y 1295026.84; н16-Х 487662.80 Y 1295023.90; н17-X 487764.42 Y 1295019.07; н18-Х 487856.53 Y 1295014.80; н19-Х 487892.30 Y 1295014.32; н20-Х 487985.65 Y 1295009.82; н21-Х 488040.61 Y 1295007.58; н22-X 488070.18 Y 1295013.94; н23-Х 488093.75 Y 1295020.63 характерлы нокталары координаталары белән җир кишәрлекләре өлешендә вакытсыз гавами сервитут урнаштырырга.
2. «Зеленодольск муниципаль районының мөлкәт һәм җир мөнәсәбәтләре палатасы» МУ Россия Федерациясенең гамәлдәге законнары нигезендә җир кишәрлекләре өлешенә гавами сервитут теркәүне гамәлгә ашырырга.
3. Зеленодольск муниципаль районы Башкарма комитетының җәмәгатьчелек һәм ММЧ белән элемтә бүлегенә әлеге карарны «Интернет» мәгълүмат-телекоммуникация челтәреннең Татарстан Республикасы муниципаль берәмлекләре порталы составындагы Зеленодольск муниципаль районы сайтында (http://zelenodolsk.tatarstan.ru) бастырып чыгарырга.
4. Әлеге карарның үтәлешен контрольдә тотуны үз җаваплылыгымда калдырам.
Җитәкченең беренче урынбасары
А.В.Старостин
|
003e9a165d62792da12a7206bf9f1ffd | 2,021 | null | <table><tr><td>ПОСТАНОВЛЕНИЕ</td><td style="text-align: right;">КАРАР</td></tr><tr><td>« 04 » 02 2021 г.</td><td style="text-align: right;">№ 64</td></tr></table>
### Ютазы муниципаль районы территориясендә Россия Федерациясе Бюджет системасы бюджетларына түләүләр буенча бурычлар булу (булмау) турында салым түләүчеләргә хәбәр итү эшен оештыру хакында
«Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында» 2003 елның 6 октябрендәге 131-ФЗ номерлы Федераль закон, «Татарстан Республикасында җирле үзидарә турында» 2004 елның 28 июлендәге 45-ТРЗ номерлы Татарстан Республикасы Законы, Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районы Советының 2020 елның 28 апрелендәге 18 номерлы карары белән кабул ителгән «Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районы» муниципаль берәмлеге Уставы, 2006 елның 12 гыйнварындагы 1 номерлы карары белән расланган Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районы Башкарма комитеты турында Нигезләмә һәм Татарстан Республикасы буенча Федераль салым хезмәте Идарәсенең һәм Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районының 22.01.20021 ел, № 21-21/5, Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районы белән үзара мәгълүмати хезмәттәшлек буенча Килешүне гамәлгә ашыру максатларында, Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районы Башкарма комитеты карар бирә:
1. Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районы Башкарма комитетының структур бүлекчәләренә салым түләүчеләрнең Россия Федерациясе бюджет системасы бюджетларына түләүләре буенча бурычлар булу (булмау) турында мәгълүмат белән таныштыру эшен оештырырга.
2. Башкарма комитетының архив бүлегенә, Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районы Башкарма комитетының ЗАГС бүлегенә, Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районы Башкарма комитетының территориаль үсеш бүлегенә, Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районы Башкарма комитетының архитектура һәм шәһәр төзелеше бүлегенә, Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районы Башкарма комитетының инфраструктура үсеше бүлегенә, Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районы Башкарма комитетының торак сәясәте бүлегенә, Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районы Башкарма комитетының муниципаль заказ буенча секторына, Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районы Башкарма комитетының опека һәм попечительлек секторына, «Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районы Башкарма комитетының мәгариф бүлеге» муниципаль казна учреждениесенә, « Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районы Башкарма комитетының яшьләр эшләре, спорт һәм туризм бүлеге" муниципаль казна учреждениесенә, «Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районы Башкарма комитетының мәдәният бүлеге» муниципаль казна учреждениесенә, Ютазы муниципаль районы мөлкәт һәм җир мөнәсәбәтләре палатасына, Ютазы муниципаль районы финанс-бюджет палатасына, Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 07.08.2012 ел, № 674 карары белән расланган Татарстан Республикасы дәүләт хакимияте органнары тарафыннан дәүләт хезмәтләре күрсәткәндә һәм дәүләт функцияләрен үтәгәндә ведомствоара мәгълүмати хезмәттәшлек Тәртибе нигезендә, Татарстан Республикасы дәүләт идарәсен цифрлы нигездә үстерү, мәгълүматлаштыру һәм элемтә министрлыгына ведомствоара мәгълүмати бәйләнешне оештыруга гарызнамәләр (заявкалар) җибәрүне тәэмин итәргә.
3. Әлеге карарны «Интернет» мәгълүмат-телекоммуникация челтәрендә Татарстан Республикасы хокукый мәгълүмат порталында http://pravo.tatarstan.ru/ адресы буенча бастырып чыгарырга һәм http://jutaza.tatarstan.ru/ Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районы сайтында Татарстан Республикасы Муниципаль берәмлекләре порталы составында «Татарстан Республикасы Официальный” дәүләт хакимияте һәм җирле үзидарә органнарының бердәм порталында "Интернет" мәгълүмат-телекоммуникация челтәрендә урнаштырырга.
4. Әлеге карар рәсми басылып чыккан көненнән үз көченә керә.
5. Әлеге карарның үтәлешен контрольдә тотуны Ютазы муниципаль районы Башкарма комитеты җитәкчесенең беренче урынбасарына йөкләргә.
<table>
<tr>
<td>Башкарма комитет җитәкчесе</td>
<td style="text-align: right;">С. П. Самонина</td>
</tr>
</table>
|
003f6d07e1ae63c302e8674bb2077d73 | null | Physics, Educational | **Дәрес №3**
**Тема: Лаборатор эш: “Үлчәү приборының бүлем кыйммәтен табу.”**
Максат: Укучыларны үлчәү приборының бүлем кыйммәтен табарга өйрәтү
> Физик приборлар белән эшләү күнекмәләрен үстерү
>
> Диалектик фикерләү сәләтен үстерү
>
> Нәтиҗәләр чыгарырга өйрәтү
Җиһазлар: Мензурка, стакан, колба , проберка
Дәреснең барышы
1. **Белемнәрне актуалләштерү**
Физмка фәне
Физика һәм ФТП
Күзәтүләр һәм тәҗрибәләр
1. **Яңа күнекмәләр булдыру һәм элекеләрн ныгыту**
> Техника куркынычсызлыгы кагыйдәләре
>
> Лаборатор эш: “Үлчәү приборының бүлем кыйммәтен табу.”
>
> Лаборатор эшне дәреслектә бирелгән тәртиптә алып барырга
>
> Күнегүләр эшләү
>
> Л. № Л.№33,36,38
**III. Дәресне йомгаклау**
Дәрескә нәтиҗә
Өй эше: §6
Л.№31, 32, 37
|
003ffa4c3d2f8db668c2b5c446cdb5ca | null | Educational materials | Югары Шепкә урта мәктәбе
8 сыйныф физикасы
Галиев И. З.
**Дәрес №18**
**Тема: “Матдәнең агрегат халәте” темасына күнегүләр эшләү**
Максат:
1. Укучыларның Q=cm(t~1~ –t~2~ ), Q=λm формулаларын кулланып күнегүләр эшләү күнекмәләрен үстерү.
2. Укучылырның теманы аңлау дәрәҗәсен ачыклау.
3. Укучыларны гомумиләштерергә өйрәтү.
> **Дәреснең барышы.**
1. **Белемнәрне актуалләштерү.**
1)Өй эшен тикшерү һәм анализлау:
күн. 8 (1-5)
2)Үткән теманы кабатлау максатында түбәндәге сорауларга җавап бирергә тәкъдим итәргә:
1. Чагыштырма эрү җылылыгы нәрсә ул?
2. Чагыштырма эрү җылылыгы берәмлеге?
3. Эрү темпиратурасындагы матдәне эретеп бетерү өчен кирәк булган җылылык микъдарын исәпләү формуласы?
**II. Яңа күнекмәләр формалаштыру һәм элекеләрен ныгыту.**
Л. №1092, 1093, 1094
Үзлектән эш
**I вариант**
1. -2 ° С температуралы 100 г массалы бозны 0 ° С суга әйләндерү өчен күпме җылылык микъдары кирәк?
2. Эрү темпиратурасындагы 2 кг массалы матдәне эретеп бетерү өчен 420 кДж энергия тотылган. Бу матдәнең чагыштырма эрү җылылыгын табарга.
**I I вариант**
1. 0 ° С тепературалы 200 г массалы боздан 20 ° С температуралы су ясар өчен күпме җылылык кирәк?
2. Эрү темпиратурасындагы парафинны эретеп бетерү өчен 30 кДж энергия тотылган. Бу парафинның массасын табарга.
**IV. Дәресне йомгаклау.**
1. Нәтиҗә ясау.
2 . Өй эше: §3 (ст. 183), 3 мәсьәлә тәзергә һәм эшләргә, бирем 2
|
00405cf781c351e918629f6d2b651cd2 | 2,021 | Decree | Татарстан Республикасы
Нурлат муниципаль районы
Киекле авыл җирлеге Советы
## КАРАР
№ 53
30 декабрь 2021 ел
Татарстан Республикасы Нурлат муниципаль районы Киекле авыл җирлеге Советының «Нурлат муниципаль районы Киекле авыл җирлеге Советының 2021 елга һәм 2022, 2023 елларның планлы чорына бюджеты турында» гы 17.12.2020 ел, № 18 карарына үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертү турында
Татарстан Республикасы Нурлат муниципаль районы Киекле авыл җирлеге башлыгы Кашапова Лилия Ильяс кызының Нурлат муниципаль районы Киекле авыл җирлеге бюджетына 2021 ел өчен үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертү турындагы хисабын тыңлаганнан соң, Киекле авыл җирлеге Советы
### КАРАР ИТТЕ:
Татарстан Республикасы Нурлат муниципаль районының Киекле авыл җирлеге бюджетын 2021 елда керемнәр буенча 10685,1 мең сум, чыгымнар буенча 12219,0 мең сум, дефицит белән 1533,9 мең сум һәм түбәндәге күрсәткечләр белән төгәлләштерүне расларга:
— Татарстан Республикасы Нурлат муниципаль районы Киекле авыл җирлегенең 2021 елга керем күләме әлеге карарның 1 нче кушымтасы нигезендә;
— Киекле авыл җирлеге чыгымнарын әлеге карарның 2 нче кушымтасы нигезендә 2021 елга Россия Федерациясе чыгымнарының функциональ классификациясе бүлекләре, бүлекчәләре, чыгымнарның максатчан статьялары, чыгымнар төрләре буенча бүлү;
— Киекле авыл җирлеге чыгымнарын 2021 елга Россия Федерациясе бюджетлары чыгымнарын ведомство классификациясе буенча бүлү, әлеге карарның 3 нче кушымтасы нигезендә;
2. Әлеге карарны мәгълүмати стендларда халыкка җиткерергә, шулай ук Татарстан Республикасы Нурлат муниципаль районының рәсми сайтында «Интернет» челтәрендә Киекле авыл җирлеге бүлегендә урнаштырырга,
Татарстан Республикасы
Нурлат муниципаль районы
Киекле авыл җирлеге
Советы рәисе
Л.И. Кашапова
«Нурлат муниципаль районы Киекле авыл җирлеге бюджетына 2021 елга үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертү турында» 30.12.21 ел, № 53 карарына 1 нче кушымта
### Нурлат муниципаль районы Киекле авыл җирлегенең 2021 елга керем күләме
<table><thead><tr><th>Керем коды</th><th>Код</th><th>Мең сум сумма</th></tr></thead><tbody><tr><td>Керем</td><td>000 10000000000000000</td><td>6917,8</td></tr><tr><td>Табышка салым, керемнәр</td><td>000 10100000000000000</td><td>500,0</td></tr><tr><td>НДФЛ, чыганагы салым агенты булган керемнәрдән тыш, аларга карата салымны исәпләү һәм түләү РФ НК 227, 227.1 228 статьялары нигезендә гамәлгә ашырыла торган керемнәрдән тыш</td><td>000 10102000010000110</td><td>500,0</td></tr><tr><td>Җыелма керемгә салымнар</td><td>000 10500000000000000</td><td>2,4</td></tr><tr><td>Бердәм авыл хуҗалыгы салымы</td><td>000 10503010010000110</td><td>2,4</td></tr><tr><td>Милеккә салымнар</td><td>000 10600000000000000</td><td>5648,4</td></tr><tr><td>Физик затлар милкенә салым, җирлекләр бюджетларына күчерелә</td><td>000 10601030100000110</td><td>166,0</td></tr><tr><td>РФ НК 394 статьясындагы 1 пунктының 1 пунктында билгеләнгән ставка буенча алына торган җир салымы, җирлекләр бюджетларына күчерелә торган җир салымы</td><td>000 10606033100000110</td><td>4765,4</td></tr><tr><td>РФ НК 394 статьясындагы 1 пунктының 2 пунктында билгеләнгән ставка буенча алына торган җир салымы, җирлекләр бюджетларына күчерелә торган җир салымы</td><td>000 10606043100000110</td><td>717,0</td></tr><tr><td>Нотариаль гамәлләр кылган өчен дәүләт пошлинасы</td><td>000 10804020010000 110</td><td>10,0</td></tr><tr><td>Гражданнарның үзара салым акчасы авыл җирлекләре бюджетына күчерелә</td><td>117140301000001501 55</td><td>757,0</td></tr><tr><td>Түләүсез керемнәр</td><td>000 20000000000000000</td><td>3767,3</td></tr><tr><td>җирлекләрнең бюджет тәэмин ителеше дәрәҗәсен тигезләүгә җирлекләр бюджетларына дотацияләр</td><td>000 20216001100000150</td><td>72,3</td></tr><tr><td>Башка дәрәҗәдәге хакимият органнары тарафыннан кабул ителгән карарлар нәтиҗәсендә барлыкка килгән өстәмә чыгымнарны компенсацияләү өчен авыл җирлекләре бюджетларына тапшырыла торган бюджетара трансфертлар</td><td>000 20204012100000151</td><td>3545,0</td></tr><tr><td>Хәрби комиссариатлар булмаган территорияләрдә беренчел хәрби исәпкә алу вәкаләтләрен гамәлгә ашыру өчен муниципаль районнар бюджетларына субвенцияләр</td><td>000 20203015100000151</td><td>100,0</td></tr><tr><td>Дәүләтнеке булмаган оешмалар тарафыннан авыл җирлекләре бюджетлары акчаларын алучыларга бирелә торган акчалата иганәләрдән керемнәр</td><td>992204050201000001 50</td><td>50,0</td></tr><tr><td>Барлыгы керемнәр</td><td></td><td>10685,1</td></tr></tbody></table>
«Нурлат муниципаль районы Киекле авыл җирлеге бюджетына 2021 елга үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертү турында» 30.12.21 ел, № 53 карарына 2 нче кушымта
### Киекле авыл җирлеге чыгымнарын 2021 елга Россия Федерациясе чыгымнарының функциональ классификациясе бүлекләре, бүлекчәләре, чыгымнарның максатчан статьялары, чыгымнар төрләре буенча бүлү
<table><thead><tr><th>Күрсәткеч атамасы</th><th>P3</th><th>ПР</th><th>ЦСР</th><th>BP</th><th>сумма</th></tr></thead><tbody><tr><td>Гомумдәүләт мәсьәләләре</td><td>01</td><td></td><td></td><td></td><td>468,6</td></tr><tr><td>Россия Федерациясе субъектының һәм муниципаль берәмлекнең югары вазыйфаи затының эшләве</td><td>01</td><td>02</td><td></td><td></td><td>468,6</td></tr><tr><td>Билгеләнгән функцияләр өлкәсендә җитәкчелек һәм идарә итү</td><td>01</td><td>02</td><td>990000203 0</td><td></td><td>468,6</td></tr><tr><td>Үзәк аппарат</td><td>01</td><td>02</td><td>990000204 0</td><td></td><td>468,6</td></tr><tr><td>Дәүләт (муниципаль) органнары, казна учреждениеләре, бюджеттан тыш дәүләт фондлары белән идарә итү органнары функцияләрен үтәүне тәэмин итү максатларында персоналга түләү чыгымнары</td><td>01</td><td>02</td><td>990000204 0</td><td>100</td><td>468,6</td></tr><tr><td>РФ Хөкүмәте, РФ субъектлары дәүләт хакимиятенең югары башкарма органнары, җирле администрация эшчәнлеге</td><td>01</td><td>04</td><td></td><td></td><td>1909,6</td></tr><tr><td>Билгеләнгән функцияләр өлкәсендә җитәкчелек һәм идарә итү</td><td>01</td><td>04</td><td>990000204 0</td><td></td><td>1909,6</td></tr><tr><td>Үзәк аппарат</td><td>01</td><td>04</td><td>990000204 0</td><td></td><td>871,6</td></tr><tr><td>Дәүләт (муниципаль) органнары, казна учреждениеләре, бюджеттан тыш дәүләт фондлары белән идарә итү органнары функцияләрен үтәүне тәэмин итү максатларында персоналга түләү чыгымнары</td><td>01</td><td>04</td><td>990000204 0</td><td>100</td><td>871,6</td></tr><tr><td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td><td>01</td><td>04</td><td>990000204 0</td><td>200</td><td>476,4</td></tr><tr><td>Башка бюджетара ассигнованиеләр</td><td>01</td><td>04</td><td>990000204 0</td><td>800</td><td>0,00</td></tr><tr><td>Башка Гомумдәүләт мәсьәләләре</td><td>01</td><td>13</td><td></td><td></td><td>561,6</td></tr><tr><td>Ведомство буйсынуындагы учреждениеләр (Бухгалтерия)эшчәнлеген тәэмин итү</td><td>01</td><td>13</td><td>99000299 00</td><td></td><td>360,7</td></tr><tr><td>Дәүләт (муниципаль) органнары, казна учреждениеләре, бюджеттан тыш дәүләт фондлары белән идарә итү органнары функцияләрен үтәүне тәэмин итү максатларында персоналга түләү чыгымнары</td><td>01</td><td>13</td><td>990002990 0</td><td>100</td><td>360,7</td></tr><tr><td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td><td>01</td><td>13</td><td>990009235 0</td><td>200</td><td>200,9</td></tr><tr><td>Милли оборона</td><td>02</td><td></td><td></td><td></td><td>100,0</td></tr><tr><td>Мобилизацион һәм хәрби әзерлек</td><td>02</td><td>03</td><td>990005118 0</td><td></td><td>89,6</td></tr><tr><td>Билгеләнгән функцияләр өлкәсендә җитәкчелек һәм идарә итү</td><td>02</td><td>03</td><td>990005118 0</td><td>100</td><td>89,6</td></tr><tr><td>Хәрби комиссариатлар булмаган территорияләрдә беренчел хәрби исәпкә алуны гамәлгә ашыру</td><td>02</td><td>03</td><td>990005118 0</td><td></td><td>10,4</td></tr><tr><td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td><td>02</td><td>03</td><td>990005118 0</td><td>200</td><td>10,4</td></tr><tr><td>Торак-коммуналь хуҗалык</td><td>05</td><td></td><td></td><td></td><td>6176,9</td></tr><tr><td>Күмү урыннарын оештыру һәм карап тоту чыгымнары</td><td>05</td><td>03</td><td>990007801 0</td><td>200</td><td>656,0</td></tr><tr><td>Күмү урыннарын оештыру һәм карап тоту чыгымнары</td><td>05</td><td>03</td><td>990007804 0</td><td>200</td><td>20,5</td></tr><tr><td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td><td>05</td><td>03</td><td>990007805 0</td><td>200</td><td>513,8</td></tr><tr><td>Шәһәр округларын һәм җирлекләрен төзекләндерү буенча башка чаралар</td><td>05</td><td>03</td><td>Б1000780 50</td><td>200</td><td>3492,2</td></tr><tr><td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td><td>05</td><td>03</td><td>Б1000780 40</td><td>200</td><td>188,8</td></tr><tr><td>Үзәк аппарат</td><td>05</td><td>02</td><td>990007805 0</td><td>200</td><td>33,1</td></tr><tr><td>Дәүләт (муниципаль)</td><td>05</td><td>02</td><td>Ж1000750</td><td>200</td><td>1066,0</td></tr><tr><td>ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td><td></td><td></td><td>50</td><td></td><td></td></tr><tr><td>Шәһәр округларын һәм җирлекләрен төзекләндерү буенча башка чаралар</td><td>04</td><td>06</td><td>990009043 0</td><td>200</td><td>11,8</td></tr><tr><td>Шәһәр округларын һәм җирлекләрен төзекләндерү буенча башка чаралар</td><td>03</td><td>14</td><td>990009235 0</td><td>200</td><td>25,5</td></tr><tr><td>Шәһәр округларын һәм җирлекләрен төзекләндерү буенча башка чаралар</td><td>04</td><td>12</td><td></td><td></td><td>169,2</td></tr><tr><td>Мәдәният, кинематография һәм массакүләм мәгълүмат чаралары</td><td>08</td><td></td><td></td><td></td><td>3563,9</td></tr><tr><td>Мәдәният</td><td>08</td><td>01</td><td></td><td></td><td>3563,9</td></tr><tr><td>Төзелгән килешүләр нигезендә җирле әһәмияттәге мәсьәләләрне хәл итү өчен муниципаль район бюджетына тапшырыла торган башка бюджетара трансфертлар</td><td>08</td><td>01</td><td>990002560 0</td><td>540</td><td>3563,9</td></tr><tr><td>Барлык чыгымнар</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>12219,0</td></tr></tbody></table>
«Нурлат муниципаль районы Киекле авыл җирлеге бюджетына 2021 елга үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертү турында» 30.12.21 ел, № 53 карарына 3 нче кушымта
### 2021 елга Россия Федерациясе бюджетларының ведомство классификациясе буенча Киекле авыл җирлеге чыгымнарын бүлү
<table><thead><tr><th>Күрсәткеч атамасы</th><th>Гл</th><th>P3</th><th>ПР</th><th>КЦСР</th><th>КВР</th><th>сумма</th></tr></thead><tbody><tr><td>Нурлат муниципаль районы Киекле авыл җирлеге Советы</td><td>938</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>741,4</td></tr><tr><td>Россия Федерациясе субъектының һәм муниципаль берәмлекнең югары вазыйфаи затының эшләве</td><td>938</td><td>01</td><td></td><td></td><td></td><td>741,4</td></tr><tr><td>Билгеләнгән функцияләр өлкәсендә җитәкчелек һәм идарә итү</td><td>938</td><td>01</td><td>02</td><td>99000020 40</td><td></td><td>741,4</td></tr><tr><td>Үзәк аппарат</td><td>938</td><td>01</td><td>02</td><td>99000020 40</td><td></td><td>741,4</td></tr><tr><td>Дәүләт (муниципаль) органнары, казна учреждениеләре, бюджеттан тыш дәүләт фондлары белән идарә итү органнары функцияләрен үтәүне тәэмин итү</td><td>938</td><td>01</td><td>02</td><td>99000020 40</td><td>100</td><td>659,8</td></tr></tbody></table>
<table><tbody><tr><td>максатларында персоналга түләү чыгымнары</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Нурлат муниципаль районы Киекле авыл җирлеге башкарма комитеты</td><td>905</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>986,2</td></tr><tr><td>РФ Хөкүмәте, РФ субъектлары дәүләт хакимиятенең югары башкарма органнары, җирле администрация эшчәнлеге</td><td>905</td><td>01</td><td>04</td><td></td><td></td><td>986,2</td></tr><tr><td>Билгеләнгән функцияләр өлкәсендә җитәкчелек һәм идарә итү</td><td>905</td><td>01</td><td>04</td><td>99000020 40</td><td></td><td>685,8</td></tr><tr><td>Үзәк аппарат</td><td>905</td><td>01</td><td>04</td><td>99000020 40</td><td>100</td><td>497,3</td></tr><tr><td>Дәүләт (муниципаль) органнары, казна учреждениеләре, бюджеттан тыш дәүләт фондлары белән идарә итү органнары функцияләрен үтәүне тәэмин итү максатларында персоналга түләү чыгымнары</td><td>905</td><td>01</td><td>04</td><td>99000020 40</td><td>200</td><td>188,5</td></tr><tr><td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td><td>905</td><td>01</td><td>04</td><td>99000020 40</td><td>200</td><td>218,0</td></tr><tr><td>Башка Гомумдәүләт мәсьәләләре</td><td>905</td><td>01</td><td>13</td><td></td><td></td><td>300,4</td></tr><tr><td>ведомство буйсынуындагы учреждениеләр (Бухгалтерия)эшчәнлеген тәэмин итү</td><td>905</td><td>01</td><td>13</td><td>99000299 00</td><td></td><td>300,4</td></tr><tr><td>Дәүләт (муниципаль) органнары, казна учреждениеләре, бюджеттан тыш дәүләт фондлары белән идарә итү органнары функцияләрен үтәүне тәэмин итү максатларында персоналга түләү чыгымнары</td><td>905</td><td>01</td><td>13</td><td>99000299 00</td><td>100</td><td>190,5</td></tr><tr><td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td><td>905</td><td>01</td><td>13</td><td>99000923 50</td><td>200</td><td>109,9</td></tr><tr><td>Милли оборона</td><td>905</td><td>02</td><td></td><td></td><td></td><td>100,0</td></tr><tr><td>Мобилизацион һәм хәрби әзерлек</td><td>905</td><td>02</td><td>03</td><td></td><td></td><td>89,6</td></tr><tr><td>Билгеләнгән функцияләр өлкәсендә җитәкчелек һәм идарә итү</td><td>905</td><td>02</td><td>03</td><td>99000511 80</td><td>100</td><td>89,6</td></tr><tr><td>Хәрби комиссариатлар булмаган территорияләрдә беренчел хәрби исәпкә алуны гамәлгә ашыру</td><td>905</td><td>02</td><td>03</td><td>90005118 0</td><td></td><td>10,4</td></tr><tr><td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td><td>905</td><td>02</td><td>03</td><td>99000511 80</td><td>200</td><td>10,4</td></tr><tr><td>Торак-коммуналь хуҗалык</td><td>905</td><td>05</td><td></td><td></td><td></td><td>4871,3</td></tr><tr><td>Күмү урыннарын оештыру</td><td>905</td><td>05</td><td>03</td><td>99000780</td><td>200</td><td>656,0</td></tr><tr><td>һәм карап тоту чыгымнары</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td><td>905</td><td>05</td><td>03</td><td>99000780 50</td><td>200</td><td>513,8</td></tr><tr><td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td><td>905</td><td>05</td><td>03</td><td>99007804 0</td><td>200</td><td>20,5</td></tr><tr><td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td><td>905</td><td>05</td><td>03</td><td>Б1000780 40</td><td>200</td><td>188,8</td></tr><tr><td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td><td>905</td><td>05</td><td>03</td><td>Б1000780 50</td><td>200</td><td>3492,2</td></tr><tr><td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td><td>905</td><td>05</td><td>02</td><td>Ж1000750 50</td><td>200</td><td>1066,0</td></tr><tr><td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td><td>905</td><td>05</td><td>02</td><td>99000750 50</td><td>200</td><td>33,1</td></tr><tr><td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td><td>905</td><td>04</td><td>06</td><td>99000904 30</td><td>200</td><td>11,8</td></tr><tr><td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td><td>905</td><td>04</td><td>12</td><td>99000904 30</td><td>200</td><td>169,2</td></tr><tr><td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td><td>905</td><td>03</td><td>14</td><td>99000923 50</td><td>200</td><td>25,5</td></tr><tr><td>Мәдәният, кинематография һәм массакүләм мәгълүмат чаралары</td><td>905</td><td>08</td><td></td><td></td><td></td><td>3563,9</td></tr><tr><td>Мәдәният</td><td>905</td><td>08</td><td>01</td><td></td><td></td><td>3563,9</td></tr><tr><td>Төзелгән килешүләр нигезендә җирле әһәмияттәге мәсьәләләрне хәл итү өчен муниципаль район бюджетына тапшырыла торган башка бюджетара трансфертлар</td><td>905</td><td>08</td><td>01</td><td>99000256 00</td><td>500</td><td>3563,9</td></tr><tr><td><strong>Барлык чыгымнар</strong></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td><strong>12219,0</strong></td></tr></tbody></table>
|
0040ce92f5c7b410b114a91ede5019d9 | 2,017 | Newspaper | Теле барның иле бар
# Cap ruums
УРТА УРАЛ ТАТАРЛАРЫНЫҢ АЙЛЫК ГАЗЕТАСЫ
6. Редакция рекомендует ограничение чтения по возрасту
## СОБЫТИЕ ГОДА
### В Казани прошел VI съезд Всемирного конгресса татар
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0040ce92f5c7b410b114a91ede5019d9--1-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
2-5 августа 2017 г. в Казани состоялся очередной VI съезд Всемирного конгресса татар. Он совпал с 25-летием создания этой международной организации. В мероприятии приняли участие более 1000 делегатов и гостей из 73 регионов России и 41 страны ближнего и дальнего зарубежья.
От Свердловской области официальными делегатами были: Аюпова Гулшат, председатель МТНКА г. Верхняя Пышма; Габдулхакова Расиля, глава Азигуловского сельского поселения Артинского района, руководитель Совета глав татарских сельских поселений Свердловской области, организованного при Постпредстве РТ; Галиакбаров Рафаил, член общественной палаты городского округа Красноуральск, председатель МРОМ «Махалля»; Гарифуллин Шамил, председатель НКАТ г. Верхняя Тура; Губаев Салават, директор МУК НКК села Аракаево, председатель НКАТ Нижнесергинского района, руководитель заслуженного коллектива народного творчества Российской Федерации «Сардария»; Губаева Эльвира, руководитель Свердловского регионального отделения республиканской общественной организации татарских женщин «Ак калфак»; Идиятуллина Фаузия, библиотекарь села Сабик Шалинского района; Каюмов Дамир, учитель татарского языка и литературы, неоднократный победитель региональных и всероссийских конкурсов учителей родного языка; Мусина Дания, директор Национального центра г. Реж; Сафиуллина Фавия, консультант Постпредства РТ, заместитель председателя Правления РОО КТСО «Татары Урала», директор Национального медиа-холдинга, главный редактор газеты «Саф чишмә»,
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0040ce92f5c7b410b114a91ede5019d9--1-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
член исполкома Всемирного конгресса татар; Сафиуллина Назия, руководитель народного коллектива «Чулпан», г. Алапаевск; Сафиуллина Элиза, председатель Свердловской областной общественной организации татарской и башкирской культуры «Мирас»; Шаймарданов Наиль, член Совета НКАТ Свердловской области.
2 августа делегаты приняли участие в работе дискуссионных площадок:
- Татарский дух: язык и наследие (обсуждение актуальных вопросов сохранения и развития языка и духовного наследия татарского народа);
- Семья, демография, национальное воспитание;
- Татарское предпринимательство и меценатство;
- Создание Музея татарской эмиграции и Портретной галереи татарского народа.
Результатом работы этих площадок стали предложения в проект Резолюции съезда.
На пленарном заседании Съезда (3 августа) приняли участие Президент Республики Татарстан Рустам Минниханов, Государственный Советник Татарстана Минтимер Шаймиев, Председатель Государственного Совета РТ Фарид Мухаметшин, Премьер-министр Татарстана Алексей Песошин, Руководитель Аппарата Президента РТ Асгат Сафаров, председатель Исполнительного комитета Всемирного конгресса татар Ринат Закиров, мэр Казани Ильсур Метшин, заместитель Премьер-министра Республики Татарстан - Полномочный представитель РТ в РФ Равиль Ахметшин и другие.
С содержательным докладом на съезде выступил Президент РТ Р.Минниханов. В своем выступлении он подчеркнул необходимость создания нового Совета. «Высоко оценивая роль Исполнительного комитета Всемирного конгресса татар, следует больше внимания уделить формированию широкого представительного органа, который включал бы наиболее видных и авторитетных деятелей татарских организаций, — отметил, в частности, Президент РТ. — Необходимы изменения в Уставе организации. Целесообразным видится создание Совета под названием "Милли шура", избираемого съездом. Было бы правильно, чтобы его возглавил уважаемый лидер с широкими полномочиями. Важно, чтобы он имел нескольких заместителей, избрание которых можно провести на съезде сегодня. Необходимо обеспечить возможность более предметного участия представителей из регионов России и зарубежья в принятии управленческих решений. При этом Исполком представлял бы из себя управленческий аппарат, руководитель которого сохранил бы статус заместителя председателя Милли шуры».
Окончание на стр.2
### ВНИМАНИЕ, ПОДПИСКА!
**Игътибар!**
**Хөрмәтле газета укучыларыбыз!**
2017 елның икенче яртыеллыгына "Саф чишмә" газетасына язылу дәвам итә! Һәр айның 5 нче көненә кадәр сез киләсе айдан башлап языла аласыз.
Газетаның индексы элеккечә 31644. Почта бүлекләренә рәхим итегез!
Окончание. Начало на 1 стр.
Подробный отчет сделал председатель Исполкома ВКТ Ринат Закиров. За прошедший период выполнена большая работа по разным направлениям: это и ежегодные праздники Сабантуй на Федеральном уровне и всероссийский Сельский Сабантуй, деятельность общественной организации «Ак калфак», создание Всероссийского общества татарских краеведов, работа с татарской молодежью и многое другое.
Конструктивные выступления сделали Государственный Советник РТ М.Шаймиев, председатель ФНКАТ, председатель Комитета ГД по национальным вопросам И.Гильмутдинов и ряд других участников съезда. В целом работа Исполкома ВКТ признана удовлетворительной. По итогам работы съезда принята соответствующая Резолюция.
Делегаты утвердили новую редакцию Устава.
Затем был избран национальный Со
## ТОРМЫШ СУЛЫШЫ
## СОБЫТИЕ ГОДА
### В Казани прошел VI съезд Всемирного конгресса татар
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0040ce92f5c7b410b114a91ede5019d9-0-2.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
вет «Милли шура» в количестве 75 человек, куда вошли академик Института океанологии РАН Роберт Нигматуллин (г.Москва), председатель Союза писателей РТ Данил Салихов, академик Рашид Сюняев (Германия), Марс Тукаев (Казань), Туран Апакай (США), татарстанский поэт Равиль Файзуллин, министр образования и науки РТ Энгель Фаттахов, вице-президент Академии наук РТ, директор Института истории им. Ш. Марджани АН РТ Рафаэль Хакимов, директор татарской гимназии № 2 Камария Хамидуллина, певица Альбина Шагимуратова (г.Москва) и другие достойные представители татарского народа. Свердловскую областьв «Милли Шура» будет представлять заместитель председателя Правления РОО КТСО «Татары Урала», директор Национального медиа-холдинга, главный редактор газеты «Саф чишмә», заслуженный работник культуры Татарстана, член Союза журналистов России Фавия Сафиуллина.
На должность председателя национального Совета «Милли шура» большинством голосов был избран Заместитель Премьер-министра Республики Татарстан Василь Шайхразиев.
Председатель «Милли шура» предложил избрать в качестве своего первого заместителя нынешнего председателя Исполкома Всемирного конгресса татар Рината Закирова, а заместителями — Ильдара Гильмутдинова, Тауфика Каримова, Камиля Аблязова и Данию Загидуллину. На основании Нового Устава избран и Президиум в количестве 15 человек. Пленарное заседание съезда завершилось.
Для делегатов и гостей съезда была подготовлена обширная и разнообразная культурно-познавательная программа. 2 августа в ТГАТ им. Г.Камала им был показан историко-хореографический спектакль «Казанское сокровище» в постановке ансамбля танца «Казань». Вечером 3 августа (после пленарного заседания) B ГТРК «Корстон-Казань» состоялись ознакомление с выставкой изделий ремесленников и мастеров народных промыслови приемотимени Президента РТ. 4 августа днем делегаты по группам посетили различные объекты РТ. Вечером в театре оперы и балета им. М. Джалиля состоялся концерт мастеров искусств татарского народа.
5 августа с утра делегаты по группам поехали в 4 района Татарстана. Во второй половине дня делегатов привезли в Казанский Кремль, на территории которого был организован международный фестиваль татарского фольклора «Түгәрәк уен».
На этом насыщенная программа съезда подошла к завершению.
Приняты решения, направленные на повышение эффективности дальнейшей работы. Все участники съезда получили огромный заряд бодрости от общения друг с другом, а также от всего увиденного и услышанного. Впереди ждут большие и нужные для народа дела!
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0040ce92f5c7b410b114a91ede5019d9-0-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
## МИЛЛӘТТӘШ
### Салават Губаев - достойный сын своего народа
Салават Сагетдинович Губаев - руководитель известного в татарском мире заслуженного коллектива народного творчества фольклорного ансамбля песни и танца «Сардария», директор Муниципального учреждения культуры «Национальный культурный комплекс с.Аракаево».
Ансамбль «Сардария» — уникальное явление в фольклорном мире России. Зрителей завораживает искренняя любовь артистов к народной песне и бережное отношение к фольклорным традициям уральских татар.
Салават Сагетдинович Губаев был любимым учеником основательницы аракаевского ансамбля Сардарии Нигаматовой. Он же и сменил ее в качестве педагога и организатора коллектива: оставил работу на железной дороге, окончил факультет экономики и управления Казанского государственного университета культуры и искусств.
В конце 90-х годов Салават Губаев организовал первый областной фестиваль татарских коллективов. Сегодня его участниками становятся коллективы не только из Свердловской, но Челябинской, Тюменской, Омской областей, республик Татарстан, Башкортостан, Пермского края.
В 2008 году в селе Старая Кулатка Ульяновской области ансамбль «Сардария» из Аракаево был удостоен Гран-При Первого Всероссийского фольклорного фестиваля «Түгәрәк уен». С тех пор ни один фестиваль «Түгәрәк уен» не проходит без участия аракаевцев. Ансамбль "Сардария" — главное украшение ежегодного всероссийского фольклорного форума. Они — частые гости на мероприятиях всемирного масштаба, принимали участие в культурной программе Ѵ Всемирного съезда татар, на юбилейных торжествах передачи "Халкым минем», и многих других мероприятиях.
За творческую жизнь у ансамбля «Сардария» было и множество побед в областных и общероссийских конкурсах, и зарубежные гастроли, и выступление на кремлевской сцене. Сегодня в кабинете художественного руководителя ансамбля «Сардария» все стены заполнены дипломами и благодарностями, а те, что не вошли, хранятся в Аракаевском историко-краеведческом музее.
Ежегодно по инициативе Губаева С.С на базе НКК с. Аракаево при содействии Министерства культуры Татарстана и Свердловской области проводятся семинары для руководителей сельских культурно-досуговых и библиотечных учреждений Свердловской области. В рамках семинаров проходят курсы по традиционным танцам татар, вокалу, режиссуре народных праздников и по многим другим актуальным темам.
С 2016 года стал проводиться еще один творческий форум: межрегиональный конкурс татарского детского народного творчества «Салават купере». Мероприятие сразу же взяло высокую планку: обладателей Гран-При пригласили участвовать в интернациональном фестивальном проекте «Алтын майдан» в республику Крым.
Салават Сагетдинович Губаев — опытный, требовательный руководитель, оперативно подходящий к решению поставленных задач и возникающих проблем. Всегда инициативен, проявляет активную жизненную позицию, применяет в работе новые формы и методы, принимает активное участие в общественной и культурной жизни, пользуется авторитетом и доверием среди подчиненных, коллег, односельчан. Неугомонный по характеру, он умудряется одновременно быть и требовательным организатором мероприятия, и строгим членом жюри, и обаятельным ведущим. Причем ведущим не только своих, но и мероприятий регионального, межрегионального масштаба (Областной Сабантуй, Межрегиональный фестиваль «Урал сандугачы», Губернаторские приемы, и др.) «Национальный культурный комплекс с.Аракаево» объединяет в себе 17 учреждений культуры из 9 населенных пунктов Михайловского муниципального образования. Губаев С.С. сумел наладить творческие и деловые контакты с учреждениями культуры Западного округа, Екатеринбурга и области. В сфере библиотечного облуживания для улучшения его качества налажен тесный контакт с Областной универсальной научной библиотекой им. В.Г. Белинского, Областной детско-юношеской библиотекой, Областной межнациональной библиотекой, областной библиотекой для слепых, Национальной библиотекой республики Татарстан, с данными учреждениями проводятся совместные мероприятия.
В сфере культурно-досуговой деятельности налажены тесные контакты с Свердловским государственным областным Дворцом народного творчества, Центром традиционной народной культуры Среднего Урала, Центром развития традиционной культуры Министерства культуры Республики Татарстан, налажены тесные контакты с общественными объединениями и организациями.
Как истинный хозяин, много работает над укреплением материально-технической базы. Выиграны гранты Министерства культуры Свердловской области, приобретена Газель для организации выездов с концертами творческих коллективов из близлежащих сел, шьются костюмы для творческих коллективов сел и деревень. В 2010 году Президентом Республики Татарстан Рустемом Миннихановым народному ансамблю татарской песни и танца «Сардария» был подарен автобус Фиат-Дукато, а в 2015 году междугородный автобус НЕФАЗ на 45 мест
Салават Губаев — истинный знаток своего дела, настоящий профессионал, мастер на все руки. Если понадобится, может стать и сварщиком, и слесарем, и водителем и... портным, то есть может сам сшить сценические костюмы. Гостей Аракаево всегда встречает хлебосольно, Салават всегда находит возможности достойно принимать многочисленных гостей села.
Благодаря Салавату Губаеву, уральское село Аракаево превратилось в культурный центр татар Урала.
Фавия Сафиуллина
Заслуженный работник
культуры Татарстана
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0040ce92f5c7b410b114a91ede5019d9-0-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
## МӘДӘНИЯТ
### В Новой Ельне прошел пленер художников из Татарстана и Урала
В течение нескольких июльских дней мастера живописи с международной репутацией работали в татарских деревнях Нижнесергинского района Свердловской области. Живописцы Рустем Хузин, Алексей Ефремов и Константин Матвиенко написали серии пейзажей, этюдов и эскизов для своих будущих монументальных полотен.
Последние четыре года традиционным местом встречи живописцев Урала и Татарстана стала туристско-спортивная база Новая Ельня в Нижнесергинском районе Свердловской области. Здесь для художников раздолье: тихие пруды, безграничное небо, дремучая тайга, высокие скалы. А еще — гостеприимные хозяева и приятная компания.
Инициатором пленера, как и в прежние годы, стал художник из Татарстана Рустем Хузин: «Под открытым небом краски, сочетания цветов, вообще восприятие цвета — совершенно другое. И возвращаешься с пленера — осветленным, вдохновленным, очистившимся».
На Урале татарстанского художника Рустема Хузина очень хорошо знают и любят. У него проходили выставки в резиденции губернатора Свердловской области и на международных экспозициях «Арт-Екатеринбург». Его серии картин с уральскими татарскими деревнями также выставлялись в Казани. Сегодня мечта художника — организовать пленер мастеров живописи в Татарстане, чтобы на мировом уровне показать красоту родной республики.
«Таким образом и наша национальная школа поднимется!» — убежден член Союза художников России и РТ. - Я в это верю, надеюсь и хотел бы пожелать, чтобы все-таки больше было внимания со стороны правительства, министерства культуры, от всех, кто непосредственно занимается вопросами художественного искусства. И чтобы они помогали художникам. Сейчас времена непростые, а искусство рассказывает о вечных вещах».
За несколько дней Алексей Ефремов из Екатеринбурга, Константин Матвиенко из Перми, Рустем Хузин и его сынишка Абдулькадир из Татарстана написали по несколько десятков картин. Совсем скоро они пополнят экспозиции уральских галерей, коллекции почитателей художественного искусства и любителей неповторимой уральской природы.
## МӘДӘНИЯТ
### Знание татарского языка помогло стать директором
Сегодня в Татарстане не стихают споры о преподавании татарского языка для тех, кому он не является родным. А тем временем на Урале в селе Средний Бугалыш марийка Любовь Семеновна Тапаева, благодаря знанию татарского языка, возглавляет местный клуб. Татарский коллектив «Ялкын» под ее руководством дважды защищал звание «народный» и становился лауреатом всевозможных творческих фестивалей и конкурсов.
В Красноуфимском районе Свердловской области есть 4 деревни под названием «Бугалыш». Средний, Усть и Новый Бугалыш считаются татарскими деревнями, а в Верхнем Бугалыше живут, в основном, марийцы. Раньше почти все бугалышские марийцы хорошо говорили на татарском языке, а татары — понимали марийский. Сегодня знатоков нескольких языков в округе почти не осталось. Любовь Семеновна Тапаева — одна из немногих бугалышцев, которая в совершенстве владеет марийским, русским и татарским.
До 2002 года Любовь Семеновна работала художественным руководителем в клубе марийской деревни Верхний Бугалыш. Ей как раз исполнилось 48 лет, когда ей предложили стать директором клуба в татарском селе Средний Бугалыш. Такого взлета в карьере, по словам Любовь Тапаевой, никогда бы не произошло, если бы она не знала татарского языка. А клуб в Среднем Бугалыше, по нашим наблюдениям, наверное, не получил бы шанса на возрождение. Любовь ТАПАЕВА, директор СДК с. Средний Бугалыш Красноуфимского района Свердловской области. «Клуб был закрыт, все артисты по домам репетировали... Ремонт мы сделали, собрали новые силы, и коллектив снова начал работать».
Любовь Семеновна руководит бугалышским фольклорно-драматическим коллективом «Ялкын» уже больше десяти лет. За это время самодеятельные артисты дважды защитили звание «народного». Несколько лет назад они принимали участие в съемках телепрограммы «Жырлыйк але» на ТНВ. Любовь ТАПАЕВА, директор СДК с.Средний Бугалыш Красноуфимского района Свердловской области. «Большое спасибо хочется сказать всем участникам коллектива! За их силу, творчество, дружбу. Вместе мы добились общих побед!»
## МӘДӘНИЯТ
### Автопробег, посвященный Хамиту Нафикову
В этом году в Свердловской области состоялся 10-й юбилейный Автопробег, посвященный уроженцу деревни Уфа-Шигири, спецназовцу Хамиту Нафикову, погибшему в Афганистане. Десантники — бывшие и настоящие - проехали по маршруту «Екатеринбург-Полевской-Ревда-Михайловск-Уфа-Шигири» более двухсот километров.
Каждое лето десятки автомобилей с десантниками, кадетами и ветеранами боевых действий проезжают по дорогам Свердловской области в честь героя афганской войны Хамита Нафикова. Разведчик Хамит и трое его подчиненных у горы Маркох афганской провинции Нангархар столкнулись с боевым отрядом душманов. Лейтенант Нафиков, расстреляв все патроны, в рукопашной схватке уничтожил более 50-ти врагов. Все попытки захватить его в плен не удались, и он был расстрелян в упор из автоматов.
По словам Фазили МУЗИПОВОЙ, старшей сестры Хамита Нафикова, они ждали брата в отпуск, но вместо него привезли цинковый гроб: «Время, говорят, лечит, но без слез воспоминания о брате не бывают... Хамиту было бы сейчас 57 лет. 33 года прошло, как он умер. Но мы его никогда не забываем, он у нас всегда перед глазами...»
Маджахеды были поражены героизмом нашего солдата. Старейшины были вынуждены признать в нём посланника Аллаха, и просили командование советских войск разрешить захоронить его в своей земле, чтобы на его примере воспитывать своих воинов. Получив отказ, афганцы обещали, что в Нангархаре больше не будет нападений душманов на советских солдат, и слово свое сдержали. Благодаря Хамиту и его трем товарищам были спасены тысячи жизней. Посмертно лейтенант Нафиков был награжден Орденом Ленина. В родной деревне героя был открыт музей его памяти. По словам его основателя, Шамгии АХМЕТОВОЙ, У нас в школе организован музей его имени, пионерская дружина в школе многие годы носила имя Хамита Нафикова. И до сих пор на уроках дети пишут сочинения о его подвиге.
Хамит Нафиков с детства стремился к воинской службе. Был суворовцем и смог поступить в высшее Рязанское воздушно-десантное командное училище. Сегодня на его примере воспитываются несколько поколений уральских кадетов. Они — постоянные участники ежегодного автопробега, посвященного герою-десантнику. По словам Наиля ФАЗЫЛОВА, подполковника запаса, основная задача автопробега — воспитание подрастающего поколения. Кадеты в его школе обучаются 27-ми военным дисциплинам. Это рукопашный бой, прыжки с парашютом и многое другое.
Хамит Нафиков — уроженец деревни Уфа-Шигири Нижнесергинского района Свердловской области. Каждый год его родина становится конечным пунктом автопробега. Не стала исключением и 33-я годовщина со дня его смерти. Участники автопробега посетили школьный музей, посвященный герою. И еще раз отдали дань памяти Хамиту Нафикову, показав землякам, что продолжают дело его жизни — защиту родины.
## МИЛЛӘТТӘШ
### Тайфур и Ильмира Исламовы из Среднего Бугалыша
В уральской глубинке есть представители татарского народа, которые всю свою жизнь посвятили служению родному языку и культуре. Среди них — семейная пара из уральской деревни Средний Бугалыш Красноуфимского района Свердловской области Тайфур и Ильмира Исламовы.
В деревне Средний Бугалыш Свердловской области Тайфура и Ильмиру Исламовых знают все. Ильмира-апа 38 лет проработала в местной больнице медсестрой и старшей медсестрой. Тайфур-абый трудился на заводе в Екатеринбурге, затем ездил работать вахтовым методом на Север. А еще Исламовы — участники местного народного ансамбля «Ялкын».
Музыкальной грамоте ни Тайфуру-эфенди, ни Ильмире-ханум учиться не пришлось. По их словам, татарская песня — постоянные спутники их жизни.
У Тайфура и Ильмиры Исламовых - 4 детей и 8 внуков. И на протяжении жизни любовь к музыке для них: и отдушина, и радость, и помощница во всех делах и жизненных ситуациях.
Сегодня в творческом багаже семейной пары из татарского села Средний Бугалыш Красноуфимского района Свердловской области — обширный репертуар из местных старинных песен, а еще любовь и признание земляков. Благодаря таким людям, как Тайфур и Ильмира Исламовым, народное искусство на Урале будет востребовано еще многие годы. И вместе с ним — любимые татарские песни.
Материалы полосы подготовила Альфия Габдушева
Дәвамы. Башы алдагы саннарда
## ФИКЕР
### Урал татарлары
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0040ce92f5c7b410b114a91ede5019d9-2-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
Инде кире борынгырак тарихка күчик. Өстәрәк Идел буенда дәүләт төзегән болгарлар Урта Уралдагы бөтен кабиләләрне үзләренә буйсындырган һәм Болгар дәүләтенә керткәннәр, дидек. Бу дәүләт Иделдән алып хәзерге Красноуфимск каласы тирәләренә кадәр җәелгән булган. Әлеге шәһәр урынындагы авылның элек Болгары дип аталганлыгы хәзер дә билгеле. Андый болгар авылы Пермь краенда да бар. Соңрак, татарлар белән каршылыкка килгән һәм Батый хан гаскәрләреннән качып киткән болгарларның бер өлеше дә Урал тауларына китеп котылган (1236 ел). Алар, үзләре дә төрки телле булу сәбәпле, шундагы татарлар белән кушылганнар. Ә Урал Татария дигән гаять зур ил составына кертелгән, ә халкы бөтен Алтын Урда халыклары белән бергә татарлар исемен алган. Европа карталарында ул ил Татария (Тартария) дип аталган.
Югарыда әйтелгән сәбәпләр аркасында Урал татарларының теле Казан татарларыныкыннан нык кына аерылган (Ф.Баязитова. Урал татарлары). Ул сөйләштә Алтай, Себер, ногай һәм кырым татарлары йогынтысы сизелә (Д.Рамазанова. Пермь татарлары). Шуңа карамастан, безнең телебез Идел буе татарлары теле кебек үк татар теленең урта диалектына керә.
Явыз Иван Казанны алгач, Идел буендагы бик күп татарлар тагын Уралга агылган. Ә Казан ханлыгы Иван патша тарафыннан сугышып алынгач, Уралда Нугай урдасы көчәйгән. Казан һәм Себер ханлыкларының Уралдагы башкортлар яшәгән җирләре шушы урдага кергән. Ә халкы өфе һәм нугай татарлары, дип атала башлаган. Нугай татарларыннан калган иң беренче билге — кый дип, кыелдап сөйләшү.
Нугай ул Алтын Урданың бер өлкәсе белән идарә иткән әмире (хәзергечә-губернатор). Соңрак ул үзенең явын (армиясен) зурайтып, Алтын Урдадан бүленеп чыгу өчен хан гаскәре белән озак сугышлар алып барган. (Әйтеп куйыйк, шундый, Алтын Урданы җимерүче әмирләр тагын булган: ул да булса Мамай һәм Идегәй. Алар булмаган булса, татар иле, бәлки элеккечә зур һәм көчле булыр иде, ә халкыбыз урыска әйләнмәс иде, ә киресенчә, борынгы заманнардагыча, урыслар татарча сөйләшер иде).
Алтын Урда таркалгач, элекке Нугай идарә иткән татарлар да бүленеп чыкканнар һәм үзләрен нугайлар дигән җыелма исем белән атый башлаганнар. 1420-30 нчы елларда алар Идегәйнең улы Нуретдин кул астында булганнар һәм Төньяк Кавказдан алып Көньяк Уралга кадәр булган җирләрдә яшәгәннәр.
1552 елда Казан ханлыгы, ә 1582 елда Себер татар ханлыгы руслар тарафыннан алынгач, алар арасындагы Урал җирләрен Нугай Урдасы үз кулына төшергән. Ул вакытларда нугай татарларының җирләре Оренбург, Чиләбе, Свердловск, Пермь өлкәләрен һәм башкортлар яшәгән далаларны да үз эченә алган булган, ә төньякта өстә әйтелгән Кама елгасының урталыгына кадәр сузылган булган.
Россия патшасы Уралны тиз генә яулый башларга курыккан, чөнки әле ул бу вакытларда Идел буен да буйсындырып бетерә алмаган булган һәм чит илләр белән дә сугышлар алып барган. Шуңа күрә ул Нугай Урдасын дипломатия һәм эчке җимерү ысулларын кулланып бетерергә тырышкан. Моның өчен аңа тагын йөз елга якын вакыт кирәк булган. Бу эштә ул калмыкларны да файдаланган. Берничә сүз бу калмыклар турында да әйтеп китү кирәктер. Монгол теленә якын телдә сөйләшкән бу ойратлар XVI- XVII Йөзләрдә Байкал-Алтай тирәләрендә үз җирләрен югалтып, көнбатыш тарафына күчкәннәр. Аларның халык саны зур булган, "70 мең төтен" (төтен-гаилә) саналган. Соңрак Урал тирәләренә күченеп, урыс патшасы котыртуына алданып, Уралдагы татарлар санын киметүдә катнашканнар. Соңрак патша аларны көньякка, Кавказ тирәләрендә татарларга каршы булган яулауда катнашырга җибәрә. Аларга шул тирәләрдәге далада җир дә бирелә.
Уралны уңайрак юл белән үзенеке итәр өчен, Россия патшасы хәйләкәр юллар сайлаган: ул да булса, халыкны бүлгәләп, бер-бере белән сугыштыру, бетерү. Әле Казан ханлыгын алгач та татарлар урысларга каршы илле елдан артык канлы көрәш алып барганнар. Шул вакытта патша чиновниклары татарларның бер өлешен чуваш, бер өлешен казак, ясаклы һ.б. дип язганнар. Аларның төрлесенә төрле ясак, җир биргәннәр. Кайсын үзләренә дус, ә кайсын дошман итеп билгеләгәннәр. Шулай итеп татарларны бер-бере белән дошманлаштырганнар.
Уралга килгәч тә, рус губернаторлары үзләренә таяныч эзли башлаганнар. Руслар ягыннан бу эш — татарны бүлгәли башлау булган. Моның өчен башкорт кабиләләре сайлап алынган. Аз гына халыкка зур итеп Уфа өязе ясап бирелгән, руслар татар җиренә Уфа каласын төзегәннәр. Моңа каршы нугай татарлары әмире Ырыс рус патшасына протест хаты язган. Ләкин хатка җавап булмаган (И.Хуҗа. Татар тарихы. Альтернатив караш).
Өстә әйтелгәнчә, татар һәм остяк кавемнәреннән башкортлар ясала башлаган. Әле аңа кадәр ул җирләрдә Башкортстан дигән ил дә булмаган. Ул бары тик 1920 елда гына республика буларак барлыкка китерелгән, аларга татар галимнәре башкорт теле дигән ясалма әлифба төзеп биргәннәр. Бу телдә элек Жаек елгасы буенда күченеп йөргән, татарга әйләнеп бетә алмый калган башкорт кабиләләре сөйләшкән булган. Ә Уралның башка урыннарында татарның төрле кабиләләре яшәгән. Бу турыда Санкт-Петербургтагы "Вольное Экономическое общество"ның 1803 нче елда чыккан "Хозяйственное описание Пермского края" дигән хезмәтендә менә нәрсә диелә: "Башкиры, живущие в Красноуфимском крае называют себя башкурт, говорят на башкирском диалекте татарского языка и производят свой род от ногайских татар, поколения Тарханова, обитавшего в Болгарской области, которую оставили они, по собственным их преданиям, в исходе 12-го столетия, поселились в Уральских горах...». Без монда әле ХІХ гасырда да башкорт теленең татар теленең диалекты гына булуын күрәбез (Бу бит Красноуфимск татарларына һәм башкортларына кагылышлы ышанычлы документ, һәм аны Красноуфимск музеенда сорап алып укырга була).
Россия Уралга килеп кергәндә инде нугайларның, төп өлеше Уралда калып, бер өлеше көньякка күчеп киткән булып, аларның җирләрен руслар ала башлаганнар. Башкортларга җирне күпләп, 50 десятиналап биргәннәр. Аларны хәрби хезмәткә алмаганнар. Элекке монда торган татарлар кыерсытылган халык булып калган. Аларның күбрәге типтәрләр рәтенә кертелә башлаган. Ләкин алар башкортбыз дип язылырга тырышканнар. Иван Грозныйдан качып Уралга килгән татарлар да башкорт булып язылырга омтылганнар (Д.Исхаков). Башкорт булып язылу өчен кешенең җире 50 десятинадан ким булмаска тиеш булган. Шуңа күрә татарлар төрле юллар белән җирләрен арттырырга тырышканнар. Казанның вице-губернаторы Н. Кудрявцев 1719 елда Сенатка язган хатында татарлар, ясаклы башка халыклар салымнарын түләмәс өчен башкортларга качалар, дип яза (БДУДА, 248 ф., 3 тасв., 101 китап, 457 6.). 1730 елда Казан губернаторы А.П.Волынский 20 ел эчендә башкортлар саны 30-35 меңнән 100 меңгә кадәр артты, дип язган. Килүчеләр күбесе Казан, Темников, Сембер (Ульяновск) якларыннан булганнар. Русия хөкүмәте бу Уралга күчкән татарларны кире урыннарына кайтару өчен бик зур көч түгә, ләкин шулай да әлләни уңышларга ирешә алмый. Бу шуның өчен шулай булган, элек Уралда яшәгән татарлар һәм башкортлар качып килгән татарларны кабул иткәннәр һәм аларның серен эзләп килүчеләргә ачмаганнар.
Шул ук вакытта Уралга руслар да тула. Аларның кайсын властьлар күчерә, күбрәге салымнан качып киләләр. Татарлар белән бергә мари, удмуртлар да күченә. Документлардан күренгәнчә, элекке авылларда татар, мари, чуваш дигән халык яшәмәгән, чөнки аларны өстә әйтелгәнчә милләтләре буенча аермаганнар, ә төрле катлам (сословие) төркемнәргә бүлгәннәр. Мәсәлән, татарны шундый бүленеш буенча атаганнар: казак, типтәр, башкорт, морза, тархан, лашман, мещан, чемоданный, солдат, игенче, зәрәгатьче, йомышлы, керәшен (старокрещенцы), нагайбәк һәм башкалар. Мондый галәмәт муллалар алып барган бала туу таныклыкларында күренә. Моның шулай булуын, мәсәлән, Э. Сәлахованың "Безнең мирас" журналының 2016 елгы 12 санында чыккан, "Метрикада татарның үткәне" дигән язмасында һәм башка чыганакларда күрәбез. Әлбәттә, бер авылда, урынына һәм вакытына карап, әлеге төркемнәрнең дүртесе бишесе була алган. Мәсәлән, бу юлларның авторының туган авылы Бишавылда гына да башкорт, типтәр, күңгер дигән төркемнәрнең нәселләре яши, ләкин татар дигән төркем булмаган, гәрчә барысы да татарча сөйләшсәләр дә. Эш шунда ки, 1917 елга кадәр Россиядә документларга кешенең милләтен язу бөтенләй булмаган. Халыкны катлам (сословие) буенча атап йөрткәннәр. Мәсәлән, руслар — бояр, дворян, мещан, крестьян, казак һәм башка төркемнәргә бүленгәннәр. Татарлар турында әле генә әйтелде.
Ләкин авыллардагы бер төркем үз исемендә калган — башкортлар. Өстә әйтелгәнчә, элек Җаек елгасы буенда башкортлар булган бит. Ахрысы, башкорт исеме саклану аларның русларга каршы сугышмаганлыгы өчен булган, диләр башкортлар. Әлбәттә, Казан ханына буйсынган вакытта башкортлар татар ханы фәрманы буенча урысларга каршы сугышканнар. Ләкин соңрак башкортлар Русиягә каршы сугышмаганнар, үзләре теләп кергәннәр, дигән фикер туа, гәрчә бу турыда язылган документ табылмаса да. Шунсы бар, Русия составына кергәч, башкорт төркеменең мәгънәсе алышына, ул инде милләтне генә түгел, социаль төркемне (сословие) күрсәтә торган исем булган. Бу, җирбиләүче (вотчинник) дигән төркем, өстәрәк әйтелгәнчә, башкаларга караганда өстенрәк, дип белдерелгән. Хәзерге башкорт тарихчылары бу фактны яшерәләр, ягъни, башкорт дигән сүз милләтне генә белдерә диләр. Бу язманың авторы фикере шундый: башкорт дигән сүз элек җирбиләүче мәгънәсендә генә йөртелгәндер, чөнки борынгы карталарда башкорт дигән халык күренми, паскатери, бажгард, можар кебегрәк кабиләләр булган. Икенчедән, элек авылларда яшәүче халык турында язганда, башкорт галимнәре һәрвакыт башкорт, типтәр, күңгер турында языла. Күрәбез ки, монда типтәр-милләтне күрсәтми, күңгер-милләт түгел, ә ни өчен соң башкорт милләтне күрсәтергә тиеш? Җитмәсә, барысы да татарча сөйләшәләр. Әле бит татар-башкорт дигән сүз дә актив кулланылышта. Моны бит татардан "ясалган" башкорт дип аңларга була, ә менә башкорт-татар дигән сүз сирәк күренә.
Илдус ХУЖИН
Дәвамы киләсе санда
## МӘДӘНИЯТ
### Сабантуй удался на славу
Сабантуй — праздник плуга — это традиция татар. Он признан Всемирной организацией ЮНЕСКО как гуманитарное наследие человечества. Его празднуют во всех уголках нашей планеты.
8 июля состоялся праздник Сабантуй в деревне Гайны. Погода как по заказу выдалась замечательная. Собралось много гостей. Было многолюдно. Многие приурочивают отпуск к этому празднику, едут из разных уголков, чтобы повидаться с родственниками, друзьями, и, конечно же, просто окунуться в атмосферу этого красивого события.
На берегу реки Бисерти установлена нарядно оформленная сцена, для зрителей сделаны лавки, для участников — спортивные снаряды.
По традиции праздник открыл и благословил имам Сафин Рафаэль-хазрат. С приветственными словами выступили: глава Заринского территориального управления Русинов Е. Н., начальник управления культуры АГО Мещерякова М.И., почётные жители Муниров Р.М. и Сафина Р.А., староста д. Гайны Миниахметов М.К.
На сабантуе было много аттракционов и состязаний. Все с большим удовольствием принимали участие в беге на дистанцию по возрастам, в беге в мешках, разбивании горшка, в битве мешками, в беге с ложкой с яйцом, а дети радостью срезали подарки с завязанными глазами. В состязании по лазанию по наклонному шесту выиграл Эльнар Габтулянов, получив главный приз — петуха. По поднятию гири отличились Гильмутдинов Айрат, Гаптрахманов Ильдус и Музафаров Рустам. В лазании на вертикальный столб победил неизменный лидер Мугаттаров Вильдан.
Самое захватывающее соревнование — это конные скачки. Призы за 1 и 2 место увезли гости из д. Чувашково Красноуфимского района, а 3-е место заняла жительница из д.Заря.
Ни один сабантуй не обходится без состязания курэш — национальной борьбы. В этих соревнованиях отличились Яхин Владислав (1место) из г.Екатеринбурга, Мугатаров Вильдан (2 м.,) из д. Гайны, Ахтаров Румин (3 м.,) из д.Усть Баяк.
На празднике чествовали долгожителей деревни Гайсина Лофуллу, Галиева Гаптрафика, Мунирову Сакину и Муллаянову Рахиму. Так же получил подарок самый маленький житель деревни Гайны — Исламетдин, сын Карахоновых Диляры и Камалетдина. Ему исполнилось всего 7 месяцев.
Награждали и парней, с честью и достоинством отслуживших в рядах Российской армии. Это Ахмедьяров Дамир, Гаптулахатов Мансур, Муфлиев Эльмир, Габдулахатов Линар.
На протяжении всего праздника радовали своим выступлением участники художественной самодеятельности нашей деревни — коллектив учителей «Яшьлек», танцевальная группа «Ляйсан», трио «Дуслык», коллектив ветеранов «Сандугач» и группа «Байрам», Гиниятова Ильнура, Саярова Инесса, Гаптуляновы Светлана и Розалина, Мугаттарова Ильгиза.
Приехали поздравить коллективы-соседи нашего района — это «Саф чишмэ» (д.Лямпа), «Тамчы гел» (д.Нижний Арий), «Ялкын» (д.Давыдкова), коллектив народной песни «Уралочка» (д. Уфимский). Они радовали всех задорными песнями, танцами, плясками.
Ведущие праздника — Садретдинова Эльза и Бушмакина Римма были «путеводной звездой» мероприятия.
Организаторы Сабантуя выражают благодарность спонсорам праздника: Нуриевой С., Миниахметову В., Магасумову А., Гусевой Э., Исламгулову В., Сафиным Расиме и Рафаэлю, МуфлиевойР., Дельмухаметову Р., Рогожникову С.Н., Муллаяновой Л., Ахмадиеву А., Минибаеву И., Гаптрахманову И., Густомясову Т. и др.
Огромное спасибо оргкомитету сабантуя, в составе которого Исламгулова Флёра, Шарафиевы Роза и Нургаян, Гаптрахманов Ибрагим, Губайдуллин Султан, Гаптрахманов Ильфир, Дельмухаметов Зуфар, Гаптрахманов Ильдус, Зиялов Ильдус, Габдулахатов Данис, Абдуллаев Бегзот, Нусратовы Мавлявий и Эльмар, Нуриева Роза, Муфлиева Мадина. А так же благодарность Нусратову Марату, Тахаутдинову Динару, Фаершину Азмухану, Минибаеву Ильхаму, Резванову Юнусу и всем односельчанам, которые вложили немало сил в организацию и проведение праздника.
Сабантуй завершился праздничной дискотекой, которую провели Садыковы Ильнур и Эльза.
Праздником все остались довольны. Желаем нашей деревне Гайны жить и процветать! Сабантуй удался на славу! Молодцы!
Жители и гости д.Гайны
## АНАЛИТИКА
### Современное состояние традиционной культуры татар на территории Свердловской области
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0040ce92f5c7b410b114a91ede5019d9-3-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
Свердловская область — одна из административных территорий Среднего Урала, характеризующаяся многообразием и полиэтничностью населения. Регион занимает одно из ведущих мест по количественному составу проживающих здесь этносов и этнических групп. Только официальный перечень народов Свердловской области включает около 160 позиций.
Татары — вторая по количественному составу группа на территории Свердловской области — представлена несколькими этническими группами в составе этноса татар: Татароязычное население, проживающее на территории Среднего Урала, образует пермскую этнографическую группу в составе волго-уральских татар. Исследователи считают, что «в целом группа пермских татар сформировалась довольно рано — не позже середины XVII века, поэтому могла бы считаться первичной (генетической), но в XVII - XVIII веках сюда переселились татары из Среднего Поволжья, что придало группе в некоторой степени «вторичный» характер».
1. Казанские татары и кунгурская подгруппа пермских татар — юго-западные районы области: Красноуфимский, Ачитский, Артинский, Нижнесергинский районы — около 40 поселений, города Свердловской области. Культура татар на Урале характеризуется:
- хорошей сохранностью семейно-бытовой обрядности (возрождение свадебного мусульманского обряда в связи с возрождением самосознания и ощущением своей особой этничности) — мусульманского свадебного обряда; похоронно-поминальных обрядов, знание которых с особой значимостью передается в сельской и городской среде;
- хорошей сохранностью традиционного костюма — на территории соприкосновения этнических групп казанских татар и зауральских башкир (территория Нижнесергинского района) — сложился особый комплекс традиционной одежды и особый диалект, включающий черты обоих этносов, в иноэтничном окружении произошла консервация многих архаичных черт.
- хорошая сохранность музыкального фольклора — группа тюркского населения Среднего Урала, обладает самобытными чертами, в музыкальных традициях сохраняются старинные протяжные напевы. Хорошо сохраняются инструментальные традиции — на этой территории зафиксировано бытование как башкирских (курай, кубыз), так и татарских (ауз гармун, сыбызгы) инструментов. Общими для обеих традиций является большое распространение разных видов гармоник (тальянки, хромки), шумовых инструментов. Хорошо развита традиция духовных песнопений, исполняемых во время поминальных дней, муңажатов.
2. Сибирские татары — в восточных районах области проживают в нескольких пограничных с Тюменской областью районах в окружении русского населения представители группы «сибирских татар», имеющих самоэтноним «чалдоны» (с. Юрты Слободо-Туринского района, Остров (Лэн) Тугулымского района, Эскалбы и Острова Тавдинского района). Татароязычное население здесь также неоднородно — наряду с представителями коренной группы сибирских татар (имеющих этнокультурное единство с татарами, проживающими в Тюменской области) и разделенных всего лишь современными территориальными границами, возникшими в недавнее советское время — замечено присутствие этнографической группы татар-мишарей достаточно позднего переселения. Проживая в одних и тех же селах, имеют большие различия в языке и яркие отличия антропологических типов.
По данным общероссийской переписи населения 2010 года в Свердловской области насчитывалось 143,8 тыс. татар (3,35%).
Наибольший удельный вес татарского населения зафиксирован в следующих районах области:
- Красноуфимский район — 18,9% населения;
- Нижнесергинский район — 12,7%;
- Ачитский район - 10,8%;
- г. Верхняя Пышма - 9,8%;
- Артинский район - 8,9%;
- г. Первоуральск 6,4%;
- г. Красноуфимск - 5,6%;
- г. Кировоград - 5,6%;
- г. Березовский — 5,4%
Значительный приток городского населения Среднего Урала произошел в недавнее время — с середины ХХ века вследствие индустриализации края.
**Праздники мусульманского и народного календаря**
Представления о календаре всегда отражают представления о мироустройстве, человеческой жизнии их взаимосвязи, то есть календарь является "стержнем" картины мира у любой этнической общности. Традиционный календарь татар Свердловской области учитывает несколько систем времяисчисления: традиционные религиозные мусульманские праздники (Ураза-байрам, Курбан-байрам) исчислялись по лунному календарю, поэтомусроки их проведения изменялись ежегодно. Всё этопривело к параллельному существованию двух календарных систем:
1. системы, основанной на мусульманских праздниках (по лунному календарю — подвижный календарь);
2. народного земледельческого календаря (праздники, закрепленные в числах).
В связи с этим традиции празднования важных мусульманских дат практически не имеют пересечения с традициями празднования важных дней народного календаря. Народный календарь татар бытовал, как земледельческий, сельскохозяйственный, в котором праздники и обряды маркировали собой переходные даты между важными хозяйственными периодами.
Справка подготовлена по этнографическим экспедиционным материалам, данным современных фольклорно-этнографических экспедиционных исследований ЦТНК СУ заместителем генерального директора по научно-методической деятельности в сфере сохранения традиционной народной культуры ЦТНК СУ Светланой Наильевной Кучевасовой.
Продолжение в следующем номере
(Дәвамы. Башы узган санда)
## КЫЙССА
### КАРАҢГЫ БУШЛЫК
Бу вәгазьнең нәтижәсе
Кырык ир һәм кырык хатын,
Иманга килеп сындырган
Кебек булды пот канатын.
Күпләргә бу ошамады
Сугышыр хәлгә життеләр,
Үч алу нияте белән
Бик каты тукмап киттеләр.
Иманлылар пәйгамбәрне
Үз йортына илтеп салды,
Жәбраил фәрештәдән ул
Тиз арада сихәт алды
Аларга тәэсир итәрлек
Чара тапмый азапланды.
Бу эштән күңел ярасы
Аның көн дә кабатланды
Потларымнан аерма дип
Бер карчык та мыскыл итте,
Аңа бәддога яудыргач
Битенә төкереп китте.
Бу хәл сабырлыгын жуеп
Гуя канатын сындырды,
Әйтерсең күз яшьләр коеп
Баштан аяк коендырды.
Нух пәйгамбәр кимсенсә дә
Тешләрен кысып чыдады,
Кяферләр аңласын очен
Газап бирүен сорады.
Тилмереп көткән ярдәмнең
Бетте башка чыганагы,
Аллаһ тәгалә теләсә
Бер чарасы чыгар әле.
Күп тапкырлар сәждәдән соң
Күз яшь түккәч дога кылды,
Ихлас күңелдән соралып
Көткән теләк кабул булды.
Кырык ел корылык булды
Жирдә үсмәде бер нәрсә,
Тана сөте белән керми
Ана сөтеннән кермәсә.
Кочып, үбеп үз потларын
Алла белән тиңләделәр,
Нух белән хак тәгаләнең
Барлыгын да белмәделәр.
Корылык белән сынау да
Көткән нәтижә бирмәде.
Көчлеләр рәхимсез калып
Көчсезләрне жәберләде.
Үгет, нәсыйхәт киңәштән
Кяферләр гафиль калдылар,
Упкынга илтәчәк юлны
Үзләре сайлап алдылар.
Тәңребезнең чиктән ашып
Бетте хәзер сабырлыгы,
Жан иясен коткарырга
Башка чара табырлыгы.
Теләгенә каршы килми
Туплап соңгы рухи көчен,
Азып тузган халыклардан
Теләде алырга үчен.
Ирексездән тетрәндерә
Торган уе ташып акты,
Тереклекне юк итәргә
Дигән фикер капка какты.
Нух пәйгамбәргә белдерде
Кот оча торган карарын,
Тискәре очракта күрде
Төзәтә алмас зарарын.
Кырык ел элек утырткан
Ике агачың кызганма,
Кис тә бик зур көймә яса
Гөнаһ булыр дип сызланма.
Көймәң өч кат, биек һәм киң
Ышанычлы зур да булсын,
Һәр тереклек жан сакларга
Пары белән кереп тулсын.
Өлешеңә чыккан көмеш
Сиңа бүләк бу жирәбәм.
Жир гөнаһтан арынсын дип
Иксез, чиксез су җибәрәм.
Дип, кисәткәч өч улына
Эшкә тотынырга кушты.
Күктән Җәбраил фәрештә
Төшеп аларга булышты.
Нух пәйгамбәрнең шөгылен
Күреп аңардан көлделәр,
Вазыйфаңны оныткансың
Агач юнучы диделәр.
Урынсыз көләсез диеп
Ул аларны күп кисәтте,
Туфан суы калкачагын
Ничәмә-ничә кат әйтте.
Ниһаять тырыш хезмәтнең
Нәтижәсе — көймә әзер,
Һәр женестән берәр парны
Урнаштыр дип килде әмер.
Иң беренче хафаланып
Кырмыска йөгереп килде,
Су хәвефеннән куркам дип
Көймәгә беренче керде.
Керергә теләк белдереп
Ялынды берничә елан.
Нух әйтте, сездән файда юк
Кешеләргә килә зыян.
Үз чиратыбызда без дә
Бурычлы булып калмабыз.
Исемебез искә алган
Кешегә зыян салмабыз.
Бу шарт белән еланнар да
Көймәдә урын алдылар.
Тыныч кына, ярыкларга
Кереп күздән югалдылар.
Иң соңыннан ишәк кенә
Аяк терәп керми калды.
И мәлгунь керсәң кер дигәч
Ул да үз урынын алды.
Ишәккә ияреп кергән
Шайтанга чык дип өндәде,
Ходай каргаган мәлгунь мин
Рөхсәт иттең дип күнмәде
Әйткән сүз аткан ук кебек
Кире кайтарып булмады,
Монда гаделлек жиңгәндер
Ул көймәдән куылмады.
Дурт аяклылары аста,
Канатлылар өскә менде
Сигез кеше һәм бер Иблис
Урта катны кулай күрде.
Нух пәйгамбәрнең өч улы
Иман китергән иделәр,
Бергәләп төзгән көймәгә
Хам, Сам һәм Яфес керделәр.
Потка табынучыларга
Керергә рөхсәт булмады,
Кече улы Канганына
Уңай тамга куелмады.
Котылып калу чарасын
Табып өмет өзмәделәр,
Кәлтә елан кебек житез
Тау башына үрләделәр.
Ишекне япкан арада
Әллә инде ходай кушкан,
Бер рөхсәтсез мыштым гына
Кереп кала алды тычкан.
Ниһаять ишек ябылды
Котылып калырга әзер
Тәрәзәдән караганнар
Гарасатны күрделәр хәзер.
Үлем белән тартышкандай
Колакта жил улап торды,
Дөм-кара болыт аркылы
Чиләкләп яңгыры койды.
Жир үз катламында йөрткән
Бар суын кысып чыгарды,
Кош-корт, хайван, бәндәләрнең
Кызганмый жаннарын алды.
Малае башына басып
Канган өскә үрмәләде,
Бу коточкыч хәлне бер кем
Бугенгәчә күрәлмәде.
Йә Хода! Сез ни әйтерсез,
Ургылып кайнады сулар,
Гөнаһлы, гөнаһсыз жаннар
Иза чигеп югалдылар.
Бу күренеш шак катырып,
Барысын хафага салды.
Көймәдә булганнар гына
Жанын саклап кала алды.
Көймәдә исән калганнар
Жанның кадерен белделәр.
Ачлы-туклы булсалар да
Авырлыкларга түзделәр.
Югалту фажигасының
Тирәнлеген аңладылар,
Көчсезләрне кыерсытып,
Жәбер-золым салмадылар.
Һәрберсе сүз куешкандай
Бер-берсенә дошман жаннар,
Үч алу исәбе белән
Бер тамчы акмады каннар.
Хәтта көчле жанварлар да
Бер мәхлүкны да какмады.
Һәр берсе үз ишен уйлап
Күңел түрендә саклады.
Хак тәгаләбез әмерен
Намус белән үтәделәр
Тешләрен кысып булса да
Авырлыкны күтәрделәр.
Бер-берсен күрәлмәгәннәр
Дуслашып бергә буталды,
Шул вакыттан бүгенгәчә
Бөек килешү булмады!
Гарасатны туктатырлык
Илаһи зат табылмады,
Рөхсәтсез кергән тычканга
Бу кайгылар кагылмады.
Хәерсез җан, тик торалмый,
Тешен кайрап көймә тиште,
Хәзер батып үләбез дип
Барысы хафага төште.
Нух әйтте: Кем эзләп тапса,
Кай урыннан су кергәнен,
Кичекмичә аны япса
Алыр жаны теләгәнен.
Елан әйтте: Иншалла дип
Булдыра алам бу эшне,
Вәгъдәңне үтәү йөзеннән
Миңа тәмле ит тиешле.
Хәбәрләргә караганда
Туфаннан соң шуып жирдән,
Елан татлы итен сорап
Пәйгамбәр янына килгән
Бу йомышны үтәү өчен
Черки очып чыгып китте,
Ул бер кемгә зыян салмый
Татый ала төрле итне.
Озак кайтмады ул черки
Күп итләрне татый торгач,
Аны эзләп кайтарырга
Очырдылар бер карлыгач.
Бик күп итләр арасыннан
Ул кеше итен сайлады,
Ис киткеч тәмен татыгач
Сандугач кебек сайрады.
Ач авызың иснәп карыйм
Бәлки синең сүз ялгандыр,
Татлы булгач антым әгәр
Тәме авызда калгандыр.
Черки авызын ачуга
Телен чукып алды ипләп,
Кешеләрнең хәшәрәттән
Кырыласын белгәч күпләп.
Черки сүз әйтәлми торгач
Карлыгачка сүз бирелде,
Ара ерак ул аргандыр
Бака ите тәмле диде.
Тиздән еланнар күп үрчеп
Төрле якларга таралды,
Адәмнәрне ул афәттән
Карлыгач саклап калалды...
Бик житди эш эшләнсә дә
Шатланырга иртә әле,
Алда ни буласын көтеп
Авыр булды алар хәле.
Суга төшкән йомычкадай
Чиксез океан киңлегендә,
Урын табалмый тилмереп
Алты ай чайкалды көймә.
Жир чыкканын белү өчен
Жибәрде ала карганы,
Туйганчы үләксә ашап
Кайтмый калгач ул каргалды.
Ниһаять жир бик аз-азлап
Суны сеңдерә башлады,
Көймәдәгеләр күрделәр
Тау тубәсендә ташларны.
Зарыктырып су кимеде
Барсы да исән калдылар,
Шатлыктан бер берсен кочып
Сүзсез генә еладылар.
Яшәү өчен иң кадерле
Аларны кабул итте жир,
Тәңребезгә дога кылгач
Исеп китте шифалы жил.
Тәгаләбез ризалыгын
Алу өчен зарури эш,
Хөрмәт итеп бер калкулык
Өеп куелырга тиеш.
Бу хисләрне һәрбер кеше
Билгеле саклап йөртере,
Эш тәмам булуга балкып
Чыкты салават күпере.
Кайгы шатлык кичерергә
Иң беренче яралгылар,
Хәзер зур өметләр баглап
Төрле якка таралдылар.
Туфаннан соң пәйгамбәрнең
Өч йөз илле елы калды,
Ачысын, төчесен татып
Бу дөньядан гыйбрәт алды.
Ниһаять тугыз йөз илле
Яшьнең ахры якынлашты,
Газраил фәрештә килеп
Хәл- әхвәлләрен сорашты.
Бу дөнья бер табигый хәл
Ишеген ачып керәсең,
Вакытның корбаны булып
Сизми каласың чыгасын.
Жир шарындагы тереклек
Сезгә мирас булып калсын,
Гөнаһлы бәндәләр айнып
Яхшылардан үрнәк алсын.
Халык белән буталмасын
Тинтәк җаннар идарәдә,
Үз нәфесләрен кайгыртып
Кыралмаслар бер нәрсә дә.
Бу эшләрнең нәтиҗәсе
Боек күнелне жилкетми,
Нух пәйгамбәр кебек жирдә
Хәзер асыл затлар житми.
#### Һуд пәйгамбәр
Туфаннан сон Нух пәйгамбәр
Яшәде өч йөз илле ел,
Ялгышып та халыклар һич
Бер берсенә салмады кул
Авыз пешкәч салкын суны
Әйтерсең эчтеләр өреп,
Һәрбер туган балаларны.
Үз туганы кебек күреп
Тиз арада халык саны
Бер бер артлы арта торды,
Үсеп житкәч ишен табып
Үзенә гаилә корды.
Кешеләр тик тормадылар
Һәрберсенә эш табылды,
Кирәк кадәр ярдәм итеп
Яшәү чаткысы кабынды.
Көнләшү юк, кыерсыту
Низагка сәбәп булмады,
Барысын изге теләктә
Тик сихри хисләр биләде.
Жәбер, золым салып торган
Мөртәтләрдән котылдылар,
Халыклар тәрбия алып
Яшәү өчен омтылдылар.
Бозылган фәрештәләрдән
Яхшы сыйфат көтелмәде,
Алар хәзер теләсә дә
Күккә кабул ителмәде
Әзмәверләр югалса да
Аталары күктә калды,
Туфаннан сон жиргә төшеп
Алардан шайтан яралды.
Халыкларны бозам дигән
Сүзен Иблис нык үтәде,
Ялгышкан халык ул йөкне
Үз жилкәсендә күтәрде
Кара төс, кара пәрәнҗә
Оныттырды Аллаһ барын,
Потларыннан ярдәм көтеп
Сөйләделәр моңын, зарын.
Хак тәгаләдән тайпылу
Бу бик аяныч хәл иде,
Гад халкы имансыз булып
Көферлек битлеген киде.
Шәмдәлләргә ут кабызып
Алар табындылар утка,
Күз яшьләре аша үбеп
Дәрәжә кылынды потка.
Нух пәйгамбәр вафатыннан
Инде узды өч йөз еллар,
Хагын- нахагын танымый
Сузыла башлады куллар.
Исең- акылың китәрлек
Бу чирканырлык хәл иде,
Хәзерге Гыйрак жиренә
Һуд пәйгамбәр жибәрелде.
Кяферләр юлдан яздылар
Аларга Иблис булышты,
Пәйгамбәр вәгазьләр сөйләп
Потка табынмаска кушты.
Гад халкы бик озын буйлы
Көчле һәм кыю иделәр,
Хак диннән ваз кичермә дип
Аңа гел каршы килделәр.
Кырык жиде ел буена
Өндәү нәтижә бирмәде,
Аларның бозык күңелен
Иблис шайтаннар биләде.
Гад халкы ала алмады
Әхлак дигән сабакларны,
Туфаннан сон жиде йөз ел
Шул ук хәлләр кабатланды.
Ис китмәле итеп барын
Ясадылар олы потлар,
Дистә еллар бу яклардан
Читләп үттеләр болытлар.
Ике-өч көн яңгыр теләп
Мәйданга жыелды халык,
Һәрберсе үзе яраткан
Кадерле потларын алып.
Бу чара да булышмагач
Һуд пәйгамбәргә килделәр,
Табигать фажигасының
Зарарын сөйләп бирделәр.
Һуд әйтте: Мин бик күп еллар
Сезне иманга чакырдым,
Курчакларын ташлатсын дип
Тәңребезгә дога кылдым.
Рафаил ЯКУП
Дәвамы киләсе санда
## ТАТАРЧА СЕРИАЛ
### НӘНИ ТОТКЫН (Хикая)
— Tор инде, улым, тор. Кояш Әнә Торна тауының үренә менеп җитте. Егет кешегә килешми ул хәтле йоклау, — Тимерҗан дәү әнисен ишетсә дә, уянасы килмичә, песи баласыдай бөгәрләнеп, иркәләнеп ята бирде. Ул әле баягы төшен дә карап бетермәде. Дәвамы бигрәк кызыклы булырга охшаган. Торасы һич тә килми иде малайның. Дәү әнисе майлы табада чыжылдатып коймак пешерә башлагач, чәйнек кайнаткач, борынын кытыклаган тәмле ис авыз суларын китергәч, Тимерҗанның тормый чарасы калмады. Дәү әнисенең, коймак сиңа калмый бит, тор инде, дигән сүзенә малай бик ышанып бетми дә, кем белә. Калырсың аннан коймаксыз. Чыннан да кояш тәрәз төбендәге гөлләрдән күпкә югары күтәрелгән, өй эчендә якты һәм жылы иде. Дәү әнисе өлгергән бер коймакны майлап, җәһәт-җәһәт кенә өстәлдәге тәлинкәгә өя бара. Табадан таралган зәңгәрсу төтен кояш нурларына ниндидер серле бер төс бирә. Малай нур яктысында әйләнгәләп очып Йөргән тузан бөртекләренә йокымсырап бер тын карап утырды да әбисенең, бар, тышка чыгып кер, битеңне юып ал, улым, дигән күрсәтмәләрен үтәп, ишек алдына чыкты. Тышта өйдәге кебек җылы түгел иде әле. Иртәнге салкынча һава Тимерҗанның йокысын ачты. Ул йөгереп кенә йомышын үтәп килде дә бакча коймасында эленеп торган юынгычтан су агызып битен-кулын юды. Урам якта торган трактор, яки "тимер ат" күренми, әтисе эшкә киткән булса кирәк. Әнисе бу вакытта фермада. Чөйдәге эленеп торган яшел көянтә юк — Фәйрүзә апасы суга чыккан, ахры. Тимерҗанның уенчык машинасы, хуҗасын көтеп, ишек янына борынын төбәгән. Тәмам йокысы ачылган малай нәни бәти кебек сикергәли-сикергәли өйгә керде дә өстәл артына кереп утырды. Аның монда үз урыны бар. Өстәлгә буе җитмәгән оныгына дәү әнисе калын гына мендәрсыман калкулык әтмәлләп бирде. Тимерҗан белә — бу жайлы урыннан ул коймакны да үзе үрелеп ала, чәйле тустаганга да буе җитә. Туклыклы каймакка манып ашагач, бүген Тимерҗан ике коймак белән генә туйды һәм, рәхмәт әйтеп, тизрәк урамга ашыкты. Дәү әнисе аңа, ерак китмә, тимер юлга якын да барасы булмагыз, дип кырыс кына кисәтеп калды. Ә сулы бидрәләрен күтәреп капкадан килеп керүче апасын Тимерҗан чак бәреп екмады. Көянтәсеннән аз гына биегрәк Фәйрүзә энекәшенә ачуланырга да өлгермәде, тегесе шул арада тыкрыкның биек кычытканнары арасында юк та булды. Бары тик Фәйрүзәнең, кая киттең инде тагын? дигән соравы гына иртәнге тынлыкта эленеп калды.
Кая китсен Тимерҗан?! Кызык та инде бу олылар. Белмиләр диярсең! Әлбәттә Сафуан янына! Кем иртәрәк уяна, дус малайларның шунысы бер-берсенең янына тизрәк йөгереп килә. Сафуаннарның йорты якын гына. Тыкрыктан чыккач әнә теге якка борыласың да, берничә йортны узгач, сары капкалы өй аларныкы. Малайлар ишек алдына җәелгән комда әкәм-төкәм кыбырчыклары, төсле вак таш эзлиләр. Сафуанның өч тәгәрмәчле ватык машинасын "ремонтлап", ком-таш ташыйлар. Биредә уйнап туйгач алар әле Тимерҗан үткән тыкрыктан су буена төшәләр. Монда инде уеннарны санап бетерү мөмкин түгел. Телисең икән, йомшак яшел чирәмдә баш түбәли сикер. Телисең икән, куыша-куыша уйна. Телисең икән, ярга ятып, су астын күзәт. Әнисе, әбәт ашарга кайт, улым, дип кулын болгап әйди-чакыра тыкрык очында күренгәнче, алар Сафуан һәм башка авыл малайлары белән, дөньяларын онытып уйныйлар. Сафуан белән нинди яңа уеннар уйнаячагы турында уйлый-уйлый, Тимерҗан, күңелле көй җаена сикергәләп, бүген дә иптәш малае янына ашыкты.
Тыкрыкның урамга тоташкан урынында малай кинәт кенә сөрлегә язды. Ул үтәсе юлны каплап, тыкрык башына кара төстәге җиңел машина килеп туктады. Алгы утыргычта утырган ят хатын, Тимерҗанны күреп, янындагы иргә нидер әйтте. Кара бөдрә чәче өстеннән эшләпә кигән ир, хатын аша үрелеп, үзеннән карашын алмаган малайга карады һәм чит телдә нидер җаваплады. Тимерҗан ни алга атларга, ни артка китәргә белмичә икеләнеп калды. Алга атлар иде, юлны машина бүлде, үзеннән дә озын кычытканга һич тә керәсе килми. Әллә кире кайтырга мы, дип малай артына борылып карады. Шул арада озын чуар күлмәкле, кара чәчләре өстеннән яулык бәйләгән, алдына алъяпкыч япкан, колакларына асылынган-сәленгән алка таккан ят хатын җәһәт кенә чыкты да машинаның арткы ишеген каерып ачты һәм кулы белән Тимерҗанны керергә өндәде. Чит кешеләргә иярергә ярамаганлыгын аңлый, белә иде Тимерҗан. Дәү әнисе дә, әнисе дә аны ничә тапкыр кисәттеләр: "Таныш түгел кеше белән сөйләшәсе булма, иярәсе булма берүк!" Тик, аның бәхетсезлегенә каршы, арткы утыргычта күзне кызыктырырлык матур машина ята иде. Кабинасы зап-зәңгәр, ә кузовы сап-сары машина икеләнеп басып торган Тимерҗанны әйтерсең дә үзенә чакыра иде: "Кил яныма, ал мине кулыңа! Уйна минем белән туйганчы!" Тимерҗан хәтта ул уенчыкның исемен дә белә иде — арткы утыргычта, малайның икеләнгән аңын томалап, ул күптән хыялланган "КамАЗ" машинасы ята иде. Бу машина алдында хәтта чит-ят апа белән абый да куркыныч күренмәде. Әнә бит таныш булмаган апа сары тешләрен күрсәтеп ничек елмая, машинага керергә чакырып кул изи. Ә арткы утыргычта Тимерҗанның күптәнге хыялы — өр-яңа, ялтыравык буяулы "КамАЗ" ята! Кул белән үрелеп кенә аласы. Тәтәй уенчыктан күзләрен алмаган малай якынрак килде һәм шул арада ничек машина эченә эләккәнен аңламый да калды. Ят хатын аны култыгыннан гына күтәрде дә утыргычка ыргытты һәм тиз генә аның янына үзе менеп утырды. Мавыккан Тимерҗан яңа уенчыгыннан күзләрен күтәреп тирә-якка караганда алар авылдан чыгып баралар иде инде. Әти-әнисеннән, дәү әнисеннән аерылып, малайның болай ерак киткәне юк иде әле. Ул ерагая барган йорт түбәләренә карап пошаманга төште. Дәү әнисе белән әнисе аны тиздән югалтачак һәм бик орышачак! Аңа ерак китәргә ярамый! Хәленә керүләрен өметләнеп, Тимерҗан янындагы апага карады. Тик хатынның малайда эше юк, ахрысы. Ул алда руль тотып барган ир белән Тимерҗан аңламаган телдә кызып-кызып ни хакындадыр сөйләшә иде. Малай, еламсырап, хатынның җиңеннән тартты: "Апа, минем кайтасым килә!" Тегесе аңа игътибар итмәде. Тимерҗан ишекне ачарга маташты. Ишек ачылмады. Күрше авылга да керделәр. Тимерҗанның, дәү әнисенә ияреп, монда кунакта булганы да бар. Бу авылда, әнә тегендәрәк Ак әби яши. Ак әби дәү әнинең якын туганы, аның да күчтәнәчләр төяп Тимерҗаннарга килгәне бар. Аның йорты яныннан узганда Тимерҗанның күзенә Ак әби чагылып та калды. Шәһәрдә сөт, йомырка белән сату-алу иткән Ак әби, кәрзиннәрен күтәреп, тимер юл стансасына ашыга иде булса кирәк. Боегып барган Тимерҗан аны күрүгә җанланды. Бәлки бу чит абый белән апа аны Ак әби янында төшереп калдырырлар? Тәрәзәгә төртеп күрсәтә-күрсәтә, әнә минем Ак әби, күрәсеңме? дип күпме чәбәләнсә дә, аны ишетүче булмады. Бераздан ул елый башлады. Алда барган ир усал итеп акыртып куйды. Шунда гына чит апа Тимерҗанны кочаклагандай итте, ә чынлыкта муен тамырына басты да малай йоклап китте.
Ул уянганда көн кичкә авышып бара иде инде. Күзен ачар-ачмас, малай моны өй эченә сирпелгән эңгер-меңгердән аңлады. Дәү әнисенең кыштыр-мыштыр килеп эшләп йөргәне никтер ишетелми. Әнисе дә эштән кайткан булырга тиеш. Әтисе соңрак кайтыр. Фәйрүзә апасы бакчадагы яшелчәләргә су сибә булыр. Нигә Тимерҗанны ияртмәде икән? Энекәшенең су сибәргә яратканын белә иде, югыйсә! Йокымсырап яткан малайның колагына ачык ишектән ят телдәге сөйләм ишетелде. Бала-чага елашкан тавышлар килде. Берни аңламаган Тимерҗан шунда гына күзләрен ачты. Ул йоклаган арада кем килгән аларга? Кем йөри ишек алдында? Тик күзләрен ачуга, малайның гаҗәпләнүенең чиге булмады — ул төбәлгән түшәм дә, дивар да, юылмаган пәрдә эленеп торган тәрәзә дә, чүпле идәндә торган тимер мич тә, тәмәке исе сеңгән сасык һава да Тимерҗан яшәгән йортны хәтерләтми иде. Куркыныч төшеннән арынырга теләп, малай тагын күзләрен чытырдатып йомды. Менә ул хәзер күзләрен ачар да, барысы да үз урынында булыр — табак-савыт юып йөргән Фәйрүзә апасы да, кичке намазга иелгән дәү әнисе дә, сөтле бидрәсен күтәреп кергән әнисе дә... Тыштан ишетелгән чыр-чу тынмады. Калын тавышлы хатын-кыз бала-чаганы акыртып куйганы ишетелде. Шулай да малай, саташулы төшеннән уянырга өметләнеп, күзләрен ачты. Чит дивар, шакшы тәрәзә, корымланган түшәм югалмаган, үз урынында иде. Шунда гына үзенең ят кешеләр белән машинага утырып китүе хәтеренә килде. Малайга чын-чынлап куркыныч булып китте. Кайда ул? Кемдә? Үз өенә юл таба алырмы? Аңа бит кайтырга кирәк! Аны өйдә әти-әнисе, дәү әнисе, апасы көтә! Аңа бит эләгәчәк! Биш яшь яңа гына тулган бала зиһененә дәү әнисенең сүзләре килде: "Әллә кая китмә! Чегәннәр урлап алып китмәсеннәр үзеңне!" Аны алдап алып киткән чегәннәр шулар була микәнни? Тимерҗан алардан куркуын курка иде, тик бу куркыныч токымны күргәне булмагач, кемнән сакланырга гына белми иде шул. Үз уеннан үзе өркеп, Тимерҗан да сикереп торды да ачык ишеккә ташланды. Йөгереп чыккан җайга ул болдырда утырган хатынга абынды һәм тәгәрәп җиргә килеп төште. Хатын аңа бармаклары белән төртеп күрсәтте һәм тешсез авызын җәеп шаркылдап көлеп җибәрде. Аңа кушылып көлгән бала-чага тавышы ишетелде. Җирдә яткан Тимерҗанны төрле яшьтәге биш-алты бала сырып алды. Бите-күзе юылмаган балалар пычрак куллары белән аңа төртеп күрсәтә-күрсәтә, аңлашылмаган телдә нидер сөйли-сөйли көлделәр дә көлделәр. Тимерҗанга әлбәттә бу ошамады. Ул сыдырылган тузанлы тез башын сыйпады да, торып, капкага табан йөгерде. Капка бикле һәм бик биек иде. Тимерҗаннан буйга да, яшькә дә күпкә олырак күренгән малай аны йөзен чытып үчекләде: "Гаджё! Гаджё! Ту гаджё!" Аның артыннан чәче-башы тузган, бөрмәле киң итәкле күлмәк кигән кыз да кабатлады: "Гаджё! Ту гаджё!" Тимерҗан соңгы өмет белән болдырда утырган хатынга борылып карады. Тик сары тешләрен ыржайткан хатынга бу тамашаны күзәтүе күңелле генә иде ахры. Биек капкага аркасы белән терәлгән малай ачыргаланып елый башлады. Аның тизрәк өенә кайтасы килә, бу кыргыйлар малайны куркыта иде. Тамаша хатынны җиләтте, ахры, ул үз телендә нидер кычкыра-кычкыра Тимерҗанны өйгә сөйрәп алып кереп китте һәм ишекне тыштан терәтеп куйды. Тимерҗан үзен-үзе белештермичә кергән җайга астына төрле әрҗә, тузанлы тимер-томыр тулы карават артына барып посты. Аның бу сәер, куркыныч, чит-ят кешеләрдән кая да булса тизрәк качасы килә иде. Шулай малай үзе дә аңламыйча чегәннәргә әсирлеккә эләкте.
Физәлия ДӘҮЛӘТГӘРӘЕВА
Дәвамы киләсе санда
## РЕЦЕПТЫ
### АШЛАРЫГЫЗ ТӘМЛЕ БУЛСЫН!
Август аенда бакчаларда файдасы чиксез зур булган кабачкилар җитешә башлый — Хуҗабикәләр алардан нинди генә тәмле-тәмле ризыклар пешермиләр! Укучыларыбызга кабачки белән дөгедән запеканка ясарга киңәш итәбез. Аны пешеру бик җиңел. Запеканка туклыклы да, шул ук вакытта калориясе дә аз. Менә дигән җәйге ризык.
Кирәк:
- дөге - 2/3 стакан,
- зәйтүн мае (оливковое масло) - 4 аш кашыгы (көнбагыш мае булса да ярый),
- суган - 1 зур башны ваклап турыйсы,
- кабачки — 400 гр (угычтан уылган),
- йомырка - 6 шт,
- сыр — 1-1,5 стакан,
- тәменчә тоз һәм вакланган борыч,
- берничә тырнак сарымсак турарга була.
Әзерләү.
Дөгегә ике стаканнан артыграк су салып утка куярга. 10-12 минут пешергәннән соң, уттан алып, капкач астында 3 минут тотарга. Табага зәйтүн (көнбагыш) маен салып, суганны берничә минут кыздырасы. Суганны бүтән савытка бушатып, аның өстенә уылган кабачки, дөге, йомыркаларны һәм сырның бер өлешен салып тәменчә тоз, борыч өстәп (тураган сарымсакны да салырга була) яхшылап болгатырга. Духовканы 180 градуска кадәр җылытып, табаны майларга яки махсус кәгазь җәяргә. Катнашманы табага салып, өстенә калган сырны сибеп, духовкада 1 сәгать тирәсе өсте кызарганчы пешерәсе. Бераз суытып табынга куясы.
#### ТӘБИКМӘК
Тәбикмәк на самом деле — это татарские дрожжевые блины с добавлением манной крупы. Ажурные, необыкновенно вкусные и весьма значительно отличающиеся от обычных по вкусу простых блинов, где в качестве разрыхлителя привычно используется сода.
Продукты: 1 л молока, 2 ст. л. манной крупы, 4 яйца, подсолнечное масло, 1 ст. л. сахара, 1 ч.л. соли, 12-14 ст. л муки и 30 грамм свежих дрожжей. В стакане теплого молока разводим соль-сахар и дрожжи, добавляем манку, примерно 1 ст. ложку муки, 2 ст. л. подсолнечного масла и даем немного расстояться (минут 20). Затем в смесь вбиваем яйца, добавляем оставшееся молоко, муку и вымешиваем однородное тесто. Переливаем в посуду побольше, т.к. тесто начнет подниматься, и ставим в теплое место на 1,5-2 часа.
Спустя означенное время имеем плотную пену на поверхности блинного теста.
Тесто перемешиваем. разогреваем сковороду и начинаем печь. Льем немного подсолнечного масла перед каждым заходом, а после каждый блин можно обмазывать сливочным маслом. Блины получаются пористые и пышные.
И очень вкусные!
## ЯКТАШЛАРЫБЫЗ ИЖАТЫ
**Кайттым әле**
Кайттым әле Уфа буйларына,
Балачагым үткән ярларга.
Су буена төшәм, сагыну хисе
Йөрәгемә ашып тулганга.
Аръякларга чыгам, тирәкләрне кочам,
Алар миңа шундый якыннар,
Яфракларын җилпегәннән тоям,
Алар да бит мине сагынган.
Я моң гына, я ашыга сулар...
Яшел болын... Бөдрә таллары...
Шул ук җырны таңда җырлый кошлар,
Бар да шул ук, бала чактагы.
Әнә, ярда бәләкәй бер малай
Кармак чыбык тотып кулына,
Бөке калкавычтан күзен алмый
Һәвәсләнеп балык каптыра.
Ул бала — мин, мин таныдым аны,
Бу бит минем алтын балачак.
Тормыш җиле бу хыялый җанның
Башларыннан назлап сөйгән чак...
Бар да ямьле монда элеккечә,
Элеккеча якты, күңелле...
Үзем сизмим, хәтер, уем белән
Балачакка кайтам шикелле.
Мин кунакта бүген балачакта.
Тирә ягым сихри гүзәллек.
Тыныч монда миңа, җанга рәхәт,
Хисләр генә агым су кебек.
**Бала күңеле далада**
Ата-ана балаларын уйлый...
Ниләр уйлый икән балалар?
Нигә гомер буе "бала", диеп
Яна икән ата-аналар?
Дөнья рәхәтендә үсә бала
Назлы гөлләр сыман сөелеп.
Кинәт беркөн сөрендерә язмыш,
Яшәр чакта гына сөенеп:
Туган оясына кош баласы
Канатларын кайта сындырып.
Я булмаса, буран күмә юлын,
Ярты юлда ялгыз калдырып.
Тормыш — чытырманлык, үрсәләнеп
Кем юл таба, кемдер адаша.
Олыларның киңәшеннән чыгып
Бик еш кына бала ялгыша.
Егыла-тора, еллар узган саен,
Җыеладыр җанга яралар.
Әнә шулай тәвәккәллек белән
Үз юлларын эзли балалар...
Ата-ана балаларын уйлый.
Балаларның уе далада.
Кайтырларын туган нигезләргә
Онытмаса иде бала да.
**Бәхет турында**
Ап-ак бәхет телим сиңа, диләр...
Була микән аның сарысы?
Көрән бәхет, кызыл, кара бәхет...
Их яшелен татып карыйсы!..
Ак бәхет ул һавалардан яуган
Йолдыз микән, әллә кар микән?
Әллә хозурланып ятыр өчен
Ак мамыкмы, әллә йон микән?
Нинди төскә манылса да бәхет
Буладыр ул бары бер генә.
Колач җәеп кабул итәм, бәхет,
Я, җаныма үтеп кер генә.
**Бер җыр**
Матур җыр бар, көе моңлы аның,
Бик күптәннән җанда йөретәм.
Син тыңлачы, дустым, иренмичә,
Ул җырны мин җырлап күрсәтәм.
Ул матур җыр җанга ятышлы да,
Сагышлы да, үзе күңелле.
Ул җыр назлый, иркәли колакны,
Әнкәм бишек җыры шикелле.
Ул җырда бар тургайларның моңы,
Челтер чишмәләрнең тавышы.
Күлләреннән чит илләргә очкан
Киек казларның бар сагышы.
Ул җырымда ялкынлы бер көйдә
Типтерә ки ләйсән яңгыры.
Я кышларның, җанга сафлык чәчеп
Моңсу гына ява ак кары.
Ул матур җыр туган як турында...
Мин бит аны җанда йөретәм.
Тыңлап кара, дустым, иренмичә,
Шул җырымны җырлап күрсәтәм.
**Уфа-Шигерем минем**
Тауларыңнан төшеп киләм,
Чәчемнән назлый җилең.
Каршы ал мине, авылым,
Уфа-Шигерем минем.
Инде кайтам диеп сиңа
Күпме талпынган идем.
Юл читендәге наратың
Сәламли мине бүген.
Исәнме, туган төбәгем,
Тауларым, урманнарым.
Уфа буен, кошлар моңын,
Таңнарыңны сагындым.
Сөеп-сөеп кочар идем,
Сыймассың кочагыма.
Ал әле син үзең мине,
Күмелим кочагыңа.
Хисләремне түгә-сибә
Урамнарыңнан узам.
Агыла җанга бер авазЯңгырый моңлы азан.
Иңгә, буйга зураясың,
Йортларың матур, яңа.
Тормышың бөтен, гүя ки
Күктән бәрәкәт ява.
Туган йортның ишек алды,
Ямь-яшел бәбкә үлән.
Каршы чыгып алыр кебек
Әнкәм әткәем белән.
Балачакның эзләреннән
Йөгереп узармын әле.
Их, су буйларында калган
Яшьлегем мизгелләре.
Яратам сине, авылым,
Әйтәм күңел түреннән.
Ул яратуым кергәндер
Әнкәйнең сөте белән.
Туфрагыңа ата-бабам
Тирләрен түккән җирем.
Син минем изге нигезем,
Уфа- Шигерем минем.
Шәмси ШАХМАЕВ
## ШИГЪРИЯТ
### ПОЛУЧИТЬ ВЫСШЕЕ ОБРАЗОВАНИЕ БЕСПЛАТНО
В Российском исламском институте существует новое направление 42.03.02 - Журналистика. РИИ (Лицензия №0142 от 9 сентября 2010 г. Свидетельство об аккредитации №0598 от 24 апреля 2013 г.). В рамках данного направления выделено 25 бюджетных мест. Набор осуществляется как на очную (бесплатно), так и на заочную (15 000 рублей в год) формы обучения. Обучение на русском языке. Вступительные испытания ЕГЭ проводятся по следующим дисциплинам:
- РУССКИЙ Язык
- ЛИТЕРАТУРА • ОБЩЕСТВОЗНАНИЕ
Для лиц имеющих высшее образование и аттестат о среднем профессиональном образовании проводятся внутренние экзамены.
В случае заинтересованности просим Вас связаться с приемной комиссией Российского исламского института.
**(843)251-01-55**
адрес г. Казань ул. Газовая д.19.
**Официальный сайт:**
**http://kazanriu.ru/**
**Катюша - Кәшифә**
М. Блантер көе, М. Исаковский
сүзләре Хафиз Галиев тәрҗемәсе
Алмачлар чәчәк атты инде,
Томаннар таралды елгада.
Биек ярга басты да Кәшифә
Җыр сузды сөйгәне турында.
Тиңләде ул дала бөркетенә
Яшьли сөйгән батыр егетен,
Сүз бирде ул сакларга мәңгегә
Беренче һәм саф мәхәббәтен.
Син егеткәй онытма һичкайчан
Сөйгәнең Кәшифә турында,
Ул саклар сиңа сөю хисләрен,
Син сакла илне чик буенда!
**Хәния Фәрхигә багышлап**
Авыр хәбәр килде безгә,
Бу дөньядан киткән җырчыбыз.
Илле җиде яшьтә генә
Хәния Фәрхи.
Данлы җырчы, ул якташыбыз.
Башкорт җире, Тәтешледән
Агып чыккан, ул моң чишмәсе.
Бөтен илгә дан тараткан
Хәния Фәрхи.
Башкорт, татар, Рәсәй җырчысы.
Моңлы көе, дәртле җыры
җәлеп итә иде халыкны.
Кино артисы да иде
Хәния Фәрхи.
Их, Аллаһу нигә ашыкты?
Оҗмахка керсәдә гәүдәң
Рухи дәртең җирдә акланыр.
Өч йөздән дә артык җырың
Хәния Фәрхи,
Халык күңелендә сакланыр.
Максатыңа гел ирештең,
Сүзеңдә дә хәтта торгансың.
Туган төбәгеңдә вафат булып,
Хәния Фәрхи,
Татар җирендә мәңге калырсың.
Данис БӘДРЕТДИНОВ
Газета выпускается при некоммерческом партнерстве "Национальный медиа-холдинг".
Благодарим за помощь и поддержку учредителей Национального медиа-холдинга: Р.Р. Садриева, Р.А. Аскарова, А.Ф. Абзалова, Д.Г. Дееву
Газета зарегистрирована в Уральском окружном межрегиональном территориальном управлении Министерства РФ по делам печати, телерадиовещания и средств массовых коммуникаций. Свидетельство ПИ № 11-1210 от 20 сентября 2002 года
Учредители: Садриев Р.Р, Деева Д.Г.
Адрес издателя и редакции: 620026, г. Екатеринбург, ул. Куйбышева, д. 48 «В». «Ю-ВИ-ЭЙ транс», редакция газеты «Саф чишмә». Тел. 8 (343) 269-44-32 (33) tatargazeta@mail.ru
Главный редактор Ф. А. Сафиуллина.
Мнение редакции может не совпадать с мнением авторов.
Газета отпечатана в типографии ООО «ПЕРИОДИКА», 623751, Свердловская область, г. Реж, ул. О.Кошевого, 16, тел. 8 (343) 290 65 21
Тираж 1500 экз. Заказ № . Подписана в печать по графику и фактически 24.08.2017 Г. в 18:00. Выход в свет 29.08.2017 г. ЦЕНА СВОБОДНАЯ
Благодарим за помощь и поддержку Р.Р. Садриева, А.Ф. Абзалова, Ф.М. Набиуллина, Д.С. Акмалетдинова
|
00422593c9e056bec970c89339231867 | 2,024 | null | Татарстан Республикасы Зәй муниципаль районы
Сәвәләй авыл җирлеге Советы
## КАРАРЫ
24.09.2024 № 141
**Татарстан Республикасы Зәй муниципаль районы Сәвәләй авыл җирлеге Советының 17 ноябрь 2022 елның 80 номерлы карары белән расланган Татарстан Республикасы Зәй муниципаль районы Сәвәләй авыл җирлеге территориясендә төзекләндерү өлкәсендә муниципаль контроль турында Нигезләмәгә үзгәрешләр кертү хакында**
«Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында» 2003 елның 6 октябрендәге 131-ФЗ номерлы, «Россия Федерациясендә дәүләт контроле (күзәтчелеге) һәм муниципаль контроль турында» 2020 елның 31 июлендәге 248-ФЗ номерлы, «Россия Федерациясе һава кодексына һәм Россия Федерациясенең аерым закон актларына үзгәрешләр кертү турында» 2024 елның 8 августындагы 289-ФЗ номерлы федераль законнарга таянып, Татарстан Республикасы Зәй муниципаль районының «Сәвәләй авыл җирлеге» муниципаль берәмлеге Уставы белән, Татарстан Республикасы Зәй муниципаль районы Сәвәләй авыл җирлеге Советы
**карар итте:**
1. Татарстан Республикасы Зәй муниципаль районы Сәвәләй авыл җирлеге Советының 17.11.2022 № 80 карары белән расланган Татарстан Республикасы Зәй муниципаль районы Сәвәләй авыл җирлеге территориясендә төзекләндерү өлкәсендә муниципаль контроль турында Нигезләмәгә түбәндәге үзгәрешләрне кертергә:
1.1. 4.6.4 пунктны түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«4.6.4. Планнан тыш күчмә тикшерү прокуратура органнары белән килештереп кенә уздырылырга мөмкин, моңа 248 - ФЗ номерлы Федераль законның 1 өлешендәге 3-6 пунктлары, 57 статьясындагы 3 өлеше һәм 66 статьясындагы 12 һәм 12.1 өлешләре нигезендә тикшерү үткәрелгән очраклар керми.»;
1.2. 4.7.10 пунктын түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«4.7.10. Рейд тикшерүе прокуратура органнары белән килештереп кенә уздырылырга мөмкин, моңа 248 - ФЗ номерлы Федераль законның 57 статьясындагы 1 өлешенең 3-6 пунктлары һәм 66 статьясындагы 12 һәм 12.1 өлешләре нигезендә үткәрелгән очраклар керми.»;
1.3. 4.9.5 пунктын түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«4.9.5. Урынга барып тикшерү нәтиҗәләре буенча әлеге Нигезләмәнең 4.2.1 пунктының 2 пунктчасында каралган карар кабул ителергә тиеш түгел.».
2. Әлеге карарны "Татарстан Республикасының рәсми хокукый мәгълүмат порталында" (PRAVO.TATARSTAN.RU), җирлекнең торак пунктлары территориясендәге махсус мәгълүмат стендларында һәм Зәй муниципаль районының рәсми сайтында "Авыл җирлекләре" бүлегендә бастырып чыгарырга.
3. Әлеге карар рәсми басылып чыккан көненнән үз көченә керә.
4. Әлеге карарның үтәлешен тикшереп тору үземә йөкләнә.
Совет Рәисе С.К. Маклаков
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/00422593c9e056bec970c89339231867--1-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
|
00427f92dce6cb058fc3c75bc46634cf | 2,016 | null | ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ АКСУБАЙ МУНИЦИПАЛЬ РАЙОНЫ
БЕЛОВКА АВЫЛ ҖИРЛЕГЕ СОВЕТЫ
## КАРАР
№ 16
21.01.2016 ел
**Беловка авыл җирлеге Советы Рәисенең 2015 елга социаль – икътисадый үсеш йомгаклары һәм 2016 елга фараз турындагы хисабы**
Беловка авыл җирлеге Советы Рәисенең 2014 елгы социаль икътисадый үсеш йомгаклары һәм 2015 елга фараз турындагы хисабын тыңлап һәм фикер алышып. Беловка авыл җирлеге Советы тарафыннан 2014 елда авыл җирлеге халкы мәнфәгатьләрендә эшләр башкарылган. «Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында» 2003 елның 6 октябрендәге 131-ФЗ номерлы Россия Федерациясе законы һәм «Татарстан Республикасында җирле үзидарә турында» 2004 елның 28 июлендәге 45-ТРЗ номерлы Татарстан Республикасы Законы нигезендә Татарстан Республикасы Аксубай муниципаль районы Беловка авыл җирлеге Советы:
01. Беловка авыл җирлеге Советы башлыгы И.Р. Мәхмүтовның 2015 елда авыл җирлегенең социаль икътисадый үсеше нәтиҗәләре һәм 2016 елга фараз турында хисабын игътибарга алырга.
02. 2016 елда авыл җирлеген социаль икътисади үстерүнең төп бурычы булып халыкның тормыш сыйфаты үсешен тәэмин итү санала.
03. Шәхси ярдәмче хуҗалыкларны үстерүгә аерым игътибар бирергә.
04. Кредитлау һәм торак төзелеше өлкәсендә гамәлгә ашырыла торган программаларның мөмкинлекләрен авылда яшьләрне ныгыту өчен максималь файдалану.
05. Халыкның тормыш дәрәҗәсен төшерүгә юл куймау һәм гражданнарның социаль хезмәтләргә тигез керү мөмкинлеген тәэмин итү буенча чаралар күрергә.
06. Хокук саклау органнары белән берлектә җәмәгать иминлеге дәрәҗәсен күтәрү һәм җәмәгать тәртибен, гражданнарның тормышын һәм сәламәтлеген һәм дәрәҗәсен ышанычлырак яклауны тәэмин итү буенча алга таба эш алып барырга.
07. Торак пунктларны төзекләндерү, яшелләндерү һәм чистарту, экологик куркынычсызлыкны тәэмин итү буенча чараларны дәвам итәргә.
08. Авыл җирлеге башкарма комитетына хисап докладында һәм аны тикшергәндә әйтелгән искәрмәләрне һәм тәкъдимнәрне үтәү буенча чаралар планын эшләргә тәкъдим итәргә.
09. Авыл җирлеге Советы аппаратына хисап докладында һәм аны тикшергәндә әйтелгән тәкъдимнәрне һәм искәрмәләрне гомумиләштерергә.
10. Әлеге карарны Аксубай муниципаль районының рәсми сайтында бастырып чыгарырга http:aksubaevo.tatarstan.ru.
11. Әлеге карарның үтәлешен контрольдә тотуны Беловка авыл җирлеге Советының даими комиссияләренә йөкләргә.
Татарстан Республикасы
Аксубай муниципаль районы
Беловка авыл җирлеге башлыгы, Совет рәисе: И.Р.Махмутов
|
0043d65f0c78c7a266bdf8da55b1edc8 | 2,024 | Legislation | Татарстан Республикасы Балык Бистәсе муниципаль районы
Олы Елга авыл җирлеге Советы
# КАРАР №LIV-1
Олы Елга авылы
06 август 2024
**Татарстан Республикасы Балык Бистәсе муниципаль районы Олы Елга авыл җирлеге Советының 2017 елның 04 сентябрендәге XXXIII-1 номерлы карары белән расланган Татарстан Республикасы Балык Бистәсе муниципаль районы Олы Елга авыл җирлеге территориясен төзекләндерү кагыйдәләренә үзгәрешләр кертү турында**
«Россия Федерациясендә җирле үзидарәне оештыруның гомуми принциплары турында» 2003 елның 6 октябрендәге 131-ФЗ номерлы, «җитештерү һәм куллану калдыклары турында»1998 елның 24 июнендәге 89-ФЗ номерлы Федераль законнар, Россия Федерациясе Хөкүмәтенең «Каты коммуналь калдыклар белән эш итү һәм Россия Федерациясе Хөкүмәтенең 2008 елның 25 августындагы 641 номерлы карарына үзгәреш кертү турында» 2016 елның 12 ноябрендәге 1156 номерлы карары, «Татарстан Республикасында җирле үзидарә турында» 2004 елның 28 июлендәге 45-ТРЗ номерлы Татарстан Республикасы Законы нигезендә, Татарстан Республикасы Балык Бистәсе муниципаль районы «Олы Елга авыл җирлеге» муниципаль берәмлеге Уставына таянып, Татарстан Республикасы Балык Бистәсе муниципаль районының Олы Елга авыл җирлеге Советы КАРАР БИРӘ:
1. Татарстан Республикасы Балык Бистәсе муниципаль районы Олы Елга авыл җирлеге Советының 2017 елның 04 сентябрендәге XXXIII-1 номерлы карары белән расланган Татарстан Республикасы Балык Бистәсе муниципаль районы Олы Елга авыл җирлеге территориясен төзекләндерү кагыйдәләренә (15.11.2018 ел №XXXXXI-1; 13.08.2019 ел №LX-1; 02.11.2020 ел №V-1 карарлар ред.) түбәндәге үзгәрешләрне кертергә:
1.1) түбәндәге эчтәлектәге 4.6.1.9 - 4.6.1.12 пунктчаларны өстәргә:
«4.6.1.9. Контейнер капкачы ябылганчы булган күләменә кадәр генә тутырылырга тиеш (контейнерның өске кырыеннан югары түгел). Контейнердагы калдыкларны мусоровозга бушатканда, аларны коеп, төшереп булмаслык итеп, тутыру барышында пресслау яки тыгызлап төю һәм куелган күләмнән артык контейнерны тутыру тыела.
4.6.1.10. Каты коммуналь калдыклар өчен контейнерларга эре габаритлы калдыклар, автомобиль шиннары һәм покрышкалар, сыек матдәләр, авыл хуҗалыгы калдыклары, биологик калдыклар, биологик һәм химик актив калдыклар, терекөмеше булган яктырту приборлары һәм электр лампалары, ток (батарея һәм аккумуляторлар) химик чыганаклары, медицина калдыклары, үсемлек калдыклары, җир кишәрлекләрендә эшләр нәтиҗәсендә барлыкка килгән калдыклар, төзелеш калдыклары урнаштыру тыела.
4.6.1.11. Каты коммуналь калдыкларны һәм эре габаритлы калдыкларны, шулай ук 4.6.1.10 пунктында күрсәтелгән калдыкларны контейнерлардан һәм бункерлардан тыш урнаштыру (ташлау, ыргыту) тыела.
4.6.1.12. Төзелеш чүп-чарларын һәм контейнерларга яки бункерларга урнаштыру тыелган башка төр чүп-чарны чыгару калдыкларның хуҗалары тарафыннан мөстәкыйль рәвештә яисә коммуналь хезмәтләргә үз хисабыннан полигоннарга заявка бирү юлы белән башкарыла (калдыкларны урнаштыру өчен билгеләнгән махсус җиһазландырылган корылмалар).»;
1.2) 4.6.1.9-4.6.1.14 пунктчаларын тиңдәшле рәвештә 4.6.1.13-4.6.1.18 пунктчалары дип санарга.
2. Әлеге карарны Татарстан Республикасы Балык Бистәсе муниципаль районы Олы Елга авыл җирлегенең Татарстан Республикасы, Балык Бистәсе муниципаль районы, Олы Елга авылы, Октябрь урамы, 25 йорт, Сабакай авылы, Үзәк урамы, 9 йорт; Саескан Тавы авылы, Үзәк урамы, 16А йорт, Кама поселогы, Курортная-2, 23 йорт адресы буенча урнашкан махсус мәгълүмат стендларында һәм Татарстан Республикасы Балык Бистәсе муниципаль районының http://ribnaya-sloboda.tatarstan.ru. веб-адресы буенча Интернет мәгълүмат-телекоммуникация челтәрендәге рәсми сайтында һәм http://pravo.tatarstan.ru. веб-адресы буенча Интернет мәгълүмат-телекоммуникация челтәрендәге “Татарстан Республикасының хокукый мәгълүмат рәсми порталы”нда урнаштырырга.
3. Карарның үтәлешенә контрольлек итүне үземнең җаваплылыкта калдырам.
Татарстан Республикасы
Балык Бистәсе муниципаль районы
Олы Елга авыл җирлеге башлыгы
И.Н.Мингалеев
|
004479ecd79967b27f365c1681c42fc3 | 2,024 | null | СОВЕТ БОЛЬШЕКАБАНСКОГО
СЕЛЬСКОГО ПОСЕЛЕНИЯ
ЛАИШЕВСКОГО
МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА
РЕСПУБЛИКИ ТАТАРСТАН
ул.Южная, дом 1, село. Малые Кабаны
422623, Телефон/факс(84378)4-22-02
E-mail: Bkab.La@tatar.ru
ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ
ЛАЕШ МУНИЦИПАЛЬ
РАЙОНЫ
ОЛЫ КАБАН ҖИРЛЕГЕ
СОВЕТЫ
Көньяк урамы,1 нче йорт,
Кече Кабан авылы,
422623 Телефон/факс(84378)4-22-02
E-mail: Bkab.La@tatar.ru
2024 елның 27 августы
47 номер
## КАРАР
*«Татарстан Республикасы Лаеш муниципаль районы Олы Кабан авыл җирлеге территориясендә төзекләндерү өлкәсендә муниципаль контроль турында Нигезләмә хакында» Олы Кабан авыл җирлеге Советының 2023 елның 24 гыйнварындагы 2 номерлы карарына үзгәрешләр кертү турында*
Казан районара табигатьне саклау прокуратурасының 2024елның 06 мартындагы 02-07-2024 номерлы протестын, һәм Лаеш районы прокуратурасының 2024елның 12 июлендәг 02-0801-2024/прдп90-24-20920020 номерлы протестын карап, «Россия Федерациясендә дәүләт контроле (күзәтчелек) һәм муниципаль контроль турында» 2020 елның 31 июлендәге 248-ФЗ номерлы Федераль закон нигезендә, Татарстан Республикасы Лаеш муниципаль районының Олы Кабан авыл җирлеге советы
### КАРАР ИТТЕ:
Татарстан Республикасы Лаеш муниципаль районы Олы Кабан авыл җирлеге территориясендә төзекләндерү өлкәсендә муниципаль контроль турында «Татарстан Республикасы Лаеш муниципаль районы Олы Кабан авыл җирлеге территориясендә төзекләндерү өлкәсендә муниципаль контроль турында нигезләмә турында» 2023 елның 24 гыйнварындагы 2 номерлы Олы Кабан авыл җирлеге Советы карары белән расланган Нигезләмәгә түбәндәге үзгәрешләрне кертергә:
1.1. 1.2 пунктын түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«1.2. Төзекләндерү өлкәсендә муниципаль контроль предметы булып Татарстан Республикасы Лаеш муниципаль районы Олы Кабан авыл җирлеген төзекләндерү кагыйдәләрендә билгеләнгән мәҗбүри таләпләрне юридик затлар, индивидуаль эшкуарлар һәм гражданнар тарафыннан үтәү, рөхсәт бирү документларындагы таләпләрне үтәү (гамәлгә ашыру), Россия Федерациясе законнары нигезендә үтәләргә тиешле документлар таләпләрен үтәү, шулай ук контроль хәвеф-хәтәр чаралары нәтиҗәләре буенча кабул ителә торган карарларны үтәү тора.»;
1.2. 1.9 пункт. түбәндәге эчтәлекле «в)» пунктчасы өстәргә:
«в) мәҗбүри таләпләр куела торган гражданнар һәм оешмалар эшчәнлеге, шул исәптән продукция (товарлар), эшләр һәм хезмәт күрсәтүләр нәтиҗәләре.»;
1.3. 3 бүлек, 3.1,-3.4.5 пунктларына түбәндәге эчтәлекле абзацлар өстәргә:
«Контрольдә тотылучы зат муниципаль контроль органына аңа карата профилактик визит уздырылу турында гариза белән мөрәҗәгать итәргә хокуклы (алга таба шулай ук әлеге пунктта - контрольдә тотылучы зат гаризасы).
Муниципаль контроль органы контрольдә тотылучы затның гаризасын теркәгән көннән алып ун эш көне эчендә карый һәм, муниципаль контроль органының матди, финанс һәм кадрлар ресурсларын, контроль объектының хәвеф-хәтәр категориясен исәпкә алып, профилактик визит үткәрү турында йә аны үткәрүдән баш тарту турында карар кабул итә, бу хакта контрольдә тотылучы затка хәбәр итә.
Муниципаль контроль органы контрольдә тотылучы зат гаризасы буенча профилактик визит үткәрүдән баш тарту турында карарны түбәндәге нигезләрнең берсе буенча кабул итә:
1. контрольдә тотылучы заттан профилактик визит уздыру турындагы гаризаны кире алу турында хәбәр килсә;
2. контрольдә тотылучы зат гариза биргән көнгә кадәр ике ай эчендә муниципаль контроль органы тарафыннан әлеге контрольдә тотылучы затка карата профилактик визит үткәрүдән баш тарту турында карар кабул ителсә;
3. контрольдә тотылучы зат гариза биргән көнгә кадәр алты ай эчендә профилактик визит уздыру контрольдә тотылучы затның эшчәнлеген башкару урынында булмавына йә контрольдә тотылучы затның профилактик визит уздыру мөмкин булмавына китергән башка гамәлләренә (гамәл кылмавына) бәйле рәвештә мөмкин булмаган очракта;
4. контрольдә тотылучы затның гаризасында муниципаль контроль органы вазыйфаи затларының йә аларның гаилә әгъзаларының гомеренә, сәламәтлегенә һәм мөлкәтенә янаулар яисә цензурасыз мыскыллау сүзләре булса.
Контрольдә тотыла торган затның гаризасы буенча профилактик визит үткәрү турында карар кабул ителгән очракта, муниципаль контроль органы егерме эш көне эчендә мондый килешүне теркәүне тәэмин итә торган теләсә нинди ысул белән контрольдә тотыла торган зат белән профилактик визит үткәрү датасын килештерә һәм мондый профилактик визитны закон белән саклана торган кыйммәтләргә зыян (зыян) китерү куркынычларын профилактикалау программасына кертүне тәэмин итә.».
1.4. 4.6.8,4.7.3,4.7.7 пунктчаларын түбәндәге эчтәлек белән тулыландырырга:
«248-ФЗ номерлы законда каралган аерым очракларда документлар буенча тикшерү, рейд тикшерүе, урынга барып тикшерү үткәргәндә аерым контроль гамәлләр кылу күләме кыскарырга мөмкин»;
1.5. 4.1.1 подпункты. түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«4.1.1. Планлы контроль чаралары муниципаль контроль органы тарафыннан төзелә торган һәм прокуратура органнары белән килештерелергә тиешле чираттагы календарь елга планлы контроль чараларын уздыру планы нигезендә уздырыла.
Гадәттән тыш зур куркыныч категориясенә кертелгән контроль объектлары өчен планлы контроль чаралары елга 1 мәртәбә үткәрелә.
Югары яисә сизелерлек куркыныч категорияләренә кертелгән контроль объектлары өчен планлы контроль чаралары дүрт елга 1 тапкыр уздырыла.
Уртача һәм уртача хәвеф-хәтәр категорияләренә кертелгән контроль объектлары өчен планлы контроль (күзәтчелек) чаралары алты елга 1 мәртәбә уздырыла.
Түбән хәвеф-хәтәр категориясенә кертелгән контроль объектларына карата планлы контроль (күзәтчелек) чаралары үткәрелми»;
2. Әлеге карарны Интернет телекоммуникация челтәрендәге Татарстан Республикасы хокукый мәгълүмат рәсми порталында http://pravo.tatarstan.ru. веб-адресы буенча һәм интернет телекоммуникация челтәрендәге Татарстан Республикасы Муниципаль берәмлекләре Порталында урнаштырылган Татарстан Республикасы Лаеш муниципаль районының рәсми сайтында- http://laishevo.tatarstan.ru. веб-адресы буенча бастырып чыгарырга (халыкка җиткерергә).
3. Әлеге карарның үтәлешен тикшереп торуны үз өстемдә калдырам.
Башлык-Татарстан Республикасы
Лаеш муниципаль районы Олы Кабан
авыл җирлеге Советы рәисе
И.Г. Шәрәфиев
|
0044c7066bb1e45c1dca253d4f9ca9f5 | null | Educational project | **Проект “Дуслык күпере”**
Шигаре ”Дуслык белән көчле без!”
**Авторы: Зарипова Фәния Рифкать кызы, Яңа Чишмә районы Зирекле лицееның туган тел (татар теле) һәм әдәбияты укытучысы.**
**<u>1. Проектның кыскача аңлатмасы.</u>**
Элек-электән татар яшьләре үзләренең активлыгы, тормышка карашлары, яңалыкка омтылучанлыклары белән аерылып торганнар. Милләтебезне, телебезне саклап калу, үстерү юнәлешендә татар яшьләре һәр яңалыкның башында торганнар. Галим Җәүдәт Миңнуллин үзенең бер мәкаләсендә Россия империясендә 650 ләп төрки – мөселман оешмалары булуы турында яза. Аларның 450се – татарныкы булган. Шундый оешмаларның берсе 1906 елның 21 нче декабрендә Казанның мәшһүр Болгар кунакханәсендә оеша. Анда беренче тапкыр татар мөселман яшьләре җыелып, "Шәрык" клубы кичәләрен үткәрә башлыйлар: лекцияләр, диспутлар, концертлар, бәйрәмнәр уздырганнар, язучылар шыгырьләрен укыганнар. 1912 елда клуб штатына [«Сәйяр»](https://tt.wikipedia.org/wiki/%C2%AB%D0%A1%D3%99%D0%B9%D1%8F%D1%80%C2%BB) труппасы артистлары да алынган. Алар атнага ике тапкыр спектакль куйганнар. Клуб эшендә шушы чорларда милләтнең күренекле язучылары, артистлары, җурналистлары актив катнашканнар. ”Шәрык клубы” татар дөньясына үзенә бер җанлану, яңарыш алып килгән. Ул татар мәдәнияте һәм сәнгате үсешендә әһәмиятле роль уйнаган милли-агарту оешмасы булып торган.
Әлеге проект нигезендә татар халкының шушы онытыла барган клуб эшчәнлеген яңарту, мәктәп, район кысаларында татар телен туган тел буларак өйрәнүче, татар сыйныфларында белем алучы укучы яшьләрне бергә берләштереп, әдәби утырышлар үткәрүне күздә тота. Әдәби утырышлар үз эченә әдәбият, сәнгать өлкәсендәге яңалыклар белән укучыларны таныштырып торуны, төрле әдәби чаралар уздыруны, туган телдә матур итеп аралашуны, онытыла барган гореф – гадәтләребезне, традицияләребезне, уеннарыбызны өйрәнүне планлаштыра.
Проект эшчәнлегендә Яңа Чишмә гимназиясе, Шахмай урта мәктәбе, Зирекле лицее укучыларын бергә берләштереп, елына 3 утырыш үткәрү планлаштырыла. Проект 2017-2018 нче елдан бирле тормышка ашырыла. Һәрбер утырыш чиратлап төрле мәктәптә уздырыла. Алдан район мәгариф бүлеге җитәкчеләре белән килешенеп, укучыларны алып бару өчен автобуслар бирелә. Утырыш планнары алдан милли мәгариф бүлеге методисты Нурхаметова Гөлчәчәк Халит кызы белән раслана.
Эшебезнең кечкенә генә уңышлары да бар. Шушы проектта 2 ел катнашкан, бүгенгесе көндә Казандагы физкультура һәм спорт институтының 1 курс студенткасы Айсылу Кадырова “Яз гүзәле – 2021” республика бәйгесендә катнашып, “Иң иҗади кыз” номинациясендә җиңү яулады.
<table>
<colgroup>
<col style="width: 12%" />
<col style="width: 22%" />
<col style="width: 11%" />
<col style="width: 17%" />
<col style="width: 19%" />
<col style="width: 16%" />
</colgroup>
<thead>
<tr class="header">
<th>№</th>
<th>Үткәрү урыны</th>
<th>Үткәрү вакыты</th>
<th><p>Катнашу-</p>
<p>Чылар</p>
<p>категориясе</p></th>
<th>Жаваплы</th>
<th>Тематикасы</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr class="odd">
<td><p><strong>1</strong></p>
<p><strong>нче утырыш</strong></p></td>
<td>МБОУ ”Зиреклинский лицей”</td>
<td>ноябрь</td>
<td><p>9-11 нче сыйныф</p>
<p>укучылары</p></td>
<td>Татар теле һәм әдәбияты укытучысы Зарипова Ф.Р.</td>
<td>Татар әдәбияты, мәдәнияты</td>
</tr>
<tr class="even">
<td><p><strong>2</strong></p>
<p><strong>нче утырыш</strong></p></td>
<td>МБОУ “Новошешминская гимназия”</td>
<td>гыйнвар</td>
<td><p>9-11 нче сыйныф</p>
<p>укучылары</p></td>
<td>Татар теле һәм әдәбияты укытучысы Сабирзянова М.Р.</td>
<td>Татар халкының күренекле шәхесләре</td>
</tr>
<tr class="odd">
<td><p><strong>3</strong></p>
<p><strong>нче утырыш</strong></p></td>
<td>МБОУ “Шахмайкинская СОШ”</td>
<td>апрель</td>
<td><p>9-11 нче сыйныф</p>
<p>укучылары</p></td>
<td>ЗДВР Минабетдинов Р.Р.</td>
<td><p>Татар халкының милли бәйрәмнәре,</p>
<p>уеннары</p></td>
</tr>
</tbody>
</table>
**<u>2. Проектның кирәклеген нигезләү.</u>**
Федераль дәүләт белем стандартлары безнең алга заман таләпләренә җавап бирерлек мәгариф системасы булдыруны бурыч итеп куя. Бу исә тормышта лаеклы урынын табарлык, туган иленең тарихын, туган телен, мәдәниятен үз халкының кыйммәтләрен хөрмәт иткән, шулар белән горурланган һәм башка милләт вәкилләре белән җиңел аралашучы, коммуникатив, киң фикер йөртүче, максатчан шәхес тәрбияләү дигән сүз.
Әлеге проект бүгенге көндә нәкъ шушы актуаль бурычларны хәл итәргә ярдәм итәчәк. Үз тарихын белмәгән халыкның киләчәге юк. Димәк, һәр бала үз милләтенең тарихын, үткәнен белергә, туган телендә аралашырга, шуның аша халыкка якынаерга тиеш. Үз милләтенең күренекле шәхесләрен, галимнәрен, батырларын белгән бала гына, үзенең туган телендә матур итеп сөйләшергә, аралашырга оялмас, ә киресенчә,үзен шундый көчле, зур, батыр һәм горур милләтнең бер вәкиле булуын тоеп, горурланып яшәр. Бүгенге көндә туган телне укыту дәресләре кимегән вакытта, интернет, гаджетлар заманасында туган телдә аралашу, фикер алышу, әдәбият – мәдәният, сәнгать яңалыклары белән кызыксыну, әдәби китаплар уку бөтенләй диярлек югалып бара. Әгәр без киләчәктә туган телебездә аралашу активлыгын югалта башлыйбыз икән, без башка милләт вәкилләренә үрнәк булып торуыбызны да, ерак гасырлардан сакланып килгән бай тарихлы мирасыбызны да югалтачакбыз. Без, татар теле укытучылары, бу проблемадан читтә кала алмыйбыз.
Әлеге проект укучыларны сәнгать, әдәбият дөнясына җәлеп итү, халкыбызның традицияләре, гореф-гадәтләре белән таныштыру, әдәбият өлкәсенә караган яңалыклардан хәбәрдар булу, аларны уку, юбиляр язучыларыбызның тормыш юлларын тирәнтен өйрәнү материалы гына булып калмыйча, образлы фикерләүне үстерү, эстетик кыйммәтләргә уңай караш тудыруда да, үз милләтен хөрмәт иткән толерант шәхес формалаштыруга да,этномәдәни компетенцияне үстерү өчен дә зур ярдәм күрсәтәчәк. Проект кысаларында уздырылган дәрестән тыш эшчәнлек системасы туган телне (татар телен) һәм әдәбиятны камил белүне, укучыларның үсеше өчен өстәмә шартлар тудырырга ярдәм итәчәк.
**<u>3. Проект эшенең максаты:</u>**
Туган телен, тарихын, рухи мирасын өйрәнеп, буыннар арасында ныклы бәйләнеш булдыру, үз милләтенең мәдәнияте, әдәбияты белән кызыксынучы югары әхлаклы, рухи үсеш алган, иҗади шәхес тәрбияләү.
**<u>4. Максаттан чыгып түбәндәге бурычларны билгеләдек:</u>**
\- Халкыбызның бай мирасын өйрәнүгә ихтыяҗ тудыру;
\- укучының төп әдәби-тарихи мәгълүматларны һәм әдәби-теоретик төшенчәләрне белүенә ирешү һәм анализ барышында кулланырга күнектерү;
\- укучыда матур әдәбият әсәрләрен мөстәкыйль уку ихтыяҗы булдыру,
\- татар халкының милли бәйрәмнәре, йола уеннары, гореф-гадәтләре аша балаларның аралашу, коммуникатив осталыгын, сөйләм телен, логик фикерләү сәләтен үстеру.
\- укучыларның телдән һәм язма сөйләмен үстерү;
\- укучыда үз милләтенә, аның әдәбиятына, мәдәниятенә карата хөрмәт, дөньяга гуманлы караш, гражданлык тойгысы,патриотизм хисләре, үз милләтенең, шушы төбәктә яшәүче башка халыкларның мәдәни кыйммәтләренә хөрмәт хисләре тәрбияләү.
\- Туган тел һәм туган тел әдәбияты укытуга информацион ресурс, методик ярдәмне көчәйтү,үзара хезмәттәшлекнең яңа эффектив формаларын кулланып,тәҗрибә уртаклашуларын үстерү.
**Проектны тормышка ашыру формалары;**
Әдәби очрашу, әңгәмә, тренинглар, түгәрәк өстәл, язучылар иҗатына багышланган “Тамчы шоу”, “Нәрсә? Кайда? Кайчан?”, “Мантыйк кайда?” уеннары, квест-уен, милли уеннар, милли бәйрәмнәр, спектакльльр кую, әдәби сәхифәләр оештыру, бәйгеләр уздыру, күргәзмәләр оештыру.
**<u>6. Ресурслар</u>. А**та-аналар, музыка җитәкчесе, педагог-психолог. “Мирас” журналы, “Мәгариф” журналы, “Көмеш кыңгырау” газетасы, язучылар иҗатына караган әдәби китаплар, компьютер, экран, интернет челтәре.
**<u>7. Максатчан аудитория</u>**: проект татар телен туган тел буларак өйрәнүче 9-11нче сыйныф укучыларына юнәлдерелә.
**8.Проектны тормышка ашыру планы. Зирекле лицее базасында уздырылган утырышның планы.**
<table>
<colgroup>
<col style="width: 17%" />
<col style="width: 61%" />
<col style="width: 20%" />
</colgroup>
<thead>
<tr class="header">
<th><p>Утырышны үткәрү</p>
<p>вакыты</p></th>
<th>Билгеләнгән чаралар</th>
<th>Искәрмә</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr class="odd">
<td rowspan="5"><p><strong>1нче</strong></p>
<p><strong>утырыш</strong></p>
<p>ноябрь,</p>
<p>2020ел.</p></td>
<td><p><strong>1.Танышу</strong>.</p>
<p>Тренинг”Мин үземне нәрсәгә ошатам, ни өчен?”</p></td>
<td>Педагог – психолог катнашында уздыру.</td>
</tr>
<tr class="even">
<td><strong>2.“Шәрык клубы”ның татар</strong> милләтендә тоткан урыны, клуб эшчәнлегенең тарихы белән танышу.</td>
<td><p>Презентация.</p>
<p>Видео куллану</p></td>
</tr>
<tr class="odd">
<td><strong>3.Фольклор ансамбль чыгышы</strong> «Су буенда»</td>
<td>9 нчы сыйныф укучылары чыгышы.</td>
</tr>
<tr class="even">
<td><strong>4..Интеллектуаль уен</strong> <strong>“Мантыйк кайда?”</strong> Халыклар дуслыгы һәм туган телләр елына багышлана.</td>
<td>Шәхси беренчелеккә ярыш.</td>
</tr>
<tr class="odd">
<td>5<strong>.Квест – уен “Милләтнең мәшһү кешеләре”</strong></td>
<td>Төркемнәрдә ярыш.</td>
</tr>
</tbody>
</table>
**<u>9. Проекттан көтелгән нәтиҗә:</u>**
\- Укучыларда әхлаклылык, әдәплелек кебек сыйфатлар тәрбияләнә. Балалар ана телендә дөрес, матур итеп аралашырга өйрәнә.
\- татар халкының электән сакланып килгән бәйрәмнәрен, йолаларын өйрәнәләр.
\- халык-аваз иҗаты белән кызыксыналар, аңа хөрмәт белән карыйлар.
\- юбиляр язучылар турында өстәмә мәгълүмат туплыйлар.
\- укыту процессын оештыруның нәтиҗәлелеген арттыру.
\- татар теле укытуның сыйфатын үстерү.
\- Сыйныфтан тыш эшчәнлекне оештыру буенча эш программасы булдыру\*\*.\*\*
**10. Проектның киләчәк үсеш перспективалары.**
Проектны алга таба дәвам итү мөмкинлеге бар. Киләчәктә утырышларга татар сыйныфында белем алучы башка мәктәп укучыларын да җәлеп итү, эчтәлекне тагын да киңәйтү, үстерү, эш төрләрен арттыру каралган.
**Зирекле лицеенда үткәрелгән чарадан фотолар.**
|
0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f | 2,006 | Textbook | # МАТЕРИКЛАР ҺӘМ ОКЕАННАР ГЕОГРАФИЯСЕ
**7 сыйныф**
В. А. Коринская, И. В. Душина, В. А. Щенев
— -В. А. Коринская, И. В. Душина, В. А. Щенев
МАТЕРИКЛАР ҺӘМ ОКЕАННАР
ГЕОГРАФИЯСЕ
7
сыйныф
Татар урта гомуми белем бирү
мәктәбе өчен дәреслек
Россия Федерациясе Мәгариф министрлыгы
тарафыннан тәкъдим ителгән
9 нчы стереотип басма
КАЗАН «МӘГАРИФ» НӘШРИЯТЫ • 2006
МОСКВА «ДРОФА» • 2006
— -УДК 373.167.1:91
ББК 26.8я721
К 60
**Коринская, В. А.**
**К 60** География материков и океанов. 7 кл.: учеб. для общеобразо- ват. учреждений / В. А. Коринская, И. В. Душина, В. А. Щенев. 9-е изд., стереотип. М.: Дрофа, 2002. 320. с.: ил., карт.
*Охраняется Законом РФ «Об авторском праве и смежных правах». Воспроизведение всей книги или ее части на любых видах носителей запрещается без письменного разрешения издательства.*
**Коринская, В. А.**
**К 60** Материклар һәм океаннар географиясе: Татар урта гому- ми белем бирү мәкт. 7 с-фы өчен д-лек / В. А. Коринская, И. В. Душина, В. А. Щенев; русча 9 нчы басмадан С. С. Гайфул- лина, Р. З. Закирова тәрҗ. Казан: Мәгариф, 2006. 320 б.: рәс. б-н.
ISBN 5-7107-5745-4 (000 «Дрофа»)
ISBN 5-7761-1163-3
Бу дәреслек планетабызның табигате, аерым материклар һәм океаннар турында. Аеруча материкларны ачу һәм өйрәнү тарихына, табигать үзенчәлекләренә, аларда яшәүче халыкларга, дәүләтләрг игътибар ителгән.
Китап күп-санлы төсле фоторәсемнәр, карта һәм схемалар белән баетылган, төрле һәм күләмле методик аппарат бирелгән.
Дәреслек Федераль эксперт советы тарафыннан расланган һәм Россия Федерациясе Мәгариф министрлыгы тарафыннан тәкъдим ителгән. Дәреслекләрнең Федераль исемлегенә кертелгән.
УДК 373.167.1:91
ББК 26.8я721
ISBN 5-7107-5745-4 (000 «Дрофа»)
ISBN 5-7761-1163-3
© ООО «Дрофа», 2002
© Татарчага тәрҗемә, «Мәгариф» нәшрияты, 2006
— -## КАДЕРЛЕ УКУЧЫ!
Жир - хәзерге көндә анда яшәүче һәм кешелек дөньясы дә- вам иткәндә киләчәктә дә яшәячәк һәр кешенең уртак йор- ты ул.
Бер язучы безнең планетаны галәм корабле белән чагыш- тырган иде. Ул корабль дөрес юл белән барсын өчен, географик компас кирәк. География дәреслеге менә шундый компас булсын иде. Дәреслектә материклар һәм океаннарның табигате турында, Җирдә яшәүче төрле халыклар һәм илләр турында, без яши торган һәм без сакларга тиешле географик тышчаның үсеш закончалыклары турында күп төрле һәм кызыклы мәгълүматлар тупланган.
Һәр кешегә дә кирәкле бу белемнәрне үзләштерү өчен, дәрес- лек белән эшләргә, аның текстыннан, биремнәреннән, иллюстра- цияләреннән дөрес файдаланырга өйрәнү зарури. Текстның эчтә- леген анализлый белү, анда иң әһәмиятлесен аерып алу, кар- талар, схемалар, рәсемнәр белән бәйләнешне билгели белү мөһим. Дәреслек белән эшләүнең кайбер алымнары сезгә инде үткәндәге курстан билгеле. Шуларга таяныгыз һәм дәреслек белән эшләү алымнарыгызны камилләштерегез.
Сез белергә тиешле яңа төшенчәләр, терминнар, географик атамалар дәреслектә махсус шрифт белән аерып бирелгән. «Бе- лемеңне тикшереп кара» дигән рубрика бүлекне яисә теманы ничек үзләштерүегезне ачыкларга ярдәм итәр.
Дәреслектәге сораулар һәм биремнәр сезгә курсның, материа- лын яхшырак үзләштерергә булышыр.
Сезнең белемегезне тикшерә торган биремнәр йолдызчык белән тамгаланган, шуңа күрә укытучы аларга бәя куярга тиеш Иҗади төстәге биремнәр ▲ билгесе белән тамгаланган.
География тормыш белән тыгыз бәйләнгән, шуңа күрә Җир- нең табигатендә һәм төрле илләр халыкларының тормышын- да булып торган вакыйгалар турында өстәмә белемнәр һәм яңа мәгълүматларны сез радио һәм телевидение тапшырула- рыннан, география китапларыннан, газета-журналлардан таба аласыз.
Дәреслекнең һичшиксез булырга тиешле кушымтасы — атлас, контурлы карталар комплекты һәм дәфтәр.
## КЕРЕШ
### § 1. «Материклар һәм океаннар географиясе» курсында нәрсәне һәм нинди максат белән өйрәнәләр
Жирнең табигате кешегә үзенең күптөрлелеге һәм бөтен тулы- лыгы белән космик очышлардан соң гына ачылды. Кеше зәңгәр океан киңлекләрен, кар белән капланган тау тезмәләрен, яшел урман массивларын, чүлләрнең саргылт тапларын үзенең гаҗәеп матур планетасын берьюлы күрде.
Планетабызның тулаем бөтен табигатен, аның материкларын һәм океаннарын, халыкларын һәм илләрен сез шушы курста өйрәнерсез. Сез кешеләрнең үз планеталарын ничек ачуларын һәм үзләштерүләрен, материкларның һәм океан төпләренең рельефы нинди булуын, климатның кайда һәм ни өчен дымлы яки коры икәнлеген, дөньядагы гаять зур ком чүлләре һәм урман массив- ларының ни өчен барлыкка килгәнлеген; табигый комплексларның нәрсә икәнлеген, аларның урнашу закончалыгы нинди булуын, кеше-ләрнең хуҗалык эшчәнлегендә табигый байлыкларның ничек фай-даланылуын белерсез. Сез Бөтендөнья океаны турындагы белем-нәрегезне киңәйтерсез, материклар табигатенең үзенчәлекләре формалашуда һәм Җирдә яшәүче халыкларның хуҗалыгында океанның роле белән танышырсыз.
Жирнең тышчалары турындагы белемнәрегез тулылана төшәр. Дәреслек сезгә ул тышчаларның иң катлаулысы кешелек дөньясы яши торган географик тышча турында, аның үсеш закончалыклары турында сөйләр (закончалыклар бөтен җир өслегендәге даими рәвештә тәэсир итеп торучы бәйлелекләр).
Аерым материклар һәм океаннарны өйрәнгәндә, сез аларның кайчан һәм кем тарафыннан ачылуы, кемнәр тарафыннан тик-шерелүе турында, аларның табигатендәге үзенчәлекләр һәм ул үзен-чәлекләрнең нинди сәбәпләргә бәйле булуы турында; һәр материкта нинди халыклар яшәве, анда нинди дәүләтләр урнашкан булуы, аларның табигый шартлар ягыннан, халыкларның тормыш һәм көнкүреш үзенчәлекләре буенча ничек аерылуларын белерсез.
Бер үк вакытта сез төрле географик карталар, картиналар, таб- лицалар һәм башка белем чыганаклары белән эшләргә өйрәнерсез.
Табигать һәм кешеләр үзара тыгыз бәйләнгән. Халыкның һəp- вакытта да төптән уйлап җиткерелмәгән хуҗалык эшчәнлеге нәти- җәсендә, җир шарының иң ерак почмакларында, материкларда гына түгел, диңгез һәм океаннарда да үзгәрешләр барлыкка килә. Бу үзгәрешләр еш кына табигатьне боза, аның байлыкларын киметә һәм, димәк, кешеләрнең тормыш шартларына, аларның сәламәтлегенә һәм хуҗалык эшчәнлегенә тискәре йогынты ясый. Шуңа күрә дә Җир йөзендә бара торган барлык процессларны белү һәм аңлау бик мөһим. Географик белемнәр кешенең табигатькә тыкшынуының нинди нәтиҗәләргә китерәчәген алдан күрү өчен дә кирәк, чөнки үзебез яши торган планета өчен безнең һәммәбез дә җаваплы.
Материклар (континентлар) һәм утраулар. Жир шарының бөтен өслеге 510 млн км² тәшкил итә. Ул материкларга һәм океаннарга бүленгән. Жир өслегенең күбрәк өлешен океаннар алып тора, алар үзара тоташканнар, һәм барысы бергә бердәм Бөтендөнья океанын
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-5-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>1 нче рәсем. Җирнең космостан күренеше</figcaption></figure>
барлыкка китерәләр. Коры җир өлешенә материклар һәм утрау- ларга 149 млн км², ягъни бөтен җир өслегенең 29% ы туры килә (2 нче рәсем).
Җир йөзендә барлыгы алты материк. Сез аларны түбәндә- ге тәртиптә өйрәнәчәксез: Африка, Австралия, Көньяк Америка, Антарктида, Төньяк Америка, Евразия. Континентлар янындагы материк сайлыкларында яки сөзәклекләрендә материк утраулары урнашкан. Океаннарда вулканлы һәм мәрҗән рифларын - нан торган утраулар күп (3 нче рәсем).
Дөнья кисәкләре. Җир шарының коры җирен материкларга бүлү белән беррәттән, аны шартлы рәвештә дөнья кисәкләренә дә бүләләр.
Борынгы грек географлары дөньяны ике кисәккә Европа белән Азиягә генә бүлеп йөрткәннәр. Европага (финикиялеләрчә «эреб» кояш баешы) алар греклар урнашкан җирдән көнбатышта һәм төньякта яткан илләрне, ә Азиягә (финикиялеләрчә «асу» кояш чыгышы) көнчыгышында урнашкан илләрне керткәннәр.
Урта диңгезнең көньяк яр буйларын яулап алган римлылар хакимлеге вакытында дөньяның өченче кисәге Африка исеме барлыкка килгән. Европа, Азия һәм Африка Иске Дөньяны тәшкил итә. ХѴ гасыр ахырында Х. Колумб Атлантик океан аръягында яңа җирләрне ачканнан соң, алар Америка дип йөртелә башлаган. Әмма Төньяк һәм Көньяк Америка ике мөстәкыйль материкны тәшкил итә һәм табигый шартлары ягыннан бер-берсеннән нык аерылып тора. Бу җирләр Яңа Дөнья исемен алган. Тагын да соңрак европалыларга дөнья кисәкләреннән Австралия (XVII гасыр) һәм ХІХ гасыр башында рус диңгез сәяхәтчеләре ачкан Антарктида билгеле була.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-6-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Тын океан 179, 7
Атлантик океан 93, 4
Һинд океаны 74, 9
Төньяк Боз океаны 13,1
Коры җир 149
Мәйданнар млн км² ларда
күрсәтелган</figcaption></figure>
2 нче рәсем. Океаннар һәм коры җир мәйданы
Шул рәвешчә, дөнья кисәкләре дә алты. Тоташ Евразия материгы ике дөнья кисәгенә Европа һәм Азиягә бүленә. Ә дөнья кисәге Америка ике материктан Төньяк һәм Көньяк Америкадан тора.
Дөнья кисәкләренә, материклар территориясеннән тыш, алар тирәсендәге утраулар да керә.
**Биремнәр.**
1. Экватор нинди материклар һәм океаннарны, башлангыч меридиан - ниндиләрне һәм кб.оз.ның 80° меридианы нинди материклар һәм океаннарны кисеп үтә? Картадан Төньяк ярымшарда гына, Көньяк ярымшарда гына, Көньяк һәм Төньяк ярымшарларның икесендә дә ята торган материкларны күрсәтегез.
2. Километрларда түбәндәгеләрне бил- геләгез: а) Атлантик океанның экватор буйлап киңлеген; б) к. к. нең 20° ы буйлап Африка белән Австралия арасындагы ераклыкны (1° ду- ганың экватор буйлап озынлыгы 111,3 км, ә 20° буйлап — 104,6 км).
3. Т. к. нең 8° параллеле һәм кч. оз. ның 80° меридианы кайсы утрауны кисеп үтәләр, шуны карта буенча билгеләгез.
### § 2. Кешеләр җирне ничек ачканнар һәм ничек өйрәнгәннәр
Жир һәм аның табигате турындагы, халкы һәм аның хуҗалык эшчәнлеге турындагы белемнәр меңнәрчә еллар буена туплана кил- гән. Күп халыкларның хезмәте, кыю сәяхәтчеләр һәм диңгезчеләр- нең, галим-географларның батырлыклары белән хәзерге дөньяның гомумиләштерелгән картинасы тудырылган.
Галимнәр карталар ясаганнар, яңа җирләрне һәм анда яшәүче халыкларны тасвирлаган китаплар язганнар.
Хәзер Жирне космостан өйрәнәләр, башка планеталарга автоматик станцияләр җибәрәләр, аларның табигатен Жир табигате белән чагыштыралар һәм, Галәмнең бер өлеше буларак, Жирне тирәнрәк өйрәнәләр. Халыкара фәнни экспедицияләр оештырыла, киңәшмәләр үткәрелә, фәнни информацияләр алмашу алып барыла.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-7-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>ЕВРАЗИЯ 54
АФРИКА 30,3
Т. АМЕРИКА 24,2
К. АМЕРИКА 17,8
АНТАРКТИДА 14
АВСТРАЛИЯ һәм ОКЕАНИЯ 9 ЧАМАСЫ</figcaption></figure>
3 нче рәсем. Утраулары белән бергә материкларның зурлыгы (млн км² ларда)
Хәзерге заман географиясендә безнең плане- таның геологик үткәне турында, һәр геосфе- раның төзелеше һәм үсеше үзенчәлекләре ту- рында, табигать компонентлары, аларның үзара бәйләнеше, табигый комплекслар һәм аларның иң зурысы бүгенге көндә кеше эшчәнлегенең бик зур йогынтысы астында калган географик тышча турында мәгълүматлар бар.
Элек гаять зур булып тоелган җир безнең космос гасырында андый булудан туктады. Хәзер аның теләсә кайсы почмагына бик тиз эләгергә, табигатендә бара торган күренешләр һәм про- цесслар турында мәгълүматлар җыярга мөмкин- лек бар. Әмма һәрвакытта да алай булмаган бит!
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-8-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Аристотель
(б. э. к. 384—322)</figcaption></figure>
**Борынгы заманнарда:**
1. Борынгы заманнарда Җир турында кешеләрнең нәрсәләр белгәнен географиянең моннан алдагы курсыннан искә төшерегез.
2. Материклар нинди эзлеклелектә ачылган?
3. Тарих курсыннан борын- гы заман дәүләтләренең исемнәрен исегезгә төше- регез. Алар кайларда урнашкан булган?
#### Жир турында белемнәр туплануның төп этаплары.
Географик белемнәрнең яралгысын галимнәр Борынгы Көнчыгыш халыкларында Месопотамия, Персия, Мисыр, Финикиядә таба- лар. Игенчелек һәм терлекчелек белән шөгыль-ләнү, сәүдә, халыкларның төрле урынга таралып утыруы һәм сугышлар әйләнә-тирә дөнья турында белемнәр туплануга китергән. Чүлләр аша үткәндә, диңгезләрдә йөзгәндә кешеләр Кояшка, Ай һәм йолдызларга карап юнәлешне белергә өйрәнгәннәр. Месопотамиянең борынгы галимнәре беренче булып әйләнәне градусларга, елны 12 айга, тәүлекне 24 сәгатькә бүлгәннәр; безнең календарь да шуннан башланып киткән.
Хәзергәчә килеп җиткән иероглиф язмалар һәм сурәтләрдән галимнәр безнең эрага кадәр 40 гасыр элек үк мисырлыларның Үзәк Африка- га экспедицияләр оештырганлыгын, Урта диңгез буйлап йөзгәнлеген белгәннәр. Кыю финикияле
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-8-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Геродот
(б. з. к. якынча
490—425)</figcaption></figure>
ләр һәм сәүдәгәрләр, үзләренең корабларына төр- ле товар төяп, Урта диңгез буйлап еракларга йөз- гәннәр, Атлантик океанга кадәр чыкканнар. Алар беренче булып Африканы әйләнеп үтеп, ихтимал, Америка ярларына да барып җиткәннәрдер.
Көнчыгыш халыклары туплаган географик белемнәрне Борынгы Грециянең бөек акыл иялә- ре киңәйткәннәр. Алар үзләрен чолгап алган дөньяның килеп чыгышын һәм төзелешен аңла- тырга, ул вакытта билгеле булган илләрне сы- зымнар (карталар) рәвешендә күрсәтергә тырыш- каннар. Геродот борынгы грек галиме, тарихчы һәм сәяхәтче «Тугыз китапта тарих» («История в девяти книгах») исемендә антик фәннең киң танылган классик истәлеген кал- дырган. Ул анда язылган вакыйгаларның кү- бесен үзе күргән һәм үзе яки башкалар күргән-нәрнең барысын да бөтен чынбарлыгы белән язып калдырган. Геродот заманында Борынгы Греция галимнәре табигый шартларның геогра- фик киңлекләргә бәйлелеге турында фаразлар әйткәннәр. Ул вакытларда кеше яшәгән коры җирдә алар өч поясны аерып күрсәткәннәр: төнь- як дымлы һәм салкын (Скифия), көньяк — коры һәм чүлле (Мисыр һәм Гарәбстан) һәм ур- тача - яшәү өчен иң уңайлы пояс (Урта диңгез буйлары).
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-9-2.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Марко Поло
(якынча 1254—1324)</figcaption></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-9-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Афанасий Никитин
(?-1475)</figcaption></figure>
Жирнең шар рәвешендә булуы турындагы тәгълимат ул замандагы географик белемнәр үсе- шендә гаять зур вакыйга була. Борынгы грек фи- лософы Аристотель, Ай һәм Кояш тотылу- ларны озак вакытлар күзәткәннән соң, Жир шар рәвешендә булырга тиеш дигән нәтиҗәгә килә. Ә борынгы грек математигы, астроном һәм географ Эратосфен безнең эрага кадәр III—II гасырлар чигендә меридиан буенча Жирнең зурлыгын билгеләгән. Ул карта төзү ысулын эш- ләгән, беренче булып табигать шартлары, хал- кының тормыш һәм көнкүреш үзенчәлекләре
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-9-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Христофор Колумб
(1451—1506)</figcaption></figure>
ягыннан аерылып торган территорияләрне ачыклаган системалы фәнни хезмәт тудырган. Китап «Географика» дип аталган, ул борынгы грек телендә «җирне тасвирлау» дигәнне аңлата. Без өйрәнә торган бу фәннең исеме әнә шулай барлыкка килгән. География үсешендәге бу этап- ны танып белү-тасвирлау этабы дип йөртәләр.
**Борынгы дөньяда:**
1. Борынгы дөньяда безнең планета турында нин- ди белемнәр тупланган?
2. Галимнәрнең исемнәрен атагыз һәм аларның география үсешенә керткән өлешләре турында сөйләгез.
Башлангыч урта гасырлар чорында географик белемнәр төшенкелек кичерә. Сугышлар, кол- ларның баш күтәрүләре фән үсешен тоткарлый. Әмма ул вакытларда да күп кенә географик ачышлар ясала. Бу эштә алдынгылык гарәпләргә күчә. Аларның кораблары Африка ярларыннан алып Зонд утрауларына кадәр Һинд океаны суларын гизәләр. Гарәпләр Африканың көнчы- гыш яр буйларында колонияләргә нигез салалар, Кытай һәм Һиндстанга сәяхәт итәләр.
Урта гасырларда норманнар һәм новгородлы- лар тарафыннан мөһим ачышлар ясала. Норман- нар ІХ гасырда Исландияне ачалар һәм утрауга кешеләр күчереп утырта башлыйлар, аннан соң Гренландияне ачалар, ә ХІ гасырда Төньяк Аме- рика ярларына барып җитәләр. Новгородлылар Боз океаны ярларына килеп чыгалар, Грумант (Шпицберген) утравына йөзәләр, Обь елгасы тамагына кадәр барып җитәләр.
Венеция сәүдәгәрләре Пололарның Азия җирләренә сәяхәтләре нәтиҗәсендә, XIII гасырда европалыларның җир йөзе турындагы белем-нәре шактый киңәя. Алар гаять зур континент- ның қөнчыгышына шундый ерак үтеп кергән беренче итальяннар (ихтимал, беренче европалы-лар) булалар. Аларның сәяхәтләре озак еллар дәвам итә. Марко Поло аңа кадәр европалы-ларга билгеле булмаган гаять зур дөньяны тас
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-10-2.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Фернан Магеллан
(якынча 1480—1521)</figcaption></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-10-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Васко да Гама
(1469—1524)</figcaption></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-10-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Джеймс Кук
(1728—1779)</figcaption></figure>
вирлап яза, беренче тапкыр Па- мирның табигате, Һиндстан мус- соннары, Кытайның файдалы үсемлекләре турында мәгълүмат- лар китерә.
Жир турындагы белемнәр үсе- шенә Тверь сәүдәгәре Афанасий Никитин да өлеш керткән. XV гасырның икенче яртысында ул, Персия һәм Гарәп диңгезе аша үтеп, Һиндстанга барып җитә, үзе күргән илләр турында дөрес тасвирламалар төзи.
Феодализмга алмашка яңа иҗ- тимагый формация капита- лизм килгәннән соң, яңадан, бо- рынгы дөньядагы кебек, фәннәр белән, шул исәптән география фә- не белән, кызыксыну арта.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-11-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>4 нче рәсем. Антик дөнья карталарының берсе</figcaption></figure>
Бөек географик ачышлар чорында сәүдә һәм диңгездә йөзү бик нык үсә. Португалия һәм Испания кораблары бай Һиндстанга бару юлларын эзләргә омтылалар. Португаллар Африканың көнбатыш ярлары буйлап көньякка йөзәләр һәм Изге Өмет борынына барып җитәләр.
1492 елның ахырында Х. Колумб испан корабларын Атлантик океан артындагы билгесез җирләргә алып килә. Яңа Дөньяны ачу кешелек тарихында бик зур вакыйга була.
Американы ачканнан соң берничә ел үткәч, Васко да Гама кораблары, Африканы әйләнеп узып, Һиндстанга барып җитәләр. Ә 1521 елда Ф. Магеллан җитәкчелегендә дөнья әйләнә беренче сәяхәт башлана, ул 1524 елда тәмамлана. Европалыларның гео- график офыгы ул вакытларда күрелмәгән зурлыкка җитә.
Шул географик ачышлар аркасында кешеләр үзләре яши торган планетаның зурлыгы турында, Җирдә коры җир һәм суның нисбәте турында беләләр. Нәкъ менә океанның бөтен планета күренешен билгеләве, аның барлык өлешләренең табигатенә йогынты ясавы билгеле була.
Бөек географик ачышлар чорының (XVI—XVII гасырлар) икенче яртысында Евразия һәм Төньяк Американың төньяк ярлары буйлап
Кытай һәм Һиндстанга диңгез юлларын эзләү эше алып барыла. Англия һәм Голландия диңгез сәяхәтчеләренең исемнәре мәңгегә географик карталарда кала.
Рус җир гизүчеләренең исемнәрен Уралдан Тын океанга кадәр сузылган Себер киңлекләрендә табарга мөмкин. И. Москвитин, С. Дежнев, В. Поярков, Е. Хабаров һәм башкаларның казак отрядлары Себер елгалары буйлап йөзгәннәр һәм аларны карталарга төшергәннәр.
Бөек географик ачышлар чорында география кешелек дөньясы өчен иң мөһим фәннәрнең берсенә әверелә. Ул Жир өслегенең төзелеше турында бик бай мәгълүмат җыя, барлык коры җирнең дип әйтерлек табигате һәм халыклары турында күп кенә материал туплый, Бөтендөнья океанының табигате турында беренче күзал- лауларга ия була. Әмма ул вакытларда география күбесенчә тас- вирлау хезмәтен үти: нәрсә? кайда? дигән сорауларга җавап бирә. Шул чордагы географик әсәрләр, карта һәм тасвирламалар нигездә белешмә ролен үтәгәннәр.
**Урта гасырлар:**
1. Урта гасырларның башлангыч чорында ясалган иң мөһим ачышларны әйтегез.
2. Бөек географик ачышлар чорының әһәмияте нинди?
XVII гасырның икенче яртысында һәм XVIII гасырда сәяхәтчеләр материклар тирәли яңа диңгез юллары, океаннарда яңа җирләр эзләүне дәвам итәләр, континентларның фәнгә билгеле булмаган эчке өлешләрен тикшерәләр. Бу чорда беренче фәнни экспедицияләр оештырыла, аларның максаты, ачышлар белән беррәттән, географик күренешләр һәм процессларның сәбәпләрен, аерым территория- ләрнең табигый үзенчәлекләрен тикшерү һәм аңлатып бирү була. Жирне тасвирлау бурычлары әкренләп тикшеренү бурычлары белән алышына.
Евразиянең төньяк өлешенең гаять зур киңлекләрен рус сәя- хәтчеләре ача һәм тикшерә. XVIII гасырда Россиядә Петр І ини- циативасы белән ниятләнгән берничә экспедиция әзерләнә. Алар барысы да Бөек Төньяк экспедициясе дигән гомуми исем ала. Бу экспедициянең диңгез һәм коры җир отрядлары Евразиянең төньяк һәм төньяк-көнчыгыш ярларын тикшерәләр һәм картага төшерәләр, Төньяк Американың төньяк-көнбатыш ярларына барып җитәләр, Аляска ярлары тирәсендә күп кенә утраулар ачалар.
Бу экспедициянең хезмәтләрен өйрәнеп һәм гомумиләштереп, бөек рус галиме М. В. Ломоносов XVIII гасырның 60 нчы елла
рында «Себер океаны аша көнчыгыш Һинд- станга үтү» проектын эшли. Үзенең одалары- ның берсендә ул болай дип яза:
> Колумбы русские, презрев угрюмый рок,
> Меж льдами новый путь отворят на восток,
> И наша достигнёт в Америку держава.
Исеме Х. Колумб һәм Ф. Магеллан белән бер рәттә торган инглиз диңгез сәяхәтчесе Дж. Кук - ның экспедицияләре география үсешенә зур өлеш кертә. Дж. Кук Тын океанның ул вакытта әле билгесез булган өлкәләренә өч тапкыр бара, Австралиянең көнчыгыш ярларын, Яңа Зелан- дияне, Яңа Гвинея һәм күп кенә башка утрау- ларны ача. Ул Жирнең поляр яны һәм поляр өлкәләрен дә тикшерә, Беринг бугазы аша Төнь- як Боз океанына үтә. Дж. Кук кораблары Көнь- як поляр түгәрәгенә дә барып җитә, әмма боз һәм томан диңгез сәяхәтчесенә тагын да көньяк- карак үтеп керергә мөмкинлек бирми.
XVIII-XIX гасырлардагы һәм ХХ гасыр башындагы күп санлы экспедицияләр география- не Жирнең табигате һәм халыклары турындагы белемнәр белән баета. Ул чорда безнең плане- таның поляр өлкәләре ачыла һәм тикшерелә.
Шул рәвешчә, география традицион белешмә материал туплаудан илләр һәм аерым террито- рияләрне комплекслы тасвирлауга күчә. Атмо- сфера төзелеше, һава массаларының хәрәкәте турында, коры җирнең рельефы барлыкка килү, аның эчке һәм тышкы көчләр тәэсирендә үсеше турында беренче тәгълиматлар иҗат ителә. Географлар Жир табигатенең бердәмлеге һәм бөтенлеге турындагы идеяне алга куялар.
ХХ гасырдагы яңа ачышлар планетабыз турындагы белемнәр үсешенә зур өлеш кертте. Бу ачышлар фәнни тикшеренүләр алып баруны максат итеп куйган махсус төзелгән фәнни оешмаларда Жирне өйрәнүнең яңа методларын
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-14-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>М. В. Ломоносов
(1711—1765)</figcaption></figure>
кулланып үткәрелә. Дөньяның күп кенә илләрендә галимнәр Арк- тика һәм Антарктикага зур масштаблы экспедицияләр оештыралар. Бөтендөнья океанын киң өйрәнү алып барыла. Аны тикшерүне «Челленджер» судносында Англия экспедициясе башлап җибәрде, Россия «Витязь»ендә һәм башка фәнни корабларда дәвам иттерелде. 60 нчы елларда Халыкара геофизик ел программасы буенча плане- таны тикшерүдә 67 ил катнашты.
Беренче ясалма иярчен, ә аннан соң космик кораблар җибәрү дә Жирне өйрәнүдә яңа мөмкинлекләр ачты.
Экспедицияләрдә җыелган материаллар галимнәргә табигатьтәге теге яки бу күренеш турында гипотезалар (фаразлар) тудырырга, башка фәннәрнең (физика, математика, биология) казанышлары нигезендә фәнни ачышлар ясарга мөмкинлек бирде. Галимнәр география фәненең теоретик нигезләрен эшләделәр, сәбәп-нәтиҗә бәйләнешләрен, табигать компонентлары арасындагы бәйлелекне ачыкладылар, Жирнең бөтен табигате үсешенә хас закончалыкларын таптылар.
Географлар рельефның эре формаларының урнашу закончалык- ларын белделәр, атмосферада һава агымының туктаусыз йөреп торуын ачтылар, табигатьнең аерым бер компоненты буларак, туфрак турында тәгълимат иҗат иттеләр. Табигый комплекслар һәм иң зур комплекс Жирнең кеше яши һәм эшли торган географик тышчасы турындагы тәгълимат географиядә иң әһәмиятле тәгълимат булып китте.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-15-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>6 нчы рәсем. Диңгез суднолары океанологлар өчен фәнни-тикшеренү
лабораторияләре хезмәтен үти</figcaption></figure>
Шулай итеп, география акрынлап белешмә-тасвирлау фәненнән Жир табигатенең үзенчәлекләрен аңлата торган фәнгә әверелде, кешелек дөньясының үз йорты, үзенең зәңгәр планетасы белән гаять зур кызыксынуы беркайчан да бетмәячәк.
**Биремнәр.**
1. Укып чыккан текстка план төзегез.
2. Җир турында гео- график белемнәр туплануның төп чорларын әйтегез.
3. Иң мөһим ачыш- ларга китергән әһәмиятле сәяхәтләр һәм экспедицияләрне атап чыгыгыз.
4. Китаплардан һәм башка белем чыганакларыннан үзегез укып белгән ачышларга мисаллар китерегез.
5. Хәзерге заман географиясе нинди сорауларга җавап бирә?
**Бу китапларны укыгыз:**
— Атлас географических открытий. — Лондон: Дорлинг Киндерсли, 1997.
— Верн Ж. За убегающим горизонтом: История великих путешествий. — Гродно: КЛФ «Сталкер», 1994. (Открытие Земли.)
— Кётс Р. Путешественники-первооткрыватели. — М.: Слово, 1993, 1996. (Что есть что.)
— Макдональд Ф. Путешествия: Экспедиции и первооткрыватели.— М.: Росмэн, 1995. (Штрихи времени.)
— Разгон Л. Э. Семь жизней: Рассказы. — М.: Дет. лит., 1992.
— Скарлато Г. П. Удивительная планета Земля. — М.: Изд. дом «Прибой», 1997.
— Скарлато Г. П. Занимательная география для детей и взрослых. — Киев: Альтерпресс, 1996. (Семейный очаг: Домашняя энциклопедия.)
### § 3. Материклар һәм океаннар карталары
**Географик карталар турында:**
1. Географик карта нәрсә ул? Урынның планыннан ул нәрсәсе белән аерыла?
2. Нәрсә ул масштаб? Атластагы карталарның масштабы нинди?
Кеше тормышында картаның роле. Карта географик белем- нәрнең иң мөһим чыганагы. Теге яисә бу материкның, океан, таулар, елгалар, дәүләтләрнең җир шарының кайсы урынында урнашкан-лыгын, кайда нинди халыклар яшәгәнлеген һәм башкаларны картага карап белеп була. Өйрәнелә торган территориянең табигате (рельеф, климат, елгалар, хайваннар һәм үсемлекләр дөньясы, табигый ком- плекслар һ. б.), халкы һәм аның хуҗалык эшчәнлеге турында төп мәгълүматларны карталардан алырга мөмкин. Һәм, бу да бик мөһим, карталар белән эшләгәндә, бөтен җир өслеген берьюлы күз алдына китерергә, материклар һәм океаннарның, зур утрауларның үзара ничек урнашуын һәм аларның формаларын, тау системаларының,
аерым илләрнең кайда ятуын күрергә мөмкин. Географик күре- нешләрнең урнашуы (мәсәлән, атмосфера явым-төшемнәренең бүле- неше, сейсмик районнарның кайда ятуы), планетада табигый ком- плекслар (чүл зоналары, экваториаль урманнар һ. б.) барлыкка килү сәбәпләрен, шулай ук төрле илләрдә кешеләрнең көнкүреш, хуҗа- лык эшчәнлеге үзенчәлекләрен билгеләүче сәбәпләрне һәм башка бик күп нәрсәләрне ачыкларга да карталар ярдәм итә.
Карта кешеләрнең хуҗалык, фәнни һәм мәдәни эшчәнлегендә дә кирәк. Кешелек җәмгыяте үсешенең барлык чорларында да картага ихтыяҗ булган. Карта географик белемнәрнең бик әһәмиятле чыганагы гына түгел, үзенчәлекле мәгълүмат чарасы да. Аны текст белән дә, телдән сөйләү, рәсем белән дә алыштырып булмый.
Карталарның төрләре. Уку барышында һәм киләчәк тормы- шыгызда сез бик күп төрле карталар белән очрашырсыз. Географик мәгълүматларның иң әһәмиятле чыганагы буларак алардан дөрес файдалану өчен, сезгә карталарның вазифасын һәм төп үзенчә- лекләрен белергә кирәк. Карталарны төрле билгеләре буенча төркем-нәргә бүләргә мөмкин. Сезгә барыннан да бигрәк карталарның өч төп билге буенча бүленгәнен белү кирәк (7 нче рәсем).
Нинди территорияләрне үз эченә алуы һәм масштабы ягыннан карталарның аермасы. Территорияләре ягыннан карталарны өч төркемгә бүләләр: 1 бөтендөнья һәм ярымшарлар карта
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-17-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>7 нче рәсем. Карталарны төркемнәргә бүлү</figcaption></figure>
лары; 2 материклар һәм океаннар, шулай ук аларның эре кисәкләренең карталары; 3 дәүләтләр һәм аларның кисәкләренең карталары. Беренче төркемгә җир өслеге тулы-сынча сурәтләнгән карталар (бөтендөнья картасы яисә Көнбатыш һәм Көнчыгыш ярымшарлар картасы) керә. Икенче төркемгә Жир өслегенең, кагыйдә буларак, зуррак кисәкләрен сурәтләгән, ә өченче төркемгә кечерәк кисәкләрен сурәтләгән карталар керә.
Картаның масштабы шактый дәрәҗәдә нинди территорияне үз эченә алуына бәйле. Барлык географик карталарны, масштабларына карап, вак масштаблы (1 : 1000000 нан ваграк итеп төзелгән), уртача масштаблы (1 : 200000 нән алып 1 : 1000000 га кадәр) һәм эре масштаблы (1 : 200000 һәм аннан зуррак) карталарга бүлеп йөртәләр. 7 нче сыйныф өчен дәреслек һәм атласның барлык карталары вак масштаблы. (Кайсы төркем карталар (биләгән территориясенә карап) ваграк масштаблы, кайсылары эрерәк һәм ни өчен, шуны билгеләгез.)
Анализдан күренүенчә, территориянең күләме зуррак булган саен, карталарның масштабы ваграк була. Картаның масштабы кечерәю белән бергә, географик объектларны сурәтләүнең тулылыгы да, картада үлчәүнең төгәллеге дә кими. Бу стена карталарына да хас.
Бөтендөнья карталарында һәм ярымшарлар карталарында Жир өслеге гомумиләштереп сурәтләнгән, материклар, океаннар, утраулар һәм башка географик объектларның сызыкланышы, зурлыгы шак-тый бозып күрсәтелгән. Шуңа күрә бу карталар төгәл үлчәүләр үт-кәрү өчен яраклы түгел. Әлеге карталарның өстен ягы шунда: алар берьюлы бөтен җир өслеген күрсәтергә мөмкинлек бирәләр. Андый карталар ярдәмендә материклар һәм океаннарның, иң мөһим гео- график объектларның һәм күренешләрнең (эре тау системалары, җир тетри торган районнар, атмосфера явым-төшемнәре, океан агымнары һ. б.) Жир өслегендә урнашу үзенчәлекләрен белеп була.
Зур территорияләрнең табигый шартларын җентекләбрәк өйрәнү өчен, материклар һәм аларның кисәкләренең карталарыннан файда-ланалар. Алар, вак масштаблы карталарга керсәләр дә, бөтендөнья карталарына караганда эрерәк масштаблы итеп төзелгәннәр. Бу карталарда объектлар тулырак һәм төгәлрәк итеп күрсәтелгән. Әлеге карталар буенча Жир өслегенең төзелешен өйрәнергә, төрле пункт-ларның географик координаталарын, алар арасындагы ераклыкны, географик объектларның сызыкланышын билгеләргә мөмкин.
Уртача масштаблы карталарда урын шактый тулы итеп сурәтләнә.
Эре масштаблы карталарга топографик карталар керә. Аларда урын зур төгәллек белән җентекләп сурәтләнә.
Карталарның эчтәлек ягыннан аермасы. Эчтәлегенә карап, барлык карталарны гомумгеографик һәм тематик карталарга бүләләр.
Гомумгеографик карталар бер үк төрле төгәл- лек белән диярлек урынның төп элементларын: рельефны, елгалар, күлләр, үсемлекләрне, торак пунктлар, юллар, чикләр һ. б. ны сурәтлиләр. Гомумгеографик карталарга, мәсәлән, территория зур төгәллек белән күрсәтелгән топографик карталар керә.
Тематик карталарда, киресенчә, табигатьнең, ху- җалыкның, халыкның бер яисә ике компоненты сурәтләнә, мәсәлән, рельефы һәм сулары, климаты, туфраклары. Гомумгеографик картада бу компонентлар яисә бөтенләй булмый, яисә тулысынча сурәтләнми. Тематик карта- ларның эчтәлеге аларның нинди темага багышлануына бәйле. Мәсәлән, туфраклар картасында туфракның төп типлары күрсәтелә, климатлар картасында температура, явым-төшемнең бүленеше, җил юнәлеше сурәтләнә. Бу карталарның башка элементлары (зур шәһәрләр, елгалар һ. б.) фон хезмәтен генә үтиләр һәм ориентир сыйфатында кирәк.
Кайвакыт тематик карталарда бер яисә ике генә тү- гел, ә үзара бәйләнгән төрле-төрле берничә компонент һәм күренешне сурәтләп күрсәтәләр. Ул вакытта аларны комплекслы карталар дип атыйлар. Материклар- ның андый карталары, мәсәлән, 7 нче сыйныф атласында бирелгән.
**Биремнәр.**
1. Нинди территорияләрне үз эченә алуына карап, карталарны нинди төркемнәргә бүләләр?
2. Бу төркемнәрнең һәрберсенең нинди үзенчәлеге бар?
3. Дәреслектә карталарның тагын нинди билгеләр буенча бүленеше бирелгән?
4. Һәр төркем буенча икешәр мисал китерегез (эре масштаблы карта- ларны алмагыз).
5. Вак масштаблы карталар төркемендә нинди масштаб аерымлыклары бар? Жавабыгызны мисаллар белән раслагыз.
## І бүлек
### ҖИР ТАБИГАТЕНЕҢ ТӨП ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ
Үз күчәрендә һәм Кояш тирәли башка планеталар бе- лән бергә туктаусыз әйләнеп, безнең җиребез Галәм киңлекләрендә хәрәкәт итә. Галәм иксез-чиксез, ә Жир — бары тик аның бик кечкенә кисәкчәге генә, миллиард еллар дәвамында аның өслегендә тереклекнең юка тышчасы бар- лыкка килгән. Җирдә тереклек эволюциясе процессында кеше формалашкан, ул үзен чолгап алган дөньяны аңларга, аны киләчәк буыннар өчен сакларга тырыша.
Жир табигате һәм кешелек дөньясы бербөтен тәшкил итә, шул ук вакытта ул бик зур күптөрлелеккә ия.
Жир табигатенең гаҗәеп төрлелеге сәбәпләренә төшенү өчен, аның тышчалары, табигый комплексларының төзе- лешен һәм үзара тәэсир итешүләренең төп үзенчәлекләрен, шулай ук кешеләрнең материклар буйлап урнашу тарихын өйрәнүне дәвам итәрбез.
#### ЛИТОСФЕРА ҺӘМ ҖИРНЕҢ РЕЛЬЕФЫ
Биредә сез литосфераның төзелеше, аның үсеше турын- дагы фәнни карашлар, Җирдәге зур тау сыртларының, ти- гезлекләр, сейсмик поясларның урнашу үзенчәлекләре белән танышырсыз; Жир рельефының күптөрлелеге сәбәп- ләрен белерсез, Жир кабыгының төзелеше картасы белән танышырсыз.
**6 нчы сыйныф географиясе курсыннан исегезгә төшерегез:**
1. Жирнең эчке төзелеше нинди?
2. Литосфера дип нәрсәне атыйлар? Литосферада нинди хәрәкәтләр бара?
3. Килеп чыгышлары ягыннан тау токымнарын нинди төркемнәргә бүләләр? Мисаллар китерегез.
### § 4. Материклар һәм океаннарның килеп чыгышы
#### Җирнең килеп чыгышы.
Җирнең кечкенә космик җисем, Кояш системасының бер өлеше булуын сез инде беләсез. Безнең планета ничек барлыкка килгән соң? Әле антик дөнья галимнәре үк бу сорауга җавап бирергә тырышып караганнар. Күп төрле гипотезалар бар. Алар белән сез югары сыйныфларда астрономияне өйрәнгәндә таны- шырысыз. Жирнең барлыкка килүе турындагы карашларның иң киң таралганы аның салкын газ-тузан болытыннан барлыкка килүе турындагы О. Ю. Шмидт гипотезасы. Бу болыт кисәкчәкләре Кояш тирәли әйләнеп бәрелешкәннәр, оешкан кар кисәге зурая барган кебек, йомарлам хасил итеп «ябышканнар».
Космик катастрофалар йолдыз матдәсенең таркалуы китереп чыгарган көчле шартлаулар нәтиҗәсендә планеталар барлыкка килү фаразлары да бар. Галимнәр җир барлыкка килүне дәлилләү юлла- рын эзләүне дәвам итәләр.
#### Материк һәм океан төбе Җир кабыгының төзелеше.
Җир ка- быгы литосфераның иң өске өлеше. Ул тынычсыз җир астын яшереп тора торган юка «япма» сыман. Башка геосфералар белән ча- гыштырганда, Җирнең кабыгы Жир шарын төреп куйган юка «элпә» булып тоела. Уртача алганда Жир кабыгының калынлыгы җир радиусы озынлыгының бары тик 0,6% ын гына тәшкил итә.
Безнең планетаның тышкы күренешен материк калкымнары һәм су белән тулган океан иңкүлекләре билгели. Алар ничек барлыкка килгән дигән сорауга җавап бирү өчен, Жир кабыгы төзелешендәге аерымлыкларны белергә кирәк. Бу аерымлыкларны сез 8 нче рәсем буенча билгели аласыз.
**Җир кабыгы турында:**
1. Жир кабыгы нинди өч катламнан тора?
2. Материкларда Жир кабы- гының калынлыгы нинди? Океаннар төбе Җир кабыгының қалынлыгы нинди?
3. Материк Жир кабыгын океан төбе Җир кабыгыннан аера торган ике билгене күрсәтегез.
Жир кабыгы төзелешендәге аерымлыкларны ничек аңлатырга соң? Галимнәрнең күбесе безнең планетада башта океан төбе тибындагы кабык хасил булган дип исәпли. Җир эчендә барган процесслар тәэ- сиреннән аның өслегендә җыерчыклар, ягъни таулыклар хасил булган. Кабык калыная барган, материқ калкымнары барлыкка килгән. Материкларның һәм океан иңкүлекләренең шуннан соңгы үсеше хакында күп кенә фаразлар бар. Галимнәрнең кайберләре
материклар хәрәкәтсез дип раслый, икенчеләре, киресенчә, аларның даими рәвештә хәрәкәтләнүе турында әйтә.
Соңгы елларда Жир кабыгы төзелешенең литосфера плиталары турындагы күзаллауларга нигезләнгән теориясе иҗат ителде. Бу тео- рия материкларның хәрәкәт итүе турында ХХ гасыр башында немец галиме А. Вегенер иҗат иткән гипотезага таянып үстерелде. Лә- кин А. Вегенер континентларны хәрәкәткә китерүче көчләрнең ки- леп чыгышы турындагы сорауга ул вакытта җавап таба алмаган иде.
#### Литосфера плиталары.
Литосфера плиталары теориясе буенча, Жир кабыгы өске мантиянең бер өлеше белән бергә планетаның монолит панцирын тәшкил итми. Ул мантиягә кадәр җиткән тирән ярыкларның катлаулы челтәреннән гыйбарәт. Бу гаять зур ярыклар литосфераны берничә зур блокка (плиталарга) бүлә, аларның ка- лынлыгы 60 тан алып 100 км га кадәр җитә. Плиталар арасындагы чикләр үзәк океаник сыртлар планета тәнендәге гаять зур каба- рынкылыклар яисә тирән су чоңгыллары - океан төбендәге улаклар буйлап уза. Андый ярыклар коры җирдә дә бар. Алар Альп-Һима- лай, Урал һ.б. кебек тау пояслары буйлап үтә. Бу тау пояслары «планета тәнендәге иске яралардан калган җөйләргә» охшаган. Коры җирдә «яңа яралар» - атаклы Көнчыгыш Африка ярылулары да бар.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-22-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Континенталь
Жир кабыгы
«Гранит» катлам
Утырма токымнар
Океан төбе
Жир кабыгы
«Базальт» катлам
Мантия
Үзәкнең тышкы төше
Үзәкнең эчке төше</figcaption></figure>
8 нче рәсем. Материкларда һәм океан төпләрендә җир кабыгының төзелеше
7 бик зур плита һәм уннарча кечерәк плитаны аерып күрсәтәләр. Күпчелек плиталар материк Жир кабыгын да, океан төбе Жир кабыгын да үз эченә ала (9 нчы рәсем).
Плиталар мантиянең чагыштырмача йомшак, сыгылмалы кат- ламында яталар һәм шушы катлам буйлап шуышалар. Плиталар- ның хәрәкәтен китереп чыгара торган көчләр өске мантиядә матдә күченүдән барлыкка килә (10 нчы рәсем). Бу матдәнең өскә таба күтәрелә торган куәтле агымнары Жир кабыгын ерта, һәм анда тирән ярылулар барлыкка килә. Коры җирдә мондый ярылулар бар, ләкин алар океан төбендә үзәк океаник сыртларда бигрәк тә күп, чөнки анда Жир кабыгы юкарак. Биредә эрегән матдә Җир эченнән күтәрелә һәм, плиталарны як-якка этеп, Жир кабыгын калынайта. Ярылуларның кырыйлары бер-берсеннән ерагая.
Плиталар су асты сыртлары сызыгыннан улаклар сызыгына таба елына 1 дән алып 6 см га кадәр тизлектә күчәләр. Бу факт Жирнең ясалма иярченнәреннән алынган фоторәсемнәрне чагыштырып карау нәтиҗәсендә расланды. Янәшә плиталар якынаялар, ерагаялар яки бер-берсенә карата чагыштырмача шуышалар (10 нчы рәсем). Алар, боз кисәкләре су өстендә йөзгән кебек, өске мантия өстендә йөзәләр.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-23-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>9 нчы рәсем. Литосфера плиталары</figcaption></figure>
Әгәр берсе океан төбе Жир кабыгына, ә икенчесе материк Жир кабыгына ия булган плиталар бер-берсенә якынайсалар, диңгез белән капланган плита бөгелә, континент астына чумган кебек була (10 нчы рәсем). Бу очракта тирән су чоңгыллары, утраулар дугасы, тау сыртлары барлыкка килә, мәсәлән, Курил тау тезмәләре, Япон утраулары, Анд таулары. Әгәр материк Жир кабыклы ике плита якынлашса, аларның кырыйлары, анда тупланган барлык утырма токымнары белән бергә, җыерчыклар ясап бөгәрләнәләр. Мәсәлән, Евразия һәм Һинд-Австралия плиталары чигендә Һималай таулары әнә шулай барлыкка килгән.
Литосфера плиталары теориясе буенча, Җирдә кайчандыр океаннар белән әйләндереп алынган бер генә материк булган. Тора- бара анда тирән ярылулар барлыкка килгән һәм ике континент Көньяк ярымшарда Гондвана континенты, ә Төньяк ярымшарда Лавразия континенты килеп чыккан (11 нче рәсем). Соңыннан бу материклар да яңа ярылулар нәтиҗәсендә бүлгәләнгән. Хәзерге заман
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-24-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>10 нчы рәсем. Литосфера плиталарының фараз ителгән хәрәкәте: 1. Атлантик океан. 2. Үзәк океаник сырт. 3. Плиталарның мантиягә күмелүе. 4. Океан төбе улагы. 5. Анд таулары. 6. Мантиядән матдә күтәрелү</figcaption></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-25-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>11 нче рәсем. Материк сызыкларының төрле заманнарда үзгәрүе</figcaption></figure>
континентлары һәм яңа океаннар — Атлантик һәм Һинд океаннары барлыкка килгән.
Хәзерге материкларның нигезендә җир кабыгының иң борынгы, чагыштырмача тотрыклы һәм тигезләнгән участоклары плат- формалар, ягъни плиталар ята, алар Җирнең бик ерак үткәнендә барлыкка килгәннәр. Плиталар бәрелешү нәтиҗәсендә таулар ясалган. Кайбер материкларда берничә плитаның бәрелешү эзләре сакланган. Материкларның мәйданы әкренләп зурая барган. Шулай, мәсәлән, Евразия барлыкка килгән.
Литосфера плиталары турындагы тәгълимат Җирнең киләчәген дә күрергә мөмкинлек бирә. Якынча 50 млн еллардан соң Атлантик һәм Һинд океаннары киңәячәк, Тын океан кечерәячәк дип фараз ителә. Африка төньякка таба күчәчәк. Австралия экваторны үтеп Евразия белән орыначак. Ләкин болар ачыклауны таләп итә торган фараз гына.
Галимнәр шундый нәтиҗәгә килә: үзәк океаник сыртларда Жир кабыгының өзелгән һәм сузылган урыннарында яңа океан төбе кабыгы ясала, ул акрынлап аны китереп чыгарган тирән ярыктан ике якка шуыша. Океан төбендә әйтерсең лә гигант конвейер эшли. Ул литосфера плиталарының яшь блокларын алар барлыкка килгән урыннан океаннарның континенталь кырыйларына күчерә. Хәрәкәт тизлеге кечкенә, юл озын. Шуңа күрә бу блоклар 15-20 млн елдан соң гына ярларга барып җитә. Бу юлны үткәч, плита тирән сулы улакка төшә һәм, континент астына «чумып», сыртларның үзәк өлешләрендә кайчандыр үзен хасил иткән мантиягә бата. Һәр литосфера плитасының яшәү әйләнеше шулай йомыла.
#### Жир кабыгы төзелешенең картасы.
Борынгы платформалар, җыерчыклы тау өлкәләре, үзәк океаниқ сыртларның торышы, коры җирдәге һәм океан төбендәге ярылган зоналар, материкларда кристалл токымнарының калкымнары «Жир кабыгының төзелеше» дигән тематик картада күрсәтелгән.
**Карта белән эш:**
План буенча бу картаның характеристикасын төзегез (кушымтаны карагыз). Бу карта белән эшләгәндә, нинди белемнәр алырга мөмкин? Океан төбендә иң озын сыртлар, утраулар дугасының иң зур зоналары, иң киң платформалар, тирән су чоңгыллары кайда урнашканлыгын билгеләгез.
#### Жирнең сейсмик пояслары.
Литосфера плиталары арасындагы чик өлкәләрне сейсмик пояслар дип атыйлар. Болар планетаның иң тынычсыз хәрәкәтчән өлкәләре. Биредә хәрәкәттәге вулканнарның
күпчелеге тупланган, барлык җир тетрәүләрнең 95% ы шунда була. Сейсмик өлкәләр меңнәрчә километрга сузылган һәм коры җирнең тирәндәге ярыклары өлкәсе белән туры киләләр, океанда — үзәк океаник сыртлар һәм тирән су чоңгыллары белән. Җирдә планета өстенә бик күп лава, газ һәм су парлары атып чыгара торган 800 дән артык сүнмәгән вулкан бар.
Литосфераның төзелеше һәм үсеш тарихы турындагы белемнәр файдалы казылмаларның барлыкка килү урын- нарын табу, литосферада бара торган процесслар белән бәйле табигый бәла-казаларны алдан белү өчен әһәмиятле. Мәсәлән, нәкъ плита чикләрендә рудалы казылмалар хасил була дип, аларның килеп чыгышы Жир кабыгына магма токымнары үтеп керү белән бәйле дип исәплиләр.
**Биремнәр.**
1. Литосфераның төзелеше нинди? Аның плиталары чикләрендә нинди күренешләр бара?
2. Җирдә сейсмик пояслар ничек урнашкан? Сезгә радио, телевидение, газета хәбәрләрен- нән билгеле булган җир тетрәүләр һәм вулкан атылулар ту- рында сөйләгез. Бу күренешләрнең сәбәпләрен аңлатыгыз.
3. Жир кабыгының төзелеше турындагы карта белән ничек эшләргә?
4. Материк Жир кабыгы коры җир мәйданына туры килә дип раслау дөресме?
5. ▲ Сезнең фикерегезчә, ерак килә- чәктә Җирдә яңа океаннар кайда барлыкка килүе мөмкин? Яңа материклар?
### § 5. Җирнең рельефы
**Җир рельефы турында:**
1. Коры җирдәге һәм океан төбендәге өслекнең төп фор- маларын атап чыгыгыз. Алар биеклекләре ягыннан ничек аерылалар һәм карталарда ничек сурәтләнәләр?
2. Таулар Һәм тигезлекләр вакыт эчендә ничек үзгәрәләр?
Гаять зур коры җир киңлекләре һәм океан иңкүлекләре, аларның очсыз-кырыйсыз тигезлекләре һәм тау сыртлары, вулканнарның мәһабәт конуслары, тирән тарлавыклар, калкулыклар, чокырлар җир өслегенең гаҗәеп күптөр- лелеген китереп чыгаралар. Зурлыгы, килеп чыгышы һәм яше ягыннан аерыла торган җир өслеге тигезсезлекләре- нең барысын бергә рельеф дип атыйлар.
Рельеф табигатьнең барлык компонентларының бар- лыкка килүенә, үсешенә һәм урнашуына зур йогынты
ясый. Рельеф турындагы белемнәр сезгә материклар һәм океаннарның, шулай ук аларның эре кисәкләренең табига- тендәге үзенчәлекләрне, аерым илләрнең табигатен яхшы- рак аңларга ярдәм итәр.
**Эчке һәм тышкы көчләрнең үзара тәэсир итешүе** — рельефның күптөрлелегенә китерүче төп сәбәп. Жирнең рельефы эчке һәм тышкы көчләрнең берьюлы тәэсир итүе нәтиҗәсендә туктаусыз үзгәреп тора. Эчке көчләр литосфера хәрәкәте, мантия матдәсенең җир кабыгына үтеп керүе яки аның Жир өслегенә агып чыгуы процессларында чагыла. Бу көчләрнең тәэсире матдәнең бөтен мантиядә урын алыш- тыруыннан килеп чыга. Литосфера хәрәкәте тау токымнары катламнарын күчерә, Жир кабыгының төзелешен, димәк, аның рельефын үзгәртә. Вертикаль һәм горизонталь кү- чүләр була. Вертикаль күчүләр әкрен генә һәр урында бара. Горизонталь күчүләрнең иң мөһиме литосфера плита- лары хәрәкәте. Аларның хәрәкәте нәтиҗәсендә рельефның
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-28-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>12 нче рәсем. Хәзерге вулканнар литосфераның зур ярылулары буйлап урнашканнар. Вулканнар атылганда геосферада нинди үзгәрешләр була?</figcaption></figure>
иң эре формалары - материк калкымнары һәм океан иңкүлекләре, тау пояслары, гаять киң тигезлекләр ясала.
Жир өслегенә тышкы көчләр тәэсир итә. Энергияне алар Кояштан, шулай ук авырлык көченнән һәм организмнарның тереклек эш- чәнлегеннән ала. Тышкы көчләр ашалу, агым сулар, җир асты су- лары, бозлыклар, бәрмә дулкын, кеше эшчәнлеге ул. Бу көчләр тау токымнарын җимерә һәм җимерү продуктларын җир өслегенең югарырак участокларыннан икенчеләренә күчерә, анда аларның утыруы һәм көпшәк материал туплану бара. Коры җирдә рельефның җимерелүендә һәм тигезләнүендә ашалуның роле аеруча зур.
Эчке һәм тышкы көчләр берьюлы тәэсир итә. Шуның белән бергә эчке көчләр нигездә рельефның эре формаларын барлыкка китерә, ә тышкы көчләр исә нигездә аларны җимерә, һәм тышкы көчләрнең «иҗаты» рельефның кечкенә формаларын тудыруда чагыла. Тигез- лекләрдә бу - калкулыклар, елга үзәннәре, чокырлар, ә тауларда ишелмәләр, тәбәнәк сыртлар, тарлавыклар, әкәмәт формалы кыя- лар һ. б. Жир рельефы туктаусыз үзгәреп тора. Тауларның кыяфәте, аларның биеклеге үзгәрә, калкулыклар тигезләнә, хәтта, бик әкрен булса да, материкларның яр сызыклары да үзгәрә.
Материк калкымнары һәм аларны аерып торган океан иңкү- лекләре арасында күчеш өлкәләре бар. Аларга чагыштырмача яссы рельефлы материк сайлыгы (шельф) һәм тарлавыклар белән тел- гәләнгән материк сөзәклекләре керә.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-29-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>13 нче рәсем. Көнчыгыш Европа тигезлегенең иксез-чиксез киңлекләре</figcaption></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-29-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>14 нче рәсем. Төньяк Америка- дагы Кыялы тауларның гаҗәеп үзенчәлекле тау түбәләре</figcaption></figure>
Рельефының төрлелеге ягыннан океан төбе коры җир өстеннән бер дә калышмый. Океан төбенең үзенчәлеге — үзәк океаник сыртларның бердәм системасы, аларның гомуми озынлыгы 60 мең км дан артык. Океан кырыйларында тирән сулы иңкүлекләр урнашкан, коры җирдә андыйлар юк. Материк итәге белән үзәк сыртлар арасындагы океан төбе участоклары тигез, сөзәк калкулыклар бар. Болар — океан тигезлекләре.
#### Жир өслегендә рельефның эре формаларының урнашуы.
Аларның урнашуында билгеле бер закончалыклар бар. Материк калкымнары материк Жир кабыгына туры килә, ә океан төбе Жир кабыгы җәелгән өлкәләрдә океан сулары белән тулы иңкүлекләр ята. Зур тигезлекләр литосфера плиталарының борынгы участокларына — платформаларга туры килә. Таулы җыерчыклы өлкәләр, океан төбендәге тирән су чоңгыллары литосфера плиталары чикләрендә урнашкан.
**Биремнәр.** 1. Рельеф нәрсә ул? Аның күптөрлелегенең сәбәпләре нәрсәдә? 24. Уйлап карагыз әле, эчке һәм тышкы көчләр коры җирдә дә, океан төбендә дә бер үк төрле тәэсир итәләр дип расларга мөмкинме? Ни өчен икәнен аңлатыгыз. 3. Текстта бәян ителгән закончалыкларны раслый торган мисаллар китерегез.
**Бу китапларны укыгыз:**
Детская энциклопедия. Земля и Вселенная. — М.: Nota Bene, 1994.
Владимирский Б. С. Камни: Тайны и таинства. — Харьков: ИКП «Паритет», 1995.
Войткевич Г. В. Рождение Земли. — Ростов на Дону: Феникс, 1996.
Куприн А. М. Лик Земли. — М.: Недра, 1991.
Уотт Ф. Землетрясения и вулканы. - М.: Росмэн, 1997. (Энциклопедия окружающего мира.)
Уотт Ф. Планета Земля. — М.: Росмэн, 1997. (Энциклопедия окружающего мира.)
Хрусталева В. А. Небесные собеседники. — М.: Общ-во по изучению тайн и загадок Земли; Мистерия, 1992.
Шелимов А. И. Диплом Плутона. — Л.: Дет. лит., 1991.
Энциклопедия для детей. Геология.- М.: Аванта+, 1995, 1996, 1997.
## ҖИРНЕҢ АТМОСФЕРАСЫ ҺӘМ КЛИМАТЛАРЫ
Атмосфераның үзенчәлекләре нинди? Климатлар барлыкка килүнең сәбәпләре нинди? Җир өслегендә нинди климат пояслары бар? Атмосфераның артык пычрануы кешелек дөньясына нәрсә белән яный? Бу сорауларга җавапларны сез әлеге теманы өйрәнгәч табарсыз.
### § 6. Жир тереклегендә атмосфераның роле. Җирдә һава температурасының бүленеше
6 нчы сыйныф географиясе курсыннан исегезгә төшерегез:
1. Атмосфераның калынлыгы нинди һәм аны нинди газлар барлыкка китерә? 2. Атмосфера нинди катлаулардан тора? Җирнең уртача айлык һәм уртача еллык температураларын ничек билгелиләр?
Атмосфера — иксез-чиксез һава океаны, ул планетабызның иң өске, иң җиңел, иң хәрәкәтчән һәм үзгәрүчән тышчасы. Җир һәм кеше тереклегендә аның роле гаять зур. Һава кешеләргә, хайваннарга һәм үсемлекләргә сулау өчен кирәк икәнен сез беләсез инде. Атмосфера — планетаның күзгә күренми торган «бронясы». Ул планетаны метеоритлар «бомбардировкасы»ннан саклый, атмосфера кояш радиациясен (кояш нурланышын) үзе аша сайлап кына үткәрү, бөтен тереклеккә үтергеч тәэсир итүче зарарлы космик нурланышның күп өлешен үзендә тотып калу үзлекләренә ия. Бу гаҗәеп рольне озон катлавы башкара. Озон 20—25 км югарылыкта туплана.
Атмосфера — авазлар дөньясы, яктылыктан күләгәгә йомшак кына күчүләр дөньясы ул. Әгәр атмосфера булмаса, Җир Ай өслегенә охшаган җансыз чүлгә әверелер иде. Атмосфера булмаса, авазлар дөньясы да, күлләр, елгалар да булмас, ә без соклана торган зәңгәр күк шомлы караңгылык пәрдәсенә әверелер иде.
Атмосфера — Жирнең «күлмәге» ул. Әгәр атмосферада су парлары, углекислый газ һ.б. катышмалар булмаса, Җир өслегеннән күтәрелгән җылылык бернинди каршылыксыз космоска китәр иде. Бу катышмалар Җирдән китә торган җылылыкны тотып калалар, нәтиҗәдә җир өслеге һәм һаваның түбәнге катлаулары җылына, парник тәэсире күренеше барлыкка килә. Шуның аркасында Жир өслеге янындагы һаваның уртача температурасы 38°С ка күтәрелде һәм хәзерге вакытта +15°С тәшкил итә. Мондый температуралар яшәү өчен уңайлы.
Галимнәр фикеренчә, атмосфера, гидросфера кебек үк, безнең планета эченнән газлар бүленеп чыгу юлы белән барлыкка килгән, ул газларны җир үзенең зур массасы ярдәмендә тотып калган.
Атмосфера Жирнең барлык өлкәләре белән үзара тәэсир итешә. Һава барлык тау токымнары, тере организмнар һәм гидросфера составына керә.
#### Атмосфераның транспорт, завод-фабрикалар һ. б. бүлеп чыгарган агулы матдәләр белән пычрануы
дөньяның барлык илләрендә диярлек күзәтелә. Ул озон катлавының кимүенә һәм һава температурасының куркыныч чиккә җитеп күтәрелүенә китерергә мөмкин. Беренче хәвефле сигналлар алынды инде. Бу — Антарктида өстендә озон ертыгы барлыкка килү. Озон ертыгында озон молекулаларының саны ике тапкырга кимегән, һәм ул Жирне кояшның зарарлы нурларыннан саклый алмый.
Атмосферада углекислый газ һәм башка катышмаларның микъдары артуга бәйле рәвештә температура күтәрелә, ә ул бозлыкларның эрүенә, океан тигезлегенең күтәрелүенә китерә. Шул рәвешчә, коткаручы парник тәэсире чын һәлакәткә әверелергә мөмкин. Атмосферадагы газ составының үзгәрүе кешеләр сәламәтлегенә зарарлы йогынты ясый. Күп белгечләрнең фикеренчә, кеше эшчәнлеге тәэсирендә климатның үзгәрүе — иң мөһим дөньякүләм экологик проблема. Бүгенге көндә атмосфераның пычрануына каршы көрәш чараларын җитәрлек дип санап булмый.
Тереклек өчен, шулай ук Җирдә бара торган процесслар өчен атмосфераның түбәнге катлавы — тропосфера иң зур әһәмияткә ия, анда барлык һава массасының якынча 9/10 өлеше тупланган. Тропосферада болытлар, яңгыр, кар, боз, җил барлыкка килә. Шуңа күрә тропосфераны «һава торышы фабрикасы» дип атыйлар. Анда бара торган процесслар еш кына бәла-казаларга — корылык, су басу, давыл һәм башка шуның кебек күренешләргә сәбәп була, кешеләрнең, хайваннар һәм үсемлекләрнең һәлакәтенә китерә.
Һава торышының билгеле бер урынга хас күпьеллык режимы шушы урынның климаты булуын сез беләсез инде. Ул — табигатьнең бик әһәмиятле компоненты. Климат еш кына материкларда һәм океаннарда эре табигый комплекслар барлыкка килүгә һәм урнашуга сәбәп була, кешеләрнең көнкүрешен һәм хуҗалык эшчәнлеген билгели. Шуңа күрә теге яки бу территориянең климаты нинди булуын һәм аның барлыкка килү сәбәпләрен белү бик әһәмиятле.
#### Климат карталары.
Җирдә климатлар барлыкка килү һәм урнашу кебек катлаулы мәсьәләләрне аңларга сезгә климат карталары ярдәм итәр. Алардан сез климатның төп элементлары — температура, явым-төшем, басым, җилләр, климат пояслары һ. б. турында мәгълүматлар ала аласыз. Климат элементлары күп булганлыктан, шуңа ярашлы рәвештә климат карталары да берничә була. Кайвакыт картада климатның бер генә элементын, мәсәлән, температуралар бүленешен (15 нче рәсем), еллык явым-төшем күләмен, ә кайчак берничә элементны сурәтлиләр.
Жир өслегенең төрле кисәкләрендә температуралар нинди булуын күрсәтү өчен, изотермалардан файдаланалар. Моның өчен картада бу температураларны цифрлар белән күрсәтәләр һәм бер үк төрле температура куелган нокталарны салмак кәкре сызыклар — изотермалар (грекча «изос» — тигез, «термос» — җылы) белән тоташтыралар. Изотермалар ярдәмендә карталарда гадәттә уртача еллык температураларны, елның иң җылы һәм иң салкын айларының (июль һәм гыйнвар) уртача температураларын сурәтлиләр.
Жир өслегендә еллык явым-төшем күләменең бүленеше картада — изолинияләр, ә җилләр юнәлеше уклар белән күрсәтелгән. Ачыграк күренеп торсын өчен, изолинияләр арасы тиешле төсләргә буялган.
1. Климат карталары буенча (15 нче рәсем) билгеләгез:
а) кч. оз. ның 40° меридианын еллык температураларның нинди изотермалары кисеп үтүен; б) Африканың көньягындагы уртача еллык температураны; в) Сахарада, Мәскәү тирәсендә, Амазонка елгасы бассейнында еллык явым-төшем күләмен.
2. Австралиянең климат картасы буенча (атласны карагыз) билгеләгез: гыйнварның һәм июльнең уртача температураларын; материкның көнбатышында һәм көнчыгышындагы еллык явым-төшем күләмен; өстенлек итүче җилләрне.
#### Җирдә һава температурасының бүленеше.
Теләсә кайсы урынның климаты барыннан да бигрәк җир өслегенә төшә торган кояш җылысының күләменә бәйле. Жылылык күләме Кояшның көн уртасындагы биеклеге — географик киңлек белән билгеләнә. Экваторга якынрак булган саен, кояш нурларының төшү почмагы зуррак була, димәк, Жир өслеге ныграк җылына, атмосфераның җиргә тигән катлавында температура югарырак була. Шуңа күрә экватор тирәсендә уртача еллык температура +25—26°С ка тигез, ә Евразиянең төньягында һәм Төньяк Америкада уртача еллык температура +10°С, урыны белән аннан да түбәнрәк. Иң түбән температуралар поляр поясларда күзәтелә.
Һава температураларының географик киңлеккә бәйлелеген картадагы мәгълүматлар белән раслагыз (15 нче рәсем). Моның өчен климат картасы буенча түбәндәгеләрне билгеләгез: а) кб. оз. ның 80° меридианын нинди
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-34-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>15 нче рәсем. Җирдә һаваның уртача еллык температуралары</figcaption></figure>
изотермалар кисеп үтә? б) Яктылыкның тропик, уртача, поляр поясларында еллык уртача температуралар нинди?
**Биремнәр.** 1. Атмосфераның төп үзлекләре нинди? 2. Жир өслегендә температуралар бүленешенең төп сәбәпләрен әйтегез. 3. Климат карталары буенча нәрсә белеп була?
### § 7. Җирдә явым-tөшемнең бүленеше. Климат формалашуда һава агымнарының роле
1. Атмосфера явым-төшемнәре барлыкка килү өчен, нинди шартлар кирәклеген 6 нчы сыйныф географиясе курсыннан исегезгә төшерегез. Салкын һавада дым күп була аламы? Нинди һаваны су парларына туенган дип атыйлар? 2. Атластагы карта буенча Җирдә явым-төшемнең кайда күп, ә кайда аз булуын билгеләгез. 3. Атмосфера басымы нәрсә ул? Сез яши торган төбәкнең һава торышына ул ничек тәэсир итә? 4. Жил юнәлеше, шулай ук һава массалары сез яши торган төбәкнең һава торышына нинди йогынты ясый?
Аерым урыннарның климаты температуралар белән генә түгел, бәлки Жир өслегендә бик тигезсез бүленә торган явым-төшемнәр белән дә аерыла. Кайбер территорияләр дым күплектән интегә, икенчеләренә дым җитми. Төньяк һәм Көньяк тропиклар буйлап урнашкан территорияләргә явым-төшем бигрәк тә аз әләгә, ә анда температуралар югары һәм явым-төшемгә ихтыяҗ аеруча зур. Жир шарының бик күп җылылык ала торган зур территорияләре, дым җитмәү сәбәпле, авыл хуҗалыгында файдаланылмый. Явым-төшемнең шулай тигезсез таралуын нәрсә белән аңлатырга мөмкин соң? Төп сәбәп — һава хәрәкәте, ә ул атмосфера басымы поясларына һәм Җирнең үз күчәрендә әйләнүенә бәйле.
#### Җирдә атмосфера басымы поясларының урнашуы.
Җирдә түбән басым өстенлек иткән өч пояс һәм югары басым өстенлек иткән дүрт пояс бар (16 нчы рәсем). Атмосфера басымы пояслары кояш җылысының Жир өслегендә тигез бүленмәве нәтиҗәсендә, шулай ук Жирнең үз күчәрендә әйләнгәндә читкә тайпылу көче тәэсиреннән барлыкка киләләр.
Һава горизонталь юнәлештә генә түгел, вертикаль юнәлештә дә күченә. Экватор тирәсендә нык җылынган һава киңәя, җиңеләя һәм шуңа күрә югары күтәрелә, ягъни һаваның өскә таба хәрәкәте барлыкка килә. Шуңа бәйле рәвештә, экваторга якын Жир өслегендә түбән басым хасил була. Полюслар янында, температура түбән булганлыктан, һава суына, авырая һәм түбән төшә, ягъни һаваның аска таба хәрәкәте барлыкка килә (17 нче рәсем). Шуңа бәйле рәвештә, полюсларга якын Жир өслегендә басым югары.
Югары тропосферада, киресенчә, һаваның өскә таба хәрәкәте өстенлек иткән экваториаль өлкә өстендә басым югары (гәрчә ул җир өслегендәгедән түбәнрәк булса да), ә полюслар өстендә түбән. Һава һәрвакыт югары басым өлкәләреннән түбән басым өлкәләренә таба хәрәкәт итә. Шуңа күрә экватор өстенә күтәрелгән һава полюсларга таба ага. Ләкин, Жирнең үз күчәрендә әйләнүе нәтиҗәсендә, хәрәкәттәге һава әкренләп көнчыгышка таба тайпыла һәм полюсларга барып җитә алмый. Суынган саен һава авырая бара, т. һәм к. к. ләрнең 30°ы тирәсендә түбән төшә. Шул ук вакытта ул ике ярымшарда да югары басым өлкәләрен барлыкка китерә. Утызынчы киңлекләр өстендә, полюслар өстендәге кебек үк, аска таба хәрәкәт итүче һава агымнары өстенлек итә.
Ә хәзер басым пояслары белән явым-төшем пояслары арасында нинди бәйлелек барлыгын карап китик. Мәсәлән,
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-36-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>16 нчы рәсем. Атмосфера басымы поясларының (ЮБ – югары басым поясы, ТБ — түбән басым поясы) урнашуы һәм һава массаларының төп типлары</figcaption></figure>
экватор янында түбән басым поясында даими рәвештә җылынып торган һавада дым күп була. Өскә күтәрелә барып, ул суына һәм дымга туена. Шуңа күрә экватор өлкәсендә болытлар күп барлыкка килә һәм яңгыр да мул ява (17 нче рәсем). Жир өслегенең басым түбән булган башка өлкәләрендә дә явым-төшем аз булмый.
Югары басым поясларында аска таба хәрәкәт итүче һава агымнары өстенлек итә. Салкын һаваның аска төшкән саен дымы азая. Түбән төшкәндә һава кысыла һәм җылына, шуның аркасында суга туенучанлыгы кими, корырак була бара. Шуңа күрә тропиклар өстендә һәм полюслар янындагы югары басым өлкәләрендә явым-төшем аз була (17 нче рәсем). Явым-төшемнең бүленеше шулай ук географик киңлеккә дә бәйләнгән. Кояш җылысының күләме азайган саен, явым-төшем дә азая.)
#### Даими җилләр.
Даими җилләр, ягъни һәрвакыт бер юнәлештә исә торган җилләр барлыкка килү югары һәм түбән басым поясларына бәйле. Экваториаль пояста түбән басым, ә утызынчы киңлекләр тирәсендә югары басым өстенлек иткәнлектән, Жир өслегендә җилләр югары басым поясларыннан экваторга таба исә. Андый җилләрне пассатлар дип атыйлар. Җирнең үз күчәрендә әйләнүе тәэсирендә пассатлар Төньяк ярымшарда уңга таба, ягъни көнбатышка авышалар һәм төньяк-көнчыгыштан көньяк-көнбатышка таба исәләр, ә Көньяк ярымшарда сулга
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-37-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>17 нче рәсем. Тропосферада һава хәрәкәтенең схемасы, ул атмосфера басымы пояслары барлыкка килүне һәм шуңа бәйле явым-төшемнәрне ачыклый</figcaption></figure>
авышалар һәм көньяк-көнчыгыштан төньяк-көнбатышка исәләр (18 нче рәсем).
Уртача киңлекләрдә көнбатыш җилләре өстенлек итә. Аларның ничек барлыкка килүен тикшерик. Югары басымлы тропик пояслардан җилләр экваторга таба гына түгел, полюслар ягына таба да исәләр, чөнки т. һәм к. к. ләрнең 65° ында түбән басым өстенлек итә. Ләкин, Жирнең әйләнүе сәбәпле, алар әкренләп көнчыгышка таба авышалар (Төньяк ярымшарда — уңга, ә Көньяк ярымшарда — сулга) һәм көнбатыштан көнчыгышка таба юнәлгән һава агымы барлыкка китерәләр (18 нче рәсем). Атмосфера басымы поясларының, ел вакытларына карап, әле төньякка, әле көньякка таба күченүе даими җилләр өлкәләренең күченүен китереп чыгара.
#### Һава массалары.
Еш кына шундый хәлне күзәтергә туры килә: җәй көне кояшлы эссе һава кинәт кенә салкынча һәм яңгырлы һава белән алышына, ә кышын җепшек көннәрдән соң каты суыклар башлана. Һава торышының болай тиз алышынуы нәрсә белән аңлатыла соң? Мондый үзгәрешләрнең төп сәбәбе — һава массаларының күченүе. Әгәр һава озак вакытлар буена бер үк территория өстендә торса, ул билгеле бер үзлекләрне (температура, дымлылык,
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-38-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>18 нче рәсем. Җир еслегендә һава агымнарының схемасы (унда - Жир әйләнешен исәпкә алып). 18 нче һәм 17 нче рәсемнәрне чагыштырыгыз. 18 нче рәсемнән басым поясларын күрсәтегез һәм уртача киңлекләрдә пассатлар, көнбатыш җилләре барлыкка килүне аңлатыгыз</figcaption></figure>
тузанлану) үзләштерә. Тропосфераның бертөрле үзлекләргә ия булган зур күләмле һавасы һава массасы дип атала. Һава массаларын, формалашкан урыннарына бәйле рәвештә, дүрт типка бүлеп йөртәләр: экваториаль һава массасы, яисә экваториаль һава (ЭҺ), тропик (Th), уртача (УҺ), арктик һәм антарктик (АҺ). Һава массаларының үзлекләре аларның нинди территорияләр өстендә формалашуына бәйле (16 нчы рәсем).
17 нче рәсемдә төшке кояш экватор өстендә зенитта булганда, ягъни көн белән төн тигезлеге вакытында, һава массалары формалашу өлкәләре күрсәтелгән. Кояшның зениттагы торышы үзгәрүгә бәйле рәвештә, атмосфера басымы пояслары да, һава массалары да төньякка яки көньякка таба күченә.
Күченгәндә һава массалары үзлекләрен озак вакытлар буена саклыйлар һәм үзләре күчкән урыннарның һава торышын билгелиләр.
#### Климат формалашуда һава агымнарының роле.
Һәрвакыт хәрәкәттә булган һава массалары җылыны (суыкны) һәм дымны (корылыкны) бер киңлекләрдән икенчеләренә,
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-39-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>19 нчы рәсем. Сезонга карап, һава массаларының күчүе һәм климат пояслары барлыкка килү</figcaption></figure>
океаннардан материкларга һәм материклардан океаннарга күчерәләр. Һава массаларының хәрәкәте аркасында, Жир өслегендә җылылык һәм дымның бүленеше алмашынып тора. Һава агымнары булмаса, экваторда тагын да эссерәк, ә полюслар янында чынбарлыктагыга караганда бик күпкә салкынрак булыр иде. Шул рәвешчә, климат Кояшның горизонт өстеннән биеклегенә генә түгел, һава массаларының, һава агымнарының хәрәкәтенә дә бәйле.
**Биремнәр.** 1. Экватор янында ни өчен явым-төшем күп була, ә тропик өлкәләрдә аз? Атмосфера басымы пояслары һәм явым-төшем күләме арасында нинди бәйлелек бар? 2. Жир өслегендәге даими җилләрне атап чыгыгыз һәм аларның барлыкка килүен аңлатыгыз. 3. Һава массасы нәрсә ул? 4. Жир өслегендә җылылык һәм дымның бүленүендә һава агымнарының роле нинди?
### § 8. Жирнең климат пояслары
1. Һава массалары ни өчен әле төньякка, әле көньякка күчеп тора? 2. Климат һава торышыннан нәрсәсе белән аерыла?
Жир өслегендә Кояш җылысының һәм атмосфера явым-төшемнәренең тигезсез бүленүе нәтиҗәсендә, җирнең климаты бик төрле. Танылган галим Б. П. Алисов Җирдә бер-берсеннән температура шартлары һәм һава массалары белән аерылып торган 13 климат поясы бар дип күрсәтә.
Картадан Жирдәге климат поясларын күрсәтегез (20 нче рәсемне карагыз). Аларның кайсылары Төньяк һәм Көньяк ярымшарларда кабатлана? Кайсылары зуррак мәйданны алып тора?
Картаны анализлаудан күренгәнчә, поясларның исемнәре аларның географик урыннарына туры килә, шуңа күрә ул исемнәрне истә калдыру җиңел.
Климат пояслары төп һәм күчеш поясларына бүленә.
#### Төп климат пояслары
һава массаларының дүрт тибына туры килә (19 нчы рәсемне карагыз). Экватор өлкәсендә экваториаль климат поясы ята. Биредә экваториаль һава һәм түбән атмосфера басымы өстенлек итә. Кояшның горизонт өстендә биектә торуы сәбәпле, монда ел буена һава температурасы югары була. Өскә күтәрелүче һава агымнарының, шулай ук пассатлар белән океаннан килгән дымлы һава массаларының өстенлек итүе нәтиҗәсендә, бу пояста ел буена явым-төшем күп була.
Тропик поясларда тропик һава, югары басым, һаваның аска таба хәрәкәте өстенлек итә. Җәй көне һава массаларының температурасы бик югары була. Кышын һава салкынчарак. (Ни өчен?) Тропик һава массалары, кагыйдә буларак, бик коры. 10—12 км биеклектә, экватор өлкәсеннән тропикларга килә-килә, һаваның дымы инде азайган була. (Ни өчен?) Түбән төшкәндә ул җылына һәм
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-41-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>20 нче рәсем. Җирнең климат пояслары</figcaption></figure>
тагын да корыракка әйләнә. Коры җир тигезлекләрендә яңгыр — сирәк күренеш. Ул океан өстендә дә аз ява.
Уртача поясларда уртача һава һәм көнбатыш җилләре өстенлек итә. Биредә тропик поясларга караганда шактый салкынрак. Ел фасыллары ачык аерылып тора. (Ни өчен?) Еллык явым-төшем күләме тулаем алганда шактый зур, ләкин ул тигез бүленми.
Картаны анализлаудан күренгәнчә, материкларның көнбатыш өлешләрендә явым-төшем күп була. Аларны бирегә океаннан диңгез һава массалары китерә. Көнчыгышка таба күчкәндә һава дымын югалта, шуңа күрә материкларның эчке өлешләрендә явым-төшем аз була. Материкларның көнчыгышында явым-төшем күбәя, чөнки монда океаннар тәэсире сизелә. (Рәсемнәр һәм климат карталарыннан файдаланып, арктик һәм антарктик поясларны тасвирлап бирегез.)
#### Күчеш климат пояслары
төп пояслар арасында ята. (Карталардан файдаланып, аларның исемнәрен әйтегез.) «Суб» латин теленнән тәрҗемә иткәндә «астында» («янында») дигәнне аңлата. Субэкваториаль пояс — подэкваториаль, экватор яны; субтропик пояс — подтропик, тропик яны. Күчеш поясларында һава массалары сезонга карап алмашына (19 нчы рәсемне карагыз). Алар бирегә күрше пояслардан килә. Шуңа күрә Төньяк ярымшарның субэкваториаль поясы җәй көне — экваториаль пояс климатына, ә кышын тропик пояс климатына охшый. Субтропик пояс климаты җәй көне — тропик пояс климатына, ә кышын уртача пояс климатына охшый.
#### Климат ясаучы факторлар.
Әгәр сез картага карасагыз, климат пояслары чикләренең параллельләр буйлап кына үтмәвен, бәлки урыны-урыны белән әле төньякка, әле көньякка авышуын күрерсез. Бу нәрсә белән аңлатыла соң? Шуның белән аңлатыла: урынның климатына тагын җирнең рельефы, океаннар, коры җир, диңгез агымнары, боз катламы да зур йогынты ясый. Бу йогынты кайчак шундый зур була ки, климат поясы эчендә климатларның төрле типлары барлыкка килә. Мәсәлән, тропик пояста тропик чүл климаты һәм дымлы тропик климат бар. Климатның теге яисә бу тибы өстенлек иткән территория климат өлкәсе дип атала да инде (20 нче рәсем).
Беренче һәм икенче факторларның үзара тәэсир итешүе турында сөйләгез.
Шул рәвешчә, Жирнең теләсә кайсы территориясенең климаты ясалуга климат барлыкка китерүче факторлар дип аталган өч сәбәп йогынты ясый. Бу — төшке кояшның горизонт өстеннән биеклеге (географик киңлек), һава агымнары һәм җирнең түшәмә өслеге (21 нче рәсем).
**Биремнәр.** 1. Түбән һәм югары басым поясларының урнашуларын глобустан күрсәтегез. Аларның кайсында һаваның өскә күтәрелүче хәрәкәте, кайсыларында аска таба хәрәкәте өстенлек итә, һәм бу явым-төшемгә нинди йогынты ясый? 2. Атмосфера басымы күтәрелгәндә яисә төшкәндә, сез яши торган төбәктә һава торышы ничек үзгәрә? 3. Жир өслегендәге даими җилләрне атагыз һәм аларның барлыкка килүен аңлатыгыз. 4. Сез яши торган төбәктә һава торышының еш үзгәрүе нинди сәбәпләрдән килеп чыга? 5. Һава агымнары климатка нинди йогынты ясый? 6. Күчеш пояслары төп пояслардан нәрсәсе белән аерыла? 7. Сез нинди климат поясында яшисез? 8. Тропик
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-43-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>21 нче рәсем. Климат барлыкка китерүче факторлар. ▲ Беренче һәм икенче факторларның үзара тәэсир итешүе турында сөйләгез</figcaption></figure>
пояста нинди һава торышы өстенлек итә? 9. Җирдә температуралар, явым-төшемнәр бүленешенең закончалыклары нинди? 10. Атмосфераның хәле ни өчен бөтен дөньядагы галимнәрне борчуга төшерә?
**Бу китапларны укыгыз:**
Ауст 3. Погода. — М.: Слово, 1994. (Что есть что?)
Тейлор Б. Воздух. Вода. Погода и климат. — М.: Кубок, 1995. (Взгляд на мир. Природа и природные явления.)
Уотт Ф., Уилсон Ф. Погода и климат. — М.: Росмэн, 1997. (Энциклопедия окружающего мира.)
Человек и стихия. Научно-популярный сборник. — Л.: Гидрометеоиздат, 1991.
## ГИДРОСФЕРА. БӨТЕНДӨНЬЯ ОКЕАНЫ — ГИДРОСФЕРАНЫҢ ТӨП ӨЛЕШЕ
Cy — Җирдә иң киң таралган матдә. Җирнең су тышчасы литосфера, атмосфера һәм терек табигать белән бергә үскән. Безнең планетадагы барлык процесслар диярлек су катнашында бара. Гидросфера Бөтендөнья океаныннан, коры җирдәге сулар һәм җир асты суларыннан тора. Суның иң зур массасы океаннарда тупланган. Бөтендөнья океаны — планетабызның зәңгәр көзгесе, Җирдәге тереклекнең бишеге. Безнең планетабызның үткәне генә түгел, киләчәге дә океан белән бәйле. Океанның гаять зур роленә төшенү өчен, аның табигатенең үзенчәлекләрен: су массаларының үзлеген белергә, агымнарның ролен, океанның атмосфера һәм коры җир белән үзара тәэсир итешүен аңларга кирәк. Сез боларның барысы турында да шушы теманы өйрәнеп белерсез.
### § 9. Бөтендөнья океаны сулары
1. Гидросфера дип нәрсәне атыйлар? Бөтендөнья океаны нәрсә ул? 2. Океан табигате турында сез инде нәрсәләр беләсез? 3. Океаннар картасына характеристика төзегез (планны кушымтадан карагыз).
#### Жир тереклегендә океанның роле.
Океан планетабыз өслегенең якынча 3/4 өлешен алып тора (22 нче рәсем). Cy — җирдәге иң гаҗәеп матдәләрнең берсе, кадерле сыеклык, безнең планетабызга табигать бүләге. Ул Кояш системасында Җирдәге кадәр башка беркайда да юк.
Океан... Жирдәге тереклек өчен аның әһәмияте никадәр зур икәнлеген күз алдына да китереп булмый. Күктәге болытлар, яңгыр һәм кар, елгалар һәм күлләр, чишмәләр — болар барысы да океанның аны вакытлыча гына ташлап киткән кисәкчәкләре.
Океан Җирдә табигатьнең бик күп сыйфатларын билгели: үзендә тупланган җылылыкны атмосферага бирә, аны дымга туендыра, ул дымның бер өлеше коры җиргә күчерелә. Океан коры җирнең климатына, туфракларына, үсемлекләр һәм хайваннар дөньясына зур йогынты ясый. Кешенең хуҗалык эшчәнлегендә дә аның роле бик зур. Ул үз ярларына миллионлаган ял итүчене кабул итә, аларны дәвалый һәм шифалы дарулар бирә. Океан — диңгез продуктлары, бик күп файдалы казылмалар, энергия чыганагы; ул «һава торышы кухнясы» да, материкларны үзара бәйли торган дөньяда иң иркен юл да. Океанның бактерияләр ярдәмендә үз-үзен чистарта торган (билгеле бер чиккә кадәр) сәләте дә бар, шуңа күрә җир өслегендә барлыкка килгән күп кенә калдыклар анда юкка чыга.
Кешелек дөньясы тарихы океанны өйрәнү һәм үзләштерү белән аерылгысыз бәйләнгән. Аны танып белү бик борынгы заманнарда ук башланган. (Кайчан? Кем тарафыннан?) Соңгы унъеллыкларда иң яңа техника ярдәмендә
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-45-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>22 нче рәсем. Коры җирнең һәм океанның мәйданы: а) тулаем алганда Җирдә; б) Төньяк ярымшарда; в) Көньяк ярымшарда</figcaption></figure>
яңа мәгълүматлар бигрәк тә күп алынды. Фәнни судноларда үткәрелгән тикшеренүләр, автоматик океанография станцияләре һәм шулай ук Жирнең ясалма иярченнәре тарафыннан җыелган мәгълүматлар океан суларында өермәләр булып торуын, бик тирәндә кара-каршы агымнар барлыгын, суның бик тирән катламнарында тереклек булуын исбатларга ярдәм иттеләр. Океан төбе рельефының төзелешен тикшерү литосфера плиталары хәрәкәте турында теория иҗат итәргә мөмкинлек бирде.
#### Бөтендөнья океаны суларының килеп чыгышы.
Океан — Җирдә иң киң таралган, гадәти булмаган үзлекләре белән тикшеренүчеләрне күптәннән инде таң калдырган суның саклану урыны. Җир өслегенең гадәттәге шартларында тик су гына өч төрле халәттә була ала. Суның әлеге үзлеге аңа һәркайда булырга мөмкинлек бирә. Ул бөтен географик тышчага үтеп керә һәм анда күп төрле эш башкара.
Җирдә су ничек килеп чыккан соң? Бу сорауга фәннең әлегә кадәр төгәл җавабы юк. Су я өске мантиядән литосфера барлыкка килгәндә үк бүленеп чыккан, я булмаса акрынлап җыелган дип фараз итәләр. Су хәзер дә вулканнар атылганда җир өслегенә эләккән магмадан, литосфера плиталары тартылып ярылган зоналарда океан асты кабыгы хасил булганда бүленеп чыгып тора. Миллионнарча еллар дәвамында шулай барачак. Суның бер өлеше Җиргә космостан килә.
#### Океан суларының үзлекләре.
Аның төп үзлекләре — тозлылык һәм температура — сезгә инде билгеле. (6 нчы сыйныф курсыннан аларның төп күрсәткечләрен исегезгә төшерегез.) Океан суы — химик матдәләрнең барысын да диярлек туплаган эремә ул. Анда организмнарның тереклек эшчәнлеге нәтиҗәсендә хасил була торган газлар, минераль һәм органик матдәләр эрегән.
Тозлылыкның төп үзгәрешләре өске катлауда күзәтелә. Суның тозлылыгы башлыча атмосфера явым-төшемнәре һәм парга әйләнүнең нисбәтенә бәйләнгән, ә ул исә географик киңлеккә бәйле рәвештә үзгәреп тора. Тозлылык экватор тирәсендә 34 %0 чамасы, тропиклар янында — 36 %%, уртача һәм поляр киңлекләрдә — 33 %% чамасы. Явым-төшем күләме күбрәк, ә парга әйләнү азрак булган урыннарда елга сулары күп агып төшә, һәм бозлар эри торган урыннарда тозлылык кимрәк.
Океан суларының, коры җир кебек үк, кояш җылысы төшүдән җылынуын сез беләсез инде. Мәйданы зуррак булганга, океан җылылыкны коры җиргә караганда күбрәк ала. Өске суларның температурасы бертөрле түгел, һәм ул географик киңлеккә бәйле рәвештә бүленә (23 нче рәсем). Океанның кайбер районнарында бу закончалыкны океан агымнары, ә яр буе өлешләрендә материктан агып төшкән җылырак сулар боза. Океанда су температурасы тирәнлеккә карап та үзгәрә. Башта ул бик нык салкыная, аннан соң суыну акрыная. 3—4 мең метрдан тирәнрәктә температура гадәттә +2—0°С тирәсендә тирбәлә.
#### Океанда бозлар.
Боз океан суларының температурасына бәйле рәвештә барлыкка килә. Диңгез суының -2°С та катуын сез беләсез инде. Суынганда тозлы суның тыгызлыгы арта, аның өске катлавы авырая һәм түбәнгә чума, ә өскә суның җылырак катлаулары күтәрелә. Суның болай кушылып аралашуы боз ясалуга комачаулый. Бозлар арктик
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-47-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>23 нче рәсем. Бөтендөнья океанында өске суларның уртача еллык температурасы. Бер үк киңлекләрдәге суның температурасын чагыштырыгыз. Алынган нәтиҗәне аңлатып бирегез</figcaption></figure>
һәм субарктик киңлекләрдә генә барлыкка килә, чөнки анда кыш озын һәм бик салкын. Уртача пояста урнашкан кайбер сай диңгезләр дә боз белән каплана. Берьеллык һәм күпьеллык бозлар була. Океан бозы, коры җиргә тоташкан булса, хәрәкәтсез һәм, йөзмә булса, хәрәкәттә булырга мөмкин. Океанда коры җир бозлыкларыннан ватылып төшкән бозлар — айсберглар очрый (24 нче рәсем).
Океанның боз капламы аның үзендәге тереклеккә, Жир климатына гаять зур йогынты ясый. Бозлар кояш нурларын кире кайтара, һаваны суыта, томаннар барлыкка килүгә сәбәп була. Алар суднолар йөрешен, диңгезчелек кәсебен кыенлаштыра.
#### Су массалары.
Су — океан табигатенең төп компоненты. Океанның билгеле бер урыннарында барлыкка килә торган һәм бер-берсеннән температурасы, тозлылыгы, тыгызлыгы, үтә күренүчәнлеге, кислород микъдары, үзенә хас тере организмнары булуы белән аерылып торган зур күләмле суларын су массалары дип атыйлар. Бу үзлекләр теге яисә бу су массасы биләп торган бөтен урыннарда саклана.
Океанда өске, арадаш, тирәндәге, төптәге су массаларын аерып йөртәләр. 200 м тирәнлеккә кадәр булган өске су массаларында экваториаль, тропик, уртача һәм поляр су массаларын аерып карыйлар. Алар төрле киңлекләрдә кояш җылысының тигез төшмәве һәм атмосфера тәэсире нәтиҗәсендә барлыкка килә. Бер үк киңлекләрдә дә өске су
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-48-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>24 нче рәсем. Океанда эреп баручы айсберглар</figcaption></figure>
массаларының үзлекләре төрле булырга мөмкин, шуңа күрә аларны яр буе һәм океанның эчке суларына бүлеп йөртәләр.
Су массалары атмосфера белән актив тәэсир итешәләр: аңа җылылык һәм дым бирәләр, аннан углекислый газны йоталар, кислород бүлеп чыгаралар. Бергә катнашып, алар үзләренең үзлекләрен үзгәртәләр.
**Биремнәр.** 1. Океан суларының тозлылыгы нәрсәгә бәйле? 2. Океан суларының температура аермасы нинди? 3. Океанның кайсы районнарында бозлар ясала? Алар Җир табигатенә һәм кешенең хуҗалык эшчәнлегенә ничек тәэсир итәләр? 4. Cy массасы дип нәрсәне атыйлар? Су массаларының төп типларын атагыз. Океанның өске катламында нинди су массаларын аерып йөртәләр?
### § 10. Өске агымнарның схемасы
1. Океанда су хәрәкәтенең нинди төрләрен беләсез? Аларны китереп чыгара торган сәбәпләрне аңлатыгыз. 2. Океан агымнары дип нәрсәне атыйлар? Алар бер-берсеннән ничек аерылалар?
Бертуктаусыз хәрәкәттә булу — океан суларының үзенчәлекләреннән берсе. Жюль Вернның атаклы романындагы су асты көймәсе «Наутилус»ның девизы «Хәрәкәтчән эчендә хәрәкәтчән» дигән сүзләр булуы юкка гына түгел бит. 6 нчы сыйныф курсында сез инде океан суларының хәрәкәт төрләре белән таныштыгыз, аларның барлыкка килүенең төп сәбәпләрен беләсез. Агымнарның юнәлешен даими җилләр генә билгеләми, ул Җирнең үз күчәре тирәсендә әйләнгәндә янга тайпылу көченә, океан төбе рельефына, материк сызыкланышына да бәйле.
Океанның һәм коры җирнең табигатенә иң зур йогынтыны өске агымнар ясый. Алар океанда өске суларның гаять зур әйләнмә хәрәкәтен китереп чыгара. Ул ничек барлыкка килә соң? Моны Атлантик океанның төньяк өлеше мисалында карап үтик (25 нче рәсем).
Төньяк-көнчыгыш пассат, су массаларын Африка ярларыннан көнбатышка куып, Төньяк Пассат агымын барлыкка китерә. Көньяк Американың көнчыгыш яр буйларында ул төньяк-көнбатышка авыша һәм Мексика култыгына керә, шунда Гольфстрим агымы барлыкка килә. Ул аннан су массаларын көнчыгышка күчерүче көнбатыш җилләре хәрәкәт итә торган уртача киңлекләргә үтеп керә. Суларның мондый хәрәкәтенә Җирнең бу суларны уңга авыштыра торган әйләнү көче дә булыша. Жылы суларны уртача һәм поляр киңлекләргә алып килүче Төньяк-Атлантика агымы шулай барлыкка килә. Бу киңлекләрдәге суның артыгы көньякка агып керә, Африка ярлары буенда астан күтәрелгән салкын сулар белән кушыла һәм Канар агымын барлыкка китерә. Шул рәвешчә, Атлантик океанның төньяк өлешендә суларның сәгать угы юнәлешендә гаять зур әйләнмәле хәрәкәте барлыкка килә. Бу океанның көньяк өлешендә дә шундый ук күренеш күзәтелә (картаны карагыз). Монда суларның әйләнмә хәрәкәте сәгать угына каршы юнәлештә бара, чөнки Көньяк ярымшарда хәрәкәт сулга тайпыла.
Төп агымнарның мондый күренеше Тын океанда да күзәтелә. Гольфстримның тиңдәше булып биредә — Куросио, Бенгель агымының тиңдәше булып Гумбольдт (яисә Перу) агымы тора һ. б. Һинд һәм Төньяк Боз океаннарында агымнарның күренеше бераз аерыла, чөнки аларның географик урыннары үзенчәлекле.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-50-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>25 нче рәсем. Бөтендөнья океанында төп өске агымнар</figcaption></figure>
Көньяк ярымшарда уртача киңлекләрдә Антарктик әйләнмә агым (яисә Көнбатыш җилләр агымы) барлыкка килә, ул — Бөтендөнья океанында иң көчле агым.
Шулай итеп, океанда өске агымнарның бүленешендә билгеле бер закончалык күзәтелә. Агымнарның гомуми схемасы даими җилләр схемасына туры килә. Пассатлар су массаларын көнбатышка күчерәләр, ә уртача киңлекләрнең көнбатыш җилләре — көнчыгышка, ләкин шул ук вакытта Жирнең үз күчәре тирәсендә әйләнү көче бу суларны Төньяк ярымшарда уңга һәм Көньяк ярымшарда сулга авыштыра. Шуңа күрә агымнар гаять зур әйләнмә хәрәкәтләр ясыйлар (25 нче рәсем).
Агымнар океанда җылылыкның яңадан бүленүенә бик зур йогынты ясыйлар. Океанның көнбатыш өлешләрендәге җылы сулар полюсларга юнәлә, су белән җылыту системасындагы кебек, Жирнең югары киңлекләрен җылыта, ә көнчыгышта экваторга суынган хәлдә кайта.
Салкын һәм җылы агымнар бигрәк тә уртача киңлекләрдә бер-берсенә якынаялар. Нәтиҗәдә үзлекләре төрле булган суларның кушылу өлкәләре барлыкка килә, өермәләр күтәрелә. Океандагы бу күренешләр океан өстендә барлыкка килә торган һава массалары үзлекләрендә, ә аннары уртача киңлекләрдәге коры җирнең һава шартларында да чагылалар.
**Биремнәр.** 1. Океан агымнары хасил булуның сәбәпләрен аңлаткан урынны тексттан табыгыз. Төп агымнарның хәрәкәте нинди гомуми кагыйдәгә буйсына? Карта буенча Төньяк ярымшарда 0°С изотермасының барышын күзәтегез һәм коры җирнең климаты формалашуда җылы һәм салкын агымнарның ролен билгеләгез. Төньяк Америка һәм Евразиягә тигән явым-төшем күләменә агымнар нинди йогынты ясый?
### § 11. Океанда тереклек
1. Океанда сезгә билгеле булган нинди үсемлекләр һәм хайваннар яши? 2. Океандагы организмнарның яшәү шартлары коры җирдәге яшәү шартларыннан нәрсәсе белән аерыла? 3. Кеше диңгез организмнарын ничек файдалана?
#### Диңгез организмнарының күптөрлелеге.
Океан күз алдына да китерүе мөмкин булмаган тереклек һәм серләр белән тулы. Аларның күбесе әле хәзергәчә ачылмаган. Диңгез тирәнлекләрен тикшергәндә, хәзер дә әле фәнгә билгеле булмаган организмнар табылып тора. Тереклек океанның бөтен җиренә дә таралган. Ул Мария чоңгылы төбендә 11 мең метр тирәнлектә, хәтта яңа Жир кабыгы хасил була торган урыннарда, Жир эченнән бик тирәннән ярылулар аша кайнар магма ага торган югары температуралы һәм гаять зур басымлы урыннарда да бар.
Полюслардан алып экваторга кадәр, өске катлаудан алып иң тирән җирләренә кадәр океандагы тереклек шартлары нык аерылып тора. Шуңа күрә океанда тереклек гаять күптөрле. (6 нчы сыйныф курсында алган белемнәрегезгә таянып, моны исбат итегез. Организмнарның төрле төркемнәре яши торган тереклек шартлары турында сөйләп бирегез.)
Бөтендөнья океанында гаять күп санда тере организмнар яши — бер күзәнәкле микроскопик үсемлекләр һәм хайваннардан алып диңгез гигантларына кадәр. Яшәү рәвешләре ягыннан диңгез организмнары өч төркемгә бүленә: нектон — актив йөзүче хайваннар, планктон — пассив йөзүчеләр һәм бентос — су төбендә яшәүче организмнар.
#### Океанда тереклекнең таралуы.
Океанда тереклекнең ике өлкәсен аерып йөртәләр. Беренчесе — суның өсте һәм бөтен тирән катламнары, икенчесе — океан төбе. Иксез-чиксез океан киңлекләрендә организмнарның таралуына нәрсә йогынты ясый соң? Яктылык — суда яшел суүсемнәр үсү өчен беренче шарт, ә алар белән башка организмнар туена. Суда яктылык һавадагыга караганда азрак, тирәнгә төшкән саен, яктылык кими бара. Шуңа күрә суның өске 50 метрга кадәр катламында организмнар күбрәк. Әмма монда да алар тигез таралмаган. Ачык океанга караганда ярга якынрак катламнарда организмнар күбрәк. Океан төбендә дә, ярга якын сайрак урыннарда, шулай ук организмнар күбрәк яши.
Океанда организмнар таралуына, яктылыктан тыш, башка факторлар да йогынты ясый. Мәсәлән, суның тозлылыгы һәм тыгызлыгы, температурасы, туклыклы матдәләрнең микъдары, агымнар, суларның вертикаль аралашуы, шулай ук диңгез төбен хасил иткән токымнарның үзлекләре. Барлык бу шартлар бик зур океан киңлекләрендә төрлечә бергә туры килә. Мәсәлән, тирәннән сулар өскә күтәрелә торган районнарда өске катлау туклыклы матдәләргә байый, бу исә тереклек өчен уңай шартлар тудыра. Суларның күтәрелүенә һәм аралашуына давыллы җилләр, агымнар ярдәм итә. Океанның җилләр сирәк исә торган урыннарында туклыклы матдәләргә ярлы өске сулар тирәнгә төшә. Монда үсемлек һәм хайван планктоны да, шулай ук балыклар да аз.
Океанда, коры җирдәге кебек үк, тере организмнарның массасы бик күп һәм аз булган поясларның чиратлашуы күзәтелә. Океанда тереклекнең иң күп туплануы субполяр һәм уртача киңлекләргә туры килә.
Хайваннар белән үсемлекләр бергә яшәгән коры җирдән аермалы буларак, океанда 200—250 м дан тирәнрәктә яшел үсемлекләр юк. Монда бары тик хайван организмнар һәм бактерияләр генә яши. Океанда тереклекнең бүленеше аскы катлам суларның өскә туклыклы матдәләр алып чыгу тизлегенә, ягъни шактый дәрәҗәдә сулар хәрәкәтенә бәйле.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-53-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>26 нчы рәсем. Балык тоту районнары. Балыкчылыкның мондый географиясе сәбәпләрен аңлатыгыз</figcaption></figure>
#### Океанның биологик байлыклары.
Океан элек-электән кешене туендыручы булган. Анда имезүче хайваннар (тюлень, морж) аулыйлар, умырткасыз хайваннар һәм балык тоталар, суүсемнәр җыялар. Диңгез организмнарын азык буларак кына түгел, дарулар, химия промышленносте өчен чимал итеп тә файдаланалар.
Бөтендөнья океанының биологик байлыклары зур, әлбәттә, ләкин барыбер аның күләме чикләнгән, һәм кешелек дөньясы алдына аннан акыллы файдалану, аны саклау һәм арттыру бурычы куела.
**Биремнәр.** 1. Океанда тереклек таралуның үзенчәлекләре нәрсәдә? 2. Суларның өске катламнарында организмнарның таралуы нәрсәгә бәйле? 3. Океанның кайсы өлешләре тереклеккә аеруча бай? 4. Океандагы тереклекне саклау ни өчен кирәк?
### § 12. Океанның атмосфера һәм коры җир белән үзара тәэсир итешүе
1. Бөтендөнья су әйләнеше ничек бара? Ул табигатьтә нинди роль уйный? 2. Һава массалары ни өчен хәрәкәткә килә?
Планета тереклегендә океанның роле суның гаҗәеп үзлекләре белән билгеләнә, чөнки ул җылыны коры җир өслегенә караганда
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-54-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>27 нче рәсем. Азия яр буйларында моллюсклар җыю</figcaption></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-54-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>28 нче рәсем. Океан балыкка бай</figcaption></figure>
шактый күбрәк йота. Коры җирдән аермалы буларак, су әкрен җылына, ләкин җылылыкны үзендә озак тотып тора. Океанның гаять зур өслеге Җиргә Кояштан килә торган җылының 2/3 сен йота. Океан суларының ун метрлы өске катламында бөтен атмосферадагыга караганда да күбрәк җылы саклана. Шуңа күрә океанны планетаның җылы туплагычы дип атыйлар. Ул атмосферага дым да бирә, коры җирне явым-төшем белән дә туендыра.
Суның парга әйләнүе һәм чәчрәп таралуы процессында җил ярдәмендә дым белән бер үк вакытта һавага океан суында эрегән тозлар да әләгә. Бу тозлар аэрозольләргә (һавада эленмә хәлендәге бик вак кисәкчәкләргә) әверелә һәм явым-төшемнәрнең тоз составын билгели.
Океанның атмосфера һәм материклар белән үзара тәэсир итешүендә һава массаларының роле бигрәк тә зур. Океан өслеге, җылылык һәм дым алмашып, атмосфера белән актив тәэсир итешә. Бу алмашу салкын һаваның җылы океан өстендә җылынуы һәм, киресенчә, җылы һаваның аннан салкынрак сулар өстендә суынуы нәтиҗәсендә килеп чыга. Парга әйләнгәндә океан өслегендәге су суына, ә парга әйләнүче суда тупланган җылылык атмосфераның түбән катламына бирелә.
Океан суларында тупланган җылылык һава массаларының үзлекләренә йогынты ясый. Океан өстендә һава массаларының үзенә бертөрле кече тибы — диңгез һава массалары барлыкка килә, алар коры җир өслегендә барлыкка килгән континенталь һава массаларыннан дымлырак һәм ел фасыллары арасында температуралар аермасы аз булу белән аерылып торалар. Океан өсте һәм коры җир арасындагы температуралар аермасы атмосфера басымында аерымлык тудыра, һава массаларының күченүен китереп чыгара, ә инде һава массалары җылыны (салкынлыкны) һәм дымны океаннан материкларга күчерә. Шуңа күрә яр буйларында үзенә бертөрле океан (диңгез) климаты барлыкка килә. Океанның материклар белән үзара тәэсир итешүенең бигрәк тә ачык мисалы — муссоннар. Бу сезонлы җилләр коры җирнең зур массивлары белән океаннар чигендә барлыкка килә. (Аларның килеп чыгуын һәм елның төрле фасылларында коры җир климатына һәм океанның яр буйлары суларына тәэсир итүен аңлатыгыз.)
Океанның атмосфера һәм коры җир белән үзара тәэсир итешүендә агымнар зур роль уйный. Алар океан белән коры җир арасында җылылык һәм дым алмашуны көчәйтә. Экватордан полюсларга бара торган агымнар һава массаларына караганда күбрәк җылыны күчерәләр. Куәтле агымнар (Гольфстрим, Куросио һ. б.) җылы суны тропик киңлекләрдән уртача һәм поляр яны киңлекләренә илтәләр. Шуңа күрә кыш көне, континентлар суынган вакытта, җылы агымнар белән җылынган һава җылылыкны коры җиргә күчерә. Материкның яр буенда һәм хәтта океаннан шактый ерак торган өлешләрендә дә һаваның температурасы күтәрелә. Мәсәлән, Төньяк Атлантикада океанның өсте атмосферага җылыны үзе шунда ук кояш нурларыннан алган җылыга караганда күбрәк бирә. Көнбатыш җилләре бу җылыны Евразиягә күчерә.
Океан һәм коры җирнең үзара тәэсир итешүендә су әйләнешенең дә роле зур. Океан — атмосферага дым килүнең төп чыганагы. Су әйләнеше коры җир сулары барлыкка килүнең, туфрак дымлануның, коры җирдәге төрле организмнар тереклегенең нигезе булып тора. Бер ел эчендә океан өслегеннән бер метрга якын калынлыктагы су катламы парга әйләнә. Ләкин океан суының биеклеге кимеми, чөнки аңарга атмосфера явым-төшемнәре өстәлеп тора, елгалар коя.
Шулай итеп, һава массалары хәрәкәте һәм су әйләнеше аркасында, Бөтендөнья океаны материклар табигатенә гаять зур йогынты ясый. Океан планетаның тулаем тышкы күренешен билгели.
**Биремнәр.** 1. Океан белән коры җир арасында җылы һәм дым алмашу ничек бара? 2. Коры җир һәм океан өстендә барлыкка килә торган һава массалары нәрсәсе белән аерыла? 3. 29 нчы рәсем буенча океан белән атмосфераның үзара тәэсир итешүен билгеләгез.
**Бу китапларны укыгыз:**
Атлас океанов. - Лондон: Дорлинг Киндерсли, 1997.
Брукс Ф. Моря и океаны. - М.: Росмэн, 1997. (Энциклопедия окружающего мира.)
Войтов В. И. Океанические дороги человечества. — М.: Наука, 1994.
Всемирная география: В школе и дома. Ч. II: Моря вокруг нас. - М.: Росмэн, 1995.
География и астрономия: Универсальная энциклопедия школьника. - Минск: Валев, 1995.
Залогин Б. С. Океаны: Книга для учащихся. — М.: Просвещение, 1996.
Океан: Морские путешествия, приключения, героика, фантастика, история, наука, жизнь океана. Вып. І. — М.: Интерпринт, 1990.
По морям и океанам: Географический атлас для детей. — М.: ПКО «Картография», 1996.
## ГЕОГРАФИК ТЫШЧА
Бу темада сез Жирнең иң катлаулы тышчасы — без яши торган һәм чынлыкта безнең йортыбыз булган географик тышча белән танышырсыз. Үз йортыңны саклау өчен, географик тышчаның составы нинди икәнен, аның үзлекләрен, нинди механизм аркасында аның бербөтен табигый организм булып торуын яхшы белергә кирәк. Сез табигый комплексның, табигый зонаның нәрсә икәнен белерсез, географик зональлек законы белән танышырсыз.
### § 13. Географик тышчаның төзелеше һәм үзлекләре
1. Исегезгә төшерегез: биосфера нәрсә ул? Жирнең тагын нинди тышкы тышчалары бар? 2. Табигатьтә су нинди роль уйный? 3. Физика буенча белемнәрегездән файдаланып сөйләп бирегез: энергия нәрсә ул? 4. Табигать белеме һәм биология курсларыннан исегезгә төшерегез: яшел үсемлекләрдә органик матдәләр ничек барлыкка килә?
#### Географик тышчаның төзелеше.
Җирдә тереклек барлыкка килгәнче, аның тышкы, бердәм тышчасын үзара бәйләнгән өч тышча тәшкил иткән — литосфера, атмосфера һәм гидросфера. Тере организмнар — биосфера барлыкка килгәч, бу тышкы тышча шактый үзгәргән. Аның состав өлешләре, ягъни компонентлары да үзгәргән. Атмосфераның түбән катлаулары, литосфераның өске катлавы, барлык гидросфера һәм биосфераның бер-берсенә үтеп керүе һәм тәэсир итешүе барган Жирнең тышкы тышчасы географик тышча (Җир тышчасы) дип атала (30 нчы рәсем). Географик тышчаның барлык компонентлары аерымланып яшәми, алар үзара тәэсир итешә. Мәсәлән, су белән һава, ярыклар һәм бик вак тишекләр аша тау токымнарының эченә үтеп, токымнарның ашалуы процессында катнаша, аларны үзгәртә, шул ук вакытта үзләре дә үзгәрә. Елгалар һәм җир асты сулары, минераль матдәләрне күчереп, рельефны үзгәртүдә катнаша. Вулканнар атканда, көчле җил искәндә, тау токымнары кисәкчәкләре атмосферага бик югары күтәрелә. Гидросферада тозлар күп. Су һәм минераль матдәләр барлык тере организмнар составына керә. Тере организмнар үлеп бик калын тау токымнарын барлыкка китерәләр. Географик тышчаның өске һәм аскы чикләрен төрле галимнәр төрлечә күрсәтә. Аның нык аерылып торган чиге юк. Галимнәрнең күбесе аның калынлыгы уртача 55 км дип исәпли. Жирнең зурлыгы белән чагыштырганда бу элпә генә.
#### Географик тышчаның үзлекләре.
Компонентларның үзара тәэсир итешүе нәтиҗәсендә, географик тышчаның үзенә генә хас үзлекләре барлыкка килгән.
Бары тик биредә генә каты, сыек һәм газ хәлендәге матдәләр бар, ә бу географик тышчада бара торган барлык процесслар өчен, бигрәк тә тереклек барлыкка килү өчен гаять зур әһәмияткә ия. Бары тик биредә генә Җирнең каты өслегендә башта тереклек, ә аннан соң кеше һәм кешелек җәмгыяте барлыкка килгән. Аның яшәве һәм үсеше өчен биредә бөтен шартлар да бар: һава, су, тау токымнары һәм файдалы казылмалар, кояш җылысы һәм яктылык, туфраклар, үсемлекләр, бактерияләр һәм хайваннар дөньясы.
Географик тышчадагы барлык процесслар да Кояш энергиясе тәэсирендә һәм азрак күләмдә Җирнең эчке энергиясе чыганаклары тәэсирендә бара. Кояш активлыгының үзгәрүе географик тышчадагы барлык процессларда да сизелә. Мәсәлән, Кояш активлыгы арткан вакытта магнит давыллары көчәя, үсемлекләрнең үсеш тизлеге, бөҗәкләрнең үрчүе һәм миграциясе үзгәрә, кешеләрнең, бигрәк тә балалар һәм олы яшьтәгеләрнең, сәламәтлеге начарлана. Кояш активлыгы ритмнары белән тере организмнар арасындагы бәйләнешне рус биофизигы Александр Леонидович Чижевский әле ХХ гасырның 20—30 нчы елларында ук күрсәткән иде. (Космосның Җиргә тәэсире турында тагын нәрсәләр беләсез? Сөйләп бирегез.)
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-59-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>30 нчы рәсем. Географик тышчаның төзелеше</figcaption></figure>
Географик тышчаны, аның табигатен күздә тотып, кайчак табигый мохит яисә табигать дип кенә атыйлар.
Матдәләр һәм энергия әйләнеше. Географик тышчаның барлык компонентлары матдәләр һәм энергия әйләнеше ярдәмендә бербөтен булып бәйләнгән, шуның аркасында тышчалар арасында матдәләр алмашы бара. Матдәләр һәм энергия әйләнеше — географик тышчадагы табигый процессларның бик мөһим механизмы. Матдәләр һәм энергия әйләнешенең төрлесе бар: атмосфера һәм җир кабыгындагы һава әйләнеше, су әйләнеше һ.б. Су әйләнешенең географик тышча өчен әһәмияте зур, ул һава массалары хәрәкәте ярдәмендә тормышка ашырыла. Табигатьнең иң гаҗәеп матдәләреннән берсе булган су үзенең зур хәрәкәтчәнлеге белән аерылып тора. Температураның аз гына үзгәрүе нәтиҗәсендә дә, сыек хәлдән каты хәлгә яисә газ хәленә күчү сәләте суга төрле табигый процессларны тизләтергә мөмкинлек бирә. Су булмаса, тереклек тә булмый. Әйләнештәге су башка компонентлар белән тыгыз бәйләнешкә керә, аларны үзара бәйли һәм географик тышча формалашуда мөһим фактор булып тора.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-60-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>А. Л. Чижевский (1897—1964)</figcaption></figure>
Географик тышчаның яшәешендә биологик әйләнешнең роле бик зур. Билгеле булганча, яктыда углекислый газ белән судан яшел үсемлекләрдә органик матдәләр ясала, алар хайваннар өчен азык була. Хайваннар үлгәннән һәм үсемлекләр корыганнан соң, бактерияләр һәм гөмбәләр аларны минераль матдәләргә тарката, соңыннан яшел үсемлекләр аларны тагын үзләштерә. Бер үк элементлар күп тапкырлар тере организмнарның органик матдәләрен хасил итәләр һәм күп тапкырлар яңадан минераль хәлгә күчәләр.
Барлык әйләнешләрдә иң беренче роль тропосферадагы һава әйләнешенә туры килә, ул җилләрнең бөтен системаларын һәм һаваның вертикаль хәрәкәтен үз эченә ала. Тропосферадагы һава хәрәкәте бу гаять зур әйләнешкә гидросфераны да тарта, шулай бөтендөнья су әйләнеше барлыкка килә. Башка әйләнешләрнең тизлеге дә аңарга бәйле. Әйләнешләр экваториаль һәм субэкваториаль поясларда бигрәк тә актив, ә поляр өлкәләрдә, киресенчә, бик әкрен бара. Барлык әйләнешләр дә үзара бәйләнгән.
Һәр әйләнеш үзеннән алдагысыннан аерыла. Ул йомык түгәрәк ясамый (31 нче рәсем). Үсемлекләр, мәсәлән, туфрактан туклыклы матдәләр алалар, ә корыганда аларны күбрәк бирәләр, чөнки үсемлекләрнең органик массасы нигездә туфрактан керә торган матдәләр хисабына түгел, атмосферадагы углекислый газ хисабына барлыкка килә. Әйләнешләр аркасында табигатьнең бөтен компонентлары һәм тулаем географик тышчаның үсеше бара.
Табигать формалашуда тере организмнарның роле. Безнең планетабызны нәрсә кабатланмас итә соң? Тереклек! Үсемлекләр һәм хайваннардан башка безнең планетаны күз алдына китерүе кыен. Тереклек бик күп төрле формаларда су һәм һава киңлекләренә генә түгел, Җир кабыгының югары катламнарына да үтеп кергән. Биосфера барлыкка килү географик тышчаның һәм планета буларак Җирнең үсешендә бик мөһим этапны тәшкил итә. Тере организмнарның төп роле — барлык тереклек процессларының үсешен тәэмин итү, ә ул процессларның нигезендә Кояш энергиясе, матдәләр һәм энергиянең биологик әйләнеше ята. Тереклек процесслары өч төп этаптан тора: органик матдәнең фотосинтезы нәтиҗәсендә беренчел продукция барлыкка килү; беренчел (үсемлек) продукциянең икенчел (хайван) продукциягә әверелүе; беренчел һәм икенчел биологик продукцияләрнең бактерияләр һәм гөмбәләр тарафыннан таркатылуы. Шушы процесслардан башка тереклек мөмкин түгел. Тере организмнарга үсемлекләр, хайваннар, бактерияләр һәм гөмбәләр керә. Тере организмнарның һәр төркеме (патшалыгы) табигать үсешендә билгеле бер роль уйный.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-61-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>31 нче рәсем. Җир кабыгында матдәләр әйләнеше. Рәсемнән файдаланып, җир кабыгында матдәләр әйләнеше турында сөйләгез</figcaption></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-62-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>В. И. Вернадский (1863—1945)</figcaption></figure>
Безнең планетада тереклек 3 млрд ел элек барлыкка килгән. Барлык организмнар миллиардларча еллар буена үскәннәр, таралганнар, үсеш процессында үзгәргәннәр һәм үз чиратында Җир табигатенә — үзләре яши торган тирәлеккә йогынты ясаганнар.
Тере организмнар йогынтысында һавада кислород арткан һәм углекислый газ микъдары кимегән. Яшел үсемлекләр — атмосферадагы кислородның төп чыганагы. Бөтендөнья океанының составы үзгәргән. Литосферада органик матдәләрдән ясалган тау токымнары барлыкка килгән. Күмер һәм нефть ятмалары, известьташларның күпчелек утырмалары — тере организмнар эшчәнлегенең нәтиҗәсе. Туфрак хасил булу да — шулай ук тере организмнар эшчәнлегенең нәтиҗәсе, туфракның уңдырышлылыгы үсемлекләр үсү өчен мөмкинлек тудыра. Шул рәвешчә, тере организмнар географик тышчаның үзгәрүендә һәм үсешендә көчле фактор булып тора. Даһи рус галиме В. И. Вернадский тере организмнарны үз эшчәнлекләре белән Җир йөзендә табигатьне үзгәртүче иң куәтле көч дип санаган.
**Биремнәр.** 1. Географик тышчаның төзелеше (составы һәм компонентларның үзара тәэсир итешүе) нинди? 2. Нинди үзлекләр фәкать географик тышчага гына хас? 3. Географик тышча нәрсә аркасында бербөтен табигый система булып тора? 4▲. Табигать тормышында һәр компонентның роле турында хикәя төзегез.
### § 14. Коры җир һәм океанның табигый комплекслары
❔ 1. Үзегез яши торган төбәктәге берничә табигый комплексны әйтегез. Аларның берсен кыскача гына тасвирлагыз һәм компонентлар арасындагы бәйләнешне күрсәтегез. 2. Табигать белеме һәм география курсларыннан туфракларның ничек барлыкка килүен исегезгә төшерегез. Сез нинди туфракларны беләсез?
#### Коры җирнең табигый комплекслары.
Географик тышча, бербөтен булуына карамастан, төрле киңлекләрдә, коры җирдә һәм океанда бер үк төрле түгел. Кояш җылысының Җир өслегенә тигез төшмәве аркасында географик тышча бик күптөрле. Мәсәлән, җылы һәм дым күп булган экватор янында табигать тере организмнарның күплеге, табигый процессларның тизрәк баруы белән, поляр өлкәләрдә, киресенчә, акрын узучы процесслар һәм тереклекнең азлыгы белән аерылып тора. Бер үк киңлекләрдә дә табигать шулай ук төрле булырга мөмкин. Бу — рельефка, океаннан нинди ераклыкта булуга бәйле. Шуңа күрә географик тышчаны зурлыклары буенча төрле участокларга, территория яки табигый-территориаль комплексларга (кыскартып әйткәндә, табигый комплекслар, яки ТК) бүләргә мөмкин. Теләсә кайсы табигый комплексның формалашуы озак вакытлар дәвам иткән. Коры җирдә ул табигать компонентларының: тау токымнары, климат, һава массалары, сулар, үсемлекләр, хайваннар, туфракларның үзара тәэсире йогынтысында формалашкан (32 нче рәсем). Табигый комплекста барлык компонентлар, географик тышчадагы кебек үк, бер-берсе белән үрелгән һәм бербөтен табигый комплекс тәшкил итәләр, анда шулай ук матдәләр һәм энергия алмашы бара. Җир өслегенең үзара катлаулы бәйләнештәге табигый компонентларының үзенчәлекләре белән аерылып тора торган өлеше **табигый комплекс** дип атала. Һәрбер табигый комплексның теге яки бу дәрәҗәдә актив беленеп торган чикләре, тышкы күренешендә чагыла торган табигый бердәмлеге була (мәсәлән, урман, сазлык, таулар, күл һ. б.).
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-64-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>32 нче рәсем. Табигый комплекс схемасы</figcaption></figure>
#### Океанның табигый комплекслары.
Коры җирнекеннән аермалы буларак, түбәндәге компонентлардан тора: үзендә газлар эрегән сулар, үсемлекләр һәм хайваннар, тау токымнары һәм океан төбе рельефы. Бөтендөнья океанында эре табигый комплекслар — аерым океаннар; кечерәк комплекслар — диңгезләр, култыклар, бугазлар һ. б. бар. Моннан тыш, океанда өске катлам суларының, төрле тирәнлектәге суларның һәм океан төбенең табигый комплексларын аерып йөртәләр.
#### Табигый комплексларның күптөрлелеге.
Табигый комплекслар төрле зурлыкта була. Алар барлыкка килүләре ягыннан да аерылалар. Иң зур табигый комплекслар — материклар һәм океаннар. Аларның барлыкка килүе Җир кабыгы төзелеше белән бәйле. Материкларда һәм океаннарда кечерәк комплексларны — материклар һәм океаннарның кисәкләрен аерып йөртәләр. Кояш җылысының күләменә, ягъни географик киңлеккә бәйле рәвештә, экваториаль урманнар, тропик чүлләр, тайга һәм башка табигый комплекслар була. Чокырлар, күлләр, елга үзәннәре, диңгез култыклары — вак табигый комплекс мисаллары. Ә Җирнең иң зур табигый комплексы — географик тышча.
Барлык табигый комплексларга да кеше гаять зур йогынты ясый. Аларның күбесе инде кешелекнең күп гасырлар буена дәвам иткән эшчәнлеге нәтиҗәсендә бик нык үзгәргән. Кеше яңа табигый комплекслар: кырлар, бакчалар, шәһәр, парклар һ. б. барлыкка китергән. Мондый табигый комплекслар **антропоген** (грекча «антропос» — кеше) комплекслар дип атала.
**Биремнәр.** 1. Дәреслек текстыннан файдаланып, дәфтәрнең сулъяк баганасына — географик тышча компонентларын, уртага — коры җир табигый комплекслары компонентларын, уңъяк баганага океан табигый комплекслары компонентларын язып куегыз. Һәрбер табигый комплексның компонентлары арасында нинди уртаклык бар? 2. Табигый комплекс нәрсә ул? 3. Табигый комплекслар бер-берсеннән ничек аерылалар?
### § 15. Табигый зоналар
❔ 1. Тауга күтәрелә барган саен, һаваның температурасы ни өчен түбәнәя? 2. Коры җир һәм океаннарның табигый комплекслары нәрсәсе белән аерыла?
Җирнең табигый комплекслары күптөрлелекләре белән бер-берсеннән аерылалар. Болар — эссе һәм бозлы чүлләр, мәңге яшел урманнар, иксез-чиксез далалар, киртләч таулар һ.б. Безнең планетабызның кабатланмас матурлыгы шул күптөрлелектә. «Материк» һәм «океан» дигән табигый комплексларның ничек барлыкка килгәнен сез инде беләсез. Әмма һәр материкның табигате, һәр океанныкы кебек үк, бертөсле түгел. Аларның территорияләрендә төрле-төрле табигый зоналар бар.
**Табигый зона** — температура шартлары һәм дымлылыкның, туфракларның, үсемлекләр һәм хайваннар дөньясының уртаклыгына ия булган эре табигый комплекс ул. Зоналарның барлыкка килүе климатка, коры җирдә җылылык һәм дымлылык нисбәтенә бәйләнгән. Мәсәлән, җылылык һәм дым күп булса, ягъни температура югары булып, яңгырлар күп яуса, экваториаль урманнар зонасы барлыкка килә. Әгәр дә температура югары, ә явым-төшем аз булса, тропик поясның чүлләр зонасы формалаша.
Коры җирнең табигый зоналары бер-берсеннән үсемлекләр дөньясының характеры белән аерыла. Зоналарның үсемлекләре андагы табигатьнең бөтен иң мөһим үзенчәлекләрен, компонентлар арасындагы үзара бәйләнешне зонаның башка барлык компонентларына караганда да ачыграк чагылдыралар. Аерым компонентлар үзгәрә башласа, бу бигрәк тә үсемлекләрдә сизелә. Коры җирдәге табигый зоналарга исемнәр үсемлекләр дөньясының характерына карап бирелгән, мәсәлән, чүлләр зонасы, экваториаль урманнар зонасы һ. б.
Бөтендөнья океанында да табигый зоналар бар. Алар бер-берсеннән су массалары, органик дөньясы һ. б. белән аерыла. Океан табигый зоналарының, боз капламын исәпкә алмаганда, ачык беленеп торган тышкы аерымлыклары юк, аларны, климат пояслары кебек үк, географик урыннары буенча атап йөртәләр (33 нче рәсем).
#### Табигый зоналарның җирдә урнашу закончалыклары.
Галимнәр табигый зоналарның Җир йөзендә урнашуының төгәл закончалыгы барлыгын ачтылар, бу закончалыкны табигый зоналар картасында яхшы күреп була (дәреслекнең форзацын карагыз). Бу закончалыкны аңлау өчен, табигый зоналарның кч. оз. ның 20°ы буйлап төньяктан көньякка алмашынуын карта буенча күзәтик. Температуралар түбән булган субарктик пояста тундра һәм урман-тундра зонасы урнашкан, ул көньякка таба тайгага күчә бара. Биредә ылыслы агачлар үсү өчен җылылык һәм дым җитәрлек. Уртача поясның көньяк яртысында җылылык һәм явым-төшем күләме шактый арта, бу исә катнаш һәм киң яфраклы урманнар зонасы барлыкка килүгә булыша. Көнчыгышка табарак явым-tөшемнәрнең күләме кими, шуңа күрә биредә далалар зонасы урнашкан. Урта диңгез яр буйларында Европада һәм Африкада коры җәйле Урта диңгез климаты өстенлек итә. Ул каты яфраклы мәңге яшел урманнар һәм куак үсемлекләр зонасы барлыкка килүгә уңай йогынты ясый. Шуннан соң без тропик пояска килеп керәбез. Биредә кояш көйдереп бетергән киңлекләрдә эсселек, үсемлекләр сирәк һәм зәгыйфь, урыны-урыны белән бөтенләй юк. Бу — тропик чүлләр зонасы. Көньякка таба ул саванналар — тропик урман-далалар белән алмашына, анда инде елның дымлы сезоны һәм җылылык күп була. Әмма урман үсәр өчен явым-төшем күләме җитәрлек түгел. Экваториаль климат поясында җылы һәм дым күп, шуңа күрә үсемлекләргә бай дымлы экваториаль зона хасил була. Көньяк Африкада зоналар климат пояслары кебек үк кабатланалар.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-67-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>33 нче рәсем. Бөтендөнья океанының табигый пояслары</figcaption></figure>
Антарктидада искиткеч кырыслыгы: бик түбән температуралары һәм көчле җилләре белән аерылып торган антарктик чүл зонасы урнашкан.
Шул рәвешчә, сез тигезлекләрдә табигый зоналарның чиратлашуы климат шартларының алмашынуына бәйле булуына, димәк, географик киңлек белән аңлатылуына төшенгәнсездер. Әмма галимнәр бик күптән инде табигый шартларның төньяктан көньякка таба гына түгел, бәлки көнбатыштан көнчыгышка таба хәрәкәт иткәндә дә үзгәрүен билгеләгәннәр. Бу фикерне раслау өчен, картадан Евразиядә көнбатыштан көнчыгышка таба 45 нче параллель буенча — урта пояста — зоналар алмашынуын күзәтик.
Океаннан килүче диңгез һавасы массалары хөкем сөргән Атлантик океан яр буйларында киң яфраклы урманнар зонасы урнашкан, анда бүк, имән, юкә һ. б. агачлар үсә. Көнчыгышка таба барганда, урман зонасы урман-дала һәм дала зоналары белән алмашына. Сәбәбе — явым-төшемнең кимүе. Көнчыгышка таба тагын да эчкәрәк явым-төшем азая һәм далалар чүлләргә һәм ярымчүлләргә күчә, тагын да көнчыгышкарак киткәч, алар яңадан — далалар, ә Тын океанга якынрак катнаш урманнар зонасы белән алмашына. Бу ылыслы-киң яфраклы урманнар үсемлекләр һәм хайваннар дөньясының байлыгы һәм күптөрлелеге белән хәйран калдыра.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-68-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>34 нче рәсем. Чәчәкләргә күмелгән дала яз көне бигрәк тә матур</figcaption></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-68-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>35 нче рәсем. Дым җитмәү аркасында чүлдәге үсемлекләр тоташ япма хасил итмиләр</figcaption></figure>
Бер үк киңлектә зоналарның чиратлашуы нәрсә белән аңлатыла соң? Шул ук сәбәпләр — океанга якынлыгы яки ераклыгы аркасында җылылык һәм дым нисбәтенең үзгәрүе белән, өстенлек итүче җилләрнең юнәлеше белән аңлатыла. Океанның да бер үк киңлекләрендә үзгәрешләр була. Алар океанның коры җир белән үзара тәэсир итешүенә, һава массаларының хәрәкәтенә, агымнарга бәйле.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-69-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>36 нчы рәсем. Ылыслы урман</figcaption></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-69-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>37 нче рәсем. Елның коры вакытында саванна</figcaption></figure>
#### Киңлек зоналары.
Табигый зоналарның урнашуы климат пояслары белән тыгыз бәйләнгән. Климат пояслары кебек үк, табигый зоналар да экватордан полюсларга таба, Җиргә Кояштан килә торган җылының кими баруы һәм җирнең тигез дымланмавы нәтиҗәсендә, закончалыклы рәвештә бер-берсен алыштыралар. Табигый зоналарның — эре табигый комплексларның шулай алмашынуын **киңлек зональлеге** дип атыйлар. Зурлыклары нинди булуга карамастан, зональлек барлык табигый комплексларда, шулай ук географик тышчаның барлык компонентларында да була. Зональлек — ул төп географик закончалык.
#### Биеклек пояслары.
Табигый зоналарның алмашынуы, сезгә билгеле булганча, тигезлекләрдә генә түгел, тау итәкләреннән түбәләренә таба тауларда да бара. Биеклек арткан саен, температура һәм басым түбәнәя, билгеле бер биеклеккә кадәр явым-төшем микъдары арта, яктылык шартлары үзгәрә. Климат шартларының үзгәрүеннән табигый зоналар да үзгәрә (76 нчы рәсем). Бер-берсен алмаштыра торган зоналар тауларны төрле биеклекләрдә уратып алган кебек була, шуңа күрә аларны **биеклек пояслары** дип атыйлар. Тауларда биеклек поясларының алмашынуы тигезлекләрдәге зоналар алмашынуына караганда шактый тизрәк бара. Моңа ышану өчен 1 километр биеклеккә күтәрелү дә җитә.
Таулардагы беренче (түбәнге) биеклек поясы һәрвакытта да тау үзе урнашкан табигый зонага туры килә. Мәсәлән, әгәр тау тайга зонасында урнашкан булса, аның түбәсенә күтәрелгәндә, сез түбәндәге биеклек поясларын күрерсез: тайга, тау тундрасы, мәңгелек карлар. Әгәр сезгә экватор янындагы Анд тауларына күтәрелергә туры килсә, сез юлыгызны экваториаль урманнар поясыннан (зонасыннан) башлар идегез. Закончалык шундый: таулар биегрәк һәм алар экваторга якынрак булган саен, биеклек пояслары да күбрәк һәм алар төрлерәк. Тигезлекләрдәге киңлек зональлегеннән аермалы буларак, тауларда табигый зоналарның чиратлашуын **биеклек пояслылыгы**, яки **биеклек зональлеге** дип атыйлар.
Географик зональлек законы таулы өлкәләрдә дә күренә. Аларның бер өлешен без карап чыктык инде. Көн һәм төн алмашынуы, сезонлы үзгәрешләр географик киңлеккә бәйле. Әгәр тау полюска якын икән, анда поляр көн һәм поляр төн, озын кыш һәм кыска салкын җәй була. Экватордагы тауларда көн һәрвакыт төнгә тигез, сезонлы үзгәрешләр юк.
**Биремнәр.** 1. Табигый комплекс географик тышчадан нәрсәсе белән аерыла? 2. Табигый комплекслар күптөрле. Аларның ниндиләрен табигый зоналар дип атыйлар? 3▲. «Табигый зона» төшенчәсенең төп билгеләрен күрсәтегез. 4. Табигый зоналарның материкларда һәм океанда урнашу үзенчәлекләре нинди? 5. Киңлек зональлеге һәм биеклек пояслылыгы нәрсә ул? 6▲. Нинди тауларда биеклек пояслары күбрәк, ниндиләрендә азрак? Ни өчен?
**Бу китапларны укыгыз:**
Кучер Т. В. География для любознательных. — М.: Дрофа, 1996.
Мир природы: Живые организмы и окружающая среда, четырнадцать уникальных панорам важнейших природных экосистем. — М.: Внешсигма, 1997.
Уотт Ф. Планета Земля. — М.: Росмэн, 1997. (Энциклопедия окружающего мира).
Человек и Вселенная. — М.: ПКО «Картография», 1994.
Я познаю мир: Детская энциклопедия. География. — М.: ACT, 1995.
### § 16. Кешенең Җирне үзләштерүе. Дөньядагы илләр
❔ 1. Җирдә күпме халык яши? 2. Үзегез яши торган төбәктәге халыкның төп хуҗалык эшчәнлеге төрләрен атагыз.
#### Кешенең материкларга таралып урнашуы.
Галимнәрнең күпчелеге кешенең борынгы ватаны Африка һәм Көньяк-Көнбатыш Евразия дип исәпли. Әкренләп кешеләр Җир шарының, Антарктидадан кала, барлык материкларына да таралып утырганнар (38 нче рәсем). Башта алар тормыш өчен уңайлы Евразия һәм Африка җирләрен, әаннан соң башка материкларны үзләштергәннәр дип исәплиләр. Беринг бугазы урынында элек коры җир булган, ул моннан 30 мең еллар элек Евразиянең төньяк-көнчыгыш өлешен Төньяк Америка белән тоташтырган. Бу коры җир «күпере» аша борынгы аучылар Төньяк Америкага, ә аннан Көньяк Америкага, Утлы Җир утрауларына кадәр килеп җиткәннәр. Австралиягә кеше Көньяк-Көнчыгыш Азиядән үтеп кергән.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-71-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>38 нче рәсем. Кешенең таралып урнашу юллары менә шулай булган дип уйланыла. Кешеләр таралып урнаша барган регионнарның табигатен тасвирлагыз</figcaption></figure>
Казып табылган кеше сөякләре аларның таралып урнашу юллары турында нәтиҗәләр ясарга ярдәм итте.
#### Кешеләр таралып утырган төп өлкәләр.
Борынгы кабиләләр бер урыннан икенче урынга яшәү өчен уңайлырак шартлар эзләп күчеп йөргәннәр. Яңа җирләр үзләштерү терлекчелек һәм игенчелекнең үсешен тизләткән. Әкренләп халык саны да арткан. Әгәр 15 мең еллар элек Җирдә 3 миллионга якын кеше яшәгән дип исәпләнсә, хәзерге вакытта халык саны 6 млрд кешегә җитеп килә. Кешеләрнең күпчелеге басуларны эшкәртү, завод-фабрикалар төзү, торак пунктлар урнаштыру өчен җайлы тигезлекләрдә яши.
Җир шарында халык иң тыгыз урнашкан дүрт өлкәне аерып йөртәләр: Көньяк һәм Көнчыгыш Азия, Көнбатыш Европа һәм Төньяк Американың көнчыгыш өлеше. Моны берничә сәбәп белән аңлатырга мөмкин: уңайлы табигый шартлар, алга киткән хуҗалык, халыкның бик күптәннән шунда урнашкан булуы. Көньяк һәм Көнчыгыш Азиядә уңайлы климат шартларында халык элек-электән сугарулы җирләрдә игенчелек белән шөгыльләнә, бу елына берничә уңыш җыеп алырга, бик күп халыкны туендырырга мөмкинлек бирә.
Көнбатыш Европада һәм Төньяк Американың көнчыгышында промышленность яхшы үскән, фабрикалар һәм заводлар күп, шәһәр халкы өстенлек итә. Төньяк Американың Атлантик океан яр буйларында Европа илләреннән күчеп килгән кешеләр утырып калган.
#### Кешеләрнең төп хуҗалык эшчәнлеге төрләре. Табигый комплексларга аның йогынтысы.
Җир шарының табигате — халыкның яшәү һәм эшчәнлек мохите ул. Хуҗалык белән шөгыльләнгәндә кеше табигатькә йогынты ясый, аны үзгәртә. Шуның белән бергә табигый комплексларга хуҗалык эшчәнлегенең төрлесе төрлечә тәэсир итә.
Табигый комплексларны авыл хуҗалыгы бигрәк тә нык үзгәртә. Иген игү һәм терлекчелек өчен зур мәйданнар таләп ителә. Җирләрне сөрү нәтиҗәсендә, кыр үсемлекләренең мәйданнары кимеде. Туфрак уңдырышлылыгын өлешчә югалтты. Ясалма сугару югары уңыш алырга ярдәм итә, әмма корылыклы өлкәләрдә артык күп сибү туфракның тозлануына һәм уңышның кимүенә китерә. Терлекләр дә үсемлек капламын һәм туфракны үзгәртә: алар үсемлекләрне таптыйлар, туфракны тыгызлыйлар. Коры климат шартларында көтүлекләр буш чүлләргә әверелергә мөмкин.
Кешенең хуҗалык эшчәнлеге йогынтысында урман комплекслары зур үзгәрешләр кичерә. Чамасыз кисү нәтиҗәсендә Җир шарындагы урман мәйданнары кыскара. Тропик һәм экваториаль поясларда, басулар һәм көтүлекләргә урын бушату өчен, әлегә кадәр урманнарны яндыралар.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-73-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>39 нчы рәсем. Дөге басулары. Дөгенең һәр үсентсен су баса торган кырларга кулдан утырталар</figcaption></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-73-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>40 нчы рәсем. Сал агызу елгаларны пычрата</figcaption></figure>
Промышленностьның бик тиз үсүе, һаваны, суны һәм туфракны пычратып, табигатькә җимергеч йогынты ясый. Газ хәлендәге матдәләр — атмосферага, ә катылары һәм сыеклары туфракка һәм суга эләгә. Файдалы казылмалар чыгарганда, бигрәк тә ачык ысул белән эшләгәндә, җир өстендә бик күп калдык һәм тузан җыела, зур тирән карьерлар барлыкка килә. Аларның мәйданы бертуктаусыз арта, шуның белән бергә туфрак һәм табигый үсемлекләр юкка чыга бара.
Шәһәрләрнең үсүе йортлар, предприятиеләр, юллар төзү өчен яңа җир мәйданнарына ихтыяҗны арттыра. Эре шәһәрләр тирәсендә, кешеләр күпләп ял итә торган урыннарда да табигать үзгәрә. Әйләнә-тирәдәге табигатьнең пычрануы кешеләрнең сәламәтлегенә тискәре йогынты ясый.
Шул рәвешчә, Җир шарының шактый зур өлешендә кешеләрнең хуҗалык эшчәнлеге теге яки бу дәрәҗәдә табигый комплексларны үзгәртте.
#### Комплекслы карталар.
Материклардагы халыкның хуҗалык эшчәнлеге комплекслы карталарда сурәтләнгән. Аларның шартлы билгеләре буенча түбәндәгеләрне белергә мөмкин: а) файдалы казылмалар чыга торган урыннарны; б) авыл хуҗалыгында җирләрдән файдалану үзенчәлекләрен; в) культуралы үсемлекләр үстерү һәм йорт хайваннары асрау районнарын; г) торак пунктлар, кайбер предприятиеләр, электр станцияләрен. Картада табигый объектлар һәм табигате саклана торган территорияләр дә сурәтләнгән. (Африканың комплекслы картасыннан Сахараны табыгыз. Аның территориясендә халыкның хуҗалык эшчәнлеге төрләрен билгеләгез.)
#### Дөньядагы илләр.
Бер үк территориядә яшәүче, бер үк телдә сөйләшүче һәм гомуми культурасы булган кешеләр тарихи формалашкан тотрыклы төркем — **этнос** (грекчадан ethnos — халык) хасил итә, ул исә кабилә, халык яки милләт булырга мөмкин. Үткән заманның бөек этнослары борынгы мәдәниятләр һәм дәүләтләрне барлыкка китергәннәр.
Тарих курсыннан сез борынгы заманда Көньяк-Көнбатыш Азия территориясендә, Төньяк Африкада һәм Көньяк Америка тауларында нинди дәүләтләр яшәгәнен беләсез. (Шул дәүләтләрнең исемнәрен әйтегез.)
Хәзерге вакытта 200 дән артык дәүләт исәпләнә.
Дөньядагы илләрне бер-берсеннән күп кенә билгеләре буенча аералар. Шуларның берсе — алар биләгән территорияләрнең зурлыгы. Бөтен материкны (Австралия) яки аның яртысын (Канада) алып торган илләр була. Әмма, мәсәлән, Ватикан кебек бик кечкенә илләр дә бар. Аның мәйданы 1 км² — Римның нибары берничә кварталы. Мондый дәүләтләрне «кәрлә» дәүләтләр дип атыйлар. Дөньядагы илләр халык саны буенча да бер-берсеннән шактый аерылалар. Аларның кайберләрендә яшәүчеләрнең саны йөзләрчә миллионнан артып китә (Кытай, Һиндстан), икенчеләрендә 1—2 миллион, ә иң кечкенәләрендә берничә мең кеше яши, мәсәлән Сан-Маринода.
Илләрне географик урыны буенча да аералар. Аларның күбесе материкларда урнашкан. Зур утрауларда (мәсәлән, Бөекбритания) һәм архипелагларда (Япония, Филиппин), һәм шулай ук кечкенә утрауларда (Ямайка, Мальта) урнашкан илләр дә бар. Кайбер илләр диңгез буена урнашкан, ә кайберләре диңгездән йөзләрчә һәм меңнәрчә километр ераклыкта.
Күп илләр халыкның дини составы ягыннан да аерылалар. Дөньяда христиан дине иң киң таралганы (Евразия, Төньяк Америка, Австралия). Аннан соң дин тотучылар саны ягыннан мөселман дине килә (Африканың төньяк яртысындагы илләр, Көньяк-Көнбатыш һәм Көньяк Азия илләре). Көнчыгыш Азиядә буддизм таралган, ә Һиндстанда күбесе индуизм динен тота.
Илләр халыкның составы, табигать тудырган һәм кеше иҗат иткән һәйкәлләр булуы ягыннан да аерылалар.
Дөньядагы илләр хуҗалык үсеше үзенчәлекләре буенча да бертөрле түгел. Аларның кайберләрендә хуҗалык ныграк үскән, икенчеләрендә — йомшаграк.
Халыкның бик тиз артуы һәм табигый байлыкларга ихтыяҗның шулай ук тиз үсүе нәтиҗәсендә, бөтен дөньяда кешенең табигатькә йогынты ясавы көчәйде. Хуҗалык эшчәнлеге еш кына табигатьтә тискәре үзгәрешләргә һәм кешеләрнең яшәү шартлары начараюга китерә. Бөтен кешелек тарихында әле беркайчан да Җир шарында табигатьнең хәле шундый зур тизлек белән начарланганы юк иде.
Планетабыздагы табигатьне, кешеләрнең яшәү шартларын саклау мәсьәләләре барлык дәүләтләрнең мәнфәгатенә кагыла торган иң мөһим дөньякүләм проблемага әверелде.
**Биремнәр.** 1. Ни өчен Җир шарының төрле урыннарында халык тыгызлыгы бертөрле түгел? 2. Кешеләрнең хуҗалык эшчәнлегенең нинди төрләре табигый комплексларны бигрәк тә нык үзгәртә? 3. Сез яшәгән төбәктә халыкның хуҗалык эшчәнлеге табигый комплексларны ничек үзгәртте? 4. Нинди материкларда илләр бигрәк тә күп? Ни өчен? 5. Хәзерге вакытта үзенчәлекле табигать күренешләре (вулкан атылулар, җир тетрәү, көчле давыллар, су басулар һ. б.), шулай ук халык тормышында мөһим вакыйгалар була торган илләрне атагыз.
**Бу китапларны укыгыз:**
Всемирная география: В школе и дома. Ч. III: Народы мира. — М.: Росмэн, 1995.
Весь мир. — Минск : Литература, 1996. (Энциклопедический справочник.)
Детская энциклопедия. Страны и народы. — М.: Nota Bene, 1994.
Лебедев В. А. Согретые солнцем: Кн. для учащихся. — М.: Просвещение, 1993.
Минц Л. Сломанные стрелы. — М.: Просвещение, 1991.
Райхардт Г., Шурдель Т. Флаги. — М.: Слово, 1997. (Что есть что.)
Страны мира: Справочник. — М.: Республика, 1993.
Энциклопедия для детей. — Т. III: География. — М.: Аванта+, 1994, 1996, 1997.
**Белемеңне тикшереп кара!**
Беренче бүлектә сез Җир табигатенең төп үзенчәлекләре белән таныштыгыз. Бу үзенчәлекләрнең барысы да үзара бәйләнештә торуын һәм аларның очраклы булмавын, ә бәлки без яши торган табигый мохиттә — бөтен географик тышчада чагыла торган закончалыкларга һәм бәйлелекләргә буйсынган булуын белдегез. Географик тышчадагы һәм аның һәр компонентындагы төп гомуми бәйлелекләрне белгәч, сез океаннар, материклар һәм аларның кисәкләрендәге табигать үзенчәлекләрен, һәрвакыт үзгәреп тора торган табигатьтә кешенең ролен аңлата алырсыз. Шуңа күрә уку материалын алга таба өйрәнгәндә, сез һәрвакыт беренче бүлектә алган белемнәрегезгә таянырсыз, аларны кабатларсыз һәм шуның аркасында тагын да тирәнрәк үзләштерерсез.
Сез шулай ук галимнәр тарафыннан табигатьнең барлык закончалыклары да, барлык серләре дә ачылып бетмәвен белдегез. Материклар һәм океаннар барлыкка килү, климатлар ясалу, географик тышча үсеше, кешеләрнең таралып урнашуы һ. б. турындагы иске гипотезаларга ачыклык кертелә һәм яңа фаразлар тәкъдим ителә.
1. Җир рельефы белән литосфера төзелеше арасында нинди бәйлелек бар? 2. Җирнең рельефы ни өчен бик төрле? 3. Җирдә һава температурасының бүленеш закончалыгы нинди? 4. Ни өчен җирдә явым-төшемнәрнең бүленеше тигез түгел? 5. Явым-төшемнәр, температуралар, атмосфера басымы пояслары, рельеф һәм өстенлек итүче җилләр арасында нинди бәйлелек яши? 6. Безнең планетада һава массаларының нинди типлары бар һәм аларның барлыкка килүе нәрсә белән бәйле? 7. Океан суларының өске катлавында суның температурасы, тозлылыгы, тере организмнарның яшәве нинди төп сәбәпкә бәйле? 8. Океан һәм коры җирнең үзара тәэсир итешүендә океан агымнары нинди роль уйный? 9▲. «Океан суларын хәрәкәткә китерүче көч — Кояш» дигән фикерне сез ничек аңлыйсыз? 10▲. Бу бүлекне өйрәнеп, сез нинди әйләнешләр белән таныштыгыз? Аларның ниндиләре атмосферада уза? Океанда? Атмосфера белән океан арасында? Океан белән коры җир арасында? Тере организмнарда? 11▲. «Җир — ул океаник планета һәм аны Океания» дип атарга кирәк дигән фикер белән сез килешәсезме? 12. Географик тышча дип нәрсә атала? Җирнең башка тышчаларыннан ул нәрсә белән аерыла? 13. Географик тышча компонентларының үзара бәйләнеше һәм үзара бер-беренә үтеп керүе ничек тормышка ашырыла? 14. Географик тышчада тере организмнарның роле нинди? 15. Табигый комплекс нәрсә ул? Эре һәм кечкенә ТКларга мисаллар китерегез. 16. Ни өчен табигый комплексларны өйрәнү әһәмиятле? 17. Географик зональлек законының асылы нидән гыйбарәт? 18. Киңлек (географик) зональлеге биеклек пояслылыгыннан (зональлегеннән) ни белән аерыла? 19. Кешеләр таралып урнашкан төп өлкәләрне әйтегез. 20. Кешенең Җирне үзләштерүе ничек барган? Ул Җир табигатенә нинди йогынты ясаган?
## ІІ бүлек
### ОКЕАННАР ҺӘМ МАТЕРИКЛАР
Бу бүлектә сез океаннар һәм материкларны — географик тышчаның иң эре кисәкләрен өйрәнерсез. Һәр океан һәм материк — үзенчәлекле табигый комплекс ул. Алар үзләренең зурлыклары, бер-берсенә карата ничек урнашулары, коры җир өстенең биеклеге яисә океанның тирәнлеге, башка табигый үзенчәлекләре, кешенең хуҗалык эшчәнлеге ягыннан аерылалар.
### ОКЕАННАР
Бөтендөнья океаны Җирне тоташ сулар белән кочып алган һәм үзенең табигате белән киңлекләр үзгәргән саен төрле үзлекләрне ала барган бердәм көч булып тора. Гренландия һәм Антарктида яр буйларында, җилләр улап торган кырыгынчы киңлекләрдә, ел буена давыллар котыра. Тропикларда Кояш аяусыз кыздыра, пассатлар исә һәм кайчакта гына җимергеч өермәләр узып китә. Әмма гаять зур Бөтендөнья океаны материклар белән аерым океаннарга да бүленгән, һәм аларның һәрберсенең табигате үзенчәлекле сыйфатларга ия.
#### § 17. Тын океан
Тын океан — мәйданы ягыннан иң зур, иң тирән һәм иң борынгы океан. Аның төп үзенчәлекләре — зур тирәнлекләр, Җир кабыгының бик еш хәрәкәткә килүе, төптә бик күп вулканнар булу, суларында бик күп җылылык саклавы, органик дөньясының гаҗәеп күптөрлелеге.
##### Океанның географик урыны.
Тын океан, аны Бөек океан дип тә йөртәләр, планета өслегенең 1/3 ен һәм Бөтендөнья океаны мәйданының 1/2 ен диярлек алып тора. Ул экваторның һәм 180°лы меридианның ике ягына да урнашкан. Бу океан биш континент ярларын аера һәм бер үк вакытта тоташтыра да. Тын океан экватор янында бигрәк тә киң, шуңа күрә аның өске сулары — иң җылы сулар.
Океанның көнчыгышында яр сызыклары аз кискәләнгән, берничә ярымутрау һәм култык аерылып тора (картаны карагыз). Көнбатышта ярлар нык кискәләнгән. Монда диңгезләр күп. Алар арасында шельфлы, материк сайлыгында урнашкан һәм тирәнлеге 100 метрдан артмаган диңгезләр бар. Кайбер диңгезләр (ниндиләре?) литосфера плиталарының үзара тәэсир итешүе зонасында ята. Алар тирән һәм океаннан утраулар дугасы белән аерылган.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-79-2.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Ю. Ф. Лисянский (1773—1837)</figcaption></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-79-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>И. Ф. Крузенштерн (1770—1846)</figcaption></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-79-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>С. О. Макаров (1848/49—1904)</figcaption></figure>
##### Океанны өйрәнү тарихыннан.
Тын океан ярларында һәм утрауларында яшәгән халыклар элек-электән океан буйлап йөзгәннәр, аның байлыкларын үзләштергәннәр. Европалыларның Тын океанга үтеп керә башлавы Бөек географик ачышлар чорына туры килә. Ф. Магеллан кораблары берничә ай эчендә көнчыгыштан көнбатышка таба гаять зур су киңлекләрен йөзеп үтәләр. Бөтен сәяхәт буена диңгез гаҗәеп тыныч була, һәм бу хәл Магелланга аны Тын океан дип атарга нигез бирә.
Дж. Кук сәяхәтләре вакытында океанның табигате турында күп мәгълүматлар алына. Океанны һәм андагы утрауларны тикшерүгә И. Ф. Крузенштерн, М. П. Лазарев, В. М. Головнин, Ю. Ф. Лисянский җитәкчелегендәге Россия экспедицияләре зур өлеш керттеләр. Шул ук ХІХ гасырда «Витязь» судносында С. О. Макаров комплекслы тикшеренүләр үткәрә. 1949 елдан башлап совет экспедиция суднолары даими рәвештә фәнни рейслар ясыйлар. Махсус халыкара оешма Тын океанны өйрәнү белән шөгыльләнә.
##### Табигатенең үзенчәлекләре.
Океан төбенең рельефы катлаулы. Материк сайлыгы (шельф) Азия белән Австралия яр буйларында гына яхшы үсеш алган. Материк битләре текә, еш кына баскыч-баскыч. Зур калкымнар һәм сыртлар океан үзәнен казанлыкларга аера. Америка янында Көнчыгыш-Тын океан калкымы урнашкан, ул үзәк океаник сыртлар системасына керә. Океан төбендә 10 меңнән артык аерым су асты таулары бар, алар нигездә вулкан атылудан барлыкка килгән.
Тын океан яткан литосфера плитасы үз чикләрендә башка плиталар белән тәэсир итешә. Тын океан плитасының кырыйлары океанны боҗра кебек әйләндереп алган улакларның тыгыз бушлыгына бата. Бу хәрәкәтләр җир тетрәүләр һәм вулкан атулар китереп чыгара. Монда планетаның атаклы «Утлы боҗра»сы һәм иң тирән Мария иңкүлеге (11 022 м) ята.
Океанның климаты төрле-төрле. Тын океан, төньяк поляр поястан тыш, барлык климат поясларында да ята. Аның гаять зур киңлекләре өстендәге һава дымга туенган. Экватор өлкәсендә 2000 мм га кадәр явым-төшем була. Тын океан салкын Төньяк Боз океаныннан коры җир һәм су асты сыртлары белән саклана. Шуңа күрә аның төньяк өлеше көньяк өлешенә караганда җылырак.
Тын океан планета океаннары арасында иң тынычсызы һәм дәһшәтлесе. Аның үзәк өлешләрендә пассатлар исә. Көнбатыш өлешендә муссоннар өстенлек итә. Кышын материктан салкын һәм коры муссон исә, ул океан климатына җитди йогынты ясый; диңгезләрнең бер өлеше боз белән каплана. Океанның көнбатыш өлешендә еш кына һәлакәтле тропик давыллар — тайфуннар була («тайфун» — «көчле җил» дигәнне аңлата). Уртача киңлекләрдә елның салкын вакыты дәвамында давыллар котыра. Биредә һаваның көнбатыш күчеше өстенлек ала. 30 м га кадәр җиткән иң биек дулкыннар Тын океанның төньягында һәм көньягында билгеләнгән. Давыллар океанда биек су таулары күтәрәләр.
Су массаларының үзлекләре климат үзенчәлекләренә бәйле. Океанның төньяктан көньякка таба сузылган озынлыгы зур булганга, су өстендә уртача еллык температура −1 дән алып +29° С ка кадәр үзгәрә. Тулаем алганда океанда явым-төшемнәр парга әйләнүгә караганда күбрәк, шуңа күрә өске суларның тозлылыгы башка океаннардагыдан бераз кимрәк.
Сезгә инде билгеле булганча, Тын океан агымнары аларның Бөтендөнья океанындагы гомуми схемасы белән ярашкан. Тын океан көнбатыштан көнчыгышка таба бик еракка сузылган булганлыктан, анда киңлек су агымнары өстенлек алып тора. Океанның төньяк өлешендә дә, көньяк өлешендә дә өске суларның боҗра сыман хәрәкәте барлыкка килә. (Карта буенча аларның юнәлешләрен карап чыгыгыз, җылы һәм салкын агымнарның исемнәрен әйтегез.)
Тын океанның органик дөньясы үзенең гаҗәеп бай булуы, үсемлек һәм хайван төрләренең бик күплеге белән аерылып тора. Анда Бөтендөнья океанындагы тере организмнар массасының яртысы тереклек итә. Океанның бу үзенчәлеген аның зурлыгы, табигый шартларының төрлелеге һәм яше белән аңлаталар. Тропик һәм экваториаль киңлекләрдәге мәрҗән рифлары янында тереклек аеруча бай. Океанның төньяк өлешендә лосось балыгы төрләре күп. Океанның көньяк-көнчыгышында, Көньяк Америка ярларына якын урыннарда, гаять күп балык туплана. Монда су массалары бик уңдырышлы, аларда үсемлек һәм хайван планктоны яхшы үсә, ә алар белән анчоуслар (буе 16 см га кадәр җитә торган сельдьсыман балыклар), ставрида, скумбрия һәм башка балыклар туклана. Монда кошлар: бакланнар, пеликан, пингвиннар балыкларны күп ашыйлар.
Океанда китлар, диңгез мәчеләре, диңгез кондызлары (бу ишкәгаяклылар бары тик Тын океанда гына яши) тереклек итә. Умырткасыз хайваннардан мәрҗәннәр, диңгез керпеләре, моллюсклар (сигезаяк, кальмарлар) күп. Монда авырлыгы 250 кг га җитә торган иң эре моллюск — тридакна яши.
Тын океанда, төньяк поляр поястан тыш, калган барлык табигый пояслар да бар. Аларның һәммәсе дә үзенә бертөрле үзенчәлеккә ия. Төньяк субполяр пояс Беринг һәм Охота диңгезләренең кечерәк өлешен алып тора. Анда су массаларының температурасы түбән (-1 ° С ка кадәр). Бу диңгезләрдә суларның актив катнашуы күзәтелә, шунлыктан алар балыкка (минтай, камбала, сельдь) бай. Охота диңгезендә лосось балыклары һәм диңгез кыслалары күп.
Төньяк уртача пояс киң мәйданнарны биләп тора. Ул көнбатыш җилләренең көчле йогынтысы астында, шуңа күрә монда давыллар еш була. Бу поясның көнбатышында организмнарның күп санлы төрләренә иң бай диңгезләрдән берсе — Япон диңгезе ята.
Экваториаль пояста, тирәндәге суларның өскә күтәрелүе көчәйгән һәм аларның биологик продуктивлыгы арткан агымнар чикләрендә, балыклар (акула, тунец, җилкәнлеләр һ. б.) бик күп.
Тын океанның көньяк тропик поясындагы Австралия яр буйларында Зур Барьер рифының гаҗәеп табигый комплексы урнашкан. Бу — Җир шарында тере организмнар төзегән иң эре «тау сырты». Зурлыгы ягыннан аны Урал тавы сыртлары белән чагыштырырга мөмкин. Утрауларга һәм рифларга ышыкланып, җылы һәм тын суларда куак һәм агачлар, колонналар, сарайлар, чәчәк бәйләмнәре, гөмбәләр рәвешендә мәрҗән колонияләре үсә; мәрҗәннәр сыек яшел, сары, кызыл, зәңгәрсу, миләүшә төсендә. Шунда ук бик күп моллюсклар, энәтирелеләр, кысласыманнар, төрле-төрле балыклар яши. (Башка поясларны атластагы карта буенча тасвирлап бирегез.)
Океанда хуҗалык эшчәнлеге төрләре. Тын океанның яр буйларында һәм утрауларында 50 дән артык ил урнашкан, аларда кешелек дөньясының яртысы диярлек яши. (Болар нинди илләр?)
Океанның табигый байлыкларыннан файдалану борынгы заманнарда ук башланган. Кытайда, Океаниядә, Көньяк Америкада, Алеут утрауларында диңгездә йөзү буенча берничә үзәк барлыкка килгән.
Тын океан күп халыкларның тормышында әһәмиятле роль уйный. Бөтен дөньяда тотыла торган балыкның яртысы шушы океанга туры килә (26 нчы рәсем). Тотымның бер өлешен төрле моллюсклар, диңгез кыслалары, креветкалар, крильләр тәшкил итә. Япониядә диңгез төбендә моллюсклар үрчетәләр, суүсемнәр үстерәләр. Кайбер илләрдә диңгез суыннан тоз һәм башка химик матдәләр алалар, суны төчеләндерәләр. Шельфта металл чәчелмәләрен эшкәртәләр. Калифорния, Австралия яр буйларында нефть чыгаралар. Океан төбендә тимер-марганец рудалары табылган.
Планетабызның бу иң зур океаны аша әһәмиятле диңгез юллары уза, бу трассалар гаять озын. Суднолар йөреше, аеруча материк ярлары буйлап, яхшы үскән. (Картадан Тын океан портларын табыгыз.)
Кешенең хуҗалык эшчәнлеге Тын океан суының пычрануына, биологик байлыкларның кайбер төрләре кимүгә китергән. Мәсәлән, В. Беринг экспедициясендә катнашучыларның берсе тарафыннан ачылган имезүче хайван — диңгез сыерлары (ишкәгаяклыларның бер төре) XVIII гасыр ахырына кырып бетерелә. ХХ гасыр башында диңгез мәчеләре (котиклар) юкка чыгу алдында була, китларның саны кими. Хәзерге вакытта аларны аулау чикләнгән. Суларны нефть, кайбер авыр металлар һәм атом промышленносте калдыклары белән пычрату океанга зур куркыныч тудыра. Зарарлы матдәләр агымнар белән бөтен океан буйлап тарала. Хәтта Антарктида яр буйларындагы диңгез организмнары составында да бу матдәләр табылган.
**Биремнәр.** 1. Тын океан табигатенең иң үзенчәлекле билгеләрен аерып күрсәтегез. 2. Океанда хуҗалык эшчәнлеге төрләрен атагыз. Балык тоту һәм башка кәсеп районнарын күрсәтегез. 3. Тын океан табигатенә кешенең тискәре йогынтысы нәрсәләрдә күренә? 4. Туристлар судносы яки фәнни-тикшеренү корабының маршрутын картада сызып чыгыгыз. Маршрутларның юнәлешләрен йөзүнең максатларына бәйләп аңлатыгыз.
#### § 18. Һинд океаны
Һинд океаны белән Тын океанның табигате арасында күп кенә уртак сыйфатлар бар, ике океанның органик дөньясында охшашлык аеруча күп.
Географик урыны. Һинд океаны планетада үзенә бертөрле урыны белән аерылып тора: аның зуррак өлеше Көньяк ярымшарда ята. Төньякта ул Евразия белән чиктәш, Төньяк Боз океаны белән бәйләнеше юк.
Океанның ярлары аз кискәләнгән. Утраулар чагыштырмача аз. Зур утраулар океанның чигендә генә урнашкан. Океанда вулканлы һәм мәрҗән утраулары бар (картаны карагыз).
Океанны тикшеренү тарихыннан. Һинд океанының яр буйлары — борынгы мәдәниятләр районнарыннан берсе. Кайбер галимнәр диңгездә йөзү Һинд океанында башланган дип исәпли. Су киңлекләрен үтәр өчен ясалган беренче җайланмаларның бамбук саллар булуы мөмкин. Һинд-Кытайда аларны әле дә файдаланалар. Һиндстанда катамаран тибындагы кораблар уйлап чыгарылган. Шундый корабларның сурәтләре борынгы храмнар стенасына чокып ясалган. Ул ерак заманнарда Борынгы Һиндстан диңгезчеләре Мадагаскарга, Көнчыгыш Африкага йөзгәннәр, Америкага да барган булулары мөмкин. Океан буйлап йөзү маршрутларының тасвирламасын беренче булып гарәпләр төзегән. Һинд океаны турындагы мәгълүматлар Васко да Гама сәяхәтләре (1497—1499) вакытыннан туплана башлаган. XVIII гасыр ахырында бу океанның беренче тапкыр тирәнлеген үлчәүне инглиз диңгез сәяхәтчесе Дж. Кук үткәрә.
Океанны комплекслы өйрәнү ХІХ гасыр ахырында башлана. Иң зур тикшеренүләр «Челленджер» судносында Англия экспедициясе тарафыннан үткәрелә. Әмма ХХ гасыр урталарына кадәр Һинд океаны әле аз өйрәнелә. Безнең көннәрдә күп кенә илләрнең фәнни-тикшеренү судноларында уннарча экспедиция океанның табигатен өйрәнә, аның байлыкларын ачыклый.
Океан табигатенең үзенчәлекләре. Океан төбе рельефының төзелеше катлаулы. Үзәк океаник сыртлар океан үзәнен өч өлешкә бүлә (картаны карагыз). Көнбатыш өлешендә су асты сырты сузылган, ул Африкадан көньяктарак Үзәк Атлантика сырты белән тоташа. Сыртның уртасына тирәнлектәге ярылулар, океан төбендәге җир тетрәү һәм вулкан ату өлкәләре туры килә. Җир кабыгындагы ярылулар Кызыл диңгездә дә дәвам итә һәм коры җиргә килеп чыга.
Бу океанның климаты аның географик урыны йогынтысында формалаша. Климатның үзенчәлеге — океанның субэкваториаль пояста яткан һәм коры җирнең тәэсиренә эләккән төньяк өлешендәге сезонлы муссон җилләре. Муссоннар океанның төньяк өлешендә һава шартларына гаять нык йогынты ясыйлар.
Көньякта океан Антарктиданың суыту тәэсирен кичерә; биредә океанның иң кырыс районнары ята.
Су массаларының үзлекләре климат үзенчәлекләре белән бәйләнгән. Океанның төньяк өлеше яхшы җылына, анда салкын сулар агып килми, һәм ул шуңа күрә бик җылы. Монда суның температурасы шул ук киңлектә ятучы башка океаннардагыдан югарырак (+30°С ка кадәр җитә). Көньякка таба суларның температурасы түбәнәя. Тулаем алганда өске катлау суларының тозлылыгы Бөтендөнья океанының уртача тозлылыгыннан югарырак, ә Кызыл диңгездә ул бигрәк тә югары (42 % ка кадәр).
Океанның төньяк өлешендә агымнар барлыкка килүгә җилләрнең сезонга карап алышынуы йогынты ясый. Муссоннар сулар хәрәкәтенең юнәлешен үзгәртәләр, аларның вертикаль аралашуын китереп чыгаралар, агымнар системасын үзгәртәләр. Көньякта агымнар Бөтендөнья океаны агымнарының гомуми схемасының бер состав өлеше булып торалар (25 нче рәсем).
Һинд океанының органик дөньясы Тын океанның көнбатыш өлешендәге үсемлекләр һәм хайваннар дөньясы белән охшаш. Тропик су массалары планктонга бай, анда бер күзәнәкле суүсемнәр аеруча күпләп үрчи. Шулар аркасында суның өске катлавы нык болганчыклана, төсен үзгәртә. Планктон арасында төнлә яктыртучы организмнар күп. Балык төрләреннән сардинелла, скумбрия, акулалар йөзеп йөри. Океанның көньягында — ак канлы балыклар, мәсәлән боз-балык һ. б. Шельфлы районнар һәм мәрҗән рифлары янындагы сай сулар тереклеккә аеруча бай. Суүсемнәр су асты болыннарын хасил итә. Һинд океанының җылы суларында гаять зур диңгез ташбакалары, диңгез еланнары тереклек итә, моллюсклардан каракатица һәм кальмарлар күп, ә Антарктидага якынрак китлар һәм тюленьнәр яши.
Һинд океаны берничә табигый пояста урнашкан (20 нче рәсем). Тропик пояста, аның әйләнә-тирәсендәге коры җир тәэсирендә, су массалары төрле үзлеккә ия булган комплекслар формалаша. Бу поясның көнбатыш өлешендә явым-төшем аз була, парга әйләнү бик зур, коры җирдән су бөтенләй агып төшми диярлек. Биредә су массаларының тозлылыгы югары. Поясның төньяк-көнчыгыш өлеше, киресенчә, явым-төшемне һәм Һималай тауларыннан агып төшә торган елгалардан төче суны күп ала. Биредә өске катлау сулары шактый нык төчеләнгән комплекс барлыкка килә.
Океанда хуҗалык эшчәнлеге төрләре. Һинд океанының табигый байлыклары тулаем алганда әле аз өйрәнелгән һәм аз үзләштерелгән. Океанның шельфы файдалы казылмаларга бай. Персия култыгы төбендәге утырма токымнар катламында нефть һәм табигый газның бик зур запаслары табылды. Нефть чыгару һәм аны ташу суларны пычрату куркынычын тудыра. Океанның төньяк-көнбатышы ярларында урнашкан илләрдә, төче су бөтенләй диярлек булмаганлыктан, тозлы суларны төчеләндерү эше алып барыла. Балык тоту да үсеш алган.
Һинд океаны аша күп санлы судно юллары уза. Океанның төньяк өлешендә диңгез юллары аеруча күп, анда әле хәзергә кадәр кечерәк кенә җилкәнле суднолардан файдаланалар. Аларның хәрәкәт юнәлеше муссоннар белән бәйләнгән.
**Биремнәр.** 1. Һинд океанының табигатенә аның физик-географик урыны нинди йогынты ясый? 2. Океан һәм аны чолгап алган коры җирнең үзара тәэсир итешүе нәрсәдә күренә? 3. Текстта язылган мәгълүматларны контурлы картага төшерегез; шартлы билгеләрне үзегез уйлап чыгарыгыз.
#### § 19. Атлантик океан
Барлык океаннар арасында Атлантик океан кешелек дөньясы тормышында иң мөһим урынны алып тора. Бу тарихи яктан шулай формалашкан.
Географик урыны. Тын океан кебек үк, Атлантик океан да субарктик киңлекләрдән Антарктидага кадәр сузылган, ләкин киңлеге ягыннан аннан калыша. Атлантика уртача киңлекләрдә бик нык киңәя һәм экваторга таба тарая. (Атлантик океанның географик урынын өйрәнелгән ике океан урыны белән чагыштырыгыз. Охшашлык һәм аерымлыкларын билгеләгез.)
Океанның яр сызыгы Төньяк ярымшарда нык, ә Көньяк ярымшарда азрак ергаланган. Утрауларның күпчелек өлеше материкка якын урнашкан. (Аларны картада күрсәтегез.)
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-89-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>45 нче рәсем. Урта диңгез яр буйлары — борынгы мәдәниятләрнең туган җире</figcaption></figure>
Океанны өйрәнү тарихыннан. Кеше Атлантик океанны борынгы заманнарда ук үзләштерә башлаган. Аның ярларында төрле чорларда Борынгы Грециядә, Карфагенда, Скандинавиядә диңгездә йөзү үзәкләре барлыкка килгән. Аның сулары легендар Атлантида ярларын юган, әмма Атлантиданың океандагы географик урыны турында галимнәр хәзергә кадәр әле бәхәсләшәләр.
Бөек географик ачышлар чорыннан башлап Атлантик океан Җир шарында төп су юлына әверелә.
Атлантика табигатен комплекслы өйрәнү бары тик ХІХ гасыр ахырында гына башлана. «Челленджер» судносында инглиз экспедициясе тирәнлекләрне үлчи, океанның су массасы үзлекләре, органик дөньясы турында мәгълүмат туплый. Халыкара геофизика елы (1957– 1958) үткәрелгән чорда океанның табигате турында бигрәк тә күп мәгълүмат алына. Хәзерге вакытта күп кенә илләр катнашында 40 корабтан торган фәнни экспедиция эскадрасы су массаларын, океан төбе рельефын тикшеренүне дәвам иттерә. Океанологлар океанның атмосфера белән үзара тәэсирен өйрәнәләр, гольфстрим һәм башка агымнарның табигатен тикшерәләр.
Океан табигатенең үзенчәлекләре. Литосфера плиталары теориясе буенча Атлантика — чагыштырмача яшь океан. Аның төбенең рельефы Тын океанныкы кебек катлаулы түгел. Бөтен Атлантика аша меридиан буенча диярлек гаять зур сырт сузылган. Бер урында ул су өстенә чыга, бу — Исландия утравы. Сырт океан үзәнен тигез диярлек ике өлешкә бүлә. Европа һәм Төньяк Америка ярлары буйлап бик киң шельфлар ята. Океан төбе рельефын сез мөстәкыйль рәвештә җентекләбрәк атлас буенча тасвирлый аласыз.
Атлантик океанның климаты бик төрле, чөнки ул барлык климат поясларында да ята. Океанның иң киң өлеше Тын океан кебек экваториаль киңлеккә түгел, ә тропик һәм уртача киңлекләргә туры килә. Бу киңлекләрдә, Тын океан өстеннән искән кебек, пассатлар һәм уртача киңлекләрнең көнбатыш җилләре исә. Кышын уртача киңлекләрдә еш кына давыллар куба, Көньяк ярымшарда алар елның барлык фасылларында да була.
Климат үзенчәлеге су массаларының үзлекләрендә чагыла. Биредә өске суларның температурасы Тын һәм Һинд океаннарындагыга караганда шактый түбән. Бу Төньяк Боз океаныннан һәм Арктикадан килә торган су һәм бозларның салкынайтучы тәэсире белән, шулай ук су массаларының бик көчле болгануы белән аңлатыла. Су һәм һава температурасы арасындагы шактый сизелеп торган аерма Атлантиканың күп кенә районнарында көчле томаннар барлыкка килүне китереп чыгара. (Бу районнарны карта буенча билгеләгез.)
Океанның кайбер районнарында су массаларының тозлылыгы уртачадан югары, чөнки океанның чагыштырмача тар булуы аркасында парга әйләнгән дымның шактый өлеше җил белән күрше материкларга күчә.
Тын һәм Һинд океаннарыннан аермалы буларак, Атлантикада агымнар географик киңлек буйлап түгел, бәлки меридианнар буенча диярлек хәрәкәт итә. Моның сәбәбе — океанның төньяктан көньякка таба нык сузылганлыгы һәм яр сызыклары. Атлантикада агымнар су массаларын, шулар белән бергә җылылык һәм салкынны бер киңлектән икенчеләренә башка океаннардагыга караганда активрак күчерәләр. (Мисаллар китерегез.) Агымнар боз шартларына да тәэсир итә. Океанның үзенчәлеге — күп санлы айсберглар һәм йөзеп йөрүче диңгез бозлары. Гренландия янындагы сулар — Атлантиканың иң матур районнарыннан берсе. Утраулар эченнән океанга бик зур боз «телләре» чыга, алар аның күксел-яшькелт төстәге салкын суы өстендә үтә күренмәле текә боз кыялар булып асылынып торалар. Вакыт-вакыт алар гөрселдәп сыналар һәм зур боз кисәкләре суга килеп төшә. Су агымнары айсбергларны т. к. нең 40° ына кадәр ачык океанга алып чыга. Атлантиканың бу районнары суднолар йөрү өчен хәтәр. Айсберглар хәрәкәтен махсус һава хезмәте патруле күзәтеп тора, Жирнең ясалма иярченнәреннән дә фоторәсемнәр алына. Ул мәгълүматлар барлык илләрнең корабларына тапшырыла.
Атлантиканың органик дөньясы Тын океандагыга караганда төрләргә ярлырак. Бу исә Атлантик океанның чагыштырмача яшь булуы белән һәм аның климатының соңгы бозлык чорында бик нык суынуы белән аңлатыла. Төрләре аз булса да, бу океанда балык һәм башка диңгез хайваннарының саны шактый күп. Монда шельфлар һәм төптәге күтәренке урыннар Тын океандагыга караганда күбрәк. Шунлыктан су төбендә һәм төпкә якын катламнарда яши торган балыкларга, шул исәптән тәрәч, сельдь, скумбрия, диңгез алабугасы, мойва кебек промысел балыкларына, уылдык чәчү өчен уңайлы урыннар күп. Поляр суларда кит һәм тюленьнәр яши. Тын океандагы кебек үк, Атлантик океанда да барлык диярлек табигый пояслар бар (20 нче рәсем). Алар эчендә диңгезләрнең һәм култыкларның (Урта диңгез, Төньяк диңгез, Балтыйк диңгезе һәм башка диңгезләр) табигый комплекслары аерылып тора. Үзләренең табигате ягыннан алар океанның ачык өлеше комплексларыннан аерылалар.
Төньяк субтропик пояста үзенең табигате белән гаҗәеп булган Саргасс диңгезе — ярсыз диңгез урнашкан. Аның чикләрен агымнар барлыкка китерә. Бу диңгез суының тозлылыгы (37 ‰ ка кадәр) һәм температурасы югары. Океанның ачык зәңгәр өслегендә яшел-көрән таплар булып Саргасс суүсемнәренең кечкенә бәйләмнәре калкып тора. Суы планктонга ярлы. Монда кошлар да бик сирәк. Океанологлар мондый районнарны «зәңгәр океан чүлләре» дип атыйлар.
Океанда хуҗалык эшчәнлеге төрләре. Океанның ике ягына да хуҗалык ягыннан нык үскән илләр урнашкан. (Нинди илләр?) Атлантика аша иң мөһим диңгез юллары уза. Атлантик океан бик күптәннән инде балык һәм җәнлекләрне күпләп тоту урыны санала. Китлар аулау кәсебе Бискай култыгында IX—XII гасырларда ук алып барылган.
Атлантик океанның табигый шартлары тереклек үсеше өчен бик уңайлы, шуңа күрә барлык океаннар арасында ул иң продуктив булып санала. Балык тотуның һәм башка диңгез продуктларын чыгаруның иң зур өлеше океанның төньягына туры килә (26 нчы рәсем). Әмма промыселның нык көчәюе соңгы вакытта биологик байлыкларның кимүенә китерде.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-92-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>47 нче рәсем. Атлантик океанда диңгез юллары. Иң зур портларның исемнәрен әйтегез</figcaption></figure>
Атлантик океан шельфлары нефтькә һәм башка файдалы казылмаларга бай. Мексика култыгында һәм Төньяк диңгез шельфларында меңләгән скважина борауланган. Шәһәрләр үсү, күп кенә диңгезләрдә һәм океанның үзендә суднолар йөрүнең артуы сәбәпле, соңгы вакытта табигый шартларның начарлануы күзәтелә. Су һәм һава пычранган, океан һәм диңгез буйларында ял итү өчен шартлар начарланган. Мәсәлән, Төньяк диңгез күп километрларга җәелгән нефть таплары белән капланган. Төньяк Америка ярлары буенда нефть элпәсенең киңлеге йөзләрчә километрга җитә. Урта диңгез Жир шарында иң нык пычранган диңгезләрдән санала. Атлантика инде хәзер калдыклардан үзлегеннән генә чистарына алмый. Атлантик океанның пычрануына каршы көрәш халыкара бурыч булып тора. Океанга зарарлы калдыклар түгүне тыя торган килешүләр төзелде инде.
**Биремнәр.**
1. Атлантик океанның географик урыны һәм зурлыгы аның табигатенә нинди йогынты ясый?
2. Океанда киңлек зональлеге беленә торган табигый комплексларны һәм коры җир тәэсирендә барлыкка килә торган табигый комплексларны аерып күрсәтегез. Аларның үзенчәлекләрен аңлатыгыз.
3. ▲ Урта диңгез табигатенә тасвирлама төзегез.
4. Атлантик океанның нинди өлешләре аеруча нык пычранган? Ни өчен?
#### § 20. Төньяк Боз океаны
Бу океан андагы климатның кырыслыгы, бозларның күплеге һәм чагыштырмача сай булуы белән аерылып тора. Анда тереклек күрше океаннар белән су һәм җылылык алмашуга тулысынча бәйле.
##### Океанның географик урыны.
Төньяк Боз океаны — Жир шарындагы океаннарның иң кечкенәсе һәм иң сае. Ул Арктика үзәгендә урнашкан, ә океанны, материкларның океанга кереп торган өлешләрен, утрауларны һәм архипелагларны эченә алган Арктика үзе Төньяк полюс тирәли барлык киңлекне били. (Океанның урыны турындагы башка мәгълүматларны карта буенча билгеләгез.)
Океанның зур өлеше диңгезләрдән тора, аларның күбесе — кырый диңгезләр, һәм бары тик берсе генә — эчке диңгез. Океанда материкларга якын урнашкан утраулар күп.
##### Океанны тикшеренү тарихыннан.
Төньяк Боз океанын тикшеренү — күп кенә илләрнең диңгезчеләре, сәяхәтчеләре һәм галимнәренең буыннан буынга дәвам иткән героик батырлыклары тарихы ул. Борынгы заманнарда ышанычсыз агач көймә һәм каекларда рус кешеләре — поморлар сәяхәткә чыга торган булганнар. Грумантта (Шпицбергенда) кышлаганнар, Объ елгасы тамагына таба йөзгәннәр. Алар балык тотканнар, диңгез җәнлекләре аулаганнар һәм поляр суларда йөзү шартларын яхшы белгәннәр.
Русларның бу якларда йөзүе турындагы мәгълүматлардан файдаланып, инглизләр һәм голландлар Европадан Көнчыгыш илләренә (Кытайга һәм Һиндстанга) баруның иң кыска юлларын эзләп табарга омтылганнар. XVI гасыр ахырында Виллем Баренц сәяхәте нәтиҗәсендә океанның көнбатыш өлешенең картасы төзелгән.
Океанның ярларын планлы өйрәнүне Бөек төньяк экспедициясе башлап җибәрә (1733—1743). Экспедициядә катнашучылар фәнни батырлык күрсәтәләр — Печора тамагыннан алып Беринг бугазына кадәр юл узып, ярларны картага төшерәләр.
Океанның поляр яны өлкәләре табигате турында беренче мәгълүматлар XIX гасыр ахырында Ф. Нансенның «Фрам» судносындагы дрейфы һәм ХХ гасыр башында Г. Седовның «Изге Фока» шхунасында полюска таба йөзүе вакытында туплана.
Океан аша бер навигациядә йөзеп үтү мөмкинлеге 1932 елда «Сибиряков» бозваткычы экспедициясе тарафыннан исбатлана. О. Ю. Шмидт җитәкчелегендәге бу экспедициядә катнашучылар океан тирәнлеген, бозларның калынлыгын үлчиләр, һава торышын күзәтәләр.
Безнең илдә бу океанны тикшеренүләрнең яңа алымнарын эшләделәр. 1937 елда йөзмә бозда «Төньяк полюс» (ТП-1) дигән беренче поляр станция оештырыла. И. Д. Папанин җитәкчелегендәге дүрт котыпчы боз өстендә Төньяк полюстан Гренландия диңгезенә кадәр героик дрейф уздылар.
Океанны тикшерү өчен хәзер самолетлар кулланыла. Алар боз өстенә төшеп утыралар һәм бер тапкырлы күзәтүләр башкаралар. Космостан төшереп алынган рәсемнәр океан өстендәге атмосфера торышының үзгәреше, бозларның хәрәкәте турында мәгълүматлар бирә.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-94-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Нильс Норденшельд (1832-1901)</figcaption></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-94-2.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Г. Я. Седов (1877-1914)</figcaption></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-94-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Фритьоф Нансен (1861-1930)</figcaption></figure>
Барлык бу тикшеренүләр нәтиҗәсендә Төньяк Боз океанының табигате: аның климаты, органик дөньясы турында гаять күп материал тупланды; океан төбе рельефының төзелеше аныкланды, океан төбендәге агымнар өйрәнелде.
Боз океаны табигатенең шактый гына серләре хәзер билгеле инде, шулай да киләчәк буыннарга, шул исәптән бәлкем сезнең арадан да кемнәргәдер, күп нәрсәне ачарга туры килер әле.
##### Төньяк Боз океаны табигатенең үзенчәлекләре.
Океан төбе рельефының төзелеше катлаулы. Океанның үзәк өлеше тау сыртлары һәм тирән ярылулар белән кискәләнгән. Тау сыртлары арасында тирән иңкүлекләр һәм казанлыклар ята. Океанның характерлы үзенчәлеге — киң шельф, ул океан төбенең өчтән бер өлешеннән артыграк мәйданын алып тора.
Климат үзенчәлекләре океанның поляр өлкәдә булуы белән билгеләнә. Аның өстендә арктик һава массалары өстенлек итә. Җәен томаннар еш була. Арктик һава массалары Антарктида өстендә формалаша торган һава массаларыннан шактый җылырак. Моның сәбәбе — Боз океаны суларында җылылык запасы булу, чөнки океан
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-95-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>48 нче рәсем. Төньяк Боз океаны яр буйларында</figcaption></figure>
даими рәвештә Атлантика суларының һәм азрак күләмдә Тын океан суларының җылысын алып тора. Шул рәвешчә, тулаем алганда һәм, сәер тоелса да, аеруча кышын Төньяк Боз океаны Төньяк ярымшарның гаять зур коры җир мәйданнарын суытмый, ә киресенчә, шактый җылытып тора.
Көнбатыш һәм көньяк-көнбатыш җилләре тәэсирендә Төньяк Атлантикадан Боз океанына Төньяк Атлантика агымының куәтле җылы су ташкыны агып керә (картаны карагыз). Евразия ярлары буенда сулар көнбатыштан көнчыгышка хәрәкәт итә. Беринг бугазыннан алып Гренландиягә кадәр бөтен океан буйлап сулар кире юнәлештә — көнчыгыштан көнбатышка таба хәрәкәт итә.
Бу океан табигатенең иң характерлы үзенчәлеге — анда бозлар булу. Аларның барлыкка килүе өске су массалары температурасының түбән һәм тозлылыгының чагыштырмача аз булуы белән бәйләнгән. Бу суларны зур күләмдә материктан агып төшә торган елга сулары төчеләтә.
Бозларның башка океаннарга чыгуы кыенлашкан. (Ни өчен?) Шуңа күрә биредә 2—4 метрлы һәм аннан да калынрак күпьеллык бозлар өстенлек итә. Җилләр һәм агымнар бозларның хәрәкәтен һәм қысылуын китереп чыгара, кар-боз өемнәрен (торослар) барлыкка китерә.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-96-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>49 нчы рәсем. Чукот диңгезе</figcaption></figure>
Океанда организмнарның төп массасын салкын суда һәм хәтта боз өстендә яшәргә сәләтле суүсемнәр хасил итә. Органик дөньясы Атлантика тирәсендәге районда һәм елга тамаклары янындагы шельфта гына бай. Бу урыннарда планктон хасил була, төптә суүсемнәр үсә, балыклар (тәрәч, навага, палтус) йөзә. Океанда кит, тюлень, моржлар бар. Арктикада ак аюлар, диңгез кошлары тереклек итә; кошлар бик зур төркемнәр (колонияләр) булып яр буйларында яши. Гаять зур «кошлар базары»ның барлык вәкилләре океанда туклана.
Боз океанында ике табигый поясны аерып йөртәләр. Поляр (арктик) поясның чиге көньякта якынча континенталь шельф кырые белән тәңгәл килә. Океанның аеруча тирән сулы һәм кырыс бу өлеше хәрәкәттәге бозлар белән капланган. Җәен боз өсләрен эреп җыелган су каплап ала. Бу пояс организмнар тереклеге өчен аз яраклы.
Океанның коры җиргә якын өлеше субполяр (субарктик) пояска керә. Болар, нигездә, Төньяк Боз океаны диңгезләре. Монда табигать бик үк кырыс түгел. Жәен ярга якын өлешендәге сулар боздан арчыла һәм елга суларыннан бик нык төчеләнә. Атлантикадан үтеп керә торган җылы сулар монда планктонның үсүе өчен уңай шартлар тудыра, ә алар белән балыклар туклана.
##### Океанда хуҗалык эшчәнлеге төрләре.
Ярларын бу океан сулары юа торган илләр өчен Төньяк Боз океаны бик зур әһәмияткә ия. Океанның кырыс табигате анда файдалы казылмалар эзләүне кыенлаштыра. Шулай да Карск һәм Баренц ярлары буенда нефть һәм табигый газ ятмалары эзләп табылган инде.
Океанның биологик байлыклары зур түгел. Атлантика яны районында балык тоталар һәм суүсемнәр җыялар, тюлень аулыйлар. Океанда кит аулау бик нык чикләнгән.
Төньяк диңгез юлын үзләштерү үткән гасырның 30 нчы елларында гына башланды. Төньяк диңгез юлы — Арктикада суднолар йөрүнең төп магистрале, ул Европа һәм Ерак Көнчыгыш портлары арасын шактый нык кыскарта. Төньяк диңгез юлы Себерне үзләштерүдә гаять зур роль уйный. Бу юл белән Себергә җиһазлар һәм азыктөлек алып баралар, аннан arau һәм руда кайтаралар. Навигация 2—4 айлап дәвам итә, ә аерым урыннарда, бозваткычлар йөреп торганда, ул озаккарак сузыла. Төньяк диңгез юлы эшен тәэмин итү өчен, безнең илдә махсус хезмәт күрсәтү оештырылган: поляр авиация, яр буенда һәм йөзмә бозларда метеорологик станцияләрнең бөтен бер челтәре төзелгән.
Төньяк Боз океанын кыю кешеләр – «полярниклар» (котыпчылар) өйрәнә. Котыпчы булу профессия белән генә түгел, бәлки географик эшчәнлек белән дә билгеләнә. Кешенең куәтле техникадан файдалануына карамастан, Төньяк Боз океанында эшләү кыен һәм куркыныч. Котыпчыларга кыюлык һәм батырлык, чыдамлык һәм хезмәт сөючәнлек кенә түгел, бәлки югары һөнәри осталык та хас.
**Биремнәр.**
1. Төньяк Боз океанының географик урыны нинди үзенчәлеккә ия? Ул аның табигатендә ничек чагыла?
2. Дәрескә океанны өйрәнү турында өстәмә чыгышлар әзерләгез.
3. Океан өстендәге һаваның Антарктида өстендәгегә караганда жылырак булуын нәрсәгә бәйләп аңлатырга мөмкин?
4. Океанда нинди табигый комплексларны аерып йөртәләр? Ни өчен?
5. ▲ Иҗади бирем әзерләгез: Боз океаны буйлап фараз иткән сәяхәтегезнең маршрутын төзегез, аның турында дәрестә сөйләп бирегез.
**Бу китапларны укыгыз:**
— Атлас океанов. — Лондон: Дорлинг Киндерсли, 1997.
— Брукс Ф. Моря и океаны. — М.: Росмэн, 1997. (Энциклопедия окружающего мира.)
— Верн Ж. Загадки Тихого океана: История великих путешествий. — Гродно: КФЛ «Сталкер», 1993.
— Войтов В. И. Океанские дороги человечества. — М.: Наука, 1994.
— Каневский З. М. Загадки и трагедии Арктики. — М.: Знание, 1991.
— Залогин Б. С. Океаны: Книга для учащихся. — М.: Просвещение, 1996.
— Лялина М. А. Подвиги русских адмиралов и мореплавателей. - М.: Современник, 1996. (История России в рассказах для детей.)
— Океан: Морские путешествия, приключения, героика, фантастика, история, наука, жизнь океана. Вып. 1. — М.: Интерпринт, 1990.
— По морям и океанам: Географический атлас для детей. - М.: ПКО «Картография», 1996.
— Чуковский Н. К. Капитан Крузенштерн. — Л.: Дет. лит., 1991.
### КӨНЬЯК МАТЕРИКЛАР
#### § 21. Географик урыннарының гомуми үзенчәлекләре. Рельефның уртак билгеләре
Тулысынча Көньяк ярымшарда яткан Австралия белән Антарктиданы гына түгел, ә өлешчә Төньяк ярымшарда урнашкан Африка белән Көньяк Американы да шартлы рәвештә көньяк материклар дип атыйлар. Һәр дүрт материкның да табигый шартларының үсеш тарихы уртак — алар барысы да тоташ Гондвана материгының бер өлеше булган.
##### Географик урыннары.
Материкны өйрәнү алдыннан һәрвакыт аның географик урынын карыйлар. Нәрсә соң ул географик урын? Бу, асылда, материкның адресы. Материк Жир шарының нинди өлешендә урнашкан булса, аның табигате шуңа бәйле. Әгәр ул полюска якын ята икән, әлбәттә инде, анда табигый шартлар кырыс булыр, ә экваторга якын булса, эссе климаты белән аерылып торыр. Материкка килә торган кояш җылысы һәм явым-төшемнең күләме, аларның ел фасылларына карап бүленеше географик урынга бәйле.
Теләсә нинди географик объектның җир өслегендәге урынын билгеләү өчен, аның географик координаталарын табарга кирәклеген сез моннан алдагы география курсыннан беләсез инде. Барыннан да элек материкның төньяк һәм көньяктагы кырый нокталарын билгелиләр, ягъни аның нинди киңлекләрдә ятканын беләләр. Материкның башлангыч меридианга карата урыны, аның көнбатыш һәм көнчыгыш кырый нокталары шулай ук әһәмиятле. Океанның йогынты дәрәҗәсе, климатның континентальлеге, табигый шартларның төрлелеге материкның көнбатыштан көнчыгышка таба күпме озынлыкка сузылган булуына бәйле. Шулай ук башка материкларның якынлыгы һәм аны юа торган океаннар да әһәмияткә ия. (Океанның географик урыны сыйфатламасының планын кушымтадан карагыз.)
Көньяк материкларның географик урыннарының үзенчәлекләре шунда: өч материк — Көньяк Америка, Африка һәм Австралия — экваторга якын яталар, шуңа күрә анда территориянең күпчелек өлешендә ел буена югары температуралар өстенлек итә. Көньяк Американың көньяктагы бер тар өлеше генә уртача киңлекләргә карый. Материкларның күпчелек өлеше субэкваториаль һәм тропик поясларда ята. Антарктида — Жирнең Көньяк полюс тирәли урнашкан бердәнбер материгы, шунлыктан аның табигате чиктән тыш кырыс.
Шул рәвешчә, географик урын көньяк материклар табигатендәге зур капма-каршылыкларның — мәңгелек җәй һәм мәңгелек кышның төп сәбәбе булып тора.
1. Планнан файдаланып, Мадагаскар утравының географик урынын билгеләгез.
2. Африканың төньяк өлешендә дөньядагы иң зур чүл ята. Сез ничек уйлыйсыз, аның барлыкка килүенә материкның географик урыны ничек тәэсир итә?
##### Рельефының уртак билгеләре.
Сезгә инде билгеле булганча («Литосфера һәм Җирнең рельефы» темасын карагыз), төньяк һәм көньяк материклар төрлечә үскәннәр. Көньяк материклар кайчандыр тоташ бер материк булганлыктан, аларның табигатендә уртак сыйфатлар бар.
Дөньяның һәм аерым материкларның физик картасын игътибар белән карасаң, барлык дүрт континентның да рельефында берничә уртак үзенчәлекне аерып күрсәтергә мөмкин икәнлеге күренә:
1. Барлык материкларның да рельефында ике төп өлеш аерылып тора — бик киң тигезлекләр һәм таулар.
2. Континентларның зур өлешен платформаларда урнашкан тигезлекләр били.
3. Материкларның кырыйларында төрле тау системалары ята: Көньяк Америкадагы Анд таулары — көнбатышта, Африкадагы Атлас тавы — төньяк-көнбатышта, Австралиядәге Зур Субүләр сырт — көнчыгышта. Бу таулар Гондвананың кайчандыр бербөтен булган тигезлекләрен боҗра кебек әйләндереп алганнар. Хәзерге материкларның тигезлекләре төзелешендә уртаклыклар күп. Аларның күпчелек өлеше нигезендә кристаллик һәм метаморфик токымнар яткан борынгы платформаларда барлыкка килгән. Чагыштырмача яссы урыннардан тыш, тигезлекләрдә платформа нигезенең борынгы кристаллик токымнары өскә калкып чыккан территорияләр дә бар. Бу калкымнарда кантарлы таулар һәм таулыклар хасил булган. Платформаның утырма токымнар белән капланган һәм иңеп бөгелгән урыннары рельефта киң иңкүлекләр барлыкка китергән, аларның бер өлеше — уйсу тигезлекләр.
Гондвананың аерым материкларга таркалу сәбәбе нәрсәдә соң? Галимнәрнең фараз итүенчә, 200 млн еллар элек Җирнең эчке көчләре (мантиядә матдә күченүе) бербөтен материкның ярылуына һәм аерылуына китергән.
Безнең планетаның тышкы күренеше үзгәрүнең космик сәбәпләре турындагы гипотеза да бар. Галәмдәге җисемнең безнең планета белән бәрелешүе гаять зур коры җирнең ярылуын, литосфера участокларының аерылып китүен, аерым урыннарның базальт лавалары агымы белән бергә барган күтәрелүен һәм төшүен китереп чыгарган булуы мөмкин дип тә уйлыйлар. Гондвананың аерым кисәкләре арасындагы бушлыкта әкренләп Һинд һәм Атлантик океаннар барлыкка килгән, ә литосфера плиталары башка плиталар белән бәрелешкән урыннарда җыерчыклы тау өлкәләре хасил булган.
Файдалы казылма ятмалары материкларның геологик тарихы, тау токымнарының составы һәм рельеф белән тыгыз бәйләнгән. Көньяк материкларның барысы да файдалы казылмаларга бай. Платформаларның кристаллик нигезе өскә якын ятуы һәм өскә чыгып торуы кара һәм төсле металларның (бакыр, кара кургаш, цинк, никель һ. б.), алмазлар, затлы һәм сирәк металларның чыганаклары белән бәйле. Алар тигезлекләрдә дә, тауларда да бар.
Утырма токымнарның калын катламнарыннан торган тигезлекләр нефтькә, табигый газ, фосфоритлар, ташкүмер һәм соры күмергә бай. Чыганакларны эзләү эшләрен башкаручы геологлар материклар рельефы төзелешенең бердәйлеге турындагы мәгълүматлардан файдаланалар. Соңгы унъеллыкларда охшаш геологик шартларда, мәсәлән, Африканың көнбатыш ярлары янында һәм чама белән шул ук киңлекләрдә Көньяк Американың көнчыгыш ярлары янында нефть чыганаклары табылган.
**Биремнәр.**
1. ▲ Материкның (океанның) географик урыны сыйфатламасы планыннан файдаланып, планның һәр пункты нинди әһәмияткә ия булуын аңлатыгыз.
2. Жир өстендә таулар һәм зур тигезлекләрнең урнашу закончалыгы нинди, һәм ул Көньяк ярымшардагы материкларда ничек чагыла?
#### § 22. Климаты һәм эчке суларының уртак үзенчәлекләре
Климатның материклар табигате, шулай ук халык хуҗалыгы һәм көнкүрешенең төп үзенчәлекләрен билгеләвен сез инде беләсез. Климатны өйрәнми торып, материклар географиясенең үзенчәлеген аңлап булмый. Кайда һәм нинди температуралар икәнен, кайда һәм күпме явым-төшем булуын, ел фасылларына карап, аларның ничек бүленгәнен ятлап тормас өчен, климат ясаучы факторларны яхшы аңларга кирәк (21 нче рәсем).
Климат ясаучы ике фактор — материк өслегенә төшә торган кояш җылысының микъдары һәм шулай ук өстенлек итүче һава массалары, аларның хәрәкәте Жир климатын климат поясларына бүлүнең нигезенә салынган. Климатның төп тибын нәкъ менә шулар билгели. Материкның нинди климат поясында урнашканлыгын белсәгез, сез аның климат шартлары турында гомуми күзаллауны үзегез дә төзи аласыз.
Үзләренең түбән киңлекләрдәге географик урыннары аркасында Көньяк Америка, Африка һәм Австралия башлыча экваториаль, субэкваториаль, тропик һәм субтропик поясларда урнашканнар (20 нче рәсем). Биредә югары температуралар өстенлек итә. Явым-төшемнәр күләме һәм аларның режимында күптөрлелек бар. Белгәнегезчә, явым-төшемнәр нинди һава массалары өстенлек итүенә, һаваның вертикаль хәрәкәтенә, җилләрнең юнәлешенә һәм рельефка бәйле.
Экваториаль климат поясы Көньяк Америка һәм Африкадагы шактый зур мәйданнарны били. Экваториаль климат югары температуралар (+25—27°C) һәм ел буена тигез һәм мул явым-төшемнәре белән аерылып тора. Экваториаль климатның үзенчәлекләре климат диаграммасында ачык күрсәтелгән (50 нче рәсем), анда температура һәм явым-төшем күләме аерым айларда бик аз үзгәрә. Моның сәбәпләре: а) кояш ел буена горизонт өстеннән югары күтәрелә; б) өскә таба күтәрелә торган экваториаль һава агымы өстенлек итә, бу исә болытлар барлыкка килүгә һәм явым-төшемнәргә китерә. Бирегә дым океаннан һәм пассатлар белән субэкваториаль пояслардан килә. Барлык өч материкта да субэкваториаль пояслар Төньяк ярымшар белән чагыштырганда зуррак мәйдан алып тора. Сезгә билгеле булганча, бу — экваториаль климаттан тропикка күчә торган климат. Биредә елның ике фасылы нык аерылып тора: экваториаль һава массалары өстенлек иткән дымлы җәй һәм тропик коры һава өстенлек иткән кыш. Субэкваториаль климатның төп
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-103-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
үзлекләре диаграммада күрсәтелгән (50 нче рәсем). (Диаграмманы уку кагыйдәләрен кушымтадан карагыз.)
Тропик пояслар барлык өч материкта да, субэкваториаль пояслар кебек үк, зуррак мәйдан алып торалар. Биредә өстән аска таба хәрәкәт итүче тропик һава агымы өстенлек итә һәм пассатлар исә. Экваториаль климатка капма-каршы буларак, кышын температура төшә һәм җәен кискен күтәрелә. Явым-төшемнәр бик аз, урыны белән елына 50 мм дан да кимрәк (50 нче рәсем). Сезонлы үзгәрүләр белән беррәттән, температураның тәүлеклек тирбәнешләре нык сизелә, моңа болытлар булмау да тәэсир итә. Температураның тәүлеклек тирбәнеше кайчакта 40° С тан да артып китә. Чүлгә эләккән кеше көндез бик нык эсседән интегә, ә төнлә суыктан калтырый.
Материкларның көнчыгыш өлешләрендә дымлы тропик климат өлкәләре бар (20 нче рәсем). Моның сәбәпләрен аңлар өчен, материкларның көнчыгышында океаннар булу, пассатлар юнәлеше һәм рельеф арасындагы бәйлелекне белү җитә. Пассатлар, нигездә, көнчыгыштан көнбатышка исә. Шуңа күрә материкларның көнчыгыш өлешләре океаннан килә торган дымлы (диңгез) һава массалары йогынтысында ята. Һаваның дымга туенуы җылы океан агымнары йогынтысында көчәя (океан агымнары картасын карагыз). Материкларда урнашкан таулар үзләренең көнчыгыш битләрендә дымны тоткарламыйлар. Дымлы тропик климат өлкәләре әнә шулай барлыкка килә.
Субтропик пояслар көньяк материкларда кечерәк мәйдан билиләр (картаны карагыз), әмма яшәү өчен шартлар уңайлы булу аркасында алар хуҗалыкта киң файдаланыла. Субтропик пояс берничә климат өлкәсен үз эченә ала. Урта диңгез буйларында климат, тропик һава массалары өстенлек иткәндә, җәйнең коры һәм эссе булуы белән аерылып тора. Дымлы сезон — кыш. Көнбатыш җилләре белән килә торган уртача диңгез һавасы өстенлек итә. Төньяк ярымшар материкларына капма-каршы буларак, Көньяк ярымшарда уртача пояс кечкенә мәйдан биләп тора (20 нче рәсем).
Көньяк материклардагы климат шартларының үзенчәлеге — ел буена бик түбән температуралы һәм көчле җилле антарктик поясның булуы.
1. Климат карталарын анализлау нигезендә Көньяк Америка, Африка һәм Австралия климатының уртак үзенчәлекләрен күрсәтегез. Алар нәрсә белән аңлатыла? Аерымлыклар нидән гыйбарәт һәм алар нәрсәгә бәйле?
2. ▲ Дөньяның физик картасы һәм климат пояслары картасыннан файдаланып, тропик һәм субтропик поясларның климат өлкәләре исемнәрен күчереп алыгыз.
##### Эчке сулары (елгалар, күлләр, җир асты сулары) рельефка һәм климатка бәйле.
Мәсәлән, Антарктидада, температуралар түбән булганлыктан, елгалар юк, күлләр дә — сирәк күренеш. Елгаларның юнәлеше һәм агымнары рельефка бәйле. Көньяк Америкада таулар — көнбатышта, ә Африка таулары көнчыгышта ятканлыктан, бу материкларның елгалары нигездә үзләренең суларын Атлантик океанга коялар. Аларга дөньяның иң озын елгасы Нил, Африканың иң тулы сулы елгасы Конго (Заир) һәм планетаның иң күп сулы елгасы Амазонка керә. Материкларның зур өлешендә су океанга агып төшми, һәм алар эчке сулы территорияләргә керәләр. Рельефка бәйле рәвештә, елгалар бусагалы һәм шарлавыклар күп.
Ә хәзер елгаларның климат шартларына бәйлелеген карап китәрбез. Явым-төшем мул булган экваториаль һәм субэкваториаль поясларда елгалар челтәре куе һәм күлләр күп. Экваториаль поясның елгалары ел буена күп сулы. Субэкваториаль һәм субтропик поясларда елгаларның һәм күлләрнең режимы явым-төшемнәр режимына бәйле. Тропик климат поясында елгалар бик аз. Мәсәлән, Сахарада кипкән елга юллары — вадилар очрый, алар сирәқ яуган көчле яңгырлардан соң гына су белән тула. Өйрәнелә торган өч материкта да явым-төшем яңгыр рәвешендә яуганлыктан, сирәк очраклардан тыш, күпчелек елгалар нигездә яңгыр суы белән туена.
Барлык өч материк та җир асты сулары белән яхшы тәэмин ителгән, алар чүлле районнарның авыл хуҗалыгында да, промышленностенда да киң кулланыла.
**Биремнәр.**
1. 20 нче рәсемнән файдаланып, көньяк материклардагы климат типларын дәфтәрегезгә язып алыгыз.
2. Климат карталарын анализлау нигезендә көньяк материкларның елгаларын: а) ел буена тулы сулыларын; б) җәйге чорда ташый торганнарын; в) кышкы чорда ташый торганнарын әйтегез. Әгәр картада елгаларның исемнәре булмаса, теге яки бу режимлы елганың материкның кайсы өлешендә акканын күрсәтегез.
3. Материкларның нинди елгаларында зур гидроэнергия запаслары булуын физик карта буенча билгеләгез.
#### § 23. Табигый зоналарның урнашуында гомуми үзенчәлекләр. Туфраклар картасы
1. Туфраклар тау тоқымыннан нәрсәсе белән аерыла? Сез яши торган төбәктә нинди туфраклар өстенлек итә?
2. Нинди табигый комплекслар табигый зона дип атала?
##### Туфраклар картасы.
Туфраклар — табигый зона компонентларының берсе. Жир өслегендә һәм һәр материкта туфракларның төп типлары ничек урнашуы тематик картада күрсәтелгән (атластан дөньяның туфраклар картасын карагыз).
Жир өслегендә туфраклар урнашу үзенчәлеген яхшы аңлау өчен, аларның табигатьнең башка компонентларына бәйлелеген белү мөһим. Туфраклар хасил булу күп кенә сәбәпләргә: тау токымнарына, рельефка, хайваннар дөньясына, әмма башлыча климатка һәм үсемлекләргә бәйле. Явым-төшемнәр аз һәм үсемлекләр начар үскән урыннарда туфрак катламы юка һәм черемәгә ярлы була. Киресенчә, җылылык, явым-төшем җитәрлек һәм үсемлекләргә, бигрәк тә үләнгә бай урыннарда туфрак катламы калын һәм уңдырышлы була.
Төп токымга, черемә микъдарына һәм башка сәбәпләргә бәйле рәвештә, туфракның төсе төрле була. Күп кенә туфракларны төсенә карап исемләү кабул ителгән, мәсәлән, каштан, коңгырт, кызыл-көрән туфрак һ. б. Мәктәп өчен төзелгән туфрак картасында теге яки бу урында өстенлек алган туфраклар гына төрле төс белән билгеләнгән.
Дөньяның туфрак картасыннан файдаланып, кайсы пояста нинди туфраклар өстенлек иткәнен билгеләгез: а) барлык материкларның экваториаль поясында; б) субэкваториаль поясларда; в) тропик поясларда; г) субтропик пояста; д) антарктик пояста.
##### Табигый зоналарның урнашу үзенчәлекләре.
Табигый зоналарның составы һәм аларның урнашуы турыдан-туры климат шартларына бәйле. Көньяк материклар биләгән мәйданнарда түбән киңлекләрнең һәм антарктик поясның барлык табигый зоналары да бар. Уртача пояс зоналары аз. Кагыйдә буларак, табигый зоналар климат өлкәләренә тәңгәл килә (форзацтагы картаны һәм 20 нче рәсемне карагыз). Зоналарның урнашуында киңлек зональлеге нык сизелә. Бу исә материкларда тигезлекләр күп булу белән аңлатыла. Биеклек пояслары да ачык күренеп тора. Көньяк Америкада ул аеруча ачык чагыла.
##### Экваториаль урманнар агачларның кыйммәтле токымнарына бай.
Бу урманнарның бик зур массивлары Көньяк Америкада һәм Африкада ята. Җирнең түбән киңлекләренең башка урыннарындагы кебек үк, туфракларның төп тоқымнары тимер кушылмаларына бай, шуңа күрә алар кызыл төстә. Бу токымнарда барлыкка килә торган туфраклар да шулай ук кызгылт төс ала. Аларны кызгылт сары ферралит (латинча «феррум» — тимер) туфраклар дип атыйлар. Туфракка күп күләмдә керә торган органик матдәләр анда җыелмый, ә тулысынча таркалып бетә. Бу туклыклы элементларны үсемлекләр бик тиз алып бетерәләр. Дымның артык күп булуы туфракның бик тирәнгә кадәр туктаусыз юылуына китерә, урыны-урыны белән аның сазламыкка әйләнүенә сәбәп була.
Эссе климат һәм яңгырларның муллыгы мәңге яшел агачларның куе булып үсүенә булыша. Агачлар берничә ярус булып үсә. Яктылык яратучы агачлар кояшка тартылып 35—50 м биеклектә югарыгы ярусны хасил итәләр. Агач кәүсәләре колонналар кебек күтәреләләр һәм өстә генә куе ябалдашларын җәеп җибәрәләр. Шушы бик биек агачлар ышыгында яктылыкны күп таләп итми торган тәбәнәгрәк агачлар берничә ярус булып үсә.
Экваториаль урманнар мәңге яшел. Урманда лианалар (чорналып үсә торган үсемлекләр, кайчакта агаччыл сабаклылар) күп. Лианалар агач кәүсәләрен тыгыз итеп чорнап алалар, югарыга үрмәлиләр һәм шуннан үрем-үрем булып асылынып төшәләр, урыны-урыны белән урман куелыгын үтә алмаслык итәләр. Мондый урманда хәтта көндез дә караңгы. Шуңа күрә анда куаклыклар һәм үлән капламы начар үскән.
Экваториаль урманнарның хайваннар дөньясы бай һәм күптөрле. Аның үзенчәлеге шунда: хайваннарның күбесе агач башларында яши. Биредә маймыллар, кошлар, бөҗәкләр, кырмыскалар һ. б. хайваннар дөньясы бик бай.
##### Саванналар.
Материклардагы экваториаль урманнар зонасы акрынлап алмаш-дымлы урманнар, ә аннан соң саванналар белән алмашына. Бу табигый зона елның коры һәм дымлы фасылларының чиратлашуы, эссе поясның ялгыз яки төркем-төркем үсә торган агачлары һәм куаклары белән үлән капламының өстенлек алуы хас. Саваннаны тропик урман-дала дип атарга мөмкин. Аның барлыкка килүе, аңлагансыздыр, коры сезон булу белән бәйле. Урман өчен биредә дым җитми.
Саванналарда туфрак ясалу процессы явым-төшемнең сезонлылыгы шартларында бара. Яңгырлар чорында органик матдәләрнең таркалуы һәм туфракның юылуы күзәтелә. Коры (кышкы) чорда, дым җитмәү аркасында, микроорганизмнарның тереклек эшчәнлеге акрыная һәм куе үлән капламының коелган өлеше тулысынча таркалмый. Шуңа күрә туфракта черемә туплана. Биредә кызыл-көрән туфраклар өстенлек итә. Саванналарның гомуми күренеше ел фасылларына карап кискен алмашына. Корылык чорында үләннәр көя, күп кенә агачлар яфракларын коя һәм саванналар сары төскә керә. Эсселек бар нәрсәне киптереп бетерә. Әмма беренче яңгырлар ява башлау белән үк табигать җанлана, искиткеч тизлек белән сусыл үләннәр үсеп китә, агачлар яфракка төренә.
Хайваннар, үләннәр кебек үк, коры сезонга җайлашалар. Аларның кайберләре, мәсәлән умырткасызлар һәм амфибияләр, корылык вакытында сыенырлык урыннарга яшеренәләр һәм йокыга талалар. Күп кенә хайваннар сулыкларга якын урыннарга күчәләр. Өч материкта да саванналар зур мәйданнарны алып торалар. Һәр материк үсемлек һәм хайваннар дөньясының шактый үзенчәлекле булуы белән аерыла.
##### Тропик чүлләр көньяк материкларда шулай ук киң таралган.
(Ни өчен?) Бу зона үсемлекләрнең сирәклеге, ә урыны-урыны белән бөтенләй булмавы, температураның зур тәүлеклек һәм шактый гына еллык амплитудасы булу белән аерылып тора. Чүл туфрагында черемә бик аз, монда тропик чүл туфрагы барлыкка килә. Чүл үсемлекләренең тамыр системасы нык үскән, ул суны бик тирәннән һәм киң мәйданнардан җыярга мөмкинлек бирә (мәсәлән, дөя чәнечкесе). Парга әйләнүне киметүгә җайлашкан күп кенә үсемлекләрнең яфраклары бик вак була, еш кына аларны чәнечкеләр алыштыра. Кайбер үсемлекләр яңгырдан соң гына калкып чыгалар һәм гадәттән тыш тиз үсәләр, чәчәк аталар һәм җимеш бирәләр, ә аннары корыйлар. Хайваннар да шулай ук чүл климаты шартларына яраклашалар.
**Биремнәр.**
1. Көньяк материкларның географик урыны үзенчәлекләре нинди?
2. Көньяк материклар рельефының уртак билгеләрен әйтегез. Алар нәрсә белән аңлатыла?
3. Көньяк материкларның зуррак өлеше — нинди климат поясларында, азрак өлеше ниндиләрендә урнашкан?
4. Көньяк материклардагы елгаларның үзенчәлекләре нинди? Теләсә нинди елга мисалында елгаларның рельефка һәм климатка бәйлелеген күрсәтегез.
5. Нинди табигый зоналар зур мәйдан билиләр һәм ни өчен?
6. Нинди материкларда киңлек зональлеге, кайсыларында биеклек пояслылыгы бик ачык беленеп тора? Ни өчен?
7. Дәреслек текстыннан, Африка, Австралия һәм Көньяк Американың климат карталарыннан файдаланып, һәр табигый зонаның төп билгеләрен күрсәтегез.
### АФРИКА
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-109-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
? 1. Африканың физик картасына сыйфатлама бирегез (планны кушымтадан карагыз). 2. Африканы өйрәнү өчен тагын нинди карталар кирәк?
#### ТАБИГАТЕ
Моннан алдагы темада сез көньяк материклар табигатенең географик тышча үсеше закончалыкларына буйсынган гомуми үзенчәлекләрен өйрәндегез. Бу теманың, шулай ук моннан соңгыларының да бурычы, — шул уртак билгеләргә таянып, һәр материк табигатенең үзенә бертөрлелеген күрү һәм аңлау.
Африка — зурлыгы ягыннан Евразиядән кала икенче материк, утраулары (аларның иң зурысы — Мадагаскар) белән бергә 30,3 млн км² га тигез. «Африка» сүзе, галимнәр фикеренчә, материкның төньягындагы районнарның берсендә яшәгән бәрбәр кабиләсе афригия исеменнән килеп чыккан. Соңыннан бу исем бөтен материкка таралган.
#### § 24. Географик урыны. Африканы тикшеренүләр
##### Географик урыны.
Башка материклар арасында Африка Жир өслегендә үзенә бертөрле урын алып тора. Бары тик шушы материкны гына экватор уртадан кисеп үтә. Африканың төньяктагы һәм көньяктагы кырый нокталары экватордан чама белән бертигез ераклыкта ята. Африканың күпчелек өлеше ике тропик арасында экваториаль, субэкваториаль һәм тропик поясларда урнашкан. Бары тик аның төньяк һәм көньяк кырыйлары гына субтропик поясларга үтеп керә.
Башлангыч меридиан Африканың көнбатышыннан үтә. Материкның төньяк яртысы көнбатыштан көнчыгышка таба берничә мең километрга сузылган. Көньякка таба материк тарая. Димәк, Африканың күбрәк өлеше экватордан төньякта ята.
1. Альмади борыныннан (көнбатышта) Хафун борынына кадәр (көнчыгышта) ераклыкны билгеләгез. Бу киңлекләрдә 1° параллельнең дуга озынлыгы чама белән 109,6 километрга тигез.
2\*. Бу кырый нокталарның координатларын да билгеләгез. Текстта аерып күрсәтелгән объектларны контурлы картага төшерегез.
Африканы Европадан сай һәм тар Гибралтар бугазы белән Урта диңгез аерып тора. Төньяк-көнчыгышта тар гына Сүәеш муены аны Евразия белән тоташтыра. Төньяк Африка, Көньяк Европа һәм Көньяк Азиянең үсемлек һәм хайваннар дөньясындагы зур охшашлык аларның якынлыгы белән аңлатыла. Бу хәл Төньяк Африканың халык составына, аның мәдәниятенә, теленә дә йогынты ясаган. Башка материклардан Африканы зур океаннар аерып тора.
Картадан һәм Бөтендөнья океаны турындагы белемнәрегездән файдаланып, түбәндәгеләрне күрсәтегез: 1. Африканы нинди океаннар һәм диңгезләр юа, материк ярлары буенда аларның үзенчәлеге нинди, Урта диңгез белән Кызыл диңгездә нинди тирәнлекләр өстенлек алып тора, иң тирән урыннары нинди? 2. Африка ярлары буйлап үтә торган океан агымнарын әйтеп бирегез. Алар материкның табигатенә нинди йогынты ясый алалар?
Африканы юа торган суларда балык (сардин, тунец, акула) күп, дельфиннар да очрый. Башка континентлардагы илләр белән сәүдәнең төп өлеше диңгезләр аша алып барыла. Бөтендөнья суднолар йөрешендә Сүәеш каналы гаять зур әһәмияткә ия, ул ХIХ гасырда Сүәеш муены аша казылган. Дөньяның бик күп илләре шул канал аша йөк ташыйлар.
Африканың яр сызыклары аз кискәләнгән: коры җиргә бераз гына кереп торган зур култык — Гвинея култыгы һәм бер зур ярымутрау — Һинд океанына чыгып торган Сомали ярымутравы бар. Бу исә диңгез портлары төзүне кыенлаштыра.
Африканың борынгы дәүләтләренең, материкны өйрәнүчеләрнең сезгә билгеле булганнарының исемнәрен әйтегез.
##### Чит ил сәяхәтчеләренең Африканы өйрәнүләре.
Африка бик күптәннән инде Көньяк Европа һәм Көньяк-Көнбатыш Азия халыкларының игътибарын җәлеп итеп килгән. Бу халыклар Африканың төньяк һәм өлешчә көнчыгыш буйларын яхшы белгәннәр. Байлыклары турында легенда итеп сөйләнгән Һиндстанга бару өчен диңгез юллары эзләгән португаллар европалыларның Африка яр буйлары турындагы белемнәрен киңәйткәннәр. Бөтен XV гасыр буена португаллар әкренләп көньякка таба үткәннәр. Көнбатыш яр буйларыннан Европага алар беренче булып зур гына төркем коллар алып чыкканнар. Шул вакыттан башлап тарихның хурлыклы сәхифәсе ачыла — коллар белән сәүдә итү башлана, ул миллионлаган кешенең гомерен өзә.
1498 елда Португалия диңгез сәяхәтчесе Васко да Гама, Һиндстанга диңгез юлы ачуны тәмамлап, Көньяк Африканы борылып үтә, материкның көнчыгыш ярлары буйлап бара, европалылардан беренче булып Һинд океаны аша чыга һәм Һиндстан ярларына барып җитә. Шулай Һиндстанга диңгез юлы ачыла һәм көньякта материкның яр сызыклары билгеләнә. XVI гасырдан алып коллар белән сәүдә итүче европалылар аларны Африкадан Америкага ташый башлыйлар. Алар көнбатыш яр буендагы кайбер урыннарны — танылган кол базарларын гына белгәннәр, анда, пыяла муенсаларга һәм башка шундый юк-барга алмаштырып, коллар сатып алырга мөмкин булган.
Африканың эчкәреге районнарын европалылар ХІХ гасыр ахырында гына тикшерә башлыйлар, чөнки Европаның бик тиз үсә барган илләренә, промышленность өчен арзанлы чимал табу, әзер товарларны файда белән сату өчен, яңа җирләр кирәк була. ХІХ гасыр уртасында күренекле инглиз тикшеренүчесе Давид Ливингстон континентның эченә таба берничә сәяхәт ясый. Ул Көньяк Африканы көнбатыштан көнчыгышка таба кисеп үтә, Замбези елгасын тикшерә, анда матур зур шарлавык ача, аңа Виктория дип исем бирә, Конго (Заир) елгасының югарыгы агымына, Ньяса күленә тасвирлама төзи. Ул Африканың бөек елгасы Нил башланган урынны табарга бик тели, әмма үлем аңа бу ниятен тормышка ашырырга мөмкинлек бирми.
Ливингстонның тикшеренүләре география фәненә материкның ул вакытта билгеле булмаган районнары турында бик күп кызыклы яңалыклар өсти. Ливингстон җирле халыкка кешелекле мөнәсәбәт күрсәтә, африкалыларның хөрмәтенә һәм мәхәббәтенә лаек аз санлы сәяхәтчеләрнең берсе була.
Соңрак экваториаль Африка турындагы белемнәрне Англия-Америка экспедициясе киңәйтә һәм тирәнәйтә, ул Виктория һәм Танганьика күлләрен тикшеренүне төгәлли, Рувензори тау массивын ача, Конго һәм Нил елгаларының югарыгы агымнарын билгели.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-112-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Давид Ливингстон (1813-1873)</figcaption></figure>
##### Россия сәяхәтчеләре һәм галимнәренең Африканы өйрәнүләре.
Африканың табигатен һәм андагы халыкларның тормышын өйрәнүгә Россия галимнәре зур өлеш кертә. Алар билгесез, ерак илләрне өйрәнүне һәм җыелган фәнни материалларны бөтен кешелек дөньясы казанышы итү максатын куялар. Рус тикшеренүчеләре арасында Василий Васильевич Юнкер аерым урын алып тора. Ул ХІХ гасыр ахырында Үзәк һәм Көнчыгыш Африка буйлап сәяхәт итә, материкның бу районнарындагы табигать һәм анда яшәүче халыкның тормышы турында кызыклы мәгълүматлар җыя, топографик эшләр үткәрә, гидрологик һәм метеорологик күзәтүләр алып бара. Материкның төньяк-көнчыгыш өлешен өйрәнүгә Егор Петрович Ковалевский, Александр Васильевич Елисеев һәм башка галимнәр зур өлеш кертәләр.
Африка табигатен һәм аның халкын өйрәнүгә совет галимнәре зур хезмәт куя. 1926—1927 елларда материқның төньяк-қөнчыгыш өлешенә, культуралы үсемлекләрне өйрәнү өчен, экспедиция оештырыла. Аны зур галим Николай Иванович Вавилов җитәкли. Культуралы үсемлекләрнең 6000 нән артык үрнәге җыела. Н. И. Вавилов кыйммәтле (каты) сортлы бодайның ватаны Эфиопия икәнлеген ача. Россия тикшеренүчеләре һәм галимнәр Африканың күп кенә илләрендә эшләделәр һәм хәзер дә эшлиләр, Африканың яшь дәүләтләренә туфракларны, эчке суларны, үсемлекләр һәм хайваннар дөньясын тикшерүдә, файдалы казылмалар эзләүдә һ. б. эшләрдә булышалар. (Карта буенча (5 нче рәсем) Африканы өйрәнүчеләрнең сәяхәт маршрутларын күзәтегез.)
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-112-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Н. И. Вавилов (1887-1943)</figcaption></figure>
**Биремнәр.**
1. Африканың географик урынының үзенчәлекләре нинди?
2. Мадагаскар утравының географик урынын билгеләгез.
3. Африканы өйрәнүче чит ил һәм Россия тикшеренүчеләренең роле нинди?
#### § 25. Рельефы һәм файдалы казылмалары
? 1. Африка плитасының кайсы өлешен платформа били? 2. Тау системаларының барлыкка килу закончалыклары нинди? 3. Тау токымнары белән файдалы казылмалар арасында нинди бәйләнеш бар?
##### Рельефы.
Әгәр дөньяның физик картасына күз салып, Африканы башка материклар белән чагыштырып карасагыз, анда 200 метрдан алып 1000 метрга кадәр биеклектәге тигезлекләр өстенлек иткәнен күрерсез. Африкада түбәнлекләр аз, алар океан һәм диңгез яр буйларында урнашкан. Материкта Кордильер һәм Анд таулары кебек биек һәм озын тау тезмәләре юк. Материк нигезендә яткан платформадагы тау токымнарының яше 2—3 млрд ел һәм аннан да артып китә. Монда элек барлыкка килгән биек тау системалары Җирнең тышкы көчләре тәэсирендә җимерелә барган. Таулар урынында дулкынсыман гаять зур тигезлекләр барлыкка килгән, алар өстендә анда-санда гына кристаллик массивлар калкып тора.
Эчке көчләр тәэсирендә Африка платформасының аерым урыннары күтәрелгән, бу биек яссы таулыклар хасил булуга китергән. Кайбер урыннар түбән төшкән, шунлыктан зур казанлыклар барлыкка килгән (Чад, Конго, Калахари һ. б.). Хәрәкәтләр җир кабыгының ярылуы, калкымнар, убылмалар ясалу, вулканнар ату, җир тетрәүләр белән бергә барган. Көнчыгыш Африкада җир кабыгының коры җирдәге иң зур ярылу урыны ята. Ул Кызыл диңгез буйлап Эфиопия таулыгы аша Замбези елгасы тамагына кадәр сузылган. Бу урында Африка литосфера плитасының аерылу (як-якка киту) процессы бара, шуңа күрә җир тетрәүләр һәм вулкан атылулар еш була.
Өстенлек итүче биеклекләре ягыннан Африканы ике кисәккә бүлеп йөртәләр: биеклекләре 1000 м дан түбәнрәк булган Төньяк һәм Көнбатыш; 1000 м дан биегрәк булган Көнчыгыш һәм Көньяк Африка. Төньяк һәм Көнбатыш
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-114-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>53 нче рәсем. Көнчыгыш Африка яссы таулыгы — Африканың иң күтәренке елеше</figcaption></figure>
Африканың шактый зур өлеше континенталь һәм диңгез утырма токымнары белән капланган. Бу урыннар бик озак вакытлар диңгез төбендә яткан.
Материкның төньяк-көнбатышында Атлас таулары урнашкан, аларның төньяктагы яшь сыртлары ике литосфера плитасы тиеп торган урында ята. (Бу плиталарның исемнәрен әйтегез.)
Африканың көнчыгыш өлешендә Жир кабыгының кузгалулары нәтиҗәсендә бик нык күтәрелгән һәм ватылып бүлгәләнгән Көнчыгыш Африка яссы таулыгы ята. Биредә материкның иң биек түбәләре, сүнгән һәм сүнмәгән гигант вулканнар Килиманджаро, Кения һ. б. урнашкан. Көнчыгыш Африка яссы таулыгының төньягындарак Эфиопия таулыгы урнашкан. Ул горизонталь ята торган утырма һәм вулканик токымнардан оешкан биек платодан — калку тигезлекләрдән тора. Платоның кырыйларын күтәренке киртләчләр чиқли. Көньяк Африка яссы таулыгы үзәк өлешендә түбәнәя һәм казанлыкларга күчә. Материкның иң көньягын яссы түбәле Кап таулары каймалап алган. Көнчыгыш һәм Көньяк Африкада еш кына җир өстенә борынгы кристаллик токымнар чыгып тора. (Картадан карап, Көнчыгыш һәм Көньяк Африка яссы таулыкларының биеклеген, Атлас таулары, Эфиопия таулыгы һәм Килиманджаро вулканының иң биек түбәләренең биеклеген табыгыз.)
##### Файдалы казылмалары.
Африка төрле-төрле файдалы казылмаларга бай. Аларның бик күбесе дөньяда иң зур чыганаклардан санала. Магматик токымнар өстенлек алып торганлыктан, Африка рудалы казылмаларга аеруча бай. Алар җирнең тирән катламнарыннан кабык катламына ярылу сызыклары буйлап магма үтеп кергәндә барлыкка килгәннәр. Көньяк һәм Көнчыгыш Африкада рудалы казылмалар тирәндә түгел, чөнки анда борынгы кристаллик токымнар җир өстенә якын гына ята.
Дөньяда чыгарыла торган алмазның иң күбесе Африка өлешенә туры килә. Алмаз асылташлар (бриллиантлар) ясау өчен генә түгел, бәлки үтә каты булуы аркасында промышленностьта да файдаланыла.
Материкның утырма токымнар өстенлек иткән түбәнрәк урыннарында файдалы казылмаларның утырма чыганаклары — ташкүмер, төрле тозлар, марганец рудалары һәм башкалар таралган. Төньяк Африкада һәм Гвинея култыгы яр буйларында бик зур нефть чыганаклары табылды. Африка шулай ук фосфоритларга да бай, алардан ашлама җитештерәләр. Аларның төп чыганаклары материкның төньягында ята.
**Биремнәр.**
1. Мадагаскар утравы рельефының тасвирламасын төзегез (планны кушымтадан карагыз).
2. Контурлы картада файдалы казылмаларны тамгалап чыгыгыз һәм аларның урнашу сәбәпләрен аңлатыгыз.
3. ▲ Әгәр Көнчыгыш Африкадагы ярылулар зонасында барган як-якка кузгалу процесслары көчәйсә, Африка платформасы белән ни булачак?
#### § 26. Климаты
? 1. Материк өстендә нинди һава массалары формалаша? 2. Африка нинди атмосфера басымы поясларында ята? Бу басым пояслары атмосфера явым-төшемнәренә ничек тәэсир итә?
Үзенең географик урыны аркасында Африка — Жирдә иң эссе материк. Ул теләсә нинди башка материкка караганда кояш җылысын һәм яктысын күбрәк ала. Тропиклар арасында Кояш бөтен ел буена горизонт өстендә югары тора, ә елга ике тапкыр теләсә кайсы ноктада зенитта була. (Материкның төрле урыннарында температураларны һәм явым-төшемнәр микъдарын билгеләгез. Конго иңкүлегендә ни өчен явым-төшемнәр күп, ә Сахарада аз булуын аңлатыгыз.)
##### Африканың климат пояслары.
Экватор Африканың уртасыннан диярлек кисеп үткәнгә күрә, климат пояслары, экваториаль поястан тыш, аның территориясендә ике тапкыр кабатлана.
##### Экваториаль пояс Конго (Заир) елгасы бассейнының бер өлешен һәм Гвинея култыгы яр буйларын үз эченә ала.
Экваториаль климат даимилеге белән аерылып тора. Гадәттә иртән күк йөзе аяз була. Көндез Жирне Кояш нык җылытуы сәбәпле, дымга туенган экваториаль һава зур тизлек белән өскә күтәрелә. Өем болытлар барлыкка килә. Төштән соң яңгыр коя башлый, ул еш кына яшенле һәм давыллы була. Тыныч кына басып торган агачлар, давыл башлангач котырынып як-якка чайкала башлый, әйтерсең лә куркудан урыннарыннан кубарга телиләр, әмма нык тамырлар куәтле кәүсәләрне тотып тора. Күктә өерелгән болытларны яшен камчылары телгәли, ул кара төскә кереп куерган болытларны соңгы тапқыр яктыртып ала да, тропикларга хас ярсу белән яңгыр коя башлый, бөтен нәрсә буталып беткәндәй тоела. Әмма берничә минуттан яңгыр бу утлы давылны сүндергән сыман була урман, мәһабәт кыяфәткә кереп, яңадан тынып кала. Кичкә таба тагын көн аяза.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-117-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>54 нче рәсем. Климат картасы. Материкның иң эссе һәм дымлы, иң салкын һәм коры өлешләрен билгеләгез. Аларның урнашуын аңлатыгыз</figcaption></figure>
Экваториаль климат поясын киң полоса булып субэкваториаль пояс уратып алган, ул экватордан төньякка һәм көньякка таба якынча 15—20° лы киңлеккә кадәр җитә. Сезгә билгеле булганча, монда ике сезон ачык аерылып тора — коры кыш һәм дымлы җәй. Кояшның зениттагы торышы килү белән яңгырлар чоры башлана. Ул көтмәгәндә, кинәт килә, һәм саванна өч атна буена зур су ташкыннары астында кала. Су барлык ярыкларга, иңкүлекләргә тула һәм кипкән җирне дымга туендыра. Сазлыклар су белән каплана, уйсулыклар күлгә әйләнә. Тиз арада саванна куе үлән белән каплана.
Җәйге явым-төшемнең күләме һәм яңгырлы сезонның дәвамлылыгы тропикларга таба кими бара.
Тропик пояслар ике ярымшарның да тропик киңлекләренә туры килә.
Карта буенча аларның географик урынын билгеләгез. Ел әйләнәсенә биредә нинди һава массалары һәм нинди җилләр өстенлек итә? Алар нинди һава торышына сәбәп була?
Төньяк Африкада барысына караганда да корырак. (Ни өчен икәнен аңлатыгыз.) Биредә Африканың гына түгел, бәлки бөтен Жир шарының иң эссе һәм коры урыны — Сахара чүле урнашкан. Сахарада җәй чамадан тыш эссе, күк йөзе бөтенләй диярлек болытсыз. Кояш таш һәм ком өсләрен 70 ° С ка кадәр кыздыра, һава температурасы 40 ° С ка кадәр һәм аннан да югарырак күтәрелә. Болытлар булмаганлыктан, җир өсте һәм һава төнлә бик тиз суына. Шунлыктан биредә тәүлеклек температура тирбәлешләре зур. Көндез кызган һаваны сулавы бик авыр. Бар тереклек иясе таш ярыкларына, кипкән үлән тамырлары арасына яшеренә, һәм чүл жансыз булып тоела. Җәен, ком болытлары күтәреп, бик көчле сәмум җиле исә. Ком барханнары күзгә күренеп җанлана, горизонт тоныклана, кояшны тузан каплый, кызгылт тузан болыты арасында ул ут шары гына булып күренә. Чыдый алмаслык бөркү, кешеләр һәм хайваннарның тыны кысыла. Авыз-борынга ком тула. Бу ком бураныннан вакытында яшеренеп өлгермәгән кешенең эше харап.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-118-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
Көньяк Африкада тропик климат поясы азрак мәйданны били. Көнбатыштан көнчыгышка таба аз сузылганлыктан, монда явым-төшем Сахарадагыга караганда күбрәк, Дракон тауларының көнчыгыш битләрендә, Мадагаскар утравының көнчыгышында яңгырлар аеруча күп ява, явым-төшемнәрне океаннан көньяқ-қөнчыгыш җилләре алып килә. Әмма Атлантик океан яр буйларында яңгырлар бөтенләй булмый диярлек. Атлантик океанның көньяк-көнбатыш ярлар буеннан үтә торган салкын агымнары материкның яр буйлары өлешендә температураны төшерәләр һәм яңгырлар явуга уңай тәэсир итмиләр. Билгеле булганча, салкын һава авырая, тыгызлана, күтәрелеп, болытлар хасил итә алмый һәм явым-төшем дә булмый. Чык — биредә бердәнбер дым чыганагы, ул температура төшкән вакытта хасил була.
Сезгә билгеле булганча, материкның кырый төньягы һәм көньягы субтропик поясларда яталар. Эссе (+27—28°С) коры җәй, чагыштырмача җылы кыш (+10—12°С) яшәү һәм хуҗалык эшчәнлеге өчен уңайлы.
Африканың җылылыкны бик күп микъдарда алуы кыйммәтле тропик культуралар: кофе, какао, хөрмә һәм май пальмалары, ананас, банан һәм башка үсемлекләр үстерергә уңай шартлар тудыра.
**Биремнәр.**
1. Климат карталары һәм физик карталардан, климат диаграммаларыннан файдаланып, план буенча субэкваториаль һәм субтропик климатларны чагыштырыгыз (кушымтаны карагыз).
2. 54 нче рәсемнән файдаланып, Мадагаскар утравы климатының тасвирламасын төзегез.
#### § 27. Эчке сулары
? 1. Картадан Конго (Заир), Нил, Замбези, Нигер елгаларының бассейннарын күрсәтегез һәм контурлы картада аларның чикләрен сызыгыз. 2. Елгалар һәм рельеф арасында нинди бәйлелек булуын күрсәтегез. 3. Елгалар климатка ничек бәйле?
##### Төп елга системалары.
Африкада зур елгалар күп. Елгалар челтәре материк территориясе буйлап тигез бүләнмәгән. (Ни өчен икәнен аңлатыгыз.) Материк өслегенең 1/3 енә якыны эчке агымлы территориягә керә.
Дөньяның иң озын елгасы Нил (6671 км). Ул Көнчыгыш Африка яссы таулыгында башлана һәм Виктория күле аша агып чыга. Елга үзенең югары агымында, тарлавыклар аша түбән таба ыргылып, бусагалар һәм шарлавыклар хасил итә. Тигезлеккә килеп чыккач, ул әкрен һәм тыныч кына ага башлый һәм Ак Нил дигән исем ала. Хартум шәһәре янында ул Эфиопия таулыгыннан агып төшә торган иң зур кушылдык Зәңгәр Нил сулары белән кушыла. Ак һәм Зәңгәр Ниллар кушылганнан соң, елга ике тапкыр киңәя һәм Нил исемен ала. Урта агымында Нилны каты токымнардан оешкан плато кисеп үтә, шуңа күрә биредә суднолар йөрешенә комачаулый торган бусагалар бар иде. Хәзер, Асуан янында төзелгән плотина аркасында, суднолар йөрү өчен шартлар яхшырды. Түбән өлешендә елга салмак кына ага. Урта диңгезгә койган урында ул зур дельта хасил итә. Моннан берничә дистә мең еллар элек дельта урынында Урта диңгез култыгы булган.
Үткән заманнарда Нил Төньяк Африкада яшәүчеләр һәм европалылар өчен серле табышмак булган. Алар чүлләр эченнән тулы сулы елга агып чыкканын күреп торалар, елга үзенең күп суын парга әйләндереп һәм җиргә сеңдереп югалта, ләкин, анда яңгырлар бөтенләй диярлек булмаса да, ул кипми, суы кимеми. Кешеләр моны табигатьтән өстен көчләр эше дип аңлаганнар һәм елганы илаһилаштырганнар. (Ә сез бу күренешне ничек аңлатыр идегез?) Ул агып үтә торган илләр хуҗалыгында Нилның әһәмияте бик зур. Борынгы заманнардан бирле елганың суы Нил алып килгән ләм белән туенган уңдырышлы кырларны сугару өчен файдаланылган. Нилның агышын жайга салу һәм кырларны сугару өчен, аның кайбер участокларында плотиналар, каналлар төзегәннәр, аларның күбесе меңнәрчә еллардан бирле яши.
Африканың иң тулы сулы, ә озынлыгы ягыннан икенче урында торган елгасы Конго (Заир) (4320 км). Күп сулы булуы белән һәм бассейнының мәйданы ягыннан ул Амазонкадан гына калыша. Елга ике урыннан экваторны кисеп үтә һәм ел буена күп сулы булып тора. Конго (Заир) яссы таулыкларның киртләчләре буйлап ага, шуңа күрә анда бусагалар һәм шарлавыклар күп. Кайбер участоклары гына суднолар йөрешле. Нилга капма-каршы буларак, елга дельта ясамый, аның болганчык төче сулары, киң агым булып, Атлантик океанга бик еракка барып керә.
Озынлыгы һәм бассейнының мәйданы ягыннан Африканың өченче урындагы елгасы Нигер. Урта агымында ул тигезлек елгасы, ә югары һәм түбән агымнарында бусагалар һәм шарлавыклар күп. Шактый зур өлешендә елга корылыклы территорияләрне кисеп үтә. Шуңа күрә ул сугару өчен бик зур әһәмияткә ия, шул максат белән елгада плотиналар һәм сугару каналлары төзелгән.
Замбези Африканың Һинд океанына коя торган елгаларыннан иң зурысы. (Сез моны нәрсә белән аңлатырсыз?) Биредә дөньядагы иң эре шарлавыкларның берсе Виктория урнашкан. Елга 120 м биеклектәге кыядан үзәнне аркылы кисеп үтә торган тарлавыкка киң ташкын булып (1800 м) килеп төшә. Шарлавыкның гөрелтесе әллә ничә километрдан ишетелеп тора. Югарыдан ургылып төшкән суның вак тамчылары, гигант баганалар булып, йөзләрчә метр биеклеккә күтәрелә. Кояш нурлары, шушы су тамчыларында чагылып, төрле төстәге салават күперен хасил итә. Жирле халык шарлавыкны «гөрелдәвек төтен» дип йөртә. Шарлавыктан түбәндәрәк плотиналар, гидроэлекростанцияләр һәм сусаклагычлар төзелгән.
Күлләре. Африканың барлык зур күлләре дә диярлек Көнчыгыш Африка яссы таулыгындагы ярылулар зонасында урнашкан. Шуңа күрә аларның казанлыклары озынча формада. Бу күлләр, кагыйдә буларак, биек текә таулар белән каймалап алынган. Күлләр бик тирән һәм шактый озын. Мәсәлән, 50-80 км киңлектәге Танганьика күле 650 километрга сузылган. Бу дөньядагы барлык төче сулы күлләрнең иң озыны. Тирәнлеге ягыннан (1435 м) Танганьика Байкалдан гына калыша. Аны әйләндереп алган таулар 2000 метрга кадәр күтәрелеп тора.
Виктория — Африкада мәйданы ягыннан иң зур күл. Аның казанлыгы ярылган урында түгел, платформаның сөзәкләнеп сыгылып төшкән җирендә урнашкан. Шуңа күрә күл тирән түгел (уртача тирәнлеге 40 м), ярлары сөзәк һәм кискәләнгән. Яшенле яңгыр вакытында еш кузгала торган давыллы җилләр күлдә бик көчле дулкын күтәрә.
Чад күле сай сулы күл, тирәнлеге 4-7 метр. Аның мәйданы явым-төшемнәр һәм үзенә агып төшә торган елгаларның ташуына бәйле рәвештә кискен үзгәреп тора, яңгырлы чорда ике тапкырга диярлек зурая. Күлнең ярлары нык сазланган.
Халык тормышында елгалар һәм күлләрнең әһәмияте. Африканың явым-төшемнәр аз була торган урыннарында эчке сулар сугару өчен файдаланыла. Бу яктан алганда Нил, Нигер, Замбези елгалары аеруча әһәмиятле. Нил елгасы буйлап бөтен Сахара чүле аша диярлек уңдырышлы җирле оазис сузыла, ул Нил сулары белән сугарыла. Африканың елгалары гидроэнергиягә бай. Аның запасы Конго (Заир) елгасы бассейнында бигрәк тә күп. Күп елгалар һәм күлләр су юлы булып хезмәт итә. Елгалары һәм күлләре балыкка бай, ә ул африкалыларның туклануында зур урын тота. Төче суларда балык тоту буенча Африка Азиядән генә калыша.
Тропик чүл климаты өстенлек иткән территорияләрдә су белән тәэмин ителүнең бердәнбер чыганагы җир асты сулары.
Галимнәр исәпләвенчә, Сахараның үзәк өлешендә җир асты суларының запаслары гаять зур һәм авыл хуҗалыгы культуралары, бакчалар үстерү өчен җитәрлек.
**Биремнәр.**
1. Замбези елгасы һәм Танганьика белән Чад күлләре мисалында елгалар һәм күлләрнең рельефка һәм климатка бәйле икәнлеген раслагыз.
2. Замбези елгасына характеристика бирегез (планны кушымтадан карагыз).
3. Елганы тасвирлау өчен сез нинди карталардан файдаланырсыз?
#### § 28. Табигый зоналары
1. Африканың табигый зоналарын әйтегез. Материкта аларның урнашу үзенчәлекләре нинди?
2. Климат пояслары белән табигый зоналар арасында нинди бәйләнеш бар?
3. Экваториаль урманнар, саванналар, тропик чүлләр зоналарының әһәмиятле билгеләрен әйтегез.
##### Экваториаль урманнар
Экваториаль урманнар Конго (Заир) елгасы бассейнында экваторның ике ягында да һәм экватордан төньякка таба Гвинея култыгы буйлап урнашканнар. Бу зонаның барлыкка килүенә ел буена җылылык һәм дым микъдары күп булу ярдәм иткән.
Африканың экваториаль урманнары составы ягыннан төрле-төрле. Агач төрләре генә дә 1000 гә якын. Өске ярусны фикус, пальма һ. б. агачлар тәшкил итә. Түбәнге ярусларда банан, агачсыман абага, лианалар үсә, лианалар агачлардан үрем-үрем асылынып төшәләр һәм урыны белән үтеп чыккысыз чытырманлыклар ясыйлар.
Экваториаль урман бик күп кыйммәтле үсемлекләрнең, мәсәлән пальмалар арасында иң киң таралган кыйммәтле май пальмасының ватаны, аның җимешләреннән пальма мае чыгаралар. Күп агачлар кыйммәтле мебель ясауга китә һәм шактый күләмдә материктан читкә дә чыгарыла, мәсәлән үзагачы кара яисә куе яшел төстә булган эбен агачы.
Экваториаль урманнарның күп кенә хайваннары агач башларында яши. Кошлар, кимерүчеләр һәм бөҗәкләрдән тыш, агач башларында күп санлы маймыллар — мартышка, шимпанзе һ. б. яши.
Жир өстендә пумала колаклы дуңгызлар, тояклы вак хайваннар (Африка боланы һ. б.) яши. Урман кырыйлары һәм су буйларында Җир йөзендә сирәк очрый торган хайваннарны кәрлә бегемотларны (буе 80 см га кадәр) һәм жирафлар нәселеннән Африкада гына яши торган окапиларны күреп була. Экваториаль урманнарның эре ерткыч хайваны каплан (леопард). Бик караңгы, кеше йөрми торган урыннарда иң эре кешесыман маймыллар гориллалар сакланып калган, алар башка бер җирдә дә очрамый. Көпшәк туфракта һәм урман түшәмәсендә еланнар, кәлтәләр яши.
Урманның барлык ярусларында да кырмыскалар таралган. Аларның кайбер төрләре, күчмә кырмыскалар дип йөртелә торганнары,
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-123-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>56 нчы рәсем. Африка аванналарындагы милли паркларның берсендә мөгезборын</figcaption></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-123-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>57 нче рәсем. Материкның хайваннар дөньясы уникаль</figcaption></figure>
озын колонналар булып хәрәкәт итәләр һәм юлда очраган бар тере нәрсәне юк итеп баралар. Үсемлек калдыклары белән туена торган бөҗәкләр — термитлар бик күп.
Цеце чебене халыкка зур зыян китерә. Ул мөгезле эре терлекләрне һәм атларны үтерә торган авыруның микробларын тарата, бу микроблар кешеләрдә яшәү өчен куркынычлы йокы авыруын кузгата.
Экваториаль урманнарның үсемлекләр һәм хайваннар дөньясы гына түгел, башка табигать күренешләре дә безнең өчен гадәттән тыш булып тоела. Анда мәңгелек җәй, мәңгелек көн белән төн тигезлеге хакимлек итә. Ә бездә көн белән төн тигез булган ике генә көн бар. Түбән киңлекләрдә бик тиз караңгы төшә, шулай ук иртән кояш бөтен табигатьне бик тиз уята. Йолдызлы күк күренеше дә гаҗәеп. Көньяк Хач ачык күренеп тора, ә Поляр йолдыз горизонтка тиеп торган сыман тоела.
##### Саванналар
Саванналар Африкада бик зур киңлекләрне материкның 40% ка якын мәйданын алып торалар. Шундый зур мәйданны саванналар алып торган җир башка бер материкта да юк. Тышкы күренеше белән саванна экваториаль урманнардан кискен аерылып тора. Урманга кергән кеше яктылык һәм кояшны күрүдән мәхрүм була, ул гаять зур агачлар һәм куе куаклыклар уртасында кала, кеше әйтерсең лә яшел диңгез төбендә, мәңгелек эңгер-меңгер эчендә басып тора. Ул, караңгы шомлы урманнан чыгып саваннага эләккәч, андагы яктылыкка һәм иркенлеккә таң кала. Урман һәм саванна — икесе ике төрле дөнья.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-124-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>58 нче рәсем. Сахарада ком чүле</figcaption></figure>
Саванналарның туфрагы һәм үсемлекләре яңгырлар сезонының озынлыгына бәйле. Яңгырлы сезон 7-9 айга кадәр сузыла торган экваториаль урманнарга якын җирләрдә кызыл ферраллит туфраклар барлыкка килә. Үләннәрнең биеклеге 3 метрга кадәр җитә. Тоташ үлән диңгезе эчендә урыны-урыны белән сирәк агачлыклар, киң ябалдашлы бик зур баобаблар, май пальмалары, дум пальмасы очрый.
Яңгырлар сезоны 6 айдан кыскарак булган урыннарда кызгылт көрән туфраклы типик саванналар таралган, анда үлән артык биек түгел. Үлән каплаган очсыз-кырыйсыз киңлекләрдә зонтиксыман яссы ябалдашлы төрле акацияләр аерылып тора.
Ярымчүлләр белән янәшә, кыска вакытлы яңгырлар сезоны 2-3 айдан артмаган урыннарда, чүлгә әверелеп баручы саванналар барлыкка килә, анда чәнечкеле коры куаклар һәм сирәк кенә каты сабаклы үләннәр үсә. Сөтлегән дә очрый, бу — итләч сабаклы һәм ботаклы агачсыман үсемлек, яфраклары юк, чәнечкеләр белән капланган. Коры климатка яраклашып, сөтлегән шушы чәнечкеләрендә дым туплый.
Кояшның зенитта торуыннан соң килгән яңгырлы көннәр кинәт башлана. Әйтерсең лә сихерле таяк селтиләр саванна матур үсемлекләр белән каплана, ә агачлар йокыдан уянып дөньяга күз ача. Антилопа, мөгезборын, фил, зебра көтүләре күренә башлый.
Африка саваннасындагы кебек эре хайваннар тупланган урын дөньяның башка бер җирендә дә юк: күп төрле антилопалар, буй-буй зебралар, озын муеннарын сузып биек агачларның яфракларын ашый торган жирафлар. Саваннада үлән белән тукланучы башка эре хайваннар — филләр (массалары 4,5 тоннага җитә), буйволлар, мөгезборыннар бар, аларны кеше бик нык кырган. Елга һәм күл ярлары буйлап бегемотлар очрый (мас
салары 3 тоннага җитә). Төрле-төрле азыкның муллыгы эре хайваннарның шулай күп туплануына китергән. Үлән ашаучы хайваннар белән бергә күп санлы ерткычлар гепард, леопард, шакал, сыртланнар яши. Алар арасында иң көчле һәм куркынычлысы арыслан. Елгаларында крокодиллар бар. Аларның иң зурлары Нил крокодиллары (озынлыгы 5-6 метрга җитә).
Африка саванналары кошларга искиткеч бай. Алар арасында иң кечкенә һәм матур нектар кошы да, Җир йөзендәге иң эре кош — Африка тәвә кошы да, Африкада гына очрый торган марабу да бар. Ерткыч кошлардан торнаныкы кебек озын аяклы секретарь-кош үзенең кыяфәте һәм гадәтләре белән аерылып тора. Ул вак кимерүчеләр һәм сөйрәлүчеләрне, бигрәк тә еланнарны аулый. Кош еланны очып куып җитә һәм аяклары белән таптый.
Саваннада термитлар аеруча күп, аларның төрле формадагы нык биек корылмалары — термитниклар - саванналар зонасының үзенчәлекле билгесе.
Елның коры вакытында эре хайваннар, кошлар дымлы урыннарга күчәләр, умырткасызлар, амфибияләр йокыга талалар яки ышык урыннарга качалар.
Саванналарның табигый шартлары эссе илләрдә үсә торган культуралы үсемлекләр игү өчен бик уңайлы. Мәсәлән, маниок (мәңге яшел куак үсемлек, тамырлары крахмалга бай), батат (татлы бәрәңге), кукуруз, арахис, саванналарның көнчыгышында мамык, ә дымлырак урыннарда дөге игәләр.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-126-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Секретарь-кош</figcaption></figure>
##### Тропик чүлләр
Тропик чүлләр Африкада бик зур мәйдан биләп тора. Материкның күбрәк өлеше чүлләр һәм саванналарга туры килә. Шуңа күрә Африканы саванналар һәм чүлләрнең классик үсеше материгы дип атыйлар.
1. Тропик чүлләр һәм ярымчүлләрнең нинди климат поясларында ятканлыгын карта буенча билгеләгез.
2. Карталардан файдаланып, чүлләр зонасының климат шартларын билгеләгез.
3. Ни өчен саванналар чүлләр белән алмашына?
4. Тропик чүлләр зонасындагы елгаларның үзенчәлекләре нинди?
Чүлләр Төньяк Африкада иң зур мәйданны били. Сахарада еллык явым-төшемнең күләме бар урында да диярлек 100 мм дан да кимрәк. Эчкәреге өлешләрдә кайчак явым-төшемнәр берничә ел булмый тора. Болытлар сирәк күренеш, шуңа күрә кояш нурлары җир өстен бик нык кыздыра. Җәйге чорда эсселек күләгәдә 40°-50°С ка җитә. Көйдергеч кояш нурларыннан котылу өчен, җирле халык иркен озын кием кия. Кайнар һәм коры җилләр аркасында эсселекне кичерү аеруча читен, эсселек тирене киптерә. Кеше нык арыганлык сизә, сусый, ашау теләге кими.
Температураның зур тәүлеклек һәм шактый зур еллык амплитудалары бик көчле физик ашалуга китерә. Сахарада еш кына ерактагы канонада тавышын хәтерләткән шартлаулар ишетергә мөмкин. Тау токымнары шулай ярыла һәм җимерелә, таш, вак таш һәм ком өемнәренә әверелә. Сахарада бик күп мәйданнарны ташлы чүлләр алып тора. Алар урыны-урыны белән дюналар һәм барханнар калкып торган кызыл балчыклы һәм комлы чүлләр белән чиратлаша.
Сахараның үсемлекләр дөньясы бик ярлы, ә урыны-урыны белән, бигрәк тә үзәк өлешләрендә, үсемлекләр бөтенләй юк. Анда-санда гына үлән учмалары һәм чәнечкеле куаклар күренгәли. Бары тик оазислар гына үсемлекләргә бай. Сахараның хайваннары, башка чүлләрнеке кебек, чүл климаты шартларына җайлашкан. Мәсәлән, антилопалар, су һәм азык эзләп, ерак араларны чабып үтәләр. Кәлтә, ташбака һәм
еланнар озак вакыт сусыз тора алалар. Төрле коңгызлар, саранчасыманнар, чаяннар бик күп. Ерткычлардан сыртлан, шакал, төлкеләр очрый.
Көньяк Африкада чүлләр зонасы Атлантик океан яр буйларын алып тора (Намиб чүле). Анда үзенчәлекле гаҗәеп вельвичия үсә. Аның кыска кәүсәсе җир өстеннән 50 см га гына күтәрелә. Кәүсәнең очыннан озынлыгы 3 метрга кадәр җитә торган каты кабыклы ике тыгыз яфрак үсеп чыга. Яфраклар сабактан туктаусыз үсеп торалар һәм очыннан әкренләп корыйлар. Вельвичия 150 елдан артык яши ала. Көньяк Африканың чүлләре көнчыгышка һәм төньякка таба ярымчүлләргә күчәләр, анда чәнечкеле мендәрсыман үсемлекләр күп, шулай ук сөтлегән һәм алоэ үсә. Сусыл җимешле кыргый карбыз да бик үзенчәлекле, ул еш кына җирле халык һәм хайваннар өчен суны алыштыра.
#### § 29. Кешенең табигатькә йогынтысы. Тыюлыклар һәм милли парклар
##### Кешенең табигатькә йогынтысы.
XIX гасырда әле Африканы табигатенә кеше кулы тимәгән материк итеп күз алдына китергәннәр. Әмма инде ул вакытта ук аның табигате кеше тарафыннан шактый үзгәртелгән була. Урман мәйданнары кимегән, аны, гасырлар буена яндырып һәм төпләп, басуларга, көтүлекләргә әйләндергәннәр. Африка табигатенә иң зур зыянны Европа колонизаторлары ясаган. Байлык артыннан куып, ә еш кына күңел ачу өчен хайваннарны аулау аларның күпләп кырылуына китергән. Күп хайваннар тулысынча юкка чыккан (мәсәлән, антилопа, зебраларның кайбер төрләре), ә кайбер хайваннарның саны (фил, мөгезборын, гориллалар һ. б.) бик нык кимегән. Европалылар кыйммәтле агачларны үз илләренә ташыганнар. Шуңа күрә кайбер дәүләтләрдә (Нигериядә һ. б.) урманнарның
бөтенләй юкка чыгу куркынычы туа. Кисеп төпләнгән урманнар урынын какао, май пальмасы, арахис һ. б. культуралар алган. Шулай, мәсәлән, экваториаль һәм алмаш-дымлы урманнар урынында саванналар барлыкка килгән (59 нчы рәсем). Беренчел саванналарның да табигате шактый үзгәргән. Биредә сөрелгән мәйданнар һәм көтүлекләр бик күп.
Авыл хуҗалыгын дөрес алып бармау (урманнарны яндыру, терлекләрдән таптату, агач һәм куакларны кисү) нәтиҗәсендә саванналарны гасырлар буена чүлләр кысрыклап килгән. Соңгы ярты гасыр эчендә генә дә Сахара көньякка таба шактый күчкән һәм үз мәйданын 650 мең км² га арттырган. Авыл хуҗалыгы җирләрен югалту терлекләр һәм чәчүлекләрнең һәлак булуына, ачлыкка китерә.
Саванналарны чүлләр басып китүдән коткару өчен, Сахарада 1500 км озынлыктагы киң урман полосасы утыртыла, ул иген кырларын чүлләрнең коры җиленнән сакларга тиеш. Сахараны су белән тәэмин итүнең берничә проекты бар. Файдалы казылмаларны эшкәртүгә һәм промышленность үсүгә бәйле рәвештә, табигый комплекслар бик нык үзгәрде.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-129-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>59 нчы рәсем. Африканың табигый зоналары чикләре: А — элеккеге, Б - хәзерге. Африканың һәрбер табигый зонасының мәйданы ничек үзгәрүен картадан билгеләгез. Нинди зоналар күбрәк зыян күргән?</figcaption></figure>
##### Табигый бәла-казалар.
Стихияле табигать күренешләре (җир тетрәү, су басу, корылык, давыл һ. б.) халыкка бик зур бәла-казалар китерергә мөмкин. Африканың иң һәлакәтле табигый бәла-казаларыннан берсе әледән-әле кабатланып торган корылык. Бу бигрәк тә Сахарага якын саванналарда яшәүче халык тормышында сизелә. Корылык нәтиҗәсендә кешеләр, терлек һәм башка тере организмнар һәлак була. Куаклыкларны, агачларны ризык әзерләү өчен кисү, артык озак көтү йөртү корылыкны тагын да кискенләштерә.
Кайбер илләр су басудан, үсемлек авыруларыннан, берничә сәгать эчендә кырлар һәм плантацияләрдәге бөтен уңышны юк итә торган саранча яуларыннан зыян күрә.
##### Тыюлыклар һәм милли парклар.
Хәзер кешелек дөньясы Җирдә табигатьне саклауның әһәмиятен торган саен яхшырак аңлый бара. Шул максат белән барлык материкларда да тыюлыклар (табигый комплекслар үз хәлендә саклана торган территорияләр) һәм милли парклар оештырыла. Тыюлыкларга кереп йөрү тикшеренү эшләре алып баручыларга гына рөхсәт ителә. Милли паркларда, тыюлыклардан аермалы буларак, туристлар да йөри ала, тик алар куелган кагыйдәләрне үтәргә тиешләр. Күп кенә Африка илләре кыргый хайваннарны һәм аеруча кызыклы табигый комплексларны (урманнар, саванналар, вулканлы районнарны һ. б.) саклауга зур әһәмият бирәләр. Материкта тыюлыклар һәм милли парклар зур мәйданнарны алып тора. Алар Көньяк һәм Көнчыгыш Африкада бигрәк тә күп. Кайберләре бөтен дөньяга танылган, мәсәлән Серенгети, Крюгер милли парклары. Күрелгән чаралар нәтиҗәсендә күп кенә хайваннарның саны яңадан торгызылган.
**Биремнәр.**
1. Материкның географик урынын белү ни өчен әһәмиятле? Африканың географик урынының үзенчәлекләре нинди?
2. Африканы тикшеренүчеләрне әйтегез, материкны өйрәнүдә аларның һәрберсенең роле нинди?
3. Ни өчен Африкада тигезлекләр өстенлек алган?
4. Африка табигатенең үзенчәлекләре (рельефы, климаты, елгалары, табигый зоналары) нинди?
5. ▲. Ни өчен киңлек зональлеге Африкада яхшы сизелә? Ул нәрсәдә чагыла?
6. Карталарны анализлау нигезендә, климат өлкәләре белән табигый зоналар арасында нинди бәйләнеш барлыгын күрсәтегез.
7. Африка картасыннан тыюлыкларны һәм милли паркларны табыгыз, аларның нинди табигый зоналарда урнашканлыгын күрсәтегез һәм аларның иң зурларының исемнәрен әйтегез.
8. ▲. Корылыктан қилеп чыккан табигый бәла-казаларны киметү өчен, сезнең фикерегезчә, Африкада нинди чаралар үткәрергә кирәк?
9. Кешенең хуҗалык эшчәнлегенә бәйле рәвештә, Африка табигатендә нинди үзгәрешләр булган?
### ХАЛКЫ ҺӘМ ИЛЛӘРЕ
#### § 30. Халкы
> • Жир шарында яшәүче халык нинди төп расаларга бүленә һәм һәрбер расаның вәкилләре бер-берсеннән ничек аерыла?
Халқы. Африка кешенең иң борынгы ватаны. Борынгы кеше сөякләре һәм аның хезмәт кораллары 27 млн еллык токымнарда Танзаниядә, Кениядә, Эфиопиядә табылган. Африканың хәзерге халкы өч төп расага европеоид, экваториаль һәм монголоид расаларга керә. Материкта яшәүчеләрнең төп өлешен җирле халык, ягъни элек-электән даими шунда яшәгән халык тәшкил итә. Европеоид раса вәкилләре күбесенчә Африканың төньягында яши. Болар — гарәп телендә сөйләшә торган гарәп халыклары (алжирлар, марокколылар, мисырлылар һ. б.), шулай ук бәрбәр телендә сөйләшүче бәрбәрләр. Алар кара тутлы, кара чәчле һәм кара күзле, баш сөякләре озынча, тар борынлы һәм озынча түгәрәк йөзле.
Сахарадан көньяктарак материкның күпчелек өлешендә негроидлар яши, алар экваториаль расаның африкалы тармагын тәшкил итә. Негроидлар арасында тән төсендә, буй озынлыгында, йөз сызыкларында, баш формасында шактый аерымлыклар бар. Африканың иң озын буйлы халыклары материкның төньяк өлешендә саванналарда яши (тутсилар, нилотлар, масаилар һ. б.). Аларның буе уртача 180-200 см, гаҗәеп зифа һәм сылу гәүдәлеләр. Нилның югары агымы районнарында яшәүче негроидлар бик кара тәнле булулары белән аерылып торалар.
Экваториаль урман зонасы кешеләре — пигмейлар — кыска буйлы (150 см дан кыскарак). Аларның тән төсе башка күп кенә негроидларга караганда аксылрак, иреннәре юка, киң борынлы, базык гәүдәләләр. Пигмейлар урман халкы. Алар өчен урман — өй дә, яшәү өчен кирәкле барлык нәрсәнең чыганагы да. Пигмейлар — иң аз санлы Африка халыкларыннан берсе, һәм аларның саны туктаусыз кими бара.
Көньяк Африканың ярымчүлләрендә һәм чүлләрендә бушменнар һәм готтентотлар яши. Тән төсләре коңгырт-сары, киң яссы йөзле булулары белән алар монголоидларга охшыйлар. Бушменнар пигмейлар кебек үк кыска буйлы, ләкин нәфис сөяклеләр.
Кайбер белгечләр эфиопларны арадаш расага кертәләр. Аларның тәне кызгылт төсмерле аксыл булуы белән аерылып тора.
Тышкы кыяфәтләре белән эфиоплар европеоид расаның көньяк тармагына якынрак торалар. Малагасиялеләр (Мадагаскар кешеләре) монголоид һәм негроид расалар кушылудан килеп чыккан.
Читтән килгән европалылар күбесенчә климат шартлары яхшы булган урыннарда яшиләр һәм материк халкының аз гына өлешен тәшкил итәләр. Африканың төньягында Урта диңгез ярлары буйлап французлар урнашкан, ә материкның иң көньяк читендә африканерлар (Нидерландтан күчеп килүчеләрнең нәселләре), инглизләр һәм башкалар яши.
Африканың күп дәүләтләре, мәсәлән, Мисыр, Эфиопия, Гана, Бенин, Судан бик борынгы мәдәнияткә ия. Аларда һөнәрчелек, сәүдә, төзелеш эше алга киткән була. Африка халыклары, бик озын үсеш юлы үтеп, бөтендөнья мәдәнияте тарихына зур өлеш керткәннәр. Гүзәл сәнгать һәйкәлләре: борынгы төзелеш техникасының могҗизасы булган Мисыр пирамидалары, фил сөяген һәм агачны кисеп ясаган әйберләр, бронза сыннар сакланып калган. Кайбер галимнәрнең
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-132-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>60 нчы рәсем. Африканың төп халыклары вәкилләре</figcaption></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-132-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>61 нче рәсем. Африкада торакларның төрләре. Африка халыкларының торакларындагы төрлелек нәрсә белән аңлатыла?</figcaption></figure>
фикеренчә, кешелек дөньясы мәдәният үсешендәге беренче уңышлары өчен барыннан да бигрәк Африкага бурычлы. Күпчелек илләре колониаль коллыктан азат ителгәннән соң, Африка мәдәнияте үз үсешендә яңа күтәрелеш кичерә.
##### Халкының урнашуы.
Африкада халык саны 590 млн кешедән артып китә. Анда халык чагыштырмача алганда сирәк, һәм ул материк территориясе буйлап бик тигезсез урнашкан. Халыкның таралып урнашуына табигый шартлар гына түгел, тарихи сәбәпләр дә, беренче чиратта коллар белән сәүдә итү һәм колониаль хакимлек нәтиҗәләре йогынты ясаган.
Африканың төрле өлешләрендә төп халыкларның урнашуы һәм халык тыгызлыгы тематик картада күрсәтелгән (атласны карагыз).
> Картадан файдаланып, түбәндәгеләрне билгеләгез: а) Төньяк, Үзәк һәм Көньяк Африкада, Мадагаскар утравында нинди халыклар яши? б) кеше яшәми торган мәйданнар картада ничек сурәтләнә, материкның кайсы урынында тыгызлык 1 км² га 100 кешедән арта, кайда бер кешедән дә кимрәк, Конго (Заир) елгасы бассейнында, материкның көнчыгышында нинди тыгызлык өстенлек алып тора?
Картаны анализлаудан күренгәнчә, Урта диңгез яр буйларында, Гвинея култыгында һәм материкның көньяк-көнчыгыш яр буйларында халык чагыштырмача тыгыз утырган. Нил елгасының дельтасында халык тыгызлыгы югары, анда 1 км² га 1000 кеше туры килә. Материкның 1/4 енә якынын алып торган Сахара чүлендә барлык халыкның 1% тан да кимрәге яши, а кайбер өлкәләрдә кешеләр бөтенләй юк.
##### Материкның колониаль үткәне.
Материкны колонияләштерү урта гасырларда ук башлана. Ә ХХ гасыр башына Европаның капиталистик илләре Африканың бөтен территориясен диярлек үзара бүлешеп бетерәләр һәм аны колонияләр материгына әверелдерәләр (колония политик һәм хуҗалык мөстәкыйльлеген югалткан ил). Колонизаторлар җирле халыкны изәләр һәм эксплуатациялиләр, иң яхшы җирләрне тартып алалар, туган җирләреннән аерып, яшәү өчен җайсыз урыннарга куалар. Алар ул илләрне аяусыз талыйлар, файдалы казылмалар (алтын,
алмаз, бакыр рудасы һ. б.), кыйммәтле агач, шулай ук авыл хуҗалыгы продуктлары (какао, кофе, банан, лимон һ. б.) чыгаралар. Африкалыларны, чынлыкта колларга әверелдереп, колонизаторлар арзанлы, бушлай диярлек эш көче сыйфатында рудникларда, плантацияләрдә файдаланалар, әкачып китәргә омтылучыларны рәхимсез җәзалыйлар.
Колонизаторларның озак хакимлек итүе Африка илләренең хуҗалык һәм культура үсешен тоткарлый. Колонизаторлар җирле халыкның кабиләләргә аерылуын хуп күрәләр. Ләкин изелгән халыклар, бергә тупланып, басып алучыларга каршы көрәшәләр.
Материкта коллыкка төшерүчеләргә каршы җәелеп киткән азатлык көрәше икенче бөтендөнья сугышыннан соң аеруча көчәя. ХХ гасырның уртасында Африка милли-азатлык көрәше материгына әверелә, бу көрәш колониаль системаның таркалуына китерә.
ХХ гасыр башында Африкада бары тик ике ирекле дәүләт Либерия белән Эфиопия генә булса, хәзер материктагы барлык дәүләтләр дә бәйсез. ХХ гасыр ахырында Африка колонияләр материгыннан бәйсез дәүләтләр материгына әверелә.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-134-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Туареглар чатыры</figcaption></figure>
**Биремнәр.**
1. 62 нче рәсемнән һәм «Африка. Халык тыгызлыгы һәм халыклары» картасыннан файдаланып, қайсы илләрдә яисә аларның кайсы өлешләрендә халык тыгыз утырган, кайсыларында сирәк икәнен билгеләгез. Кайсы илләрдә халык яшәми торган территорияләр бар? Сәбәпләрен аңлатыгыз.
2. Африкада нинди халыклар яши?
#### § 31. Төньяк Африка илләре. Алжир
Табигый шартлары, халык составы ягыннан Африканы дүрт өлешкә бүләргә мөмкин: Төньяк, Көнбатыш һәм Үзәк, Көнчыгыш, Көньяк Африка (62 нче рәсем).
Төньяк Африка Урта диңгездән алып сузыла һәм Сахара чүленең зур өлешен алып тора. Табигый шартлары ягыннан монда субтропик төньякны һәм Сахара чүлен аерып күрсәтергә мөмкин. Төньяк Африканың барлык халкы диярлек европеоид расага керә.
1. Карта буенча Төньяк Африкада нинди дәүләтләр урнашканлыгын билгеләгез. Контурлы картага аларның чикләрен төшерегез.
2. Тарих курсыннан сезгә аларның кайсылары таныш?
3. Сахараның барлыкка килү сәбәпләре нинди һәм аның табигатенең үзенчәлекләре нинди?
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-135-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>62 нче рәсем. Африканың регионнары һәм илләре</figcaption></figure>
Төньяк Африка илләренең табигатен һәм хуҗалыгын Алжир мисалында күрсәтик.
Алжир Африканың төньяк-көнбатышында урнашкан. Бу — материкның колониаль бәйлелектән котылган, үсеп килүче зур дәүләтләреннән берсе. Илнең башкаласы да Алжир дип атала. Илнең төп халкы гарәпләр һәм бәрбәрләрдән торган алжирлылар.
Төньяктан көньякка таба еракка сузылганга күрә, Алжирны Төньяк Алжир һәм Алжир Сахарасына бүлеп йөртәләр. Төньяк Алжир каты яфраклы мәңге яшел урманнар һәм куаклыклар зонасын алып тора, аңа Атлас тауларының төньяк өлеше һәм аның тирәсендәге яр буе тигезлеге дә керә. Бу зонада җылылык һәм дым җитәрлек. Шунлыктан Төньяк Алжирның бу өлешенең табигый шартлары яшәү өчен һәм авыл хуҗалыгы өчен уңайлы.
Яр буе полосасында һәм тау үзәннәрендә халык аеруча тыгыз утырган. Биредә илдәге халыкның 90% тан артыграгы яши. Уңдырышлы туфракларда алжирлылар кыйммәтле субтропик культуралар виноград, цитруслар, майлы үсемлекләр (зәйтүн), җимеш агачлары һ. б. үстерәләр. Алжирның субтропикларындагы табигый үсемлекләр кеше эшчәнлеге нәтиҗәсендә зур зыян күргән һәм тауларның текә битләрендә генә сакланып калган. Элек кисеп бетерелгән урманнар урынын куаклыклар һәм тәбәнәк буйлы агачлар алган.
Атлас тауларының матурлыгы таң калдыра. Биек тау сыртлары очлы түбәләр һәм текә кыялар белән тәмамлана. Тирән тарлавыклар һәм матур үзәннәр белән кискәләнгән тау массивлары тау арасы тигезлекләре белән чиратлаша. Тауларында биеклек пояслары ачык беленеп тора. Атлас тауларының көньяк битләре — Урта диңгез буйларыннан Сахарага күчү ул.
Илнең күпчелек өлешен Сахараның ташлы һәм комлы чүлләре били. Чүлләр территориянең 90% ка якынын тәшкил итә. Биредә алжирлылар күбесенчә терлекчелек белән шөгыльләнәләр һәм күчмә яисә ярым күчмә тормыш алып баралар. Алар сарык, кәҗә һәм дөя үрчетәләр. Алжир Сахарасында игенчелек белән оазисларда гына шөгыльләнергә мөмкин, анда хөрмә пальмалары, ә аларның куе ябалдашлары астында җимеш агачлары һәм бөртекле культуралар үстерәләр. Алжирлылар кичерә торган кыенлыкларның берсе күчеп йөри торган ком өемнәре белән көрәш.
Алжир - Африканың файдалы казылмаларга иң бай илләреннән берсе. Анда тимер рудасы, марганец, фосфоритлар һәм башка файдалы казылмаларның запаслары шактый зур. Төп байлык –
сахараның утырма токымнарында табылган бик зур нефть һәм газ чыганаклары. Аларны үзләштерүгә бәйле рәвештә, чүлдә эшче-горняклар һәм геологлар яши торган заманча поселоклар барлыкка килде. Зур шәһәрләр арасында юллар салынган, нефть үткәргечләр, нефть эшкәртү һәм металл әретү заводлары һ. б. төзелә. Бәйсезлек игълан ителгәннән соң, Алжир үз промышленностеның үсешендә шактый зур уңышларга иреште.
Кешенең хуҗалык эшчәнлеге нәтиҗәсендә, аеруча колонизаторлар хакимлек иткән чорда, Алжир табигате нык зыян күргән. Илдән фосфоритлар, металлар, кыйммәтле агачлар, мәсәлән бөке имәне чыгарганнар. Алжирлылар субтропик зонада урман үсемлекләрен торгызуга һәм илнең чүлле өлкәләрендә урман полосалары утыртуга зур игътибар бирәләр. Алжирда «яшел пояс» барлыкка китерү проекты эшләнгән, бу проект буенча урман полосасы Тунис чигеннән алып Марокко чигенә кадәр чүлне кисеп үтәчәк. Аның озынлыгы якынча 1500 км, киңлеге 10—12 км.
**Биремнәр.**
1. Алжир табигате һәм хуҗалыгының үзенчәлекләре турында сөйләгез.
2. Сез ничек уйлыйсыз, Урта диңгезгә чыгуның Алжир өчен нинди әһәмияте бар?
#### § 32. Көнбатыш һәм Үзәк Африка илләре. Нигерия
Континентның көньяктан һәм көнбатыштан Атлантик океан сулары юа торган, төньякта Сахараның бер кадәресен эченә алган, көнчыгышта Чад күленә кадәр җәелгән өлешен Көнбатыш Африкага кертәләр. Үзәк Африкага Төньяк тропик белән көньяк киңлекнең 13°ы арасында урнашкан территория керә. Материкның бу өлеше кояш җылысын һәм дымны иң күп күләмдә ала, шуңа күрә биредә үсемлекләр һәм хайваннар дөньясы аеруча бай.
Бу регионда материк халкының күпчелек өлеше һәм Африка дәүләтләренең яртысына якыны тупланган. Халкы гадәттән тыш күптөрле, нигездә бу - негроид расага караган халыклар. Халыкның тел составы чуар. Халыкларның тышкы кыяфәте дә төрле-төрле. Кайберләре кара тәнле һәм бөдрә чәчле, икенчеләре ак тәнле. Буйлары белән дә нык аерылалар. Үзәк Африканың экваториаль урманнарында пигмейлар яши.
Көнбатыш һәм Үзәк Африка халыкларының мәдәнияте борынгы заманнарга барып тоташа. Кыяларга чокып ясалган һәм хәзергә кадәр сакланган рәсемнәр б. э. га кадәр Х—VIII гасырларга карый. Бронзадан коеп ясалган, керамикадан эшләнгән әйберләр, агач скульптура бу җирләрдә яшәүче халыкларның борынгы һәм бай мәдәнияте булуын раслый. Урта гасырлардагы Бенин, Ифе, Дагомея, Гана дәүләтләре идарәчеләренең храмнары һәм сарайлары безнең көннәргәчә сакланган.
Әле күптән түгел генә Көнбатыш һәм Үзәк Африка илләре (1847 елда бәйсезлек алган Либериядән кала) Франция, Бөекбритания, Португалия, Бельгия, Испания колонияләре иде. Коллар сату чорында Гвинея култыгы яр буйларының Коллар базары дигән күңелсез исеме киң таралган иде. Халыкларның азатлык өчен көрәше икенче бөтендөнья сугышыннан соң бәйсез дәүләтләр төзелүгә китерде. Биредә хәзер алар 20 дән артык санала.
Көнбатыш һәм Үзәк Африка илләре үзләренең географик урыннары белән аерылалар. Кайберләре (Либерия, Гана, Гвинея, Ангола һ. б.) диңгез буена, икенчеләре (Мали, Нигер, Буркина-Фасо) диңгездән читтә урнашканнар. Утрауларга урнашкан илләр дә бар, мәсәлән Сан-Томе һәм Принсипи, — утраудагы иң кечкенә Африка иле яки Яшел Борын утрауларында яткан Кабо-Верде.
Көнбатыш һәм Үзәк Африка илләре халкының күпчелек өлеше авылларда яши һәм игенчелек, терлекчелек, урман кәсебе белән шөгыльләнә. Халык Атлантик океан яр буйларында һәм елга үзәннәрендә тыгыз утырган.
Көнбатыш һәм Үзәк Африка илләре дөньядагы күп кенә дәүләтләр белән җанлы сәүдә алып бара. Төп диңгез портлары Лагос, Луанда, Дакар (картаны карагыз).
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-138-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Маниок</figcaption></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-138-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Гвинеяда авыл өйләре</figcaption></figure>
##### Нигерия.
Халкының саны ягыннан бу ил Африка илләре арасында иң зурысы. Нигерия Нигер елгасының түбәнге агымы бассейнында урнашкан һәм Гвинея ярларыннан алып Чад күленә кадәр сузылган.
Нигериянең табигате бик бай һәм төрле-төрле. Географлар бу илне Көнбатыш Африканың кечерәйтелгән варианты дип йөртәләр. (Ни өчен дип уйлыйсыз?) Нигер елгасы һәм аның кушылдыгы Бенуа илне ике өлешкә бүлә: елга китерелмәләреннән барлыкка килгән тигезлекле көньякка һәм тәбәнәк яссы таулыклары булган калку төньяк өлешләргә. Нигериянең җир асты нефть, тимер рудасы һәм төсле металл рудаларына бай. (Атластагы карталар буенча Нигерия табигатенең тасвирламасын төзегез.)
Нигериядә 250 дән артык төрле халык һәм этник төркемнәр яши. Халыкның күпчелеге илнең көньяк-көнбатышына һәм океан яр буйларына урнашкан. Илдәге кешеләрнең өчтән бере диярлек шәһәрләрдә яши. Илнең көньягында киң мәйданнарны биләп торган зур авыллар күп. Тораклар каралты белән әйләндереп алынган һәм бер-берсеннән ерак торалар. Һәр өйдән үзәк мәйданга таба сукмак сузылган, бу мәйдан базар да, җыелышлар урыны да. Тораклар төрле-төрле, күбесенчә бу балчык алачыклар, алар турыпочмаклы яки түгәрәк, конуссыман түбәле.
Нигерия — промышленносте үсеп килә торган авыл хуҗалыгы иле. Авыл җирендә игенчелек эшләре ел буена алып барыла.
Илнең портларына дөньяның күп илләреннән суднолар җиләк-җимеш, агач, тимер рудасы, нефть алып китәр өчен киләләр. Нигерия аларга бай.
Хуҗалыкта һөнәрчелек зур роль уйный, аның белән бөтен-бөтен гаиләләр, авыллар, шәһәр кварталлары шөгыльләнә. Кулдан ясалган
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-139-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Камерун кешесенең алачыгы</figcaption></figure>
станокларда тукыма сугалар, пальма җепселләреннән чыпта, кәрзиннәр үрәләр, тире эшкәртәләр. Кызыл сафьян (юка йомшак күн) дөнья базарларында яхшы билгеле. Агачны юнып бизәк ясаучылар, чүлмәкчеләр эшләгән әйберләр бик югары бәяләнә. Кешенең күп гасырлар буена алып барылган эшчәнлеге, халыкның артуы илнең табигате үзгәрүгә китергән. Мәңге яшел чын урманнар бары тик урыны-урыны белән генә сакланган; туфрак ярлылана, елгаларда һәлакәтле су басулар, корылыклар ешрак кабатлана. Шәһәрләр тирәсендә чүп-чар таулары өелә, аның бер өлеше диңгез култыгына эләгә, балыкларны һәлак итә. Нигериянең башкаласы Лагос илнең диңгез капкасы; Африканың көнбатыш яр буйларындагы иң зур портларыннан берсе. Куе тропик яшеллеккә төренгән, рәсемдәге кебек матур бу шәһәр материкта һәм утрауларда җәелеп утырган.
**Биремнәр.**
1. Үзәк Африка табигатенең, халкының, сәяси картасының үзенчәлекләре нинди?
2. Төньяк һәм Үзәк Африканың табигатен, халкын чагыштырыгыз. Алар мисалында халыкның эшчәнлеге һәм көнкүрешенең табигый шартларга бәйле икәнлеген ачыклап бирегез.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-140-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>63 нче рәсем. Африкада авыл күренеше</figcaption></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-140-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>64 нче рәсем. Экваториаль урман</figcaption></figure>
#### § 33. Көнчыгыш Африка илләре. Эфиопия
Көнчыгыш Африка Конго бассейныннан көнчыгышка таба урнашкан, материкның калку өлешен алып тора (62 нче рәсем). Монда материкның зур күлләре, континентның иң биек ноктасы, Жир кабыгының дөнья күләмендә гаять зур ярылулары урнашкан, дөньяның иң озын елгасы шуннан башлана. Көнчыгыш Африкада саванналар өстенлек итә. Әмма рельефның бик төрле булуы нәтиҗәсендә климатта һәм үсемлекләр дөньясында сизелерлек аерымлыклар күзәтелә. Шактый зур мәйданнар тыюлыклар һәм милли паркларга бирелгән, бу исә җирле халыкларның табигатьне саклауга зур игътибар юнәлтүен күрсәтә.
1. 62 нче рәсемнән файдаланып, Көнчыгыш Африка илләрен санап чыгыгыз. Контурлы картага аның чикләрен төшерегез.
2. Аларның нинди табигый зоналарда ятуын билгеләгез.
3. «Африка. Халык тыгызлыгы һәм халыклары» картасыннан файдаланып (атласны карагыз), Көнчыгыш Африкада нинди халыклар яшәвен билгеләгез.
##### Эфиопия.
Илнең күпчелек өлеше Эфиопия таулыгында урнашкан. Бу бик борынгы дәүләт хәтта колониаль чорда да формаль яктан бәйсез булып калган. Башкаласы Аддис-Абеба шәһәре. Илдә төрле халыклардан торган эфиоплар яши, алар арасында амхаралар күбрәк.
Эфиопия таулыгы ярылулар сызыгында ятканлыктан, монда җир тетрәүләр еш була. Яссы таулыклар өстеннән уннарча эре вулкан конуслары күтәрелеп тора. Сүнгән вулканнарның ярым җимерелгән кратерлары урынында күлләр барлыкка килгән. Таулык көнбатыш яктан, көньяктан һәм аеруча көнчыгыштан убылмалар белән каймаланган, һәм ул чикләре кисеп алынган сыман текә битле массив булып тора, аның тау битләре баскыч-баскыч булып тигезлеккә килеп төшә. Әгәр яссы таулыкның сукмаклары буйлап өскә күтәрелсәгез, күз алдыгызда гаҗәеп күренеш ачылыр иде: тирә-якта очсыз-кырыйсыз тигезлек җәелеп ята, хәтта үзеңнең тауларда икәнеңне дә онытасың.
> 54 нче рәсем буенча Эфиопиядәге температуралар, җилләр, явым-төшемнәрне билгеләгез. Ни өчен Эфиопия таулыгында аның тирә-ягындагыга караганда явым-төшем күбрәк булуын аңлатыгыз.
Рельефның катлаулылыгына бәйле рәвештә илнең табигате бик төрле. Биредә яхшы ук дымлы, үсемлекләргә һәм хайваннарга бик бай территорияләр дә, шулай ук яңгырлар бик сирәк ява торган чүлләр дә бар.
Эфиопия таулыгында биеклек пояслары ачык беленеп тора. 1700—1800 м биеклеккә кадәр дымлы һәм эссе пояста киң яфраклы агачлар һәм пальмалар үсә. Кул тимәгән урманнар кечерәк мәйданнарда гына сакланып калган, 1800 метрдан өстәрәк һава салкынча һәм явым-төшем азрак. Урманнар саванналар белән алышына, Африканың башка күп кенә урыннарындагы кебек, бу саванналар кешенең урманнарны кисеп бетерүе аркасында барлыкка килгән,
Саванналар якынча 2400 м биеклеккә кадәр күтәрелә. Бу — яшәү өчен һәм игенчелек белән шөгыльләнү өчен иң уңай пояс. Биредә илнең күпчелек кешесе яши һәм төп игенчелек районы да шунда. Эфиопия бодай, арыш һәм тарының кыйммәтле сортларының, шулай ук кофеның ватаны. «Кофе» сүзе кофе җитештерелә торган төп район — Каффа өлкәсенең исеменнән килеп чыккан. Дәүләт чит илгә чыгарыла торган бик әһәмиятле продукт кофе җитештерүгә зур игътибар бирә.
Эфиопия таулыгының югарыгы поясында салкынча, төнге кыраулар еш була. Таулыкның бу өлеше терлекчелек өчен аеруча уңайлы.
Эфиопиянең хайваннар дөньясы, шактый кырылган булса да, бай һәм күптөрле. Аны саклау өчен илдә милли парклар төзелә.
Эфиопия авыл хуҗалыгы иле. Авыл хуҗалыгы культуралары арасында бөртеклеләр төп урынны алып тора. Бакчаларда цитрус үсемлекләре, гранат, банан, ә яшелчә бакчаларында төрле яшелчәләр үстерәләр, алар кайбер районнарда ел буе үстерелә. Илдә кофе җитештерү, бигрәк тә кыргый агачлардан кофе җыю, зур урын алып тора.
Игенчелек белән беррәттән, көтүлекләрдә йөртеп, терлек асрау яхшы куелган. Крестьяннар эре терлекне күп асрыйлар, кош-корт, дуңгыз, кәҗә үрчетәләр, умартачылык белән шөгыльләнәләр. Авыл хуҗалыгы бик еш кабатлана торган көчле корылыклардан зыян күрә, андый вакытларда чәчүлекләр, терлек һәлак була, ачлык башлана.
Эфиопия төрле файдалы казылмаларга (алтын, платина, марганец һ. б.) бай, ләкин җир асты байлыклары әле аз тикшерелгән. Илдә башлыча текстиль һәм азык промышленносте, тире эшкәртү үскән, кечерәк металлургия заводлары һәм башка төрле заводлар бар.
**Биремнәр.**
1. Текстның планын төзегез.
2. Эфиопия табигатенең һәм хуҗалыгының үзенчәлекләре нинди?
3. Көнчыгыш Африка илләре табигатьне саклау өчен нинди чаралар күрәләр?
#### § 34. Көньяк Африка илләре. Көньяк Африка Республикасы
Көньяк Африка материкның Конго (Заир) — Замбези елгаларының субүләреннән көньякка таба яткан өлешен алып тора. Көньяк Африка яссы таулыгы үзәк өлешендә түбәнәя, һәм казанлыкта Калахари чүле ята. Читләренә таба яссы таулык акрынлап күтәрелә, ә көнчыгышта Дракон тауларына күчә. Иң көньякта җыерчыклы-кантарлы Кап таулары күтәрелеп тора, алар Көньяк Африканың барлык калган өлешенә караганда яшьрәк. Көньяк Африканың зур өлешен саванналар алып тора. Дымлылык шартлары бертигез булмаганлыктан, саванналар бик тә күптөрле.
1. Климат картасы буенча Көньяк Африка климатының төньяктан көньякка таба һәм көнчыгыштан көнбатышка таба үзгәрүен күзәтегез.
2. 62 нче рәсемнән файдаланып, Көньяк Африка илләренең исемнәрен атагыз. Контурлы картада аларның чикләрен сызыгыз.
##### Көньяк Африка Республикасы (КАР) материкның
Көньяк Африка Республикасы (КАР) материкның көньяк очында урнашкан. Дәүләт дөньяның нык үскән илләре рәтенә керә. Башкаласы Претория шәһәре.
Илдәге кешеләрнең күпчелеген җирле халык бантулар тәшкил итә. Африканың башка илләре арасында КАР Европадан чыккан кешеләрнең (африканерлар, инглизләр) күп булуы белән аерылып тора.
КАР — төрле табигый комплекслар һәм гаять зур табигый байлыклар иле. Илнең күпчелек өлеше тигезлекле яссы таулык, ул әкренләп көньякка һәм көнчыгышка таба күтәрелә барып, таулар белән алышына. Ил территориясендә саванналар күбрәк. Табигый шартлар, бөтен Көньяк Африкадагы кебек, төньяктан көньякка таба гына түгел, көнчыгыштан көнбатышка таба да үзгәрә.
КАРның аңа гына хас күп төрле ландшафтларында фауна бик тә бай. Күп районнарда аучылык һәм балык тоту хәзергә кадәр җирле халыкның төп шөгыле булып тора. Әмма европалылар килү белән, кыргый хайваннар саны сизелерлек кимегән, һәм аларның шактый күп төрләре бөтенләй диярлек юкка чыккан. Үлән белән тукланучы хайваннарның — антилопа, зебра, жираф, фил, зур кара буйвол, мөгезборыннарның саны аеруча нык кимегән. Арыслан, леопардлар бөтенләй диярлек юкка чыккан.
Кыргый хайваннарны тулысынча кырып бетерүдән коткарып калу, шулай ук тулаем табигый комплексларны саклау максаты белән КАРда тыюлыклар һәм милли парклар төзелгән. Аларның иң зурысында Крюгер милли паркында материкта очрый торган хайваннарның барлык төре җыелган.
Уңдырышлы җир мәйданнары ак тәнле фермерлар — хосусый авыл хуҗалыгы предприятиеләренең хуҗалары кулында. Фермер хуҗалыклары техника һәм ашламаларны киң кулланалар һәм шуңа күрә югары уңыш алалар. Алар кукуруз, бодай, кузаклылар, шикәр камышы, цитруслар, мамык һәм башка культуралар игәләр. Яхшы көтүлекләре булган күтәренке яссы таулыкларда сарык һәм мөгезле эре терлек асрау фермалары урнашкан. Көтүлекле терлекчелек авыл хуҗалыгында бик әһәмиятле урын алып тора.
КАРның җир асты төрле файдалы казылмаларга бай. Бу илне геологик могҗиза дип атыйлар. КАР алмаз, алтын, платина, уран һәм тимер рудалары запасы һәм аларны чыгару буенча дөньяда беренче урыннарның берсен алып тора. Илнең хуҗалыгы Англия һәм Америка монополистларына бәйле, алар файдалы казылмалар эшкәртүне үз кулларында тоталар һәм аннан гаять зур табыш алалар.
**Биремнәр.**
1. КАРның табигате һәм хуҗалыгының төп үзенчәлекләрен әйтегез.
2. Төньяк һәм Көньяк Африканың табигатен, халыкларын һәм хуҗалык эшчәнлекләрен чагыштырыгыз. Охшашлык һәм аерма нәрсәдә? Аерымлыкларның сәбәбен аңлатыгыз.
##### Бу китапларны укыгыз:
— Детская энциклопедия. Страны и народы. — М.: Nota Bene, 1994.
— Верзилин Н. М. Путешествие с домашними растениями. - М.: Просвещение, 1994.
— Елисеев В. И. По джунглям Конго. — М.: Наука, 1992. (Человек и окружающая среда.)
— Животный мир Африки. — М.: Росмэн, 1997. (Обитатели Земли.)
— Страны и народы: Популярная энциклопедия. — СПб.: Дельта, 1997.
— Энциклопедия для детей. Т. III: География. — М.: Аванта+, 1994, 1996, 1997.
##### Белемеңне тикшереп кара!
Сез программада каралган беренче материкны өйрәнүне төгәлләдегез. Африка башлыча тигезлекләрдән торган, Җирдәге иң югары температуралар һәм кискен каршылыклы табигый комплекслар булган континент. Биредә дөньяның иң зур чүле һәм дымлы экваториаль урманнарның иң эре массивы урнашкан. Биек тауларның карлы түбәләре эссе саванналарның иксез-чиксез киңлекләре өстендә қалқып торалар. Бу материкта түбән киңлекләрнең қабатланмас хайваннар дөньясы, аерым алганда коры җирнең иң эре имезүчеләре филләр, бегемот, мөгезборын, жирафлар сакланган. Сез шулай ук иң мөһим белем чыганагы булган күп кенә яңа карталар белән таныштыгыз. Алар белән эшләү материк табигате һәм халкының үзенчәлекләрен яхшырак аңларга гына түгел, бәлки шул үзенчәлекләрнең сәбәпләрен ачарга да ярдәм итә. Алган белемнәрегезгә таянып, Африка географиясенең үзенчәлекләрен аңлатыгыз. Моның өчен түбәндәге сорауларга җавап бирегез:
01. Африканың җир өсте төзелешендәге төп билгеләрне әйтегез. Алар нәрсә белән аерыла?
02. Африка климатының үзенчәлекләре нинди? Алар нәрсәгә бәйле?
03. Африка елгаларының төп үзенчәлекләрен санап чыгыгыз. Аларның кайсылары рельефка, кайсылары климатка бәйле?
04. Африкада нинди табигый зоналар өстенлек итә? Аларның үзенчәлекләре нинди һәм алар нәрсә белән аңлатыла? Авыл хуҗалыгы өчен кайсы зоналарның табигате уңайлырак?
05. ▲. Африка табигатенең кеше тарафыннан үзгәртелүенә мисаллар китерегез. Чүлләрнең саванналарга һөҗүмен туктату өчен, сез нәрсә тәкъдим итәр идегез?
06. ▲. Сез ничек уйлыйсыз, әгәр Африка табигатен саклау буенча чаралар күрелмәсә, табигый зоналарның чикләре белән ни булыр?
07. Мадагаскар табигатен тасвирлау өчен, сез нинди карталардан файдаланыр идегез? Һәр картадан нинди мәгълүматлар алып була?
08. Африкада нинди халыклар яши һәм алар материкта ничек таралып утырганнар?
09. Соңгы 40-50 ел эчендә Африканың политик картасында нинди үзгәрешләр булды? Бу үзгәрешләр нәрсә турында сөйли?
10. Африканың үзегез белгән дәүләтләрен һәм аларның башкалаларын әйтегез.
11. Сез Африканың кайсы өлешләренә сәяхәт итәр идегез? Ни өчен?
## АВСТРАЛИЯ
Австралия — безнең планетаның мәйданы ягыннан иң кечкенә, иң коры һәм кеше аз яши торган материгы. Монда безнең өчен гадәти булмаган нәрсәләр күп: төньякка таба хәрәкәт иткәндә эссе була бара, ә көньякка таба барганда салкынрак. Биредә башка континентларда очрамый торган үсемлекләр һәм хайваннар аеруча күп. Австралия тулысы белән Көньяк ярымшарда ята (латинча austral каршы як, көньяк). Материкта, Тасмания утравында һәм вак утрауларда бер генә дәүләт Австралия Союзы урнашкан. Башкаласы — Канберра шәһәре.
### ТАБИГАТЕ
#### § 35. Географик урыны. Австралияне ачу тарихы. Рельефы һәм файдалы казылмалары
1. Австралиянең физик картасы һәм бөтендөнья картасыннан файдаланып, Австралиянең географик урынын билгеләгез (лланны кушымтадан карагыз).
2. Австралия белән Көньяк Африканың географик урыннарын чагыштырыгыз. Уртаклык нәрсәдә? Австралия табигатендә бу ничек чагылырга тиеш? Аерма нәрсәдә?
3. \*. Контурлы картада Көньяк тропик сызыгын, Австралиянең кырый нокталарын тамгалагыз, аларның исемнәрен языгыз.
##### Географик урыны.
Австралия ярлары, Африканыкы кебек үк, бик аз кискәләнгән. Монда бухталар аз, аларның иң уңайлылары материкның көньяк-көнчыгышында урнашкан, иң зур портлар да шунда. Төньяк яр сызыклары ныграк кискәләнгән. Австралияне Һинд һәм Тын океаннарның җылы сулары юа. Температура шартлары мәрҗән рифлары үсүгә уңайлык тудыра, алар гаҗәеп әкәмәт формаларда известь корылмалары барлыкка китерәләр. Шуңа күрә Австралиянең төньяк-көнчыгыш өлеше буйлап, яр буе сызыкларын кабатлаган сыман, 2000 км дан артык озынлыкта дөньяда иң зур мәрҗән рифы сузылган, аны Зур Барьер рифы дип йөртәләр.
##### Австралияне ачу һәм тикшеренү тарихы.
Европалылар Австралияне кеше яши торган башка материклардан соңрак ачканнар. Европадан ераклыгы һәм аерымлыгы аны ачуга тоткарлык ясаган. Борынгы галимнәр үк инде Көньяк тропиктан көньякка таба жир бар дигән фикердә булганнар. Бу җирне голландиялеләр ачканнар. XVII гасырның беренче яртысында инде аларга материкның бөтен төньяк, көнбатыш һәм көньяк-көнбатыш яр буйлары билгеле була. Голландия диңгез сәяхәтчесе Абель Тасманның экспедициясе Австралияне өйрәнүдә зур әһәмияткә ия. Ул материкның төньяк һәм төньяк-көнбатыш ярларын тикшерә һәм 1642 елда утрауны ача. Соңыннан бу утрау аның исеме белән Тасмания дип йөртелә башлый.
Австралиянең көнчыгыш яр буйларын XVIII гасырның икенче яртысында Англиянең күренекле диңгез сәяхәтчесе һәм тикшеренүчесе Джеймс Кук ачкан. Кукның тикшеренүләре нәтиҗәсендә зур көньяк материгы турындагы риваять тулысынча кире кагыла һәм Австралиянең мөстәкыйль материк булуы исбатлана (элек аны билгесез Антарктида материгы дип уйлаганнар).
XVIII гасыр ахырыннан Австралияне үзләштерү башлана. Англия хөкүмәте башта анда җинаятьчеләрне сөрә. Материкның көньяк-көнчыгышында, каторжаннар колониясе буларак, Сидней шәһәре барлыкка килә. Австралиядә терлек үрчетү өчен файдаланырга мөмкин булган яхшы көтүлекләр европалыларның игътибарын җәлеп итә. Шуңа күрә материкның эчкәреге районнарын өйрәнү Европадан күчеп килүчеләрнең терлекләре өчен көтүлекләр һәм су эзләүдән башлана. ХІХ гасыр урталарында, бик бай алтын ятмалары ачылу белән бәйле рәвештә, Австралиягә «бәхет эзләүчеләр» агыла. Англия бөтен материкны үзенең колониясе дип игълан итә.
1. Австралия картасының масштабы нинди?
2. Картадан Австралия плитасын күрсәтегез һәм анда Австралия платформасының урынын билгеләгез.
##### Австралиянең рельефы, Африканыкы кебек үк, чагыштырмача гади.
Аның нигезендә Австралия платформасы ята. Материкның көнчыгышында тәбәнәк һәм бик нык җимерелгән борынгы җыерчыклану таулары Зур Субүләр сырт ята. Ярылулар һәм елга үзәннәре тауларны аерым массивларга бүлгәләгән. Аларның түбәләре, кагыйдә буларак, гөмбәзсыман формалы. Тауларның көнчыгыш битләре диңгезгә текә булып килеп төшә, көнбатыш битләре сөзәгрәк. Тауларның иң биек түбәләре көньяк-көнчыгышта. Көнбатышка таба җир өсте сөзәкләнә бара, һәм таулар утырма токымнарның калын катламы белән капланган Үзәк түбәнлеккә күчә.
Материкның көнбатыш өлеше калку. Монда 400-600 м биеклектәге бик зур яссы таулык урнашкан, аның өстендә урыны-урыны белән гаҗәеп формалы тәбәнәк таулар калкып тора, бу тауларның итәкләре вак таш һәм комга күмелгән. Австралия хәрәкәттәге вулканнар һәм хәзерге заман бозлануы булмаган бердәнбер материк.
Үсеш барышында материк күтәрелүләр, иңүләр һәм ярылулар кичергән. Сыгылу һәм ярылулар нәтиҗәсендә коры җирнең шактый зур өлеше Тын океан төбенә төшкән, Яңа Гвинея һәм Тасмания утраулары аерылган.
##### Файдалы казылмалары.
Австралия промышленность һәм авыл хуҗалыгы үсеше өчен кирәк булган барлык төп файдалы казылмаларга бай: материкның нигездә көньяк-көнчыгышында утырма токымнарда очрый торган ташкүмер, төрле руда чыганаклары ята. Анда шулай ук нефть һәм табигый газ да бар.
**Биремнәр.**
1. Австралияне ачуның төп этаплары турында сөйләгез.
2. Африка белән Австралиянең рельефларын чагыштырыгыз (планны кушымтадан карагыз).
3. Ничек уйлыйсыз, чагыштыру ни өчен үткәрелә?
4. Карталардан файдаланып, Австралиянең файдалы казылмаларын әйтегез.
#### § 36. Климаты. Эчке сулары
1. Австралия Көньяк Африка белән бер үк киңлекләр арасында диярлек ята. Моңардан Австралия климаты турында нинди нәтиҗәләр ясарга мөмкин?
2. Климат карталарын анализлап, Австралиянең кайсы өлешендә пассатлар өстенлек итүен билгеләгез. Австралиянең контурлы картасында климат поясларының чикләрен сызыгыз, һәр пояс өчен һава массаларын, өстенлек итүче җилләр юнәлешен, гыйнвар һәм июль температураларын, явым-төшемнең еллык күләмен күрсәтегез.
##### Климаты.
Сез инде Австралиянең зур өлеше тропик пояста ятканын беләсез, шуңа күрә анда коры тропик климат өстенлек итә. Территориясенең 1/3 өлеше генә явым-төшемне җитәрлек күләмдә яисә кирәгеннән артык ала. Австралиядә Көньяк Африкадагыга караганда температуралар югары, ә явым-төшем азрак була. Бу нәрсә белән аңлатыла соң? Материкның көнбатыштан көнчыгышка таба шактый сузылганлыгы белән. Шуның нәтиҗәсендә Австралиядә континенталь һава массалары формалаша. Шулай ук материкның океан өсте тигезлегеннән биеклеге зур булмауның да әһәмияте бар.
Материкта явым-төшем ничек бүленә соң? Моның өчен климат картасына карарга һәм шартлы билгеләр буенча кайда һәм күпме явым-төшем булганын белергә мөмкин. Әмма, явым-төшем бүленешен аңлату өчен, һәр климат поясында нинди һава массалары, нинди җилләр өстенлек иткәнен искә төшерергә кирәк. Төньяк Австралия субэкваториаль пояста урнашкан, биредә, Африкадагы кебек үк, субэкваториаль климат барлыкка килә. Коры тропик климатның ничек хасил булуы сезгә билгеле инде. Тропик һәм субтропик поясларның көнчыгышында (климат пояслары картасын карагыз) дымлы климат өлкәләре бар. Зур Субүләр сыртның көнчыгыш битләре ел буена Тын океаннан килә торган диңгез һава массалары тәэсирендә була. Һаваның дымга туенуы җылы океан агымы тәэсирендә көчәя. Шуңа күрә тау битләрендә бик көчле яңгырлар ява. Материкның көньягы субтропик пояста ята.
1. 20 нче рәсемнән файдаланып, тропик һәм субтропик поясларда нинди климат өлкәләре һәм шуңа туры килә торган климат типлары булуын күрсәтегез. Аларның барлыкка килү сәбәпләрен аңлатыгыз. 2. Австралиянең кайсы өлешләрендә климат шартлары кеше тормышы һәм аның хуҗалык эшчәнлеге өчен уңайлырак?
##### Эчке сулары.
Австралиядә тулы сулы зур елгалар юк. (Нинди сәбәпләрдән?) Материк мәйданының яртысыннан артыгында елгалар океанга агып төшми. Материкның чүлләр һәм ярымчүлләрдән торган эчке өлешләренә кибә торган вакытлы елгалар — криклар хас. Ел буена тулы сулы елгалар Австралиянең явым-төшем мул була торган көнчыгышында гына ага. Елгалар, әлбәттә, яңгыр суы һәм җир асты сулары белән генә туена.
Австралиянең иң эре елга системасы — зур Дарлинг кушылдыгы белән Муррей елгасы. Бу елгалар Зур Субүләр сырттан башланалар. Дарлинг үзенең түбән агымында корылык вакытында кибә һәм аерым сулыкларга аерылып бетә. Муррей кипми, ләкин тирәнлеге кискен үзгәрә. Яңгырлар вакытында елга ярларыннан ташып чыга һәм яссы тигезлек буйлап җәелә. Муррейда ташу бик тиз башлана һәм озакка сузылмый.
Муррейда һәм Дарлингта суның тирәнлеге бик нык үзгәреп тору анда суднолар йөрүен кыенлаштыра. Елгаларның суы уңдырышлы коры җирләрне сугару өчен файдаланыла. Моның өчен аларда сусаклагычлар төзелгән.
Австралиянең күпчелек күлләренә су агып төшми, шуңа күрә алар тозлы. Күп күлләр яңгырлы чорда гына су белән тула. Аларның иң зурысы — Эйр күле, ул океан өсте тигезлегеннән 12 м түбәндәрәк ята. Күлгә коя торган криклар яңгырлар вакытында бик күп су алып киләләр, күл тулып ташый һәм аның мәйданы нык зурая. Елның коры вакытында Эйр вак сулыкларга аерылып бетә, кипкән участокларны тоз кабыгы каплый.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-151-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>65 нче рәсем. Австралия поясларының климатограммалары</figcaption></figure>
Җир өсте суларының җитешмәве өлешчә җир асты суларының зур запаслары белән каплана, бу сулар артезиан бассейннарында туплана. Артезиан суларында тоз шактый күп.
**Бирем.** Австралиянең физик һәм климат карталарын чагыштырыгыз һәм эчке суларның нинди үзенчәлекләре — рельефка, ә ниндиләре климатка бәйле икәнлеген күрсәтегез.
#### § 37. Табигый зоналары. Органик дөньясының үзенә бертөрлелеге
1. Табигый комплекс нәрсә ул? 2. Нинди табигый комплекслар табигый зоналар дип атала? 3. Табигый зоналар чиратлашуның төп сәбәбе нәрсәдә?
##### Табигый зоналары.
Австралия белән Африканың табигый зоналары ничек урнашуын чагыштырсагыз (форзацтагы картаны карагыз), сез Австралиядә дә, Африкадагы кебек үк, саванналар һәм тропик чүлләр зоналарының зур мәйданнар алып торуын күрерсез. Тропик чүлләр һәм ярымчүлләр материкның үзәк һәм көнбатыш өлешләрендә урнашкан. Саванналар бу зонаны төньяктан, көнчыгыштан, көньяк-көнчыгыштан һәм көньяк-көнбатыштан каймалап алган.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-152-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>66 нчы рәсем. Австралия — мәңге яшел эвкалиптлар һәм акацияләрнең ватаны</figcaption></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-152-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>67 нче рәсем. Австралиянең хайваннар дөньясы уникаль</figcaption></figure>
##### Органик дөньясының үзенә бертөрлелеге.
Австралия Көньяк Африка һәм Мадагаскар белән бер үк зонада булса да (биеклек пояслылыгы өлкәләреннән тыш), биредә органик дөнья бөтенләй үзгә. Табигать Австралиядә гаять зур тыюлык тудырган, анда бик борын заманнарда Җир йөзендә яшәгән һәм хәзер башка материкларда юкка чыккан үсемлекләр һәм хайваннарга якын торган күп төрләр сакланып калган. Үсемлекләр һәм хайваннарның төрләр составы ярлы һәм үзенчәлекле булуы белән аерылып тора. Бу Австралиянең һәм аның янындагы утрауларның башка материклардан бик күптән аерылган булуы белән аңлатыла. Органик дөньясы озак вакытлар буена аерым үскән. Материктагы үсемлек төрләренең 75% ы Австралиядә генә очрый. Аларга эвкалиптның бик күп төрләре керә. Биеклекләре 100 м дан арткан гигант эвкалиптлар очрый. Мондый агачларның тамырлары җиргә 30 м га кадәр үтеп керә һәм, куәтле насослар кебек, аннан дым суыра. Тәбәнәк әвкалиптлар һәм куак эвкалиптлар бар. Алар коры климатка яхшы җайлашкан. Эвкалиптның яфраклары кояш яктысына кырыны белән урнаша, ябалдашлары күләгә бирми, шуңа күрә эвкалипт урманнары якты була. Үзагачы каты — яхшы төзелеш материалы. Эвкалиптларның яфракларын төрле майлар, буяу, дару ясауда файдаланалар.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-153-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Сумкалы кушаяк</figcaption></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-153-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>җирән көнгерә</figcaption></figure>
Эвкалиптлардан тыш, Австралия өчен акацияләр, җепсыман сабаклы яфраксыз казуариннар хас, алар башка материкларда юк.
Субэкваториаль урманнарда биек үләннәр арасында башка агачлар (пальма, фикус һ. б.) белән бергә үзенчәлекле шешә агач үсә, аның кәүсәсе төптән юан, ә өстә кискен нечкәреп китә. Субтропик урманнарның үзенчәлеге — лианалар белән үрелеп беткән эвкалипт төрләренең күплеге, анда шулай ук агачсыман абагалар да үсә.
Эчкәреге чүлле районнарда коры куаклыклар киң таралган, алар күбесенчә тәбәнәк буйлы чәнечкеле акацияләр, эвкалиптлардан тора. Мондый куаклыклар скрэб дип атала. Хәрәкәтчән ком өемнәрендә һәм таш сибелмәләрендә үсемлекләр бөтенләй диярлек юк. Африкага капма-каршы буларак, Австралиядә оазислар юк, ләкин монда чүлләр Сахара кебек җансыз булып күренми.
Австралиянең хайваннар дөньясы да бик үзенчәлекле. Иң гади төзелешле имезүчеләр — ехидна белән үрдәкборын — биредә генә яши. Шунысы кызыклы: алар балаларын йомыркадан чыгаралар, ә аннары, имезүчеләр кебек, сөт имезеп үстерәләр. Австралиядә сумкалы хайваннар күп. Аларның балалары бик кечкенә булып туа, һәм аналары аларны корсак тиресендәге җыерчык эчендә — сумкада йөртеп җитлектерә.
Сумкалылар семьялыгының иң зур күпчелеге Австралиягә генә хас. Алар арасында көнгерәләр аеруча күп таралган. Гигант көнгерәләрнең буе 3 м га җитә. 30 см зурлыктагы кәрлә көнгерәләр дә бар. Монда бездәге әрләннәргә охшаган вомбатлар да яши. Эвкалипт урманнарында сумкалы аю коаланы очратырга мөмкин. Ул агач башларында яши, төнлә генә һәм бик аз хәрәкәтләнә, аны Австралия иренчәге дип тә атыйлар. Тасмания утравында тагын бер бик сирәк очрый торган ерткыч — сумкалы шайтан сакланып калган.
Кошлар дөньясы бай, күптөрле һәм үзенчәлекле. Попугайлар аеруча күп. Урманнарда бик матур кош — сазкойрык, ачык төстәге каурыйлы җәннәт кошлары, коры саванналарда һәм ярымчүлләрдә тәвә кошы эму яши. Кәлтәләр, агулы еланнар бар, Төньяк Австралия сулыкларында крокодиллар яши.
Австралиялеләр үз материкларының табигатен яраталар һәм аның турында кайгырталар. Алар үсемлек һәм хайваннарны саклауга һәм өйрәнүгә зур игътибар бирәләр. Тәвә кошы эму һәм көнгерә илнең дәүләт гербында сурәтләнгән, ә ехидна, үрдәкборын һәм кошлардан сазкойрык сурәте Австралиянең вак акчаларында төшерелгән.
**Биремнәр.**
1. Австралиядә табигый зоналар урнашуның үзенчәлекләре нинди? Алар нәрсә белән аңлатыла? 2. Үсемлекләр һәм хайваннар дөньясының үзенә бертөрлелеге нидән гыйбарәт? Моның сәбәпләрен аңлатыгыз.
### ХАЛКЫ ҺӘМ ХУҖАЛЫГЫ
#### § 38. Австралия Союзы
Австралиянең хәзерге халкы азчылыкны тәшкил иткән җирле халыктан һәм күчеп килүчеләрдән тора. Күчеп килүчеләр хәзер материк халкының төп өлешен тәшкил итә. Җирле халык — аборигеннар — негроид-австралоид расага керәләр, алар коңгырт-кара тәнле, кара бөдрә чәчле, киң борынлы, маңгай сөякләре чыгып тора. Галимнәр уйлавынча, алар бирегә Көньяк-Көнчыгыш Азиядән килеп эләккәннәр. Европалылар килгәнче, австралиялеләр үсешнең бик түбән баскычында торганнар. Аборигеннар игенчелек белән дә, терлекчелек белән дә шөгыльләнмәгәннәр, тукыма тукуны һәм металлны белмәгәннәр. Алар аучылык иткәннәр, ашарга яраклы үләннәр, төрле җиләк-җимеш җыйганнар, табигатьтә яхшы ориентлаша алганнар һәм урыннан урынга күчеп йөргәннәр.
Күчеп килгән халыкка европалыларның нәселләре керә, алар барысы да диярлек инглизләр — австралияле инглизләр, инглиз телендә сөйләшәләр.
Австралиядә 17 миллионга якын кеше яши. Башка материклар арасында Австралия халыкның тыгыз утырмавы белән аерылып тора. Халык материк территориясе буйлап бик тигезсез урнашкан. Бөтен халык диярлек материкның көнчыгыш, көньяк-көнчыгыш һәм өлешчә көньяк-көнбатыш кырыйларында яши, чөнки ул урыннарда табигый шартлар яхшырак. Биредәге халык австралияле инглизләрдән тора. Эчке Австралиядә һәм төньякта халык бик сирәк. Монда күбесенчә аборигеннар яши.
Халыкның шулай урнашуын нәрсә белән аңлатырга мөмкин? Моның өчен «Халык тыгызлыгы һәм халыклар» картасы белән климат картасын чагыштырып карагыз; материкта халык урнашуның ничек барганлыгын искә төшерегез.
Колонизациягә кадәр материкта җирле халык кына яшәгән. Алар Австралиянең көнчыгышында һәм көньяк-көнчыгышында төпләнгән булган, чөнки анда табигый шартлар яшәү өчен уңайлырак. Материкка европалылар килгәннән соң һәм сарык асрау тармагы үсүгә бәйле рәвештә, җирле халыкны материк эченә таба — корылыклы районнарга кысрыклаганнар, аларны ач үлемгә дучар иткәннәр. Өстәвенә европалылар австралиялеләрне рәхимсез кырганнар, үтергәннәр, аларның ризыкларын, кое суларын агулаганнар. Материкта җирле халыкның саны бик нык кимегән: 310 меңнән 50 меңгә калган.
Аборигеннар чүлләрдә урнашкан резервацияләрдә (җирле халыкны ирексезләп күчерү өчен бирелгән мәйданнар) хәерче тормышта яшәгәннәр. Алар бөтенләй хокуксыз булып, шәһәрдә яшәргә дә, җәмгыять тормышында катнашырга да хаклары булмаган. Бөтен дөньяга танылган, картиналары күп илләрдә югары бәя алган үзешчән рәссам Намаджираның үз рәсемнәре күргәзмәсен карарга хокукы булмаган. Хәзер Австралия аборигеннары юридик яктан үз илләренең тигез хокуклы гражданнары итеп танылды. Шунысы мөһим: аборигеннарга инде үлеп бетү куркынычы янамый һәм аларның саны арта бара. Катнаш никахлар да күренә, мондый нәрсә элек булмаган. Аборигеннарның бер өлеше фермаларда көтүче һәм эшче сыйфатында батраклар булып эшлиләр. Кайберләре элеккечә ярым күчмә тормыш рәвеше белән яшәүче аучылар һәм ризык җыючылар шөгыльләрен дәвам итәләр. Австралиялеләр торакларын үләннән, агач ботаклары һәм туфрактан ясыйлар. Табылган ризыкны аксакаллар кабилә әгъзалары арасында тигез итеп бүләләр. Хайванны үтергән аучыга бернинди дә өстенлек бирелми. Төрле йолалар намуслы, кыю, кыенлыклардан курыкмый торган кабилә әгъзаларын тәрбияләргә булыша.
1. Австралия Союзы нинди файдалы казылмаларга бай? 2. Австралиядә авыл хуҗалыгы өчен иң уңайлы мәйданнар кайда урнашкан? Җавабыгызны туфрак һәм климат карталарындагы мәгълүматлар белән раслагыз.
##### Австралия Союзының хуҗалыгы.
Австралия Союзының хуҗалыгында барлык тармаклары да яхшы үскән промышленность төп урынны алып тора. Төрле-төрле файдалы казылмалар нигезендә биредә тау токымнарын әшкәртү промышленносте формалашкан. Илдә машина төзелеше, химия промышленносте, шулай ук азык-төлек җитештерү (май ясау, сыр кайнату, сөт, ит, яшелчә, җиләк-җимеш консервлары җитештерү) промышленносте тиз үсә.
Авыл хуҗалыгы шулай ук яхшы үскән. Австралияле инглиз фермерлар зур җир участокларын билиләр. Алар техника, ашламалар, шулай ук яллы хезмәт кулланалар, шуның нәтиҗәсендә югары уңыш һәм табыш алалар. Авыл хуҗалыгында иң әһәмиятле урынны көтүлекле терлекчелек — сарык асрау алып тора. Австралиянең меринос сарыклары дөнья күләмендә алына торган йонның яртысыннан артыгын бирә. Явым-төшем аз районнарда сарыкларның төп азыгын корылыкка чыдам үләннәр һәм куаклыклар тәшкил итә. Сарыкларны монда ел буена табигый болыннарда көтәләр. Илнең көньяк-көнчыгышында аларны чәчеп үстерелгән үләннәрдә йөртеп ашаталар.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-157-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>68 нче рәсем. Материкның көньяк-көнчыгышында авыл күренеше</figcaption></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-157-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>69 нчы рәсем. Сидней — Австралиянең иң зур порт-шәһәре</figcaption></figure>
Сарык асраучы хуҗалыкларның күбесендә кеше аз. Фермерлар махсус китереп чыгарылган токымлы этләрдән - кэлпилардан файдаланалар, аларны әле ХІХ гасырда ук Шотландиядән китерткәннәр. Бер кэлпи өч эшчене алмаштыра ала. Ул көтүне бик белеп көтә, әмма беркайчан да сарыкларны рәнҗетми. Корылык, янгын, су басулар сарык асраучыларга зур зыян китерә.
Мөгезле эре терлекне, нигездә нәселле сыерларны, күбесенчә илнең явым-төшем җитәрлек була торган төньягында һәм көнчыгышында асрыйлар.
Игенчелек культуралары арасында бодай өстенлекне алып тора. Аны күбрәк илнең көньяк-көнчыгышында һәм көньяк-көнбатышында игәләр. Илнең субэкваториаль һәм тропик өлешләрендәге яр буе тигезлекләрендә ананас, банан, шикәр камышы һ. б. үстерәләр. Эре шәһәрләр тирәсендә сугарулы җирләрдә җиләк-җимеш бакчалары күп.
Австралияне юа торган диңгезләр илнең хуҗалыгында зур әһәмияткә ия. Анда балык тоталар, энҗе-моллюсклар, ашарга яраклы устрицалар үрчетәләр. Диңгез ташбакаларын аулыйлар. Австралия башка илләр белән коры җир аша бәйләнеш тота алмый. Аның барлык шәһәрләре, — бик азларын санамыйча, эре диңгез портлары. Шулар аркылы, һава юллары белән бергә, башка континентлардагы илләр белән сәүдә һәм мәдәни бәйләнешләр тормышка ашырыла (картадан файдаланып, иң зур портларның исемнәрен әйтегез).
##### Табигатенең кеше тарафыннан үзгәртелүе.
Аборигеннар табигатькә бик сак караганнар. Материк колониягә әверелеп, австралияле инглизләрнең хуҗалык эшчәнлеге башланганнан соң, Австралиянең табигате бик тиз һәм көчле үзгәрә. Яшәү шартлары үзгәрү һәм аулау нәтиҗәсендә, күп хайваннар кырылып бетә. Австралиянең кеше тыгыз урнашкан көнчыгыш, көньяк-көнчыгыш һәм көньяк-көнбатыш өлешләре бигрәк тә нык үзгәргән. Биредә агачларның кыйммәтле токымнары киселә. Урманнардан чистартылган киң мәйданнар сөт терлекләре өчен көтүлек итеп файдаланыла.
Элеккеге сирәк коры урманнар һәм куаклыклар урынын хәзер бодай кырлары, виноград бакчалары, зәйтүн агачлары алган.
Материкның кеше аз яши торган қорылыклы үзәк һәм көнбатыш өлешләре дә нык үзгәргән. Яхшырак урыннар тимерчыбык белән әйләндереп алынган турыпочмаклы мәйданнарга — терлек йөртү өчен көтүлекләргә бүлгәләнгән. Промышленность үсүгә бәйле рәвештә, автомобиль юллары һәм тимер юллар, электр үткәрү линияләре төзелә. Австралиянең үсемлек капламы һәм хайваннар дөньясы составында яңа төрләр барлыкка килгән. Европадан китерелгән үсемлекләр (тополь, имән һ.б.) һәм хайваннар, мәсәлән, кыргый эт динго, кроликлар бик тиз тарала, ә бу җирле органик дөньяны кысрыклый. Мәсәлән, кроликлар һәм сарыклар сумкалыларның шактый кимүенә китергән, чөнки алар бер үк көтүлекләрдә йөриләр.
Австралиялеләр материкның уникаль органик дөньясын саклап калырга омтылалар. Шул максат белән континентка үсемлек һәм хайваннар алып килүне тыя торган законнар чыгарылган, шулай ук сирәк очрый торган җирле төрләрне алып китү дә нык контроль астында тотыла. Материкның үз табигый комплексларын саклау һәм бетеп бара торган үсемлекләр һәм хайваннарны коткарып калу өчен, күп санда милли парклар һәм тыюлыклар төзелгән.
**Бу китапларны укыгыз:**
— Гржимек Б. Австралийские этюды. Дроздов Н. Полет бумеранга. — М.: Армада, 1998. (Вокруг света.)
— Животный мир Австралии. — М.: Росмэн, 1997. (Обитатели Земли.)
— Страны и народы: Популярная энциклопедия. — СПб.: Дельта, 1997.
— Энциклопедия для детей. Т. III : География. — М.: Аванта+, 1994, 1996, 1997.
**Белемеңне тикшереп кара!**
1. ▲. Австралия материгы мисалында климат ясаучы һәр факторның йогынтысын күрсәтегез. 2. Австралия рельефының, климат һәм елгалар челтәренең төп үзенчәлекләрен күрсәтегез. Бу үзенчәлекләр нәрсә белән аңлатыла? 3. Материктагы үсемлекләр һәм хайваннар дөньясының үзенчәлекле вәкилләрен әйтеп бирегез. 4 ▲. Австралия белән Африка табигатен чагыштырыгыз. 5. Австралия Союзының табигате һәм хуҗалыгының төп үзенчәлекләрен күрсәтегез. 6. Австралиядә нинди авыл хуҗалыгы культуралары игәләр? 7. Австралия һәм Африканың халык составы нәрсәсе белән аерыла? Материкны колонияләштергәнгә кадәр, колонияләштерү чорында һәм хәзер аборигеннарның тормыш шартлары турында хикәя әзерләгез. 8 ▲. Сез ничек уйлыйсыз, киләчәктә халык составында үзгәрешләр булуы мөмкинме? Нинди үзгәрешләр? 9. Кешенең хуҗалык эшчәнлеге тәэсирендә материк табигатендә нинди үзгәрешләр килеп чыккан?
## ОКЕАНИЯ
### § 39. Табигате, халқы һәм илләре
Бөтендөнья океаны суларында, алты континенттан тыш, гаять күп утраулар урнашкан. Аларның табигате гадәттән тыш төрле. Океаниянең табигый комплекслары материклар табигатенә охшамаган, географлар аны хәтта үзенә бер дөнья кисәге итеп аерып күрсәтәләр. Океания нәрсә соң ул? Ул кайда урнашкан?
#### Географик урыны.
Океания — Җир йөзендә Тын океанның үзәк һәм көнбатыш өлешләрендәге утрауларның иң эре тупланышы. Бу утраулар Төньяк ярымшарның субтропик киңлекләреннән алып Көньяк ярымшарның уртача киңлекләренә кадәр сибелгән. Океаниягә гомуми мәйданы 1,3 млн км² булган 7 меңнән артык утрау керә. Утрауларның күпчелеге архипелаглар булып төркемләнгән: мәсәлән, Яңа Зеландия, Гавай, Фиджи, Туамоту һ. б. (картаны карагыз).
Европалыларга Океания XVI гасырда, Ф. Магелланның дөнья әйләнә беренче сәяхәтеннән соң билгеле була.
Дж. Кук сәяхәтләре һәм рус диңгезчеләре В. М. Головнин, Ф. П. Литке, С.О. Макаров һәм башкаларның походлары Океанияне ачу һәм тикшеренү тарихында аерым бер чорны тәшкил итә. XIX гасырда гына да Тын океанда 40 тан артык рус экспедициясе булып кайта, алар кыйммәтле фәнни мәгълүмат җыялар.
Океаниянең табигатен һәм халкын өйрәнүгә Н. Н. Миклухо-Маклай зур өлеш кертә. Ул Яңа Гвинея утравында яшәүче халыкларның тормышын һәм көнкүрешен өйрәнеп кенә калмый, тропик диңгез яр буйларының кызыклы тасвирламасын да төзи. Ватандашларыбызның Океанияне өйрәнүгә керткән өлешләре турында картадагы рус исемнәре сөйли: Маклай яры, Россия утраулары, Суворов, Кутузов, Лисянский атоллары һ. б.
#### Табигатенең үзенчәлекләре.
Океания утрауларының табигате гаҗәеп матур. Горизонтта калкып чыккан таулы яшел утрауларның бормалы-сырмалы ярлары, зифа пальмалар үскән яссы атолларның ак мәрҗән яки кара вулкан комнары каплаган яр буйлары кешене таң калдыра. Океания утрауларының күп өлешен мәрҗән рифлары чолгап алган, рифлар, көчле океан дулкыннарына каршы торып, аларның гигант көчен киметәләр.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-161-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Н. Н. Миклухо-Маклай (1846—1888)</figcaption></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-161-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Т. Хейердал (1914—2002)</figcaption></figure>
Утрауларның физик-географик урыны, зурлыгы һәм килеп чыгышы Тын океан төбенең төзелеше белән нык бәйләнгән. Океаниянең күпчелек утраулары вулканлы һәм мәрҗән утрауларына керә, аларның бер өлешен — су асты сыртларының түбәсе. Материк утраулары да бар. Океаниянең көнбатышындагы утраулар литосфера плиталары чигендә барлыкка килгән утраулар дугасы зонасында ята (картаны карагыз).
Иксез-чиксез дәрья уртасында утыруы, коры җир өлешенең бик кечкенә булуы, утрауларның материклардан, шулай ук бер-берсеннән аерымлануы һәм ераклыгы аларның табигатенә дә, Океания халыкларының тормышына да җитди йогынты ясаган.
Утрауларның күпчелеге диярлек экваториаль, субэкваториаль һәм тропик поясларда ята. Бары тик Яңа Зеландия һәм аңа якын утраулар гына — субтропик һәм уртача пояста. Океаниянең климаты җылы, тыныч, йомшак, яшәү өчен аеруча уңайлы. Утраулар экваторның ике ягы буйлап урнашканлыктан, аларда һава температурасы югары, әмма океаннан искән җилләр эсселекне шактый киметә. Температураның сезонга карап һәм тәүлек эчендә тирбәнеше зур түгел. Океан өстендә һава басымының алмашынуы көчле давыллар барлыкка китерә.
Утрауларның аерымланган булуы аларның үсемлекләр һәм хайваннар дөньясында бигрәк тә нык чагыла. Ул бик үзенчәлекле. Кечкенә һәм чагыштырмача яшь мәрҗән утраулары тереклеккә аеруча ярлы, ә материк утрауларында ул берникадәр баерак һәм төрлерәк. Утрауларның хайваннар дөньясында ерткычлар да, агулы еланнар да юк. Утраулар һәм бигрәк тә атолларның ярга якын сулары тереклеккә бай. Шуңа күрә океандагы утраулар җәелеп яткан су чүлләрендәге оазислар кебек.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-162-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>70 нче рәсем. Океания утрауларының бер өлеше - мәрҗән атоллары</figcaption></figure>
Утрауларның табигатендә уртак сыйфатлар белән бергә аерымлыклар да бар. Таулы биек материк утраулары яссы атоллар белән чиратлаша, кайберләре экваторда ята һәм эссе климатлы, икенчеләре субтропик пояста урнашкан, анда җәй көне генә эссе була. Мәрҗән утрауларының табигый комплекслары океан белән аеруча тыгыз бәйләнгән. Биредә тереклек рәвеше коры җир-су белән бәйле диңгез хайваннары, мәсәлән, краблар яши. Күп кенә атолларда диңгез кошлары оялый. Бу утрауларда дым һәм тозга туенган көчле диңгез җилләренә җайлашкан кокос пальмалары һәм куаклыклар үсә.
Вулканлы утрауларның табигый комплекслары икенче төрлерәк. Җилгә каршы яткан тау битләрендә яңгырлар күп ява. Тауларында биеклек пояслары күзәтелә. Материк утрауларының табигый комплекслары аеруча күптөрле. Биредә биек таулар да, иңкү тигезлекләр дә бар. Яңа Зеландия утраулары үзенең гейзерлары һәм шушы утрауларга гына хас җирле үсемлекләр һәм хайваннар дөньясының эндемиклары белән атаклы.
#### Халкы һәм илләре.
Кеше Океаниядә моннан меңнәрчә еллар элек яши башлаган. Анда кешеләрнең нинди юллар белән килеп урнашуы әлегә билгесез. Төрле гипотезалар бар. Фәнни күзаллаулар буенча, Океания халкы Көньяк-Көнчыгыш Азиядән күчкән кешеләрдән башланып киткән булырга тиеш. Норвегия сәяхәтчесе Т. Хейердал гипотезасы буенча, анда Америкадан чыккан кешеләр күчеп утырган. Океаниялеләр бик оста диңгез сәяхәтчеләре һәм судно төзүчеләр булганнар. Йолдызлар буенча юнәлешне табып, алар үз утрауларыннан меңнәрчә километр ераклыкка китеп сәяхәт иткәннәр. Хәтта алар Мадагаскар утравына барып җиткәннәр дип раслаучы дәлилләр да бар.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-163-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>71 нче рәсем. Океания утрауларының берсендәге авыл</figcaption></figure>
Хәзерге вакытта Океаниядә җирле халык, күчеп килгән һәм катнаш халыклар яши. Җирле халык бер-берсеннән раса билгеләре белән генә түгел, бәлки тел буенча, көнкүреш үзенчәлекләре ягыннан да аерылып тора.
Яңа Гвинеяның һәм аның тирәсендәге утрауларның җирле халкы — папуаслар. Алар экваториаль расага керәләр. Башка утрауларның җирле халкы үзенә аерым полинезия төркеменә керә, алар папуаслардан аксылрак тәнле, бөдрә чәчле булулары белән аерылып торалар.
Океаниянең хәзерге халкы игенчелек белән, кокос пальмалары, банан, ананас, шикәр камышы һәм башка культуралар үстерү белән шөгыльләнә. Океан промыселы да электән килгән кәсеп булып дәвам итә. Утрауларда төсле металл рудалары, ташкүмер чыгаралар, фосфорит ятмаларын эшкәртәләр.
Океаниянең табигате бик тә сизгер. Ул кеше эшчәнлеге нәтиҗәсендә бик нык үзгәргән һәм үзгәрүен дәвам итә. Агачларның яхшы токымнары кисеп бетерелгән, күп кенә утрауларның яр буе сулары пычранган. Шактый атолларны атом-төш коралын сынау полигонына әверелдерү чын-чынлап вәхшилек булды, нәтиҗәдә күп атоллар юкка чыкты, башкаларының табигате танымаслык булып үзгәрде.
Океания утраулары озак еллар буена колонияләр хәлендә яшәде. Моннан утыз ел элек биредә бер генә бәйсез дәүләт — Яңа Зеландия генә бар иде. Хәзер бәйсез илләр унбиштән артык. Башкалары әлегә Франция, Англия, АКШ, Австралия, Чили һәм башка илләрдән икътисади бәйлелектә яши.
**Биремнәр.**
1. Утрауларның зурлыгы, географик урыны, рельефы һәм файдалы казылмалары белән аларның килеп чыгышы арасындагы бәйләнешне аңлатыгыз. 2. Утраулар нинди табигый байлыкларга ия? 3. Карталар һәм башка белем чыганакларыннан файдаланып, Яңа Зеландия утрауларының тасвирламасын төзегез. 4 ▲. Карта буенча туристлар өчен маршрут төзегез. Иң яхшы маршрутка конкурс үткәрегез.
**Бу китапларны укыгыз:**
— Атлас океанов. — Лондон: Дорлинг Киндерсли, 1997.
— Брукс Ф. Моря и океаны. — М.: Росмэн, 1997. (Энциклопедия окружающего мира.)
## КӨНЬЯК АМЕРИКА
### ТАБИГАТЕ
Географлар раславынча, Көньяк Америка — күп табигый рекордлар материгы. Аларның нәрсәләрне күздә тотуын сез бу теманы өйрәнгәндә белерсез.
#### § 40. Географик урыны. Американы ачу һәм тикшеренү тарихыннан
Көньяк Америка Төньяк Америка белән бергә дөньяның бер кисәген тәшкил итә. Ике материк тар һәм озын Панама муены белән тоташкан. Материклар арасындагы бу коры җир бәйләнеше литосфера плиталары чикләрендә Кордильер таулары ясалганда барлыкка килә. Муенның иң тар урынында ХХ гасыр башында Панама каналы казыла.
Материкның яр сызыклары гади һәм матур. Географлар Көньяк Американы аны чолгап алган океан һәм диңгез сулары эчендәге Панама муены ботагында эленеп торган виноград тәлгәше белән чагыштыралар. Материкның мәйданы 18 млн км² чамасы.
Материкның географик урынын билгеләү өчен, практик эш башкарыгыз. Аның нәтиҗәләрен контурлы картада күрсәтегез (планны кушымтадан карагыз).
1. Көньяк Американың географик урыны турындагы белемнәрегезгә нигезләнеп, материкның табигате турында алдан нәтиҗә ясагыз. 2. Карта яки глобус буенча материк ярлары буйлап хыялда сәяхәт ясагыз, аның яр сызыкларына тасвирлама төзегез, үзенчәлеге турында нәтиҗә ясагыз, сәбәпләрен аңлатыгыз. 3. Дөнья океаны турындагы белемнәрегезгә нигезләнеп һәм материк картасын өйрәнеп, океаннарның кайсысы Көньяк Америка табигатенә ныграк йогынты ясавын билгеләгез. Ни өчен? Материк янында океаннар тирәнлегенең аермасын аңлатыгыз. Яр буе агымнарының исемнәрен әйтегез, алар Көньяк Американың табигатенә ничек йогынты ясый, шул турыда сөйләп бирегез.
Американы ачу турында сез нәрсә беләсез, исегезгә төшерегез. Иске Дөнья халыкларының Яңа Дөньяны ачу вакыты хәзергә әле төгәл билгеләнмәгән. Галимнәр Америка ярларына Европада, Африкада, Океаниядә яшәүчеләр йөзеп килә алганнар дип фараз итәләр.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-166-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Америго Веспуччи (1454—1512)</figcaption></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-166-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Александр Гумбольдт (1769—1859)</figcaption></figure>
ХѴ гасыр ахырында — XVI гасыр башында фән һәм диңгез сәяхәтенең үсеше бөек географик ачышларга китерә. Сәүдә мәнфәгатьләре европалыларны көнчыгышка, Азиягә диңгез юлларын эзләргә мәҗбүр итә. Кайбер сәяхәтчеләр, Африканы әйләнеп узып, Һиндстанга юл табарга омтылыш ясап карыйлар. (Кемнәр?) Икенчеләре, мәсәлән Х. Колумб, Җирнең шар формасында булуыннан чыгып, океан буйлап көнбатышка юл тота. Х. Колумб, үзенең бөек фикерен ныгыту өчен, озак вакытлар дәвамында мәгълүматлар туплый: күп укый, карталарны өйрәнә. Ул тәҗрибәле диңгезче, талантлы оештыручы була.
1492 елда кыю диңгез сәяхәтчеләре, көнбатышка юл тотып, Һиндстан ярларына омтылганда, Колумб корабльләре гаять зур континентка юлыга. Атлантик океанны кичкәндә, Колумб Пассат агымын, Саргасс диңгезен ача. Ул Америка ярларына дүрт тапкыр сәяхәт ясый, күп утрауларны ача, материкка аяк баса. Европалыларга билгесез булган яңа җирләр ачылуы беләнә. Ләкин бу җирләрнең барлыгы турындагы беренче фикерне яңа җирләргә оештырылган ике экспедициядә катнашкан Америго Веспуччи әйтә. Кызыксынучан һәм күзәтүчән бу кеше яңа җирләрнең беренче тасвирламасын төзи. Соңыннан бу җирләр аның исеме белән атала.
Сәяхәтчеләр артыннан Америкага Испания һәм Португалия басып алучылары ябырыла. Аларны бирегә яңа җирләрнең әкияттәгедәй байлыклары турындагы легендалар китерә. Материктагы күп кенә географик ачышлар да шушы колониаль басып алулар чоры белән бәйләнгән. Әмма география фәне өчен материкның табигате өч гасырга якын билгесез булып кала. Испания һәм Португалия колонизаторлары үз биләмәләренә фәнни экспедицияләрне үткәрмәскә тырышалар.
Көньяк Американы башлап тикшеренүче галимнәрнең берсе немец географы һәм сәяхәтчесе Александр Гумбольдт була. XVIII—XIX гасырлар арасында ул, француз ботанигы Э. Бонплан белән бергә, Көньяк Американың табигатен өйрәнү буенча экспедиция оештыра. А. Гумбольдт материкның беренче геологик картасын төзи, көнбатыш ярлар буендагы агымны тасвирлый, яр буе районнарының климаты өчен аның әһәмиятен аңлата. Анд таулары табигатен өйрәнгәндә, ул биеклек пояслылыгы идеясенә нигез сала.
ХІХ гасыр башында Бразилиядә Г. И. Лангсдорф һәм Н. Г. Рубцов җитәкчелегендә Бразилия яссы таулыгының эчке районнары табигатен һәм төп халкын өйрәнүче рус комплекслы экспедициясе эшли. Бу экспедиция тарафыннан җыелган коллекцияләр галимнәрне бүгенге көнгә кадәр кызыксындыра.
Рус ботанигы Н. И. Вавилов 1923—1933 елларда, материкка ясаган экспедицияләре вакытында, борынгы игенчелек барлыкка килү урыннарының һәм туган җире Көньяк Америка булган кайбер культуралы үсемлекләрнең килеп чыгу үзәкләрен билгели.
**Биремнәр.**
1. Көньяк Американың, Африканың һәм Австралиянең географик урынында нинди уртаклык һәм аермалар бар? 2. Бу материкларның кайсысының табигате төрлерәк булырга тиеш? Ни өчен? 3. А. Гумбольдтның замандашлары аның материкка экспедициясен «Американы икенче тапкыр ачу» дип атыйлар. Сез ничек уйлыйсыз, ни өчен? 4. Рус сәяхәтчеләре һәм галимнәре Көньяк Америкада нинди тикшеренүләр үткәргәннәр?
#### § 41. Рельефы һәм файдалы казылмалары
Сезгә инде билгеле булганча, Көньяк Американың рельефында Африка һәм Австралия белән уртак билгеләр бар. Аларны исегезгә төшереп, түбәндәге сорауларга җавап бирегез:
1. Көньяк Американың литосфера плитасы Җир кабыгының нинди типларын үз эченә ала? Ул нинди юнәлештә хәрәкәт итә? Ни өчен? 2. Җыерчыклы тау пояслары ничек барлыкка килә? Көньяк материкларда ни өчен алар кырыйда яталар?
Көньяк Американың рельефы көнчыгыш һәм көнбатыш өлешләрдә аерылып тора. Көнчыгыш өлешендә — тигезлекләр, ә көнбатышында Анд таулары тезмәсе сузылып киткән. Материкның хәзерге рельефы ничек хасил булган? Бүгенге көндә ул ничек үзгәрә?
Тигезлекле-яссы таулыклы Көнчыгыш өлеше платформада урнашкан.
Материкның көнбатыш өлеше ике литосфера плитасы үзара бер-берсе белән тәэсир итешү нәтиҗәсендә хасил булган. Океан плитасы континенталь плитага якыная һәм, улак ясап, мантиягә чума. Континенталь плитаның кырые җыерыла. Анд тауларының үсеше бүген дә дәвам итә, анда әледән-әле җир тетрәүләр, вулкан атулар булып тора. Иң көчле тетрәүләр һәр 10-15 ел саен кабатлана. Анд тауларында соңгы җимергеч җир тетрәүләр 1960, 1970 һәм 1985 елларда булды. Җир тетрәүләр — Анд тауларында яшәүче халыклар өчен иң коточкыч стихияле бәла-казаларның берсе. Вулкан атулар, шулай ук диңгез төбе селкенү, цунамилар хасил булу, кагыйдә буларак, җир тетрәүләр белән бәйләнгән. Җир тетрәгәндә таулардан ташлар һәм карлар ишелә. 1970 елның маенда Перудагы Анд тауларыннан карбоз ишелмәсе төшә. Гадәти кар ишелмәсе 1,5 км озынлыктагы бозлыкны, шулай ук тау токымнары кантарларын хәрәкәткә китерә. Санаулы секундлар эчендә тау итәгеннән 14 км лап ераклыкта торган шәһәр 10 м калынлыктагы боз, кар һәм пычрак белән күмелә. Анда 25 мең кеше һәлак була. Бу трагедияне Помпеи шәһәренең юкка чыгуы белән чагыштыралар.
Материкның көнчыгышы рельефында биеклекләрнең кисәк үзгәрүе күзәтелми. Монда җир тетрәүләр сирәк була, сүнмәгән вулканнар да юк. Платформаның озакка сузылган җимерелүе һәм аның вертикаль хәрәкәте Бразилия һәм Гвиана яссы таулыкларын барлыкка китергән. Җир кабыгы ярылуларыннан алар аерым массивларга бүлгәләнгән. Яссы таулыкларның рельефы бик төрле, яссы түбәле текә таулар калкулыклы киңлекләр белән чиратлаша, аларны тарлавыклар белән кискәләнгән тәбәнәк массивлар алмаштыра.
Платформа бөгелешләрендә Амазонка, Ориноко, Ла-Плата түбәнлек тигезлекләре ята. Болар — утырма токымнардан хасил булган яссы, ә еш кына сазлыклы киңлекләр. Материк тигезлекләре һәм яссы таулыклар иген игү, юллар салу һәм шәһәрләр төзү өчен уңайлы.
Анд таулары — коры җирдә иң озын таулар тезмәсе. Аларның сыртлары, я аерылып, я якынаеп, бик биек тау түбәләреннән торган тау чатлары хасил итә. Алар арасында сүнгән һәм сүнмәгән вулканнар күп. Тау түбәләре мәңгелек кар, бозлыклар белән капланган. Анд тауларының һәм бөтен Көнбатыш ярымшарның иң югары ноктасы - Аконкагуа тавының биеклеге 6960 м га җитә. Анд тау сыртлары арасында яссы таулыклар ята. Эчке һәм тышкы көчләр нинди генә күренешле тауларны булдырмаган. Җимерелүләр нәтиҗәсендә текә сөзәклекләр барлыкка килгән. Тау токымнарының җилдә ашалуы тау итәгендә таш елгалар — сибелмәләр хасил иткән. Җимерелүләргә вулканнар да йогынты ясаган. Вулкан атулар тауларның тышкы күренешен кайвакыт хәтта күз алдында ук үзгәртә. Вулкан атуны күзәткән А. Гумбольдт үз көндәлегенә менә нәрсә дип язган: «...Бер төндә тау өстендәге калын кар юрганы эреп юкка чыкты, һәм күз алдында кара-соры төстәге шәрә тау сыны хасил булды; гаять зур биеклеккә карасу кызыл ялкыннары белән шлак яңгыры яудырган ут баганасы күтәрелде».
Көньяк Америка файдалы казылмаларга бай. Көнчыгыш яссы таулыкларында тимер, марганец рудалары һәм никель чыганаклары, алюминийга бай боксит ятмалары бар. Платформа иңкүлекләрендә һәм бөгелешләрендә нефть, табигый газ, ташкүмер табылды.
Анд таулары бигрәк тә төсле һәм сирәк металларга бай. Утырма токымнарга магма агып керү бакыр рудасы, шулай ук молибден, кургаш, көмеш һәм башка рудаларның дөньядагы иң зур чыганаклары хасил булуга китергән. Анд тауларының исеме «анта» сүзеннән алынган, инклар телендә ул «бакыр» дигәнне аңлата.
**Биремнәр.**
1. Материкның Көнчыгыш рельефын нинди процесслар формалаштыра? 2. Анд таулары ничек барлыкка килгән? 3. Материкта файдалы казылмалар ятмаларының урнашу закончалыкларын аңлатыгыз. 4. Көньяк Америка һәм Африканың рельефын һәм файдалы казылмаларын чагыштырыгыз. Чагыштырулар буенча нәтиҗә ясагыз.
#### § 42. Климаты
1. Климатны билгеләүче төп сәбәпләрне әйтегез. Аларның кайсылары явым-төшем бүленешенә йогынты ясый? Кайсылары — температура бүленешенә? 2. Экваториаль, субэкваториаль һәм тропик климат поясларына нинди һава торышы хас?
Көньяк Америка — Җир йөзендә иң дымлы материк, ләкин Африкадагы кебек үк эссе түгел. Көньяк Американың бер өлеше уртача климат поясына урнашкан. Африкадан аермалы буларак, субэкваториаль климат поясыннан кала, барлык климат пояслары экватордан көньякка күчкәндә генә бер-берсен алмаштыралар. Гомумән, Көньяк Америка климаты Африканыкына караганда төрлерәк. Материкның күбрәк өлешендә уртача айлык температура +20 дән алып +28 °С ка кадәр тәшкил итә. Әмма кайчакта материкка көньяктан салкын һава дулкыннары бәреп керә. Патагония тигезлекләрендә салкыннар -35° С ка җитә. Һава торышындагы зур аерымлыклар дымлылык шартларында күзәтелә. Материкта явым-төшем тигез бүленми (атласның климат картасын кара).
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-170-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>72 нче рәсем. Көньяк Америка поясларының климатограммалары</figcaption></figure>
Көньяк Американың зур өлеше Африка белән бер үк климат поясларында ята. Шуңа күрә атласның һәм дәреслекнең климат картасына карап, сез мөстәкыйль рәвештә охшаш пояслар климатын тасвирлый аласыз.
1. Атлас карталары буенча экваториаль поясның климатын тасвирлагыз. Африкадагы шундый ук пояс белән чагыштырыгыз; охшашлыгы һәм аерымлыклары турында нәтиҗә ясагыз, сәбәпләрен әйтегез. 2. Материкның кайсы өлешләре климатында ике сезон — коеп яуган яңгырларга бай дымлы сезон һәм берничә айлар дәвамында бер генә яңгыр тамчысы да төшмәгән коры сезон аеруча ачык чагыла. Мондый климат ничек дип атала? Ни өчен бу пояста сезоннар алмашынып тора? Гвиана яссы таулыгында явым-төшемнәр кайчан була? Бразилия яссы таулыгында кайчан? Ни өчен?
Материкның көньяк өлеше уртача климат поясында урнашкан. Монда климат аеруча кискен аерыла. Көнбатыш яр буенда уртача диңгез климаты. Кыш чагыштырмача җылы, температура +4—6°С, болытлы һәм җилле, ә җәен дымлы һәм салкынча, бик еш яңгырлар ява, һава температурасы +8—10°С. Явым-төшем елына 2000 мм дан артып китә. Бу поясның көнчыгыш өлешендә уртача континенталь климат, кышы салкын, кар аз ява, ә җәен җылы һәм коры. Ләкин монда җәен кар бураннары да булгалый - Антарктиканың якын сулышы үзен шулай сиздерә.
Андның биек тау климаты төрлелеге белән аерылып тора. Аның төп үзенчәлеге шунда: ул тау итәгеннән югарыга күтәрелгәндә һәм төньяктан көньякка күчә барган саен үзгәрә. Экватор янында Андның түбәнге поясында көнчыгыш һәм көнбатыш битләрендә экваториаль климат, ә тау түбәләрендә кар һәм бозлыклар ята. Тропик пояста Андның үзәк яссы таулыкларында климат аеруча кырыс, һава гаҗәеп чиста һәм коры. Явым-төшем монда хәтта җәен дә кар булып ява, ләкин ул бик аз була. Бу биек таулыклар — дөньяда иң коры һәм уңдырышсызлары. Сирәкләнгән һава, көйдергеч кояш нурлары, җил-давыл — һава торышының төп билгесе. Ул бер тәүлек эчендә генә дә кискен рәвештә берничә мәртәбә үзгәрә. Кеше биек тау климатын авыр кичерә.
Гомумән, Көньяк Америка территориясенең күп өлешенә хас булган җылы һәм дымлы климат үсемлекләрнең ел әйләнәсе буена үсүе өчен уңай шартлар тудыра. Материкта барлык төр тропик культураларны игәргә, елына берничә уңыш алырга мөмкин. Ләкин монда еш кына стихияле бәла-казалар да булгалап тора: озакка сузылган яңгырлардан соң елгалар ярларыннан чыга, кырларны, авыл һәм юлларны су баса. Материк үзәгендә корылыклар булып тора, ә кайчагында көтмәстән салкыннар башлана.
Көньяк Америка илләренең халыклары әлеге стихияле бәла-казаларны аеруча авыр кичерәләр, тиз арада тормышны җайга салу өчен мөмкинлекләр җитешми.
**Биремнәр.**
1. Төньяктан көньякка, көнчыгыштан көнбатышка таба хәрәкәт иткәндә, материк климаты ничек үзгәрә? Сәбәпләрен аңлатыгыз. 2. Көньяк Америка белән Африка климатын чагыштырыгыз, охшашлыкларын һәм аерымлыкларын күрсәтегез. 3. Безнең кышкы айларда Бразилия яссы таулыгының үзәк өлешенә барырга туры килсә, үзең белән нинди киемнәр алырга кирәк?
#### § 43. Эчке сулары
1. Материкның өске суларына табигатьнең нинди компонентлары ныграк йогынты ясый? 2. Картада Африканың, аннан соң Көньяк Американың иң зур елгаларын күрсәтегез. 3. Алар нинди океаннарга барып кушыла? Ни өчен?
Елгаларның күплеген, аларның тулы сулылыгын һәм режимын шактый дәрәҗәдә материктагы явым-төшемнәр бүленеше билгели. (Көньяк материклар елгаларының уртак билгеләрен искә төшерегез. Аларның рельефка һәм климатка бәйлелеге нәрсәдә чагыла? Материк елгаларына гомуми характеристика төзегез.)
Көньяк Америка Җир йөзендә иң дымлы материк булганлыктан, табигатьнең биредә дөньядагы иң зур елга бассейнын — искиткеч зур Амазонканы тудыруы һич тә гаҗәп түгел. Елга бассейнының мәйданы бөтен Австралия мәйданы кадәр диярлек. Аның төньяк һәм көньяк кушылдыкларында суның артуы елның төрле вакытына туры килә. (Ни өчен?) Бу исә Амазонкада суның башлыча бер биеклектә торуына китерә, шуңа күрә ул ел әйләнәсе тулы сулы. Су күтәрелгәндә, елга җәелеп бик зур киңлекләрне су астында калдыра, үтеп булмаслык сазлыклар барлыкка китерә.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-172-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>73 нче рәсем. Көньяк Америка поясларының климатограммалары</figcaption></figure>
Амазонканың киңлеге урта агымда — 5 км, түбән агымында — 80 км, ә тамагында 320 км га кадәр җитә, бер ярдан икенче ярны күрү мөмкин түгел. Елга тамагын төрле китерелмәләрдән диңгез суының артуы һәм чигенүе чистартып тора. Бу күренеш елга тамагыннан 1400 км га кадәр күзәтелә.
Амазонка елгасы тереклеккә бай. Тыныч култыкларда диаметры 2 м га кадәр җиткән йөзмә яфраклы төнбоек виктория-регия үсә. Балыклар арасында аеруча ерткыч пиранья, электрлы еланбалык, акулалар, 4 әр метрлы промысел балыгы пирарука киң билгеле. Елгада кайманнар (крокодилларның бер төре), шулай ук имезүче хайваннар — төче су дельфиннары яши. Шундый кодрәтле дәрья кадәр елганың күп төрле риваять һәм мифлар тудыруына гаҗәпләнергә кирәкми. Алар хакында бик күп кызыклы китаплар язылган.
Парана һәм Ориноко елгалары, Амазонкадан аермалы буларак, сезонлылык режимы белән аерылып торалар. Дымлы экваториаль һава үтеп керүгә һәм яңгырлар сезоны җитүгә, елгалар ташый, тирә-юньдәге тугайларны су баса, гаять зур киңлекләрдә сазлыклар ясала. Коры чорда елгалар бик нык саега.
Анд тауларыннан Гвиана һәм Бразилия яссы таулыкларыннан агып төшкән елгаларда бусагалар һәм шарлавыклар күп. Парана кушылдыкларының берсендәге Игуасу шарлавыгы аеруча билгеле. Аның гөрелтесе 20—25 км дан ишетелә. Яшеллеккә күмелеп утырган кыялы утраулар хасил итеп, елга 300 су юлы, агым ясап тармаклана. Бу — Җирдәге иң матур шарлавыкларның берсе. Гвиана яссы таулыгыннан агып төшкән Ориноко кушылдыкларының берсендәге Анхель шарлавыгы — дөньяда иң биек шарлавык. Ул 1054 м биеклектән ургыла.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-173-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Хина агачы ботагы</figcaption></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-173-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Парагвай чәе</figcaption></figure>
Материкта зур күлләр аз. Иң зур күл — Maракайбо төньякта Җир кабыгы иңкүлегендә урнашкан һәм тар гына су юлы белән Кариб диңгезе култыгына тоташкан. Аның яр буйларында һәм күл төбеннән нефть чыгарыла. Анд тауларында Титикака күле урнашкан. Ул — дөньядагы иң зур биек тау күле. Аның ярларын куе камыш каплаган. Индеецлар бу камышлардан җиңел һәм уңайлы сал-каеклар үрәләр.
Көньяк Американың елгалары халык тормышында мөһим роль уйный. Түбәнлек тигезлекләре елгаларында суднолар йөри. Көчле агымлы елгаларда электр станцияләре төзелгән. Корылыклы урыннарда су кырларны сугару өчен файдаланыла.
**Биремнәр.**
1. Амазонка белән Конго (Заир) яки Ориноко белән Замбези елгаларының охшашлыгын һәм аерымлыгын ачыклагыз. 2. Картадан билгеләгез: Көньяк Американың кайсы елгалары буйлап «дөнья әйләнә» кече сәяхәт ясарга мөмкин? Елгаларны кушуның башка нинди проектларын тәкъдим итә аласыз? 3. Материк елгалары табигатьтә һәм халык тормышында нинди роль уйный?
#### § 44. Табигый зоналары
Көньяк Американың органик дөньясы, Австралиянеке кебек үк, бик үзенчәлекле. (Ни өчен?) Африкада һәм Австралиядә үсә торган үсемлекләр, мәсәлән, пальма, сәрби һәм шешә агач белән беррәттән, аларның Көньяк Америкага гына хас төрләре — каучуклы гевея, какао һәм кабыгыннан дару ясый торган хина агачлары бар. Көньяк Америка — бик күп культуралы үсемлекләрнең туган җире (117 нче рәсемне карагыз).
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-174-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Кырмыскаашар</figcaption></figure>
Хайваннар дөньясы да үзенә бертөрле. Кайбер җәнлекләр (кырмыскаашарлар, бронялылар, пумалар) материкта һәркайда диярлек очрыйлар.
Көньяк Американың аерым табигый зоналарының үзенчәлекләре белән таныша башлаганчы, картада җиңелчә генә тикшеренүләр үткәрегез.
**Билгеләгез:**
1. Материкта нинди табигый зоналар бар? Аларның кайсылары аеруча зур мәйдан били? Ни өчен? 2. Көньяк Америкада киңлек зональлеге ничек барлыкка килгән? 3. Табигый зонаны нинди эзлеклелектә тасвирларга кирәк? 4. Экваториаль урманнар, саванналар, чүлләр зонасының төп билгеләрен әйтегез.
Материкның үзенчәлекле билгесе — қызгылт сары ферраллитлы туфракларда үсүче, үтеп чыга алмаслык куе, дымлы, мәңге яшел урманнар булу. Монда аны «сельва» дип атыйлар, португалиялеләр телендә ул «урман» дигәнне аңлата. Сельва Африка урманнарыннан шактый дымлырак, үсемлекләр һәм хайваннар төрләренә дә баерак. Монда 80 метрлы сейба агачы, пальмаларның күп төрләре, кавын агачы, какао һәм лианалар белән чорналган гевея үсә. Урманда бик матур чәчәкле орхидеялар күп. Үсемлекләрнең күбесе кыйммәтле үзагач кына түгел, ә җиләк-җимеш һәм татлы су да бирәләр, аларның кабыклары техникада һәм медицинада киң кулланыла.
Сельвада хайваннар дөньясы аеруча бай. Күп кенә хайваннар агач башында яшәргә җайлашканнар: мәсәлән, эләктермә койрыклы маймыллар, иренчәкләр. Хәтта бакалар һәм кәлтәләр дә агач башында яшиләр. Еланнар күп, шул исәптән Җир шарында иң эре елан — анаконда. Су буйларында тояклы хайваннар — тапир һәм Җир йөзендәге иң зур кимерүче — су дуңгызчыгы капибара яши, аның авырлыгы 50 кг га кадәр җитә. Ерткыч җәнлекләр аз, алар арасында иң билгелесе — ягуар.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-175-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>74 нче рәсем. Көньяк Америка елгаларында ерткыч балыклар - пираньялар яши</figcaption></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-175-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>75 нче рәсем. Виктория-региянең йөзмә фраклары 50 кг га кадәр йөк күтәрә ала</figcaption></figure>
Кошлар дөньясы да бай. Болар — чәчәк нектары белән тукланучы кечкенә колибрилар, тутый кошлар, туканнар һ. б. Төрле-төрле күбәләкләр, коңгызлар һәм башка бөҗәкләр бик күп. Урманның аскы ярусында һәм туфракта кырмыскалар яши, аларның күп төрләре ерткычлар. Кайбер кырмыскаларның озынлыгы 3 см га җитә. Экваториаль урманнарны биек үләннәр каплап алган пальмалы саванналар алмаштыра. Ориноко тигезлекләрендә алар елга үзәннәрендәге мәңге яшел буй-буй урман галереялары белән чиратлаша.
Көньяк ярымшар саванналарында агаччыл үсемлекләр азрак. Материкның күп кенә айлар буена коры һәм эссе булган тропик үзәгендә кәкре-бөкре, чәнечкеле һәм энәле тәбәнәк агачлар һәм куаклыклар үсә. Алар арасында аеруча кебрачо агачы билгеле. Аның кайрысында тире иләү өчен кирәкле матдәләр бар.
Көньяк Америка саванналарындагы хайваннар дөньясы Африка саванналары белән чагыштырганда шактый ярлы. Биредә вак боланнар, кыргый дуңгыз-пекарь, тәннәре мөгез калканчыклардан торган панцирь белән капланган имезүче хайван — бронялылар, кырмыскаашар, кошлардан тәвә кошы нанду яши.
Саванналардан көньякка таба субтропик далалар җәелеп китә. Көньяк Америкада аны пампа дип атыйлар, ул индеецлар телендә «агачсыз җирләр» дигәнне аңлата. Дымлы субтропик климат шартларында далаларда уңдырышлы кызгылт кара туфрак барлыкка килгән. Далада күбрәк үләнчел үсемлекләр - кылган, кыргый тары һ. б. үсә.
Кайчандыр пампаның иркен сахраларында тиз чабучы хайваннар: пампас боланы һәм пампас мәчесе, ламалар яшәгәннәр.
Материкның көньягында аз явым-төшемле уртача климат шартларында ярымчүлләр зонасы барлыкка килгән. Материкның бу кырыс төбәген Патагония дип йөртәләр. Монда кыяклы үлән кәсләре һәм чәнечкеле куаклар аз уңдырышлы көрән туфракта әрәмәлекләр барлыкка китерәләр. Ярымчүлләрдә, төньякка таба җәелгән далалардагы кебек, кимерүче хайваннар күп, мәсәлән вискаша. Аның озынлыгы 60—70 см га җитә. Сулык ярларында су күселәре (саз кондызы) тереклек итә. Куркыныч туганда җир астына кереп яшеренүчән вак бронялылар күп.
Үсемлекләрнең күп кенә төрләре, уңдырышлы туфрак, кулга ияләштерелгән һәм кыргый ламалар, затлы мехлы җәнлекләр (су күселәре һ. б.) — болар барысы да хуҗалык ягыннан бик кыйммәтле. Елгаларда һәм океанның материк буе суларында балык күп (26 нчы рәсемне карагыз).
Анд тауларында биеклек пояслылыгы. Сез өйрәнгән материкларның берсендә дә Анд таулары кебек биек таулар юк. Шуңа күрә без сезне таулар табигате белән бу темада таныштырабыз.
1. Биеклек пояслылыгы дип нәрсә атала? Ул нәрсәгә бәйле? 2. Тау итәгеннән аның түбәсенә күтәрелгәндә, табигатьнең кайсы компонентлары аеруча сизелерлек булып үзгәрә? 3. Анд таулары кайсы климат пояслары аша уза?
Анд тауларының төрле киңлекләрдә ятучы участоклары биеклек поясларының саны һәм составы белән аерылып торалар. Анд тауларының кыялары никадәр биегрәк һәм экваторга никадәр якынрак булса, тау итәгеннән аның түбәсенә күтәрелгәндә табигый пояслар шулкадәр күбрәк күзәтелә. Мәсәлән, экватор тирәсендә Анд итәге куе экваториаль урманнар белән капланган, алар Амазония урманнарыннан әллә ни аерылмыйлар (76 нчы рәсем).
Көньяк тропик киңлегендә Анд тауларында пояслар алмашынуы башкача. Биредә субтропик климат шартларында таулар итәгендә ярымчүллекләр урнашкан. Аннан биектә каты яфраклы мәңге яшел урманнар һәм куаклыклар башлана. Тагын да биектәрәк яфракларын коя торган көньяк бүк урманнары үсә. Алардан өстә альп болынлыклары урнашкан.
Океаннар тәэсиреннән тау сыртлары аерып торган Үзәк Анд яссы таулыкларында коры тау далалары һәм ярымчүллекләре урнашкан. Анд тауларында яшәүче хайваннар арасында бик борынгы төрләре, мәсәлән, күзлекле аю бар. Кимерүче хайваннардан шиншилла үзенең затлы мехы белән аерылып тора. Дөяләр семьялыгына керүче әре һәм көчле хайваннар — кыргый ламалар сакланып калган урыннар бар. Биек тау киртләчләрендә планетабыздагы иң зур ерткыч кошлар — канат колачы 3 метрга җитә торган кондорлар оя кора.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-178-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Тукан</figcaption></figure>
Кеше эшчәнлеге йогынтысыннан материк табигатенең үзгәрүе. Көньяк Америкада табигатькә кешенең йогынтысы игенчелек белән шөгыльләнүче төп халыкның урманнарны яккан, сазлыкларны киптергән чорлардан ук башланган. Ләкин бу үзгәрешләр, материкка европалылар аяк басканнан соң барлыкка килгән үзгәрешләр белән чагыштырганда, әллә ни зур булмаган. XVI гасырдан башлап табигый байлыклар ерткычларча файдаланыла. Җирләрне сөрү, урманнарны кису, көтүлекләр, башка материклардан кертелгән яңа үсемлекләр табигать компонентлары арасындагы бәйләнешләрнең йомшаруына яки бөтенләй бетүенә, табигый комплексларның бик нык үзгәрүенә китергән. Мәсәлән, пампаның шактый өлеше сөрелгән яки терлек көтү өчен файдаланылган. Көтүлекләрне чүп үләннәр каплаган.
Пампа үзенең беренче йөзен югалткан. Ул иксез-чиксез бодай һәм кукуруз басуларына, көтүлекләргә әверелгән. Бразилия яссы таулыгының көнчыгышында үсүче кыйммәтле ылыслы агачлар — араукария урманнары юкка чыккан диярлек. Тропик урманнар һәм саванналар урынында күптән инде Африкадан кертелгән кофе агачы һәм какао плантацияләре барлыкка килде. Какаоның кыргый төрләре Амазония урманнарында үсә.
Амазония урманнары тиз юк ителә. Трансамазонка автомобиль юлын төзү (5000 км) сельвага юл ачты. Галимнәр әйтүенчә, хәзерге темплар белән үзләштергәндә, бу урманнар ХХІ йөз башында юкка чыгарга мөмкин. Ә бит Амазония урманнары атмосферага бик күп кислород бирә, үсемлек һәм хайван төрләренә бай.
Көньяк Америка табигатен саклап калу проблемасы ХХ гасыр башында килеп туды. Ләкин аны тормышка ашыруга әле күптән түгел генә керештеләр: аерым программа эшләнде, саклап калу өчен ашыгыч чаралар күрелергә тиешле хайваннарның һәм үсемлекләрнең исемлеге төзелде.
Кызыл китапка хәзер имезүче хайваннарның һәм кошларның йөзгә якын төре кертелде. Табигате саклана торган территорияләр бөтен материкның нибары 1% ы чамасын гына тәшкил итә.
Көньяк Американың күп кенә илләре милли парк һәм тыюлыклар төзиләр, болар шул ук вакытта туризм үзәкләре булып торалар (атлас картасыннан карагыз).
**Биремнәр.**
1. Көньяк Америка белән Африканың табигый зоналары арасындагы охшашлык һәм аерымлыкларны әйтегез. Сәбәпләрен күрсәтегез. 2. Хыялыгызда сельвага, саванна яки пампага сәяхәт ясагыз һәм көндәлек, отчет, истәлек, хат рәвешендә хикәя языгыз. 3. Тауларда биеклек поясларының саны нәрсәгә бәйле? 4. Анд тауларының кайсы өлешендә биеклек поясына океан зур йогынты ясый? Ул нидән гыйбарәт? 5. Көньяк Америка табигатенең кеше тарафыннан үзгәртелүенә мисаллар китерегез. 6. Кайсы табигый зоналарда бу үзгәрешләр аеруча зур? Ни өчен? 7. Милли парклар кайсы табигый зоналарда урнашкан? Алар кайларда күбрәк? Ни өчен?
### ХАЛКЫ ҺӘМ ИЛЛӘРЕ
#### § 45. Халкы
Материк халкының составы бик катлаулы булуы белән аерылып тора. Моны аңлату өчен, континентка халык күчеп утыру тарихын белергә кирәк.
Анда беренче кешеләр 15-17 мең еллар элек күренә башлаганнар. Күпчелек галимнәр фикеренчә, алар Төньяк Америкадан күчеп килгән борынгы индеецлар булганнар. Материкка халык урнашуы турында башка фикерләр дә бар: бирегә кешеләрнең Африка яки Океаниядән күчеп килгән булуы да ихтимал. Индеецлар акрынлап бөтен материкка тарала, күп санлы кабиләләр барлыкка килә. Бу кабиләләрнең күпчелеге озак гасырлар дәвамында күчмә яшәү рәвеше алып бара, аучылык һәм җиләк-җимеш җыю белән шөгыльләнә. Моннан якынча 7 мең еллар элек Анд таулары өлкәләрендә игенчелек барлыкка килә, тора-бара шактый нык үсеш ала. Индеецлар игенчелек белән тауларда гына түгел, тигезлекләрдә дә шөгыльләнгәннәр, дамбалар төзегәннәр, сазлыкларны киптергәннәр. Кукуруз, бәрәңге, арахис, кабак, томат, ногыт борчагын беренчеләрдән булып алар үстергәннәр. Бу культураларны хәзер дөньяның бик күп илләрендә игәләр.
XVI гасырдан европалыларның Көньяк Американы колониягә әверелдерүе башлана. Материкка иң беренче булып испаннар һәм португалиялеләр, ә аннары Европаның башка илләреннән күчеп киләләр. Европалылар күчеп килгәндә, индеец халыкларының күпчелеге ыру-кабилә строе белән яшәгән. Фәкать Анд тауларында гына борынгы индеецлар дәүләтләре оешкан. Бу чорда инклар дәүләте аеруча куәтле булган, ул хуҗалык һәм мәдәният ягыннан югары үсешкә ирешкән.
Индеецларның юкка чыккан цивилизация истәлекләрен күп илләрнең тикшеренүчеләре хәзер дә өйрәнәләр. Урманнарда кайчандыр күкләргә ашкан храмнары һәм сарайлары булган шәһәр хәрабәләре ята. Чүлләрдә табылган гигант сыннар, мәһабәт ныгытмалар, юллар һәм күперләр, суүткәргечләр, сугару каналлары бүгенге көн кешеләрен таңга калдыра.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-180-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>77 нче рәсем. Анд таулары итәгендә ранчо</figcaption></figure>
Материкның Испания һәм Португалия тарафыннан яулап алынуы аның төп халкына әйтеп бетермәслек бәла-казалар китергән. Инклар дәүләте таланган. Атлантика буе индеецлары коллыкка төшерелгән, бер өлеше юк ителгән яки материкның яшәү өчен кыен булган эчке өлешләренә куылган. Индеецларның саны кимү европалыларны эшче көчләр эзләргә мәҗбүр иткән. Плантацияләрдә эшләү өчен, Африкадан коллар — негрларны китерә башлаганнар. Хәзерге вакытта Көньяк Америкада кешелекнең бөтен өч зур раса вәкилләре яши. (Бу расаларны атагыз.) Материк халкы арасында расаларның, тел, гореф-гадәт, традицияләрнең кушылу процессы барган. Халык составы гадәттән тыш катлауланган. Европалылар белән индеецлар өйләнешүдән туган буынны метислар дип атыйлар. Алар Анд илләренең күпчелегендә төп халыкны тәшкил итәләр. Европалылар белән негрлар никахыннан туган буынны — мулатлар, ә индеецлар белән негрлар никахыннан туган кешеләрне самболар дип атыйлар. Негрлар белән мулатлар, башлыча, материкның көнчыгышында яшиләр.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-181-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Амазониядә субайларга утыртылган йортлар</figcaption></figure>
Көньяк Америка халкының күпчелеге — испан телендә, ә Бразилиядә португалча сөйләшә. Индеецлар йөзләрчә телдә сөйләшәләр. Аеруча кечуа, аймара һ. б. халыкларның теле киң таралган.
Материкта халык чагыштырмача аз урнашкан. Монда якынча 280 млн кеше яши. (Африка һәм Австралия белән чагыштырыгыз.) Халык материк территориясендә тигез урнашмаган. Күпчелеге океан буйларында яши. Ә аларны, нигездә, күчеп килүчеләр тәшкил итә. Үзәк Анд яссы таулыкларында халык шулай ук тыгыз урнашкан. (Аңлатыгыз, ни өчен?) Материкның гаять зур эчке районнарында халык бик аз.
Илләре. Көньяк Америка территориясендә илләр Африкадагы кадәр үк күп түгел. Хәзерге дәүләтләрнең чикләре XIX йөз башында халыкларның Испания һәм Португалия колонизаторларына каршы бәйсезлекләре өчен көрәш нәтиҗәсендә барлыкка килгән.
Көньяк Американың барлык илләренең диярлек, ике илдән кала, океаннарга чыгу юллары бар. Мәйданы ягыннан иң зур илләр — Бразилия, Аргентина, Венесуэла материкның Көнчыгыш тигезлегендә урнашканнар. Колумбия, Эквадор, Перу, Боливия, Чили Анд илләре төркемен тәшкил итәләр. Континентта иң кечкенә ил — Суринам. Табигать шартларына карап, Көньяк Америка континенты ике өлешкә бүлеп йөртелә — материкның гаять зур тигезлекләре җәелеп яткан, иң зур илләр урнашкан Көнчыгышы һәм Анд таулары биләгән Көнбатышы. Бу илләр Анд илләре дип йөртелә. (Аларны картадан эзләп табыгыз.)
**Биремнәр.**
1. Хәзерге Көньяк Американың халкы ничек барлыкка килгән?
2. Тауларда гадәттә халык сирәк урнашуына карамастан, ни өчен материкның көнбатышында Анд тауларында халык тыгыз урнашкан?
3. Көньяк Америка илләрен нинди билгеләре буенча төркемнәргә бүләләр?
4. Материктагы 3—4 илнең исемнәре ничек килеп чыгуын аңлатыгыз.
#### § 46. Материкның Көнчыгыш илләре. Бразилия
Бразилия — мәйданы һәм халык саны ягыннан дөньяда иң зур илләрнең берсе. Бу Федератив Республиканың гаять зур территориясендә 22 штат урнашкан. (Картадан Бразилиянең географик урынын билгеләгез.)
Бразилия — Көньяк Америкада иң алдынгы һәм бай илләрнең берсе. Халыкның күпчелеге португалча сөйләшә. Бу телдә Африка халыкларының сүзләре һәм әйтемнәре, шулай ук индеецларның сүзләре күп. (Аңлатыгыз, ни өчен?)
Бразилиянең искиткеч зур территориясендә табигать гадәттән тыш төрле. Әмма табигый комплексларның барысын ике өлкәгә — Амазониягә һәм Бразилия яссы таулыгына берләштерергә мөмкин.
Амазонияне тулысы белән космостан гына күреп була. Аның яссы өслеге тулы сулы елгаларның куе челтәре белән телгәләнгән һәм мәңге яшел калын урманнар белән капланган. Аеруча кыйммәтле урманнар калкулыкларда үсәләр.
Амазониянең байлыгы урманнар белән генә чикләнми. Утырма катламнарда тимер рудасы, төсле металл, нефть, табигый газ запаслары табылды. Елгаларында балык гаять күп. Җир йөзендәге төче су балыклары төрләренең өчтән бере анда тереклек итә.
Бразилия яссы таулыгының рельефы бертөрле түгел. Яссы калкулыклы тигезлекләр белән янәшә сөзәк таулар очрый. Яссы таулыкның Атлантик океанга караган калку ярлары бик текә. Кристаллик токымнарда тимер рудасының, марганец, төсле металларның зур запаслары бар. Җир кабыгы ярыкларына магманың агып керүе алмаз, сирәк металлар, мәсәлән уран рудалары, хасил булуга китергән.
Бразилия яссы таулыгында климатның төрлелеге (аның үзенчәлеге нәрсәдә?) үсемлекләр характерында да чагыла. Һәрвакыт дымлы тропик урманнар океаннан ераклаша барган саен саванналар белән алмашына. Елгалар буйлап тропик урман галереялары сузылып киткән. Монда балавызлы пальмалар күп. Илнең көньягында мәңге яшел һәм катнаш урманнар үсә. Аларда ылыслы агач – Бразилия араукарияләре, шулар ышыгында мәңге яшел парагвай чәе (мате) аеруча киң таралган. Яссы таулык елгаларында бусагалар һәм шарлавыклар күп очрый. Бу елгаларда электр станцияләре төзелгән.
Бразилиянең халкы катлаулы составы белән аерылып тора. Ул индеецларны, негрларны, европеоид раса вәкилләрен һәм катнаш милләт кешеләрен берләштерә. Индеецлар һәм метислар илнең төньягында һәм көнбатышында яшиләр. Индеец кабиләләренең күпчелеге бүген дә ерак бабалары алып барган яшәү рәвешен саклап калганнар. Аларның төп шөгыльләре — ауга йөрү, балык тоту, бик гади игенчелек һәм җиләк-җимеш җыю. Аучылар хәзергәчә җәя һәм ук кулланалар, хатын-кызлар җирне очлы таяклар белән йомшарталар.
Амазония аркылы автомобиль юлы салу бирегә җирсез метис крестьяннарның күчеп килүенә сәбәп була. Урманнан чистартылган мәйданнарда алар җир сөрәләр, терлек үрчетәләр.
Илнең көнчыгышында һәм көньягында европалылар һәм Африка халыкларының токымнары яши. Әмма илнең барлык штатларында күпчелекне катнаш халык тәшкил итә.
Бразилия халкы көнкүрешендә португалиялеләрнең, индеецлар һәм негрларның традицияләре һәм гореф-гадәтләре чагылыш таба. Португалиялеләр яңа ватаннарына үзләренең телләрен һәм архитектураларын алып килгәннәр. Индеецлардан келәм, ятак, сумка, мебель кебек йорт әйберләрен, шулай ук авыл җирләрендә өй түбәләрен һәм стеналарын үреп ясау осталыгын үзләштергәннәр. Бразилиялеләрнең яраткан күңел ачу бәйрәме — карнаваллар. Аларда Африка сәнгате йогынтысы чагыла. Элек Африка колларына уңышны җыеп алганнан соң берничә көн ял бирә торган булганнар, карнаваллар уздыру традициясе әнә шуннан калган.
Ил халкының шактый өлеше яр буена яки ярга якын урнашкан шәһәрләрдә яши. Көньяк Американың иң матур шәһәрләреннән берсе, илнең символы — Рио-де-Жанейро уңай гына бухталы яр буенда урнашкан. Башкаласы — Бразилиа шәһәре илнең нәкъ үзәгендә. Ул күптән түгел төзелгән һәм, шәһәргә нигез салучылар уйлаганча, үзенең планировкасы, архитектурасы белән киләчәк шәһәрен хәтерләтә.
**Халыкның хуҗалык эшчәнлеге.** Бразилия — промышленносте алга киткән ил. Ул тимер һәм марганец рудалары, бокситлар һәм башка файдалы казылмалар запасы буенча дөньяда алдынгы урыннарның берсен алып тора. Халыкның бер өлеше шахталарда, рудник һәм карьерларда, нефть промыселларында эшли. Яр буена урнашкан заводларда металл коялар, автомобильләр, тракторлар, елга һәм диңгез суднолары, самолетлар ясыйлар. Промышленностьның нык үсеше илдә табигатьнең экологик торышын начарландыра. Һавага, елга һәм океаннарга пычратучы матдәләр чыгару арта. Илдә табигатьне саклау чаралары күрелә. Кабатланмас табигый объектлары булган бик күп милли парклар булдырылды.
Халыкның шактый өлеше авыл хуҗалыгында эшли. Иң яхшы җирләр эре алпавытлар һәм капиталистлар, шул исәптән чит ил капиталистлары кулында. Басуларда һәм плантацияләрдә, башка илләргә чыгару өчен, авыл хуҗалыгы культуралары игелә. Болар — кофе, какао, мамык, шикәр камышы, дөге, соя.
Илнең көньягындагы корылыклы саванналарда һәм далалы төбәкләрдә мөгезле эре терлек һәм сарык үрчетәләр. Амазония урманнарында каучуклы үсемлек согы, балавыз, чикләвек җыялар, хуш исле үсемлекләр һәм дару үләннәре әзерлиләр. Ләкин гаять зур урман байлыклары әле аз файдаланыла. ХХ йөз башында «каучук бизгәге» еллары Амазонка буенда шәһәрләр үсеп чыгуга китерә. Алар арасында Манаус — иң зур Амазонас штаты башкаласы. Каучук җыюдан килгән керем бразилиялеләргә шәһәрдә искиткеч мәдәният һәйкәле — опера театры төзергә мөмкинлек бирә. Аның сәхнәсендә дөньяның бик күп илләреннән иң яхшы артистлар чыгыш ясый. «Каучук бизгәге» тәмамлану белән, Манаус ташландык хәлгә диярлек килә, ә театр бинасын лианалар һәм экваториаль урманның башка үсемлекләре чорнап ала. Бүгенге көндә шәһәр яңадан җанланды, электроника промышленносте үзәгенә әверелде. Хәзер монда телевизорлар, микрокалькуляторлар һәм башка приборлар ясыйлар.
**Аргентина Республикасы** — Көньяк Америкада мәйданының зурлыгы ягыннан икенче ил. Төп халкы — Европадан күчеп килгән буын, алар испан телендә сөйләшә. Индеецлар бик аз сакланган. Аргентина — материкта хуҗалык ягыннан алга киткән илләрнең берсе.
Аргентинаның табигате бай һәм төрле. Илнең төньягында тропик кояш нурлары кыздыра, ә көньягында Антарктида бозлары кысрыклый. Көнбатышында Анд тауларының карлы түбәләре, ә көнчыгышында пампаларның иксез-чиксез дала киңлекләре җәелеп ята. Ил файдалы казылмаларга бай (картадан карагыз). Климатның төрлелеге илнең өч климат поясында (нинди поясларда?) урнашуы белән бәйләнгән. Тигезлекләрдә һава шартлары көтмәгәндә бик еш үзгәрә. Моның сәбәбе — көньяктан салкын һава үтеп керүе һәм аның төньяктан килүче тропик һава белән очрашуы. Көчле салкыннар, тузанлы коры өермәләр, көчле яңгырлар һәм кар явулар — илдә һава торышында була торган гадәти күренешләр. Анд тауларыннан агып төшкән елгалар мул сулы һәм энергиягә бай, ә Парана елгасы — илнең төп су юлы. Илдә туфрак катламының төрлелеге — Аргентинаның байлыгы. Кара һәм болын туфраклы пампалар бик уңдырышлы булулары белән аерылып торалар. Илнең табигый зоналары да бик төрле: төньягындагы тропик урманнардан алып көньягындагы ярымчүлләргә кадәр. Төньякта елга үзәннәрендә мәңге яшел урманнар, балавызлы пальма агачлары, ә Анд тауларына якынрак урыннарда коры урманнар үсә. Аларда кебрачо агачы аеруча кыйммәтле санала (аның испанчадан тәрҗемәсе — «балтаңны сындыр»). Илнең гаять зур киңлекләрен үлән каплап алган дымлы һәм корылыклы далалар, ярымчүлләр били. Бу терлекчелек өчен азык базасы булып тора.
**Халкы.** XVI гасырга кадәр Аргентина территориясендә индеецлар кабиләләре яшәгән. Аларның кайберләре утрак тормыш алып барганнар, сугару корылмалары, күперләр, юллар төзегәннәр, һөнәрчелек иткәннәр. Икенчеләре күчмә тормыш алып барганнар, аучылык һәм балык тоту белән шөгыльләнгәннәр, өченчеләре күрше кабиләләргә тире һәм тукымалар сатып сәүдә иткәннәр. Хәзерге вакытта индеецлар илдәге 22 провинциянең фәкать 12 сендә генә яшиләр. Алар яшәү өчен иң уңайсыз корылыклы районнарда урнашканнар.
Ил халкының нигезен Испания колонизаторларының токымнары тәшкил итә. ХІХ гасыр ахырында һәм ХХ гасырның беренче яртысында илгә Европа халыкларының бик күп башка вәкилләре: италиялеләр, французлар, инглизләр, немецлар, поляклар, руслар, украиннар күчеп килә.
Иксез-чиксез пампа киңлекләрендә кайчандыр халык сирәк урнашкан булган. Бу урыннарда авыл халкын «гаучо» дип атап йөрткәннәр. Кыю җайдаклар һәм көтүчеләр, кыргый хайваннарны буйсындыручылар күп вакытларын ачык һавада үткәргәннәр. Хәзер гаучоларны җайдак-көтүчеләр дип тә, терлек асраучылар дип тә атыйлар. Алар кечерәк утар-хуторларда (ранчо) яшиләр. Аргентина халкының күпчелек өлеше яр буена урнашкан шәһәрләрдә тора. Республика башкаласы — Буэнос-Айреста бөтен ил халкының яртысы диярлек яши. Шәһәрләрнең аерым кварталларында яшәүчеләр үзләре күчеп килгән илнең традицияләрен, телен һәм мәдәниятен саклый.
#### § 47. Анд илләре. Перу
Перу Республикасы мәйданының зурлыгы ягыннан материкта өченче урында тора. (Картадан илнең географик урынын билгеләгез, аның башкаласын күрсәтегез.) Перу — борынгы цивилизацияләр иле, Көньяк Американың Археология музее.
Бу илнең табигате гадәттән тыш төрле һәм капмакаршылыклы. Тын океан буенда мәһабәт Анд таулары калкып чыккан, кар түбәле таулар белән янәшәдә генә уңдырышлы үзәннәр җәелеп киткән, чүлләр янәшәсеннән очсызкырыйсыз Амазония урманнары башланып китә. Табигый шартларына карап, Перу өч өлешкә бүленә.
Перуда яр буен Коста дип атыйлар. Бу диңгез буе тигезлеге океан буйлап тар гына (80 нән 180 км га кадәр) тасма булып 1600 км га сузылган. Ул тропик чүллек зонасында урнашкан. Костаны таулардан агып төшүче елгалар кисеп үтә. Бу елгалар бары тик яңгырлар яуганда гына һәм Анд тауларындагы карлар, бозлыклар эрегәндә генә мул сулы була. Ул елгаларның коры үзәннәре океанга илтүче
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-187-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>78 нче рәсем. Ламаларны йөк хайваннары буларак файдаланалар. Аларның йоннары югары бәяләнә</figcaption></figure>
гаҗәеп тармаклы юллар челтәрен хәтерләтә. Монда климат эссе һәм бик коры. Коста үсемлекләргә ярлы — бары тик кактуслар, каты үләннәр генә үсә.
Халык елга оазисларында тыгыз утырган. Сугарулы җирләрдә мамык һәм шикәр камышы плантацияләре үстерелә.
Яр буе чүллеген үтүгә, текә диварлар булып Анд таулары калка. Илнең бу өлешен Сьерра дип атыйлар. Таулар елга үзәнлекләре, биек яссы таулыклар белән аерым тау сыртларына бүлгәләнгән. Тау климаты төрле. Көнбатыш тау сыртларында явым-төшем аз, ә көнчыгышы бик дымлы. Яссы таулыкларда биек тау климаты хөкем сөрә. Сьерраның көньяк-көнчыгыш өлешендә Титикака күле урнашкан. Аймара индеецлары телендә ул «кургаш кыры» дигәнне аңлата. Күл өсте әнә шундый булып ялтырый. Күл тирәсендәге уңдырышлы җирләрдә борынгыдан бирле индеецлар игенчелек белән шөгыльләнәләр. Бәрәңгене дә нәкъ менә шунда үстерә башлаганнар.
Яссы таулыклар болынлыклар белән капланган, алар таулардагы мәңгелек карларга диярлек килеп терәлә. Явым-төшем аз булган урыннарда болынлыкларны тау далалары алмаштыра. Болынлыклар һәм далалар мөгезле эре терлек, кулга ияләштерелгән лама һәм сарыклар көтү өчен гаять уңайлы. Индеецлар авылларда яшиләр. Алар түбәсе үлән белән япкан, балчык идәнле, җыйнак кына төзелгән таш йортларда торалар. Өй тирәсендәге җир участогы таш коймалар белән уратып алынган.
Таулар төсле металл рудаларына бай. Алар арасында бакыр ятмалары аерым урын алып тора.
Илнең көнчыгыш өлеше — Сельва иксез-чиксез урманнар белән капланган. Урманнар аша мул сулы горур Амазонка һәм аның кушылдыклары ага. Урманда елгалар юл хезмәтен үти. Юл хәрәкәте өчен махсус рәвештә бер елгадан икенчесенә сузылган сукмаклардан файдаланалар. Амазонкада порт һәм Сельваның төп шәһәре — Икитос урнашкан. Аңа елга буйлап Атлантик океаннан диңгез суднолары килә. Перуда Сельваны хуҗалык ягыннан үзләштерү яңа башлана гына. Агач, каучук һәм сумала җитештерелә.
**Халкы.** Перуда испаннарның кан-кардәшләре яши. Алар — испан телендә сөйләшүче перулылар һәм индеецларның ике халкы — кечуалар һәм аймаралар. Илдә ике дәүләт теле — испан һәм кечуа телләре. Испаннар токымы һәм метислар — башлыча шәһәрләрдә, индеецлар авыл җирләрендә, тауларда яшиләр. Сельвада җирле телләрдә сөйләшүче «урман индеецлары» очрый.
Перу — борынгы индеецлар цивилизациясе иле. Ул цивилизация казанышлары хәзерге кешеләрне таңга калдыра. Инклар үз дәүләтләрен төзегәнгә кадәр үк, биредә инде дистәгә якын борынгы цивилизация булган. Аларның юкка чыгу сәбәпләре бүгенге көнгә кадәр ачыкланмаган.
Борынгы Перу индеецларының бик күп һәйкәлләре Испаниянең бу илне басып алу чорында җимерелгән. Инк храмнары һәм сарайлары урыннарында испаннар католик чиркәүләр, монастырьлар һәм сарайлар салганнар. Әмма инкларның рухи мәдәниятен аларның кан-кардәшләре халык авыз иҗатында, көйләрдә һәм биюләрдә, киемнәрдә һәм көнкүрештә саклап калган. Инкларның музыкаль мәдәнияте тулаем диярлек кечуа һәм аймара халкында дәвам итә. Безнең көннәрдә Сьерра шәһәрләрендә искиткеч күңелле музыкаль карнаваллар уздырыла.
Борынгы костюмның кайбер детальләре дә сакланып калган. Борынгы заманнардагыча, һөнәрчеләр йон тукымалар тукыйлар. Алардан тыгыз пончо — турыпочмаклы тукыма кисәгеннән, уртасында баштан кию өчен уем ясап, кыска плащ тегәләр. Әлеге традицион киемне катлаулы геометрик бизәкләр белән бизиләр.
**Хуҗалыгы.** Перу — зур табигый байлыклар иле. Төсле металл рудаларыннан тыш, илдә нефть, фосфорит һәм башка файдалы казылмалар ятмалары бар. Елгалар куәтле көчкә ия һәм бик күп энергия бирә алалар. Тау араларындагы үзәннәр уңдырышлы туфраклары белән дан тоталар, ә океан сулары балыкка бай. Әмма әлегә табигый байлыклардан файдалану зур кыенлыклар белән бәйләнгән. Яр буйларында сугару өчен су җитми, ә илнең көнчыгыш өлешендә дымның күп булуы комачаулый, җирләрне киптерү сорала. Тауларда барлык яраклы җирләр авыл хуҗалыгында файдаланыла, ләкин иске алымнар белән эшкәртү нәтиҗәсендә туфрак бик тиз ярлылана.
Халыкның күпчелек өлеше авыл хуҗалыгында, тау һәм балык промышленностенда шөгыльләнә. Соңгы елларда бу ил дөньядагы иң «балыклы» державаларның берсенә әйләнде. Яр буенда балык эшкәртүче эре заводлар төзелде. Төсле металл кою үсеш ала. Шәһәрләр, шул исәптән илнең башкаласы Лима, океанга якын яки аның яр буена урнашкан.
Соңгы вакытта Перуда илнең, бигрәк тә табигый яктан бай төбәкләрнең хуҗалыгын үстерүгә игътибар бирелә. Аз уңдырышлы җирләрне яхшырту проектлары эшләнә.
**Биремнәр.**
1. Бразилиянең географик урыны аның табигатендә ничек чагыла?
2. Илдә, промышленностьны һәм авыл хуҗалыгын үстерү өчен, нинди табигый байлыклар файдаланыла?
3. Перу табигатендәге зур капма-каршылык нәрсә белән аңлатыла? Ил нинди табигый байлыкларга ия?
4. Перу, Бразилия һәм Аргентина халыклары составын чагыштырыгыз. Аермаларның сәбәпләрен аңлатыгыз.
5. Хәзерге вакытта Көньяк Америка илләрендә барган вакыйгаларны мисалга китерегез, радио, газета һәм телевидение хәбәрләреннән файдаланыгыз.
**Бу китапларны укыгыз:**
Верзилин Н. М. Путешествие с домашними растениями. — М.: Просвещение, 1994.
Гуляев В. И. Доколумбовы плавания в Америку: Мифы и реальность. — М.: Международные отношения, 1991.
Детская энциклопедия. Страны и народы. — М.: Nota Bene, 1994.
Животный мир Америки. — М.: Росмэн, 1997. (Обитатели Земли.)
Кюсс Д. Амазония. — М.: Диалог, 1995. (Мифы и легенды.)
Народонаселение: Энциклопедический словарь. — М.: БРЭ, 1994.
Рагаш Ж. К Америке. — М.: Диалог, 1995.
Страны мира: Справочник. — М.: Республика, 1993.
Три каравеллы на горизонте. — М.: Международные отношения, 1991.
## АНТАРКТИДА
Антарктида — үзенең табигате буенча гадәти булмаган бердәнбер материк. Поляр тикшеренүчеләр бу материк турында тынлык, бушлык, серлелек, аклык дөньясы дигәннәр. Кышын Антарктида поляр төн караңгылыгына чума, ә җәен Кояш горизонт артына яшеренми, төнге сәгатьләрдә дә боз чүллеген яктырта. Көньяк полюста Кояш чыгу һәм бату күренешен елына фәкать бер генә тапкыр күреп сокланырга була. Ул — иң биек һәм иң салкын материк. Монда Җирдәге иң көчле җилләр исә. Биредә даими торучы кешеләр юк. Антарктида бозларында планетабыздагы бөтен төче суның 80% ы тупланган. Бу материкны ачу һәм тикшеренү тарихы үзенчәлекле.
### § 48. Географик урыны. Антарктиданы ачу һәм тикшеренү
**Географик урыны.** Антарктидага бирелгән гомуми тасвирлама анда табигать шартларының без моннан алда өйрәнгән өч көньяк материкныкына бөтенләй охшамавы турында сөйли. Шунысы ачык: бу аермалар Антарктиданың географик урыны белән билгеләнә. Аның үзенчәлекләре нинди соң? Материк тулысы белән диярлек Көньяк поляр түгәрәктә, антарктик климат поясында урнашкан. Башка материклардан Антарктида гаять зур океан киңлекләре белән аерылып тора. Материкның полюс районында урнашуы калын бозлык капламы хасил булуга китергән, аның уртача калынлыгы 2000 м чамасы. Боз капламының калын булуы аркасында, Антарктида Җир йөзендә иң биек материк булып санала. Материк ярларын башлыча берничә дистә метрларга җиткән текә боз кыялар тәшкил итә. Аның географик яктан шулай урнашуы һәм бозлык калканы аркасында, Антарктида бөтендөнья салкынлык полюсы булып тора.
**Антарктика.** Антарктиданың табигате Тын океан, Атлантик һәм Һинд океаннарының көньяк өлешләре табигате белән аерылгысыз бәйләнгән һәм алар белән бербөтенне тәшкил итә. Коры җиргә бик эчкәре үтеп кермәгән зур-зур диңгезләр шельф бозлыклары белән капланган. Бу бозлыклар материк боз капламының дәвамы булып торалар.
Антарктиданы һәм аңа якын утрауларны, океаннарның чама белән к. к. нең 50—60° на кадәрге көньяк өлешләрен берләштергән көньяк поляр өлкәне Антарктика дип атыйлар.
«Антарктида» атамасы грекча «анти» сүзеннән килеп чыккан — капма-каршы дигәнне аңлата, ягъни Җир шарының Төньяк поляр өлкәсенә — Арктикага капма-каршы ягы була.
1. Контурлы картада Көньяк полюсны, Көньяк поляр түгәрәкне, башлангыч меридианны билгеләгез, Антарктида ярларын юа торган океаннарның исемнәрен языгыз.
2. Антарктиданың мәйданы 14 млн км². Аны башка материкларның мәйданы белән чагыштырып карагыз.
3. Кайсы материклар Антарктидага якын, ә кайсылары аннан ерак урнашкан?
4. Антарктида ярларын юучы океаннарның көньяк өлешләре үзенчәлекләрен әйтегез.
**Антарктиданы ачу һәм беренче тикшеренүләр.** Антарктиданы башка материклардан бик күпкә соңрак ачканнар. Көньяк ярымшарның югары киңлекләрендә материк булуы турындагы фикер борынгы галимнәр тарафыннан әйтелгән булса да, алтынчы материкның барлыгы тулысынча шактый соңрак ачыклана. XVIII йөзнең икенче яртысында, Көньяк материкны эзләп, Англия экспедициясе юлга чыга. Аңа бу илнең танылган диңгез сәяхәтчесе Джеймс Кук җитәкчелек итә.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-192-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Ф. Ф. Беллинсгаузен (1778—1852)</figcaption></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-192-2.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>М. П. Лазарев (1788—1851)</figcaption></figure>
Дж. Кук Көньяк поляр түгәрәкне берничә мәртәбә кисеп чыга, ләкин бозлар аркылы берничек тә материкка үтеп керә алмый. Ахыр чиктә ул, күңелсез фикергә килеп: «Көньякта булуы ихтимал булган җирләр беркайчан да
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-192-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Руаль Амундсен (1872—1928)</figcaption></figure>
тикшерелмәс... табигать тарафыннан бу ил мәңгелек салкынга дучар ителгән», — ди. Дж. Кук экспедициясенең нәтиҗәләре күпләрне материкны эзләп хәвефле сәяхәткә чыгу теләгеннән суындыра.
Бары тик 1819 елда гына Фаддей Фаддеевич Беллинсгаузен һәм Михаил Петрович Лазарев командалык иткән «Восток» һәм «Мирный» судноларында Беренче рус антарктик экспедициясе оештырыла. Бу экспедиция моңарчы билгесез материкны әйләнеп үтә, аның ярларына якын ук килә, бик күп утраулар ача. Экспедиция беренче тапкыр Антарктида ярларына якын килгән, 1820 ел материкны ачу вакыты булып исәпләнә. Көньяк континентның яр буе зонасын һәрьяклап өйрәнү шуннан башлана.
1911 елның 11 декабрендә норвегияле Руаль Амундсен, ә бер айдан соң — 1912 елның 18 гыйнварында — инглиз Роберт Скотт Көньяк полюска аяк басалар. Бу вакыйга бөек географик ачыш була. Галимнәр материкның эчке өлкәләре турында беренче мәгълүматлар алалар. Ләкин ул бик кыйммәткә төшә. Р. Скотт группасы, кире әйләнеп кайтканда, азык-төлек һәм ягулык складына берничә чакрым гына килеп җитә алмыйча һәлак була. 1912 елның ноябрендә коткару отряды сәяхәтчеләрнең палаткасын һәм салкыннан туңып үлгән гәүдәләрен эзләп таба.
**Антарктиданы хәзерге тикшеренүләр.** ХХ гасырның беренче яртысында АКШ, Бөекбритания, Австралия, Норвегия һәм башка дәүләтләр Антарктиданы өйрәнү буенча махсус экспедицияләр оештыралар. Тикшеренүләр башлыча яр буенда алып барылу сәбәпле, материкның эчке өлкәләре аз билгеле булып кала килде.
Бары тик Халыкара геофизика елы (ХГЕ, 1957—1958) үткәрелү уңае белән генә, дөньяның унике дәүләте материкны бергәләп өйрәнергә һәм үзара фәнни мәгълүматлар алмашырга дигән карарга килделәр. Бу эштә алдынгы урыннарның берсе совет тикшеренүчеләренә туры килә. Экспедицияләр фәнни һәм техник яктан югары дәрәҗәдә оештырыла. Аларны үткәрүдә Арктиканы өйрәнүдәге һәм үзләштерүдәге бай тәҗрибә файдаланыла. Әйтик, мәсәлән, беренче совет антарктик экспедициясенең җитәкчесе — Михаил Михайлович Сомов, икенчесенең Алексей Федорович Трешников — тәҗрибәле котыпчылар һәм күренекле галимнәр була. Безнең тикшеренүчеләр континент эченә кыю үтеп керәләр. Кыска гына вакыт эчендә, бик авыр климат шартларында алар Антарктиданың яр буйларында гына түгел (Мирный, Пионерская, Восток һ. б.), бәлки үтеп керү кыен булган, моңарчы кеше аягы басмаган эчке өлкәләрендә дә берничә фәнни станция (Полюс Недоступности) төзиләр. Хәзерге вакытта Молодежная станциясе иң зурысы һәм иң әһәмиятлесе булып санала. Анда Антарктиканың аэрометеорологик үзәге урнашкан.
Тикшеренүләр алып барылган бу чорда зур фәнни материал туплана, күп хезмәтләр языла, безнең илдә Антарктиданы тасвирлаган беренче атлас булдырыла. Аннан Антарктида табигатенең барлык компонентлары турында мәгълүматлар алырга мөмкин. Йөзләрчә рус тикшеренүчеләренең исемнәре Антарктика картасында мәңгеләштерелде.
Антарктида бер дәүләтнеке дә түгел. Материкта даими яши торган халык юк. Табигать шартларының кырыслыгы аркасында, анда тикшеренүчеләр гадәттә бер елдан артык эшләмиләр. Халыкара килешү нигезендә аның территориясендә нинди дә булса хәрби чаралар үткәрү, корал сынау һәм атом-төш шартлатулар тыела. Антарктиданы фән һәм тынычлык континенты дип атыйлар. Антарктида табигатен саклау закон белән ныгытылган.
**Биремнәр.**
1. Антарктиданың географик урынының үзенчәлекләре нинди?
2. Антарктиданы кем һәм кайчан ачкан, бу ачышның аны тикшеренү өчен нинди әһәмияте булган?
3. Көньяк полюска кем һәм кайчан беренче тапкыр аяк баскан?
4. Антарктиданы комплекслы өйрәнү кайчан башлана, монда рус һәм совет котыпчыларының роле нинди?
### § 49. Табигате
**Бозлык капламы.** Антарктидада күпме боз? Калын бозлык капламы астында нәрсә ята? 35—40 еллар элек кенә бу сорауларга ышанычлы җавап бирү мөмкин түгел иде. Хәзер галимнәр материкның иң зур өлешенең нигезендә — аның көнчыгыш яртысында — Антарктика платформасы ятуын ачыкладылар. Материк бөтенләе белән диярлек бозлык калканы белән капланган, аның уртача калынлыгы 2000 м чамасы, ә көнчыгыш өлешендә иң калын урыннарда 4500 м га д(җитә. Материкның уртача биеклеге, бозлык капламын да исәпкә алып, 2040 м тәшкил итә. Бу башка материкларның уртача биеклегеннән 3 тапкырга артык. Антарктиданың бозлык капламында Җирдәге бөтен төче суның 80% ы чамасы тупланган.
**Боз асты рельефы.** Хәзерге заман тикшеренү алымнары материкның боз асты рельефын төгәл күз алдына китерергә мөмкинлек бирә. Аның өслегенең 1/3 е чамасы океан өсте тигезлегеннән түбәндәрәк ята. Шул ук вакытта бозлык калканы астында тау тезмәләре һәм массивлары барлыгы ачыкланды.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-195-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>79 нчы рәсем. Антарктиданың физик картасы</figcaption></figure>
**ШАРТЛЫ БИЛГЕЛӘР**
Эшләп торучы фәнни станцияләр
Россиянеке
чит илләрнеке һәм алар караган (АКШ) дәүләт
— 300 Бозлык капламы горизонтальләре
• 280 Боз асты рельефы биеклеге билгеләре
япма бозлыклар
шельф бозлыклары
Масштаб 1:60 000 000
Йәзмә бозлыкларның җәйге чиге
Йәзмә бозлыкларның кышкы чиге
Көнбатыш Антарктида нык тармакланган булуы белән үзенчәлекле. Антарктика ярымутравы һәм материкның көнбатыш кырые буйлап таулар сузылып киткән. Алар Көньяк Америкадагы Анд тауларының дәвамы булып торалар. Монда иң биек тау массивы (5140 м) һәм иң тирән иңкүлек (-2555 м) урнашкан.
Көнчыгыш Антарктидада тоташ боз капламы астында тигез өслекләр 3000—4000 м биеклектәге тау массивлары белән чиратлаша. Алар борынгы Гондвана материгы составына кергән башка материклар токымнарына охшаш иң борынгы утырмалардан хасил булганнар. Материкның кырыенда, Росс диңгезендәге яр буе утрауларының берсендә, хәрәкәттәге Эребус вулканы калкып тора. Вулкан бу районда тау ясалу процессларының әле дә актив баруы хакында сөйли.
**Климаты.** Антарктида тулысынча диярлек антарктик климат поясында урнашкан. Аның эчке өлкәләрендә климат аеруча кырыс. Анда хәтта җәен дә тәүлеклек уртача температура -30°С тан югары күтәрелми, ә кышын -70°С тан да түбәнрәк була.
Полярниклар тарафыннан «Восток» станциясендә Җирдәге иң түбән температура теркәлгән (-89,3°С). Менә шуңа күрә дә «Восток» станциясен Җирнең салкынлык полюсы дип атыйлар. Мондый шартларда махсус кием киеп эшлиләр. Антарктиданы Җир «суыткычы» дип йөртәләр. Шуның йогынтысында Көньяк ярымшар Төньяк ярымшарга караганда шактый салкынрак.
Материкның шундый кырыс климат шартлары, аның географик урыныннан тыш, тагын нәрсә белән аңлатыла соң? Моның өчен Антарктидада климат ясаучы факторларның чагылышын карыйк (21 нче рәсемне карагыз). Антарктикада һава хәрәкәтен 17 һәм 18 нче рәсемнәр буенча күзәтегез. Схемаларны анализлаудан күренгәнчә, монда югары атмосфера басымлы өлкә, һава агымы аска таба хәрәкәт итә, болытлар барлыкка килми. Һава массалары материкның үзәгеннән яр буе зонасына ага. Монда формалашкан Антарктика һавасы түбән температура белән генә түгел, ә бәлки гаҗәеп үтә күренмәле һәм коры булуы белән дә аерыла. Ул Җир өслегеннән килүче җылыны яхшы үткәрә.
Антарктидадагы түшәмә өслек Җирдәге барлык башка материкларның түшәмә өслегеннән нык аерыла. Җәйге чорда Антарктида кояш җылысын күп ала. Ләкин бу җылының 90% ка якыны кар һәм боздан кире кайтарыла һәм космоска китә. Шулай итеп, климатның кырыслыгы өч факторга бәйле. Беренчедән, географик урынына. Икенчедән, калын боз капламы булуга. Өченчедән, болыт булмауга, ә ул территориянең тагын да суынуына китерә. Антарктида өслеге йоткан 10% җылылык, боз өслегеннән кире кайтарылган 90% ы кебек үк, космоска китә.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-197-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>80 нче рәсем. Антарктида поясларының климатограммалары</figcaption></figure>
Антарктидада температуралар һәм каты хәлдәге явым-төшемнәр бүленешендә географик зональлек яхшы беленә.
Антарктиданың эчке өлешләре өстендәге һәм материкны юа торган океаннар өстендәге температура һәм атмосфера басымы арасында аерма зур булганлыктан, яр буе полосасында материктан туктаусыз җилләр исә. Ярга якынайганда алар көчәя һәм кайвакыт коточкыч көчле давылга әйләнә. Бу җилләр материктан бик күп карны океанга очыртып алып китә. Шуңа күрә монда биек субайларга утыртылган һәм грунтка металл арканнар белән беркетелгән махсус торак корылмалар төзелә.
Кышын диңгезләр тоташ боз белән каплана. Җәен әлеге тоташ боз чите ярга кадәр диярлек чигенә. Материк бозы, суга шуышып төшкәндә, гаять зур айсберглар хасил була. Агымнар аларны ерак океанга алып чыга.
Антарктиданың климат картасыннан файдаланып, Антарктидада киңлек зональлеге закончалыгы гамәлдә булуын раслагыз. Моның өчен кч, оз. ның 70° ында температура һәм явым-төшем үзгәрешен күзәтегез.
**Органик дөньясы.** Антарктиданың зуррак өлеше үсемлекләр һәм хайваннар дөньясыннан мәхрүм. Анда — Антарктик чүллек. (Аның барлыкка килү сәбәпләрен әйтегез.) Антарктиданың хәзерге организмнары – мүкләр, лишайниклар, микроскопик гөмбәләр, суүсемнәр һ. б. Тереклек һәр җирдә диярлек бар. Хәтта салкынлык полюсы янындагы карларда да бактерияләр табылды.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-198-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Император пингвины</figcaption></figure>
Тереклеккә бигрәк тә оазислар бай. Нәрсә соң ул оазислар? Материк яр буйларында полярниклар бозлыклар арасында бөтенләй бозсыз, ә җәен карсыз, гадәти булмаган күлле участоклар күрәләр. Андый участокларга антарктик оазислар дигән исем бирелә. Оазисларның мәйданы берничә дистә квадрат километрдан берничә йөз квадрат километрга кадәр җитә. Җәен боз һәм кар капламы эрегән кыялар кояш җылысының 85% ына кадәрен йоталар, үзләре +20—30°С ка кадәр җылыналар, әйләнә-тирәдәге һаваны да җылыталар. Монда һаваның температурасы әйләнә-тирәдәге бозлыкларга караганда 3—4°С ка югары. Кайбер оазисларның вак күлләрендә суның температурасы +10—15° С ка җитә. Антарктида оазисларын боз чүллегендә җылылык һәм тормыш чыганаклары дип санарга мөмкин. Оазис күлләре төрле суүсемнәргә бай.
Антарктик оазислар — уникаль күренеш. Җирдә беркайда да шундый табигый шартлар юк. Алар тикшеренүчеләрдә зур кызыксыну уята. Өстәвенә боз капламы булмаган оазисларда турыдан-туры литосфераның өске катлауларын өйрәнү, файдалы казылмаларны, төрле борынгы калдыкларны табу мөмкинлеге бар.
Хайваннар дөньясы материк ярларын юучы океаннарга бәйле. Антарктида сулары планктонга бай. Алар — китлар, тюлень, балык һәм кошлар өчен туклану чыганагы. Биредә берничә төрдәге китсыманнар, алар арасында планетабызның иң эре хайваннары — зәңгәр китлар, шулай ук кашалотлар, касаткалар яши. Ишкәгаяклылар киң таралган.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-199-2.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Сәяхәтче альбатрос</figcaption></figure>
Җәен яр буйларында дистәгә якын төрдәге кошлар оя кора. Антарктиданың типик кошлары — пингвиннар. Алар очмыйлар, әмма бик шәп йөзәләр, балык, моллюск һәм вак кысласыманнар белән тукланалар. Пингвиннарның берничә төре бар. Иң киң таралган төре — зур булмаган Адели пингвины. Авырлыгы 50 кг га кадәр, буе бер метрдан артыграк булган император пингвины аеруча матур. Алар балаларын кырыс кыш көнендә чыгаралар. Оя ясамыйлар, йомыркаларын, корсакларындагы җылы мамыкка кысып, тәпиләрендә тоталар. Биек тау башларында Антарктида һәм кар кошлары — давыл хәбәрчеләре оя кора. Җәен яр буйларында бакланнарны, үләксә акчарлакларын очратырга мөмкин.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-199-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Үләксә акчарлагы</figcaption></figure>
**Антарктиканы хәзерге тикшеренүләрнең әһәмияте.** Антарктидада тикшеренүләр искиткеч кыен шартларда алып барыла. Бозлык материгын өйрәнүгә карата туган зур кызыксыну нәрсә белән аңлатыла соң? Кызыксыну кешеләрнең белемгә омтылуы белән аңлатыла. Җир — безнең йортыбыз, ә кешеләргә анда нәрсә эшләнүен белү мөһим.
Антарктиданың җир асты катламнарында күп төрле файдалы казылмалар: ташкүмер, тимер рудасы, төсле металлар табылды. Нефть һәм табигый газ барлыгы билгеле. Галимнәр анда алтын, алмаз, уран бар дигән фикердә торалар. Антарктика океан сулары бигрәк тә эре диңгез хайваннарына, балыкларга бай.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-199-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Диңгез филе</figcaption></figure>
Антарктидада төче суның гаять зур запаслары тупланган. Антарктидада бара торган процесслар һичшиксез бөтен җир өсте табигатендә чагыла. Мәсәлән, Бөтендөнья океан өсте тигезлеге үзгәрү күп яктан Антарктида бозлары торышына (боз туплануга, хәрәкәт итү тизлеге үзгәрүгә, эрүгә) бәйле. Антарктика өстендәге атмосфера бөтен планетаның һава массасы хәрәкәтенә йогынты ясый. Моннан 20 млн ел элек хасил булган бозлык капламы Җирдә табигать комплексларының тарихи үсеше, Космосның безнең планетага йогынтысы турында бай мәгълүматлар бирә. 2 км тирәнлектә яткан бозлыкның яше 180 млн ел дип исәпләнә. Аны өйрәнеп, планетада климат үзгәрүнең елъязмасын төзеп кенә калмыйча, хәтта киләчәкнең климатын да прогнозларга мөмкин.
**Биремнәр.**
1. Антарктида рельефының үзенчәлекләре нинди?
2. Антарктидада поляр төн һәм поляр көн кайсы айларда була?
3. Җир шарында иң түбән температура ни өчен Антарктидада?
4. Африка һәм Антарктида чүлләре арасында охшашлык һәм аерымлык нәрсәдә? Аерымлыклар нәрсә белән аңлатыла?
5. Полярникларның көнкүреш шартлары нинди? Җавап бирү өчен, дәреслектән тыш, төрле мәгълүматлардан файдаланыгыз.
6. Әгәр Антарктидада көчле вулкан атулар булып, бозлык капламы бик тиз эри башласа, Җир өслегендә нинди үзгәрешләр килеп чыгарга мөмкин?
7. Антарктиданы ни өчен өйрәнәләр?
**Бу китапларны укыгыз:**
Вокруг света: открытие мира; животные, растения, народы, города. Атлас. — Минск: Белфакс, 1996.
Мир географии: Занимательные рассказы по физической географии. — СПб.: ММ-Экспресс, 1995.
Файнес Р. Вокруг света по меридиану. — М.: Прогресс, 1992.
Черри-Гаррард Э. Самое ужасное путешествие. — Л.: Гидрометеоиздат, 1991.
**Белемеңне тикшереп кара!**
Сез Көньяк ярымшар материклары географиясен өйрәнүне тәмамладыгыз. Һәр материк табигатенең, халкы һәм илләренең уртак сыйфатларын да, үзенчәлекләрен дә белдегез. Материкларның уртак һәм фәкать аерым континентларга гына хас билгеләрнең сәбәпләрен ачыклаганда, сез беренче бүлектә бәян ителгән бәйләнешләр, закончалыклар турындагы белемнәрегезгә мөрәҗәгать иттегез.
1. Көньяк материкларның географик урыннарында нинди уртаклыклар һәм аерымлыклар бар?
2. Көньяк материкларның рельефы төзелешендәге уртак билгеләрне һәм аерымлыкларны әйтегез. Аерымлыклар нәрсә белән аңлатыла?
3. Өйрәнелгән беренче өч материкның климатында нинди охшашлык бар? Кайсы материкның климаты бик төрле булуы белән аерылып тора? Ни өчен? Нинди климат пояслары кешеләрнең тормышы һәм хуҗалык эшчәнлеге өчен аеруча уңайлы?
4. Көньяк материкларның нинди елгаларын агымнары һәм режимнары характерының охшашлыгы белән чагыштырырга мөмкин? Шулай ук аерымлыгы белән? Үзегезнең җавабыгызны аңлатыгыз.
5. Өйрәнелгән материкларда кайсы табигый зоналар зур мәйдан алып торалар? Кайсылары кечерәк мәйдан билиләр? Ни өчен? Бер яктан, климат пояслары һәм климат өлкәләре арасында, икенче яктан, табигый зоналар арасында нинди бәйләнеш бар? Материкларда табигый зоналарның урнашуында киңлек зональлеге закончалыгы нәрсәдә чагыла? Ни өчен табигый зоналарның чиратлашуы күзәтелә? Үзегез өйрәнгән беренче өч материкның саванналар зонасын чагыштырыгыз. Охшашлык һәм аерымлык билгеләре нәрсә белән аңлатыла?
6. Хәзерге халык составында материклар арасындагы аерымлыкларны әйтегез. Материкларның төп халыклары тарихында уртаклык нәрсәдә? Нинди аерымлыклар бар? Материкларда халык урнашуының күчеп килү тарихына һәм табигый шартларга бәйле булуын мисаллар белән исбат итегез.
7. Комплекслы картадан материкларда кеше тарафыннан аеруча үзләштерелгән территорияләрне билгеләгез. Алар нинди табигый зоналарда урнашкан? Ни өчен?
8. Нинди табигый күренешләр халыкның хуҗалык эшчәнлеге һәм тормышы өчен фаҗигале нәтиҗәләргә китерә? Аларның кайсылары кеше эшчәнлегенә бәйләнмәгән, ә кайсылары хуҗалык эшчәнлеге йогынтысында килеп чыга?
9. Кайсы материкта табигать кеше тарафыннан нык үзгәрешкә дучар ителгән? Ни өчен?
## ТӨНЬЯК МАТЕРИКЛАР
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-202-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
### § 50. Төньяк материклар табигатенең гомуми үзенчәлекләре
**Географик урыны.** Төньяк ярымшарда коры җир, Көньяк ярымшардагыга караганда, зуррак мәйданны били. Бу коры җирнең иң зур өлешен ике континент — Төньяк Америка һәм Евразия алып тора.
Төньяк Америка белән Евразиянең географик урыны уртак билгеләргә ия: ике материк та төньяктан көньякка таба арктик киңлекләрдән экваторга кадәр сузылган, бу аларның табигате төрлелегендә чагыла; ике континентның да аеруча зур территорияләре урта киңлекләрдә урнашкан. Шуңа күрә дә әлеге материклар табигате без алда өйрәнгән материклар табигатеннән аерыла.
**Рельефының уртак билгеләре.** Көньяк ярымшар материклары кебек үк, Төньяк Америка белән Евразия табигатендә уртак яклар күп.
Ике континент та рельефының төрлелеге белән аерылып тора. Бик зур киңлекләрне тигезлекләр били. Алар автомобиль юллары, тимер юллар салу өчен һәм игенчелек өчен уңайлы. Тау тезмәләре материклар кырыена урнашкан. Төньяк Америкада болар — материкның көнбатыш кырые буйлап 9 мең км га сузылган Кордильер тауларының зур тезмәсе һәм көнчыгышта Аппалач таулары. Евразиядә тау системалары материкның көньяк һәм көнчыгыш кырыйлары буйлап сузылган. Аларның биеклеге 9 км чамасы. Кордильер тауларындагы кебек, Евразиянең көнчыгыш яр буенда да сүнмәгән вулканнар күп, җир тетрәүләр еш була, кайчагында зур җимерелүләргә китерә.
Тауларның барлыкка килүе һәм тау тезмәләренең урнашуы литосфера плиталарының хәрәкәтенә бәйләнгән. Җир кабыгы үсешенең гомуми тарихы да шактый зур әһәмияткә ия.
Моннан йөзләрчә мең еллар элек Төньяк Америка белән Евразия бер континент — Лавразия булган. Аннары алар арасында Атлантик океан барлыкка килгән. Шуннан соң ике материк я кушылган, я аерылган. Киңлеге 86 км дан узмаган хәзерге Беринг бугазы урынында, чагыштырмача якын дәвердә, материкларны бергә тоташтырып торган үзенә бертөрле коры җир күпере булган. Шул күпер аркылы Азиядән Төньяк Америкага бу материктагы бүгенге төп халыкның ерак бабалары үтеп кергән.
**Борынгы бозлык чоры.** Төньяк Америка һәм Евразия территорияләре — күп тапкыр бозланулар кичергән материклар. Моңа климатның гомуми салкынаюы сәбәп булган.
Соңгы бозлык чоры моннан 10—15 мең еллар элек тәмамланган. Борынгы бозлык ике материкның гаять киң территорияләрен каплап алган. Бозның калынлыгы 3 км га җиткән дип уйлыйлар. Евразиядә материк бозлары Скандинавия тауларыннан шуып төшкән һәм шулай ук Альп, Карпат, Пиреней тауларын каплаган. Көнчыгыш Европа һәм Көнбатыш Себер тигезлекләренең шактый зур өлеше боз астында калган. Көнбатыш Европада бозлык Карпат тавы итәгенә кадәр килеп җиткән. Төньяк Америкада иң көчле бозлану чорында боз материкның якынча 2/3 өлешен каплап алган һәм Олы күлләрнең көньягына үтеп кергән.
Борынгы бозлык чоры хәзерге табигать шартларының формалашуына зур йогынты ясаган. Рельефның калкулыклар һәм хәтта таулар рәвешенә кергән бозлык формалары барлыкка килгән. Бозлык шуышканда төрле зурлыктагы казанлыклар хасил булган. Соңыннан алар кар сулары белән тулган. Күп санлы күлләр ясалган, алар арасында диңгезне хәтерләтүче бик зурлары да һәм бик сайлары да булган. Евразиядә дә, Төньяк Америкада да күлләрдән генә торган төбәкләр барлыкка килгән.
Бозлыклар җылылык яратучы үсемлек һәм хайваннарның элек яшәп килгән төрләрен юкка чыгарганнар. Бары тик кайберләре генә бу кырыс чорны җиңеп чыга алганнар. Болар — төньяк боланы карибу, сарык-үгезләр, ә үсемлекләрдән — төрле мүкләр һәм лишайниклар.
**Климатының һәм табигый зоналарының уртак билгеләре.** Бу ике материкның климат шартларында да охшашлыклар күп. Табигый зональлек законы Төньяк территориясендә дә ачык чагыла.
Ике материкның нинди климат поясларында ятуын билгеләгез. Поясларның кайсысы иң зур территорияне били? Ике материкны кисеп үтүче табигый зоналарны күрсәтегез. Нинди табигый зоналар Евразиядә бар, ә Төньяк Америкада юк? Бу нәрсә белән аңлатыла?
Картадан күренгәнчә, һәр материкта уртача климат поясы бик зур мәйданны били. Бу пояста климат шартлары күптөрле. Анда урман зонасы — тайга өстенлек итә. Тайгада ылыслы агачлар, катнаш һәм киң яфраклы урманнар үсә. Ике материкта да агачларның күп кенә токымнары — нарат, чыршы, артыш, өрәңге һәм каеннар бертөрле. Төньяк материклар табигатенең озак дәверләр Лавразия составында үсеше сизелерлек эз калдырган.
Шулай итеп, Төньяк ярымшар материклары табигатендә охшашлыклар күп. Моның сәбәпләре шактый: а) Җир кабыгы үсешенең гомуми тарихы; б) табигатенең озак вакытлар буена бергә үсүе; в) географик урынның охшашлыгы.
Шул ук вакытта Төньяк Америкада Евразиядә булмаган — секвойя, тсуга кебек агач токымнары һәм кайбер үлән төрләре үсә. Төньяк Америка белән Евразия кешелеккә культуралы үсемлекләрнең бик күп төрләрен биргәннәр (117 нче рәсемне карагыз).
**Биремнәр.**
1. Дөньяның физик картасыннан Евразиядә һәм Төньяк Америкада тау системаларының урнашуын аңлатыгыз.
2. Дәреслек текстыннан файдаланып, Төньяк ярымшар материкларындагы охшашлыкның сәбәпләрен әйтегез.
3. Ни өчен Евразиядән һәм Төньяк Америкадан чыккан культуралы үсемлекләр төрлечә?
## ТӨНЬЯК АМЕРИКА
### ТАБИГАТЕ
Төньяк Американың табигате инде без өйрәнгән материкларныкы белән чагыштырганда бөтенләй башка. Аның табигый комплекслары гаять күптөрле. Алар арасында уникаль булганнары да шактый: мәһабәт секвойя урманнары, гаять зур күлләр, ләм вулканнары һәм гейзерлар өлкәләре, тирән елга үзәнлекләре — каньоннар һ. б. Төньяк Америка табигатенең без яшәгән континент табигате белән охшашлыклары күп.
#### § 51. Географик урыны. Материкны ачу һәм тикшеренү тарихыннан
Төньяк Америка планетабызда зурлыгы ягыннан өченче урында тора, аның мәйданы 24,2 млн км² тәшкил итә. Үзенең материк ярларының сызыгы белән ул Көньяк Америкага охшаган, ләкин аның аеруча киң өлеше уртача киңлекләргә туры килә. Бу исә аның табигатенә җитди йогынты ясый.
Төньяк Американың географик урыны үзенчәлекләрен мөстәкыйль рәвештә билгеләгез. Географик урыны турындагы мәгълүматларга нигезләнеп, материкның табигате турында нәтиҗәләр ясагыз.
Төньяк Америка ярлары бик нык кискәләнгән. Бу бигрәк тә төньяк һәм көнчыгыш ярларында күзәтелә, ә көнбатыш һәм көньяк ярлары азрак кискәләнгән. Ярларның төрле дәрәҗәдә кисҝәләнүе асылда литосфера плиталарының хәрәкәте белән аңлатыла. Материкның төньягында гаять зур мәйданда Канада Арктика архипелагы урнашкан, ул Арктика бозлары эчендә каткан сыман. Елның күп өлешендә боз белән капланган Гудзон култыгы коры җиргә бик эчкәре кергән. (Хыялыгыз белән карта буйлап сәяхәт итегез, яр сызыгындагы төп объектларның урынын билгеләгез.)
Испания конкистадорлары, Көньяк Америкадагыча, европалылардан иң беренчеләр булып, Төньяк Американың көньяк территорияләрен ачалар. 1519 елда Э. Кортес походы башлана. Бу поход хәзерге Мексика җирендә яшәгән ацтеклар дәүләтен басып алу белән төгәлләнә. Испаннарның ачышларыннан соң ук, Яңа Дөнья ярларына карап, Европаның башка илләреннән экспедицияләр юлга чыга. ХѴ гасыр ахырында Англиядә хезмәт итүче италияле Джон Кабот Ньюфаундленд утравын һәм Лабрадор ярымутравының яр буйларын ача. Англия диңгезчеләре һәм сәяхәтчеләре Г. Гудзон (XVII гасыр), А. Макензи (XVIII гасыр) һәм башкалар материкның көнчыгыш һәм төньяк өлешләрен өйрәнәләр. ХХ гасыр башында Р. Амундсен беренче булып материкның төньяк яры буйлап йөзә, Җирнең Төньяк магнит полюсының географик урынын ачыклый.
**Русларның Төньяк-Көнбатыш Американы өйрәнүләре.** Материкны тикшеренүгә руслар зур өлеш кертәләр. Башка европалыларга бәйсез рәвештә, алар континентның төньяк-көнбатыш өлешендә зур киңлекләрне ачалар һәм үзләштерәләр. Шул чорда Америка җиренең шушы өлешен эченә алган картасы яңа гына төзелеп килә. Картада беренчеләрдән булып утраулар рус исемнәре белән атала. Әлеге утрауларны XVIII гасыр уртасында Витус Беринг белән Алексей Чириков ачалар. 1741 елда рус диңгез сәяхәтчеләре җилкәнле ике корабльдә Алеут утраулары буйлап йөзәләр, Аляска ярларына килеп, утрауларга төшәләр.
Россия Колумбы дип йөртелүче сәүдәгәр Г. И. Шелихов Америкада беренче рус авылларына нигез сала, сәүдә компаниясе оештыра. Ул Тын океанның төньяк утрауларында һәм Аляскада затлы мехлы һәм диңгез җәнлекләре промыселын җайга салу эшендә булышлык күрсәтә. Г. И. Шелихов җирле халык белән җанлы сәүдә алып бара, Алясканы — Рус Америкасын өйрәнүгә һәм үзләштерүгә булышлык итә.
Рус авыллары төньяк-көнбатыш яр буйларының бик зур өлешендә, т.к. нең 38°ына кадәр диярлек калкып чыга, шунда ук форт — Тын океан ярында рус крепосте төзелә. ХІХ гасырда бу крепостька экспедицияләр еш килеп тора.
Бөтендөнья океанын һәм моңарчы билгеле булмаган җирләрне өйрәнү максатыннан, аларны кирәк-яраклар белән Россия җиһазландырган.
Төньяк-Көнбатыш Американы өйрәнүче рус тикшеренүчеләре истәлеген картадагы Чириков утравы, Шелихов бугазы, Вельяминов вулканы һәм башка шундый географик атамалар саклый. Русларның Аляскадагы биләмәләре 1867 елда Америка Кушма Штатларына сатыла.
**Биремнәр.**
1. Төньяк Американың географик урынының үзенчәлекләре табигатьнең нинди компонентларында аеруча нык күренә?
2. Дәреслек текстында телгә алынган диңгезчеләр һәм сәяхәтчеләрнең исемнәрен әйтегез, аларны башка чыганаклардан алынган мәгълүматлар белән тулыландырыгыз.
#### § 52. Рельефы һәм файдалы казылмалары
1. Төньяк Американың аеруча эре рельеф формаларын әйтегез. Алар үзара ничек урнашкан?
2. Төньяк һәм Көньяк Америка рельефында охшашлык һәм аерымлык билгеләрен ачыклагыз.
3. Материкның Төньяк Америка литосфера плитасындагы урынын карта буенча билгеләгез. Аның нинди чикләрендә җир кабыгының хәрәкәте көчлерәк бара? Ни өчен?
Материкның рельефында тигезлекләр өстенлек итә, таулар өчтән бер өлешен алып тора. Материкның көнчыгыш өлешенең рельефы озак вакытлар буена җимерелеп тигезләнгән өслек платформасында формалаша.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-207-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>81 нче рәсем. Төньяк Американың борынгы бозлануы</figcaption></figure>
Материкның төньяк өлеше рельефында түбәнлекләр һәм борынгы кристаллик токымнардан хасил булган калку тигезлекләр өстенлек итә. Нарат һәм чыршылар белән капланган биек булмаган калкулыклар тар һәм озын күл казанлыклары белән чиратлаша. Бу күлләрнең кайберләренең яр сызыклары гаҗәеп формалы. Моннан күп меңнәрчә еллар элек бу тигезлекләрнең шактый өлешен зур бозлык каплаган булган (81 нче рәсем). Бозлык дәвере калдырган эзләрне һәркайда күрергә мөмкин. Болар — шома кыялар, яссы түбәле таулыклар, таш өемнәре, бозлыктан казылып калган казанлыклар. Материкның көньягына таба бозлык утырмалары белән капланган калкулыклы Үзәк тигезлекләр һәм күпчелек өлеше елга китерелмәләреннән хасил булган яссы Миссисипи түбәнлеге җәелеп китә.
Көнбатыштарак Олы тигезлекләр ята. Алар «гигант баскычлар» булып Кордильер тауларына күтәрелә.
Бу тигезлекләр континенталь һәм диңгез утырмаларының берсеннән-берсе калынрак катламнарыннан оешкан. Таулардан агып төшүче елгалар әлеге тигезлекләрне кисеп кергән һәм тирән үзәнлекләр хасил иткән.
Материкның көнчыгышында биек булмаган Аппалач таулары сузылып киткән. Алар бик нык җимерелгән, күп санлы елга үзәнлекләре белән кискәләнгән. Тау битләре сөзәк, түбәләре түгәрәк, 2000 м дан аз гына биегрәк. Көнбатыш ярлары буйлап Кордильер таулары сузылып киткән. Бу таулар искиткеч матур. Алар тирән елга үзәннәре белән кискәләнгән. Ул үзәннәрне каньоннар дип йөртәләр. Тирән иңкүлекләр мәһабәт тау сыртлары һәм вулканнар белән чиратлаша. Кордильер тауларының төньяк өлешендә аларның иң биек түбәсе — кар һәм бозлыклар белән капланган Мак-Кинли тавы (6194 м) күтәрелә. Кордильер тауларының бу өлешендә кайбер бозлыклар таудан туп-туры диңгезгә шуып төшәләр. Кордильер таулары ике литосфера плитасы кушылган урында, җир кабыгы кысылган полосада хасил булган, монда кабык бик күп ярыклар белән кискәләнгән. Кордильер таулары океан төбеннән башланып, коры җиргә калкып чыга. Җир кабыгы хәрәкәте көчле җир тетрәүләргә һәм вулкан атуларга китерә. Алар кешеләргә әледән-әле бәла-каза, кайгы-хәсрәт алып киләләр.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-208-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>82 нче рәсем. Кыялы таулар үзәнлеге</figcaption></figure>
Төньяк Американың бөтен территориясендә диярлек файдалы казылмалар табылды. Материк тигезлекләренең төньяк өлешендә тимер, бакыр, никель һ. б. металл рудаларының ятмалары күбрәк. Үзәк һәм Олы тигезлекләрнең утырма токымнарында, шулай ук Миссисипи түбәнлегендә нефть, табигый газ һәм ташкүмер күп. Аппалач тауларында һәм аларның итәкләрендә тимер рудасы һәм ташкүмер ятмалары ята. Кордильер таулары утырма казылмаларга да (нефть, табигый газ, ташкүмер), магматик казылмаларга да (төсле металл, алтын, уран рудалары һ. б.) бай.
**Биремнәр.**
1. Материкта эре рельеф формаларының урнашуын аңлатыгыз. Кордильер таулары материкның көнбатышында урнашуның сәбәбе нәрсәдә?
2. Борынгы бозлану чоры рельефка нинди йогынты ясаган?
3. Текстка анализ ясагыз; моның өчен табигатьтә бара торган процесслар һәм күренешләрнең сәбәпләрен аңлата торган мәгълүматларны һәм фактларны эзләп табыгыз, сәбәп һәм нәтиҗәләрне бер-берсеннән аерыгыз.
4. Кордильер таулары буйлап сәяхәт итүнең иң яхшы маршрутына конкурс үткәрегез һәм тауларда туристларга күрсәтергә тәкъдим ителгән объектларны тасвирлагыз.
#### § 53. Климаты
Төньяк Америка климатын сезгә мөстәкыйль рәвештә өйрәнергә тәкъдим ителә. Моның өчен түбәндәгеләрне искә төшерегез:
1. Климат формалашу нинди факторларга бәйле? Аларның кайсысы әһәмиятлерәк?
2. Һава массасы хәрәкәтенең сәбәбе нинди?
3. Төп һәм күчеш климат поясларын атагыз.
Ә хәзер климат карталарыннан файдаланып, план буенча Төньяк Америка климаты үзенчәлекләрен өйрәнегез (кушымтаны карагыз).
Әгәр сезгә әле Америка климатының үзенчәлекләре тиешенчә ачыкланып җитмәсә, түбәндәге текстны укыгыз.
Төньяк Американың барлык климат поясларындагы урыны, экваториаль поястан тыш, аның климатында зур аермалар тудыра. Башка факторлар да климатка сизелерлек йогынты ясый.
Коры җир һәм океан өсте һава массаларының үзлекләренә, аларның дымлылыгына, күчү юнәлешенә, температурага һәм башка үзлекләргә төрлечә йогынты ясый. Коры җиргә еракка уелып кергән Гудзон һәм Мексика култыклары материк климатына сизелерлек, әмма төрлечә йогынты ясый. (Уйлагыз, нинди?)
Климатка материк рельефының характеры да тәэсир итә. Мәсәлән, уртача киңлекләрдә көнбатыштан килүче диңгез һавасы үз юлында Кордильер таулары белән очраша. Югары күтәрелеп, ул суына һәм яр буенда мул явым-төшем булып ява.
Төньякта тау сыртлары булмау материкка арктик һава массалары үтеп керү өчен шартлар тудыра. Алар Мексика култыгына кадәр үтеп керә алалар, ә тропик һава массалары кайчакта бернинди каршылыксыз материкның төньягына еракка ук барып җитәләр. Шушы һава массалары арасында температура һәм басым аерымлыклары көчле җил-давыллар чыгуга шартлар тудыра. Давыллар еш кына көтмәгәндә хасил була. Әлеге куәтле атмосфера өермәләре — торнадолар
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-210-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>83 нче рәсем. Климат картасы. Материкның иң салкын, эссе, дымлы, коры территорияләрен билгеләгез. Аларның урнашуын аңлатыгыз</figcaption></figure>
күп бәла-каза китерә: корылмаларны җимерә, агачларны сындыра, зур-зур әйберләрне күтәреп икенче урынга күчерә. Стихияле бәла-казалар атмосферадагы башка процессларга да бәйле. Материкның үзәк өлешендә корылыклар, эссе җилләр, кырлардан уңдырышлы туфракны очыртып алып китүче тузан бураннары әледән-әле кабатланып тора. Арктикадан субтропикларга салкын һава бәреп керә, кар ява.
Материкның төньяк өлеше арктик климат поясында ята. Монда ел буена Арктиканың салкын һавасы хакимлек итә. Кыш көне аеруча түбән температура (-44—50 °С) Гренландиядә күзәтелә. Бик еш томан, болыт, кар бураннары була. Җәен салкын, температура түбән. Мондый шартларда бозлыклар барлыкка килә. Субарктик пояс өчен кырыс салкын кыш хас. Аны болытлы, яңгырлы, салкынча җәй алыштыра (климат картасын карагыз).
Материкның зур өлеше т. к. нең 60° ыннан 40° ына кадәр уртача пояста ята. Монда кышын салкын һәм җәен чагыштырмача җылы. Кышын — кар, җәен яңгырлар ява. Әмма болытлы көннәр бик тиз җылы һәм кояшлы көннәр белән алмашына. Бу пояска җир өслегенә бәйле сизелерлек климат аерымлыклары хас. Поясның көнчыгыш өлешендә кыш салкын һәм карлы, ә җәй җылы; яр буйларында еш кына куе томан төшә. Поясның үзәк өлешендә һава шартлары башкачарак. Кышын кар-бураннар еш була, салкыннарны җепшек көннәр алыштыра. Җәен җылы, сирәк кенә коеп яңгырлар ява, коры җилләр исә һәм корылыклар булгалый. (Мондый һава шартларын нинди һава массалары тудыра?) Уртача поясның көнбатышында диңгез климаты. Кышын уртача температура 0°С чамасы, ә җәен ул фәкать +10—12 °С ка кадәр генә күтәрелә. Ел буена диярлек һава торышы җилле һәм дымлы була, океаннан искән җил җепшек
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-211-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>84 нче рәсем. Төньяк Америка поясларының климатограммалары</figcaption></figure>
кар һәм яңгыр алып килә. Тагын өч поясның климат үзенчәлекләре сезгә билгеле инде.
Материкның күпчелек өлешендә климат шартлары төрле авыл хуҗалыгы культуралары игү өчен уңайлы: урта пояста — бодай, кукуруз; субтропик пояста — дөге, мамык, цитруслар; тропик пояста кофе, шикәр камышы, банан үстерәләр. Монда елына икешәр, ә кайчакта өчәр уңыш җыеп алалар.
**Биремнәр.** 1\*. Бер үк климат поясында урнашкан ярымутраулар (Аляска һәм Лабрадор яки Калифорния һәм Флорида) климатын чагыштырыгыз. Дәфтәрегезгә нәтиҗәләрне языгыз, охшашлык һәм аерымлык сәбәпләрен аңлатыгыз. 2. Сез яши торган төбәкнең климаты Төньяк Американың кайсы өлешендәге климатка охшаган?
#### § 54. Эчке сулары
1. Өйрәнгән материкларның кайсылары эчке суларга бай? Кайсылары ярлы? Ни өчен? 2. Материклар территориясендә елгалар һәм күлләрнең бүленеше нәрсәгә бәйле?
Көньяк Америка кебек үк, Төньяк Америка да суларга бай. Аларның үзенчәлекләре рельефка һәм климатка бәйле булуын сез инде беләсез. Бу бәйлелекне исбатлау һәм Төньяк Америка суларының Көньяк Америка суларыннан аерымлыгын ачыклау өчен, карталар буенча тагын бер тикшеренү үткәрегез.
Түбәндәгеләрне ачыклагыз: 1. Материк буйлап нинди зур елгалар ага, алар кая коялар? 2. Материкны юучы океаннарга коя торган елга бассейннарының су бүленеше кайдан уза? 3. Материк елгалары суга ничек туена? 4. Төньяк Американың кайсы елгалары туңа? Кайсылары ел буена мул сулы? Ни өчен? 5. Кайсы елгаларда агым тизлеге көчле? 6. Материкның кайсы урынында күлләр күп? Ни өчен? Хәзер үзегезнең тикшеренү нәтиҗәләрен гомумиләштерегез һәм Төньяк Америкадагы эчке суларның үзенчәлекләрен билгеләгез.
Төньяк Американың иң зур елгасы — Миссисипи һәм аның кушылдыгы — Миссури. Миссисипи суны Аппалач тауларыннан, Үзәк һәм Олы тигезлекләрдән җыя. Ул Жир шарында иң озын елгаларның берсе һәм континентта иң мул сулы елга булып санала. Аның суга туенуында төп рольне яңгырлар үти. Бер өлешен тигезлекләрдән һәм таулардан эреп аккан сулардан ала. Миссисипи тигезлекләр буйлап тыныч кына ага. Түбән агымында ул борылышлар ясый, койган урынында күп утраулар хасил итә. Аппалач
тауларында кар эрегәндә яки Олы тигезлекләрдә коеп яңгыр яуганда, кырларны һәм авылларны да су астында калдырып, Миссисипи ярларыннан ташып чыга. Дамбалар һәм елгада төзелгән читкә җибәрү каналлары су басудан килгән зыянны шактый киметте. Россиядә яшәүче халыклар өчен Идел нинди әһәмияткә ия булса, Америка халкы тормышында Миссисипи да шундый ук роль уйный. Кайчандыр аның ярларында гомер кичергән индеецлар Миссисипины тикмәгә генә «су атасы» дип атамаганнар.
Аппалач тауларының көнчыгыш битләреннән агып төшүче елгалар мул сулы, зур энергия запасына ия. Бу елгаларда бик күп гидростанцияләр төзелгән. Аларның күбесенең тамакларында зур портшәһәрләр урнашкан.
Олы күлләр һәм Изге Лаврентий елгасы гаять зур су системасын тәшкил итәләр. Изге Лаврентий елгасы Олы күлләрне Атлантик океан белән тоташтыра (85 нче рәсем).
Известьташтан торган таулы калкулыкны урталай бүлеп, Ниагара елгасы Эри һәм Онтарио күлләрен тоташтыра. Текә киртләчтән ургылып төшеп, ул бөтен дөньяга билгеле Ниагара шарлавыгын барлыкка китерә. Су известьташлы катламны җимерү сәбәпле, шарлавык акрынлап Эри күленә таба чигенә бара. Табигатьнең әлеге уникаль объектын саклап калу өчен, кешеләрнең чара күрүе кирәк.
Материкның төньягында Маккензи елгасы ага, аны индеецлар «зур елга» дип атыйлар. Бу елга башлыча кар суларыннан туена. Аңа сазлыклар һәм күлләр күп су бирә, шунлыктан елга җәен мул сулы. Елның күбрәк вакытында Маккензи боз белән каплана.
Материкның төньяк өлешендә күлләр күп. Күл казанлыклары Жир кабыгы ярылулардан барлыкка килгән, аннары аларны бозлыклар тирәнәйткән. Бу якларның иң зур һәм матур күлләреннән берсе — Виннипег күле, ул индеецлар телендә «су» дигәнне аңлата.
Кордильер тауларыннан Тын океанга кыска, йөгерек елгалар агып төшә. Шулардан иң зурлары — Колумбия һәм Колорадо елгалары. Алар тауларның көнчыгыш
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-213-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>85 нче рәсем. Олы күлләр. Күлләрнең су биеклегендәге аермаларын билгеләгез. Нәтиҗә ясагыз</figcaption></figure>
өлешеннән башланып, тирән каньоннар хасил итеп, яссы таулыклар буйлап агалар һәм янә тау сыртларын кисеп чыгып океанга коялар. Колорадо елгасында агым буйлап 320 километрга сузылган Зур Каньон бөтен дөньяга билгеле. Бу искиткеч зур үзәннең төрле яшьтәге һәм төстәге токымнардан ясалган текә ярлары асылма баскычлардан тора. (Елгаларның кайсысы мулрак сулы — Колорадомы әллә Колумбияме? Ни өчен? Төгәл җавапның ничек табылуын аңлатыгыз.)
Кордильер тауларында вулканнар һәм бозлык нәтиҗәсендә барлыкка килгән күлләр күп. Эчке яссы таулыкларда тозлы, сай күлләр очрый. Алар биредә климат дымлы вакытта булган зур сулыклардан калганнар. Бу күлләрнең күбесе тоз кабыгы белән капланган. Аларның иң зурысы — Зур Тозлы күл.
Материк суларга бай булуга карамастан, кайбер районнарда табигый чиста төче су җитәрлек түгел. Бу исә суның тигез бүленмәвенә, шулай ук промышленностьта, кырларны сугаруда, зур шәһәрләрдә көнкүреш ихтыяҗы өчен аны һаман күбрәк куллануга бәйләнгән.
**Биремнәр.** 1. Материкның кайсы өлешләре суларга бай? Ни өчен? 2. Елгаларның төрле климат поясларында урнашуы аларның режимында ничек
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-214-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>86 нчы рәсем. Колорадо елгасы каньоны - дөньяда иң тирәннәреннән берсе. Биредә милли парк төзелгән</figcaption></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-214-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>87 нче рәсем. Зур Бассейн таулыгының рельефы тау токымнары ашалуның төрлелеге белән таңга калдыра</figcaption></figure>
чагыла? Мисаллар китерегез. 3. Режимы буенча Миссисипины Көньяк Американың нинди елгалары белән чагыштырып була? 4. Материкның кайсы өлешләренең сулары әлегә аз пычранган? Бу сорауга җавапны сез ничек таптыгыз?
#### § 55. Табигый зоналары
Төньяк Америкада табигый зоналар гадәти урнашмаган. Материкның төньягында алар зональлек законы буенча полосалар булып көнбатыштан көнчыгышка таба сузылган, ә үзәк һәм көньяк өлешләрендә табигый зоналар меридиональ юнәлештә урнашкан. Табигый зоналарның шулай урнашуы — Төньяк Американың үзенчәлеге. Бу үзенчәлек аның рельефы һәм өстенлек итүче җилләр белән аңлатыла.
Кар һәм боз белән капланган арктик чүлләр зонасында, кыска гына җәйдә ташлыкта сирәк үскән мүк һәм лишайниклардан торган үсемлекләр дөньясы бик ярлы.
Материкның төньяк яр буен һәм аңа якын утрауларны тундра зонасы алып тора. Субарктик поясның уңдырышсыз тундра-саз туфракларында мүк-лишайниклар һәм куакчыл үсемлекләр белән капланган урмансыз киңлекләрен тундра дип атыйлар. Аның туфрагы кырыс климат һәм күпьеллык туң шартларында ясала. Төньяк Америка тундрасы белән Евразия тундрасының табигый комплекслары арасында охшашлыклар күп. Тундрада мүк һәм лишайниклардан башка тагын күрән үләне, ә калкулыкларда кәрлә таллар, каеннар үсә, биредә җиләк куакчыклары күп. Тундра үсемлекләре белән күп төрле хайваннар туклана. Бозлык чорыннан анда сарык-үгезләр сакланып калган. Сарык-үгез — салкыннан саклаучы куе озын йонлы, үлән белән тукланучы эре хайван. Хәзер алар бик аз калганнар, шуңа күрә сак игълан ителгән. Лишайник үскән көтүлекләрдә төньяк боланы
карибу туклана. Ерткыч җәнлекләрдән монда ак төлке һәм бүреләр яши. Утрауларда һәм яр буенда, күп санлы күлләрдә күпләгән кошлар оя кора. Яр буенда моржлар һәм тюленьнәр, тундрада карибулар бик күп аучыларны җәлеп итәләр. Чикләнмәгән аучылык тундраның хайваннар дөньясына зур зыян китерә.
Көньякка таба тундра сирәк урманнарга — урман-тундрага күчә, ә ул тайга белән алмашына. Тайга — уртача пояс зонасы. Аның үсемлекләр дөньясында вак яфраклы агач токымнары белән катнаш ылыслы агачлар өстенлек итә. Тайгада туфрак карлы салкын кыш һәм дымлы салкынча җәй шартларында ясала. Мондый шартларда үсемлек калдыклары акрын таркала, черемә аз ясала. Аның юка катламы астында черемәсе юылган аксыл катлам ята. Ул көл төсендә булганлыктан, аны көлсу туфрак дип атыйлар. Америка тайгасында кара һәм ак чыршы, бәлзәмле пихта, Америка карагае һәм наратның күп төрләре үсә. Кара аю, Канада селәүсене, Америка сусары, сасы сусар кебек ерткыч җәнлекләр; поши, вапити боланы кебек үлән белән тукланучы хайваннар яши. Милли паркларда урман бизоны сакланып калган.
Катнаш урманнар зонасы тайгадан киң яфраклы урманнарга күчеш зонасы булып тора. Европалы сәяхәтче мондый урманнар табигатен менә болай тасвирлый: «Агачларның күптөрлелеге таңга калдыра... мин тирә-юнемдә яфраклы агачларның уннан артык һәм ылыслыларның берничә төрен аерам. Аларның гаҗәеп бергәлеге җыелган: имән, усак, корычагач, юкә, каен, чыршы, пихта, нарат, чикләвек, бүк агачлары һәм мин танымаган кайбер төрләре. Алар һәммәсе дә безнең Европа агачларына якын, шулай да алар үзләренә генә хас үзенчәлекләре, яфракларының сырлары белән аерылып торалар, бу барыннан да элек аларның
яшәешендә — көчлерәк, шатлыклырак, күркәмрәк булуларында ачык чагыла».
Катнаш һәм киң яфраклы урманнарда туфрак соры һәм көрән төстә. Алар тайганың көлсу туфрагына караганда черемәгә баерак. Нәкъ менә туфракның уңдырышлы булуы аркасында, материкның күп өлешендә бу урманнарны кисеп бетергәннәр, алар урынына төрле агачлар утыртканнар. Фәкать Аппалач тауларында гына кечерәк урманнар сакланып калганнар.
Киң яфраклы урманнарда бүк, имәннәрнең берничә төре, юкә, өрәңге, яфракларын коючы магнолияләр, каштаннар һәм чикләвекләр үсә. Урманның түбәнрәк ярусын кыргый алмагачлар, чия һәм грушалар тәшкил итә.
Кордильер таулары битләрендәге урманнар зонасы тигезлекләрдәге урманнардан аерыла. Монда үсемлек һәм хайван төрләре үзенә бертөрле. Мәсәлән, Тын океан яр буендагы субтропик тау урманнарында 100 м дан артыграк биеклектәге, диаметры 9 м га кадәр җиткән ылыслы агачлар — секвойялар үсә.
Материк үзәгендә, Канада тайгасыннан Мексика култыгына кадәр, төньяктан көньякка таба далалар зонасы сузылган. Далалар — уртача һәм субтропик поясның кара һәм каштан туфракларында үсүче үләнчел үсемлекләр белән капланган урмансыз киңлекләр. Монда артык җылы булу үләннәрнең гөрләп үсүенә шартлар тудыра. Алар арасында кыяклы үләннәр (салынчак, типчак, бизон үләне) өстенлек итә. Төньяк Американың урманнары
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-217-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>88 нче рәсем. Мексика таулыгында</figcaption></figure>
белән далалары арасындагы полосаны прерияләр дип атыйлар. Аларны һәркайда кешеләр үзгәрткәннәр — сөргәннәр яки көтүлекләргә әверелдергәннәр. Прерияләрне үзләштерү аларның хайваннар дөньясына да йогынты ясаган. Бизоннар бөтенләй диярлек юкка чыккан, койотлар (дала бүреләре) һәм төлкеләр бик аз калган.
Кордильерның эчке яссы таулыкларында уртача пояс чүлләре урнашкан; монда төп үсемлекләр — кара әрем һәм алабута. Мексика таулыгының субтропик чүлләрендә кактуслар үсә.
Кеше эшчәнлеге йогынтысында табигатьнең үзгәрүе. Хуҗалык эшчәнлеге табигатьнең барлык компонентларына үтеп кергән; алар арасында үзара тыгыз бәйләнеш урнашу сәбәпле, тулаем табигый комплекслары да үзгәрә. Бигрәк тә АКШ территориясе табигатендә үзгәрешләр зур. Башлыча туфрак, үсемлек һәм хайваннар дөньясы нык зыян күргән. Шәһәрләр, юллар, газүткәргечләр һәм электр линияләре буйлап, аэродромнар тирәли сузылган полосалар һаман күбрәк җирне били баралар.
Галимнәр кешенең табигатькә актив йогынтысы стихияле бәла-казаларның ешаюына китерә дигән нәтиҗәгә килделәр. Мондый бәла-казаларга ком бураннары, су басулар, урман янгыннары керә.
Төньяк Америка илләрендә табигатьне саклауга һәм торгызуга юнәлдерелгән законнар кабул ителде. Аерым табигать компонентларының торышы исәпкә алына. җимерелгән комплекслар яңадан торгызыла (урман утырталар, күлләрне чистарталар һ. б.). Континентта табигатьне саклау максаты белән дистәләрчә милли парклар һәм тыюлыклар төзелде. Табигатьнең бу гаҗәеп матур почмагына ел саен шәһәрләрдән миллионнарча кешеләр килә. Туристларның агылуы, үсемлекләр һәм хайваннарның сирәк
төрләрен бөтенләй юкка чыгудан саклап калу өчен, яңа тыюлыклар төзү проблемасын алга куйды.
Төньяк Америкада 1872 елда нигез салынган иң атаклы, дөньядагы беренче милли Йеллоустон паркы урнашкан. Бу парк — Кордильер тауларында, һәм ул кайнар чыганаклары, гейзерлары, ташка әверелгән агачлары белән данлыклы.
**Биремнәр.** 1. Материкта табигый зоналар урнашуның үзенчәлеге нәрсәдә? 2. Тексттан «тундра», «тайга», «дала» төшенчәләренең билгеләмәләрен табыгыз, аларның төп билгеләрен әйтегез. 3. Һәр табигый зонадагы хайваннар дөньясының вәкилләрен атагыз. Жавап бирү өчен текстны һәм атлас картасын файдаланыгыз. 4. Атлас картасыннан Төньяк Американың милли паркларын һәм тыюлыкларын эзләп табыгыз. Алар нинди табигый зоналарда урнашкан?
### ХАЛКЫ ҺӘМ ИЛЛӘРЕ
#### § 56. Халкы
Төньяк Америка халкының төп өлешен Европаның төрле илләреннән, башлыча Бөекбританиядән күчеп килүчеләр тәшкил итә. Болар — инглиз телендә сөйләшүче АКШ америкалылары һәм инглиз-канадалылар. Канадага күчеп килгән французларның хәзерге буыны французча сөйләшә.
Материкның төп халкы — индеецлар һәм эскимослар. Алар Төньяк Америкага аны европалылар ачканга кадәр бик күп алдан күчеп килгәннәр. Бу халыклар монголоид расаның Америка тармагына керәләр. Галимнәр индеецларның һәм эскимосларның Евразиядән чыккан булуларын исбат иттеләр.
Индеецлар аеруча күп санлы (15 млн чамасы). «Америка индеецлары» дигән исемнең Һиндстанга һичнинди мөнәсәбәте юк. Бу — Колумбның тарихи хатасының нәтиҗәсе. Ул үзе Һиндстанны ачтым дип ышанган булган. Европалылар килгәнче, индеец кабиләләре аучылык һәм балык тоту белән шөгыльләнгән, кыргый үсемлек җимешләрен җыйган. Кабиләләрнең төп өлеше (ацтеклар, майялар), Көньяк Мексикада тупланып, хуҗалык һәм мәдәният ягыннан чагыштырмача югары үсешкә ирешкән үз дәүләтләрен төзегәннәр. Алар игенчелек белән шөгыльләнгәннәр — кукуруз, томат һәм башка культуралы үсемлекләр үстергәннәр. Соңрак бу культуралар Европага кертелгән.
«Халыкларның тыгызлыгы һәм халыклар» картасыннан эскимосларның һәм индеецларның кайда яшәгәнлеген, материкның кайсы өлешләрендә америкалылар, инглиз- һәм француз-канадалылар, негрлар урнашуын билгеләгез.
Европа колонизаторлары килү белән, индеецлар язмышы фаҗигале булган: аларны күпләп юк иткәннәр, уңдырышлы җирләрдән куганнар, алар европалылар белән килгән авырулардан үлгәннәр.
XVII—XVIII гасырларда плантацияләрдә эшләү өчен, Төньяк Америкага Африкадан негрлар китергәннәр. Аларны плантаторларга кол итеп сатканнар. Хәзер негрлар күбрәк шәһәрләрдә яшиләр.
Төньяк Америкада халык саны 406 млн чамасы кеше. Халыкның урнашуы барыннан да элек материкка кешеләрнең күчеп утыру тарихына һәм табигать шартларына бәйле. Материкның бигрәк тә көньяк яртысында халык тыгыз урнашкан. Европа илләреннән беренче күчеп килүчеләр нигез корган көнчыгыш өлешендә халык тыгызлыгы югары. Төньяк Американың бу өлешендә иң зур шәһәрләр: Нью-Йорк, Бостон, Филадельфия, Монреаль һ. б. урнашкан.
Материкның тундра биләп торган һәм тайга урманнары белән капланган, яшәү өчен уңайсыз төньяк районнарында халык сирәк урнашкан. Климаты корылыклы һәм рельефы тигезсез таулы өлкәләрдә шулай ук халык сирәк утыра. Туфрагы уңдырышлы, җылы һәм дымлы далалар зонасында халык тыгызлыгы шактый югары.
Төньяк Америкада дөньяда иң алга киткән ил — Америка Кушма Штатлары урнашкан. Аларның территориясе бер-берсеннән ерак урнашкан өч кисәктән тора. Шулардан икесе — төп территориясе һәм төньяк-көнбатышындагы Аляска — материкта урнашкан. Тын океанның үзәк өлешендә Гавай утраулары. Болардан тыш, Тын океандагы байтак утраулар — АКШ җирләре.
АКШның төп территориясеннән төньякка таба икенче зур дәүләт — Канада, ә көньякка таба Мексика урнашкан.
Үзәк Америкада һәм Кариб диңгезе утрауларында кечерәк дәүләтләр: Гватемала, Никарагуа, Коста-Рика, Панама, Ямайка һ. б. урын алган. Куба утравында һәм аңа якын вак утрауларда Куба Республикасы урнашкан.
**Биремнәр.** 1. Төньяк Америка халыкларының чыгышы нинди? 2. Материкта халыкның урнашуы нәрсәгә бәйле, сәбәпләрен әйтегез. 3. Текстта телгә алынган илләрне картадан күрсәтегез.
#### § 57. Канада
Бу — дөньяда зур һәм нык алга киткән илләрнең берсе. Аның составына, материк өлешеннән тыш, Канада Арктика архипелагының күп санлы утраулары керә.
1. Канада Төньяк Американың нинди өлешен били? Аның ярларын нинди океаннар юа? 2. Картадан Канаданың башкаласын табыгыз. 3. Канада табигате белән безнең ил табигатенең уртак яклары күп. Россия белән Канаданың климат поясларын һәм табигый зоналарын чагыштырыгыз. Аларның табигатендә нинди охшашлыклар бар?
Табигать шартлары. Бу гаять зур илдә халыкның тормышы һәм хуҗалык эшчәнлеге өчен табигать шартлары бик төрле.
Канада территориясенең төньяк өлеше кырыс Арктиканың көчле йогынтысында тора һәм тормыш-көнкүреш өчен аз яраклы. Ул кеше тарафыннан бөтенләй диярлек үзләштерелмәгән. Биек булмаган тигезлекләр — Арктиканың боз чүле, урмансыз тундра киңлекләре ул. (Карталардан һәм дәреслек текстыннан файдаланып, бу илнең төньяк өлешендәге климат, үсемлекләр һәм хайваннар дөньясы үзенчәлекләрен күрсәтегез.)
Монда башлыча эскимослар яши. Алар балык тоту, тюлень һәм башка диңгез хайваннарын аулау белән шөгыльләнәләр.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-221-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Иглу — эскимослар торагы</figcaption></figure>
Кеше өчен көньяк өлешенең табигате уңайлырак. Канаданың бөтен тормышы диярлек шунда тупланган.
Көньякка таба киткән саен, климат җылырак һәм дымлырак була бара. Канаданың көньягында (ул кайсы климат поясында урнашкан?) тайга урманнары меңнәрчә километрга сузыла. Тышкы күренеше белән алар безнең төньяк тайганы хәтерләтәләр. Бу урманнарда кыйммәтле агач материалы бирүче чыршы, карагай, наратның Америка токымнары үсә. Монда халык агач материаллары әзерләү һәм эшкәртү белән шөгыльләнә. Ылыслы урманнары затлы мехлы җәнлекләргә бай. Урманнар — илнең байлыгы. Канада агач материаллары һәм кәгазе бик күп илләрдә билгеле.
Канаданың дәүләт байрагында өрәңге яфрагы сурәтләнгән. Өрәңге күп җирләрдә үсә. Бигрәк тә көз көне балкып торган бу агачлар катнаш урманнарга кабатланмас төс бирәләр.
Уңдырышлы кара һәм каштан туфраклы прерияләрдә бодай, солы, арпа басулары җәелеп ята. Мул иген җыеп алалар, һәм Канада бодаен төягән корабльләр дөньяның бик күп илләренә юл тота. Басулар һәм көтүлекләр арасында бер-берсеннән еракта фермалар урнашкан, һәм алар хуҗалык корылмалары белән әйләндереп алынган. Ашлыкны саклау өчен, элеваторлар төзелә. Куе үләнле дала көтүлекләрендә сыер һәм сарык көтәләр.
Илнең көнбатыш өлешен Кордильер таулары алып тора. Аларның биеклеге 6 км га җитә. Кар белән капланган тау түбәләреннән көчле елгаларга башлангыч биреп, бозлыклар шуып төшә. Тау битләре ылыслы кара урманнар белән капланган.
Канада җир асты казылмаларына гаять бай. Бигрәк тә никель һәм бакыр, цинк һәм тимер, затлы металлар (алтын һәм платина) рудаларының запаслары бик зур. Радиоактив металл рудалары да бар. Шактый күп нефть һәм табигый газ ятмалары табылды. Күп кенә файдалы казылмаларны эшкәртү буенча Канада дөньяда беренче урында. Гидроэнергия запаслары гаять зур. Елгаларында эре гидроэлектростанцияләр корылган. Аларның арзанлы энергиясе төсле металлар коюда киң файдаланыла.
Канада заводларында бик күп төрле продукция — автомобильләр һәм авыл хуҗалыгы машиналары, реактив самолетлар һәм океан суднолары ясала. Күп кенә предприятиеләр америкалы хуҗалар кулында, бу предприятиеләр продукциясенең шактый өлеше шулай ук АКШка озатыла. Атлантик һәм Тын океаннарның яр буе сулары балыкка бай.
Халкы. Канада — гаҗәеп ил: аның шәһәр һәм авыллары урамнарында бик күп төрле телләрдә сөйләшүне ишетергә була. Бу аңлашыла да: анда, нигездә, Европа һәм Азиянең күп илләреннән күчеп килүчеләр яши. Халыкның төп өлешен исә инглиз-канадалылар һәм француз-канадалылар тәшкил итә, шуңа күрә илдә ике дәүләт теле — инглиз һәм француз телләре. Төп халкы — эскимослар һәм индеецлар — аз санлы.
Халык, башлыча, илнең ерак көньягында, АКШ белән ике арадагы чик буйлап тупланган. Монда Европадан күчеп килүчеләр урнашкан. Алар биредә тормыш кору өчен уңайлы шартлар тапканнар. Шул ук вакытта урман киңлекләрендә халык аз. Канада халкының 3/4 өлеше шәһәрләрдә, башлыча, кечерәк шәһәрләрдә яши.
Илнең табигате әлегә кеше эшчәнлеге йогынтысында аз үзгәргән. Әмма халык тыгызлыгы югары, шәһәрләр һәм промышленность предприятиеләре күп булган көньягында аның торышы начарлана башлады. Аеруча үзенчәлекле табигый комплексларны саклау өчен, тауларда һәм тигезлекләрдә милли парклар төзелгән. Шулардан иң зурысында (Вуд Баффало) урманнар да, дала участоклары да бар. Монда бик сирәк очрый торган бизоннар һәм кайбер башка хайваннар, шулай ук сирәк кошларның оя кору урыннары саклана.
**Биремнәр.** 1. Комплекслы картадан Канаданың файдалы казылмалар чыганакларын табыгыз. Аларның урнашу тәртибен аңлатыгыз. Аларны халык ничек файдалана? 2. Канаданы иң күп милләтле илләр исәбенә кертәләр. Моны ничек аңлатырга? 3. Комплекслы картада Канаданың нинди милли парклары билгеләнгән?
#### § 58. Америка Кушма Штатлары
Бу ил дөньяның иң эре дәүләтләре рәтенә керә. Ул хуҗалык ягыннан башка илләрдән бик өстен тора. АКШның төп үзенчәлеге — аның чиксез зур булуы.
1. АКШ составына нинди өч территория керә? Аларны картада табыгыз. 2. Илне юучы океаннарны күрсәтегез. 3. АКШның географик урыны хуҗалык үсеше өчен бик уңайлы. Бу фикернең дөреслеген исбатлагыз. 4. Илнең башкаласы кайда урнашкан?
АКШ халык саны белән дөньяда алгы урында тора. Халыкның күпчелеге шәһәрләрдә яши. Шәһәрләрнең күбесендә яшәүчеләр саны миллионнан артып китә. Илдә авыл халкы бик аз.
Табигате. АКШның хуҗалык үсешенә географик урыны гына түгел, ә табигый байлыклары да ярдәм иткән. Илнең табигате искиткеч төрле. АКШның төп территориясе төньякның уртача һәм субтропик климат поясларында урнашкан, ә көньякта урыны-урыны белән хәтта тропикларга үтеп керә. Әгәр Атлантик океаннан Тын океанга кадәр сәяхәт ясасаң, табигатьнең аерымлыклары ачык күренә. Гаять зур бу территорияне табигать шартлары буенча бертөрле булмаган өч өлешкә бүләргә мөмкин.
Көнчыгышта, башлыча, Атлантик океан һәм Мексика култыгы яры буйлап сузылган түбәнлекләр, шулай ук Аппалач таулары системасы ята. Монда ил халкының яртысы диярлек яши. Яр буенда уңайлы бухта һәм култыклар күп. Европадан беренче күчеп килүчеләр шунда туктаган, ә соңрак анда зур шәһәрләр калкып чыккан. Алар арасында иң зурысы — Нью-Йорк. Ул — фабрика һәм заводларга бай шәһәр генә түгел, бәлки зур диңгез порты да. Анда күп санлы банклар, кибетләр, конторалар урнашкан. Шәһәр небоскреблары (күп катлы йортлары) белән данлыклы.
Түбәнлекле тигезлекләр һәм биек булмаган таулар хуҗалык эшчәнлеге өчен уңайлы. Жылы һәм дымлы климат, уңдырышлы туфрак уртача һәм субтропик поясларда үсүче күп кенә үсемлекләрне игү өчен уңай шартлар тудыра (комплекслы картаны карагыз).
Илнең үзәк өлешендә, көнчыгыштагы Аппалач һәм көнбатыштагы Кордильер таулары арасында Олы һәм Үзәк тигезлекләрнең гаять зур өлеше урнашкан. Аны Миссисипи елгасы һәм аның кушылдыклары кисеп үтә.
Жылы, озакка сузылган һәм дымлы җәй авыл хуҗалыгы өчен бик яхшы шартлар тудыра. Тигезлекләрнең көнчыгышында явым-төшемнәрнең еллык күләме 1500 мм чамасы. Бирегә дымны Мексика култыгыннан тропик һава массалары алып килә. Урманнар кисеп бетерелгән, прерияләр күптән сөрелгән. Илнең бик күп урыннарында бодай һәм кукуруз игәләр, ләкин монда алар аеруча зур мәйданнарны били.
Кордильер тауларына якынайган саен, явым-төшем күләме 300—500 мм га кадәр кими. Бу — коры далалар өлкәсе. Анда игенчелекне ясалма сугарганда гына алып барырга була. Иркен көтүлекләрдә мөгезле эре терлек үрчетелә.
АКШның бөтен көнбатыш өлешен диярлек Кордильер таулары системасы алып тора. Тау сыртлары арасында шактый зур биеклектә эчке яссы таулыклар һәм плато
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-225-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>89 нчы рәсем. АКШның башкаласы — Вашингтон. Капитолий конгресслар бинасы</figcaption></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-225-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>90 нчы рәсем. Нью-Йорк — небоскреблар шәһәре</figcaption></figure>
урнашкан. Көнбатыш Американың зур өлешендә рельефның тигезсез булуы һәм корылыклы климат игенчелек белән фәкать ясалма сугару шартларында гына шөгыльләнергә мөмкинлек бирә. Халык елга үзәннәрендә «утраучык-утраучык» булып урнашкан. Кордильер тауларында бакыр, цинк, кургаш рудалары, терекөмеш чыгаралар, алтын һәм вольфрам бар.
АКШның Тын океан яр буендагы уңайлы, коры субтропик климатлы көньяк өлеше цитруслар (әфлисун, лимон) плантацияләре һәм виноградлыклары белән аерылып тора. Океанның җылы суы, аяз көннәр бирегә бөтен илдән ял итүчеләрне җәлеп итә. Атаклы Диснейленд паркы турында бөтен дөнья белә. Анда дөньядагы төрле илләр табигатен һәм халыклары тормышын чагылдырган почмаклар булдырылган.
Алясканың табигате үзенчәлекле һәм кырыс. Аның шактый зур өлеше Поляр түгәрәк артында ята. Таулы рельефы һәм кышкы Арктика салкыннары аны үзләштерүне кыенлаштыра. Монда халык нигездә файдалы казылмалар чыгару белән шөгыльләнә.
Промышленносте. АКШ промышленность продукциясе җитештерү буенча дөньяда беренче урында тора. Промышленностьта төп роль гигант берләшмәләргә — монополияләргә туры килә. Аларның предприятиеләрендә гаять зур күләмдә бик күп төрле продукция җитештерелә. АКШ — җитештерүне оештыруда бик алга киткән, үзендә материаль байлык муллыгы тудырган ил. Америкалылар баланың күңеленә кечкенәдән үк «кешенең төп кимчелеге — эшсезлек, иң мактаулы сыйфаты — хезмәт сөючәнлек һәм эшкуарлык» дигән төшенчәне салалар.
АКШның промышленносте үсүгә күп яктан аның табигый байлыклары, шул исәптән файдалы казылмалары булышлык иткән. Илнең җир асты ятмаларында ягулыклар — ташкүмер, нефть һәм табигый газ, шулай ук тимер һәм төсле металл рудаларының зур запаслары бар. Күп кенә тау елгаларында эре ГЭСлар төзелгән.
АКШ промышленность һәм авыл хуҗалыгы продукциясенең шактый өлешен башка илләргә чыгара.
Халыкның хуҗалык эшчәнлеге илнең табигатен бик нык үзгәртә, аның торышын начарайта. Бу бигрәк тә күп санлы завод-фабрикалар, автомобильләр тупланган шәһәрләрдә ачык чагыла. Һава, өске сулар, туфрак пычрануга дучар ителә.
Күп кенә табигый байлыклар, бигрәк тә төче су запаслары ярлылана. Суны промышленностьта һәм авыл хуҗалыгында (сугару өчен) куллану елдан-ел арта бара. Табигатьне саклау турында хөкүмәт тарафыннан күп законнар кабул ителгән, һава һәм суны чистартуга чыгымнар арта. Әмма әлегә бу җимергеч процессны тулаем туктату мөмкин түгел.
Илнең иң матур урыннарында милли парклар оештырылган. Бигрәк тә Йеллоустон паркы киң танылган. Ул үзенең гейзерлары белән атаклы уникаль җирлекне саклап калу өчен төзелгән. Иң зур гейзер «Гигант» вакыты-вакыты белән су баганасын 90 м биеклеккә ыргыта.
Материкның көньяк өлешендәге Канада һәм АКШтан тыш, Үзәк Америкада, Панама муенында һәм Кариб диңгезе утрауларында берничә ил урнашкан. Мексикадан кала, аларның мәйданы зур түгел. Табигате бай һәм төрле.
**Биремнәр.** 1. АКШ табигатенең төрлелегенә мисаллар китерегез. 2. АКШ хуҗалыгының андагы табигатькә йогынтысы нәрсәдә күренә? 3. Карталардан, шулай ук дәреслек текстыннан файдаланып, Мексикага кыскача тасвирлама әзерләгез. Табигатенең, халкының һәм аның хуҗалык эшчәнлегенең төп билгеләрен ачыклагыз. Шушы максат белән Кушымтадагы илләр тасвирламасы планыннан файдаланыгыз.
**Бу китапларны укыгыз:**
Детская энциклопедия. Страны и народы. — М.: Nota Bene, 1994.
Животный мир Америки. — М.: Росмэн, 1997. (Обитатели Земли.)
Скотт М. Природа. — М.: Росмэн, 1995. (Оксфордская библиотека.)
Страны и народы: Популярная энциклопедия. — СПб: Дельта, 1997.
##### Белемеңне тикшереп кара!
1. Төньяк Американың кайсы өлешендә климат халыкның тормышы һәм хуҗалык эшчәнлеге өчен аеруча уңайлы? Материк климатының төп үзенчәлекләрен санагыз. Төньяк Америка климатына океаннарның һәм түшәмә өслекнең тәэсире нидән гыйбарәт? 2. Текстта аерып күрсәтелгән географик объектларны картадан күрсәтегез. 3. Төньяк Американың кайбер районнары ни өчен төче суга мохтаҗлык кичерә? 4. Төньяк Американың табигый зоналары нинди эзлеклелектә алмашына? Бу зоналарның алмашынуын билгеләүче төп сәбәпне әйтегез. 5. Хәзерге вакытта табигатьтә бара торган үзгәрешләргә мисаллар китерегез. 6. Төньяк Американың кайсы урыннарында халык аеруча тыгыз урнашкан? Халыкның тыгызлыгы төрлечә булуның сәбәпләрен әйтегез. 7. Куба, Канада, Мексика һәм АКШ материкның кайсы өлешендә урнашуын күрсәтегез. Гренландия утравы кайсы илгә карый?
## ЕВРАЗИЯ
Евразия — ул без яши торган материк. Жир шарындагы башка континентлардан Евразия үзенең табигате гаять төрле булуы белән аерылып тора. Бу төрлелек нәрсәләрдә чагыла, аны нинди сәбәпләр билгели һәм табигатьтәге бу төрлелек халыкның тормышында һәм хуҗалык эшчәнлегендә нинди чагылыш таба һәм, киресенчә, халыкның хуҗалык эшчәнлеге табигатькә нинди йогынты ясый? Бу сорауларның барысына сез «Евразия» темасын өйрәнгәннән соң җавап бирә алырсыз.
### ТАБИГАТЕ
Евразия — Жир шарындагы иң зур материк. Ул барлык коры җирнең 1/3 ен алып тора. Диаграммадан күренгәнчә (3 нче рәсемне карагыз), Евразиянең мәйданы Африка белән Төньяк Америка икесе бергә биләгән мәйданга тигез. Бу Евразия табигатендә чагылыш тапмый кала алмый, билгеле.
#### § 59. Географик урыны. Үзәк Азияне тикшеренүләр
1. Картадан файдаланып, Евразиянең географик урынын билгеләгез. Уйлап карагыз, аның табигате өчен нинди үзенчәлекләр аеруча әһәмиятле? 2. Материкның мәйданы, аның төньяктан көньякка һәм көнбатыштан көнчыгышка кадәр сузылган булуы табигатенә ничек йогынты ясый?
Евразияне ике дөнья кисәге — Европа һәм Азия тәшкил итә. Европа белән Азия арасындагы шартлы чик Урал тауларының көнчыгыш итәге, Эмба елгасы, Каспий диңгезенең төньяк яры һәм Кума-Маныч иңкүлеге буйлап уза. Диңгез чиге Азов һәм Кара диңгез, шулай ук Кара диңгезне Урта диңгез белән тоташтыручы бугазлар аша уза.
Яр сызыклары. Евразиянең физик картасыннан материкның көнбатыш яр сызыклары нык ергаланган булуы
күренә. Скандинавия ярымутравын материктан аерып, Атлантик океан коры җиргә бик эчкәре кергән. Материкның көньягында үзенең зурлыгы белән Гарәбстан һәм Һиндстан ярымутраулары аерылып тора. Аларны Һинд океаны юа. Евразиянең көньяк яр буйларында утраулар күп түгел, иң зурысы — Шри-Ланка.
Евразиянең Тын океан юа торган көнчыгыш яр буйлары да шактый кискәләнгән. Кырый диңгезләрне Тын океаннан ярымутраулар (Камчатка) һәм утраулар тезмәсе аера. Иң зурысы — Зур Зонд утраулары.
Евразияне төньяктан юучы Төньяк Боз океаны коры җиргә артык эчкәре керми. Безнең илебез территориясендә иң зур ярымутраулар — Кола, Таймыр һәм Чукот. Ярдан читтәрәк Яңа Жир, Яңа Себер һәм башка утраулар урнашкан.
Яр сызыкларының шактый ергаланган булуына карамастан, материкның эчке өлешләре океаннардан шактый еракта урнашуы сәбәпле, аларның табигатенә океаннарның йогынтысы бик аз сизелә.
Шулай итеп, Евразия — Жир шарындагы океаннарның дүртесе дә юа торган бердәнбер материк. Океаннар ясаган диңгезләр материкның көнчыгышында һәм көньягында аеруча тирән.
Үтеп керүе читен булган Үзәк Азияне һәм аның тирәсендәге территорияләрне шактый соң, бары тик ХІХ гасырда гына өйрәнә башлыйлар. Бу вакытта инде хәтта ерак Австралияне дә яхшырак беләләр. Үзәк Азияне өйрәнүдә рус сәяхәтчеләре Петр Петрович Семенов-Тян-Шанскийның һәм Николай Михайлович Пржевальскийның хезмәтләре аеруча зур.
П. П. Семенов Тянь-Шань буйлап ике тапкыр сәяхәт итә. Нәтиҗәләр таң калдыргыч була. Ул Үзәк Азиядәге төп тау системаларының
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-230-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>П. П. Семенов-Тян-Шанский (1827—1914)</figcaption></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-230-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>П. К. Козлов (1863—1935)</figcaption></figure>
берсен — Тянь-Шаньның чиген билгели. Озак вакытлар Тянь-Шаньның иң биек түбәсе саналган Хан-Тәңрене ача. Биек тау күлен — Ыссык Күлне тикшереп, ул аның агымсыз икәнен исбатлый. Беренче тапкыр Тянь-Шань тауларында биеклек пояслары билгеләнә. Монда кар сызыгы Альп тауларындагыга караганда биегрәк урнашкан булуы ачыклана.
П. П. Семеновның фәнни хезмәтләрен танып, аңа Тян-Шанский исемен йөртү хокукы бирелә. Тау сыртлары, аерым түбәләр, Үзәк Азиядәге бозлык П. П. Семенов-Тян-Шанский исемен йөртә.
Н. М. Пржевальский исеме географик ачышлар һәм тикшеренүләр тарихына мәңгегә кереп калды. Ул Үзәк Азияне бөтен яклап өйрәнүне беренче булып башлый һәм мәйданы буенча Австралия кадәр территорияне өйрәнә.
Н. М. Пржевальскийга һәм аның юлдашларына бик күп кыенлыкларны: биек тау сыртларын, чүлнең җансыз сибелмә комлыкларын, эсселекне һәм көчле салкыннарны... җиңеп узарга туры килә.
Бу сәяхәтләрнең географик нәтиҗәсе аеруча зур була. Элек өйрәнелмәгән уннарча тау сыртлары беренче тапкыр картага төшерелә, бик күп чүлләрне, Азиядәге иң зур Хуанхэ һәм Янцзы елгаларының башланган урыннарын тасвирлап яза. Н. М. Пржевальский күчеп йөрүче Лобнор күленең урынын билгели һәм аның табигатен сурәтли. Ул беренче булып хайваннарның яңа төрләрен, атап әйткәндә кыргый Пржевальский атын, Азия дөясен тасвирлый.
Сәяхәт вакытында Пржевальский урыннарны сурәткә төшереп ала, метеорологик күзәтүләр үткәрә. Ул, Үзәк Азиягә дүрт сәяхәт ясап, тау токымнарыннан һәм үсемлекләрдән бай коллекция җыя. Барлык күргәннәрен ул үзенең хезмәтләрендә язып бара. Аның язганнарында җирле халыкларга, аларның көнкүрешенә, яшәү
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-231-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Н. М. Пржевальский (1839—1888)</figcaption></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-231-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>В. А. Обручев (1863—1956)</figcaption></figure>
шартларына күп игътибар бирелә. Н. М. Пржевальский Үзәк Азиягә бишенче сәяхәте вакытында үлә. Үлгәндә ул үзен Тянь-Шань итәгенә Ыссык-Күл буена күмәргә васыять әйтеп калдыра.
Үзәк Азияне тикшеренүләрне ХХ гасырда геолог һәм «Земля Санникова» һәм башка фәнни популяр китапларның авторы В. А. Обручев дәвам итә.
**Биремнәр.** 1. Евразия белән Төньяк Америка материкларын чагыштырыгыз. Аларның географик урынында нинди охшашлык һәм аерымлык бар? 2. Дәрестә өйрәнелгән диңгез һәм култыкларның, ярымутрау һәм утрауларның исемнәрен контурлы картага языгыз. 3. П. П. Семенов-Тян-Шанский һәм Н. М. Пржевальскийның Үзәк Азияне өйрәнүгә керткән өлеше нинди? 4. Төньяк Боз океанын өйрәнгән ватаныбыз тикшеренүчеләрен әйтегез.
#### § 60. Евразиянең рельефындагы үзенчәлекләр, аның үсеше
1. Евразиядәге иң биек тау сыртларын әйтегез. Аларның биеклеген башка материклардагы тау сыртлары белән чагыштырыгыз. 2. Евразиядә иң зур тау түбәсе кайсы тауларда? 3. Материкның иң зур тигезлекләрен картада күрсәтегез. Аларны зурлыклары һәм саны буенча Төньяк һәм Көньяк Америкадагы тигезлекләр белән чагыштырыгыз. 4. Евразиядәге һәм бөтен Җир шарындагы иң тирән иңкүлекне — Үле диңгезне картада табыгыз. Материкта биеклекләр тирбәнү зурлыгын билгеләгез.
Картага анализ ясау түбәндәге нәтиҗәләрне ясарга мөмкинлек бирә: 1. Евразия башка материклардан шактый югары урнашкан. 2. Аның территориясендә Җир шарындагы иң биек тау системалары. Шуларның иң биеге — Һималай таулары. Аның түбәсе — Джомолунгма (Эверест). 3. Евразиянең тигезлекләре гаять зур булулары һәм меңнәрчә километрга сузылулары белән аерылып тора. 4. Евразиядә биеклекләрнең тирбәнү зурлыгы аеруча нык сизелә. Үле диңгез иңкүлеге белән Һималайның иң биек түбәләре арасындагы аерма 9 км дан артып китә.
Евразиядә җир өстенең мондый төрлелеге нәрсә белән аңлатыла? Сәбәбен материкның үсеш тарихыннан эзләргә кирәк. Материкның нигезен Евразия литосфера плитасы
тәшкил итә. Аның участокларының яше төрлечә. Иң борынгылары — Көнчыгыш Европа, Себер, Кытай-Корея һәм Көньяк Кытай платформалары. (Аларның яшен билгеләгез.) Соңрак булган таулар ясалу процессы бу платформаларны үзара тоташтырып, материкның мәйданын киңәйткән.
Соңыннан Евразиягә Гарәбстан һәм Һиндстан ярымутрауларының нигезендә ятучы борынгы Гондвана кисәкләре — платформалары кушылган. («Жир кабыгының төзелеше» картасын карагыз.)
Евразия плитасының көньяк чикләрендә, күрше плиталар белән кушылган урында, таулар ясалу бик көчле барган һәм алар хәзер дә дәвам итә. Моның нәтиҗәсендә биек тау системалары барлыкка килгән. Материкның көнчыгышында, Тын океан плитасы Евразия литосфера плитасының көнчыгыш чите астына кереп киткән урында утраулар дугасы һәм тирән су чоңгыллары ясалган. Евразиянең бу өлеше җир кабыгының зур активлыгы белән аерылып тора.
Җир тетри торган һәм вулканлы өлкәләр. Җир тетрәүләрнең күпчелеге Жир шарының гаять зур сейсмик пояслары узган Евразия территориясендә була. Тын океан сейсмик поясы — иң активы. Жир тетрәүләрнең күбесе шуның белән бәйле. 1923 елда булган җир тетрәү Япониянең башкаласы Токионы җимерә, шул вакытта 100 меңгә якын кеше һәлак була. Европа-Азия сейсмик поясы Евразиянең көньяк кырыеннан уза.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-233-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>91 нче рәсем. Һималайның тау түбәләреннән берсе</figcaption></figure>
Вулканлы өлкәләр дә сейсмик поясларга керә. Тын океанның «Утлы боҗра»сында вулканнар аеруча күп. Евразиядә сүнмәгән иң биек вулкан — Ключи Сопкасы, аның биеклеге 4750 м. Зур Зонд утрауларының берсендә Кракатау вулканы урнашкан. Ул элек бик көчле шартлавы, таш, көл һәм лава атуы белән билгеле.
Стихияле бәла-казаларның иң җимергечләре җир тетрәү, вулкан атулар аркасында була. Аларның барысы да диярлек таулар ясалу процессы белән бәйле. Тын океанның җыерчыклы таулар поясына кергән Япон һәм Филиппин утрауларында җир тетрәү, вулкан атулар аеруча еш була. 1988 елда Әрмәнстанда уннарча мең кеше гомерен алып киткән иң һәлакәтле җир тетрәү булды.
Барлык илләрнең галимнәре тикшеренүнең иң яңа методларын кулланалар, тикшерү нәтиҗәләренә таянып, аеруча сейсмик районнарны билгелиләр һәм җир тетрәү ихтималын алдан әйтәләр. Бу районнарда йортларны шактый көчле җир селкенүләренә чыдарлык махсус конструкция нигезендә салалар.
Евразиянең рельефына борынгы бозлану да зур йогынты ясаган. Борынгы бозлык материкның төньяк өлешен, шулай ук бик күп тау сыртларын да каплап алган булган.
**Биремнәр.** 1. Евразиянең рельефы башка материклар рельефыннан нәрсә белән аерыла? 2. Табигатьтә күп процесслар үзара бер-берсе белән бәйләнештә бара. Җир тетрәүләр, вулканнар һәм тау ясалу өлкәләре үзара бер-берсе белән ничек бәйләнгән? 3. Евразия рельефының хәзерге вакыттагы үсешен нинди фактлар белән исбатларга була?
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-234-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>92 нче рәсем. Һималай — Үзәк һәм Көньяк Азия арасында климат чиге</figcaption></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-234-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>93 нче рәсем. Үзәк Азия. Гоби</figcaption></figure>
#### § 61. Рельефның төп формалары. Файдалы казылмаларның урнашуы
Рельефның төп формалары. Башка материклардагы кебек, Евразия халкы башлыча тигезлекләрдә яши.
1. Картадан Көнчыгыш Европа һәм Олы Кытай тигезлеген, Гарәбстан, Декан, Гоби, Урта Себер яссы таулыкларын күрсәтегез. Аларның урнашуын аңлатыгыз. 2. Ни өчен тигезлекләр, кагыйдә буларак, Жир кабыгының платформалы өлешләрендә ята?
Көнбатыш Себер тигезлеге — Жир шарындагы иң зур тигезлекләрнең берсе. Җир кабыгының соңгы күтәрелешенә кадәр хәзерге тигезлек урынында борынгы диңгез дулкыннары чайкалган. Шуның өчен аның диңгез һәм континенталь утырма токымнар белән капланган җир өсте шактый тигез. Борынгы бозлыклар Евразиянең төньяк өлешендәге тигезлекләр өслегендә мореналы таулар тезмәсе калдырган.
Евразиянең таулары да, тигезлекләре кебек, ясалулары һәм яшьләре ягыннан төрлечә. Яңа җыерчыклану таулары
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-235-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>94 нче рәсем. Альп таулары</figcaption></figure>
материкның көнчыгыш һәм көньяк кырыйларына урнашкан бик зур ике пояс хасил итә.
Евразиянең көньяк өлешендә Альп-Һималай поясы Атлантик океаннан алып Тын океанга кадәр диярлек сузылган. Аңа Пиреней, Альп, Карпат, Кавказ, Памир, Һималай таулары керә.
Аларны картадан табыгыз. Азиядәге һәм Европадагы иң биек тауларны күрсәтегез. Аларның түбәләрен әйтегез. Текстта исемнәре телгә алынган тау сыртларын контурлы картада билгеләгез.
Альп-Һималай поясының кайбер урыннарында берничә тау сырты килеп кушыла. Шунда таулыклар барлыкка килә. Шулар арасында иң зурысы — Памир таулыгы. Тагын да югарырак Тибет таулыгы күтәрелгән.
Жыерчыклы тауларның Тын океан поясы Камчаткадан башланып Зур Зонд утрауларында тәмамлана. Евразиядә ул Тын океандагы вулканик боҗра һәм җир тетри торган пояс белән туры килә. Шуңа күрә кайвакыт тау сыртларының түбәләре — алар сүнгән һәм сүнмәгән вулканнар.
Скандинавия таулары, Урал, Тянь-Шань, Алтай — шактый борынгы таулар. Алар борынгы җыерчыклану вакытында барлыкка килгәннәр. («Жир кабыгының төзелеше» картасыннан карагыз.) Миллионнарча еллар дәвамында тышкы көчләр тәэсирендә таулар бик нык җимерелгән. Соңга таба аларның кайберләре, мәсәлән, Урал, Тянь-Шань, Алтай таулары яңадан күтәрелгән.
Файдалы казылмалары. Дөньяның бик күп илләрендә төрле файдалы казылмаларга ихтыяҗ тиз үсә. Евразия аларның күбесенә бай. Ул аеруча руда запаслары белән аерылып тора.
Евразия аккургаш һәм вольфрам кебек сирәк очрый торган төсле металларга аеруча бай. Аларның ятмалары, аккургаш-вольфрам поясы хасил итеп, Евразиянең көнчыгыш өлеше аша полоса булып уза. Аккургаш белән вольфрам промышленностьта киң кулланыла.
Алтын һәм асылташларның барлыкка килүе магматик тау токымнарына бәйле. Россиянең Азия өлешендә алтын һәм алмаз ятмалары күп. Һиндстан ярымутравында, Шри
Ланка утравында төрле асылташлар — зәңгәр сапфир, кызыл рубин ятмалары бар.
Файдалы казылма рудалары тирәндә, платформаларның кристаллик фундаментында да, магматик токымнар өскә чыккан урыннарда да урнашкан. Һиндстан ярымутравындагы тауларда тимер рудаларының ятмалары булу шулар белән бәйләнгән.
Россиядә тимер рудасының иң зур ятмасы — Курск магнит аномалиясе (КМА) башка юл белән ясалган, ул метаморфик тау токымнарына бәйле.
Евразия утырма юл белән ясалган файдалы казылмаларга бай. Янучан файдалы казылмаларның дөньядагы запасының күп өлеше биредә тупланган. Нефть һәм газ ятмалары, кагыйдә буларак, Жир кабыгының утырма токымнар белән тулган бөгелешләренә тупланган. Геологлар нефтьне коры җирдә генә түгел, шельфларда да табалар.
Нефть һәм табигый газ запасы буенча Евразия башка барлык материклардан баерак. Аларның Көнбатыш Себер тигезлегендәге, Гарәбстан ярымутравындагы ятмалары бөтен дөньяга билгеле. Төньяк диңгез төбендә нефть һәм газ табылды, һәм хәзер аларны чыгару эше алып барыла.
Ташкүмер Донбасс, Кузбасс һәм башка күмер бассейннарында ята. Ташкүмер шулай ук Европаның урта өлешендә, Евразиянең көнчыгышында — Олы Кытай тигезлегендә дә күп.
Аш тозы һәм калий тозлары сай күлләрдә һәм бик үк тирән булмаган диңгезләрдә тозлы су парга әйләнү нәтиҗәсендә барлыкка килгән. Калий тозларын басуларны ашлау өчен кулланалар.
Боксит ятмалары Казахстанда, Олы Кытай тигезлегенең төньягында, Альп буйларында очрый. (Комплекслы картаны карагыз.)
**Биремнәр.** 1\*. Текстта исемнәре телгә алынган тау сыртларын, тигезлекләрне контурлы картада билгеләгез. 2. Магматик һәм утырма юл белән ясалган файдалы казылмаларның урнашуындагы аерма нәрсә белән аңлатыла?
#### § 62. Климаты
Сезнең белүегезчә, һәр материкның климаты үзенчә аерылып тора. Евразиянең климаты бик төрле. (Бу нәрсә белән аңлатыла?)
Евразиянең климат шартлары башка материкларныкына караганда кискенрәк. Ул төньяктан көньякка таба гына түгел, ә көнбатыштан көнчыгышка таба да үзгәрә. (Моны нинди сәбәпләр белән аңлатып була?)
Һиндстан һәм Һинд-Кытай ярымутрауларының климаты муссоннарга бәйле. Жәй көне материкның нык җылынуы һәм аның өстендә атмосфера басымы түбән булу сәбәпле, океаннан экваториаль һава массалары үтеп керә. Муссоннар Һинд океаныннан гаять күп явым-төшем алып килә. Кышкы чорда муссон, төньяк-көнчыгыш пассатлар белән бергә туры килеп, материктан исә.
Евразиянең биек таулары — Альп, Кавказ, Һималай — көнбатыштан көнчыгышка сузылган. Алар төньяктан искән салкын җилләрне көньякка үткәрмиләр. Аның каравы Атлантик океаннан килгән дымлы һава массасы материк эченә тоткарсыз үтеп керә. Океаннан килүче муссоннар тау сыртларына очраган урыннарда явым-төшем аеруча күп була. Мәсәлән, Көньяк-Көнчыгыш Һималай итәгендә Җир шарында иң дымлы урын — атаклы Черапунджи урнашкан. Көнбатыш Кавказ тауларының көньяк битләрендә явымнар күп төшә.
Башка материклардагы кебек, Евразия тауларында да климат шартлары биеклек поясларына карап үзгәрә. Биеклек климаты поясы Альп, Кавказ, Һималай тауларында аеруча нык сизелә. Биек таулыкларда — Тибетта һәм Памирда — коры биек тау климаты, җәй эссе, кыш суык, елның күп вакытында кырыс климат.
1. Евразия һәм Төньяк Американың климат шартлары нәрсә белән аерыла? 2. Географик киңлек, океаннардан ерак яки якын булу, рельеф сез яшәгән
төбәкнең климатына ничек йогынты ясавын аңлатыгыз. 3 Карта һәм дәреслектәге тексттан файдаланып, Евразия территориясендә явымтөшемнең бүленеше турында сөйләргә әзерләнегез. Сез ачыклаган фактларны ничек аңлатырга?
##### Климат пояслары.
Материкның климат шартлары гаять төрле булуын климат пояслары картасы раслый.
1. Жир шарының климат поясларын әйтегез. Аларны нинди билгеләргә карап бүләләр? 2. Климат пояслары картасы буенча (20 нче рәсемне карагыз): а) материкның нинди климат поясларында ятуын; б) аларның кайсысы иң зур территорияне алып торуын; в) климат поясларының нинди юнәлештә алмашынуын билгеләгез. 3. Моны нәрсә белән аңлатып була?
Евразиянең Арктикадагы утрауларында һәм материкның Төньяк Боз океаны яр буендагы көнчыгыш өлешендә арктик климат. Монда ел буена коры һәм салқын арктик һава өстенлек итә. Температура һәрвакыт түбән, кышын көчле суыклар була. Берничә генә ай дәвам иткән кыска җәйдә поляр кояш биек күтәрелми. Ул океан һәм коры җир өстен аз җылыта.
Субарктик климат поясы тар полоса булып бөтен материк аша сузылган. Көнбатышта аңа Исландия утравы да керә. Субарктик климат арктик климатка караганда җылырак.
Уртача, субтропик һәм тропик климат поясларында климат типлары бик төрле.
Евразиянең иң зур территориясе төньяк уртача пояста ята. Һава массалары көнбатыштан килгәнгә күрә, бу пояста климат типларының көнбатыштан көнчыгышка таба алмашынуы аеруча яхшы күренә (20 нче рәсемне карагыз).
Евразиянең көнбатыш өлешендә һава массалары Атлантик океаннан килгәнгә күрә, кыш йомшак, гыйнварда уртача температура 0°С тан югары була. Җәй көне +10 нан алып +18 °С ка кадәр җитә. Явым-төшем күп, даими булып тора, 1000 мм дан артып китә. Җәен болытлы, яңгырлы көннәр күп, кояшлы көннәр сирәкләнә. Кышын һава алышынып тора, еш кына вак яңгыр сибәли, томан озак таралмый. Кар сирәк ява һәм тиз эреп бетә. Бу — уртача поясның диңгез климаты.
Көнчыгышка таба, Урал тауларына кадәр, уртача континенталь климат өстенлек итә. Атлантик океанның йогынтысы кими бара. Җәен җылы, кышын салкын, каты суыклар була. Атлантик океаннан килгән һава материк өстендә җәй көне җылына, кыш көне суына. Көнчыгыш Европа тигезлегендә һава алмашынучан. Кыш көне аяз, кояшлы көннәр җепшек көннәр белән алмашына, ә җәй көне күкне болытлар каплап ала, яңгырлар ява. (Һаваның алмашынуын нәрсә белән аңлатырга?)
Уртача пояска кергән Урта һәм Үзәк Азиянең, Урал таулары артында ятучы территориянең климатын континенталь һава массалары билгели. Жәй көне җир өстендәге һава бик җылына, температура нык күтәрелә, әмма кышын ул -50 °С ка һәм аннан да түбән төшә. Атлантик океаннан килгән һава монда явым-төшем алып килми диярлек. Кышын кар аз ява, шуңа күрә җирдә туң тирәнгә китә. Бу — уртача поясның континенталь климаты.
Бу поясның көнчыгышында муссонлы климат. Аның төп үзенчәлеге — һава массасының сезонга карап бик төгәл алмашынуы. (Бу нәрсә белән аңлатыла?) Муссонлы климат Евразиянең уртача поясында гына түгел, тагын ике поясында. (Кайсыларында?)
Субтропик климат поясы Евразияне Пиреней ярымутравыннан алып Тын океанга кадәр кисеп үтә. Җәй көне тропик һава килгәнгә көннәр эссе, коры була. Яңгырлар бик сирәк ява. Баш өстендә болытсыз, «мәңге зәңгәр күк Йөзе күренә. Кыш көне Урта диңгез яры буенда бөтенләй башка һава: яңгырлар еш ява, җылы. Үсемлекләр үсүләрен дәвам итәләр. Атлантик океаннан искән дымлы көнбатыш җилләре яңгырлар алып килә. Уртача температура кышын да һәр җирдә 0°С тан югары. Бу — субтропик урта диңгез климаты. Көнбатыштан көнчыгышка таба һаваның дымлылыгы кими, субтропик поясның үзәк өлешендә субтропик континенталь климат. Монда җәй эссе, ә кыш шактый салкын була. Явым-төшем аз. Жил һавага тузан һәм ком өерә.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-240-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>95 нче рәсем. Евразия поясларының климатограммалары</figcaption></figure>
Евразиянең Тын океан яр буйларында субтропик пояста җәй көне һава массалары Тын океаннан күп явым-төшем, куе болытлар, салкын һава алып килә. Бертуктаусыз көчле яңгырлар ява. Елгалар тулып ярларыннан чыга, басуларны, юлларны, авылларны су баса. Кыш көне материкның эчке өлешеннән шактый салкын континенталь һава килә, һәм температура 0°С ка кадәр төшәргә мөмкин. Мондый климат муссонлы субтропик климат дип атала.
> Дәреслектәге картадан (20 нче рәсемне карагыз) тропик, суб- экваториаль һәм экваториаль климат поясларын табыгыз. Алардагы климат типларын әйтегез һәм аларның үзенчәлекләрен билгеләгез.
##### Халыкның хуҗалык эшчәнлегенә климатның йогынтысы.
Евразиядә климат шартлары бик күп яктан халыкның хуҗалык эшчәнлеген билгели. Әгәр материкның төньягында җәй көне салкынча һава авыл хуҗалыгына комачауласа, көньяк яртысында температура югары булу тропикта елына 2-3 тапкыр уңыш җыеп алырга мөмкинлек бирә. Әмма дым җитмәү моны тоткарлый.
Материкның көнчыгышында, көньяк-көнчыгышында һәм көньягында муссонлы климат авыл хуҗалыгы өчен аеруча уңайлы. Дым яхшы саклана торган басуларда чәй куаклары, шикәр камышы үсә. Уртача климат поясында, бигрәк тә җәй эссе, кыш йомшак булган урыннарда, бодай, кукуруз һәм башка бөртекле культуралар, шулай ук шикәр чөгендере, алма, виноград үсә. Урта диңгез яр буйларындагы йомшак һәм җылы климат субтропик культуралары үстерергә мөмкинлек бирә.
Көнчыгыш һәм Көньяк Азиядә муссонлы яңгырлар яуганда, еш кына җимергеч су басулар була. Хуанхэ, Ганг, Амур елгалары үзләренең ташулары белән билгеле. Коточкыч су басулар вакытында кешеләр һәм йорт хайваннары һәлак була.
Су басуларга каршы бик борынгы заманнардан ук кешеләр елга ярларына дамбалар, плотиналар һәм башка ныгытмалар төзегән.
Диңгез буе түбәнлекләрендә океаннарда барлыкка килгән өермәле җилләр — тайфуннар су басулар китереп чыгара. Алардан барыннан да бигрәк Япон һәм Филиппин утрауларында, Һинд-Кытай яр буйларында яшәүчеләр интегә. Тайфун вакытында җилнең көче сәгатенә 400 км га җитә һәм гаять күп җимерелүләргә китерә.
Корылык кешеләргә зур зыян алып килә. Ул бик озак вакытлар яңгыр яумаудан башлана. Кешеләр корылыкка каршы сусаклагычлар төзиләр. Гарәбстан ярымутравындагы кайбер илләрдә диңгез суларын төчеләндереп сугару өчен кулланалар.
> **Биремнәр.**
> 1\*. Климатограмма буенча (95 нче рәсемне карагыз) Евразиянең климат типларын билгеләгез.
> 2\. Үзегез яши торган төбәкнең җәйге һавасын сурәтләгез. Ул нинди климат тибына туры килә?
> 3\. Евразия һәм Төньяк Американың климат типларын чагыштырыгыз. Аларның составында һәм урнашуында нинди охшашлык бар?
> 4\. Сезнең якта авыл халкы климат шартларын ничек исәпкә ала?
#### § 63. Эчке сулары
##### Эчке суларның бүленеше.
Евразия эчке суларга бай. Жир шарының күп кенә зур елгалары аның территориясе буйлап ага. Евразиянең күлләре зурлыгы һәм тирәнлеге белән аерылып тора. Евразиянең төрле өлешләрендә рельеф һәм климат бертөрле булмаганга күрә, материк территориясендә күлләр һәм елгалар тигез урнашмаган.
Материкның эчке өлешенә урнашкан таулардан һәм калкулыклардан башланган елгалар океаннарга омтылалар. Океаннарның һәрберсенә агып төшүче елгалар биләгән территория якынча тигез икәне күренә. Материкның кырыйларында елгалар челтәре куерак, бары тик көньяк-көнбатыш өлешендә генә ул шактый сирәкләнә төшкән. Шул ук вакытта бик зур мәйданнар биләп торган эчке өлкәләрнең елгалары Дөнья океанына коймыйлар. Эчке агымлы территорияләргә материкның 1/3 өлеше туры килә.
Жир асты сулары — бик кыйммәтле табигый байлык. Көнбатыш Себер тигезлегендә аның запасы аеруча күп. Алар елга һәм күлләрне туендырып кына калмыйлар, халык та аларны киң файдалана.
Җирдә кыйммәтле төче суның күп кенә запасы дөньядагы иң тирән күл — Байкалда тупланган. Материктагы бозлыклар — шулай ук төче суның бай чыганагы.
Амур, Хуанхэ, Янцзы елгалары Тын океанга коя. Янцзы — Евразиядәге иң озын елга (5800 км). Ул муссонлы яңгырлар вакытында ташый. Диңгезгә койган урынында зур дельта хасил итә. Янцзының шактый өлешендә суднолар йөри. Түбән агымына хәтта диңгез суднолары да керә ала. Елга һәм аның кушылдыкларының суын сугару өчен файдаланалар. Кытай халкының дүрттән бер өлеше аның бассейнында яши.
Ганг елгасы да муссонлы климат территориясеннән ага. Күп сулы булуы белән Ганг Амазонка белән Конгодан гына калыша. Һималай тауларыннан башлана һәм материкның иң дымлы территориясеннән ага. Янцзы кебек, Ганг та җәй көне ташый. Елганың болганчык сары суы таулардан бик күп каты кисәкчекләр алып килә һәм Бенгалия култыгына койган җирдә бик киң дельта хасил итә.
Һинд елгасы Һималай тауларында эрегән боз, кар сулары һәм анда яуган муссонлы яңгыр сулары белән туена. Күп сулы булуы ягыннан Гангтан калыша.
Себер елгаларыннан иң озыны — Лена, иң күп сулысы — Енисей.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-243-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>96 нчы рәсем. Янцзы елгасында ел дәвамында суның биеклеге үзгәрү</figcaption></figure>
##### Эчке агымлы территорияләре.
Материкның шактый мәйданыннан океаннарга су агымы чыкмый. Бу өлкәдә иң зур елга — Идел. Үзенең кушылдыклары белән ул суны Көнчыгыш Европа тигезлегенең шактый өлешеннән җыя. Тигезлектәге уртача континенталь климат Иделнең режимын билгели. (Аның үзенчәлекләрен исегезгә төшерегез.) Сусаклагычлар булганга күрә, Идел җәй буе күп сулы һәм анда суднолар йөри.
Коры, сусыз Урта һәм Үзәк Азиядә елгалар бөтенләй юк диярлек. Булганнары биек таулардан башлана, тигезлекләргә агып төшә. Аз санлы бу елгалар агымсыз күлләргә коя. Чүлләрдә су — яшәү чыганагы, шуңа күрә оазисларда яшәүче кешеләр бу суны сугару өчен файдаланалар. Жәй көне эссе кояш нурлары астында тауларда кар һәм боз эрегән чакта елгаларда су нык күтәрелә. Азиянең бу өлешендә иң зур елга — Амудәрья.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-244-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>97 нче рәсем. Альп тауларындагы күл</figcaption></figure>
> 1\*. Материктагы елгаларның берсен үзегез сайлап, карта һәм план буенча сурәтләгез (кушымтаны карагыз). Бу елганың рельефка һәм климатка бәйләнешле үзенчәлекләрен билгеләгез.
> 2\. Евразиянең көнбатыш өлешендәге елгаларның режим үзенчәлекләрен һәм туену типларын күрсәтегез. Елгаларның бу үзенчәлекләре аларны хуҗалыкта кулланганда ничек күренә?
> 3\. Дунай, Рейн, Эльба, Одер, Висла елгаларын картадан табыгыз. Уртача континенталь климат шартларында бу елгаларның режимы һәм туену тибы ничек үзгәрә?
Урта диңгезгә коя торган елгаларның режимы даими булмавы белән аерылып тора. Кышкы яңгырлар елгаларны тутыра. Җәй көне коры вакытта алар саега, ә кайберләре хәтта кибә.
Болардан аермалы буларак, явым-төшемнәр муссонлы режимда булган елгаларда җәен су нык күтәрелә (96 нчы рәсем). Бу вакытта таулардагы кар һәм боз да эри. Көчле ташулар башлана. Елгалар ярларыннан чыгып, көчле су басулар була. Анда яшәүчеләр моңа каршы дамбалар төзи, кайвакыт су аларны җимерә һәм зур бәла-казалар китерә. Кышын елгада су нык кими, уртача поясның муссонлы климатында елгалар хәтта туңа, мәсәлән Амур елгасы.
Экваториаль климатлы Зур Зонд утрауларындагы елгалар яңгыр сулары белән туена, һәм алар һәрвакыт мул сулы була.
Евразиядә күп кенә елгалар бозлык сулары белән туена. Аларга Үзәк Азиядәге биек таулардан агып төшүче эчке агымлы елгалар керә. Алар таулардагы кар һәм бозлыклар эрегән вакытта яз ахырында, җәй башында ташыйлар. Шундый елгаларның берсе — Амударья.
Евразиядә күлләр бик күп. Алар ясалышлары, зурлыклары һәм су режимы буенча төрле. Елгалар кебек, алар да материк территориясендә тигез урнашмаган. Евразиянең төньяк-көнбатышы күлләргә аеруча бай. Аларның иң зурлары — Ладога һәм Онега күлләре. Аларның казанлыгы Жир кабыгының акрын гына иңүе нәтиҗәсендә барлыкка килгән. Соңыннан бозлыклар аларны шактый тирәнәйткән. Бу күлләрнең суы төче.
Климаты коры һәм эссе районнарда, кагыйдә буларак, күлләр аз һәм аларның суы тозлы. Эчке агымлы территорияләрдәге күлләр шундый. Таулардагы кайбер күлләр Жир кабыгы ярылган урыннарда урнашкан. Иң тирән ярылган урында Байкал күле ята. Үзенең матурлыгы белән танылган Женева күле Альп тауларында урнашкан.
Каспий һәм Арал диңгез-күлләре кайчандыр Бөтендөнья океаны белән тоташкан борынгы диңгез бассейнының калдыгы булып торалар. Казахстанның көньяк-көнчыгышында — Балхаш, Тянь-Шань тауларында катмый торган Ыссык-күл («җылы күл» дигәнне аңлата) урнашкан.
Хуҗалык ягыннан күлләрнең әһәмияте бик зур. Аларның күбесе — Байкал, Ладога, Онега һәм башкалар — чиста төче суның бай чыганагы, суднолар йөрү өчен уңайлы.
##### Хәзерге бозлану.
Евразия мәйданының шактый өлеше хәзерге бозлыклар белән капланган. Алар төньяк утрауларның күбесендә — Исландия, Шпицберген, Яңа Жир һәм башка утрауларда, шулай ук иң биек тауларда — Альп, Һималай, Тянь-Шань һәм Памир тауларында бар. Таудан шуып төшкән бозлыклардан бик күп елгалар башлангыч ала. Сугарусыз культуралы үсемлекләр игү мөмкин булмаган эссе һәм коры климатлы илләрдә аларның суы белән җир сугаралар. Хуанхэ, Янцзы, Һинд, Ганг, Амударья елгаларының суы аеруча киң файдаланыла.
##### Күпьеллык туңлык.
Төньяк Евразиянең бик зур территориясендә күпьеллык туң ята. Аны «мәңгелек» туңлык дип тә әйтәләр. Ул материкның Азия өлешенә кергән территориясенең 1/3 ен диярлек алып тора. Тау токымнарының туң катлавында боз бар, һәм аның калынлыгы Кола ярымутравында берничә метрга, ә Таймыр ярымутравында 1500 м га җитә. Җәй көне туң катлавы 40—150 см тирәнлектә генә эри.
Күпьеллык туңлык ясалуның сәбәбен галимнәр кышның аз карлы, салкын һәм уртача еллык температураның 0°С тан түбән булуы белән аңлаталар. Шул ук вакытта мәңгелек туң катлавының шактый калын булуы аның бик борынгылыгын раслый.
Туңган җир катламы өстеннән ага торган елгалар яз көне, күп санлы сазлыклар ясап, бик киң булып җәелә. Чөнки монда су җиргә сеңә алмый, җыелып тора. Торак йортлар, юллар төзүдә, игенчелекне киңәйтүдә мәңгелек туң зур кыенлыклар тудыра.
> **Биремнәр.**
>
> 1. Ни өчен Евразиянең шактый мәйданы хәзерге бозлыклар белән капланган?
> 2. Лена елгасы белән Хуанхэ елгасын режимы һәм туену тибы буенча чагыштырыгыз. Алар арасындагы аерымлыкны нәрсә белән аңлатып була?
> 3. Текстта аерып күрсәтелгән елга һәм күлләрне контурлы картага язып куегыз.
#### § 64. Табигый зоналары
##### Табигый зоналарның урнашуы.
Евразиянең табигый зоналары урнашуда, башка материклардагы кебек үк, киңлек зональлеге законы күренә.
> 1. Бу закончалык нидән гыйбарәт?
> 2. Картадан файдаланып, Евразиянең табигый зоналарын кч, оз. ның 80° ы буенча төньяктан көньякка таба санап чыгыгыз һәм әйтелгән закончалыкны раслагыз.
Материкның төньягында табигый зоналар тоташ полоса булып сузыла, ә тайгадан көньяккарак алар төньяктан көньякка гына түгел, көнбатыштан көнчыгышка таба да алмашыналар. Моңа ышану өчен, картаны анализлауны дәвам итик. Материкның көнбатышында һәм көнчыгышында киң яфраклы урманнар зонасы урнашуы, ә материкның эчендә урман-дала һәм далалар, ярымчүлләр һәм чүлләр зоналары башлануы күренә. Болай урнашу материк кырыйларыннан эчкәрегә таба явым-төшемнең кимүе белән аңлатыла.
Гомумән, Евразиянең табигый зоналары Жир шарындагы башка материклардагыга караганда төрлерәк.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-247-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>98 нче рәсем. Тундра</figcaption></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-247-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>99 нчы рәсем. Катнаш урман</figcaption></figure>
##### Арктик һәм субарктик поясларның табигый зоналары.
Евразиядә арктик чүлләр, тундра һәм урман-тундра көньякка Төньяк Америкадагы кадәр үк эчкәре кермиләр. Ике материкның да бу зоналары табигатендә охшашлыклар күп. Бу хәл очраклы түгел. Чөнки бу зоналар материкларның төньяк кырыйларына урнашкан. Анда озак вакыт температура түбән була, мәңгелек туңлык, зур мәйданнарда сазлыклар җәелеп ята, өстәвенә, бик борынгы заманнарда бу материклар бербөтен булган.
Арктик чүлләрнең һәм тундраның табигате әле хәзергә кешенең хуҗалык эшчәнлеге белән аз үзгәргән. Ләкин кайбер хайваннарның, мәсәлән ак аюның, саны нык кимегән. Аларны атуны тыю бу уникаль хайванны саклап калу мөмкинлеген бирде.
##### Уртача поясның табигый зоналары
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-248-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Төньяк боланы</figcaption></figure>
> 1. Картадан файдаланып, уртача климат поясында урнашкан табигый зоналарны әйтегез.
> 2. Картадан урман зоналарын күрсәтегез. Аларны мәйданы һәм урнашуы буенча Төньяк Американың урман зоналары белән чагыштырыгыз. Нинди нәтиҗә ясарга мөмкин?
##### Урман зоналары.
Евразиядә алар бик зур территорияләрне биләп тора. Мәйданы ягыннан иң зурысы — тайга. Уртача климат поясында җәй тундра һәм урман-тундрадагыга караганда җылырак һәм озынрак була, шуңа күрә монда агаччыл үсемлекләр күренә башлый.
Тайга зонасында көлсу туфраклар. (Алар ничек ясала?) Бу туфракта салкынга чыдам ылыслы агачлар — нарат һәм чыршы, Урал тауларыннан көнчыгышка таба ак чыршы, Себер нараты, шулай ук кыш көне ылысын коя торган бердәнбер агач токымы карагай үсә.
Катнаш һәм киң яфраклы урманнар зонасы материкның көнбатыш һәм көнчыгышында гына урнашкан. (Моны нәрсә белән аңлатырга?) Киң яфраклы агачлар җылыны ныграк ярата, алар тайгада юк. Туфрагы көлсу туфракка караганда уңдырышлырак.
Европадагы киң яфраклы урманнарда күбрәк бүк һәм имән агачы үсә. Бүк урманнары җылы һәм дымлы климатны ярата. Көнчыгыш Европа тигезлегендә явым-төшем кими бара, җәйге һәм кышкы температура арасында аерма зурая, шуңа күрә бүк урманнарын имәнлекләр алмаштыра. Киң яфраклы урманнарның зур өлеше киселеп беткән. Кеше тарафыннан үзгәртелмәгән, табигый хәлендәге урманнар безнең илебезнең көнчыгышында тайгада һәм тауларда гына сакланып калган.
Хайваннар дөньясы тайгада яхшырак сакланган. Монда урманда яшәргә яраклашкан бүре, аю, поши, тиен яши. Катнаш һәм киң яфраклы урманнарда күп кенә хайваннар азайды, һәм кеше аларны саклап калу чараларын күрә. Зубр, Уссури юлбарысы Кызыл китапка кертелгән.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-249-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Бөке имәненең ботагы</figcaption></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-249-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Кузы (әстерхан чикләвеге) агачының ботагы</figcaption></figure>
##### Урман-дала һәм далалар.
(Урман-дала һәм далалар зонасын картадан табыгыз.) Даланың кара туфрагы уңдырышлы булуы белән аерылып тора. Шуңа күрә урман-дала һәм дала тоташ сөрелеп беткән диярлек. Табигый үсемлекләр бары тик тыюлыкларда һәм сөрергә читен урыннарда гына калган. Монда жылы һәм дым җитәрлек булганга, төрле культуралы үсемлекләр — бөртеклеләр, шикәр чөгендере, көнбагыш игәргә уңайлы. Далада, кайчагында урман-далаларда да корылыклар була, бу вакытта, билгеле инде, ул җирләрне сугарырга туры килә.
Далада яшәүче хайваннар, башлыча кимерүчеләр, үсемлекләр белән туклана. Аларның күбесе — йомран, көзән, төрле тычканнар, яшеренер урын булмаганга күрә, җирдә казып ясаган өннәрендә яшиләр.
##### Уртача поясның ярымчүлләре һәм чүлләре.
(Евразиядәге һәм Төньяк Америкадагы бу зоналарны мәйданнары буенча чагыштырыгыз.) Ярымчүлләр һәм чүлләр зонасында җәйнең коры һәм эссе булуы туфракта, үсемлекләр һәм хайваннар дөньясында үзен бик сиздерә. Үсемлекләр үсү өчен шартлар бик уңайсыз: һава коры, бик эссе, кыш салкын, кайвакыт карлы бураннар була. Чүл яз көне генә җанлана. Эссе һәм коры чүлләрдә үсемлекләр капламы аеруча ярлы. Такла-Макан чүле тереклек билгеләре сизелмәгән ялан комнан гына торуы белән аеруча гаҗәпләндерә.
Ярымчүлләр һәм чүлләр туфрагында тоз күп, мондый шартларда кайбер үсемлекләр генә үсә ала, мәсәлән тозлак үләне.
Ярымчүлләр һәм чүлләрдә күбесенчә кимерүчеләр һәм тояклылар яши. Үзәк Азиядә ике өркәчле дөя, кыргый ишәк — куланнар очрый. Бу хайваннар Кызыл китапка кертелгән һәм закон белән саклана.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-250-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Зәйтүн агачының ботагы</figcaption></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-250-2.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Гинкго ботагы</figcaption></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-250-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Камфара дәфнәсенең ботагы</figcaption></figure>
> **Биремнәр.**
>
> 1. Евразия территориясендә табигый зональлек законы нәрсәдә күренә?
> 2. Дала белән чагыштырганда урманнарда үсемлекләр массасы күбрәк барлыкка килә, әмма кара туфрак көлсу туфрактан уңдырышлырак. Моны нәрсә белән аңлатып була?
> 3. Уртача пояста нинди табигый зоналар кеше тарафыннан ныграк үзләштерелгән? Аларның үзләштерелүенә нәрсә булышлык иткән?
#### § 65. Табигый зоналары (дәвамы)
> Евразиянең субтропик климат поясындагы табигый зоналарны һәм аларның төрлелегенең сәбәпләрен әйтегез.
Европада, җылы Урта диңгез буйларында, каты яфраклы, мәңге яшел урманнар һәм куаклыклар зонасы урнашкан. Куаклыклар урманнарга караганда зуррак мәйданны алып тора.
Монда күбрәк уңдырышлы көрән туфрак. Мәңге яшел үсемлекләр җәйге эсселеккә һәм һаваның корылыгына яхшы җайлашканнар. Аларның яфраклары тыгыз, ялтырап тора, ә кайбер үсемлекләрнең яфраклары тар, кайвакыт төкләр белән капланган була. Болар барысы да парга әйләнүне киметә. Яңгырлы йомшак кыш шартларында үләннәр яхшы үсә.
Урта диңгез яр буйларындагы урманнар бөтенләй диярлек кисеп бетерелгән. Киселгән урманнар урынында тәбәнәк агачлар һәм мәңге яшел куаклыклар үсеп чыккан. Алар арасында җимеше каен җиләген хәтерләткән каен җиләге агачы, вак ялтыравык чәнечкеле яфраклары белән тәбәнәк каты имән, мирт һәм башка үсемлекләр бар. Культуралы үсемлекләрдән зәйтүн, виноград, цитруслар һәм башка үсемлекләр үстерәләр.
Евразиянең көньяк-көнчыгышында субтропик урманнарның алмашынучан-дымлы (муссонлы) зонасы Кытай һәм Япониянең көньяк өлешен алып тора. Урта диңгез буйлары белән чагыштырганда монда җәй дымлырак, ә кыш корырак һәм салкынрак була. Шуңа күрә биредә үсә торган мәңге яшел агачлар — магнолия, камелия, камфара дәфнәсе коры кышка җайлашканнар. Бу зона кеше тарафыннан күптәннән үзләштерелгән. Киселгән урманнар урынында кешеләр дөге, чәй куаклары, цитрус үсемлекләр үстерәләр.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-251-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Гиббон</figcaption></figure>
##### Субтропик һәм тропик ярымчүлләр һәм чүлләр.
Бу зоналарның табигый үзенчәлекләрен атлас карталары буенча өйрәнегез.
> 1. Руб әл-Хәли чүле кайда урнашкан?
> 2. Июль һәм гыйнварның уртача температурасы нинди?
> 3. Ярымчүлләр һәм чүлләрнең туфракларын әйтегез, үсемлекләр характерын һәм хайваннар дөньясының составын билгеләгез. Евразиянең уртача һәм тропик поясларындагы чүлләр бер-берсеннән нәрсә белән аерыла?
##### Саванналар, субэкваториаль һәм экваториаль урманнар.
(Бу зоналарның кайда урнашуын билгеләгез, Көньяк Америка, Африка һәм Евразия экваториаль урманнарының урнашу үзенчәлекләрен чагыштырыгыз.)
Евразия саванналарында биек үләннәр, күбесенчә кыяклылар, арасында пальма, сәрби, тик һәм сало агачлары үсә. Ара-тирә сирәк урманнар да очрый. Елның коры вакытында агачларның кайберләре, мәсәлән тик һәм сало агачлары, 3-4 айга яфракларын коеп торалар. Тик — каты үзагачлы кыйммәтле агач, ул суда череми. Сало агачы 35 м га җитә, аны төзелештә кулланалар.
Субэкваториаль алмашынучан-дымлы урманнар зонасында яңгырлар, саванналардагы белән чагыштырганда күбрәк була, ә корылык чоры озакка сузылмый. Шунлыктан бу зонаның үсемлекләр капламы көньяккарак урнашкан экваториаль урманнарны хәтерләтә. Коры чакта агачларның кайберләре генә яфракларын коя. Субэкваториаль урманнар агач токымнарының төрлелеге белән аерылып тора. Саванна һәм субэкваториаль урманнарның хайваннар дөньясы бик төрле һәм күп яктан бер-берсенә охшаш (картаны карагыз). Һиндстанда һәм Шри-Ланка утравында хәзерге көнгә кадәр кыргый филләр яши. Кулга ияләштерелгән филләрне төрле авыр эшләрдә файдаланалар. Һәркайда маймыллар күп.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-252-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Макак-резус</figcaption></figure>
Евразиядә экваториаль урманнар күбесенчә утрауларда урнашкан, алар хәзергә шактый зур территорияне били. Ләкин, агачларны кискәнгә күрә, аларның мәйданы бик нык кими бара. Болай да азаеп калган хайваннар — мөгезборынның кайбер төрләре, кыргый үгезләр, кешесыман маймыл орангутан торган саен сирәгрәк очрый бара.
Хәзер Һиндстанда һәм Һинд-Кытайда субэкваториаль һәм экваториаль урманнарның зур мәйданнары кеше тарафыннан үзләштерелгән. Көнчыгыш һәм Көньяк Азия тигезлекләрендә дөге, ә Кытайның көньяк-көнчыгышында, Һиндстанда һәм Шри-Ланка утравында чәй куаклары үстерелә. Чәй плантацияләре гадәттә тау битләренә һәм тау итәкләренә урнашкан.
##### Һималай һәм Альпларда биеклек пояслары.
Евразиядә материк мәйданының яртысына якынын таулы территорияләр биләп тора. Һималай тауларының муссоннар белән нык дымланган көньяк битләрендә, Европада Альп тауларының көньяк битләрендә биеклек пояслары аеруча ачык күренә. Бу тауларда биеклек поясларының алмашынуы схемаларда күрсәтелгән (100 нче рәсем).
> 1. Кайсы таулар көньяктарак урнашкан: Һималаймы әллә Альпмы? Һималай Альптан ничә тапкыр биегрәк?
> 2. Һималай һәм Альплардагы биеклек поясларын әйтегез.
> 3. Альп һәм Һималай тауларындагы биеклек пояслары санын чагыштырыгыз. Бу аерма нәрсә белән аңлатыла?
Кешенең хуҗалык эшчәнлеге таулар белән тыгыз бәйләнгән. Халык яшәү өчен уңайлырак булган тау итәкләре һәм сөзәгрәк тау битләре ныграк үзләштерелгән. Биредә гадәттә авыллар, культуралы үсемлек басулары урнашкан, юллар салынган. Биек тау болыннарында хайваннар утлап йөри.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-253-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>100 нче рәсем. Һималай һәм Альп тауларында биеклек пояслары</figcaption></figure>
> **Биремнәр.**
>
> 1. Кайсы материкта чүлләр зуррак мәйданны алып тора? Аларның таралу сәбәпләрен күрсәтегез.
> 2. Евразиянең табигый зоналарының берсе мисалында аның табигатенең компонентлары арасындагы бәйләнешне күрсәтегез.
> 3\*. Евразиянең һәм Төньяк Американың табигый зоналарын т. к. нең 40°ы буенча чагыштырыгыз. Аларның чиратлашуында аерымлыклар һәм охшашлыкларның сәбәбе нәрсәдә?
### ХАЛКЫ ҺӘМ ИЛЛӘРЕ
#### § 66. Евразияне халкы. Илләре
Евразия территориясендә төрле расага һәм төрле тел төркемнәренә керүче халыклар яши. Көнчыгыш Европада һәм Төньяк Азиядә славян халыклары яши. Аларның телләрендә уртак сүзләр күп, мәдәниятләрендә дә охшашлыклар бар. Аларны көнчыгыш, көнбатыш һәм көньяк славяннарга бүләләр. Көнчыгыш славяннарга руслар, украиннар һәм белоруслар керә. Поляклар, чехлар һәм словаклар — көнбатыш славяннар.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-254-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>101 нче рәсем. Япон кешесе</figcaption></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-254-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>102 нче рәсем. Непал биек таулыгындагы авыл</figcaption></figure>
Болгарлар, серблар, хорватлар һәм словеннар — болары көньяк славяннар. (Герман һәм роман халыклары Көнбатыш Европаның кайсы өлешендә яши?)
Герман халыклары сары чәчле һәм ак тәнле. Роман халыклары кара чәчле, кара кучкыл тәнле. Роман халыкларының теле латин теле нигезендә барлыкка килгән.
Көньяк Азиядә күп санлы һинд халыклары яши. Кытайлар сан ягыннан алардан да күбрәк.
Евразиядә Җир шарындагы халыкның 3/4 өлешенә якыны яши. Халык саны 4,2 млрд кеше. (Аны башка материклардагы халык саны белән чагыштырыгыз. Чагыштырганнан соң нинди нәтиҗә ясап була?)
Материкның гаять зур һәм бик төрле территориясендә халык һич тә тигез урнашмаган. Евразиядә дөнья күләмендә халык иң тыгыз утырган урыннар бар.
Халык бик тыгыз утыруның бер сәбәбе — урнашуның борынгылыгында. Борынгы заманнарда ук кешеләр Көнчыгыш һәм Көньяк Азиядә урнашканнар. Монда авыл халкының тыгызлыгы кайчак 1 км² га 1000—1500 кешегә җитә. Көнбатыш Европада Атлантик океан яр буйларында халык бик тыгыз утырган. Евразиянең бу өлеше шәһәр халкы күп булу белән аерылып тора. Шул ук вакытта материкның шактый өлешендә халык бик сирәк утырган. Үзәк Азиядәге Тибет һәм Гоби таулыгында, Гарәбстан ярымутравындагы кояш көйдергән чүлләрдә халык бөтенләй яшәми диярлек. Төньяк Азиядә дә халык саны зур түгел.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-255-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>103 нче рәсем. Европа чит илләре һәм регионнары</figcaption></figure>
##### Илләр.
Хәзерге Европа һәм Азия илләре төрлечә барлыкка килгәннәр. Европада бик борынгы заманнарда ук Борынгы Греция һәм Борынгы Рим дәүләтләре булган. Урта гасырларда феодаллар арасында барган өзлексез сугышлар нәтиҗәсендә дәүләтләр барлыкка килгән һәм таркалган. Политик карта гаять чуар булган. Шуңа күрә хәзер дә Европа чит илләрендә зур һәм кечкенә дәүләтләр күп. Бу илләр халыкларының уртак максатлары күп. Алар гасырлар буе үзара материаль һәм рухи байлыклар алышып яшәгәннәр. Бу илләр хәзерге көндә дә үзара тыгыз хезмәттәшлек алып баралар.
> **Биремнәр.**
>
> 1. Евразиядә нинди телләр төркемнәренә керүче халыклар яши?
> 2. Континентның халык аеруча тыгыз утырган өлешләрен картада күрсәтегез.
> 3. Нинди территорияләрдә халык сирәк утырган? Ни өчен?
> 4. Европа илләрен нинди билгеләре буенча төркемнәргә бүләргә була?
#### § 67. Төньяк Европа илләре
Европаның табигате, халкы һәм дәүләтләре искиткеч төрле. Европаны өлешләргә бүлү кабул ителгән: Төньяк Европа, Көнбатыш Европа, Көньяк Европа һәм Көнчыгыш Европа (103 нче рәсем). Бу өлешләрнең һәркайсы үзенең табигый шартлары, кешеләрнең табигый байлыклардан файдалануы, халкының яшәү рәвеше һәм эшчәнлеге белән аерылып тора. Без хәзер шуларны ачыкларбыз.
Европаның Төньяк өлешенә Скандинавия ярымутравына урнашкан илләр — Швеция һәм Норвегия, шулай ук алар янәшәсендәге Финляндия керә. Төньяк Европа илләре төркеменә шулай ук Исландия һәм Дания дә керә.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-257-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Чум - Төньяк Европа- да болан асраучылар торагы</figcaption></figure>
##### Табигате.
Төньяк Европа илләренең иң үзенчәлекле билгесе — алар барысы да диңгез буена урнашкан. (Аларны нинди океаннар һәм диңгезләр юуын әйтегез.) Диңгез бу илләрнең климатына да, шулай ук анда яшәүче халыкның хуҗалык эшчәнлегенә дә зур йогынты ясый. Монда аларның башкалалары һәм күпчелек шәһәрләре урнашкан. Исландия, Дания, Норвегия ярларын юучы диңгезләрнең кыш көне туңмавы да бик әһәмиятле. Финляндия ярларын юучы Балтыйк диңгезендәге култыклар кыш көне боз белән каплана.
Скандинавия ярымутравының яр буйларын көньяктан һәм көнбатыштан фьордлар — ярлары текә, тар, тирән диңгез култыклары ергалаган. Фьордлар диңгездә йөзү өчен уңайлы.
Төньяк Европаның рельефы калкурак. Скандинавия ярымутравын Скандинавия таулары алып тора. Финляндиянең нигезендә борынгы платформа ята. Аны төзегән кристаллик тау токымнары — гранит һәм гнейслар — өскә чыгып торалар. Исландия утравы үзенең рельефы белән аерыла, аны «боз һәм ут иле» дип атап йөртәләр. Ул — Жир кабыгының яшь участогы, анда сүнмәгән вулканнар һәм гейзерлар күп. Исландия утравындагы таулар һәм тигезлекләр вулканик юл белән ясалган. Хәзерге вакытта ул — Җирнең иң актив вулканлы өлкәсе. Анда аеруча билгеле һәм актив Гекла вулканы бар.
Географлар еш кына Скандинавия ярымутравын Финляндия белән бергә Фенноскандия дип атыйлар. Аның рельефына 10 мең еллар элек булган борынгы бозлану зур йогынты ясаган. Климатның салкынаюы нәтиҗәсендә Фенноскандияне бик калын боз катламы каплап алган. Шуышкан чакта боз, җир өстен тигезләп, бозлык китерелмәләре ясаган. Мондый рельеф мореналы рельеф дип атала.
Тимер рудасы, бакыр, кара кургашка бай ятмалар булу борынгы тау токымнары белән бәйле. Төзелеш материаллары, аеруча гранит күп. Ә Төньяк диңгездә нефть һәм табигый газның бай ятмалары табылган.
Климат пояслары картасына карагыз. Төньяк Европа илләре күбесенчә уртача поясның төньяк яртысында яталар. Бары тик Ерак Төньяк кына Субарктикага керә. Әмма аның климаты нык салкын түгел, Төньяк Боз океанының көньяк-көнбатыш өлешеннән һәм Атлантик океаннан килгән су массасы тәэсирендә климат йомшый төшә. Өстәвенә Скандинавия ярымутравы ярлары буйлап җылы Төньяк Атлантик агымы — Гольфстримның дәвамы уза. Бу җылы агымның тәэсире Норвегиянең көнбатышында һәм Швециянең көньяк-көнбатышында аеруча нык сизелә. Анда кыш йомшак, җәй салкынча була. Атлантик океаннан исүче дымлы җилләр юеш һава һәм күп яңгырлар алып килә. Ярымутрауның эчке өлешләрендә һәм Атлантик океаннан ераграк урнашкан Финляндиядә кыш салкын, кар озаграк ята.
Климаты дымлы һәм рельефы калку булуы аркасында, Төньяк Европада кыска, ләкин мул сулы, бусагалы һәм шарлавыклы елгалар күп. Елгалар, аеруча Норвегиядә һәм Швециядә, гидроэнергиягә бай. Көчле агымлы һәм бусагалы елгаларда ГЭСлар күп төзелгән.
Меңләгән зур һәм кечкенә күлләр бозлыклар казыган казанлыкларны биләп тора. Күлләрнең күплеге — Финляндия һәм Швеция табигатенең бик әһәмиятле үзенчәлеге.
Фенноскандия — урманнар иле. Аның территориясенең яртысыннан артыгын югары сыйфатлы үзагач бирә торган куе нарат һәм чыршы урманнары каплап алган. Күп урманнар сазлыкка әйләнгән.
Финнар үзләренең илен Суоми — «сазлыклар иле» дип атыйлар. (Бу илдә ни өчен сазлыклар күп булуын аңлатыгыз.)
##### Халкы.
Төньяк Европада халык чагыштырмача сирәк урнашкан. Монда шведлар, норвегиялеләр, даниялеләр яши; көнчыгышында — финнар. Территориясенең яшәү өчен уңайлы көньяк өлешен һәм диңгез буйларын халык яхшырак үзләштергән.
Жир өсте түбәнлекле, климаты дымлы һәм йомшак, туфрагы уңдырышлы, Даниядән кала, Төньяк Европадагы илләрнең табигый шартлары игенчелек өчен уңайлы түгел.
Төньяк Европа илләре үзләренең промышленностьлары белән аерылып торалар. Халыкның кәсебе диңгезгә һәм табигый байлыкларга нык бәйле. Исландия һәм Норвегия балыкчылык белән дан тота. Норвегиялеләрнең күбесе тәҗрибәле диңгезчеләр, аларның кораблары төрле диңгезләрдә һәм океаннарда йөзә, йөк ташый, балык тота. Норвегия — поляр өлкәләрне тикшерү буенча, бөтен дөньяга танылган галимнәр Р. Амундсен һәм Ф. Нансенның, безнең чорның танылган кыю диңгезчесе, сәяхәтче-галим Тур Хейердалның ватаны. Төньяк Европа илләрендә төрле суднолар: нефть ташу өчен танкерлар, бозваткычлар, буксирлар төзиләр.
Урманга бай Швеция белән Финляндия башка илләргә агач материаллар, кәгазь һәм агачтан ясалган башка әйберләр чыгара.
Швециядә — тимер рудасы, Норвегиядә Төньяк диңгез төбеннән нефть һәм табигый газ чыгаралар.
Авыл халкы, күбесенчә, терлек асрый, чөнки монда, климат йомшак һәм дымлы булганга, үлән яхшы үсә.
Европаның башка илләре белән чагыштырганда Төньяк Европада, аеруча төньягында һәм тауларда, табигать яхшырак сакланган. Табигый комплексларны саклау өчен, барыннан да бигрәк төньяк районнарда һәм поляр түгәрәктә милли парклар төзелә.
> **Биремнәр.**
>
> 1. Төньяк Европаны юа торган диңгезләр аның климатына һәм халкының кәсебенә ничек йогынты ясый? Җавап биргәндә Төньяк Европаның комплекслы картасыннан файдаланыгыз.
> 2. Исландиядәге еллык температура тирбәнешләрен билгеләгез. Аның турында нәрсә әйтеп була?
#### § 68. Көнбатыш Европа илләре. Бөекбритания
Илләрнең бу төркеменә Евразиянең көнбатыш өлешенә урнашкан дәүләтләр керә. Алар Атлантик океанның зур йогынтысын тойган табигате, йөз елларга сузылган тарихы, нык алга киткән хуҗалыгы белән аерылып торалар. Көнбатыш Европа илләренең иң зурлары — Германия, Франция, Бөекбритания. Зурлыклары буенча Швейцария, Бельгия, Нидерланд, Ирландия, Австрия алардан калыша.
##### Бөекбритания.
Бу — Британия утрауларына урнашкан һәм иң зур утравының исеме белән аталып йөртелә торган, мәйданы ягыннан зур булмаган дәүләт.
> 1. Бөекбритания нинди утрауларда урнашкан? Бу илне юа торган океан һәм диңгезне, Төньяк-Атлантика агымын картадан табыгыз.
> 2. Илнең климатына Атлантик океанның йогынтысы турында нинди нәтиҗә ясап була?
##### Табигатенең үзенчәлекләре.
Бөекбританияне материктан тар гына бугаз аера. Табигый шартлары буенча ул Көнбатыш Европадагы күрше илләрне хәтерләтә. Бу аңлашыла да, чөнки Бөекбритания материктан чагыштырмача күптән түгел аерылган. Илнең рельефы бертөрле түгел. Төньяк-көнбатышы таулы. Таулары борынгы, нык җимерелгән. Алар чагыштырмача файдаланырлык, әмма яшәү өчен тигезлекле көньяк-көнчыгыш өлеше уңайлырак.
Бөекбритания файдалы казылмаларга — ташкүмерга, тимер рудасы, кургаш һәм цинкка шактый бай. Бу утрауларны юа торган Төньяк диңгездә нефть һәм табигый газның бик зур чыганаклары табылды.
Океанга якын булганлыктан, җәй салкынча (+12—16 °С), ә кыш йомшак, гыйнварның уртача температурасы +4—5 °С. Кар ява, ләкин тиз эреп бетә, бары төньякта, тауларда гына 1—1,5 ай ята. Диңгез климаты үләннәрнең үсүе өчен бик уңайлы, көньяк-көнчыгышында алар ел буена үсеп утыра. Бөекбританияне еш кына яшел болыннар иле дип йөртәләр.
Англиядә һава үзгәрүчән, болытлы һәм яңгырлы, бигрәк тә көз көне. Океаннан еш кына дымлы җил исә. Кышын да, җәен дә куе томан төшә. Кайвакыт томан берничә көн буена таралмый тора.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-260-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>104 нче рәсем. Лондон — Бөекбританиянең башкаласы, дөньядагы иң зур шәһәр һәм порт</figcaption></figure>
Күп сулы һәм тигезлекләр буйлап ага торган тыныч елгаларында суднолар йөри. Темза елгасы буена Бөекбританиянең башкаласы Лондон урнашкан.
Бөекбритания кайчандыр киң яфраклы урманнар белән капланган булган. Хәзер алар юк инде, кайбер урыннарда гына бүк һәм имәнлекләр сакланып калган. Эре хайваннардан аю, кабан дуңгызы, болан күптән кырып бетерелгән.
Илнең диңгез яр буйлары — төрле балыклар: сельдь, треска, килька һ. б. промыселы урыны. Инглизләр туклануда балыкны күп кулланалар.
##### Халкы.
Көнбатыш Европаның күпчелек илләрендәге кебек, Бөекбританиядә дә халык тыгыз утырган. Шәһәрләренең күбесе диңгез буйларына урнашкан.
Инглизләр Бөекбританиядә күпчелекне тәшкил итә. Алар илнең зур өлешенә утырган. Инглиз теле — илдәге төп тел һәм Җир шарында киң таралган. Илнең төньяк өлешендә шотландиялеләр яши. Алар үзләренең бик күп милли үзенчәлекләрен саклап калганнар.
Шотландия — илнең таулы өлеше. Тау түбәләре тигезләнгән, алар гөмбәзгә охшап тора. Ирландия утравының төньяк-көнчыгышында ирландиялеләр яши. Алар — Бөекбритания халкының борынгы токымы. Уэльс ярымутравында уэльслылар яши.
Бөекбритания — промышленность иле. Элек анда ташкүмер һәм тимер рудасы чыгарганнар, хәзер фабрика һәм заводлар, нигездә, читтән керткән чимал белән эшли. Илдә корыч эретәләр, самолет, диңгез суднолары, автомобиль, ЭИМ (ЭВМ) ясыйлар. Хәзерге вакытта Төньяк диңгез төбеннән нефть һәм табигый газ ятмалары чыгару көчәйде.
Авыл халкы күп түгел. Аның төп кәсебе — терлекчелек, чөнки моның өчен табигый шартлар бик уңайлы. Биредә сыерның сөт һәм ит токымнарын, шәһәргә якын яшәүчеләр дуңгыз һәм йорт кошлары асрыйлар. Шотландия һәм Уэльс үзләренең сарыклары белән дан тоталар.
Корырак һәм җылырак көньяк-көнчыгышта бодай, арпа һәм шикәр чөгендере үстерәләр. Бөекбританиянең үз икмәге җитми, ул аны башка илләрдән сатып ала. Һәр җирдә бәрәңге утырталар. Җиләк-җимеш, яшелчә бакчалары, парниклар күп. Шәһәрләрдә һәм авылларда чәчәк үстерергә яраталар. Табигатькә мәхәббәт — инглизләрнең милли үзенчәлекләреннән берсе.
Авыл халкы якын-тирәдәге фермаларда эшли. Терлекчелек белән шөгыльләнгән урыннарда аерым хуторлар һәм фермалар күп. Алар гадәттә яшел киртә ясап үсүче үләннәр белән уратылган, ә таулы өлкәләрдә гади таштан салынган тәбәнәк стеналар белән әйләндереп алынган. Табигый шартларның йогынтысы авыл йортлары архитектурасында да сизелә. Йортларның түбәсе биек, текә, чирәп белән ябылган. Шуның аркасында яңгыр сулары аннан тиз агып төшә. Бөекбританиядә урта гасырлардан сакланган замоклар күп. Бөекбритания — күп кенә спорт уеннарының ватаны, шуларның берсе — футбол.
> **Биремнәр.**
>
> 1. Карталардан файдаланып, Бөекбритания табигатенең төп үзенчәлекләрен кыскача әйтегез.
> 2. Бөекбритания климатының үзенчәлекләрен аңлатыгыз.
> 3. Үсемлекчелек өчен табигый шартлар илнең кайсы өлешендә уңайлы һәм ни өчен?
#### § 69. Франция
Европа чит илләре арасында Франция Республикасы мәйданы ягыннан иң зурысы.
> 1. Франциянең географик урыны күршесендәге Бөекбританиядән нәрсә белән аерыла?
> 2. Климат картасыннан илнең кайсы өлешендә иң күп явым-төшем булуын билгеләгез.
##### Табигате.
Франциянең яртысын диярлек (төньягын һәм көнбатышын) игенчелек өчен уңайлы тигезлекләр алып тора. Көньяк-көнчыгыш өлешендә калкулыклар һәм таулар күп. Иң биек таулар — Альплар (Альп, альб «биек тау» дигәнне аңлата). Испания белән ике арада Пиреней таулары сузылып киткән. Тау битләрендәге альп һәм субальп болыннары җәйге көтүлек итеп файдаланыла. Очлы башлы түбәләр, кыялар, кар һәм бозлыклар патшалыгы булган биек таулар — бөтен дөньяга танылган туризм һәм альпинизм районнары.
Франция файдалы казылмалардан тимер рудасына, ташкүмергә, алюминий чималы бокситка һәм калий тозларына шактый бай. (Аларның ятмаларын комплекслы картадан табыгыз.) Ләкин нефть һәм газ күп түгел, ул аларны чит илләрдән сатып алырга мәҗбүр була.
Илнең күп өлешендә уртача җылы һәм диңгез климаты өстенлек итә. Атлантик океан йогынтысы көнбатышта ныграк сизелә. Монда болытлы көннәр еш була, океан җиле исә. Урта диңгез буенда җәй эссе һәм коры, кыш җылы һәм дымлы була. Зәңгәр яр дигән бик зур курорт районы шунда урнашкан.
Франциядә — елгалар, ә Альп тауларында бик матур күлләр күп. Тау елгаларында ГЭСлар корылган. Алар илдә җитештерелә торган электр энергиясенең 1/3 е чамасын бирә. Франциядә иң озын елга — Луара. Сена елгасы да дөньяга билгеле, аның яр буена Франциянең башкаласы — Париж урнашкан.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-263-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>105 нче рәсем. Париж урамнарының берсе</figcaption></figure>
Франциянең табигатен кеше нык үзгәрткән. Урманнар башлыча Альп тауларында сакланып калган. Аларның күбесе, бигрәк тә илнең көньягында, янгыннардан нык зыян күргән. Урта диңгез буйларындагы кыргый үсемлекләрне культуралы үсемлекләр алмаштырган. Урманнарны кисеп, зәйтүн куаклары, виноградлыклар, әфлисун һәм лимон бакчалары утыртылган. Альп һәм Пиреней тауларында, диңгез буйларында, әйләнә-тирәлекне саклау максатында, тыюлыклар һәм милли парклар төзелгән.
##### Халкы.
Халкы чагыштырмача бертөрле. Французлардан кала, илдә берничә миллион чит ил кешеләре яши. Алар монда эш эзләп күрше илләрдән — Италиядән, Испания һәм Португалиядән, шулай ук Алжирдан килгәннәр.
Илнең табигый шартлары — уртача температура, явым-төшемнең җитәрлек булуы — авыл хуҗалыгы белән шөгыльләнү өчен уңайлы. Авыл халкы сан ягыннан Бөекбританиядә булганнан күбрәк, әмма аның саны һаман кими бара. Кечкенә авыллар кайчак берничә хуҗалыктан гына тора. Күпчелек шәһәрләр зур түгел. Илнең башкаласы Париж — дөньядагы иң зур һәм иң матур шәһәрләрнең берсе.
Франция — промышленносте нык алга киткән дәүләт. Илдә машиналар төзелеше аеруча алга киткән, самолетлар, автомобильләр, диңгез суднолары, башка төр транспорт средстволары эшләнә. Космос промышленносте булдырылган. Франциянең парфюмерия һәм косметикасы, нәфис һәм килешле итеп тегелгән өс һәм аяк киемнәре бөтен дөньяга билгеле.
Авыл хуҗалыгы илне азык-төлек белән тулысынча диярлек тәэмин итә. Мөгезле эре терлекнең саны ягыннан Франция Европада беренче урында тора. Авыл хуҗалыгында төп культура — бодай. Аны илнең төньягында игәләр, ә җылырак көньягында — кукуруз. Франция үзенең виноградлыклары һәм җимеш бакчалары белән дан тота. Төньягында алма һәм чия бакчалары күп, кояшлы көньягында персик, абрикос, зәйтүн җыялар. Урта диңгез яр буйларында меңнәрчә крестьян хуҗалыклары сату өчен чәчәк үстерә. Самолетлар аларны илнең төрле почмакларына җиткерә. Роза, ясмин, канәфер басуларында хатынкызлар чәчәкләрнең таҗ яфракчыкларын җыялар. Аларны парфюмерия промышленностенда кулланалар.
Шулай ук төрле яшелчәләр үстерәләр. Французлар яшелчәне күп кулланулары белән горурланалар.
Ил хуҗалыгында туризмның әһәмияте зур. Чөнки ул күп табыш китерә. 7 млн га якын халкы булган зур Париж шәһәре миллионнарча туристларны үзенә җәлеп итә. Аның тарихы ерак гасырларга киткән. Ул 2000 еллар элек Сена елгасындагы утрауда барлыкка килгән. Бу утрауда данлыклы Париж Изге ана соборы (собор Парижской Богоматери) урнашкан. Сена елгасының сул як ярында — Сорбонна университеты, дәүләт учреждениеләре. Элекке король сарае Лувр — хәзер танылган сәнгать музее. Уң як ярында — эшлеклеләр һәм сәүдә кварталлары. Парижда ун кешенең берсе сәүдә белән шөгыльләнә. Шәһәрнең үзәк урамы — киң һәм матур Елисей кыры. Промышленность предприятиеләре шәһәрдән еракта урнашкан. Туристларны илнең борынгы культурасы да тарта. Францияне юкка гына туристлар өчен оҗмах дип атамыйлар.
> **Биремнәр.**
>
> 1. Текст һәм картадан файдаланып, Франция табигатенең үзенчәлекләрен әйтегез. Географик урыны аңа ничек тәэсир итә?
> 2. Көнбатыш һәм Көньяк Европаның комплекслы картасыннан файдаланып, төньяктан көньякка таба авыл халкының кәсебе ничек үзгәрүен ачыклагыз. Бу аермалар нәрсә белән аңлатыла?
#### § 70. Германия
Бу — нык алга киткән дәүләтләрнең берсе, халык саны буенча Көнбатыш Европада иң зур ил. 1990 елны, Германия Демократик Республикасы белән берләшкәннән соң, аның мәйданы һәм халкы тагын да артты.
> (Германияне нинди диңгезләр юа? Илнең «диңгез капкалары» булып торган эре портларны әйтегез.)
Европа чит илләре арасында Германия — чиктәш күршеләргә иң бай ил.
> (Ул нинди зур дәүләтләр белән чиктәш?)
##### Табигате.
Германиянең территориясе төньяктан көньякка сузылган. Табигый шартлары буенча да, кешеләрнең алардан файдалануы буенча да бертөрле түгел. Көньяккарак киткән саен, урыны калкулана бара.
Төньягында Төньяк Герман түбәнлеге ята. Бу урында кайчандыр диңгез булган, ул калын утырма катлам калдырган. Мореналы калкулыклар арасында бозлыклар ясаган кечерәк кенә күлләр ята. Дымлы климат шартларында бик күп сазлыклар ясалган, хәзер аларның барысын да диярлек киптереп бетергәннәр, анда болыннар һәм сөрү җирләре җәелеп ята. Йомшак диңгез климаты, явым-төшемнең күплеге үсемлекләр өчен бик уңайлы. Бу — бик әһәмиятле терлекчелек районы. Сусыл болыннарда сыер көтүен көтәләр.
Илнең зур өлешен уртача биеклектәге бик матур урманнар белән капланган таулар полосасы алып тора. Болар — борынгы таулар, түбәләре яссы яки гөмбәзгә охшап тора. Уртача биеклектәге таулар гранит, гнейс, комташ, известь катнашкан тау токымнарыннан ясалган һәм киң үзәннәр белән аерылган. Яссы тау түбәләреннән җәелеп киткән үзәннәр, ялангач кыялар күренә. Сазлыклардан күп санлы инешләр башлана, алар агачлар арасыннан агалар, кайвакыт шома кыядан төшеп, кечкенә шарлавыклар ясыйлар. Таудагы көтүлекләрдә терлек көтәләр, басуларда арыш, солы һәм бәрәңге үстерәләр. Тауларның табигате бик матур, анда күп тыюлыклар һәм җәй көне халык ял итә торган урыннар бар.
Германиянең көньяк өлешенә Альп тауларының төньяк сыртлары һәм аның итәкләре урнашкан. Төньяк Альплар тәбәнәк, кайбер түбәләренең генә биеклеге 3000 м га җитә. Альп таулары итәгендә кеше кулы тимәгән табигать яхшы сакланган, ул тыюлыклар һәм милли парклар рәвешендә саклана.
Илнең күп өлешендә күчмә климат: диңгез климатыннан континенталь климатка күчә. Климат шартлары бик күп төрле культуралар игәргә мөмкинлек бирә. Рейн үзәнендә хәтта виноград та үстерәләр. Һәр җирдә явым-төшем күп була, тауларда 600—800 мм га җитә.
Германиядә елгалар күп. Алар күбесенчә көньяктан төньякка таба ага. Иң матур һәм зур елга — Рейн. Бу елга буйлап миллионнарча тонна йөк ташыйлар. Елга тамакларында зур порт шәһәрләре урнашкан. Илнең көньяк-көнбатыш өлешендә Дунайның башланган урыннары ята. Рейн һәм Дунай бигрәк тә яз һәм җәй көннәре, карлар һәм таулардагы бозлыклар эрегән вакытта күп сулы була.
Урманнары аз калган. Алар илнең якынча 1/4 мәйданын биләп тора һәм күбесенчә тауларда сакланып калганнар. Кеше кулы белән ясалган ландшафтлар өстенлек итә. Промышленностьның үсүе, юллар челтәренең куелыгы, авыл һәм шәһәрләрнең күплеге һаваның һәм суның нык пычрануына китерә. Елгалар пычрак һәм агуланган суны Төньяк диңгезгә илтә. Елгалар һәм күлләр күп булуга карамастан, төче су җитми.
##### Халкы.
Германия халкының милли составы бертөрле генә. Халыкның 100% ка якыны — немецлар, аларның теле герман төркеменә керә. Икенче бөтендөнья сугышыннан соң Германиягә башка илләрдә яшәүче 9 млн га якын немец күченеп кайта. Франциядәге кебек, монда да чит илләрдән килгән эшчеләр күп. Халыкның 90% ка якыны шәһәрдә яши.
Германия — дөньядагы иң бай илләрнең берсе. Илнең хуҗалыгында промышленность төп урынны тота. Завод һәм фабрикалар һәр җирдә бар. Алар төрле продукция җитештерә. Бу илдә аеруча машина күп эшләп чыгаралар. Машина төзелеше һәм химия заводлары бөтен дөньяга танылган. Химия товарлары, автомобильләр, радиоэлектроника әйберләре күпләп башка илләргә чыгарыла. Порт шәһәрләрендә диңгез суднолары ясыйлар. Германия ташкүмергә һәм калий тозларына бай. (Алар чыккан урыннарны комплекслы картадан табыгыз.) Рур ташкүмер бассейны аеруча танылган. Күпчелек чималны, бигрәк тә нефтьне, читтән кертергә туры килә. Рур өлкәсе үзенең алга киткән промышленносте белән аерылып тора.
Авыл хуҗалыгында төп шөгыль — терлекчелек, моның өчен табигый шартлар бик уңайлы. Үсемлекчелек терлекләрне азык белән тәэмин итә. Арыш, солы, терлек азыгы культуралары чәчәләр. Сусыл альп болыннарында, илнең башка җирләрендәге кебек үк, сыерларның сөт токымнарын көтәләр. Һәркайда дуңгыз асрыйлар. Авыл хуҗалыгында төп культура — бодай. Берникадәр өлешен чит илләрдән сатып алалар. Илнең җәй җылырак көнбатыш һәм көньяк-көнчыгышында шикәр чөгендере үстерәләр. Авыл хуҗалыгы белән шөгыльләнү милли ашларда да чагыла. Ул үзендә эшләнгән колбасалар һәм сосискалар белән дан тота.
> **Биремнәр.**
>
> 1. Германиянең нинди табигый зоналарга урнашуын әйтегез.
> 2. Комплекслы картадан файдаланып, илнең төрле өлешләрендә халыкның хуҗалык эшчәнлеге турында сөйләгез.
> 3. Хуҗалык эшчәнлеге илнең табигатенә ничек тәэсир итә?
#### § 71. Көнчыгыш Европа илләре
Польша, Чехия, Словакия, Венгрия, Румыния дәүләтләре, шулай ук Балкан ярымутравындагы кайбер илләр Көнчыгыш Европага керә.
Бу дәүләтләр төньякта Балтыйк диңгезеннән алып көньякка һәм көньяк-көнчыгышта Урта һәм Кара диңгезләргә кадәр, шактый киң полоса булып, якынча 1500 километрга сузылган бердәм территорияне биләп тора. Чехия, Словакия һәм Венгриядән кала, барлык илләрнең диңгезгә чыгу юлы бар.
Көнчыгыш Европа илләренең территориясен табигый шартлары буенча ике өлешкә бүлеп була. Бу территориянең төньягында — Польша, Чехия, Словакия һәм Венгрия, көньягында Румыния, Болгария, Югославия һәм Албания урнашкан. Алар рельефлары белән дә, климатлары белән дә бер-берсеннән аерылалар.
##### Польша, Чехия, Словакия, Венгрия.
Чехия белән Словакиядән кала, бу илләрнең җир өсте тигез. Балтыйк диңгезе буйларыннан көньякта түбәнлекләр биек түгел, бары 50—200 м га гына күтәрелгән. Алар бик калын утырма токымнар катламыннан ясалган. Борынгы бозлык мореналы калкулыклар тезмәсе калдырган. Венгрия территориясендә дә Дунай елгасының урта агымы буйлап бик зур түбәнлек сузылган. Ул Жир кабыгы иңгән урыннарда барлыкка килгән. Миллион еллар элек монда диңгез дулкыннары чайкалган.
Чехия, Словакия территориясендә таулар күп. Алар көнбатышта нык җимерелгән һәм, 1500 м дан артык күтәрелмичә, Германиянең уртача биеклектәге тауларын хәтерләтә. Көнчыгыштарак Карпат таулары дугасы башлана, ул яшьрәк һәм шактый биек. Ләкин утырма токымнардан торган бу таулар да сөзәк, түбәләре яссы. Кристаллик токымнар чыгып торган урыннарда тау түбәләре очлы һәм кыялары текә.
Бу илләрнең барысында да уртача континенталь климат. Жәй көне көнбатыштан — көнчыгышка, төньяктан көньякка таба температура күтәрелә. Венгриядәге тигезлекләрдә һәм нык җылынган көньяк тау битләрендә хәтта виноград өлгерә. Материкның көнбатыш өлешенә караганда, монда һәр урында явым-төшем аз була. Шуңа да карамастан Польшаның төньягында җир асты сулары якын урыннарда җирне киптерергә туры килә. Венгриядә исә җәй көне басуларны, җимеш бакчаларын, яшелчә бакчаларын ясалма сугарырга туры килә. Кыш көне салкыннар көчәя, ике-өч ай кар ята.
Тауларда салкынча дымлы климат, шуңа күрә монда урманнар яхшы үсә, күп елгалар — Эльба, Одер, Висла — шуннан башланып китә. Көнбатыш Европадагы иң озын елга — Дунай — Словакия һәм Венгрияне Кара диңгез белән тоташтыра.
Бу территориядә урманнар аз сакланган. Венгрча пушта дип аталган кара туфраклы дала бөтенләй сөрелеп беткән диярлек. Польшаның төньяк-көнчыгышында катнаш урманнар үсә торган кечерәк участоклар сакланган. Шунда үзенең кыргый үгезләре белән танылган Беловеж милли паркы урнашкан.
##### Халкы.
Бу илләрнең территориясендә халык тыгыз утырган. Халыкның яртысыннан артыгы шәһәрләрдә яши. Иң зур шәһәрләр — дәүләтләрнең башкалалары.
Һәр шәһәрнең үзенә генә хас үзенчәлеге, үз «йөзе» була. Чехлар, мәсәлән, башкалаларын яратып һәм аның матурлыгына сокланып, «Злата Прага» («Алтын Прага») диләр. Прага — Европадагы иң матур шәһәрләрнең берсе. Борынгы сарайлар, манаралар, күп санлы борынгы һәйкәлләр, Влтава елгасы аша салынган күперләр шәһәрнең кабатланмас үз йөзен барлыкка китергән.
Польша, Чехия, Словакиядә славян халыклары яши. Венгрларның борынгы бабалары (алар үзләрен мадьярлар дип йөртәләр) кайчандыр Урал таулары артында яшәгәннәр. Мең еллар элек мадьяр кабиләләренең бер өлеше, туган җирләрен ташлап, акрынлап урта Дунай буйларында төпләнеп калганнар.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-269-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>106 нчы рәсем. Прага - Чехиянең башкаласы</figcaption></figure>
Польша, Чехия, Словакия һәм Венгриянең җире файдалы казылмаларга, башлыча ташкүмергә һәм көрән күмергә бай. (Аларны картадан табыгыз.) Күмерне электр станцияләрендә ягулык итеп кулланалар. Польшада күмердән тыш — бакыр, Венгриядә алюминий промышленносте өчен чимал булып торган бокситлар бар. Алюминийдан төрле машиналар — автомобиль, самолетлар өчен детальләр ясыйлар. Аны шулай ук төзелештә дә кулланалар.
Авыл хуҗалыгы нык үскән. Ләкин промышленностьта эшләүчеләргә караганда авыл хуҗалыгында кеше азрак. Польшада төп культура — арыш, солы, бәрәңге. Зур мәйданнарны көтүлекләр били. Йорт хайваннарыннан иң күп асрала торганнары — сыер һәм дуңгыз. Жылырак климатлы Чехия, Словакия һәм Венгриядә бодай һәм шикәр чөгендере үстерәләр. Венгрия үзенең җимеш бакчалары, виноградлыклары белән дан тота. Бик күп илләр алардан җиләк-җимеш, яшелчә һәм консервлар сатып ала.
1. Картадан Польша, Чехия, Словакия һәм Венгриянең башкалаларын табыгыз. 2. Польша, Чехия, Словакия, Венгрия территорияләре нинди табигый зоналарга урнашкан? Туфракның зональ типларын әйтегез. 3. Өйрәнелгән дәүләтләрнең зур елгаларын картадан күрсәтегез. Иң озын елга кайсы?
##### Румыния, Болгария, Албания һәм элеккеге Югославия илләре
Румыния, Болгария, Албания һәм элеккеге Югославия илләре шулай ук Көнчыгыш Европага керәләр. Алар (Румыниядән тыш) Балкан ярымутравына урнашканнар. (Бу илләрне һәм аларның башкалаларын картадан табыгыз. Аларның территориясен нинди диңгезләр юа?)
###### Табигате.
Бу илләрнең табигате искиткеч төрле булуы белән үзенчәлекле. Анда күп төрле табигый комплекслар — альп болыннары, коры далалар һәм урманнар белән капланган тау массивлары очрый. Урта диңгез буйларында субтропик үсемлекләр үсә. Рельефы, нигездә, таулы. Тау сыртлары Урта диңгез яр сызыкларына параллель сузылган. Ярлары нык ергаланган. Румыния территориясе буйлап Карпат таулары сузылган. Аларның дәвамы булган Төньяк Болгария таулары көнбатыштан көнчыгышка таба сузылып киткән. Таулар ясалу дәвам иткәнгә күрә, монда җимергеч җир тетрәүләр еш булып тора.
Дунайның түбән агымында һәм аның кушылдыклары буйлап авыл хуҗалыгы өчен уңайлы түбәнлекләр һәм калкулыклы тигезлекләр урнашкан.
Бу илләрнең климаты бик төрле. Урта диңгез буйларында Урта диңгез климаты (аның үзенчәлекләрен әйтегез). Калган территориядә уртача континенталь климат. Жәй эссе, июльдә уртача температура +23—25 °С. Кыш кыска һәм чагыштырмача җылы була. Кар, башлыча, тауларда ява. Диңгездән ераклашкан саен климат корылана бара. Явым-төшем 600—650 мм чамасы, ә Дунайның түбән агымында 300—400 мм га кадәр кими. Монда еш кына корылык була.
Дунай — төп елга. Анда суднолар йөри. Елгалар гадәттә таулардан башлана. Шуңа күрә аларның агымы көчле була, ә бу исә аларда гидроэлектростанцияләр төзергә мөмкинлек бирә. Шуларның иң зурысы — «Тимер капка» — Дунай елгасында төзелгән. Бу ГЭС өчен куәтле турбиналар Россиядә эшләнгән.
Урта диңгез буйларында кыргый үсемлекләр бөтенләй диярлек калмаган. Культуралы үсемлекләрдән лимон, әфлисун, виноград, зәйтүн агачлары үсә. Дунайның түбән агымындагы түбәнлектә уңдырышлы кара туфраклы далалар ята. Алар тулысынча диярлек сөрелеп беткән. Тауларда имән катыш бүк урманнары сакланган. Югарырак чыршы һәм ак чыршы урманнары башлана. Тау болыннарында сарык үрчетәләр.
###### Халкы.
Көнчыгыш Европа халкы составы ягыннан төрле.
Атластагы карта буенча билгеләгез: а) Көнчыгыш Европа илләрендә яшәүчеләр нинди халыкка керә? б) кайсы илдә халыкның составы төрлерәк?
Болгариядән кала, бу илләрдә халык, башлыча, авыл җирендә яши. Тигезлекләре һәм Урта диңгез буйлары игенчелек өчен уңайлы. Тауларда торак пунктлар аз.
Таулары файдалы казылмаларга бай. Аеруча составында цинк, кара кургаш, көмеш булган кыйммәтле полиметалл рудаларының чыганаклары билгеле. Бакыр, никель һәм хром рудаларының запаслары шактый. (Комплекслы картадан аларның чыганакларын табыгыз.) Румыниядә Карпат итәге бөгелешләрендә нефть һәм табигый газ ятмалары бар.
Промышленностьта машина төзелеше — автомобиль, трактор, авыл хуҗалыгы машиналары, файдалы казылмаларны чыгару өчен төрле җайланмалар җитештерү бик нык алга киткән.
Авыл халкының кәсебе — игенчелек. Киң кырларда бодай, кукуруз, шикәр чөгендере һәм көнбагыш игелә. Дөге, мамык һәм аксымга бай кузаклы үсемлек — соя кебек яңа культуралар да үстерә башладылар.
Румыния, Болгария, Венгриядә алма, слива, шәфталу бакчалары һәм виноградлыклар күп. Һәр җирдә помидор, кыяр, татлы борыч үстерәләр. Бу илләрдә бер генә ризык та яшелчәсез әзерләнми диярлек. Бик күп предприятиеләрдә җиләк-җимеш һәм яшелчә эшкәртелә. Сарык асраучылык алга киткән. Сарык сөтеннән ясалган сырны (брынзаны) халык киң куллана.
Зәңгәр диңгез, искиткеч матур таулар, минераль су чыганаклары, җылы климат, тарихи истәлекле урыннар бик күп туристларны үзенә җәлеп итә. Туризм һәм курорт эше зур табыш китерә.
Хәзерге вакытта Көнчыгыш Европа илләре үз хуҗалыкларына һәм аларны идарә итүгә зур үзгәрешләр кертәләр.
###### Биремнәр.
1. Румыния һәм Болгариядә курорт зоналары кайларда урнашкан? Аларның урынын аңлатыгыз. 2. Көнчыгыш Европаның һәрбер иле үзенең табигатендәге һәм хуҗалык эшчәнлегендәге үзенчәлекләре белән аерылып тора. Карталар, рәсемнәр һәм дәреслектәге текст буенча шуларның берсе турында, үзегез сайлап алып, хикәя языгыз.
#### § 72. Көньяк Европа илләре. Италия
Көньяк Европа илләре Урта диңгезгә нык эчкә кереп торган Пиреней, Апеннин һәм Балкан ярымутрауларына урнашулары белән аерылып торалар. Европаның бу өлешендә иң зур дәүләтләр — Италия, Испания, Португалия һәм Греция. Алардан кала, Көньяк Европада дөньядагы иң кечкенә, «кәрлә» берничә дәүләт тә урнашкан. (Алар турында сез нәрсә беләсез?)
Көньяк Европа илләренең географик урынының төп үзенчәлекләрен әйтегез. Текстта тасвирланган илләрнең башкалаларын табыгыз. Борынгы Италия һәм Борынгы Греция табигатенең төп сыйфатларын исегезгә төшерегез.
Көньяк Европа илләренең табигатендә һәм халык хуҗалыгы эшчәнлегендә уртак яклар күп.
Италия — дөньядагы борынгы дәүләтләрнең берсе. Ул үзенең тарихы һәм Урта диңгезгә хас табигате белән аерылып тора. Италия Апеннин ярымутравын һәм Урта диңгездәге зур утраулар — Сицилия белән Сардинияне, шулай ук материкның бер өлешен биләп тора.
Илнең бөтен территориясе буйлап диярлек таулар сузылган. Төньяк өлешен Европа һәм Италиядәге иң зур тау системасы — Альп таулары биләп тора. Аларның тау түбәләре төньяк чигендә 5000 м га кадәр җитә (Монблан тавы — 4807 м). Бу яшь җыерчыклы тау өлкәсе литосфера плиталары чигендә ята. Ул Европа-Азия сейсмик поясына туры килә. Монда җир тетрәүләр һәм вулкан атулар булып тора. Иң билгеле Везувий вулканы да шунда. Сицилия утравында Этна вулканы бар. Жир тетрәүләр Урта һәм Көньяк Италиядә бик еш кабатлана.
Апеннин таулары Альп тауларыннан тәбәнәгрәк. Аларның биеклеге диңгез өсте тигезлегеннән 3000 м дан артмый. Анда мәңгелек карлар юк. Апеннин таулары комташ һәм известьташтан тора, бу тау куышлары һәм мәгарәләр барлыкка килү өчен уңайлы.
Италиядә түбәнлекләр аз, алар яр буйларыннан тар полоса булып сузылганнар. Иң зур Падан тигезлеге По елгасы үзәне буйлап урнашкан. Ул — илнең иң бай җире. Анда һәркайда җиләк-җимеш бакчалары һәм виноградлыклар, бөртекле культуралар, шикәр чөгендере үсә.
Италия, терекөмеш рудасын һәм күкертне исәпләмәгәндә, файдалы казылмаларга ярлы. Бик аз гына полиметалл рудаларының ятмалары бар. Аның каравы төрле төзелеш материаллары — мәрмәр, гранит, вулкан туфлары күп.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-273-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>107 нче рәсем. Италиянең таулы районнарында</figcaption></figure>
Илнең климатын аның территориясе төньяктан көньякка нык сузылган булуы, төньяктан биек таулар белән ышыклануы, туңмый торган җылы диңгезнең йогынтысы билгели. Көньякка таба киткән саен климат җылына бара. Падан тигезлегендә уртача җылы климат. Жәен эссе, кышын салкын һәм томанлы.
Илнең зур өлешендә Урта диңгез климаты өстенлек итә. Жәй озакка сузыла, эссе була. Кышы җылы һәм дымлы. Гыйнварның уртача температурасы 0 °С тан югары. Кышын яңгырлар еш ява, күк йөзен болыт каплап ала. Апеннин ярымутравында кар бик сирәк төшә.
Альпның климаты — тауларга хас климат. Ул тау итәгеннән түбәсенә, уртача җылы һавадан салкын һавага үзгәрә бара. Тауларда кар берничә айлар эреми, тау түбәләре мәңгелек карлар белән капланган. Альп тауларында явым-төшемнәр аеруча күп була, иң биек көнбатыш өлешендә 3000 мм га җитә. Аларны дымлы көнбатыш җилләре алып килә.
Италиянең елгалары кыска, тиз агымлы. Европаның башка елгаларыннан аермалы буларак, алар кыш көне
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-274-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>108 нче рәсем. Балкан ярымутравының көньягы. Греция</figcaption></figure>
ташыйлар. Иң озын һәм күп сулы елга — По. Ул бик күп утырма алып килә һәм Адриатик диңгезгә койган урында дельта хасил итә. Апеннин ярымутравында иң зур елга — Тибр. Илнең башкаласы Рим шәһәре шунда урнашкан.
Альп тауларында бозлыклар шуышудан ясалган шактый зур күлләр күп. Аларның матур яр буйларына дөньяга танылган курортлар төзелгән.
Италиянең туфрагы игенчелек һәм җимеш агачлары, виноград үстерү өчен яхшы.
Италия каты яфраклы мәңге яшел урманнар һәм куаклыклар зонасына урнашкан, ләкин урманнар бөтенләй сакланмаган диярлек. Калкулык битләрендә һәм тау итәкләрендә куе булып мәңге яшел куаклар һәм тәбәнәк агачлар үсә. Тигез җирләрдә төрле авыл хуҗалыгы үсемлекләре игелә.
Үсемлекләр һәм хайваннар дөньясын саклау өчен, Альп һәм Апеннинның биек өлешләрендә милли парклар төзелгән. Италиядә җирле халыкка зур зыян китерә торган су басулар еш була. Яр буйларына урнашкан предприятиеләр Урта диңгезне пычраталар.
##### Халкы.
Италия халык саны буенча Европа чит илләре арасында Германиядән генә калыша. Төп халкы — итальяннар, аларның теле роман төркеменә керә. Халык илнең шәһәрләр күп булган төньягына, бигрәк тә Неаполь тирәсенә бик тыгыз утырган. Тауларда чагыштырмача аз урнашканнар. Күп итальяннар күрше Швейцариядә һәм Германиядә яши һәм эшли. Халыкның яртысыннан артыгы шәһәрдә яши.
##### Сәнәгате (Промышленносте)
Италия — промышленность иле. Халыкның күбесе завод һәм фабрикаларда эшли. Үзендә файдалы казылмалар җитәрлек булмаганга күрә, күбрәк читтән кертелгән чималдан файдалана. Илдә төрле машиналар чыгарыла, бигрәк тә автомобильләр күп җитештерелә. Бу тармак буенча Италия дөньяда алдынгы урыннарның берсен алып тора. Нефтьне эшкәртеп, ягулык һәм химия товарлары — пластмасса, синтетик сүс, тукыма, эрләнгән җеп, лак, буяу җитештерүче заводлар күп. Нефть тулысынча диярлек читтән кертелә, башлыча Көньяк-Көнбатыш Азиядән һәм Төньяк Африкадан. Промышленность предприятиеләренең күбесе диңгез буйларына урнашкан. Порт шәһәрләрендә хәзерге заман судноларын төзиләр. Италиянең мотоцикллары һәм мотороллерлары бөтен дөньяга билгеле. Италия — мотороллерларның ватаны.
Җәй көне температураның югары, кыш дымлы, җылы булуы бик күп төрле культуралар үстерергә мөмкинлек бирә. Бөртеклеләрдән елына ике тапқыр уңыш алырга була. Җәй коры килгәндә күп урыннарда ясалма сугарырга туры килә. Төп бөртекле культура — бодай. Итальяннарның бик яраткан ризыгы — бодай оныннан әзерләнгән макарон бөтен кешегә таныш. Аның берничә дистә төре исәпләнә. Падан тигезлегенең сугарулы зур мәйданында дөге игелә, яшелчә культуралары үстерелә.
Италиядә алма, груша, шәфталу, абрикос, татлы чия, инжир кебек төрле-төрле җиләк-җимешләр үстерелгәнгә күрә, аны Европаның «төп бакчасы» дип атыйлар.
Илнең көньяк өлешендә һәм бигрәк тә Сицилиядә — һәркайда апельсин, мандарин, лимон, виноград плантацияләре. Зәйтүн җимешен җыеп алу буенча Италия Испаниядән генә калыша.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-276-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>109 нчы рәсем. Урта диңгез яр буе</figcaption></figure>
Италиянең матур табигате, җылы диңгезе, кояшлы көннәре, тарихи истәлекләре дөньядагы төрле илләрдән миллионлаган туристларны үзенә тарта. Өч мең елга якын тарихы булган Рим шәһәрендә безнең эраның башында ук төзелгән биналар һәм аларның калдыклары сакланган. Шәһәрнең бер өлешен «кәрлә» дәүләт Ватикан биләп тора. Католик чиркәүнең башлыгы шунда.
##### Биремнәр.
1. Халыкның хуҗалык эшчәнлеге Италия табигатенә нинди үзгәрешләр керткән? 2. Комплекслы картадан Көнбатыш һәм Көньяк Европаның иң зур шәһәрләрен табыгыз, 3. Бөртекле культуралар, дөге, җиләк-җимеш үстерелә торган территорияләрне күрсәтегез.
#### § 73. Көньяк-Көнбатыш Азия илләре
Азия чит илләрендә табигате һәм хуҗалыгы ягыннан үзенең «йөзе» булган дистәләрчә әре һәм вак дәүләтләр урнашкан. Табигать һәм хуҗалык үзенчәлекләре буенча Көньяк-Көнбатыш, Көньяк, Үзәк, Көнчыгыш һәм Көньяк-Көнчыгыш Азиягә бүлеп йөртәләр.
Бу төркемгә Төркия, Иран, Гыйрак, Әфганстан, Согуд Гарәбстаны һәм Гарәбстан ярымутравында кечерәк дәүләтләр керә. Кайвакыт бу илләрне берләштереп «Якын Көнчыгыш» һәм «Урта Көнчыгыш» дип тә йөртәләр.
1. Көньяк-Көнбатыш Азия илләрен нинди диңгезләр юганын физик картада билгеләгез. 2. Политик картадан Көньяк-Көнбатыш Азиядәге иң зур дәүләтләрне һәм аларның башкалаларын табыгыз. 3. Тигр һәм Евфрат елгалары арасында нинди борынгы дәүләтләр урнашкан булган? Исегезгә төшерегез.
Көньяк-Көнбатыш Азия — дөнья мәдәниятенең бик борынгы үзәге. Безнең эрага кадәр үк анда игенчелек һәм терлекчелек белән шөгыльләнгәннәр, күп төрле һөнәрчелек, ясалма сугару алга киткән булган. Хәрефле әлифба да шушы дөнья кисәгендә уйлап чыгарылган. Борынгы мәдәният эзләре безгә Библия мифлары һәм хикәяләре рәвешендә килеп җиткән. Хәзерге көндә дә Көньяк-Көнбатыш Азия үзендә барган вакыйгалары белән безнең игътибарны җәлеп итә.
##### Табигате.
Көньяк-Көнбатыш Азиянең табигате ярлы һәм кырыс! Материкның бу өлешенең рельефында Кече Азия, Әрмән һәм Иран таулыклары зур мәйдан алып тора.
Аларның кырыйларыннан чагыштырмача күптән түгел ясалган җыерчыклы биек таулар күтәрелә.
Кырыйдан күтәрелгән сыртларның иң биеге — Һиндекуш.
Аның биек түбәсе Һималайдан аз гына калыша.
Биек таулар мәңгелек карлар һәм бозлыклар белән капланган.
Хәзерге вакытта да таулар ясалу дәвам итә.
Шуның нәтиҗәсендә тауларда һәм күрше таулыкларда жир тетрәүләр еш була.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-278-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>110 нчы рәсем. Азия чит илләре һәм регионнарыСаннар белән күрсәтелгән дәүләтләр:1 Кипр 2 Ливан 3 Израиль 4 Палестина территорияләре (Иордан елгасының Көнбатыш яры һәм Газ секторы) 5 Иордания 6 Грузия 7 Азәрбайҗан 8 Әрмәнстан 9 Кувейт 10 Бахрейн 11 Катар 12 Берләшкән Гарәб Әмирлекләре 13 Тажикстан 14 Кыргызстан 15 Бутан 16 Бангладеш 17 Камбоджа 18 Бруней 19 КХДР 20 Корея РеспубликасыМасштаб 1:75 000 000</figcaption></figure>
Гарәп яссы таулыгының нигезендә Гарәбстан платформасы — борынгы Гондвана кыйпылчыгы ята. Гарәбстан ярымутравының табигате бик күп яктан күрше Африканы хәтерләтә.
Иран таулыгы буйлап бик зур бөгелештә Месопотамия түбәнлеге урнашкан. Ул Тигр һәм Евфрат елгалары китерелмәләреннән ясалган.
Гарәбстан ярымутравында һәм Месопотамия түбәнлегендә нефтьнең бик зур запаслары тупланган (дөньяда беренче урында тора). Нефть ятмалары белән бергә табигый газ була.
Көньяк-Көнбатыш Азиянең климат шартлары бертөрле түгел, һаваның корылыгы гына аларның уртак үзенчәлеге булып тора. Елның күп вакытында коры һәм эссе тропик һава өстенлек итә. (Көньяк-Көнбатыш Азия нинди климат поясларында урнашкан?) Бу — материкның иң эссе һәм коры өлеше.
Гарәбстан ярымутравында температура аеруча югары. Анда июльнең уртача температурасы +30 °С ка җитә һәм иң салкын кыш айларында да температура +10°С тан түбән төшми. Тигезлек киңлекләрендә, һавага тузан һәм ком бураннары күтәреп, көчле самум (гарәпчә — ком бураны) җилләре исә.
Көньяк-Көнбатыш Азия таулыкларында континенталь, кырыс климат. Кыш салкын һәм озак була, гыйнварның уртача температурасы -15 °С ка кадәр төшә.
Һәркайда явым-төшем аз була. Көнчыгышка киткән саен тагын да кими. Иран таулыгында явым-төшем аеруча аз, елына 10 мм дан кимрәк. Гарәбстан ярымутравында тагын да азрак. Дөньядагы иң коры чүлләрнең берсе Руб-әл-Хәлидә яңгырлар аеруча сирәк була, 3—4 елга бер тапкыр да яумый.
Урта һәм Кара диңгез яр буйларында дым күп. Анда Урта диңгез климаты: кышын җылы һәм яңгырлы. Мондый климат цитруслар, виноград, зәйтүн үстерү өчен уңайлы.
Көньяк-Көнбатыш Азиядә елгалар һәм күлләр аз. Монда агымсыз өлкәләр күп. Кыска вакытлы көчле яңгырлардан соң елгаларның коры үзәннәренә — вадиларга вакытлыча су җыела. Вадилар Гарәбстан ярымутравында күп, элегрәк ярымутрауда климат тагын да дымлырак булгандыр, күрәсең. Иң зур һәм күп сулы елгалары — Тигр һәм Евфрат. Алар Әрмән таулыгы сыртларыннан башлана һәм тауда эрегән кар сулары белән туена. Бу елгаларны сугару өчен кулланалар. Тау сыртлары итәгендә, явым-төшем мул ява торган тау битләрендә җир асты сулары чыккан урыннар бар. Монда оазислар урнашкан. Күп урыннарда су — халыкның төп байлыгы. Гарәбстан ярымутравының кайбер илләрендә диңгез суын төчеләндереп файдаланалар.
Көньяк-Көнбатыш Азиядә уникаль күл — Үле диңгез урнашкан. Аның суындагы тозларның концентрациясе диңгез суындагыдан берничә тапкыр артык. Үле диңгездә бернинди тереклек юк. Аның яр буйлары буш һәм күңелсез.
Көньяк-Көнбатыш Азиянең табигый комплекслары төрле-төрле, ләкин аның зур өлешендә субтропик ярымчүлләр һәм тропик чүлләр өстенлек итә. Еракларга сузылган бу таш һәм ком чүлләре үсемлекләргә бик ярлы, әрем, сирәк кенә тозлак үсемлеге очрый.
Месопотамия түбәнлегендәге оазисларда һәм Гарәбстан ярымутравында финик пальмасы үсә. Аны бик тәрбияләп үстерергә кирәк. Бер агач елына 100 кг нан 250 кг га кадәр җимеш бирә. Финик пальмасы — анда яшәүчеләр өчен азык кына түгел, ягулык та, төзү материалы да. Урта диңгез яр буйлары үсемлекләргә баерак. Үсемлекләре Көньяк Европаның субтропикларын хәтерләтә.
##### Халкы.
Көньяк-Көнбатыш Азия халкының милли составы төрле. Анда төрекләр, фарсылар, гарәпләр, яһүдләр һәм башка халыклар яши. Көньяк-Көнбатыш Азия – христиан, мөселман һәм башка диннәрнең барлыкка килгән урыны. Монда мөселман дине хәзерге вакытта да киң таралган.
Көньяк-Көнбатыш Азиянең бик зур мәйданнарында халык сирәк һәм тигезсез утырган. Сусыз чүлләрендә һәм ярымчүлләрендә даими яшәүче халык юк. Бедуиннар («чүлдә яшәүчеләр») дөя һәм сарыкларны бер көтүлектән икенчесенә куып, бер су эчертү урыныннан икенчесенә күчеп йөриләр.
Халык күбесенчә игеннәрне сугару өчен уңайлы елга үзәннәрендә һәм сирәк очрый торган оазисларда һәм файдалы казылмалар чыгарыла торган урыннарда яши. Монда беренче булып бодай үстерә башлаганнар. Бу — арпа, солы, борчак, җитен, кара җимеш, татлы чия кебек үсемлекләрнең дә туган җире.
Гарәбстан ярымутравында халык аеруча сирәк утырган.
Көньяк-Көнбатыш Азия халкының күпчелеге авыл җирләрендә яши һәм культуралы үсемлекләр, башлыча, бодай һәм арпа игү белән шөгыльләнә. Төркия, Иран, Гыйракта аларны гаять зур мәйданнарда игәләр.
Көньяк-Көнбатыш Азия — дөньяда иң зур нефть чыгару районы. Аны аеруча Согуд Гарәбстанында, Иран, Гыйрак, Кувейтта күп чыгаралар. Үткәргечләр буенча нефть порт шәһәрләренә килә, аннан гаять зур диңгез суднолары — танкерлар нефтьне һәм нефть эшкәртү продуктларын дөньяның төрле илләренә алып китә.
##### Биремнәр.
1. Урта диңгез Европа, Азия һәм Африкадағы 17 дәүләтне юа. Аларның кайсылары дөнья мәдәниятендә зур эз калдырган? 2. Гарәбстан ярымутравы һәм Сахара чүленең табигый шартларын чагыштырыгыз. Аларның уртак үзенчәлекләрен әйтегез һәм охшашлык сәбәпләрен аңлатыгыз. 3. Көньяк-Көнбатыш Азиянең табигый шартлары халыкның тормышына һәм эшчәнлегенә ничек тәэсир итә?
#### § 74. Үзәк Азия илләре
Үзәк Азия, исеменнән күренгәнчә, материкның үзәгендә урнашкан. Евразиянең бу өлешенә Монголия, Кытайның зуррак мәйданы керә. Үзәк Азия материкның башка кисәкләреннән табигатенең шактый бертөрле булуы һәм кискен континенталь климаты белән аерылып тора. Табигатендәге бу үзенчәлекләр шунда яшәүче халыкның тормыш шартларын һәм хуҗалык эшчәнлеген дә билгели.
Монголия Үзәк Азиянең төньягына урнашкан. Ул океан һәм диңгезләрдән шактый ерак.
##### Табигате.
Монголия — таулар һәм тигезлекләр иле. Аның территориясен таулы көнбатыш һәм тигезлекле көнчыгышка бүлеп була. Тау сыртларының күбрәк өлеше Алтай системасына керә һәм Монгол Алтае дип атап йөртелә. Монголия таулары — Жир шарындагы иң борынгы таулар. Монда горур булып кар түбәләре очлаеп тора, төбе күренә торган күлләр күп.
Көнчыгыш өлешендәге тигезлекләр, аеруча Гоби яссы таулыгы, үзләренең биеклекләре белән аерылып торалар. Аларның биеклеге 1200 м га җитә. Тигезлекләренең өслеге төрле-төрле, тигез һәм калку урыннар да — ком тезмәләре, ташлы чүлләре дә очрый, кайбер урыннарда кыялар да күрергә була.
Климатының төп үзенчәлеге — аның кискен континентальлеге. Ул барыннан да элек җәйге һәм кышкы температура аермасы зур булуда, тәүлек эчендә температураның кискен алмашынуында күренә. Җәй җылы, урыны белән хәтта эссе була, июльнең уртача температурасы +25 °С ка җитә. Тауларда җәй салкынча. Кышы бездәге Себер кышын хәтерләтә. Монголиянең күп урыннары Кырым һәм Кавказ киңлегендә ятса да, гыйнварның уртача температурасы -15 °С тан алып -30 °С ка кадәр җитә. Кайбер урыннарда, аеруча тау казанлыкларында, температура -50 °С ка кадәр төшә. Климат бик коры. Кышын һава нык суына, Монголия өстендә атмосфера басымы югары өлкә барлыкка килә. Болытсыз һәм җилсез аяз көннәр тора. Кыш көне кар яумый диярлек, ел буена терлекләрне тау итәкләрендә ашатып йөртәләр. Кышын туфракта туң тирәнгә китә.
Җәй көне 100 мм дан алып 400 мм га кадәр явым-төшем була.
Жир өсте сулары аз. Елгалар кагыйдә буларак, явым-төшемгә баерак таулардан башлана. Монголиядә — җир асты сулары, ә Төньяк Монголиядә тозлы күлләр шактый.
Климат шартларының кырыслыгына карамастан, Монголия территориясендә табигый зоналар төрле-төрле. Монда тау тайгасын, урман-дала һәм даланы, җансыз чүлләрне, ә тауларында альп болыннарын очратасың.
Төньяк Монголиянең табигый комплекслары үзеннән ерак түгел урнашкан Көнчыгыш Себерне хәтерләтә. Илнең төньягын һәм тауларның төньяк битләрен тайга биләп тора. Монгол Алтаеның тау сыртлары сирәк карагай урманнары белән капланган. Урманнарны урман-дала һәм далалар алмаштыра. Илнең көньяк һәм көнчыгышына ярымчүлләр һәм чүлләр комплекслары хас. Ташлы чүлләре үсемлекләргә аеруча ярлы. Ярымчүлләрдә һәм чүлләрдә тәбәнәк әрем, кылган, тозлаклар үсә. Монголиянең үсемлекләре һәм хайваннары кырыс яшәү шартларына яраклашкан. Монголиянең төп байлыгы — аның далалары, альп болыннары, елга һәм күл буе тугайлары. Далалар һәм ярымчүлләр йорт хайваннары өчен көтүлек итеп файдаланыла. Хайваннар дөньясы үзенчәлекле. Монда тояклылардан антилопа-җәйран күп, кимерүчеләр таралган, шулар арасыннан үзенең кыйммәтле тиресе белән байбак-тарбаган аерылып тора, ерткыч кошлар күп. Әле хәзергә Кызыл китапка кертелгән кыргый ишәк — кулан, Пржевальский аты, кыргый дөя сакланган.
Халыкның артуы һәм көтүлек җирләрне сөрү хайваннарның, аеруча тояклыларның, саны кимүгә китерде, алар көннән-көн сирәгәя бара. Хайваннарны саклау өчен төрле табигый зоналарда тыюлыклар оештырылган.
Илнең халкы күп түгел, һәм ул сирәк утырган. 1 км² га бары 1 кеше туры килә. Табигатендәге һәм хуҗалыгындагы аерымлыклар халыкның тигез утырмавына сәбәп булган. Гоби яссы таулыгында халык аеруча сирәк утырган.
Монголия — күчмә терлекчелек иле. Коры далаларда һәм ярымчүлләрдә күчмә көтүчеләр сарык һәм кәҗә, сыер, ат һәм ике өркәчле дөя көтүләрен көтәләр. Күчеп йөрүчеләрнең торагы — киез юрта. Ул күчереп йөртү өчен уңайлы, аны тиз генә корып һәм сүтеп була. Юрта җылыны яхшы саклый. Аның ишеге һәрвакыт көньякка, кояшка каратып куела. Терлекче хуҗалыгында ат — алыштыргысыз төп җигү хайваны. Аның сөтеннән милли эчемлек — кымыз әзерлиләр, итен азык итеп кулланалар.
Көтүлекләр территориянең 4/5 ен биләп тора. Гоби дигән атама да «көтүлек» дигәнне аңлата. Хәзерге вакытта терлекчелектә зур үзгәрешләр бара. Хайваннарны асрау шартлары яхшыра: хайваннар өчен азык запасы булдырыла, уңайсыз һава шартларында ябып тору өчен каралтылар төзелә, коелар казыла. Каракуль сарыклары, кыйммәтле мамык бирә торган ангор кәҗәләре үрчетә башладылар.
Элек монголлар ипине белмәгәннәр. Алар күбесенчә ит һәм сөт белән тукланганнар. Соңгы вакытта илдә игенчелеккә зур игътибар бирелә башлады; яткын җирләрне сөреп, бодай, арпа, солы, тары чәчәләр. Хәзер Монголия үзен икмәк белән тулысынча тәэмин итә. Ит, йон, хайван тиресен читкә дә чыгара.
Монголия файдалы казылмаларга бай. Анда ташкүмер, тимер рудасы, төсле металлардан бакыр, вольфрам, цинк, кара кургаш, алтын, асылташлар чыганаклары күп. Төрле химик чимал һәм төзү материаллары бар. Аларны чыгару һәм эшкәртү җәелдерелгән. Ташкүмер яндырып, илгә кирәкле электр энергиясе алалар.
Әмма шәһәр халкының төп шөгыле — терлекчелектән килгән чималны эшкәртү. Анда туку, күн әшләү һәм аяк киеме тегү предприятиеләре, келәм туку фабрикалары бар. Монголияне Россия һәм Кытай белән тимер юл тоташтыра.
##### Биремнәр.
1. Монголия территориясендә нинди табигый комплексларны аерып күрсәтергә була? 2. Комплекслы картада терлекчелек районнарын билгеләгез. Күчмә терлекчелек белән шөгыльләнү халыкның тормышына һәм көнкүрешенә ничек тәэсир итә? 3. Илнең климаты кискен континенталь булуның сәбәпләрен күрсәтегез.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-284-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>111 нче рәсем. Монголиянең дала киңлекләрендә</figcaption></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-284-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>112 нче рәсем. Япониянең дөге басуында</figcaption></figure>
#### § 75. Көнчыгыш Азия илләре. Кытай
Көнчыгыш Азиянең территориясе шактый зур, һәм ул Тын океан ярлары буйлап меңнәрчә километрларга сузылган. Материкның бу өлешенә Корея ярымутравындагы дәүләтләр, Төньяк-Көнчыгыш һәм Көнчыгыш Кытай, утрауларда Япония урнашкан. Мәйданы һәм халык саны ягыннан бу илләр арасында иң аерылып торганы — Кытай.
Кытай — Җир шарындагы иң зур дәүләтләрнең берсе. (Аның башкаласын картадан табыгыз.)
Табигый шартлары буенча Кытайны ике өлешкә — Көнбатыш һәм Көнчыгыш Кытайга бүләргә була.
##### Көнчыгыш Кытай
Көнчыгыш Кытай Сары диңгез, Көнчыгыш Кытай һәм Көньяк Кытай диңгезләре буйлап берничә мең километрларга сузылган.
Хуанхэ һәм аның кушылдыклары алып килгән китерелмәләрдән ясалган Олы Кытай тигезлеге үзенең зурлыгы белән аерылып тора. Су басудан саклау өчен, елга буйларына, кайвакыт берничә рәт итеп, туфрак өеп, ныгытмалар төзиләр. Бу ныгытмалар һәм дамбалар, һәрвакыт булмаса да, муссонлы яңгырлар яуган вакытта елгаларның ташып чыгуын тоткарлый.
Кытай — гаять зур ил, аның төрле урынында климат бертөрле түгел. Көнчыгыш Кытайда ул төньяктан көньякка таба үзгәрә. Һәр җирдә явым-төшем күп, ләкин аның еллык бүленеше тигез түгел. Җәй шактый эссе, ләкин кышқы температура төньякта һәм көньякта бертөрле булмый. Янцзы елгасының түбән агымыннан төньякка таба гыйнварның уртача температурасы 0 °С тан түбән. Жылы һәм муссонлы климат хуҗалык эшчәнлеге өчен уңайлы.
Көнчыгыш Кытай халқының күпчелеге авылларда яши. Илдәге халыкның 80 % тан артыгы авыл хуҗалыгы белән шөгыльләнә. Көнчыгыш Кытайның шактый өлешендә елына – ике, иң көньягында хәтта өч тапкыр уңыш җыеп алырга мөмкин. Халык саны күплеген исәпкә алганда, бу бик әһәмиятле.
Олы Кытай тигезлегенең һәр карышы үзләштерелгән. Монда канаулар белән бүлгәләнгән очсыз-кырыйсыз басулар, сирәк кенә агачлар уртасында утырган салам һәм балчык йортлар — гадәти күренеш. Янцзы елгасыннан төньяктарак бодай игәләр. Төньяк-көнчыгышта — соя, шулай ук тарының бер төре — гаолян үстерәләр. Аның орлыгын азык буларак кулланалар.
Климаты муссонлы башка илләрдәге кебек, монда да төп культуралы үсемлек — дөге. Аны кышкы температурасы 0 °С тан югары Янцзы бассейнында һәм аннан көньяктарак үстерәләр. Дөге — кытайлар өчен бик әһәмиятле азык. Иртәнге, төшке, кичке аш — берсе дә дөгесез узмый. Дөге басуларын тигезлекләрдә генә түгел, Көнчыгыш Кытайның көньягындагы артык биек булмаган тауларның шактый текә битләрендә дә очратасың. Крестьяннар башта дөгенең үсентесен үстерәләр, аннан яшь үсемлекләрне су баскан басуга утырталар. Һәр җирдә дә диярлек татлы бәрәңге үстерәләр (картаны карагыз).
Хуанхэ һәм Янцзы бассейнындагы зур мәйданнарда мамык игәләр. Тропикка якын дымлы эссе көньягында шикәр камышы плантацияләре, әфлисун һәм мандарин агачлары күренә башлый. Банан, ананас үсә. Кытай — чәйнең туган җире. Аның 400 дән артык сорты бар. Кытайлар күбрәк яшел чәй эчәләр. Чәй куагы калкулык битләрендә дымлы климат шартларында яхшы үсә.
Көнчыгыш Кытайда урманнарны бик күптәннән кисеп бетергәннәр, иң төньяк-көнчыгыш өлешендә генә аерым урыннарда сакланып калган.
##### Көнбатыш Кытай.
Илнең өчтән ике өлеше Үзәк Азиягә урнашкан. Тау сыртлары белән бүлгәләнгән, күз күреме җитмәслек калку тигезлекләрне ярымчүлләр һәм чүлләр алып тора. Гадәттә көнбатыштан көнчыгышка сузылып киткән тау сыртлары Тибет таулыгында аеруча биек. Тибеттан төньяктарак чикләнгән казанлыклар күп.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-286-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Кытайның төньягындагы крестьян йорты</figcaption></figure>
Монголиядәге кебек, климатының төп үзенчәлеге — аның кискен континентальлеге. Жәй эссе, ә кыш салкын һәм карсыз була. Явым-төшем бик аз.
Биредә, башлыча, тибетлылар, үзбәкләргә якын уйгурлар, монголлар яши.
Көнбатыш Кытай халкының төп кәсебе — күчмә терлекчелек. Кәҗә, сарык, ат, сыер, дөя көтүләрен бер көтүлектән икенчесенә куып йөртәләр. Тибетта як асрыйлар. Ул биек таулардагы кырыс шартларга яраклашкан. Сирәк кенә оазислар очрый.
Халыкның хуҗалык эшчәнлеге аерым районнарда туфракның ашалуына, комлыклар басып китүенә, елгаларның пычрануына китерә. Бик көчле яңгырлар аркасында, Хуанхэ үзәнендә басуларны, сугару каналларын, юлларны җимерә торган күп санлы чокырлар барлыкка килә.
##### Файдалы казылмалары.
Кытай төрле файдалы казылмаларга бай. Анда ташкүмер, тимер рудасының гаять зур запаслары бар, әмма ул бигрәк тә аккургаш һәм вольфрам чыганаклары белән аерылып тора. Аларның запасы ягыннан Кытай дөньяда беренче урында тора. Күп рудаларның чыганаклары, башлыча илнең көнчыгышында тупланган. Бу Жир кабыгындагы ярылулар һәм аларга магма тулу белән бәйле.
Еш кына тимер рудасы ташкүмергә якын ята. Шуңа күрә чуен һәм корыч эрету уңайлы.
Промышленность шәһәрләре илнең көнчыгышында күбрәк. Аларның күбесендә миллионнан артык кеше яши. Кытайның башкаласы — Пекин — заманча төзелгән зур шәһәр.
##### Биремнәр.
1. Ни өчен Көнбатыш һәм Көнчыгыш Кытай халкының хуҗалык эшчәнлеге бертөрле түгел? 2. Кытайның иң зур шәһәрләрен картадан күрсәтегез. 3. Көнчыгыш Азия ярлары буенда нинди кәсепләр үсеш алган?
#### § 76. Япония
Япония — мәйданы ягыннан кечкенә ил. Ул дүрт зур һәм меңгә якын кечкенә утрауга урнашкан. (Япониянең башкаласын әйтегез.)
##### Табигате.
Япон утраулары гаять зур Тын океан литосфера плитасы белән Евразия материгы литосфера плитасы бәрелешкән урында барлыкка килгән. Бу бәрелешү нәтиҗәсендә материкның көнчыгыш кырыйлары кисәкләргә бүлгәләнгән һәм утраулар ясалган. Япониядән көнчыгышка таба тирән сулы чоңгыл — океан иңкүлеге урнашкан.
Бу районда Жир кабыгы хәзергә кадәр актив, анда таулар ясалу процессы әле дә дәвам итә. Еш булып торган җир тетрәүләр һәм сүнмәгән вулканнар Жир кабыгының хәрәкәтчәнлеге турында сөйли. Япон утрауларында көн саен диярлек бик көчле булмаган җир тетрәүләр булып тора.
Япониянең табигате бик матур. Култыклы ярлары һәм зур булмаган утраулары, урманлы таулары аңа үзенә бертөрле ямь бирә. Тау түбәләре арасыннан сүнмәгән (алар 40 ка якын) һәм сүнгән вулканнар күтәрелеп тора. Түбәнлекләр аз, алар Тын океан яр буйларында урнашкан. Илнең башкаласы — Токио шәһәpe — иң зур утрауга урнашкан. Япония төньяк-көнчыгыштан көньяк-көнбатышка таба шактый сузылганга, аның климат шартлары гаять төрле. (Климатының төрлелеген нәрсә белән аңлатырга?)
Жылы Куросио агымы Япониянең климатын йомшарта, аны җылырак һәм дымлырак итә. Явым-төшем материк
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-288-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>113 нче рәсем. Фудзияма — японнарның «изге тавы»</figcaption></figure>
тагыга караганда ике-өч тапкыр күбрәк була. Тын океаннан килгән тайфуннар, бик күп нәрсәләрне җимереп, илгә бик зур бәла-каза китерә. Алар җәй ахырында һәм көз көне еш була. Давыллап яуган көчле яңгырлар вакытында елгалар ярларыннан ташып чыга һәм бөтен тирә-якны су баса.
Илнең елгалары зур түгел, ләкин көчле агымлы һәм бусагалы. Аларның күбесендә гидроэлектростанцияләр корылган. Елгаларның суын сугару өчен дә файдаланалар, шуңа күрә кайбер көньяк утрауларда хәзер су җитми.
Урманнары бай һәм агач токымнары бик төрле. Төньякның чыршы-ак чыршы тайгаларын киң яфраклы урманнар алмаштыра. Анда, нигездә, имән һәм бүк агачлары үсә. Токиодан көньяктарак, гыйнварның уртача температурасы 0 °С тан югарырак шартларда, саргылт һәм кызыл туфракларда мәңге яшел имәннәр, матур чәчәкле камелияләр, яфракларында төрле майлар булган камфара лаврларыннан торган субтропик урманнар үсә.
Японнар табигатьне яраталар һәм аны үзенә бер кайгыртучанлык белән саклыйлар. Халык бәйрәмнәренең иң күркәмнәреннән берсе — сакура чиясенең чәчәк атуы бәйрәме.
##### Халкы.
Япония — халык тыгыз утырган ил. Илдәге халыкның яртысы диярлек Тын океан яр буйларында тар полоса булып сузылган иңкүлекләрдә тупланган.
Нык алга киткән Япония корыч кою, диңгез суднолары, автомобильләр, телевизорлар һәм электрон-хисаплау техникалары, башка әйберләр җитештерү буенча дөньяда алдынгы урынны алып тора. Илнең үзендә файдалы казылмалар аз, шуңа күрә аларның күп өлешен чит илләрдән кертә.
Төп бөртекле культура — дөге. Аны сугарулы җирләрдә бөтен ил буенча диярлек игәләр һәм зур уңыш алалар. Жылы һәм дым ярата торган үсемлекләрдән шикәр камышы, чәй куагы плантацияләренең мәйданнарын арттыралар. Шәһәр тирәләрендә кәбестә, ачы торма, кыяр кебек яшелчәләрне зур мәйданнарда утырталар.
Японнар тормышында илне чолгап алган диңгезләрнең роле бик зур. Алар балыкны яр буйларында гына түгел, ярдан бик еракларда — Тын океанда, Һинд һәм Атлантик океанда да тоталар. Дөге һәм балык — япон халкының төп азыгы. Диңгез хәзинәсе — суүсемнәр, аеруча диңгез кәбестәсе, диңгез керпесе, сигезаяклар да азык буларак кулланыла.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-290-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Япониядә традицион корылма</figcaption></figure>
Халыкның күбесе шәһәрдә яши. Зур шәһәрләрдә халык 1 млн нан артып китә. Шәһәр халкы тиз арта, авылда яшәүчеләр кими. Японнарның йортларында бүлемнәр алына торган итеп эшләнә, аларны теләгән урынга күчереп була. Идәннәренә дөге саламыннан ясалган махсус чыпта җәяләр. Көндез анда утырып ашыйлар, ә төнлә шуның өстенә урын-җир җәяләр. Йорт җиһазлары, кагыйдә буларак, бик аз.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-290-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Индонезиядә свайлар өстенә салынган йорт</figcaption></figure>
Промышленность һәм авыл хуҗалыгының бик тиз үсүе илнең табигатендә чагыла. Күп кенә урыннарда елгалар һәм диңгез буйлары промышленность һәм көнкүреш калдыклары белән бик нык пычранган. Илдәге барлык халыкның 4/5 е яши торган Хонсю утравының Тын океан яр буйлары аеруча нык пычранган.
Урманнарның күбесе киселеп беткән. Алар урынына карагай, нарат, чыршы, шулай ук куе һәм тар ябалдашлы ылыслы агач — криптомерия утыртылган. Япониядә буш җирләр юк, бөтен җирдә шәһәр төзелешләре, басулар, юллар. Шуңа күрә илдә табигатьне саклау мәсьәләсе гаять кискен тора. Милли парклар һәм тыюлыкларның мәйданнары арта бара, илнең шактый өлеше тыюлык итеп игълан ителгән.
##### Биремнәр.
Сез Япониягә сәяхәт ясадыгыз, ди. Бу илнең табигате, халкы һәм аның хуҗалык эшчәнлеге турында иптәшләрегезгә нәрсәләр сөйләр идегез? Сөйләгәндә төрле карталардан файдаланыгыз. Тын океан һәм аның диңгезләре Япония табигатенә, халкының тормышына йогынты ясавына мисаллар китерегез.
#### § 77. Көньяк Азия илләре. Һиндстан
Азиядәге чит илләрнең бу өлешенә территориясенең зурлыгы һәм географик урыны ягыннан аерылып торган җиде дәүләт урнашкан (картадан карагыз). Бу илләрнең күбесе океаннарга чыга. Непал белән Бутан дәүләтләре генә океаннан ерак урнашкан. Көньяк Азиянең иң зур иле — Һиндстан. Иң кечкенәләре — Һималай тауларына урнашкан Бутан корольлеге һәм Һинд океанының экваториаль суларындагы мәрҗән утраулары буйлап сузылган Мальдива Республикасы.
Көньяк Азия — безнең планетада халык иң тыгыз урнашкан районнарның берсе. Бу территориядәге илләрдә яшәүче халыкның гомуми саны бер миллиардка якынлаша, ул дөньядагы халыкның 1/5 ен тәшкил итә. Көньяк Азия халкы кешелек дөньясының барлык өч раса вәкилләреннән тора.
Һиндстан — дөньядагы иң зур илләрнең берсе. Ул элек Бөекбритания колониясе иде, икенче бөтендөнья сугышыннан соң бәйсезлек алуга иреште. Хәзерге Һиндстан космосны өйрәнә, атом реакторлары төзи, Антарктидада тикшеренүләр алып бара.
1. Китап һәм журналлардан, радио һәм телевидениедән сез Һиндстан турында нәрсәләр беләсез? 2. Һиндстанны һәм аның башкаласын картадан табыгыз. Географик урынындагы нинди үзенчәлекләр картада яхшы күренә? 3. Территориясенең зурлыгы һәм халык саны буенча дөньядагы иң зур илләр арасында Һиндстанның урынын билгеләгез.
##### Табигате.
Һиндстанның табигате матур һәм төрле. Һималай таулары, Һинд-Ганг түбәнлеге һәм Һиндстан ярымутравының табигый комплекслары аеруча үзенчәлекле. (Аларны физик картадан табыгыз.)
Илнең төньягында Һималай таулары гаять зур стена булып урнашкан. Тау сыртлары Һинд-Ганг түбәнлегеннән бик текә булып күтәрелә. Һималайның иң биек түбәсе 8 мең метрдан артып китә. Альпинистлар 1953 елда гына беренче тапкыр дөньяда иң биек түбә саналган Джомолунгмага менделәр. Һималай таулары, Евразия литосфера плитасының Һинд-Австралия литосфера плитасы белән бәрелешкәндә күтәрелүе нәтиҗәсендә барлыкка килгән. Монда гаять зур җимерү көченә ия булган җир тетрәүләр әле хәзер дә булгалап тора.
Тауларның көньяк битләрендә нык сизелеп торган муссонлы климат. Югары күтәрелү белән явым-төшемнең күләме артык кимеми, ләкин температура шактый түбәнәя. Һималай тауларының көньяк битләрендә биеклек поясларының алмашынуы 100 нче рәсемдә күрсәтелгән.
Һинд-Ганг түбәнлеге тау итәге бөгелешендә барлыкка килгән. Һималай күтәрелә барган саен, иңкүлекне таулар җимерелүдән барлыкка килгән тау токымнары тутыра барган. Түбәнлекнең климаты субэкваториаль, муссонлы. Җәйге муссоннар башланыр алдыннан апрель — майда бик эссе була. Температура 40 °С тан югары күтәрелә, барча тереклекне көйдерә торган эсселәр башлана, елгалар саега, туфраклар ярылып бетә. Ниһаять, муссоннар башлана; үзе белән ул бик зарыгып көтелгән дымны алып килә. Эсселек кими, табигать җанлана.
Әледән-әле коеп яуган яңгырлар рәвешендә, иң күп явым-төшем Ганг елгасының түбән агымында була, 2500 мм га җитә. Ләкин яңгырлар сирәк ява торган урыннар да бар. Һинд елгасының көнчыгышында, климат коры җирдә, Тар чүле барлыкка килгән.
Һинд-Ганг түбәнлегенең утырма токымнардан ясалган тигез, яссы өслеген таулардан агып төшкән борылмалы күп санлы елгалар һәм сугару каналлары кисеп уза. Төп елгаларның берсе — Ганг. Аны Һиндстанда изге елгага саныйлар. Һинд халкының тормышында Ганг елгасының әһәмияте аеруча зур.
Һинд-Ганг түбәнлегендә сирәк кенә муссонлы урманнар очрый. Коры айларда барлык агачлар да диярлек яфракларын коя, урман моңсуланып кала.
Һиндстан ярымутравының зуррак өлешен борынгы кристалл токымнардан ясалган Декан яссы таулыгы алып тора. Деканның климаты коры, һәм корылык чорында авыл хуҗалыгы ясалма сугаруны сорый. Елгалары яңгыр сулары белән туена, елның коры вакытында алар саегып инешләр генә булып кала. Лава капламында ясалган кара туфрак (регура) дымны озак саклый. Бу җирләр сугармыйча мамык үстерергә уңайлы. Сугаруларга да карамастан, кайбер елларда корылык бик зур территорияләрне биләп ала.
Меңнәрчә еллар буена Һиндстанның табигате танымаслык үзгәргән. Хәзер кеше кулы тимәгән табигый комплексларны бары тик Һималай тауларында, анда да биек урыннарда гына очратып була. Авыл хуҗалыгы өчен яраклы җирләр инде үзләштерелеп беткән. Урманнар киселгән, алар урынында саванналар барлыкка килгән. Еш кына һәлакәтле су басулар була, бигрәк тә Һинд-Ганг түбәнлегендә. (Аларның сәбәбен аңлатыгыз.)
Кыргый хайваннарның саны нык кимегән. Кайберләре, мәсәлән, Азия юлбарысы, мөгезборыннар, буйволлар бик сирәк очрый, һәм алар Кызыл китапка кертелгән. Аларны саклау өчен милли парклар һәм тыюлыклар төзелгән. Күрелгән чаралар нәтиҗәсендә кайбер хайваннарның саны арта башлады.
##### Халкы.
Һиндстанда Африка белән Көньяк Американың икесендә яшәгәннән артыграк халык яши. Аларның саны тиз арта. Составы буенча халкы бик төрле, анда төрле раса, милләт һәм религия төркемнәре вәкилләре яши. Ул — иң күп телле дәүләт. Илдә төп телләр генә дә 14. Шулар арасыннан иң таралганы — һинди теле. Хәзерге вакытта бик күпләре инглиз телендә сөйләшәләр.
Һиндстан, нигездә, аграр ил. Өлкән яшьтәге халыкның 3/4 е чамасы авыл хуҗалыгы белән шөгыльләнә. Моның өчен табигый шартлар бик уңайлы. Муссон яңгырлары башланыр алдыннан крестьяннар дым ярата торган үсемлекләрне — дөге, шикәр камышы, джут (тупас тукымалар, юан баулар эшләүгә тотыла торган сүсле үсемлек) утырталар. Шулай ук мамық, тәмләткечләр, чәй куагы үстерәләр. Һинд чәе бөтен дөньяда билгеле.
Һинд авыллары гадәттә елга буйларына урнашкан. Күп кенә йортлар тирәсендә, бигрәк тә Деканда, сибү өчен яңгыр суын җыя торган кечерәк буалар булдыралар. Йорт хайваннарын кыр эшләрендә файдаланалар. Дин тотучылар гадәттә сыер итен ашамыйлар.
Дөньядагы бик күп илләр арасында Һиндстан үзенең рудалары белән аерылып тора. Файдалы иң зур чыганакларның барысы да диярлек Декан яссы таулыгында тупланган. Файдалы казылмалар илнең хуҗалыгында, шулай ук дәүләт карамагындагы предприятиеләрдә кулланыла.
##### Биремнәр.
1. Һиндстанның табигате турында сөйләү өчен план төзегез. Аның төрлелеге нәрсәдә күренә? 2. Комплекслы карта буенча билгеләгез, Һиндстан нинди файдалы казылмаларга бай?
#### § 78. Көньяк-Көнчыгыш Азия илләре. Индонезия
Көньяк-Көнчыгыш Азиягә Һинд-Кытай ярымутравына һәм Малайя архипелагы утрауларына урнашкан илләр керә. Көньяк-Көнчыгыш Азия илләре әйтерсең Евразия белән Австралия арасында табигый «күпер» хасил итәләр. Алар әһәмиятле диңгез юллары кисешкән урында яталар. Тын һәм Һинд океаны диңгезләрен тоташтыра торган Малакка бугазын диңгездә йөк йөртүдә әһәмияте ягыннан Гибралтар бугазы һәм Сүәеш каналы белән чагыштыралар. Материкның бу өлешенә урнашкан Индонезия, Лаос, Таиланд, Вьетнам, Филиппин дәүләтләре иң зурларыннан санала. Бу региондагы иң кечкенә ил — Сингапур шәһәр-дәүләте Малакка бугазында ята. Мәйданы һәм халык саны ягыннан Индонезия аерылып тора.
Индонезия. Бу илне «утрау Һиндстаны» дип атыйлар. Ул дөньядагы иң зур Малайя архипелагына урнашкан. Малайя архипелагында 13 меңнән артык зур һәм кечкенә утрау исәпләнә. Халык саны ягыннан Индонезия КХР, Һиндстан һәм АКШ тан соң дөньяда
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-294-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>114 нче рәсем. Индуистларның гыйбадәт кылу йорты</figcaption></figure>
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-294-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>115 нче рәсем. Көньяк-Көнчыгыш Азиядә буйволларны авыл хуҗалыгы эшләрендә файдаланалар</figcaption></figure>
дүртенче урында тора. Башкаласы Джакарта шәһәре Ява утравына урнашкан.
Индонезиянең табигате үзенә бертөрле. Бу экваторның ике ягына Евразия һәм Австралия арасына, күрше океаннар арасына урнашуы белән аңлатыла. Индонезия — диңгезләр иле. Утраулар һәм аларны юа торган диңгезләр коры җир иңү нәтиҗәсендә ясалган. Биредә җир тетрәүләр һәм вулкан атулар хәзер дә дәвам итә. Индонезия Жирнең ике сейсмик поясы — Тын океан һәм Альп-Һималай пояслары бергә килеп кушылган урынга урнашкан. Малайя архипелагында гына да 500 дән артык сүнгән һәм сүнмәгән вулканнар исәпләнә.
Барлык утрауларның рельефында таулы җирләр дә, тигезлекле җирләр дә бар. Күпчелек биек таулар — сүнмәгән һәм сүнгән вулканнар алар. Яр буйларындагы түбәнлекләр сазланган.
Индонезия файдалы казылмаларга, аеруча нефть, аккургаш, бокситларга һәм башка металл рудаларына бай. Илнең җир асты байлыклары әлегә начар өйрәнелгән.
Индонезиядә ел фасыллары алмашынмый, төн белән көннең озынлыгы бертигез диярлек. Экваториаль климат. Тауларында гына, югары менгән саен, әкренләп салкыная бара. Явым-төшемнең муллыгы һәм чагыштырмача дымлылыкның югары булуы кышкы чорда Тын океаннан килүче төньяк-көнчыгыш муссоннарга бәйле, ә көньяк-көнчыгыш муссоннар Австралия ягыннан исә. Бу муссоннар коры. Яр буе бризлары даими исеп тора. Температураның югары булуы һәм климатының дымлылыгы ел буена игенчелек белән шөгыльләнергә һәм өчәр тапкыр уңыш җыеп алырга мөмкинлек бирә.
Температураның һәрвакыт югары, явым-төшемнең мул булуы сәбәпле, Индонезиянең үсемлекләр дөньясы төрләргә бай. Территориясенең яртысыннан артыгын урманнар алып тора. Экваториаль урманнарда 2 меңнән артык төр агач үсә. Пальма, бамбук, банан агачларының бик күп төрләре билгеле. Агачларны лианалар чорнап алган, андый урманнардан үтеп булмый. Орхидея, абага, мүк күп үсә. Урманнардан тыш, саванналар да бар, алар кайчандыр киселгән урманнар урынында барлыкка килгән. Хайваннар дөньясы тагын да баерак. Монда филләрне, мөгезборыннарны, кыргый үгезләрне, ә ерткыч хайваннардан юлбарыс, пантераны очратып була. Әмма иң күп таралганы — маймыллар һәм ярыммаймыллар. Кешесыман маймыллар — орангутаннар бетүгә бара.
##### Халкы.
Индонезиянең халкы составы белән бик төрле. Сан ягыннан күпчелекне тәшкил иткән халыклар Ява утравында яши.
Индонезия, нигездә, авыл хуҗалыгы иле, халыкның күпчелеге культуралы үсемлекләр игү белән шөгыльләнә. Ява утравы яхшы үзләштерелгән, анда эшкәртелмәгән җир калмаган диярлек. Бөтен Ява — кишәрлекләргә бүленгән гаять зур дөге басуы. Крестьяннар ел әйләнәсе басуда эшлиләр. Үгез һәм буйволлар җигеп, җирне эшкәртәләр. Уңыш җыеп алу ел фасылларына бәйле түгел. Дөге — төп азык культурасы. Аны тигезлекләрдә генә түгел, тау һәм калкулык битләрендә, махсус ясалган террасаларда үстерәләр. Дөгедән кала халыкның туклануында маниок һәм кукуруз әһәмиятле урын тота. Көнчыгыш Индонезиядә саго пальмасының үзәген файдаланалар, аннан саго ярмасы ясыйлар. Һәркайда төрле җимешләр: банан, ананас, папайу (кавын агачы), манго һәм яшелчәләрдән безгә таныш помидор, кыяр, кәбестә һ. б. үстерәләр. Иң кыйммәтле агачларның берсе — кокос пальмасы. Аның чикләвегеннән кокос мае алалар, маргарин, сабын ясыйлар.
Читкә чыгару өчен үстерелә торган культураларның — каучук агачы, тәмәке, чәй, кофе, шикәр камышы, төрле тәмләткечләрнең әһәмияте аеруча зур.
Индонезиядә промышленность начар үскән. Төрле файдалы казылмалар: нефть, табигый газ, аккургаш рудасы, бокситлар һәм күмер чыгаралар. Табылганнарның шактый өлеше читкә чыгарыла. Чит ил компанияләре белән бергә кыйммәтле үзагач әзерләү нык арта, шуның нәтиҗәсендә урманнарның мәйданы кими бара.
Эре фабрика һәм заводлар аз. Ваграк предприятиеләр — дөге тегермәне, туку фабрикасы, шикәр һәм консерв заводлары өстенлек итә. Халыкның күп ихтыяҗларын һөнәрчеләр канәгатьләндереп тора. Кулдан матур-матур бизәкләр төшерелгән тукымалар — батиклар аеруча дан тота. Шулай ук, агачка уеп, рәсем ясап, чын сәнгать әсәрләре булдыралар.
##### Биремнәр.
1. Индонезиянең иң зур утрауларын әйтегез. 2. Индонезия табигатенең гаять зур төрлелеге нәрсә белән аңлатыла? 3. Комплекслы картада Индонезиядәге файдалы казылмаларның ятмаларын күрсәтегез. 4. Индонезиядә халык нәрсә белән шөгыльләнә, табигый шартлар белән ул ничек бәйләнгән?
##### Бу китапларны укыгыз:
Животный мир Европы. — М.: Росмэн, 1997. (Обитатели Земли.)
Животный мир Азии. — М.: Росмэн, 1997. (Обитатели Земли.)
Кучер Т. В. География для любознательных. — М.: Дрофа, 1996.
Скарлато Г. П. Удивительная планета Земля.— М.: Изд. дом «Прибой», 1997.
Страны и народы: Популярная энциклопедия. — СПб.: Дельта, 1997.
Я познаю мир. Страны и народы Европы: Детская энциклопедия. — М.: АСТ, 1996.
##### Белемеңне тикшер!
1. Рус тикшеренүчеләре Евразиянең табигате һәм эчке өлкәләренең халкы турында география фәнен нинди яңа мәгълүматлар белән баеттылар? 2. Евразиянең рельефын башка материкларның рельефы белән чагыштырыгыз. Чагыштыруны нәрсә белән төгәлләргә кирәк? «Жир кабыгы төзелеше» картасы ярдәмендә һәм литосфера плиталары картасы буенча рельефның нинди үзенчәлекләрен аңлатырга мөмкин? 3. Евразия климатының төрлелеге нәрсәдә күренә? Материкның климатына уртача киңлекнең көнбатыш җилләре ничек йогынты ясый? 4. Үзләренең туену режимы буенча Енисей, Янцзы, Һинд, Атлантик океанга коя торган елгалар нинди тип елгаларга керә? 5. Ни өчен Евразия территориясендә табигый зоналар төньяктан көньякка гына түгел, ә көнбатыштан көнчыгышка таба да алмашына? 6. Евразия табигатенә халыкның хуҗалык эшчәнлеге ясаган уңай һәм кире йогынтыга мисаллар китерегез. 7. «Халык тыгызлыгы һәм халыклар» картасы буенча Евразиядә халыкның урнашу үзенчәлекләрен билгеләгез һәм аларны аңлатыгыз.
## ІІІ бүлек
### ГЕОГРАФИК ТЫШЧА — БЕЗНЕҢ УРТАК ЙОРТЫБЫЗ
### § 79. Географик тышчаның закончалыклары
Без Жир кабыгы рельефына бәйле рәвештә барлыкка килгән зур табигый комплексларны — материк һәм океаннарны өйрәнүне тәмамладык. Һәр материк һәм һәр океан — бик зур, үзенчәлекле һәм кабатланмас табигый комплекс. Ул үз чиратында кечерәк зурлыктагы ТКларга — материк һәм океан кисәкләренә бүленә.
Жир өслегендә кояш җылысы тигез таралмаганлыктан, географик тышча, белгәнегезчә, табигый зоналарга һәм биеклек поясларына бүленә. Без табигый зоналар һәм биеклек поясларының бөтен җир өслегендә, ягъни географик тышчада урнашуын карадык. Һәр материкта һәм океанда табигый зоналарның үзенчәлекле булуы, аларның шунда яшәүче халык тормышына һәм хуҗалык эшчәнлегенә йогынты ясавы белән таныштык.
Хәзер инде сез җир өслеген тоташ каплап торучы табигый комплекслар барысы бергә географик тышчаны — кешелек җәмгыяте яши һәм үсә торган табигый тирәлекне төзегәнен беләсез. Кешелек җәмгыяте географик тышчаның аз өлешен алып тора, ләкин аның үсешенә гаять зур йогынты ясый, әйтергә кирәк, ул еш кына кире йогынты була. Үзең яшәгән тирәлекне саклау өчен, аңа сак карay һәм аннан рациональ файдалану зарури. Моның өчен географик тышчаның үсеше закончалыкларын һәм үзлекләрен яхшы белергә кирәк.
Географик тышчаның һәр компонентына (литосфера, гидросферага һ. б.) специфик (аерым) закончалыклар хас. Мәсәлән, җир шарындагы зур тигезлекләр җир кабыгының чагыштырмача тотрыклы участокларына — платформаларга, ә җыерчыклы биек таулар системасы сейсмик поясларra — литосфера плитасының кырыйларына туры килә.
Географик тышчаның төзелешендә һәм үсешендә шулай ук үз закончалыклары бар. Аларны гомуми закончалыклар дип йөртү кабул ителгән. Алар бөтен географик тышча өчен дә, төрле зурлыктагы табигый комплексларга һәм аерым компонентларга да хас. Гомуми географик закончалыкларны белү, табигатькә зарар китермичә, кешегә табигый байлыклардан тагын да тулырак һәм максатка ярашлырак файдаланырга мөмкинлек бирә. Географик тышчаның иң мөһим гомуми закончалыкларына аның бөтенлеге, ритмлылыгы, зональлеге керә. Бу закончалыклар белән сез инде аерым табигый комплексларны өйрәнгәндә таныштыгыз да!
#### Географик тышчаның бөтенлеге
Географик тышчаның бөтенлеге — аның компонентларының үзара бәйләнеше һәм бер-беренә бәйлелеге ул. Бу бөтенлек матдәләр һәм энергиянең өзлексез әйләнеше һәм алмашы белән аңлатыла. Географик тышчаның барлык компонентларының, матдәләр әйләнеше аркасында, үзара тәэсир итешүе һәм бер-беренә үтеп керүе аларны бербөтен итеп бәйли. Географик тышчаның бөтенлеген раслаучы бик гади факт — бер генә қомпонентның үзгәрүе дә, котылгысыз рәвештә, башка компонентларның үзгәрүенә китерә. Географик тышчаның бөтенлеге законын белү практик әһәмияткә ия. Әгәр кешенең хуҗалык эшчәнлегендә бу закон исәпкә алынмаса, ул еш кына теләмәгән нәтиҗәләргә китерә. Географик тышчаның бөтенлеге законы таләп иткәнчә, нинди дә булса хуҗалык чараларын башкарырга керешкәнче, билгеләнгән территорияне бик җентекләп өйрәнергә кирәк.
#### Географик тышчада ритмик күренешләр.
Бер үк күренешләрнең вакыт эчендә периодик рәвештә кабатланып торуы ритмика дип атала. Ритмлылык — географик тышчаның үзенчәлекле билгесе. Ул терек һәм терек булмаган табигатькә хас. Жирнең үз күчәрендә әйләнеп торуы тәүлеклек ритмнарны китереп чыгара. Һәрбер эре табигый комплекс өчен температураның, дымлылык, хайваннар һәм үсемлекләр эшчәнлеге һ. б. ның үзенчәлекле тәүлеклек хәрәкәте барлыкка килә. Мәсәлән, катнаш һәм киң яфраклы урманнар зонасында тәүлеклек температура үзгәреше зур түгел, ә чүлдә, киресенчә, бик зур.
Барлык тере организмнарның тынлык, ягъни ял итү һәм активлык периодлары бар. Организмнарның бу эчке ихтыяҗы Җирнең тәүлеклек хәрәкәте белән яраша. Төрле хайваннарда төрле ритмика эшләнгән. Бер төр хайваннар — көн яктысында, икенчеләре (мәсәлән, ярканат, мәче башлы ябалак) төнлә активлык күрсәтә. Кеше дә тәүлеклек ритм белән яши: көндез актив була, төнлә ял итә.
Җирнең Кояш тирәли әйләнүе табигый процессларның еллык (сезонлы) ритмын китереп чыгара. Еллык ритм температураларның еллык үзгәрешендә, җилләр (муссоннар), явым-төшемнәр алмашынуында, елгалар режимында, туфрак ясалуда, үсемлекләр һәм хайваннар тормышында ачык сизелә. (Мисаллар китерегез.) Төрле киңлекләрдә сезонлы ритм төрлечә. Үсемлекләр һәм хайваннар тормышында ритмның әһәмияте аеруча зур. Меңнәрчә еллар буе формалашкан ритмнар хәзер организмнарның нормаль яшәве өчен зарури шартка әверелгән. Җир тарихында берничә елны (коры һәм явым-төшемле еллар), йөз елларны, күп мең елларны һәм миллион елларны эченә алган ритмнар да була. Мәсәлән, климатның суынуы һәм җылынуы, вулканнарның көчәйгән һәм җир кабыгының чагыштырмача тыныч чорлары.
#### Географик зональлек.
Географик зональлек чагылышлары, ягъни табигатьнең барлык компонентларының һәм табигый комплексларның экватордан полюсларга таба закончалы үзгәрүе белән сез һәр материкны һәм океанны өйрәнгәндә очраштыгыз инде. Климат һәм барлык тышкы процесслар (ашалу, туфрак ясалу һ. б.) һәм аларның нәтиҗәләре географик зональлек законына буйсына.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-300-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>116 нчы рәсем. Табигый комплекслар формалашу факторлары</figcaption></figure>
Географик зональлек коры җирдә һәм океанда, тигезлекләрдә һәм тауларда, материкларның эчке һәм океанга якын өлешләрендә төрлечә чагыла. Бу табигый шартларга зональ факторларның гына түгел, ә зональ булмаган факторларның да: рельеф, материк яки океаннарның яр сызыклары һәм башкаларның тәэсир итүе белән аңлатыла.
Географик тышчаның туктаусыз үсеше — аның иң мөһим һәм аерылгысыз үзлеге. Табигать үсешенең сәбәбе булып каршылык, капма-каршы процесслар көрәше тора. Географик тышчадагы төп каршылык — зональ һәм зональ булмаган факторлар арасындагы, Җирнең тышкы һәм эчке процесслары арасындагы каршылык. Әйтик, мәсәлән, рельеф ясалганда капма-каршы процесслар: барлыкка килү һәм җимерелү процесслары арасында көрәш бара. Эчке процесслар йогынтысыннан биек таулар һәм тирән иңкүлекләр барлыкка килә. Барлыкка килә башлаганда ук нык бүлгәләнгән рельеф тышкы процесслар йогынтысына дучар була, нәтиҗәдә таулар җимерелә, ә түбәнлекләр көпшәк материал белән күмелә. Җир өслеге тигезләнә.
Рельеф кына өзлексез үзгәреп калмый, ә планетада материкларның һәм океаннарның урыны, зурлыгы һәм яр сызыклары да үзгәрә. Ә бу, үз чиратында, климатның үзгәрүенә китерә. Климатның үзгәрүе географик тышчаның барлык процессларында: туфрак ясалуда, үсемлекләр һәм хайваннар дөньясында һәм тулаем табигый комплекста чагыла. Хәзерге вакытта антропоген факторның әһәмияте артканнан-арта бара.
Шулай итеп, ТК формалашуына һәм үсешенә тарихи факторлар да, хәзерге факторлар да (зональ, зональ булмаган, антропоген) йогынты ясый (116 нчы рәсем).
##### Биремнәр.
1. Җирдә аерым закончалыкларның урнашуын әйтегез: а) температураның; б) явым-төшемнең; в) үсемлекләр һәм хайваннарның. 2. Географик тышчаның бөтенлеге нигезендә матдәләр һәм энергия алмашы ята, бу процесс матдәләр әйләнеше ярдәмендә башкарыла. Моны су әйләнеше мисалында аңлатыгыз. 3. Чернобыль фаҗигасе яки атмосфераның пычрануы мисалында географик тышчаның бөтенлеген раслагыз. 4. Нинди табигый зонада сезонлы ритм аз сизелә? Бу нәрсә белән аңлатыла? Ул нинди зоналарда бик ачык күренә? 5. Җирдә җылыну һәм суыну чорлары булганын сез беләсез инде. Ничек уйлыйсыз, без хәзер нинди чорда яшибез? 6. Географик зональлек законының асылы нәрсәдә? 7. Сез ничек уйлыйсыз, тауларда географик зональлек законы ничек чагыла? 8. Табигатьтә зональ факторлардан тыш тагын нинди факторлар тәэсир итә?
### § 80. Табигатьнең һәм җәмгыятьнең үзара тәэсир итешүе
Кешелек җәмгыяте һәм табигать үзара тыгыз бәйләнгән һәм бер-берсенә тәэсир итә. Бу бәйләнеш нәрсәдә чагыла соң?
#### Табигый байлыкларның әһәмияте.
Җирдә кешелек җәмгыяте табигатьтән һәм табигый байлыклардан башка яши һәм үсә алмый. Табигый байлыкларны төп биш төргә бүләләр: минераль байлыклар, климат, су байлыгы, җир байлыгы һәм биологик байлыклар.
Табигать, кешелекнең иң мөһим ихтыяҗларын канәгатьләндереп, аны энергия чыганагы, ягулык һәм промышленнность чималы белән тәэмин итә. Хәзерге вакытта Җир шарында яшәүче һәр кешегә бер көндә 3 кг күмер, руда, төзелеш материаллары һ. б. чыгарылуы билгеле. Бу ихтыяҗлар елдан-ел арта бара.
Кешенең хуҗалык эшчәнлеге өчен климатның әһәмияте зур. Кешеләр үстерә торган үсемлекләрнең төрлелеге климатка бәйле. Җир шарының җылылык һәм дым җитәрлек урыннарында авыл хуҗалыгы культураларыннан югары уңыш алырга мөмкин. Климат шартлары уңайлы илләрдә бер ел эчендә ике, хәтта өч уңыш җыеп алалар. Ләкин моның өчен климат шартларының уңай булуы гына җитми — хәзерге заман авыл хуҗалыгы машиналары, ашламалар, кайчак сугару да кирәк.
Барлык табигый байлыклардан кешелек иң күп кулланганы — төче су. Басуларны сугару өчен су аеруча күп тотыла (барлык тотылган суның 70% ка якыны). Промышленность җайланмаларын — электр станцияләрендәге турбиналарны, чуен һәм корыч эретү мичләрен суыту өчен, кәгазь ясауда һ. б. да гаять зур күләмдә су тотыла.
Хәзерге шартларда көнкүрештә дә суны куллану арта. Мәсәлән, шәһәрдә яшәүче һәр кеше тәүлегенә уртача 150 л, ә авыл җирендә 50 л дан аз гына кимрәк су тота. Илебезнең зур шәһәрләрендә бу норма шактый югары; мәсәлән, Мәскәүдә 700 л дан артып китә. Кайчандыр исәпсез булган су — хәзер зур хәзинә. Күп сулыклар нык пычранган.
Халыкның яшәве һәм хуҗалык эшчәнлеге өчен шактый зур җир мәйданнары — шәһәр һәм авыллар төзү, завод һәм фабрикалар кору, тимер юллар һәм автомобиль юллары салу һәм башка максатлар өчен территорияләр кирәк. Коры җирнең 1/3 өлешен диярлек сөрү җирләре, бакчалар, болыннар һәм көтүлекләр алып тора.
(Туфрак — табигатьнең төп байлыкларыннан берсе. Ул кешеләрнең азыкка ихтыяҗын канәгатьләндерә. Төрле табигый зоналарның туфрагы уңдырышлыгы ягыннан бертөрле түгел. Туфракка бик сак мөнәсәбәт кирәк, дөрес файдаланмасаң, ул бик тиз ярлылана.
Планетаның барлык тереклек дөньясы зур куркыныч астында калды. Үсемлекләр һәм хайваннарның күп төрләре Җир йөзеннән югалды. Җәнлекләрне һәм кошларны контрольсез аулау күп илләрдә, бигрәк тә Африка, Көньяк-Көнчыгыш һәм Көньяк Азия илләрендә, кыргый хайваннарның саны кимүенә китерде.
Кешеләр тормышында урманнарның әһәмияте гаять зур. Хәзерге вакытта коры җирнең 30% ка якынын урманнар каплап тора. Урман байлыкларыннан акыл белән файдалана белергә кирәк. Чөнки урманнарның мәйданы һаман кими бара.
Кешеләр азыкның шактый өлешен үсемлекчелектән алалар. Җир шарында үсемлекләрнең 300 гә якын төре үстерелә. Табигый үсемлекләр үсә торган зур мәйданнар терлекләр өчен көтүлекләр итеп файдаланыла.
#### Кешеләрнең тормыш шартларына табигатьнең йогынтысы.
Табигать халыкның яшәү тирәлеге буларак та бик әһәмиятле.
Табигать кешеләрнең сәламәтлеген ныгытырга һәм сакларга булышлык итә. Шуңа күрә сулый торган һаваның, эчә торган суның чиста булуы һәм аларны чиста тоту бик мөһим. Планетаның «үпкәләре» буларак, урманнарның әһәмияте аеруча зур. Ул Җир атмосферасын кислород белән тәэмин итә. Агачлар шәһәр һәм авылларның һава бассейнын тузаннан, зарарлы газлардан чистарта. Күп кешеләр өчен урман — иң яхшы ял итү һәм көч җыю урыны. Шунысы билгеле: борынгы дәүләтләр — Мисыр, Борынгы Һиндстан, Кытай, Месопотамия — зур елга буйларында барлыкка килгәннәр, чөнки елга суыннан башка игенчелек белән шөгыльләнү мөмкин түгел.
Кешеләрнең тормышына һәм эшчәнлегенә стихияле табигать күренешләре дә тәэсир итә. Аларның күбесе коточкыч фаҗигаләр китереп чыгара. Шуңа күрә хәзерге шартларда бу күренешләрне алдан фәнни нигезләүнең (географик прогнозның), аларның якынлашуы турында вакытында кисәтүнең роле арта.
##### Биремнәр.
1. Ни өчен җир шарындагы халыкның төп өлеше океан һәм диңгез яр буйларында һәм тигезлекләрдә яши, аңлатып бирегез. 2. Кешенең тормышы һәм хуҗалык эшчәнлеге өчен нинди климат пояслары иң уңайлысы? 3. Климат шартлары төрле булган илләрдә халыкның көнкүрешенә, андагы корылмаларга, кешеләрнең киемнәренә климатның йогынты ясавына мисаллар китерегез.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-304-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>117 нче рәсем. Иртә цивилизацияләр</figcaption></figure>
### § 81. Кешенең хуҗалык эшчәнлегеннән табигатьнең үзгәрүе
Безнең планетабызның халкы аның бөтен тарихында да хәзерге вакыттагы кебек күп булганы юк иде. Кешенең табигатькә йогынтысы Арктикадан алып ерак Антарктидага кадәр бөтен җир шарын биләп алды. Халык саны арткан саен аның табигый байлыкларга ихтыяҗы да арта бара.
Ягулыкны һәм минераль чималны дөньякүләм куллану табигый байлыкларның тулыланмас ярлылануына китерә. Файдалы казылмалар чыгаруның артуы минераль байлыкларга ихтыяҗны тагын да кискенләштерә. Белгечләр исәпләвенчә, ХХІ гасыр урталарына кешелек дөньясы барлык металл запасын тотып бетерәчәк, кара кургаш, цинк, аккургаш, алтын, көмеш чыгару якындагы ун елларда ук тукталачак.
Табигать торышының начарлануы, аерым алганда аның пычрануы һәм ярлылануы, табигый байлыкларның бетә баруы кешеләрне торган саен ныграк борчый. Галимнәрне бигрәк тә атмосфера торышы, атмосферада кислородның кимүе, углекислый газның һәм тузанның артуы борчый. Атмосфера Кояш нурларын (яктылыкны һәм җылылыкны) яхшы уздыра, ләкин углекислый газның микъдары арту аркасында Җирдәге җылылыкны космик киңлекләргә чыгармый. Климатның җылынуы Арктикадагы һәм Антарктидадагы бозларның эрүенә һәм Бөтендөнья океанындагы суның күтәрелүенә, шулай итеп, халык күп утырган тигезлекләрне су басуына китерергә мөмкин. Атмосфера кислородының төп чыганагы булган экваториаль урманнарның 40% ы киселеп беткән һәм алар биләгән мәйданнар кимегән.
Табигать ярлылана. Хайваннарның һәм үсемлекләрнең күп төрләре бөтенләй юкка чыгу алдында тора. Моның төп сәбәбе — аларның тереклек итү тирәлеге таркалуы, мәсәлән, уйламыйча сазлыкларны киптерү, урманнарны кисү, җәнлекләрне чамасыз аулау һ. б.
Җир өсте суларының, атмосфера һавасының һәм туфракның пычрануы белән бергә, Дөнья океанының пычрануы, аның биологик байлыклары кимү, шулай ук балыкларның уылдык чәчү һәм үсү урыны булган континенталь шельфның пычрануы гаять зур борчу тудыра.
1. Үзегез яши торган төбәкнең табигатенә бәя бирегез. Андагы нинди үзгәрешләрне зарарлы дип саныйсыз? 2. Нинди хайваннарны һәм үсемлекләрне үзегез яшәгән төбәкнең Кызыл китабына кертер идегез?
Җирнең табигый байлыклары чикләнгән булу сәбәпле, кешелекнең аларга булган ихтыяҗларын канәгатьләндерү мөмкинлекләрен исәпкә алу, атмосфераны, урманны саклау, җир байлыкларын акыл белән файдалану кирәклеге аермачык. Һәркем үзе генә түгел, ә барлык кешелек табигатькә һәм аның торышына бәйле. Табигать дөньясы тигезләнеш халәтендә, һәм кешенең эшчәнлеге табигатьтәге катлаулы бәйләнешләрне бозмаслык итеп оештырылырга тиеш. Табигый байлыкларны бүгенгечә файдалану практикасы үзгәртелергә тиеш. Берләшкән Милләтләр Оешмасы табигый байлыкларны файдалануның, хәзер яши торган халыклар ихтыяҗларын канәгатьләндереп кенә калмыйча, ә бәлки киләчәк буын өчен планетаны саклап калырга мөмкинлек бирә торган юлын тәкъдим итте. Яңа тыюлыклар һәм милли парклар төзергә, промышленность һәм көнкүреш калдыкларын киметергә, табигый байлыкларны акыл белән эш итеп файдаланырга кирәк. Табигатькә хөрмәт белән карау һәр кешенең кагыйдәсенә әйләнергә тиеш.
#### Табигатьне файдалануда һәм аны саклауда халыкара хезмәттәшлекнең зарурлыгы.
Географик тышчаның бөтенлеге табигатьне файдалануда һәм аны саклауда килешеп эшләүне һәм бергәләп көч куюны сорый. Бөтен җир шарында табигатьнең торышы начарлану халыкара хезмәттәшлекне көчәйтү зарурлыгын китереп чыгарды.
Саклана торган территорияләрнең (тыюлыклар, милли парклар, заказниклар, резерватлар) гомуми мәйданы 4,5 млн км² дан артык, бу коры җир мәйданының 3% ын тәшкил итә. Тыюлыклар арасында комплекслы, яки биосфера тыюлыклары бигрәк тә аерылып тора. Алар БМО карары буенча 1975 елда төзелә башлады. Андый тыюлыкларның гомуми саны 300 дән артык. Алар 76 илдә барлык табигый зоналарга урнашкан. Бөтен дөньяда саклана торган территорияләрнең саны арта. ХХ гасырның 60 нчы елларында 200 гә якын милли парк төзелде, ә 70 нче елларда дөньяда 1204 милли парк исәпләнде, ә тагын 10 елдан соң аларның саны 2000 нән артты.
Милли парклар барыннан бигрәк Яңа Зеландиядә күп (10). Алар бу ил территориясенең 13,6% ын тәшкил итә. Моны дөньяда иң зур күрсәткеч дип әйтергә була.
Табигатьне саклау җирле дәүләт кысаларында һәм дөньякүләм экологик проблемаларны хәл итү белән бәйләнгән. Дәүләтләрнең үзара килешеп эшләве табигатьтәге үзгәрешләрне бәяләргә һәм производство үсешен тәэмин итәрлек итеп, шул ук вакытта табигый шартларның начарлануына юл куймаслык дәрәҗәдә, табигый байлыклардан файдалануның төп кагыйдәләрен эшләргә мөмкинлек бирә.
Табигатьне һәм табигый байлыкларны саклау буенча 1968 елда оештырылган Халыкара союз Кызыл китапны гамәлгә кертте, анда бетү алдында торган үсемлек һәм хайван төрләре теркәп барыла.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-307-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>118 нче рәсем. Дөньядагы тыюлыклар һәм милли парклар. Саклана торган территорияләр аеруча кайда күп һәм ни өчен?</figcaption></figure>
Урманда һәм елга артларында,
Кай ягында җирнең син йөрмә,
Күңелең гел булсын изгелектә,
Табигатькә зыян китермә.
Ул үзе дә сиңа юмарт булыр,
Бер кисәге бит син шул җирнең.
Һәр бүләгең аңа кире кайтыр,
Йә кабатлар шуны тәкъдирең.
Яхшы дусты булып бар син җиргә,
Яклаучысы булып кал аның.
Һәм күрерсең Кояш елмаюын,
Болыннарда кошлар сайравын!
(И. Дружинин)
##### Биремнәр.
1. Кеше һәм табигатьнең үзара тәэсир итешү үзенчәлекләрен әйтегез. 2. Экологик проблемаларны нинди дәрәҗәдә хәл итәргә кирәк? 3. Табигатьнең һәм хуҗалыкның тотрыклы үсеше өчен Берләшкән Милләтләр Оешмасы нәрсә тәкъдим итә? 4. Табигатьне акыл белән файдалану һәм аны саклау ни өчен халыкара төс алырга тиеш?
##### Бу китапларны укыгыз:
Аксенов В. В., Денисов Л. В. Высокогорье — музей под открытым небом. — М.: Знание, 1991.
Горохов В. А., Вишневская С. С. По национальным паркам мира. — М.: Просвещение, 1993.
Мир географии. Занимательные рассказы по физической географии. - СПб.: ММ-Экспресс, 1995. (Хочу всё знать.)
Скотт М. Природа. — М.: Росмэн, 1995. (Оксфордская библиотека.)
Человек и Вселенная. — М.: ПКО «Картография», 1994.
Чудеса природы. — М.: БММ АО, 1996. (Атлас чудес света.)
Экология. - М.: Кристина и К, 1994. (Познавательная энциклопедия.)
Я познаю мир. География. — М.: АСТ, 1995.
Яшин А. Л., Мелуа А. И. Уроки экологических просчетов. — М.: Мысль, 1991.
## Терминнар һәм төшенчәләр исемлеге
(Цифрлар дәреслек битен күрсәтә)
— Антарктика оазислары — 199
— Озон тишеме — 33
— Антропоген ТК — 66
— Парник эффекты — 33
— Биек тау климаты — 172
— Пассатлар — 39
— Биеклек пояслыгы — 71
— Платформа — 27
— Биосфера — 59
— Резервацияләр — 156
— Бозлану — 208
— Рельеф — 29
— Бөтенлек — 300
— Ритмлылык — 300
— Вади — 106
— Саванна — 108
— Географик тышча — 59
— Сейсмик пояслар — 28
— Географик урыны — 100
— Су массалары (аларның типлары) — 49
— Гипотеза — 16
— Табигать компонентлары — 59
— Дала — 219
— Табигый байлыкларның төрләре — 303
— Жир кабыгы:
- материк Жир кабыгы — 22
- океаник Жир кабыгы — 22
— Табигый бәла-казалар — 130
— Зональлек (зоналылык) — 66
— Табигый зона — 65
— Изотермалар — 34
— Табигый пояс — 68
— Карталар (аларның төрләре) — 18
— Табигый комплекс — 65
— Климат пояслары — 41
— Тайга — 217
— Климат өлкәсе — 44
— Тундра — 217
— Климат ясаучы факторлар — 44
— Тышкы һәм эчке көчләр — 29
— Колонияләр — 134
— Тыюлыклар — 131
— Криклар — 151
— Тирән су чоңгылы (улагы) — 23
— Көнбатыш җилләре — 39
— Утраулар дугасы — 162
— Күпьеллык туңлык (күпьеллык туң) — 247
— Фермер — 145
— Литосфера плитасы — 23
— Хуҗалык эшчәнлегенең төрләре — 73
— Милли парклар — 131
— Чүлләр — 109
— Матдәләр һәм энергия әйләнеше — 61
— Шельф — 31
— Морена — 236
— Экваториаль урман — 107
— Муссоннар — 57
— Эчке агымлы территорияләр — 105
— Озон катлавы — 32
— Һава массалары (аларның типлары) — 40
## КУШЫМТА
### Картаны тасвирлау планы
1. Территория масштабы, эчтәлеге буенча карта нинди?
2. Бу карта белән эшләгәндә, нинди белем алырга була?
### Материкның географик урынын сурәтләү планы
1. Материкның экваторга, тропикка (поляр түгәрәкләргә) һәм нуль меридианга карата ничек урнашканын билгеләгез.
2. Материкның иң чик нокталарын табыгыз, аларның координатларын һәм материкның төньяктан көньякка һәм көнбатыштан көнчыгышка сузылуын градусларда һәм километрларда күрсәтегез.
3. Материк нинди климат поясларында урнашкан?
4. Материкны нинди океаннар һәм диңгезләр юуын билгеләгез.
5. Материк башка материкларга карата ничек урнашкан?
### Территориянең рельефын сурәтләү планы
1. Җир өстенең гомуми характеры нинди? Аны нәрсә белән аңлатып була?
2. Өйрәнелә торган территориядә рельеф формалары ничек урнашкан?
3. Иң зур һәм өстенлек итүче биеклекләр нинди?
### Рельефның формасын сурәтләү планы
1. Сурәтләү өчен нинди карталар кирәген билгеләгез.
2. Рельефның формасы материкның кайсы өлешендә урнашкан?
3. Нинди юнәлештә сузыла?
4. Якынча зурлыклары нинди?
5. Иң зур биеклеге, өстенлек итүче биеклекләре нинди?
6. Әгәр мөмкин булса, рельеф формасының ничек ясалуын аңлатыгыз.
### Климатны сурәтләү планы
1. Территория нинди климат поясында һәм нинди өлкәдә урнашкан?
2. Июль һәм гыйнварның уртача температурасы. Алар нинди юнәлештә үзгәрә һәм ни өчен?
3. Өстенлек итүче җилләр (сезонга карап).
4. Явым-төшемнең еллык күләме һәм аларның режимы. Явым-төшем күләмендәге аерманы нәрсә белән аңлатырга?
### Климатны күрсәткән диаграммалар белән эшләү
1. Диаграммадагы барлык тамгаларны игътибар белән карагыз. (Елның айлары, бер ай аша, хәрефләр белән күрсәтелгән.) Аның буенча нәрсә белеп була?
2. Температураның еллык үзгәрешен ачыклагыз. Июльнең һәм гыйнварның уртача температурасы күпмегә тигез? Температураның еллык амплитудасы (тирбәлеше) нинди?
3. Климатның бирелгән тибына явым-төшемнең нинди күләме хас? Ел буена явым-төшем режимы нинди?
4. Климатның тибы турында нәтиҗә ясагыз.
### Елганы сурәтләү планы
1. Материкның нинди өлешендә ага?
2. Кайдан башлана? Кая коя?
3. Нинди юнәлештә ага?
4. Агымның рельефка бәйле икәнен аңлатыгыз.
5. Елганың режимы нинди һәм ул климатка ничек бәйле?
### Табигый зонаны сурәтләү планы
1. Зонаның географик урыны.
2. Климат шартлары.
3. Туфраклары.
4. Үсемлекләре.
5. Хайваннар дөньясы.
Табигый зоналарны сурәтләгәндә аның табигать компонентлары арасындагы үзара бәйләнешне ачыгыз.
### Материкның халкын сурәтләү планы
(«Халыкның тыгызлыгы һәм халыклар» картасы буенча)
1. Өйрәнелә торган территориядә нинди халыклар яши?
2. Материкның яки икенче территориянең кайсы өлешләренә халык аеруча тыгыз урнашкан? Халыкның уртача тыгызлыгы ничәгә тигез?
3. Нинди урыннарда халык сирәк утырган? Иң аз тыгызлык күпмегә тигез?
### Илне сурәтләү планы
1. Илне сурәтләгәндә нинди карталардан файдаланырга кирәк?
2. Ил материкның кайсы өлешенә урнашкан? Аның башкаласы ничек атала?
3. Рельефының үзенчәлекләре (өслекнең гомуми характеры, рельефның төп формалары һәм биеклекләрнең бүленеше). Илнең файдалы казылмалары.
4. Илнең төрле өлкәләрендә климат шартлары (климат пояслары, июль һәм гыйнварның уртача температурасы, явым-төшемнең еллык күләме). Территориясе ягыннан һәм сезонга карап аермасы.
5. Зур елгалары һәм күлләре.
6. Табигый зоналары һәм аларның төп үзенчәлекләре.
7. Илнең халкы. Аларның төп шөгыльләре.
### Океанның географик урынын сурәтләү планы
1. Океан нинди материклар арасына урнашкан, күрсәтегез. Ул башка нинди океаннар белән тоташкан?
2. Океан экваторга, тропикларга, поляр түгәрәкләргә һәм нуль меридианга карата ничек урнашкан?
3. Океан нинди климат поясларында урнашкан?
### Ничек итеп дөрес чагыштырырга
1. Башта чагыштыруларның максатын билгеләргә. Нәрсәне белү әһәмиятлерәк: охшаш билгеләрнеме әллә аерымлыкларнымы? Әллә икесендәме?
2. Чагыштыру өчен кирәкле билгеләрне сайлап алыгыз.
3. Охшашлык һәм аерымлык билгеләрен ачыклагыз.
4. Охшашлык һәм аерымлык сәбәпләрен аңлатыгыз һәм нәтиҗә ясагыз.
### Иң мөһим географик ачышлар һәм сәяхәтләр
#### Борынгы дөнья
Б. э. к. 1500 еллар тирәсе. Египет экспедициясе Пунт иленә йөзә. Пунт иле Көнчыгыш Африкада урнашкан дип уйланыла.
Б. э. к. 600 еллар тирәсе. Финикия диңгезчеләре Африка тирәли йөзәләр.
Б. э. к. 500 ел тирәсе. Грек философы Парменид беренче булып Җирнең шарсыман булуын әйтә.
Б. э. к. 212—194 еллар тирәсе. Грек галиме Эратосфен Җир шарының зурлыгын билгели, Ойкумена (Җирнең кеше яшәгән өлешләре) картасын төзи һәм «Географик язмалар» дигән хезмәтен яза.
Б. э. к. 165 еллар тирәсе. Грек галиме Кратес Малосский беренче глобусны ясый.
Б. э. к. 23—24 еллар тирәсе. Грек галиме Страбонның «17 китапта география» дигән хезмәте басылып чыга.
#### Урта гасырлар
860 ел. Норманнар Исландия утравын ачалар.
982 ел. Норманнар Гренландия утравын ачалар.
1000 ел тирәсе. Лейв Эриксон җитәкчелегендә норманнар Төньяк Американың көнчыгыш ярларын ачалар.
1271—1295 еллар. Италия сәүдәгәре Марко Полоның Кытайга сәяхәте.
1415 ел. Португалиялеләрнең Көньяк ярымшарда Африканың көнбатыш ярлары буйлап йөзә башлавы.
1466—1472 еллар. Афанасий Никитинның Һиндстанга сәяхәте.
1487—1488 еллар. Б. Диаш җитәкчелегендәге Португалия экспедициясе Африканың көньяк очына барып җитә, Изге Өмет борыны ачыла.
1492 ел. Немец галиме Мартин Бехайм зур глобус ясый.
1492—1493 еллар. Х. Колумб җитәкчелегендәге Испания экспедициясенең беренче сәяхәте һәм Яңа Дөньяны ачу.
1497—1499 еллар. Васко да Гама җитәкчелегендәге Португалия экспедициясенең Африка тирәли Һиндстанга диңгез юлын ачуы.
1519—1522 еллар. Ф. Магелланның дөнья әйләнә беренче сәяхәте.
1538 ел. Фламанд галиме Г. Меркаторның дөнья картасы чыга. Анда Төньяк һәм Көньяк Америка һәм Көньяк билгесез җире күрсәтелә.
1594—1597 еллар. В. Баренц җитәкчелегендәге Голландия экспедициясенең төньяк-көнчыгыш үткелен эзләп йөзүе.
1607—1617 еллар. Г. Гудзон җитәкчелегендәге инглиз экспедициясенең Тын океан белән Атлантик океан арасындагы төньяк-көнбатыш үткелен эзләп йөрүе.
1642—1643 еллар. А. Тасман җитәкчелегендәге Голландия экспедициясенең Австралия ярларына йөзүе.
1648 ел. Семен Дежневның Төньяк Боз океаныннан Тын океанга йөзүе.
#### Яңа гасыр
1697—1699 еллар. В. Атласов һәм Л. Морозконың Камчаткага сәяхәте.
1698 ел. С. У. Ремезовның «Себернең тулы сызымы» исемле хезмәте басылып чыга.
1741 ел. В. Беринг һәм А. Чириков сәяхәтләре вакытында Камчаткадан Төньяк Америкага диңгез юлы, Төньяк Американың төньяк-көнбатыш ярлары һәм Тын океанның төньягындагы кайбер утраулар ачыла.
1768—1779 еллар. Дж. Кук җитәкчелегендәге инглиз экспедициясенең җир тирәли йөзүе.
1758—1768 еллар. М. В. Ломоносовның «Җирнең катламнары турында», «Һавадагы күренешләр турында» һәм башка хезмәтләре басылып чыга.
1819—1821 еллар. Ф. Ф. Беллинсгаузен һәм М. П. Лазарев җитәкчелегендә Антарктикага беренче рус экспедициясе.
1830—1856 еллар. Һималай тауларының кайбер түбәләре биеклеге, шул исәптән Джомолунгманың (Эверестның) биеклеге ачыклана.
1872—1876 еллар. «Челленджер» кораблендә инглизләрнең океанографик экспедициясе эшли.
1893—1896 еллар. Норвегиянең поляр судносы «Фрам»да Ф. Нансен җитәкчелегендәге экспедициянең Төньяк Боз океанындагы дрейфы.
1903—1906 еллар. Р. Амундсенның «Йова» корабында Атлантик океаннан төньяк-көнбатыш үткеле аша Тын океанга беренче йөзүе.
1908—1909 еллар. Ф. Кукның, Р. Пириның Төньяк полюс тирәсенә барып җитүе.
1911—1912 еллар. Р. Амундсенның, Р. Скоттның Көньяк полюска барып җитүе.
#### Иң яңа гасыр
1932 ел. «Сибиряков» бозваткыч пароходында Төньяк диңгез юлы белән бер навигация эчендә беренче тапкыр өзлексез йөзү.
1937 ел. И. Д. Папанин һәм папанинчыларның «Төньяк полюс» бозындагы беренче станциясе дрейфы.
1947—1971 еллар. Төньяк Боз океанында Ломоносов, Менделеев һәм башка су асты сыртларын ачу.
1955—1956 еллар. Комплекслы совет экспедициясенең Антарктидада эшләве.
1957—1959 еллар. 67 ил галимнәренең җирдә барган глобаль табигый процессларны тикшерү буенча Халыкара геофизик ел программасын тормышка ашыру өлкәсендәге эше. Антарктиданы комплекслы өйрәнү.
1957 ел. Җирнең беренче ясалма иярченен җибәрү.
1965 ел. Халыкара гидрологик унъеллык программа буенча эш башлана: Бөтендөнья океанында тирән су асты чоңгылларын, Үзәк океаник сыртларны һ. б., ярылу урыннарын, каршы агымнарны билгеләү һәм башка ачышлар ясау.
1961 ел. Дөньяда беренче булып «Восток» космик корабле очышы һәм космик станцияләр җибәрү, Җирне космостан өйрәнү.
## ЭЧТӘЛЕК
<!-- mdformat-toc start --slug=github --no-anchors --maxlevel=6 --minlevel=1 -->
- [МАТЕРИКЛАР ҺӘМ ОКЕАННАР ГЕОГРАФИЯСЕ](#%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%80-%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D0%B5)
- [КЕРЕШ](#%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%88)
- [§ 1. «Материклар һәм океаннар географиясе» курсында нәрсәне һәм нинди максат белән өйрәнәләр](#%C2%A7-1-%C2%AB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%80-%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D0%B5%C2%BB-%D0%BA%D1%83%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0-%D0%BD%D3%99%D1%80%D1%81%D3%99%D0%BD%D0%B5-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B8-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B0%D1%82-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D3%99%D0%BD-%D3%A9%D0%B9%D1%80%D3%99%D0%BD%D3%99%D0%BB%D3%99%D1%80)
- [§ 2. Кешеләр җирне ничек ачканнар һәм ничек өйрәнгәннәр](#%C2%A7-2-%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BB%D3%99%D1%80-%D2%97%D0%B8%D1%80%D0%BD%D0%B5-%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%BA-%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%80-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%BA-%D3%A9%D0%B9%D1%80%D3%99%D0%BD%D0%B3%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%80)
- [Жир турында белемнәр туплануның төп этаплары.](#%D0%B6%D0%B8%D1%80-%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D3%99%D1%80-%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%82%D3%A9%D0%BF-%D1%8D%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [§ 3. Материклар һәм океаннар карталары](#%C2%A7-3-%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [І бүлек](#%D1%96-%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%BA)
- [ҖИР ТАБИГАТЕНЕҢ ТӨП ҮЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ](#%D2%97%D0%B8%D1%80-%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D1%82%D3%A9%D0%BF-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [ЛИТОСФЕРА ҺӘМ ҖИРНЕҢ РЕЛЬЕФЫ](#%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D2%97%D0%B8%D1%80%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D1%84%D1%8B)
- [§ 4. Материклар һәм океаннарның килеп чыгышы](#%C2%A7-4-%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D0%BA%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BF-%D1%87%D1%8B%D0%B3%D1%8B%D1%88%D1%8B)
- [Җирнең килеп чыгышы.](#%D2%97%D0%B8%D1%80%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%BA%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BF-%D1%87%D1%8B%D0%B3%D1%8B%D1%88%D1%8B)
- [Материк һәм океан төбе Җир кабыгының төзелеше.](#%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5-%D2%97%D0%B8%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B3%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%82%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%88%D0%B5)
- [Литосфера плиталары.](#%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%BF%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [Жир кабыгы төзелешенең картасы.](#%D0%B6%D0%B8%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B3%D1%8B-%D1%82%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B)
- [Жирнең сейсмик пояслары.](#%D0%B6%D0%B8%D1%80%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BC%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D0%BE%D1%8F%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [§ 5. Җирнең рельефы](#%C2%A7-5-%D2%97%D0%B8%D1%80%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D1%84%D1%8B)
- [Жир өслегендә рельефның эре формаларының урнашуы.](#%D0%B6%D0%B8%D1%80-%D3%A9%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D3%99-%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D1%84%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%8D%D1%80%D0%B5-%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%88%D1%83%D1%8B)
- [ҖИРНЕҢ АТМОСФЕРАСЫ ҺӘМ КЛИМАТЛАРЫ](#%D2%97%D0%B8%D1%80%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%B0%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [§ 6. Жир тереклегендә атмосфераның роле. Җирдә һава температурасының бүленеше](#%C2%A7-6-%D0%B6%D0%B8%D1%80-%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D3%99-%D0%B0%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5-%D2%97%D0%B8%D1%80%D0%B4%D3%99-%D2%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0-%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%B5)
- [Атмосфераның транспорт, завод-фабрикалар һ. б. бүлеп чыгарган агулы матдәләр белән пычрануы](#%D0%B0%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82-%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4-%D1%84%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D2%BB-%D0%B1-%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%BF-%D1%87%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD-%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%BB%D1%8B-%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B4%D3%99%D0%BB%D3%99%D1%80-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D3%99%D0%BD-%D0%BF%D1%8B%D1%87%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B)
- [Климат карталары.](#%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [Җирдә һава температурасының бүленеше.](#%D2%97%D0%B8%D1%80%D0%B4%D3%99-%D2%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0-%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%B5)
- [§ 7. Җирдә явым-tөшемнең бүленеше. Климат формалашуда һава агымнарының роле](#%C2%A7-7-%D2%97%D0%B8%D1%80%D0%B4%D3%99-%D1%8F%D0%B2%D1%8B%D0%BC-t%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%B5-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82-%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%83%D0%B4%D0%B0-%D2%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0-%D0%B0%D0%B3%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5)
- [Җирдә атмосфера басымы поясларының урнашуы.](#%D2%97%D0%B8%D1%80%D0%B4%D3%99-%D0%B0%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D1%8B-%D0%BF%D0%BE%D1%8F%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%88%D1%83%D1%8B)
- [Даими җилләр.](#%D0%B4%D0%B0%D0%B8%D0%BC%D0%B8-%D2%97%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%80)
- [Һава массалары.](#%D2%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0-%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [Климат формалашуда һава агымнарының роле.](#%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82-%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%83%D0%B4%D0%B0-%D2%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0-%D0%B0%D0%B3%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5)
- [§ 8. Жирнең климат пояслары](#%C2%A7-8-%D0%B6%D0%B8%D1%80%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82-%D0%BF%D0%BE%D1%8F%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [Төп климат пояслары](#%D1%82%D3%A9%D0%BF-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82-%D0%BF%D0%BE%D1%8F%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [Күчеш климат пояслары](#%D0%BA%D2%AF%D1%87%D0%B5%D1%88-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82-%D0%BF%D0%BE%D1%8F%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [Климат ясаучы факторлар.](#%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82-%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%83%D1%87%D1%8B-%D1%84%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80)
- [ГИДРОСФЕРА. БӨТЕНДӨНЬЯ ОКЕАНЫ — ГИДРОСФЕРАНЫҢ ТӨП ӨЛЕШЕ](#%D0%B3%D0%B8%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B1%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D3%A9%D0%BD%D1%8C%D1%8F-%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%E2%80%94-%D0%B3%D0%B8%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%82%D3%A9%D0%BF-%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%88%D0%B5)
- [§ 9. Бөтендөнья океаны сулары](#%C2%A7-9-%D0%B1%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D3%A9%D0%BD%D1%8C%D1%8F-%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [Жир тереклегендә океанның роле.](#%D0%B6%D0%B8%D1%80-%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D3%99-%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5)
- [Бөтендөнья океаны суларының килеп чыгышы.](#%D0%B1%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D3%A9%D0%BD%D1%8C%D1%8F-%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D0%BA%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BF-%D1%87%D1%8B%D0%B3%D1%8B%D1%88%D1%8B)
- [Океан суларының үзлекләре.](#%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D0%B0%D0%BD-%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D2%AF%D0%B7%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [Океанда бозлар.](#%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0-%D0%B1%D0%BE%D0%B7%D0%BB%D0%B0%D1%80)
- [Су массалары.](#%D1%81%D1%83-%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [§ 10. Өске агымнарның схемасы](#%C2%A7-10-%D3%A9%D1%81%D0%BA%D0%B5-%D0%B0%D0%B3%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%81%D1%85%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B)
- [§ 11. Океанда тереклек](#%C2%A7-11-%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0-%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%BA)
- [Диңгез организмнарының күптөрлелеге.](#%D0%B4%D0%B8%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D0%B7-%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D0%BA%D2%AF%D0%BF%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5)
- [Океанда тереклекнең таралуы.](#%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0-%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B)
- [Океанның биологик байлыклары.](#%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA-%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [§ 12. Океанның атмосфера һәм коры җир белән үзара тәэсир итешүе](#%C2%A7-12-%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D0%B0%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%8B-%D2%97%D0%B8%D1%80-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D3%99%D0%BD-%D2%AF%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B0-%D1%82%D3%99%D1%8D%D1%81%D0%B8%D1%80-%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%88%D2%AF%D0%B5)
- [ГЕОГРАФИК ТЫШЧА](#%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA-%D1%82%D1%8B%D1%88%D1%87%D0%B0)
- [§ 13. Географик тышчаның төзелеше һәм үзлекләре](#%C2%A7-13-%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA-%D1%82%D1%8B%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%82%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%88%D0%B5-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D2%AF%D0%B7%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [Географик тышчаның төзелеше.](#%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA-%D1%82%D1%8B%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%82%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%88%D0%B5)
- [Географик тышчаның үзлекләре.](#%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA-%D1%82%D1%8B%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D2%AF%D0%B7%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 14. Коры җир һәм океанның табигый комплекслары](#%C2%A7-14-%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%8B-%D2%97%D0%B8%D1%80-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D1%8B%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [Коры җирнең табигый комплекслары.](#%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%8B-%D2%97%D0%B8%D1%80%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D1%8B%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [Океанның табигый комплекслары.](#%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D1%8B%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [Табигый комплексларның күптөрлелеге.](#%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D1%8B%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D0%BA%D2%AF%D0%BF%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5)
- [§ 15. Табигый зоналар](#%C2%A7-15-%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80)
- [Табигый зоналарның җирдә урнашу закончалыклары.](#%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D2%97%D0%B8%D1%80%D0%B4%D3%99-%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%88%D1%83-%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [Киңлек зоналары.](#%D0%BA%D0%B8%D2%A3%D0%BB%D0%B5%D0%BA-%D0%B7%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [Биеклек пояслары.](#%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%BA-%D0%BF%D0%BE%D1%8F%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [§ 16. Кешенең Җирне үзләштерүе. Дөньядагы илләр](#%C2%A7-16-%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D2%97%D0%B8%D1%80%D0%BD%D0%B5-%D2%AF%D0%B7%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D2%AF%D0%B5-%D0%B4%D3%A9%D0%BD%D1%8C%D1%8F%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D1%8B-%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%80)
- [Кешенең материкларга таралып урнашуы.](#%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B0-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF-%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%88%D1%83%D1%8B)
- [Кешеләр таралып утырган төп өлкәләр.](#%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BB%D3%99%D1%80-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF-%D1%83%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D0%BF-%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D3%99%D0%BB%D3%99%D1%80)
- [Кешеләрнең төп хуҗалык эшчәнлеге төрләре. Табигый комплексларга аның йогынтысы.](#%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D1%82%D3%A9%D0%BF-%D1%85%D1%83%D2%97%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BA-%D1%8D%D1%88%D1%87%D3%99%D0%BD%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5-%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D1%8B%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B0-%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D0%B9%D0%BE%D0%B3%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B)
- [Комплекслы карталар.](#%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BB%D1%8B-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80)
- [Дөньядагы илләр.](#%D0%B4%D3%A9%D0%BD%D1%8C%D1%8F%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D1%8B-%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%80)
- [ІІ бүлек](#%D1%96%D1%96-%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%BA)
- [ОКЕАННАР ҺӘМ МАТЕРИКЛАР](#%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%80-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80)
- [ОКЕАННАР](#%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%80)
- [§ 17. Тын океан](#%C2%A7-17-%D1%82%D1%8B%D0%BD-%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D0%B0%D0%BD)
- [Океанның географик урыны.](#%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA-%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B)
- [Океанны өйрәнү тарихыннан.](#%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B-%D3%A9%D0%B9%D1%80%D3%99%D0%BD%D2%AF-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD)
- [Табигатенең үзенчәлекләре.](#%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 18. Һинд океаны](#%C2%A7-18-%D2%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B4-%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%8B)
- [§ 19. Атлантик океан](#%C2%A7-19-%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D0%B0%D0%BD)
- [§ 20. Төньяк Боз океаны](#%C2%A7-20-%D1%82%D3%A9%D0%BD%D1%8C%D1%8F%D0%BA-%D0%B1%D0%BE%D0%B7-%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%8B)
- [Океанның географик урыны.](#%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA-%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B-1)
- [Океанны тикшеренү тарихыннан.](#%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B-%D1%82%D0%B8%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D2%AF-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD)
- [Төньяк Боз океаны табигатенең үзенчәлекләре.](#%D1%82%D3%A9%D0%BD%D1%8C%D1%8F%D0%BA-%D0%B1%D0%BE%D0%B7-%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [Океанда хуҗалык эшчәнлеге төрләре.](#%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0-%D1%85%D1%83%D2%97%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BA-%D1%8D%D1%88%D1%87%D3%99%D0%BD%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [КӨНЬЯК МАТЕРИКЛАР](#%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D1%8C%D1%8F%D0%BA-%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80)
- [§ 21. Географик урыннарының гомуми үзенчәлекләре. Рельефның уртак билгеләре](#%C2%A7-21-%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA-%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D1%83%D0%BC%D0%B8-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5-%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D1%84%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BA-%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [Географик урыннары.](#%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA-%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [Рельефының уртак билгеләре.](#%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D1%84%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BA-%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 22. Климаты һәм эчке суларының уртак үзенчәлекләре](#%C2%A7-22-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D1%8D%D1%87%D0%BA%D0%B5-%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BA-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [Эчке сулары (елгалар, күлләр, җир асты сулары) рельефка һәм климатка бәйле.](#%D1%8D%D1%87%D0%BA%D0%B5-%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B-%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%BA%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%80-%D2%97%D0%B8%D1%80-%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B-%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B-%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D1%84%D0%BA%D0%B0-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0-%D0%B1%D3%99%D0%B9%D0%BB%D0%B5)
- [§ 23. Табигый зоналарның урнашуында гомуми үзенчәлекләр. Туфраклар картасы](#%C2%A7-23-%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%88%D1%83%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D1%83%D0%BC%D0%B8-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80-%D1%82%D1%83%D1%84%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B)
- [Туфраклар картасы.](#%D1%82%D1%83%D1%84%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B)
- [Табигый зоналарның урнашу үзенчәлекләре.](#%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%88%D1%83-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [Экваториаль урманнар агачларның кыйммәтле токымнарына бай.](#%D1%8D%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C-%D1%83%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%80-%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%87%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D0%BA%D1%8B%D0%B9%D0%BC%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%BB%D0%B5-%D1%82%D0%BE%D0%BA%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0-%D0%B1%D0%B0%D0%B9)
- [Саванналар.](#%D1%81%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80)
- [Тропик чүлләр көньяк материкларда шулай ук киң таралган.](#%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D0%BA-%D1%87%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%80-%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D1%8C%D1%8F%D0%BA-%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0-%D1%88%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B9-%D1%83%D0%BA-%D0%BA%D0%B8%D2%A3-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BD)
- [АФРИКА](#%D0%B0%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0)
- [ТАБИГАТЕ](#%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B5)
- [§ 24. Географик урыны. Африканы тикшеренүләр](#%C2%A7-24-%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA-%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B-%D0%B0%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D1%82%D0%B8%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%80)
- [Географик урыны.](#%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA-%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B)
- [Чит ил сәяхәтчеләренең Африканы өйрәнүләре.](#%D1%87%D0%B8%D1%82-%D0%B8%D0%BB-%D1%81%D3%99%D1%8F%D1%85%D3%99%D1%82%D1%87%D0%B5%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%B0%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D3%A9%D0%B9%D1%80%D3%99%D0%BD%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [Россия сәяхәтчеләре һәм галимнәренең Африканы өйрәнүләре.](#%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F-%D1%81%D3%99%D1%8F%D1%85%D3%99%D1%82%D1%87%D0%B5%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BD%D3%99%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%B0%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D3%A9%D0%B9%D1%80%D3%99%D0%BD%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 25. Рельефы һәм файдалы казылмалары](#%C2%A7-25-%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D1%84%D1%8B-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D1%84%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [Рельефы.](#%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D1%84%D1%8B)
- [Файдалы казылмалары.](#%D1%84%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [§ 26. Климаты](#%C2%A7-26-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B)
- [Африканың климат пояслары.](#%D0%B0%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82-%D0%BF%D0%BE%D1%8F%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [Экваториаль пояс Конго (Заир) елгасы бассейнының бер өлешен һәм Гвинея култыгы яр буйларын үз эченә ала.](#%D1%8D%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C-%D0%BF%D0%BE%D1%8F%D1%81-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D0%B7%D0%B0%D0%B8%D1%80-%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%8B-%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D0%B1%D0%B5%D1%80-%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%8F-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%B3%D1%8B-%D1%8F%D1%80-%D0%B1%D1%83%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D2%AF%D0%B7-%D1%8D%D1%87%D0%B5%D0%BD%D3%99-%D0%B0%D0%BB%D0%B0)
- [§ 27. Эчке сулары](#%C2%A7-27-%D1%8D%D1%87%D0%BA%D0%B5-%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [Төп елга системалары.](#%D1%82%D3%A9%D0%BF-%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D0%B0-%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [§ 28. Табигый зоналары](#%C2%A7-28-%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [Экваториаль урманнар](#%D1%8D%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C-%D1%83%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%80)
- [Саванналар](#%D1%81%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80)
- [Тропик чүлләр](#%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D0%BA-%D1%87%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%80)
- [§ 29. Кешенең табигатькә йогынтысы. Тыюлыклар һәм милли парклар](#%C2%A7-29-%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%82%D1%8C%D0%BA%D3%99-%D0%B9%D0%BE%D0%B3%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B-%D1%82%D1%8B%D1%8E%D0%BB%D1%8B%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80)
- [Кешенең табигатькә йогынтысы.](#%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%82%D1%8C%D0%BA%D3%99-%D0%B9%D0%BE%D0%B3%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B)
- [Табигый бәла-казалар.](#%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D1%8B%D0%B9-%D0%B1%D3%99%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80)
- [Тыюлыклар һәм милли парклар.](#%D1%82%D1%8B%D1%8E%D0%BB%D1%8B%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80)
- [ХАЛКЫ ҺӘМ ИЛЛӘРЕ](#%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%8B-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 30. Халкы](#%C2%A7-30-%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%8B)
- [Халкының урнашуы.](#%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%88%D1%83%D1%8B)
- [Материкның колониаль үткәне.](#%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C-%D2%AF%D1%82%D0%BA%D3%99%D0%BD%D0%B5)
- [§ 31. Төньяк Африка илләре. Алжир](#%C2%A7-31-%D1%82%D3%A9%D0%BD%D1%8C%D1%8F%D0%BA-%D0%B0%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5-%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B8%D1%80)
- [§ 32. Көнбатыш һәм Үзәк Африка илләре. Нигерия](#%C2%A7-32-%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%88-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D2%AF%D0%B7%D3%99%D0%BA-%D0%B0%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5-%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F)
- [Нигерия.](#%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F)
- [§ 33. Көнчыгыш Африка илләре. Эфиопия](#%C2%A7-33-%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D1%87%D1%8B%D0%B3%D1%8B%D1%88-%D0%B0%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5-%D1%8D%D1%84%D0%B8%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%8F)
- [Эфиопия.](#%D1%8D%D1%84%D0%B8%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%8F)
- [§ 34. Көньяк Африка илләре. Көньяк Африка Республикасы](#%C2%A7-34-%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D1%8C%D1%8F%D0%BA-%D0%B0%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5-%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D1%8C%D1%8F%D0%BA-%D0%B0%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B)
- [Көньяк Африка Республикасы (КАР) материкның](#%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D1%8C%D1%8F%D0%BA-%D0%B0%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B-%D0%BA%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BD%D1%8B%D2%A3)
- [Бу китапларны укыгыз:](#%D0%B1%D1%83-%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B-%D1%83%D0%BA%D1%8B%D0%B3%D1%8B%D0%B7)
- [Белемеңне тикшереп кара!](#%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BD%D0%B5-%D1%82%D0%B8%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0)
- [АВСТРАЛИЯ](#%D0%B0%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F)
- [ТАБИГАТЕ](#%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B5-1)
- [§ 35. Географик урыны. Австралияне ачу тарихы. Рельефы һәм файдалы казылмалары](#%C2%A7-35-%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA-%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B-%D0%B0%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D0%B5-%D0%B0%D1%87%D1%83-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B-%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D1%84%D1%8B-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D1%84%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [Географик урыны.](#%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA-%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B-1)
- [Австралияне ачу һәм тикшеренү тарихы.](#%D0%B0%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D0%B5-%D0%B0%D1%87%D1%83-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D1%82%D0%B8%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D2%AF-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B)
- [Австралиянең рельефы, Африканыкы кебек үк, чагыштырмача гади.](#%D0%B0%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D1%84%D1%8B-%D0%B0%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BA%D1%8B-%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA-%D2%AF%D0%BA-%D1%87%D0%B0%D0%B3%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%B0-%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%B8)
- [Файдалы казылмалары.](#%D1%84%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B-1)
- [§ 36. Климаты. Эчке сулары](#%C2%A7-36-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B-%D1%8D%D1%87%D0%BA%D0%B5-%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [Климаты.](#%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B)
- [Эчке сулары.](#%D1%8D%D1%87%D0%BA%D0%B5-%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [§ 37. Табигый зоналары. Органик дөньясының үзенә бертөрлелеге](#%C2%A7-37-%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B-%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D0%B4%D3%A9%D0%BD%D1%8C%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D3%99-%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5)
- [Табигый зоналары.](#%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [Органик дөньясының үзенә бертөрлелеге.](#%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D0%B4%D3%A9%D0%BD%D1%8C%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D3%99-%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5)
- [ХАЛКЫ ҺӘМ ХУҖАЛЫГЫ](#%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%8B-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D1%85%D1%83%D2%97%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B3%D1%8B)
- [§ 38. Австралия Союзы](#%C2%A7-38-%D0%B0%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F-%D1%81%D0%BE%D1%8E%D0%B7%D1%8B)
- [Австралия Союзының хуҗалыгы.](#%D0%B0%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F-%D1%81%D0%BE%D1%8E%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%85%D1%83%D2%97%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B3%D1%8B)
- [Табигатенең кеше тарафыннан үзгәртелүе.](#%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%B5-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%8B%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD-%D2%AF%D0%B7%D0%B3%D3%99%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%BB%D2%AF%D0%B5)
- [ОКЕАНИЯ](#%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F)
- [§ 39. Табигате, халқы һәм илләре](#%C2%A7-39-%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B5-%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [Географик урыны.](#%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA-%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B-2)
- [Табигатенең үзенчәлекләре.](#%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5-1)
- [Халкы һәм илләре.](#%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%8B-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [КӨНЬЯК АМЕРИКА](#%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D1%8C%D1%8F%D0%BA-%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0)
- [ТАБИГАТЕ](#%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B5-2)
- [§ 40. Географик урыны. Американы ачу һәм тикшеренү тарихыннан](#%C2%A7-40-%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA-%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B-%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D0%B0%D1%87%D1%83-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D1%82%D0%B8%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D2%AF-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD)
- [§ 41. Рельефы һәм файдалы казылмалары](#%C2%A7-41-%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D1%84%D1%8B-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D1%84%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [§ 42. Климаты](#%C2%A7-42-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B)
- [§ 43. Эчке сулары](#%C2%A7-43-%D1%8D%D1%87%D0%BA%D0%B5-%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [§ 44. Табигый зоналары](#%C2%A7-44-%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [ХАЛКЫ ҺӘМ ИЛЛӘРЕ](#%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%8B-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5-1)
- [§ 45. Халкы](#%C2%A7-45-%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%8B)
- [§ 46. Материкның Көнчыгыш илләре. Бразилия](#%C2%A7-46-%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D1%87%D1%8B%D0%B3%D1%8B%D1%88-%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5-%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F)
- [§ 47. Анд илләре. Перу](#%C2%A7-47-%D0%B0%D0%BD%D0%B4-%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%83)
- [АНТАРКТИДА](#%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B4%D0%B0)
- [§ 48. Географик урыны. Антарктиданы ачу һәм тикшеренү](#%C2%A7-48-%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA-%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B-%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D0%B0%D1%87%D1%83-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D1%82%D0%B8%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D2%AF)
- [§ 49. Табигате](#%C2%A7-49-%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B5)
- [ТӨНЬЯК МАТЕРИКЛАР](#%D1%82%D3%A9%D0%BD%D1%8C%D1%8F%D0%BA-%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80)
- [§ 50. Төньяк материклар табигатенең гомуми үзенчәлекләре](#%C2%A7-50-%D1%82%D3%A9%D0%BD%D1%8C%D1%8F%D0%BA-%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D1%83%D0%BC%D0%B8-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [ТӨНЬЯК АМЕРИКА](#%D1%82%D3%A9%D0%BD%D1%8C%D1%8F%D0%BA-%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0)
- [ТАБИГАТЕ](#%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B5-3)
- [§ 51. Географик урыны. Материкны ачу һәм тикшеренү тарихыннан](#%C2%A7-51-%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA-%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B-%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BD%D1%8B-%D0%B0%D1%87%D1%83-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D1%82%D0%B8%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D2%AF-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD)
- [§ 52. Рельефы һәм файдалы казылмалары](#%C2%A7-52-%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D1%84%D1%8B-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D1%84%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [§ 53. Климаты](#%C2%A7-53-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B)
- [§ 54. Эчке сулары](#%C2%A7-54-%D1%8D%D1%87%D0%BA%D0%B5-%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [§ 55. Табигый зоналары](#%C2%A7-55-%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [ХАЛКЫ ҺӘМ ИЛЛӘРЕ](#%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%8B-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5-2)
- [§ 56. Халкы](#%C2%A7-56-%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%8B)
- [§ 57. Канада](#%C2%A7-57-%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0)
- [§ 58. Америка Кушма Штатлары](#%C2%A7-58-%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%BA%D1%83%D1%88%D0%BC%D0%B0-%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [Белемеңне тикшереп кара!](#%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BD%D0%B5-%D1%82%D0%B8%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0-1)
- [ЕВРАЗИЯ](#%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F)
- [ТАБИГАТЕ](#%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B5-4)
- [§ 59. Географик урыны. Үзәк Азияне тикшеренүләр](#%C2%A7-59-%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA-%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B-%D2%AF%D0%B7%D3%99%D0%BA-%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D0%B5-%D1%82%D0%B8%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%80)
- [§ 60. Евразиянең рельефындагы үзенчәлекләр, аның үсеше](#%C2%A7-60-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D1%84%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D1%8B-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80-%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D2%AF%D1%81%D0%B5%D1%88%D0%B5)
- [§ 61. Рельефның төп формалары. Файдалы казылмаларның урнашуы](#%C2%A7-61-%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D1%84%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%82%D3%A9%D0%BF-%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B-%D1%84%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%88%D1%83%D1%8B)
- [§ 62. Климаты](#%C2%A7-62-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B)
- [Климат пояслары.](#%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82-%D0%BF%D0%BE%D1%8F%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [Халыкның хуҗалык эшчәнлегенә климатның йогынтысы.](#%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BA%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%85%D1%83%D2%97%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BA-%D1%8D%D1%88%D1%87%D3%99%D0%BD%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D3%99-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D0%B9%D0%BE%D0%B3%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B)
- [§ 63. Эчке сулары](#%C2%A7-63-%D1%8D%D1%87%D0%BA%D0%B5-%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [Эчке суларның бүленеше.](#%D1%8D%D1%87%D0%BA%D0%B5-%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%B5)
- [Эчке агымлы территорияләре.](#%D1%8D%D1%87%D0%BA%D0%B5-%D0%B0%D0%B3%D1%8B%D0%BC%D0%BB%D1%8B-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [Хәзерге бозлану.](#%D1%85%D3%99%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5-%D0%B1%D0%BE%D0%B7%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83)
- [Күпьеллык туңлык.](#%D0%BA%D2%AF%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D1%8B%D0%BA-%D1%82%D1%83%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BA)
- [§ 64. Табигый зоналары](#%C2%A7-64-%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [Табигый зоналарның урнашуы.](#%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%88%D1%83%D1%8B)
- [Арктик һәм субарктик поясларның табигый зоналары.](#%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D1%81%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D0%BE%D1%8F%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [Уртача поясның табигый зоналары](#%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%87%D0%B0-%D0%BF%D0%BE%D1%8F%D1%81%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [Урман зоналары.](#%D1%83%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B7%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [Урман-дала һәм далалар.](#%D1%83%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80)
- [Уртача поясның ярымчүлләре һәм чүлләре.](#%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%87%D0%B0-%D0%BF%D0%BE%D1%8F%D1%81%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%8F%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%87%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D1%87%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [§ 65. Табигый зоналары (дәвамы)](#%C2%A7-65-%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B-%D0%B4%D3%99%D0%B2%D0%B0%D0%BC%D1%8B)
- [Субтропик һәм тропик ярымчүлләр һәм чүлләр.](#%D1%81%D1%83%D0%B1%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D0%BA-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D0%BA-%D1%8F%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%87%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%80-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D1%87%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%80)
- [Саванналар, субэкваториаль һәм экваториаль урманнар.](#%D1%81%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D1%81%D1%83%D0%B1%D1%8D%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D1%8D%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C-%D1%83%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%80)
- [Һималай һәм Альпларда биеклек пояслары.](#%D2%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0-%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%BA-%D0%BF%D0%BE%D1%8F%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [ХАЛКЫ ҺӘМ ИЛЛӘРЕ](#%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%8B-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5-3)
- [§ 66. Евразияне халкы. Илләре](#%C2%A7-66-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D0%B5-%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%8B-%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [Илләр.](#%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%80)
- [§ 67. Төньяк Европа илләре](#%C2%A7-67-%D1%82%D3%A9%D0%BD%D1%8C%D1%8F%D0%BA-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0-%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [Табигате.](#%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B5)
- [Халкы.](#%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%8B)
- [§ 68. Көнбатыш Европа илләре. Бөекбритания](#%C2%A7-68-%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%88-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0-%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5-%D0%B1%D3%A9%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F)
- [Бөекбритания.](#%D0%B1%D3%A9%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F)
- [Табигатенең үзенчәлекләре.](#%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5-2)
- [Халкы.](#%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%8B-1)
- [§ 69. Франция](#%C2%A7-69-%D1%84%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F)
- [Табигате.](#%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B5-1)
- [Халкы.](#%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%8B-2)
- [§ 70. Германия](#%C2%A7-70-%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F)
- [Табигате.](#%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B5-2)
- [Халкы.](#%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%8B-3)
- [§ 71. Көнчыгыш Европа илләре](#%C2%A7-71-%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D1%87%D1%8B%D0%B3%D1%8B%D1%88-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0-%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [Польша, Чехия, Словакия, Венгрия.](#%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0-%D1%87%D0%B5%D1%85%D0%B8%D1%8F-%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D1%8F-%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B8%D1%8F)
- [Халкы.](#%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%8B-4)
- [Румыния, Болгария, Албания һәм элеккеге Югославия илләре](#%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%B3%D0%B5-%D1%8E%D0%B3%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%8F-%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [Табигате.](#%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B5-3)
- [Халкы.](#%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%8B-5)
- [Биремнәр.](#%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D3%99%D1%80)
- [§ 72. Көньяк Европа илләре. Италия](#%C2%A7-72-%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D1%8C%D1%8F%D0%BA-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0-%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5-%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F)
- [Халкы.](#%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%8B-6)
- [Сәнәгате (Промышленносте)](#%D1%81%D3%99%D0%BD%D3%99%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5)
- [Биремнәр.](#%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D3%99%D1%80-1)
- [§ 73. Көньяк-Көнбатыш Азия илләре](#%C2%A7-73-%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D1%8C%D1%8F%D0%BA-%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%88-%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F-%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [Табигате.](#%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B5-4)
- [Халкы.](#%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%8B-7)
- [Биремнәр.](#%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D3%99%D1%80-2)
- [§ 74. Үзәк Азия илләре](#%C2%A7-74-%D2%AF%D0%B7%D3%99%D0%BA-%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F-%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5)
- [Табигате.](#%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B5-5)
- [Биремнәр.](#%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D3%99%D1%80-3)
- [§ 75. Көнчыгыш Азия илләре. Кытай](#%C2%A7-75-%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D1%87%D1%8B%D0%B3%D1%8B%D1%88-%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F-%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5-%D0%BA%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9)
- [Көнчыгыш Кытай](#%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D1%87%D1%8B%D0%B3%D1%8B%D1%88-%D0%BA%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9)
- [Көнбатыш Кытай.](#%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%88-%D0%BA%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9)
- [Файдалы казылмалары.](#%D1%84%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B-2)
- [Биремнәр.](#%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D3%99%D1%80-4)
- [§ 76. Япония](#%C2%A7-76-%D1%8F%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F)
- [Табигате.](#%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B5-6)
- [Халкы.](#%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%8B-8)
- [Биремнәр.](#%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D3%99%D1%80-5)
- [§ 77. Көньяк Азия илләре. Һиндстан](#%C2%A7-77-%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D1%8C%D1%8F%D0%BA-%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F-%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5-%D2%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD)
- [Табигате.](#%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B5-7)
- [Халкы.](#%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%8B-9)
- [Биремнәр.](#%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D3%99%D1%80-6)
- [§ 78. Көньяк-Көнчыгыш Азия илләре. Индонезия](#%C2%A7-78-%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D1%8C%D1%8F%D0%BA-%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D1%87%D1%8B%D0%B3%D1%8B%D1%88-%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F-%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5-%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F)
- [Халкы.](#%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%8B-10)
- [Биремнәр.](#%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D3%99%D1%80-7)
- [Бу китапларны укыгыз:](#%D0%B1%D1%83-%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B-%D1%83%D0%BA%D1%8B%D0%B3%D1%8B%D0%B7-1)
- [Белемеңне тикшер!](#%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BD%D0%B5-%D1%82%D0%B8%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%80)
- [ІІІ бүлек](#%D1%96%D1%96%D1%96-%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%BA)
- [ГЕОГРАФИК ТЫШЧА — БЕЗНЕҢ УРТАК ЙОРТЫБЫЗ](#%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA-%D1%82%D1%8B%D1%88%D1%87%D0%B0-%E2%80%94-%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BA-%D0%B9%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%B7)
- [§ 79. Географик тышчаның закончалыклары](#%C2%A7-79-%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA-%D1%82%D1%8B%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [Географик тышчаның бөтенлеге](#%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA-%D1%82%D1%8B%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D0%B1%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5)
- [Географик тышчада ритмик күренешләр.](#%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA-%D1%82%D1%8B%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%B4%D0%B0-%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC%D0%B8%D0%BA-%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BB%D3%99%D1%80)
- [Географик зональлек.](#%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA-%D0%B7%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BB%D0%B5%D0%BA)
- [Биремнәр.](#%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D3%99%D1%80-8)
- [§ 80. Табигатьнең һәм җәмгыятьнең үзара тәэсир итешүе](#%C2%A7-80-%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%82%D1%8C%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D2%97%D3%99%D0%BC%D0%B3%D1%8B%D1%8F%D1%82%D1%8C%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D2%AF%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B0-%D1%82%D3%99%D1%8D%D1%81%D0%B8%D1%80-%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%88%D2%AF%D0%B5)
- [Табигый байлыкларның әһәмияте.](#%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D1%8B%D0%B9-%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D3%99%D2%BB%D3%99%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%B5)
- [Кешеләрнең тормыш шартларына табигатьнең йогынтысы.](#%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BC%D1%8B%D1%88-%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0-%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%82%D1%8C%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%B9%D0%BE%D0%B3%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B)
- [Биремнәр.](#%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D3%99%D1%80-9)
- [§ 81. Кешенең хуҗалык эшчәнлегеннән табигатьнең үзгәрүе](#%C2%A7-81-%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D1%85%D1%83%D2%97%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BA-%D1%8D%D1%88%D1%87%D3%99%D0%BD%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D3%99%D0%BD-%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%82%D1%8C%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D2%AF%D0%B7%D0%B3%D3%99%D1%80%D2%AF%D0%B5)
- [Табигатьне файдалануда һәм аны саклауда халыкара хезмәттәшлекнең зарурлыгы.](#%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%82%D1%8C%D0%BD%D0%B5-%D1%84%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B4%D0%B0-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0-%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0-%D1%85%D0%B5%D0%B7%D0%BC%D3%99%D1%82%D1%82%D3%99%D1%88%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%B7%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B3%D1%8B)
- [Биремнәр.](#%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D3%99%D1%80-10)
- [Бу китапларны укыгыз:](#%D0%B1%D1%83-%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B-%D1%83%D0%BA%D1%8B%D0%B3%D1%8B%D0%B7-2)
- [Терминнар һәм төшенчәләр исемлеге](#%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%80-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D1%82%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BD%D1%87%D3%99%D0%BB%D3%99%D1%80-%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5)
- [КУШЫМТА](#%D0%BA%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BC%D1%82%D0%B0)
- [Картаны тасвирлау планы](#%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D1%82%D0%B0%D1%81%D0%B2%D0%B8%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83-%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B)
- [Материкның географик урынын сурәтләү планы](#%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA-%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D1%83%D1%80%D3%99%D1%82%D0%BB%D3%99%D2%AF-%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B)
- [Территориянең рельефын сурәтләү планы](#%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D1%84%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D1%83%D1%80%D3%99%D1%82%D0%BB%D3%99%D2%AF-%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B)
- [Рельефның формасын сурәтләү планы](#%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D1%84%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D1%83%D1%80%D3%99%D1%82%D0%BB%D3%99%D2%AF-%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B)
- [Климатны сурәтләү планы](#%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B-%D1%81%D1%83%D1%80%D3%99%D1%82%D0%BB%D3%99%D2%AF-%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B)
- [Климатны күрсәткән диаграммалар белән эшләү](#%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B-%D0%BA%D2%AF%D1%80%D1%81%D3%99%D1%82%D0%BA%D3%99%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D3%99%D0%BD-%D1%8D%D1%88%D0%BB%D3%99%D2%AF)
- [Елганы сурәтләү планы](#%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D1%81%D1%83%D1%80%D3%99%D1%82%D0%BB%D3%99%D2%AF-%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B)
- [Табигый зонаны сурәтләү планы](#%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D1%81%D1%83%D1%80%D3%99%D1%82%D0%BB%D3%99%D2%AF-%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B)
- [Материкның халкын сурәтләү планы](#%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D1%83%D1%80%D3%99%D1%82%D0%BB%D3%99%D2%AF-%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B)
- [Илне сурәтләү планы](#%D0%B8%D0%BB%D0%BD%D0%B5-%D1%81%D1%83%D1%80%D3%99%D1%82%D0%BB%D3%99%D2%AF-%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B)
- [Океанның географик урынын сурәтләү планы](#%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA-%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D1%83%D1%80%D3%99%D1%82%D0%BB%D3%99%D2%AF-%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B)
- [Ничек итеп дөрес чагыштырырга](#%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%BA-%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF-%D0%B4%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%81-%D1%87%D0%B0%D0%B3%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%80%D0%B3%D0%B0)
- [Иң мөһим географик ачышлар һәм сәяхәтләр](#%D0%B8%D2%A3-%D0%BC%D3%A9%D2%BB%D0%B8%D0%BC-%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA-%D0%B0%D1%87%D1%8B%D1%88%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D1%81%D3%99%D1%8F%D1%85%D3%99%D1%82%D0%BB%D3%99%D1%80)
- [Борынгы дөнья](#%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B3%D1%8B-%D0%B4%D3%A9%D0%BD%D1%8C%D1%8F)
- [Урта гасырлар](#%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0-%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80)
- [Яңа гасыр](#%D1%8F%D2%A3%D0%B0-%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80)
- [Иң яңа гасыр](#%D0%B8%D2%A3-%D1%8F%D2%A3%D0%B0-%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80)
- [ЭЧТӘЛЕК](#%D1%8D%D1%87%D1%82%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA)
<!-- mdformat-toc end -->
**Учебное издание**
Коринская Валентина Александровна
Душина Ираида Владимировна
Щенев Владимир Андреевич
**ГЕОГРАФИЯ МАТЕРИКОВ И ОКЕАНОВ**
7 класс
Учебник для татарской средней общеобразовательной школы
Казань. Издательство «Магариф». 2006
На татарском языке
**Уку-укыту басмасы**
Коринская Валентина Александровна
Душина Ираида Владимировна
Щенев Владимир Андреевич
**МАТЕРИКЛАР ҺӘМ ОКЕАННАР ГЕОГРАФИЯСЕ**
7 нче сыйныф
Татар урта гомуми белем бирү мәктәбе өчен дәреслек
Редакторы Ф. Г. Иштирәкова
Бизәлеш редакторы Р. А. Сәйфуллина
Техник редакторы С. Ә. Трофимова
Компьютерда биткә салучысы Ә. Р. Ильина
Корректорлары Г. Г. Мөхәммәтҗанова, С. З. Гыймалетдинова
Рәсемнәрне компьютерда эшкәртүчесе Э. Ф. Нурмөхәммәтова
Оригинал-макеттан басарга кул куелды 26.12.2005.
Форматы 70×90¹/₁₆. Офсет кәгазе. «Школьная» гарнитурасы. Офсет басма.
Шартлы басма табагы 23,4 + форз. 0,29. Нәшер-хисап табагы 17,81 + форэ. 0,49.
Тиражы 10 900 д. Заказ № 14683 (к+т).
«Мәгариф» нәшрияты. 420111. Казан, Бауман урамы, 19.
Тел./факс: (843) 292-57-48.
Http://magarif.kazan.ru
E-mail: magarif@mail.ru
ООО «Дрофа». 127018, Москва, Сущевский вал, 49.
Тел.: (495) 795-05-41. E-mail: chief@drofa.ru
ОАО «Смоленский полиграфический комбинат».
214020, г. Смоленск, ул. Смольянинова, 1.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-320-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
ISBN 5-7761-1163-3
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0045a15efb3cf2a6525a498aed6be10f-320-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>9785776111631</figcaption></figure>
|
00464d34e3aa27d084764fdffb98dc9e | 2,017 | null | COBET ТАШКИЧИНСКОГО СЕЛЬСКОГО ПОСЕЛЕНИЯ АРСКОГО МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА РЕСПУБЛИКИ ТАТАРСТАН
ул.Г.Тукая, д. 19, с.Ашитбаш, Арский муниципальный район, 422039
ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ АРЧА МУНИЦИПАЛЬ РАЙОНЫ ТАШКИЧҮ АВЫЛ ҖИРЛЕГЕ СОВЕТЫ
Г.Тукай урамы, 19 йорт, Ашытбаш авылы, Арча муниципаль районы, 422039
Тел. (84366)90-2-58, факс (84366)90-3-22. E-mail: Tash.Ars@tatar.ru
**Ташкичү авыл җирлеге Советы**
**КАРАРЫ**
**24 ноябрь 2017 ел**
**№16**
## «Ташкичү авыл җирлеге» муниципаль берәмлеген төзекләндерү кагыйдәләрне раслау турында
"Россия Федерациясендә җирле үзидарәне оештыруның гомуми принциплары турында" 2003 елның 6 октябрендәге 131-ФЗ номерлы Федераль законның 14 статьясы нигезендә, тулаем “Ташкичү авыл җирлеге” муниципаль берәмлеге территориясендә төзекләндерү объектларын чиста һәм тәртиптә тотуга бердәй таләпләр билгеләү максатларында Татарстан Республикасы Арча муниципаль районының Ташкичү авыл җирлеге советы:
1. «Ташкичү авыл җирлеге» муниципаль берәмлегенең кушымтада бирелгән төзекләндерү кагыйдәләрен расларга.
2. «Ташкичү авыл җирлеге» муниципаль берәмлеген төзекләндерү кагыйдәләрен раслау турында» 2014 елның 02 апрелендәге 14 номерлы Ташкичү авыл җирлеге Советы карарын (2014 елның 11 июлендәге 10 номерлы үзгәрешләр белән) үз көчен югалткан дип санарга.
3. Татарстан Республикасы Арча муниципаль районының «Ташкичү авыл җирлеге» муниципаль берәмлеге уставында билгеләнгән тәртип нигезендә Татарстан Республикасының хокукый мәгълүматның рәсми порталында һәм махсус мәгълүмат стендларында әлеге карарны бастырып чыгарырга.
4. Әлеге карар рәсми басылып чыккан көннән үз көченә керә.
5. Әлеге карарның үтәлешен тикшереп торуны үз өстемдә калдырам.
Ташкичү авыл җирлеге башлыгы
Ф.Х. Фәйзуллин
Ташкичү авыл җирлеге советының
24.11.2017 ел, №16
карары белән расланды
## «Ташкичү авыл җирлеге» муниципаль берәмлеген төзекләндерү кагыйдәләре
### І. Гомуми нигезләмәләр
1. “Ташкичү авыл җирлегенең” муниципаль берәмлеген төзекләндерү кагыйдәләре (алга таба - Кагыйдәләр) “Россия Федерациясендә җирле үзидарәне оештыруның гомуми принциплары турында" 2003 елның 6 октябрендәге 131-ФЗ номерлы Федераль законны, әйләнә-тирә мохитне саклау турындагы федераль кануннар, халыкның санитар-эпидемиологик иминлеге, Россия Федерациясенең, Татарстан Республикасының һәм муниципаль норматив хокукый актлар нигезендә эшләнде.
2. Әлеге Кагыйдәләр барлык физик һәм юридик затларның оештыру-хокукый рәвешләренә бәйсез рәвештә үтәве мәҗбүри.
3. Әлеге Кагыйдәләр «Ташкичү авыл җирлеге» муниципаль берәмлегенең бөтен территориясендә гамәлдә һәм таләпләр билгели:
1) биналарны (торак йортларны да кертеп) карап тоту, алар урнашкан корылмаларны һәм җир кишәрлекләрен тиешле биналарның һәм корылмаларның тышкы күренешенә карата;
2) төзекләндерү эшләре исемлегенә һәм аларны үтәү ешлыгына;
3) «Ташкичү авыл җирлеге» муниципаль берәмлеге территориясен төзекләндерүне оештыру (урамнарны яктыртуны, территорияне яшелләндерүне, урамнар исемнәре һәм йортларның номерлары булган күрсәткечләр урнаштыруны, кече архитектура формаларын урнаштыруны һәм тотуны да кертеп).
4. Территорияләрне төзекләндерү элементларын проектлау һәм урнаштыру шәһәр төзелеше һәм җир законнары, махсус нормалар һәм кагыйдәләр, дәүләт стандартлары, «Ташкичү авыл җирлеге» муниципаль берәмлегенең Генераль планы, «Ташкичү авыл җирлеге» муниципаль берәмлегенең җирдән файдалану һәм төзелеш кагыйдәләре, «Ташкичү авыл җирлеге» муниципаль берәмлегенең проект документациясе, билгеләнгән тәртиптә расланган проект документациясе нигезендә гамәлгә ашырыла.
5. Әлеге Кагыйдәләр «Ташкичү авыл җирлеге» муниципаль берәмлеге территориясендә көнкүреш һәм сәнәгать калдыкларын җыюны, алып китүне, транспортировкалауны, утильләштерүне һәм эшкәртүне оештыру буенча мөнәсәбәтләрне җайга салмый.
### Төп төшенчәләр
6. Әлеге Кагыйдәләрне гамәлгә ашыру максатларында түбәндәге төшенчәләр кулланыла:
— **җирле әһәмияттәге автомобиль юлы** - транспорт чаралары хәрәкәте өчен билгеләнгән һәм автомобиль юлының бүленгән полосасы чикләрендә һәм аларда урнашкан яисә алар астында урнашкан конструктив элементларны (юл полотносы, юл өслеге һәм шуңа охшаш элементлар) һәм аның технологик өлеше булган юл корылмаларын – саклагыч юл корылмаларын, ясалма юл корылмаларын, җитештерү объектларын, автомобиль юлларын төзекләндерү элементларын үз эченә алган транспорт инфраструктурасы объекты;
— **фасадның архитектура үзенчәлекләре** - бинаның фасадның, шәһәр төзелеше мохитенең конструктив һәм эстетик сыйфатларын чагылдыра торган аермалы характеристикалары (стиль һәм композицион бөтенлек, ритм, ярашлылык һәм пропорциональ булу, визуаль кабул итү, ачык һәм ябык киңлекләр балансы);
— **фонсыз конструкцияләр** - тышкы мәгълүмат чараларын әзерләү ысулы, корылма аерым хәрефләрдән, билгеләрдән, билгеләрдән, декоратив элементлардан тора;
— **территорияне төзекләндерү** - территорияне карап тоту буенча чаралар комплексы, шулай ук гражданнарның яшәү шартларының уңайлылыгын тәэмин итүгә һәм арттыруга, территориянең санитария һәм эстетик торышын яхшыртуга юнәлдерелгән территорияләрне төзекләндерү элементларын проектлау һәм урнаштыру;
— **вертикаль яшелләндерү** - биналарның фасад өслекләрен һәм корылмаларны, шул исәптән балконнарны, көймәләрне, галереяларны, терәк стеналарын һ.б. куллануны, аларда стационар һәм мобиль яшел утыртмаларны урнаштыру өчен;
— **витрина** - фасадның бер өлешен биләп торучы тоташ пыялалау рәвешендәге проем (тәрәзә, витраж);
— **барлыкка килгән төзелешнең тышкы архитектур йөзе** - җирлекнең тышкы образын формалаштыручы биналар һәм территорияләр фасадларының архитектур-сәнгать һәм шәһәр төзелеше үзенчәлекләре;
— **яктыртуның тышкы ысулы** - мәгълүмати конструкцияне яктырту ысулы, ул вакытта мәгълүмат кыры аңа юнәлтелгән утның еракта урнаштырылган чыганагы белән яктыртыла;
— **квартал эчендәге (җирле) юл** - магистраль урамнардан торак йортлар төркемнәренә һәм кварталның башка урыннарына таба транспорт һәм җәяүлеләр хәрәкәте өчен билгеләнгән автомобиль юлы;
— **төзекләндерүне торгызу** - юлларның, хуҗалык проездының, тротуарның бөтен киңлегенә сыйфатлы асфальт түшәмәне торгызуны, бордюр ташын кире урнаштыруны, туфракның уңдырышлы катламын торгызу, газ үләннәре чәчелү һәм бозылган яшел утыртмалар утырту тырмасы астына газлар ремонтлауны, реклама конструкцияләрен һәм төзекләндерүнең башка элементларын торгызуны үз эченә алган эшләр комплексы;
— **газон** - махсус сайлап алынган үләннәр орлыклары чәчелә торган, ул утырту өчен фон, парк корылмалары һәм ландшафт композициясенең мөстәкыйль элементы булып тора, шулай ук табигый үлән капламы;
— **җирлек территориясе** - муниципаль берәмлек чикләре чикләрендә территория;
— **мәгълүматны тапшыруның динамик ысулы** - мәгълүматны электрон чыганаклардан файдаланып тапшыру ысулы һәм мәгълүматны алмаштыруны күздә тоткан табло;
— **йорт биләмәсе** - ишегалды корылмалары булган индивидуаль торак йорт һәм әлеге йорт урнашкан җир кишәрлеге;
— **ишегалды корылмалары** - җир кишәрлегендә урнашкан вакытлы ярдәмче корылмалар (базлар, күгәрченнәр, сарайлар һ.б.);
— **йорт билгеләре** - аншлаг (урам, мәйдан, проспект атамаларын күрсәтүче), номер билгесе (йорт һәм корпус номерын күрсәтүче), подъезд һәм фатирлар номерын күрсәтүче, инвалидлар өчен объекттан файдалану мөмкинлеген тәэмин итүче халыкара символ, байраклар, истәлекле такталар, полигонометрик билге, янгын сүндерү гидранты күрсәткече, грунт геодезик билгеләр күрсәткече, магистраль һәм су үткәргеч челтәр камералары, җирлек канализациясе күрсәткече, җир асты газүткәргече корылмалары күрсәткече;
— **бина** - автоном рәвештә яшәргә, реконструкцияләнергә һәм эксплуатацияләнергә мөмкин булган бердәм күләм төзелеш системасын (төзелешкә бер рөхсәт нигезендә төзелгән) тәшкил итүче капиталь төзелеш объекты;
— **яшел утыртмалар** - табигый һәм ясалма килеп чыккан агач-куаклык һәм үләнчел үсемлекләре җыелмасы (паркларны, урманнарны, махсус сакланылучы табигать территорияләрен, бульварларны, скверларны, бакчаларны, бакчаларны, газоннарны, чәчәклекләрне, шулай ук аерым торучы агачларны һәм куакларны да кертеп);
— **җир кишәрлеге** - Җир өслегенең характеристикалары булган, аны индивидуаль билгеле бер әйбер сыйфатында билгеләргә мөмкинлек бирә торган өлеше;
— **җир эшләре** - җирлек территориясенең камилләштерелгән яисә грунт катламын бозуга яисә юлларның һәм тротуарларның камилләштерелгән катламын төзүгә (укладка) бәйле эшләр;
— **инженерлык коммуникацияләре** - инженерлык-техник тәэмин итү челтәрләре: суүткәргеч, канализация, җылыту, торбаүткәргеч, электр тапшыру линияләре, элемтә һәм җирлек территориясендә гамәлдә булган йә салына торган башка инженерлык корылмалары;
— **яңгырлы канализация (яңгыр сулары)** - өске (яңгыр сулары, таллар), су юу һәм дренаж суларын транспортировкалау өчен билгеләнгән технологик яктан бәйле инженерлык корылмалары (улаклар, яңгыр сулары, лотоклар һәм торбалар) комплексы;
— **җемелдәүче яктылык** - яктылык агымы характеристикаларын (төс, яктылык, керешү чираты һ.б.) алмаштыруны күздә тота торган яктылык-одинамик нәтиҗә;
— **тышкы яктырту** - җирлекнең караңгы вакытында магистральләр, урамнар, мәйданнар, парклар, скверлар, бульварлар, ишегаллары һәм җәяүлеләр өчен билгеләнгән элементлар җыелмасы;
— **килеп туган төзелешнең тышкы архитектур йөзен бозу** - урнаштыруга рөхсәт ителә торган һәм рөхсәт ителми торган тышкы мәгълүмат урнаштыру чараларының тибына һәм төренә карата таләпләрне, шул исәптән, җирлек барлыкка килгән төзелешнең тышкы архитектур йөзен саклау кирәклеген исәпкә алып, әлеге Кагыйдәләр билгеләгән таләпләрне үтәмәү;
— **рөхсәтсез (санкцияләнмәгән) чүплек** - үз белдеге белән (рөхсәт ителмәгән) ташландыру (урнаштыру) яисә каты көнкүреш, эре габаритлы, төзелеш калдыкларын, юридик яисә физик затлар эшчәнлеге барышында барлыкка килгән башка чүп-чарны, 50 кв.м дан артык мәйданда һәм 30 куб метрдан артык күләмдәге складлау;
— **стационар булмаган сәүдә объекты** - инженерлык-техник тәэмин итү челтәрләренә тоташтыру (технологик тоташтыру) булуга яисә булмавына карамастан, җир кишәрлегенә нык бәйле булмаган вакытлыча корылган яисә вакытлыча конструкциядән гыйбарәт сәүдә объекты;
— **яшелләндерү** - үсемлек компонентларын актив кулланып муниципаль берәмлек тирәлеген формалаштыруны тәэмин итә торган территорияне төзекләндерү һәм ландшафт оешмасы элементы, шулай ук инженерлык әзерлегенең төрле төрләре буенча эшләр үткәрүгә (вертикаль планлаштыру, терраслау, кронирование һ.б.) бәйле комплекслы процесс һәм яшелләндерелгән территорияләрне төзекләндерү: турыдан-туры агач утырту, шул исәптән эре үлчәмнәр, куаклыклар, үләнчел газлар, чәчәклекләр, альпинарийлар һәм рокарилар булдыру, махсуслаштырылган бакчалар төзү һ.б.лар төзү белән бәйле комплекслы процесс;
— **гомуми файдаланудагы яшелләндерелгән территорияләр** - гомуми файдаланудагы территорияләрдә урнашкан скверлар, парклар, бакчалар һәм бульварлар;
— **чикләнгән файдаланудагы яшелләндерелгән территорияләр** - предприятиеләр, оешмалар, учреждениеләрнең яшелләндерелгән территорияләре;
— **махсус билгеләнештәге яшелләндерелгән территорияләр** - санитария зоналары, су саклау зоналары, зиратларны яшелләндерү, үсентеләр питомниклары;
— **махсус сакланылучы табигать территорияләре** - табигать комплекслары һәм аеруча табигатьне саклау, фәнни, мәдәни, эстетик, рекреацион һәм савыктыру әһәмиятенә ия булган, җирле үзидарә органнары карарлары тарафыннан тулысынча яисә өлешчә хуҗалык файдалануыннан алынган һәм алар өчен махсус саклау режимы билгеләнгән җир, су өслеге һәм алар өстендәге һава киңлеге участоклары;
— **җәмәгать транспортының көтүен туктату** - җәмәгать транспортын туктату, пассажирлар утырту һәм төшерү зонасына һәм җәмәгать транспортында пассажирлар көтеп тору зонасына ия махсус җиһазландырылган мәйданчык;
— **пыялаланган фасад** - фасадның бөтен яссылыгын яисә аның шактый өлешен алып тора торган тоташ пыяладан эшләнгән фасад;
— **яктыртуның ачык ысулы** - яктылык чыганагының аны тарату өчен каршылыклары булмаган мәгълүмати конструкцияне яктырту ысулы;
— **җирлек панорамасы** - җирлек территориясенең ачык пространстводан (яр буе, мәйданы, су объектлары акваториясе, күренеш һәм күзәтү мәйданчыклары) кабул ителә торган, җирлек характеристикаларын һәм силуэтын ача торган фрагменты;
— **җәяүлеләр өчен зоналар** - транзит хәрәкәт итү максатларында халык хәрәкәте үткәрелә торган һәм билгеле бер характеристикаларга ия булган җирлек территорияләре участоклары, алар урамнан тыш һәм җир өсте җәмәгать транспорты тукталышлары булу, хезмәт күрсәтү объектларының, тарих һәм мәдәният ядкарьләренең, рекреацияләрнең югары концентрациясе һ.б. Җәяүле зоналар эспландларда, җәяүлеләр урамнарында, торак пункт мәйданнарының җәяүле частьларында формалашырга мөмкин;
— **йорт алды территориясе** - яшелләндерү һәм төзекләндерү элементлары булган күпфатирлы йорт урнашкан җир кишәрлеге, әлеге йортка хезмәт күрсәтү, эксплуатацияләү һәм төзекләндерү өчен билгеләнгән һәм күрсәтелгән җир кишәрлегендә урнашкан башка объектлар;
— **якындагы территория** - бина, корылма, койма, төзелеш мәйданчыгы, сәүдә, реклама объектлары чигенә турыдан-туры тоташа торган территория, бирелгән җир кишәрлеге чикләренә, шулай ук милектәге, файдаланудагы (биләүдәге) башка объектларга;
продуктив хайваннар һәм кошлар - алар сөтне, йонны, йомырканы һәм башкаларны алу өчен күп тапкырлар яисә даими кулланыла торган хайваннар һәм кошлар;
тышкы мәгълүмат чараларын (паспортны) урнаштыру проекты - Башкарма комитет карары белән расланган, ул төзекләндерү элементының тышкы күренешен һәм төгәл урынын, ә атап әйткәндә тышкы мәгълүмат чараларын билгели торган һәм аны идентификацияләү өчен кирәкле башка белешмәләрне үз эченә алган билгеләнгән рәвештәге документ;
территорияне санитар чистарту - аерым территориядән җыю, каты көнкүреш һәм эре габаритлы калдыкларны алып китү һәм утильләштерү (зарарсызландыру);
яктылык тартмасы - тышкы мәгълүмат чараларын әзерләү ысулы, корылма эчке яктыртылган бер күләмнән яисә күләмле элементлардан гыйбарәт;
авыл хуҗалыгы хайваннары - терлекчелек һәм башка авыл хуҗалыгы продукциясен, терлекләрне җитештерү өчен кулланыла торган хайваннар, кыйммәтле мехлы җәнлекләр, куяннар, умарталар һәм башкалар;
махсуслаштырылган оешмалар - төзелгән муниципаль контрактлар нигезендә җирлек территориясен төзекләндерү өлкәсендәге эшчәнлекнең махсус төрләрен гамәлгә ашыручы төрле оештыру-хокукый рәвештәге юридик затлар;
территорияләрне тоту - җир кишәрлегендә урнашкан биналарны, корылмаларны, кече архитектура формаларын, коймаларны, төзелеш мәйданчыкларын, яшел утыртмаларны, җир асты инженерлык коммуникацияләрен һәм аларның конструктив элементларын, транспорт инфраструктурасы объектларын үз вакытында ремонтлау һәм фасадларын карап тотуга бәйле чаралар комплексы;
җирле әһәмияттәге юлларны тоту - юлларның, юл корылмаларының, юлларны комплекслы төзекләндерү элементларының транспорт-эксплуатация торышын тәэмин итә торган эшләр комплексы;
Тышкы мәгълүматны урнаштыру чарасы (вывеска) - оешма урнашкан урында һәм (яисә) турыдан-туры товарны реализацияләү урынында урнашкан һәм (яисә) турыдан-туры товарны реализацияләү урынында урнаштырылган мәгълүмати конструкция булган территорияне төзекләндерү элементы, күрсәтелгән мәгълүмат "Кулланучылар хокукларын яклау турында" Федераль законның 9 статьясы нигезендә мәҗбүри булган мәгълүматны кулланучыларга җиткерү өчен биналарны мәгълүмати рәсмиләштерү максатларында хезмәтләр күрсәтү, ә атап әйткәндә, оешманың фирма исеме (исеме) һәм аның эш режимы турындагы мәгълүматны, шулай ук законны үз көченә урнаштыру мәҗбүриле булган яисә эшлекле әйләнеш гадәте аркасында урнашкан һәм реклама белән бәйле максатларны эзәрлекләми торган мәгълүматны. "Тышкы мәгълүматны урнаштыру чарасы" һәм "тышкы мәгълүмат чарасы" төшенчәсе тиңдәш;
махсус җирлек әһәмиятендәге территорияләр - җирлек территориясенең әлеге Кагыйдәләрдә урнашкан төзелешнең тышкы архитектур йөзен саклап калу максатларында урнаштыруга рөхсәт ителә һәм рөхсәт ителми торган тышкы мәгълүмат урнаштыру типлары һәм төрләре билгеләнә торган, шул исәптән мондый конструкцияләргә таләпләр билгеләнә торган махсус статус һәм (яисә) югары мәдәни-рекреацион һәм социаль кыйммәткә ия булган өлеше;
территорияләрне җыештыру - җитештерү һәм куллану калдыкларын, башка чүп-чарны, карны махсус билгеләнгән урыннарга җыюга, алып китүгә бәйле эшчәнлек төре, шулай ук халыкның экологик һәм санитар-эпидемиологик иминлеген һәм әйләнә-тирә мохитне саклауга юнәлдерелгән башка чаралар;
урамнар һәм гомумпоселок юллары - гомуми кулланылыштагы территорияләр, аларның җирлек мохите эстетикасына югары таләпләр куелган;
вәкаләтле орган - үз компетенциясе чикләрендә җирлек территориясен оештыруны, координацияләүне һәм төзекләндерүне гамәлгә ашыручы башкарма комитет;
фасад - бинаның тышкы ягы (төп, ян, ишегалды);
фон конструкцияләре - хәрефләр, билгеләр һәм декоратив элементлар фон өслегендә урнашкан тышкы мәгълүмат чараларын әзерләү ысулы;
фриз - фасадның декоратив әйләнә торган элементы яки горизонталь полоса рәвешендәге козырек;
фронтон - бинаның фасадының соңгы кат тәрәзәләренең югарыгы билгеләреннән яисә чыгыш ясаучы элементлардан фасадның өске ноктасына кадәр үлчәнгән түбәдән югарырак күтәрелүче йомгаклау өлеше;
территорияне төзекләндерү элементлары - төзекләндерүнең состав өлеше буларак кулланыла торган декоратив, техник, планлаштыру, конструктив җайланмалар, үсемлек компонентлары, җиһазларның һәм бизәлешнең төрле төрләре, кече архитектура формалары, стационар булмаган объектлар, тышкы реклама һәм мәгълүмат чаралары.
### ІІ. Территорияләрне төзекләндерүгә, карап тотуны һәм җыештыруны оештыруга гомуми таләпләр
7. Җирлекнең бөтен территориясе һәм анда урнашкан барлык биналар (торак йортларны да кертеп) һәм корылмалар (алга таба - биналар, корылмалар) төзекләндерелергә, эчтәлеккә һәм җыештырылырга тиеш.
8. Гомуми файдаланудагы территорияләрне, шул исәптән урамнар, машина юллары, җирле әһәмияттәге автомобиль юллары, яр буйлары, скверлар, пляжлар, башка объектлар биләгән җир кишәрлекләрен карап тотуны һәм җыештыруны оештыру вәкаләтле органнарны үз вәкаләтләре чикләрендә гамәлгә ашыра.
9. Җирле әһәмияттәге автомобиль юлларын тоту һәм җыештыру махсуслаштырылган оешмалар тарафыннан гамәлгә ашырыла
9.1. Жирлек территориясендә узучы тимер юл юллары әлеге корылмаларны файдаланучы оешмалар көче белән тәэмин ителә.
10. Яшелләндерү һәм төзекләндерү элементларын тоту һәм карау түбәндәгеләрне гамәлгә ашыра:
1) бирелгән җир кишәрлеге чикләрендә - җир кишәрлегенең милекчеләре яисә башка хокук ияләре;
2) гомуми файдаланудагы яшелләндерелгән территорияләр чикләрендә - муниципаль заказны урнаштыру нәтиҗәләре буенча әлеге эшләрне башкаруга конкурс откан вәкаләтле орган яисә махсуслаштырылган оешма;
3) чикләнгән файдаланудагы яшелләндерелгән территорияләр (предприятиеләр, оешмалар, учреждениеләр) һәм махсус билгеләнгән урыннар чикләрендә (санитария зоналары, су саклау зоналары, зиратлар, питомниклар) - әлеге объектларның хуҗалары;
4) йорт яны территорияләре чикләрендә - күпфатирлы йортлардагы торак урыннар милекчеләре яисә идарәче оешмалар;
5) җир өсте коммуникацияләренең, шул исәптән электр челтәрләренең, яктырту челтәрләренең, радиолинияләрнең сак зоналарында күрсәтелгән коммуникацияләр хуҗалары;
6) җир асты коммуникацияләренең сак зоналарында (әгәр урнаштыру рөхсәт ителгән булса) - күрсәтелгән коммуникацияләр хуҗалары.
11. Урамнардан һәм юллардан грунт һәм җир өсте суларын чыгару өчен билгеләнгән кюветларны, торбаларны, дренаж корылмаларын җыю һәм чистарту, су сиптерү коллекторларын һәм яңгыр суларын агызу коеларын чистарту аларны эксплуатацияләүче оешмалар тарафыннан башкарыла.
12. Җәмәгать бәдрәфләрен урнаштыру һәм тоту тәртибе гамәлдәге законнар, санитария кагыйдәләре һәм нормалары нигезендә билгеләнә.
Санитария һәм туалетларның техник торышы өчен җаваплылыкны аларның милекчеләре, хуҗалары, арендаторлары яки махсуслаштырылган оешмалар китерә, аларга хезмәт күрсәтә.
13. Төзекләндерү эшләрен башкару ешлыгы эшләрнең заказчысы тарафыннан объектларның тиешле санитар һәм техник торышын тәэмин итүне исәпкә алып билгеләнә.
14. Жирлек территориясен тоту һәм җыештыру чикләре бирелгән җир кишәрлегенең чикләре (җир кишәрлеге билгеләнгән тәртиптә рәсмиләштерелмәгән булса, биләмәдәге җир кишәрлегенең фактта урнашкан чиге буенча) нигезендә физик һәм юридик затлар тарафыннан билгеләнә.
15. Вәкаләтле орган җирлек территориясен, шул исәптән гомуми файдаланудагы территорияләрне, билгеләнгән вәкаләтләр чикләрендә карап тоту һәм җыештыру эшләренең үтәлешен тикшереп тора.
### III. Алар урнашкан биналарны, корылмаларны һәм җир кишәрлекләрен тышкы күренешенә, фасадларның һәм коймаларның, юлларның, индивидуаль торак йортларның, яңгыр канализациясе челтәрләренең, күзәтү һәм яңгыр сулары коеларының, су бүлеп чыгару корылмаларының, техник элемтә чараларының, тышкы яктырту объектларының, кече архитектура рәвешләренең, стационар булмаган объектларның, төзелеш эшләрен җитештерү урыннарының, күмү урыннарының тышкы кыяфәтенә, автотранспорт чараларын озак һәм кыска вакытлы саклау урыннарына карата таләпләр. Җирлек территориясен бәйрәм белән бизәү
#### Алар урнашкан биналарны, корылмаларны һәм җир кишәрлекләрен тоту буенча гомуми таләпләр
16. Күчемсез милек объектларыннан файдаланучы һәм (яисә) аны биләүче предприятиеләр, оешмалар, гражданнар, шул исәптән шәхси милек хокукында, биналарны, корылмаларны эксплуатацияләргә һәм аларны техник эксплуатацияләүнең билгеләнгән кагыйдәләре һәм нормалары нигезендә ремонтларга, биналарның, фасадларның, коймаларның төзеклеген, биналардагы вывескаларны, фатир номерлары, йорт номерлары күрсәткечләре күрсәткечләрен күзәтергә, аларны вакытында ремонтларга һәм буярга тиеш.
17. Алар урнашкан биналарны, корылмаларны һәм җир кишәрлекләрен милекчеләре яисә башка хокук ияләре үзләре йә махсуслаштырылган оешмаларны үз акчалары исәбеннән җәлеп итү юлы белән тоталар.
18. Алар урнашкан биналарның, корылмаларның һәм җир участокларының эчтәлеге алар урнашкан биналарны, корылмаларны һәм җир кишәрлекләрен төзекләндерүне үз эченә ала:
— биналарның, корылмаларның фасадларын карап тоту;
— җир кишәрлеген җыештыру һәм санитар-гигиена белән чистарту;
— гражданнар, оешмалар һәм индивидуаль эшкуарлар эшчәнлеге нәтиҗәсендә барлыкка килә торган җитештерү һәм куллану калдыкларын җыю һәм алып китү;
— Җир кишәрлегендә урнашкан яшелләндерү һәм төзекләндерү элементларын карап тоту һәм тәрбияләү.
19. Биналарның, корылмаларның фасадлары төзелеш өлешендәге, декоратив бизәлешле һәм инженерлык элементларына күренеп торган зыян күрергә тиеш түгел һәм тиешле эстетик халәттә ярдәм итәргә тиеш. Бинаның фасадын буяу фасадның гомуми мәйданының 1%тан артыграгын тәшкил итмәскә тиеш.
20. Законда һәм башка хокукый актларда билгеләнгән тәртиптә шушы максатлар өчен билгеләнмәгән җир кишәрлегендә төзелгән йә моңа тиешле рөхсәтләр алмыйча яисә шәһәр төзелеше һәм төзелеш нормаларын һәм кагыйдәләрен җитди бозып төзелгән торак йортның, башка вакытлы төзелешнең һәм корылманың яисә башка күчемсез мөлкәтнең үз белдеге белән төзелеше тыела.
#### Биналар, корылмаларның фасадларны карап тоту
21. Биналарның фасадлары, корылмалары эчтәлеге:
22. фасадларның, шул исәптән керү ишекләрен һәм козырекларын, балкон һәм көймә коймаларын, түбәләрен һәм аерым баскычларны, төшү һәм баскычларны коймаларны, витриналарны, декоратив детальләрне һәм башка конструктив элементларны, һәм аларның төсен үз вакытында ремонтлауны һәм торгызуны һәм торгызуны;
23. Суүсемнәрнең, су торбаларының һәм сливларның төзек хәлдә булуын һәм аларның эчтәлеген тәэмин итү;
24. герметизация, җөйләрне сүтеп ябыштыру һәм тишеп чыгару;
25. керү урыннарын, тәрәзә төпләрен һәм ишегалларына керү урыннарын торгызу, ремонтлау һәм вакытында чистарту;
26. фасад өслекләрен, шул исәптән фасадларның элементларын, аларның торышына һәм эксплуатацияләү шартларына бәйле рәвештә, вакытында чистарту һәм юдырту;
27. Тәрәзәләрне һәм витриналарны, вывескаларны һәм күрсәткечләрне вакытында юу;
28. язулардан, рәсемнәрдән, белдерүләрдән, плакатлардан һәм башка мәгълүмати-басма продукциядән, шулай ук граффитидан чистарту.
29. Түләнергә тиешле биналарның, төзелмәләрнең һәм корылмаларның фасадлары элементлары составына түбәндәгеләр керә:
01) приямкалар, подвалга керү урыннары һәм чүп-чар окамералары;
02) керү төркемнәре (баскычлар, мәйданчыклар, култыксалар, ишек өстендәге козыреклар, коймалар, ишекләр һ.б.);
03) цоколь һәм отмостка;
04) диварлар яссылыгында;
05) фасадларның чыгыш ясаучы элементлары (балконнар, көймәләр, эркерлар, карнизлар һ.б.);
06) түбәләр, шул исәптән рәшәткәләрне киртәләүче вентиляция һәм төтен торбаларын да кертеп, түбәгә чыгу һәм башкалар;
07) архитектура детальләре һәм облицовка (колонналар, пилястрлар, розеткалар, капительләр, фризалар, пояслар һ.б.);
08) чокырларны да кертеп, су үткәргеч торбалар;
09) парапетлы һәм тәрәзә коймалары, рәшәткәләр;
10) тәрәзә, балкон, билбау, цоколь, свеслар һ.б.ларның металл бизәлеше;
11) асылмалы металл конструкцияләр (әләм тотучылар, анкерлар, янгын баскычлары, вентиляция җиһазлары һ.б.);
12) панельләр һәм блоклар арасындагы горизонталь һәм вертикаль җөйләр (эре панельле һәм эре блоклы биналарның фасадлары);
13) пыяла, рамнар, балкон ишекләре;
14) биналарга якын урнашкан стационар коймалар.
23. Милекчеләр, биналарның, корылмаларның хокук ияләре, торак белән тәэмин ителгән биналар һәм тиешле вазыйфалар йөкләнгән башка затлар түбәндәгеләргә бурычлы:
24. Кирәк булганда, елга бер тапкырдан да ким түгел, фасадларны чистартып юарга,
25. кирәк булган саен, елга ике тапкыр, язын (җылыту системаларын сүндергәннән соң) һәм көзен (җылыту сезоны башланганчы), тәрәзәләр пыяласының эчке һәм тышкы өслеген, балкон һәм көймә ишекләрен, керү ишекләрен химик чаралар белән чистартырга һәм юарга;
26. Агымдагы ремонтны, шул исәптән фасадның төсен, фасадның факттагы торышын исәпкә алып, 5-6 ел эчендә даими рәвештә яңартып үткәрергә;
27. фасадның аерым элементларын (цоколь, күселәр, баскычлар, приямкалар, керү ишекләре, капка, цоколь тәрәзәләре, балконнар һәм көймәләр, су үткәргеч торбалар, тәрәзә төбендәге отливлар, сызыкча ачышлар һәм башка конструктив элементлар) төзекләндерергә;
Ярдәм итүче ремонт кимендә өч елга бер тапкыр уздырылырга тиеш. Фасадларның конструктив элементлары һәм эшләнеше аларның нормаль тузган саен торгызылырга яисә кинәт зарарлану шартлары барлыкка килгәндә (аварияләр, стихияле бәла-казалар, янгын һ.б.) әлеге хәлләр туктатылганнан соң ике ай эчендә торгызылырга тиеш;
Чыгыш ясаучы конструкцияләр җимерелү ихтималы булган очракта, 23.5 Сак-кисәтү чараларын (киртәләр, челтәрләр урнаштыру, элементның җимерелә торган өлешен демонтаж һ.б.) башкарырга;
23.6. Мондый вывеска эксплуатацияләнмәгән очракта (арендатор (субарендатор) һәм башка очракларда тышкы мәгълүматны (вывеска) урнаштыру чарасын демонтажларга.
24. Фасадларны эксплуатацияләгәндә рөхсәт ителми:
25. биналарның һәм корылмаларның фасадлары стеналары өслегенең зарарлануы (пычрануы): подтеклар, ефәк буяулар, ярыклар булу, штукатурка, тышлау җайланмалары өзелү, кирпеч кладкасының зарарлануы, тимер-бетон конструкцияләрнең саклану катламының өзелүе һ.б.
26. панелара бәйләнешләрнең герметизациясен бозу;
27. штукатуркаларның, тышчаларның, фасадларның, биналарның яисә корылмаларның цоколь өлешенең җимереклеге (шартлавы, пычрануы), шул исәптән тәрәзә, керү урыннары конструкциясенең төзексезлеге; 24.4.балконнар, лоджия, эркерлар, тамбурлар, карнизлар, козыреклар һ.б. биналарның фасадларның чыгып торган элементлары зарарлану (пычрану);
24.5.балконнарның, парапетларның киртәләрен җимерү (юклыгы, пычрануы);
24.6. бинаның фасадында һәм (яисә) түбәсендә флаглар, флаглар тоткыч корылмаларын, флагштокларны вәкаләтле орган белән килештерелгән проект булмаса, урнаштыру һәм эксплуатацияләү;
24.7. фасадларның элементларын, түбәләрен, диварларын һәм корылмаларын (төтен йөрешләрен, вентиляцияне, телевидение һәм радионы күмәк кабул итү системалары антенналарын, үткәргечле радиотапшырулар челтәрләре стойкаларын, фронтоннарны, козырекларны, ишекләрне, тәрәзәләрне, парапетларны, янгынга каршы баскычларны, җир асты линияләрен һәм һава-кабельле кичүләрне беркетү сыйфатында файдалану;
24.8. тиешле рөхсәттән башка балконнар, лоджияләргә тышкы яктан керләр, келәмнәр, кием-салымнар элү, урамга чыга торган биналарның төп фасадларын төрле предметлар белән пычрату;
24.9. архитектур детальләрдә, декор элементларында, кыйммәтле архитектура бизәкле өслекләрдә тышкы кондиционерлар һәм антенналар урнаштыру, шулай ук архитектур өслекләрне зарарлауга китерә торган ныгытма;
24.10.фасадның гамәлдәге декоратив, архитектура һәм сәнгать элементларын керү төркеме элементлары, керү төркемнәрен урнаштырганда яңа бизәк һәм реклама белән капларга;
24.11. Бинаның фасадында һәм (яисә) түбәсендә, паспортсыз тышкы мәгълүмат урнаштыру чаралары корылмаларында урнаштыру һәм эксплуатацияләү, гамәлгә кую такталарыннан, режим такталарыннан тыш, вәкаләтле орган белән килештерелгән;
24.12. Аларны алга таба афишалар, белдерүләр, плакатлар һәм башка мәгълүмати-басма продукцияне фасадларда, тәрәзәләрдә (шул исәптән тәрәзә уемының эчке ягында), биналарның, төзелешләрнең һәм корылмаларның пыялаланган ишегендә (шул исәптән ишекнең пыяла өслегенең эчке ягында) куллану максатларында элү һәм ябыштыру;
24.13.әлеге биналар, корылмалар милекчеләренең, күпфатирлы йорттагы урыннар милекчеләренең ризалыгын алмыйча, биналар, корылмалар фасадына граффити ясау;
24.14.тышкы кондиционерларны исемлекләре Ташкичү авыл җирлеге башкарма комитетының муниципаль хокукый актлары белән расланган төп урамнарда һәм гомумшәһәр юлларында урнашкан биналарның төп һәм ян фасадларында урнаштыру.
28. Антенна-фидер җайланмаларын, радиоҗиһазлар кабул итә торган радиорелей станцияләрен, иярчен һәм эфир телевидениесе антенналарын урнаштыру рөхсәт ителми:
25.1. Төп фасадларда;
25.2. брандмауэрларда, ишегалды һәм ян фасадларда;
25.3. биналарның һәм корылмаларның (манараларның, куполарның) силуэт төгәлләүләрендә, парапетларда, түбә коймаларында, вентиляция торбаларында;
25.4.фасадның почмак өлешендә;
25.5 Балконнар, көймә коймаларында.
29. Тышкы күзәтү видеочаралары лапаслар, козыреклар, балконнар, эркерлар, архитектур детальләрдән азат булган фасад кишәрлекләрендә, декорларда, бизәлешнең кыйммәтле элементларында урнаштырыла.
Колонналарда, фронтоннарда, карнизларда, пилястраларда, порталларда, козырекларда, балконнар цокольләрендә тышкы күзәтү камераларын урнаштыру рөхсәт ителми.
27\. Була:
27.1.керү юлларында мәгълүмати стендлар урнаштыру;
27.2.проект карары нигезендә биналар түбәсендә эфир телевидениесен коллектив кабул итү системалары антенналары һәм кабельләре урнаштыру.
#### Йорт билгеләре
28.Биналар, корылмалар йорт билгеләре белән җиһазланган булырга тиеш.
29.Аншлаглар һәм номер билгеләре чисталыкта һәм төзек хәлдә булырга тиеш. Аншлагларның һәм номер билгеләренең чисталыгы һәм төзеклеге өчен биналарны карап тоту өчен җаваплы затлар җаваплы була;
30\. Рөхсәт ителми:
30.1. чыгыш ясаучы вывескалар, консольләр, шулай ук аны кабул итүне кыенлаштыручы объектларның номерлы билгесе белән янәшә урнаштыру;
30.2. фасадның чыгыш ясаучы элементлары янында яисә фасадның заглубленный участокларында, декор, кәрнизләр, капка элементларында номерлы билгеләр һәм күрсәткечләр урнаштыру;
30.3.аншлагларның билгеләнгән урыннан ирекле хәрәкәт итүе.
#### Түбәләр
31.Биналар, корылмалар түбәләре, су үткәрү системасы элементлары, төтен чыгару һәм вентиляция системалары төзек хәлдә булырга һәм теләсә нинди һава торышы шартларында йорт һәм җәяүлеләр өчен куркыныч тудырмаска тиеш.
32.Кышын биналарның милекчеләре һәм башка хокук ияләре, шулай ук күпфатирлы йортлар белән идарә иткәндә идарәче оешмалар тарафыннан түбә кардан, наледи һәм сосулдан вакытында чистарту оештырылырга тиеш. Җәяүлеләр зонасына чыга торган якларда кар түбәсен чистарту участоклар киртәсе белән башкарылырга һәм барлык кирәкле чаралар кабул ителергә тиеш, бары тик тәүлекнең якты вакытында гына. Түбәнең калган скатларыннан кар ташлау, шулай ук яссы түбәләр эчке ишегалды территорияләренә чыгарылырга тиеш. Йорттан җәяүлеләр юлына ташланган, җәмәгать транспортының көтү тукталышы, юлларның бер өлеше кар һәм кичекмәстән җыештырылырга тиеш.
33\. Кар һәм наледи ташлаганда, суыткычлар салганда, түбәдә ремонт һәм башка эшләр башкарганда агач һәм куакларның, электр белән тәэмин итүнең һава линияләренең, яктырту һәм элемтә, юл билгеләренең, юл билгеләренең, юл киртәләренең һәм җайланмаларының, җәмәгать транспортын көтү павильоннарының, декоратив бизәкләренең һәм биналарның инженерлык элементларының сакланышын тәэмин итә торган чаралар күрелергә тиеш. Күрсәтелгән элементлар зарарланган очракта, алар түбәне чистарткан һәм зарарланган очракта торгызылырга тиеш.
34\. Биналарның, корылмаларның түбәләре су үткәргечләре булырга тиеш, алар җәяүлеләр һәм җәяүлеләр зоналарына агып төшә торган суның турыдан-туры эләгүенә юл куймый. Желоба, воронка, водостоклар аерылгысыз булырга һәм җыелган су күләменең үткәрүенә исәпләнергә тиеш. Юл кырыйларына җәяүлеләр зоналары булган биналар ягына чыга торган шоферлар җәяүлеләр юлыннан читкә китәргә тиеш.
35\. Рөхсәт ителми:
35.1.түбә өстендә түбә, түбә ябу өчен билгеләнгән предметларны (калаклар, скрепкалар, ломнар), төзелеш материалларын, ремонт калдыкларын, файдаланылмый торган механизмнарны һәм башка предметларны төзү;
35.2. Түбәдән су торбалары бүрәнәләренә боз, кар һәм чүп-чар агып төшә.
#### Җир кишәрлекләрен карап тоту
36. Жир кишәрлекләренең территорияләрен тоту түбәндәгеләрне үз эченә ала:
36.1 көндәлек чүп-чардан, яфраклардан, кар һәм боздан (наледи);
36.2.юлларның, күперләрнең, урамнарның, тротуарларның, юл йөрү юлларының, җәяүлеләр территорияләренең бозлавыкка каршы материалларын эшкәртү;
36.3.карны көрәү һәм себерү;
36.4.кар һәм боз чыгару (кар-боз берәмлекләре);
36.5.контейнер мәйданчыкларын, барлык төр калдыклар өчен контейнерлар, чүп савытлары, эскәмияләр, кече архитектура формаларын һәм башкаларны чиста һәм техник яктан төзек хәлдә тоту;
36.6.чүп-чар җыю камераларын, контейнерларны (бункерларны) һәм контейнер мәйданчыкларын җыештыру, юу һәм дезинфекцияләү;
36.7. Яңгыр һәм кар суларын аерып алу;
36.8.каты көнкүреш, эре габаритлы һәм башка калдыкларны җыю һәм алып китү;
36.9.территорияләрендә тузан җыю һәм һаваның дымлануын киметү өчен полив;
36.10.яшел утыртмаларның сакланышын һәм аларны карауны тәэмин итү;
36.11.коммуналь билгеләнештәге объектларны, инженерлык коммуникацияләрен (корылмаларын), юлларны, тимер юл юлларын, күперләрне, җәяүлеләр өчен кичүләрне төзегәннән, реконструкцияләгәннән һәм ремонтлаганнан соң төзекләндерүнең бозылган элементларын торгызу, реставрацияләү, археологик һәм башка җир эшләрен башкару;
36.12.смотр һәм яңгыр суларын агызу коеларының (яңгыр суларын агызу канализациясе), гамәлдәге дәүләт стандартлары таләпләре нигезендә җир асты коммуникацияләре (корылмалары) коеларының эчтәлеге;
36.13. Жир кишәрлекләренең коймаларын тоту, шул исәптән җимерелгән (тикшерелгән, җимерелгән) биналарның, корылмаларның коймаларын урнаштыру һәм карап тоту, чит затлар территориясенә үтеп керү һәм (яисә) рөхсәтсез урыннарда калдыкларны урнаштыру мөмкинлеген юкка чыгаручы, шулай ук аларны пычрактан, кардан һәм мәгълүмати-басма продукциядән вакытында чистартуны тәэмин итү.
#### Юлларны карап тоту
37. Юллар эчтәлеген муниципаль заказны урнаштыру нәтиҗәләре буенча әлеге эш төрләрен үткәрүгә конкурс откан махсус оешмалар башкара.
38. Юл территорияләрен карап тоту түбәндәгеләрне үз эченә ала:
1) юлларны, тротуарларны, ясалма юл корылмаларын, квартал эчендәге машина юлларын ремонтлау;
2) тротуарлардан (җәяүлеләр зоналары, сукмаклар) һәм юлларның, ясалма юл корылмаларының пычрак, чүп-чар, кар һәм боз җыештыру;
3) юл өслекләрен юу һәм сиптерү;
4) газларны һәм яшел утыртмаларны карау;
5) җәмәгать һәм тимер юл транспортының тышкы яктырту терәкләрен һәм контакт челтәрен ремонтлау;
6) кече архитектура рәвешләрен ремонтлау һәм буяу;
7) ясалма юл корылмалары составына керә торган смотр һәм яңгыр сулары коеларын, уен канауларын һәм ачык лотокларны төзү, ремонтлау һәм чистарту;
8) коймаларны, коймаларны, турникетларны, кече архитектура рәвешләрен ремонтлау, ремонтлау һәм ел саен буяу.
39.Юл капламаларын саклау максатларында түбәндәгеләр рөхсәт ителми:
39.1.йөк ташу;
39.2.төяү-бушату эшләрен рельслар, бүрәнәләр, тимер балчыклар, торбалар, кирпич, башка авыр предметлар урамнарында башкарганда һәм аларны төзегәндә;
39.3.төзелеш материалларын һәм төзелеш калдыкларын юл өлешендә һәм тротуарларда ыргыту һәм (яисә) складлау.
40.Юлларны төзекләндерүнең аерым элементларына таләпләр:
40.1.Җәяүлеләр өчен җәяүлеләр өчен юл куймый торган металл киртәләрне һәм тротуар баганаларын сезонлы буяу ел саен кышкы сезон тәмамланганнан соң, төзекләндерү айлыгы үткәрелгән чорда гамәлгә ашырыла. Каплама алдыннан ремонтланган, пычрактан чистартылган, юылган һәм пычранган булырга тиеш;
40.2.барлык юл тамгалары заказчы тарафыннан билгеләнгән срокларда һәм чиратлылык тәртибендә юл билгеләре ясауга расланган паспортлар (схемалар) нигезендә башкарылырга тиеш;
40.3.юлларның юл билгеләре таләп ителә торган төсләр һәм яктылык-техника характеристикаларын, эләктерү коэффициентын, эксплуатацияләүнең бөтен чоры дәвамында мәйданның сакланышын тәэмин итәргә тиеш;
40.4.юл билгеләрен беркетү конструкцияләре һәм системалары, күз күреме шартларына һәм монтаж мөмкинлекләренә карап, сайлана;
40.5.юл билгеләре төзек хәлдә булырга, вакытында чистартылырга һәм юылырга тиеш.
Вакытлыча билгеләнгән юл билгеләре аларны урнаштыру зарурлыгын китереп чыгарган сәбәпләрне бетергәннән соң бер тәүлек эчендә төшерелә;
40.6.визуаль-коммуникация системасы элементлары: транспорт һәм җәяүлеләр хәрәкәте юнәлешләре күрсәткечләре, җирлекнең планировка-структур элементлары күрсәткечләре юлларда һәм транспорт чишелешләрендә аларга таба хәрәкәт итү юнәлешен күрсәтү өчен билгеләнә;
#### Шәхси торак йортларны карап тоту һәм территорияне төзекләндерү
41.Индивидуаль торак йортлар милекчеләре (алга таба торак йортлар хуҗалары), әгәр закон яки килешү белән башкасы каралмаган булса, түбәндәгеләр бурычлы:
41.1.торак йортларның фасадларының, коймаларның (коймаларның) тиешенчә торышын тәэмин итәргә, шулай ук йорт биләмәләре чикләрендә башка корылмаларның торышын тәэмин итәргә, аларны вакытында ремонтларга һәм буярга ярдәм итә. Индивидуаль йорт биләмәләре территориясе каралган булырга тиеш, шул исәптән үләннәр чабылган;
41.2. Торак йортта номерлы тамга булырга һәм аны төзек хәлдә тотарга;
41.3.йорт биләмәләре территориясен тәртиптә тотарга һәм тиешле санитар халәтне тәэмин итәргә;
41.4.йорт биләмәләре чикләрендә яшел утыртмаларны тәртиптә тотарга, куакларны һәм агачларны санитар кисеп алырга, газүткәргечләрнең, кабельле һәм һава линияләренең һәм башка инженерлык челтәрләренең сак зонасында агач утыртмаска;
41.5. Канауларны һәм су агызыр өчен торбаларны чистартырга, язгы чорда кар суларын үтүне тәэмин итәргә;
41.6.чистартылган карны транспорт үтү, аларда инженерлык коммуникацияләренә һәм корылмаларга керү, җәяүлеләрнең үтеп керүе һәм яшел утыртмаларның сакланышы тәэмин ителерлек итеп төзергә;
41.7. Вәкаләтле орган белән йорт биләмәләрен койманың биеклеген, тышкы кыяфәтен һәм төсен килештерергә;
41.8.үзәкләштерелгән канализация булмаганда бирелгән җир кишәрлеге чикләрендә санитария нормалары нигезендә җирле канализация, юынгыч чокыр, бәдрәф ясарга, аларны даими рәвештә чистарту һәм дезинфекцияләргә кирәк;
41.9.каты һәм эре габаритлы калдыкларны махсус мәйданчыкларда урнаштырылган контейнерларга урнаштырырга;
41.10.билгеләнгән тәртип нигезендә каты көнкүреш һәм эре габаритлы калдыкларны үз вакытында җыеп алуны һәм чыгаруны тәэмин итәргә.
42\. Шәхси торак төзелеше территориясендә түбәндәгеләр рөхсәт ителми:
42.1. Йорт биләмәләре чикләреннән читтәге коймаларны урнаштырырга;
42.2. Яфракны, йорт биләмәләре территорияләрендә калдыкларның һәм чүп-чарның теләсә нинди төрләрен яндырырга;
42.3. күмер, тару, утын, калдыклар, төзелеш материаллары, шул исәптән авыл хуҗалыгы продукциясен (печән, салам һ.б.), чимал, җиһазлар, җир, тирес, чүп-чар складларга һәм сакларга;
42.4. Йорт биләмәләре булган территорияләрдә транспорт чараларын юарга һәм ремонтларга;
42.5.йорт биләмәләре территориясе өчен ишегалды корылмалары төзергә;
42.6.әлеге территориянең урамнарында махсус транспорттан һәм урып-җыю техникасыннан файдалана алуны кыенлаштыра торган киртәләр урнаштырырга;
42.7.территорияне төзекләндерү элементларын җимерергә һәм бозарга, сулыкларны кисәргә;
42.8.
42.9. теләсә нинди калдыкларны йорт биләмәләре территориясенә кушарга;
42.10. сыек пычрак суларны агызып, кулдагы юынтык суларның торышын билгеләргә, җитештерү һәм куллану калдыкларын юл өлешендә алып чыгарга;
43.Индивидуаль торак йортлар төзелеше чорында йорт биләмәләренә якын территориядә, шул исәптән урамда, төзелеш материалларын вакытлыча саклау рөхсәт ителергә мөмкин, чөнки авыл җирлеге башкарма комитетының язмача рөхсәте булган очракта. Төзелеш материаллары кешеләр гомеренә һәм сәламәтлегенә зыян салуны булдырмый торган ысул белән урнаштырылырга, шулай ук ишелү, егылу яки башка йогынты ясау нәтиҗәсендә өченче затлар мөлкәтенә зыян китерү ысулы белән урнаштырылырга тиеш.
#### Яңгыр канализациясе челтәрләрен, күзәтү һәм яңгыр коеларын, су чыгару корылмаларын карап тоту
44.Смотр һәм яңгыр сулары агу коелары, җир асты коммуникацияләре коелары, люклар (рәшәткәләр) ябык хәлдә булырга һәм транспорт һәм җәяүлеләрнең куркынычсыз хәрәкәтен тәэмин итә торган төзек хәлдә булырга тиеш.
45.Кабул итү кабул итү бүлмәләренең, тупик, смотр һәм башка коеларның һәм камераларның эчтәлеге, чистартылуы һәм төзек техник халәтендә тоту гамәлдәге дәүләт стандартлары таләпләре нигезендә аларның хуҗаларын тәэмин итә.
46. Җирлектә магистраль һәм квартал эчендәге яңгыр канализацияләрен тоту һәм эксплуатацияләү махсуслаштырылган оешмалар белән төзелгән шартнамәләр нигезендә җирлек бюджетында шушы максатларга каралган акчалар чикләрендә гамәлгә ашырыла.
Ведомстводагы яңгыр канализациясе челтәрләрен тоту һәм эксплуатацияләү тиешле оешмалар акчалары исәбеннән башкарыла.
Хуҗасыз инженерлык коммуникацияләре һәм күзәтү коелары юлларны карап тотучы махсуслаштырылган оешмалар тарафыннан тиешле куркынычсыз хәлдә ярдәм күрсәтелергә тиеш.
47.Яңгыр канализациясе коллекторларын саклау максатларында коллекторның һәр ягына каравыл зонасы - 2 м билгеләнә.
48.Ливия канализациясе коллекторлары саклау зонасы чикләрендә тиешle документларны рәсмиләштермичә һәм эксплуатацияләүче оешма белән язмача килештермичә, гамәлдәге законнарда билгеләнгән очракларда түбәндәгеләр рөхсәт ителми:
1. җир эшләрен башкарырга;
2.
3. төзелешне башкарырга, сәүдә, хуҗалык һәм көнкүреш корылмаларын урнаштырырга;
4. сәнәгать, көнкүреш калдыкларын, чүп-чарны һәм башка материалларны ташларга.
5. Суүткәргечләр, канализация, яңгыр җайланмалары, системалар, челтәрләр һәм корылмаларның төзексезлеге, шулай ук газ, тротуарларга, урамнарга һәм ишегалды территорияләренә су агызу, су агызу яисә агызу рөхсәт ителми.
50.Жирлек территориясендә йота торган коеларны һәм парга пешерү мәйданчыкларын төзү рөхсәт ителми.
51.Яңгырлы коеларның рәшәткәләре даими рәвештә чистартылган хәлдә булырга тиеш. Өлгергәнлекне чикли торган рәшәткәләр һәм коеларны чүпләү, тыю рөхсәт ителми. Коелау канализациясенең күзәтү һәм яңгыр сулары коеларын профилактик тикшерү һәм аларны чистарту елына кимендә ике тапкыр башкарыла. Смотр һәм яңгыр сулары коеларын чистартканнан соң, барлык пычранулар кичекмәстән чыгарылырга тиеш.
52.Смотр коелары люкларын бергәләштерү юл өлеше, тротуарлар, җәяүлеләр һәм велосипед юллары, яшел зоналар өслекле бер дәрәҗәгә башкарылырга тиеш.
Юл өлешендә, тротуарларда, җәяүлеләр һәм велосипед юлларында, яшел зоналарда 2 см дан да артык булмаган яшел зоналарда, су сиптерү коеларында яшәүчеләрнең каршылык күрсәтү дәрәҗәсен 3 см дан да артмаска да мөмкин.
53.Түбәләре яки рәшәткәләре җимерелгән яки булмаган коммуналь коелар файдаланыла торган челтәр оешмасы тарафыннан чикләнгән булырга һәм билгеләнгән вакытта алыштырылырга тиеш.
54.Инженерлык челтәрләрендә планлы эшләр башкарганда, канализация суларын агызу якындагы коеларда канализация челтәре, су үткәргеч су һәм җылылык челтәрләреннән су канализацияләнә (ул булса). Юлга су ташлау тыела.
Чигенү нәтиҗәләрен бетерү зыян күргән инженерлык челтәрләре хуҗалары акчалары исәбеннән дә башкарыла.
55.Ливия канализациясе челтәрләренең төзек техник торышы өчен җаваплылык (шул исәптән люкларны, рәшәткәләрне вакытында ябу) эксплуатацияләүче оешмаларга йөкләнә.
#### Техник элемтә чараларын карап тоту
56.Биналарны инженер-техник тәэмин итү өчен билгеләнгән кабельле элемтә линияләрен, телевидение, радио, Интернет һәм башка шундый челтәрләрне урнаштыру җир асты юлы белән (траншеяларда, каналларда, тоннельләрдә) гамәлгә ашырыла.
57.Файдаланучы оешмаларның техник шартларын алу шарты белән биналарга башка ысул белән (һава, җир өсте) тышкы коммуникацияләрне үткәрү аларны җир астында урнаштыру мөмкин булмаган очракта гына рөхсәт ителә.
58.Асылмалы элемтә линияләрен һәм һава-кабельле кичүләрне беркетү сыйфатында куллану рөхсәт ителми:
1. автомобиль юлларын төзекләндерү элементлары: светофорларны, юл билгеләрен урнаштыру өчен билгеләнгән юл киртәләре, элементлар һәм конструкцияләр;
2. фасадларның элементлары, түбәләр, бина диварлары һәм корылмалар (төтен, вентиляция, телевидениене һәм радионы күмәк кабул итү системалары антенналары, фронтоннар, козыреклар, ишекләр, тәрәзәләр).
59.рөхсәт ителми:
1. элемтә кабельләрен салганда бер бинадан икенчесенә таба һава юлы белән узарга;
2. Кабель запасларын бүлүче муфт шкафыннан тыш урнаштырырга;
3. Кануннарда билгеләнгән тәртиптә килештерелгән проект чишелеше булмаганда биналар түбәсендә антенналар, җиһазлар һәм элемтә кабельләре урнаштырырга.
60.Милекчеләр (хуҗалар) элемтә чараларын (кабельләр, кабельләрне беркетү элементлары, бүлү һәм мөфт шкафлары һәм башкалар), шулай ук алар ярдәмендә тиешле хәлдә кушыла торган техник җайланмаларны (киртләчләр һәм/яки изоляция тышчасы булмау, покраскасы булмау, коррозия һәм/яисә механик зарарланулар булу, үткәргечләр үткәрү һәм/яки аларны электр тапшыру терәкләренә һәм электр линияләренә юдырулар) тотарга тиеш.
#### Тышкы яктырту объектларын (чараларын) карап тоту
61.Тышкы яктырту элементларына яктырткычлар, кронштейннар, терәкләр, чыбыклар, кабельләр, туклану чыганаклары (шул исәптән җыю, туклыклы пунктлар, идарә әрҗәләре) керә.
62.Урамнар, юллар, җәяүлеләр өчен тротуарлар, торак кварталлар, ишегаллары, предприятие, учреждение, оешма территорияләре, шулай ук җәмәгать һәм торак биналарның аншлаглары һәм номерлы билгеләре, юл билгеләре һәм күрсәткечләр, җирлек мәгълүматы элементлары һәм витриналар тәүлекнең караңгы вакытында яктыртылырга тиеш.
Урамнарны, юлларны, мәйданнарны, микрорайоннар территорияләрен тышкы яктырту кичке эңгер-меңгердә табигый яктырту дәрәҗәсен киметкәндә башкарыла, ә сүндерү - 10 лкага кадәр күтәрелгәндә иртәнге эңгер-меңгердә.
Торак йортларның подъездларын, аншлагларны һәм йортларның номерлы билгеләрен, шулай ук архитектура-сәнгать яктырту системаларын кертү һәм сүндерү урамнарны тышкы яктырту режимында башкарыла.
63.Милек формаларына карамастан, биналар һәм корылмалар милекчеләре проектлар нигезендә биналарның һәм корылмаларның архитектура-сәнгать яктырткычлары булуын һәм эшләвен тәэмин итәргә тиеш.
64.Төп мәйданнарда, магистральләрдә һәм урамнарда, транспорт тоннельләрендә эшләмәүче яктырткычлар саны 3 %тан артмаска тиеш, башка җирлек территорияләрендә (район билгеләнешендәге урамнар, ишегалды территорияләре) 5 %, җир асты кичүләрендә 10 % көндезге һәм кичке режимнарда (10 кабызылган яктырткычларга бер мөһим булмаган юл куела).
65.Радиотасы булган газ-разрядлы лампалар бу максатлар өчен билгеләнгән махсус биналарда сакланырга һәм утильләштерү өчен махсуслаштырылган предприятиеләргә чыгарылырга тиеш.
Әлеге төр лампаларны җирлек чүплекләренә, чүп эшкәртү заводларына чыгару рөхсәт ителми.
66.Тышкы яктырту җайланмаларының металл терәкләре, кронштейннары һәм башка элементлары чисталыкта булырга, крены, коррозия учакларын булдырырга һәм кирәк булган саен милекчеләр (хуҗалар, кулланучылар) белән буялырга, ләкин кимендә өч елга бер тапкыр, һәм төзек хәлдә калырга тиеш.
67.Тышкы яктыртуның бердәм системасына тоташтырылган урам һәм йорт яны яктырткычларын тоту һәм ремонтлау муниципаль заказны урнаштыру нәтиҗәләре буенча әлеге төр эшләрне үткәрүгә конкурста откан вәкаләтле орган яисә махсуслаштырылган оешма тарафыннан гамәлгә ашырыла.
Торак йортларны гамәлгә кертү җайланмаларына тоташтырылган йорт яны яктырткычын тоту һәм ремонтлау идарәче оешмалар тарафыннан гамәлгә ашырыла.
68.Тышкы яктырту терәкләре, җәмәгать (тимер юл) транспортының контакт челтәре терәкләре, саклау, бүлү киртәләре, юл корылмалары һәм юллар җиһазлары элементлары буялган булырга, язулардан һәм теләсә нинди мәгълүмати-басма продукциядән чистартылырга, төзек һәм чиста булырга тиеш.
69.Тышкы яктырту терәкләрен, җәмәгать (тимер юл) транспортының контакт челтәре терәкләрен алмаштырганда күрсәтелгән конструкцияләр демонтажланылырга һәм өч тәүлек эчендә челтәр хуҗалары тарафыннан чыгарылырга тиеш.
Тышкы яктыртуның сынган терәкләрен чыгару юллардагы терәк хуҗасы тарафыннан кичекмәстән, калган территорияләрдә шундый кирәк (демонтаж) табылганнан соң бер тәүлек эчендә башкарыла.
70.Җәмәгать (тимер юл) транспортының яктырту һәм контакт челтәре терәкләрендә урнаштырылган барлык элементларның һәм объектларның төзек һәм куркынычсыз торышы һәм канәгатьләнерлек тышкы кыяфәте өчен әлеге терәкләрнең милекчесе (хуҗасы) җаваплы.
71.Чыбыклар өзелгән, терәкләр, изоляторлар зарарланган очракта, тышкы яктырту җайланмаларын эксплуатацияләү рөхсәт ителми.
Электр үткәргечләре өзелү яки терәкләрнең зарарлануы белән бәйле тышкы яктырту җайланмалары эшендә тәртип бозуларны, ачыкланганнан соң ук кичекмәстән юкка чыгарырга кирәк.
72.чыбыкларны һәм кабельләрне челтәргә һәм тышкы яктырту җайланмаларына тоташтыру рөхсәт ителми.
73.Тышкы яктырту объектлары яисә тышкы яктырту чаралары белән җиһазландырылган объектлар милекчеләре (хуҗалары), шулай ук тышкы яктырту объектларына (чараларына) хезмәт күрсәтүче оешмалар түбәндәгеләргә бурычлы:
1. урамнарны, юлларны тиешенчә яктыртуны, терәкләрнең һәм яктырту җайланмаларының сыйфатын күзәтеп тору, бозылганда яисә зарарланганда үз вакытында ремонт ясарга;
2. билгеләнгән тәртип нигезендә яктыртуны кабызуны һәм сүндерүне күзәтергә;
3. тышкы яктыртуны һәм бизәүне урнаштыру, тоту, урнаштыру һәм эксплуатацияләү кагыйдәләрен үтәргә;
4. тышкы яктырту фонарьларын вакытында алыштырырга.
74.Тротуарларда урнашкан җәмәгать транспортының мачта һәм тышкы яктырту баганалары тирәсендә территорияләрне җыештыру өчен җаваплылык тротуарларны җыештыру өчен җаваплы затларга йөкләнә.
Трансформатор һәм бүлү подстанцияләренә якын территорияләрне, автоматик режимда эшләүче (хезмәт күрсәтүче персоналдан башка) башка инженерлык корылмаларын җыештыру өчен җаваплылык әлеге объектлар урнашкан территорияләр хуҗаларына йөкләнә.
#### Кече архитектура формаларын карап тоту
75.Кече архитектура формаларына монументаль-декоратив бизәлеш элементлары, мобиль һәм вертикаль яшелләндерү җайланмалары, су җайланмалары, муниципаль җиһазлар, җирлек территориясендә коммуналь-көнкүреш һәм техник җиһазлар керә.
76.Кече архитектура рәвешләрен карап тоту бирелгән җир кишәрлекләре чикләрендә, гомуми файдаланудагы территорияләрдә җир кишәрлекләренә хокук ияләре тарафыннан гамәлгә ашырыла вәкаләтле орган тарафыннан муниципаль заказны урнаштыру нәтиҗәләре буенча әлеге эш төрләрен үткәрүгә конкурс откан оешма белән шартнамә нигезендә тәэмин ителә.
77.Кече архитектура формалары хуҗалары түбәндәгеләрне үтәргә тиеш:
1. Чисталыкта һәм төзек хәлдә кече архитектура формаларын тоту;
2. Язгы чорда кече архитектур формаларга планлы карау башкарырга, аларны иске буяулардан, күгәректән, юудан, буяудан чистартырга, шулай ук сынган элементларны алыштырырга;
3. кышкы чорда кече архитектура формаларын, шулай ук аларга кар һәм боздан якын килүләрне чистартырга;
4. өслеккә тигез коймаланган комлыкларны урнаштырырга, комлыкларда комлыкларны елга кимендә бер тапкыр алыштырырга;
5. балалар, спорт, хуҗалык мәйданчыклары һәм ял итү мәйданчыклары җиһазларының конструктив элементларының ныклыгы, ышанычлылыгы һәм иминлеге таләпләренә туры килүен күзәтергә;
6. фонтаннар эшләү чорында су өслеген көндәлек чүп-чардан чистартырга.
78.Рөхсәт ителми:
1. кече архитектур формаларны (балалар уен мәйданчыкларында өлкәннәрнең ялы, спорт мәйданчыкларында эчке кием һ.б.) билгеләү буенча кулланмау;
2. теләсә нинди мәгълүмати-басма продукцияне кече архитектур формаларда эләргә һәм ябыштырырга;
3. кече архитектура формаларын һәм аларның конструктив элементларын сындырырга һәм җәрәхәтләргә;
4. Фонтаннарда коенырга.
#### Стационар булмаган объектларны карап тоту
79.Стационар булмаган объектларны урнаштыру мондый объектларны муниципаль хокукый актта билгеләнгән тәртиптә урнаштыру схемасы нигезендә гамәлгә ашырыла.
80.Жир кишәрлеген арендалау шартнамәсе срогы тәмамлангач, стационар булмаган объект арендатор тарафыннан демонтацияләнергә, ә җир кишәрлеге иреккә чыгарылырга һәм башлангыч халәткә китерелергә тиеш.
81.Стационар булмаган объектларның милекчеләре булган юридик һәм физик затлар түбәндәгеләрне үтәргә тиеш:
1. Аларны ремонтларга һәм буярга. Ремонт проект документациясендә билгеләнгән тышкы кыяфәтне һәм төс чишелешен саклап калуны исәпкә алып башкарылырга тиеш;
2. Яшел утыртмаларның, газларның, бордюр ташының, кече архитектура формаларының (алар булса) сакланышын күзәтергә;
81.3. стационар булмаган объектлар янындагы урналарны билгеләргә, чүп-чардан көндез кирәк булган саен, ләкин тәүлеккә бер тапкырдан да ким булмаган күләмдә чистартырга, урналарны елга бер тапкырдан да ким булмаган күләмдә буярга.
3. Рөхсәт ителми:
82.1. Проектларда каралмаган биналарны, козырекларны, лапасларны һәм башка конструкцияләрне стационар булмаган объектларга җибәрергә;
82.2 Стационар булмаган объектлар янында сәүдә-суыткыч җиһазлары куярга;
82.3. тараны, товарларны, детальләрне, көнкүреш һәм җитештерү характерындагы башка предметларны стационар булмаган объектларда һәм аларның түбәләрендә кушарга, шулай ук стационар булмаган объектларны склад максатларына яраклаштырырга;
82.4. Стационар булмаган объектлар арасында җиһаз, калдыклар белән янгынга каршы өзелүләрне тәэмин итәргә;
82.5.
#### Төзелеш эшләрен башкару урыннарын карап тоту
83.Торак йортларны, социаль-мәдәни-коммуналь объектларны төзү, реконструкцияләү, капиталь ремонтлау һәм төзекләндерү, Ташкичү авыл җирлеге үзәгенең барлык тышкы бизәлеше, шулай ук “Ташкичү авыл җирлеге” муниципаль берәмлеге территориясендә биналар интерьерларын рәсмиләштерү шәһәр төзелеше эшчәнлеге турындагы кануннар нигезендә башкарылырга тиеш.
84.Төзелеш мәйданчыкларын һәм аларга якын территорияләрне тоту, ремонт, төзелеш һәм башка төр эшләр тәмамланганнан соң төзекләндерү эшләрен яңарту йорт салучыга йөкләнә.
Эшләнмәгән төзелеш объектларын тоту төзүчегә әлеге Кагыйдәләр таләпләрен үтәгән килеш йөкләнә
85. Эшләр башланганчы, шулай ук төзелеш, ремонт һәм башка төр эшләрне җитештерү чорында:
85.1.төзелеш мәйданы территориясенең бөтен периметры буенча башкарма комитетның хокукый актлары таләпләре нигезендә типовой киртә урнаштырырга;
85.2.төзелеш мәйданчыгының гомуми тотрыклылыгын, ныклыгын, ышанычлылыгын, эксплуатация куркынычсызлыгын тәэмин итәргә;
85.3.төзелеш мәйданы киртәсенең техник торышын, аның чисталыгын тиешенчә күзәтеп барырга, пычрактан, кардан, наледидан, мәгълүмати-басма продукциядән һәм граффитидан вакытында чистартырга;
85.4.төзелеш мәйданы территориясенә кергәндә төзелеш объектының гамәлдәге төзелеш нормалары һәм кагыйдәләре таләпләренә җавап бирә торган мәгълүмати щитын урнаштырырга һәм аны тиешле хәлдә тотарга;
85.5. җәяүлеләр өчен вакытлы тротуарлар төзүне тәэмин итәргә;
85.6.төзелеш мәйданы периметры буйлап тышкы яктыртуны тәэмин итәргә;
85.7.төзелеш мәйданчыгына төзекләндерелгән подъездлар, йорт эчендәге юлларны һәм юлларда транспорт чаралары тәгәрмәчләрен чистарту яки юу пунктларын, алар урамнарның (машина юлларының) юл өлешенә пычрак һәм чүп-чар чыгарылуын булдырмый;
85.8. Йөк автотранспортының (10 тоннадан артык) төзелеш мәйданчыгына керү юлларында ябык циклның хәрәкәт маршрутын юллар һәм юлларның сакланышын тәэмин итә торган итеп килештерергә;
85.9.төзелеш мәйданчыгы территориясендә каты көнкүреш, эре габаритлы һәм төзелеш калдыкларын җыю өчен контейнерлар һәм (яисә) бункерлар булдыруны тәэмин итәргә;
85.10.төзелеш мәйданы территориясеннән билгеләнгән тәртиптә каты көнкүреш, эре габаритлы һәм төзелеш калдыкларын чыгаруны оештыруны тәэмин итәргә;
85.11. Төзелеш мәйданчыгы территориясеннән алынган һәм калдыклар булмаган карны билгеләнгән тәртиптә килештерелгән махсус билгеләнгән урыннарга чыгаруны тәэмин итәргә;
85.12.эшләрне башкарганда төзелеш мәйданчыгы территорияләрен, аңа һәм тротуарларны пычрактан, чүп-чардан, кардан, боздан көндәлек җыештырырга, елның (кышны, җәйне) вакытын исәпкә алып;
85.13.эшләрне башкарганда гамәлдәге җир асты инженерлык коммуникацияләренең, тышкы яктырту челтәрләренең, яшел утыртмаларның һәм кече архитектура формаларының сакланышын тәэмин итәргә.
86. Төзелеш һәм (яисә) ремонт эшләрен уздыруның бөтен чоры дәвамында әлеге Кагыйдәләрнең таләпләрен үтәргә, шулай ук эшләр башкарганда җимерелгән һәм җимерелгән юл өслекләрен, яшел утыртмаларны, газоннарны, тротуарларны, откосларны, кече архитектура рәвешләрен торгызырга кирәк.
87.Төзелеш материаллары, җиһазлар, автотранспорт һәм күчмә механизмнар, ярдәмче бүлмәләр, эшче һәм хезмәткәрләрне вакытлыча тоту өчен көнкүреш вагоннары, төзелеш калдыкларының транспорт партияләрен вакытлыча саклау һәм туплау урыннары төзелешне оештыру проекты нигезендә төзелеш мәйданчыклары чикләрендә урнаштырыла.
88. Рөхсәт ителми:
88.1.гражданнарның шәхси һәм иҗтимагый иминлеген тәэмин итүгә бәйле коткару, авария-торгызу һәм башка кичектергесез эшләрдән тыш, 23.00 сәгатьтән 7.00 сәгатькә кадәр төзелеш, ремонт, төяү-бушату һәм тынлыкны бозуга китерүче башка эшләрне оештыру һәм үткәрү;
88.2.Башкарма комитетның рөхсәтеннән (күрсәтмәләреннән) башка юлларның һәм тротуарларның юл йөрү өлешен киптерү яки ябу;
88.3.чүп-чарны яндырырга һәм төзелеш производствосы калдыкларын утильләштерергә.
#### Җирләү урыннарын карап тоту
89.Этник, санитар һәм экологик таләпләр нигезендә җирләү урыннарын тоту федераль законнар һәм муниципаль хокукый актта билгеләнгән җирләү урыннарын тоту кагыйдәләре нигезендә гамәлгә ашырыла.
90.Күмү урыннарын санитар карап тотуны муниципаль заказны урнаштыру нәтиҗәләре буенча әлеге эш төрен үткәрүгә конкурс откан махсуслаштырылган оешма башкара.
91.Күмү урыны эчтәлегенә таләпләр:
91.1.зиратларда җәмәгать бәдрәфләре чиста һәм төзек хәлдә булырга тиеш. Иҗтимагый бәдрәфләр территорияләрендә урыннар чистартылырга тиеш;
91.2.зират территориясендә чүп-чар һәм чүп савытлары чистартылырга тиеш. Калдыклар тупланган саен 3 көнгә бер тапкырдан да ким булмаган күләмдә чыгарылырга тиеш;
91.3.ауган һәм авария хәлендә агач утыртмалары булу рөхсәт ителми. Авария агач утыртмалары ачыкланганнан соң бер тәүлек эчендә җимерелергә тиеш;
91.4.шәхесләре ачыкланмаган мәрхүмнәрнең каберләре яки каберләре пычрактан һәм чүп-чардан чистартылырга, калкулык һәм кабер ташы белән җиһазланырга тиеш.
92. Кышкы чорда җирләү урыннарын тоту үзенчәлекләре:
92.1.зиратларның үзәк юллары, керү юллары, тротуарлар киңәйтелергә һәм кардан чистартылырга тиеш. Боз катламнары булмаса, тигез кар накаты булу рөхсәт ителә;
92.2.үзәк юллар, керү юллары, тротуарлар бозлавыкка каршы материаллар белән эшкәртелергә тиеш. Юлларның һәм тротуарларның юл өлешен эшкәртү кар явудан соң ук башланырга тиеш;
92.3.беренче чиратта кар чыгаруны, бозны кыяуны һәм үзәк һәм подъезд юлларыннан кар-боз берәмлекләрен алуны башкарырга кирәк;
92.4.җәяүлеләр зоналарында янгын сүндерү урыннарында бозга каршы материаллар куллану, юллардан чистартылган кар һәм бозларны каберләргә, газоннарга, куакларга кушу рөхсәт ителми.
93. Җәйге чорда җирләү урыннарын тоту үзенчәлекләре:
93.1.үзәк юллар, керү юллары, тротуарлар, каберләр арасындагы юллар һәм гомуми файдаланудагы башка территорияләр төрле пычранулардан чистартылырга тиеш;
93.2.Яшел утыртмаларны санитар кисеп алу, чүп үләннәрен кисү буенча чаралар ел саен үткәрелергә тиеш.
94. Күмү урынын тәрбияләү, кабер өстенә кую (тәреләр, һәйкәлләр, плиталар, склеплар һ.б.), чәчәкләр һәм декоратив куаклар утырту, колумбарида куышны карау ир белән хатын, туганнары, вафат булучының законлы вәкиле яисә санитария таләпләрен мәҗбүри үтәгән башка зат тарафыннан башкарыла.
#### Автотранспорт чараларын озак һәм кыска сроклы саклау урыннарын карап тоту
95. Автотранспорт чаралары (алга таба - туктап тору) тукталышын карап тоту гамәлдәге төзелеш нормалары һәм кагыйдәләре, шулай ук әлеге Кагыйдәләр нигезендә стоянка урнаштыру өчен бирелгән җир кишәрлегенең (алга таба - хуҗа) хокук иясе тарафыннан гамәлгә ашырыла.
96. Хуҗалар түбәндәгеләрне үтәргә тиеш:
96.2.тоткарлыклар киртәләренең техник торышын, аларның чисталыгын күзәтергә, пычрактан, кардан, наледидан, мәгълүмати-басма продукциядән вакытында чистартырга;
96.3 стоянкалар янәшәсендәге территорияләрдә һәм территорияләрдә материаллар туплауга, комплектланган транспортны, төрле конструкцияләрне саклауга юл куймаска;
96.4.стоянкалар территорияләрен гамәлдәге нормалар һәм кагыйдәләр таләпләренә туры килә торган яктылык тигез таралуны тәэмин итә торган тышкы яктырту белән җиһазландырырга;
96.5 Территориядә башка капиталь һәм вакытлыча биналар, корылмалар, сәүдә павильоннары, киосклар, лапаслар һ.б. төзү тукталышларын булдырмаска;
96.6.ягулык-майлау материаллары агып торган автомобильләр юу һәм автомобиль кую урыннары территорияләрендә юл куймаска;
96.7.санитария һәм янгынга каршы кагыйдәләрне үтәгән стоянкалар территорияләрен карап тоту.
96.8. Автостоянканың урнашу урынын һәм хезмәтләрне тамгалар белән күрсәтүне, шулай ук гамәлдәге дәүләт стандартлары таләпләренә туры китереп, билгеләнешле каты өслекле стоянкага килү җайланмасын;
#### җирлек территориясен бәйрәмчә бизәү
97.Жирлек территориясен бәйрәм белән бизәү дәүләт һәм башка бәйрәмнәр, истәлекле вакыйгаларга бәйле чаралар уздыру чорында башкарыла.
Бәйрәм бизәлешенә дәүләт һәм муниципаль флаглар, лозунглар, гирлянд, панно вывескасы, декоратив элементлар һәм композицияләр, стендлар, трибуналар, эстрада урнаштыру, шулай ук бәйрәм иллюминациясе җайланмасы керә.
Бәйрәм бизәлеше элементларын әзерләгәндә һәм урнаштырганда Юл хәрәкәтен җайга салуның техник чараларын төшереп калдырырга, аларны начарайтырга рөхсәт ителми.
### IV. «Ташкичү авыл җирлеге» муниципаль берәмлеге территориясен җыештыру тәртибе, моңа төзекләндерү эшләре һәм аларны үтәү ешлыгы да керә
#### «Ташкичү авыл җирлеге» муниципаль берәмлеге территориясен җыештыру һәм карап тотуга гомуми таләпләр
098. Предприятиеләр, учреждениеләр һәм оешмалар, шулай ук индивидуаль торак йортларның хуҗалары һәм файдаланучылары гомуми файдаланудагы территорияләрне пычратуга юл куймаска тиеш.
099. Жирлек территориясен җыю һәм карап тоту «Ташкичү авыл җирлеге» муниципаль берәмлеге башкарма комитеты тарафыннан гамәлгә ашырыла:
100. җәйге чорда - 15 апрельдән 14 октябрьгә кадәр;
101. кышкы чорда - 15 октябрьдән 14 апрельгә кадәр.
Күрсәтелгән сроклар, һава шартларына карап, башкарма комитет тарафыннан төзәтелә ала.
100.җирлек территориясен җыю түбәндәгеләрне үткәрү юлы белән башкарыла:
1. җирлек территориясен тоту, җыештыру буенча системалы эшләр;
2. Башкарма комитетның хокукый актлары нигезендә берәмлек массакүләм чаралар (шимбә өмәләре).
101.Җәйге чорда җирлек территориясен җыештыру юу, су сибү, себерү һәм җирлек территориясен карап тоту буенча башка эшләр башкару юлы белән җирлек территориясенең пычрануын һәм тузанлануын киметү максатында башкарыла һәм түбәндәгеләрне үз эченә ала:
101.1.ясалма өслекле территорияләрне себерү (коры һавада су сибү), урам-юл челтәре объектларының һәм яңгыр канализациясе белән җиһазланган башка территорияләрнең тузаннан һәм пычрагыннан юу. Ясалма өслекле юл өслекләрен, мәйданнарын, тротуарларын һәм башка территорияләрне юу бөтен киңлеккә башкарыла;
101.2.яңгырлы канализация рәшәткәләрен чистарту;
101.3.барлык территориядән чүп-чар җыю;
101.4. Ел саен, 1 июньгә кадәр, кече архитектура формаларын, бакча һәм урам җиһазларын, урналарны, спорт һәм балалар мәйданчыкларын, коймаларны, бордюрларны буяу;
101.5. гомуми файдаланудагы территорияләрдә, файдалану чикләнгән территорияләрдән һәм махсус билгеләнештәге яшелләндерелгән территорияләрдән тыш, үләнне даими рәвештә кию (үләннең 15 см дан артык биеклегендә) һәм тәүлек дәвамында чабылган үләнне җыештыру;
101.6. яфрак коелу чорында тәүлеккә бер тапкыр коелган яфракны җыю һәм алып чыгу;
101.7 Территорияләрне җыештыру, шул исәптән сәүдә объектлары, оешмалар һәм предприятиеләр янында автотранспорт кую урыннары, ул 8.00 сәгатькә тәмамланырга тиеш;
101.8 юудан соң бордюр янында лотоклар җыештыру.
102. Җыелган чүп-чар, катнашма, яфрак, чабылган үлән, ботаклар билгеләнгән таләпләр нигезендә чыгарылырга тиеш.
103. Территорияләрне җыештыру өчен җаваплы оешмалар яфрак коелу чорында урамнар һәм юллар буйлап газлардан коелган яфракларны җыеп алып чыгалар.
Яфракларны, җылылык яратучы үсемлекләрне җылыту очракларыннан тыш, агач һәм куакларның комлевой өлешенә җыю тыела.
104. Кышкы чорда гомуми файдаланудагы территорияне җыештыру түбәндәгеләрне үз эченә ала:
104.1.юл өслекләрен һәм тротуарларны кардан, кар һәм чүп-чардан чистарту;
104.2.скользкость яки бозлавык барлыкка килгәндә җәяүлеләр өчен ком сибелгән зоналар, баскычлар, бозлавыкка каршы юлларны эшкәртү;
104.3.язгы чорда - кар эрү һәм кар суларын агызу.
105. «Ташкичү авыл җирлеге» муниципаль берәмлегендә урнашкан хуҗалык субъектларына әлеге хуҗалык субъектлары файдалана торган территорияләрне кар һәм боздан вакытында чистарту җаваплылыгы йөкләнә.
106.җирлек территориясендә башкарыла торган урып-җыю эшләре технологиясе һәм режимнары һава шартларына бәйсез рәвештә транспорт чараларының һәм җәяүлеләрнең каршылыксыз хәрәкәтен тәэмин итәргә тиеш.
107. Җәяүле тротуарларны, җир өсте кичүләрен, кышкы чорда баскычларны җыештыру үзенчәлекләре:
107.1. Җәяүлеләр өчен тротуарлар, җир өсте кичүләре, баскычлар күрсәтелгән корылмаларның җәяүлеләр йөри торган өлешенең бөтен киңлегенә кардан чистартылырга тиеш. 107.2. интенсив кар яву чорында җәяүлеләр тротуарлары, баскычлар бозлавыкка каршы материаллар белән эшкәртелергә һәм чистартылырга тиеш;
107.3. бозлавык барлыкка килгәндә, бозлавыкка каршы материаллар беренче чиратта баскычлар, аннары тротуарлар эшкәртелә. Бозга каршы материаллар белән эшкәртү вакыты тайгак табылганнан соң дүрт сәгатьтән артмаска тиеш;
107.4. калдыклар һәм химик реагентлар белән пычранмаган көпшәк карны, яшел утыртмаларны саклаган һәм агып төшүче суларны тәэмин иткән очракта, шушы максатлар өчен алдан билгеләнгән газонга яисә урыннарга җыю рөхсәт ителә.
108. җирлек территориясендә түбәндәгеләр рөхсәт ителми:
108.1. Урамнарда, мәйданнарда, яшел утыртмалары булган участокларда, скверларда, паркларда, газларда, пляжларда һәм гомуми файдаланудагы башка территорияләрдә сортларга;
108.2. Гомуми файдаланудагы территорияләрдә, гамәлдәге законнар нигезендә бирелгән күмү урыннарыннан тыш, мемориаль намогия корылмаларын (истәлекле корылмаларны, коймаларны) билгеләргә;
108.3. шушы максатларда каралмаган урыннарда, шул исәптән җәмәгать транспортының муниципаль маршрутларының соңгы пунктларында, салонны юуны, чистартуны һәм транспорт чараларына техник хезмәт күрсәтүне башкарырга;
108.4. Биналарны һәм корылмаларны төзекләндерү элементларын, һәйкәлләрне, мемориаль такталарны, агачларны, куакларны, гомуми файдаланудагы территорияләрдә төзекләндерү өчен кече архитектура формаларын һәм башка элементларны ватарга һәм аларга зыян салырга, шулай ук аларны үз белдеге белән үзгәртеп корырга, үзгәртеп корырга һәм күчерүне башкарырга;
108.5. язулар, рәсемнәр төшерергә, мәгълүмати-басма продукцияне ябыштырырга һәм ябыштырырга, җәмәгать транспортын, стеналарын, баганаларын, коймаларын (коймаларын) һәм бу максатлар өчен каралмаган башка объектларны көтү тукталышларында граффити ясарга;
Бирелгән җир кишәрлекләренең чикләреннән һәм (яисә) коймаларыннан читтәге күчемле мөлкәтне туплау һәм саклау;
108.7. тару, сәнәгать товарлары һәм тротуарларда, газларда, юлларда башка сәүдә предметлары урнаштырырга һәм урнаштырырга;
108.8 Билгесез урыннарда кар өеп кую;
108.9 Тимер-бетон блоклар, баганалар, коймалар, шлагбаумнар, корылмалар һәм башка җайланмалар кую юлы белән үз белдегең белән тротуарлар һәм юлларны ябарга.
109. Шәһәр территориясендә чүп-чар (чүп-чар, кар, грунт һ.б.) ташланган очракта, мондый хокук бозуларга юл куйган затлар ачыкланган хокук бозуларны 10 көннән артмаган вакытта бетерү чараларын күрә.
110. Санап алынмаган урыннарда калдыклар урнаштырган затлар үз исәбенә әлеге территорияне җыештырырга һәм чистартырга, ә кирәк булганда җир кишәрлеген рекультивацияләргә тиеш. Әгәр дә 20 тәүлек дәвамында рөхсәтсез урында калдыкларны урнаштырган зат билгеләнмәгән булса, калдыкларны алып ташлау һәм рөхсәтсез чүплекләр территорияләрен рекультивацияләү әлеге территорияне җыештыру өчен җаваплы оешмалар (яисә, әлеге төр хезмәт күрсәтүләрне шартнамәдә каралган булса, калдыкларны чыгаруны гамәлгә ашыручы махсуслаштырылган оешма) тарафыннан башкарыла.
111. Билгеләнгән тәртиптә бирелмәгән һәм муниципаль милектәге җир кишәрлекләрендә (территорияләрдә) стихияле барлыкка килә торган чүплекләрне бетерү вәкаләтле орган тарафыннан тәэмин ителә.
#### Җирле әһәмияттәге автомобиль юлларын җыештыру
112. Җирле әһәмияттәге автомобиль юлларын (алга таба юллар) җыю автомобиль юлларын, тротуарларны, машина кую урыннарын (парковка кесәләрен), җәмәгать транспортын, пычрактан, чүп-чардан, кардан һәм боздан ясалма юл корылмаларын даими чистарту чаралары комплексын үз эченә ала.
113.Язгы-җәйге чорда юлларны юдыру, су сибү, тузан тузанын бетерү, себерү һ.б.
Көзге-кышкы чорда юлларны җыештыру чүп-чар, кар һәм боз җыюны һәм чыгаруны, пычракны, юлларны ком-тоз катнашмасы белән ташуны, тротуарларны коры ком белән җибәрүне күздә тота.
113. Йөк юлларының, орлык һәм резерв полосаларының, юлларның, машина юлларының лоток зоналарының пычрануы (якынча дымлануы белән) көндез - 8.00 сәгатьтән 21.00 сәгатькә кадәр, ә магистральләр һәм транспортның интенсив хәрәкәте булган урамнарны төнлә 23.00 сәгатьтән 7.00 сәгатькә кадәр туздыра.
114. Мәйданнарның, магистральләрнең, урамнарның һәм юлларның ясалма өслекләренең, ясалма юл корылмаларының, аерымланган трамвай юллары төнлә (23.00 дән 7.00 гә кадәр) һәм көндез (7.00 сәгатьтән 23.00 сәгатькә кадәр) башкарыла.
Юл читендә юылганда, су агымын тротуарларга смета һәм чүп-чар агызу, газоннар төшерү, җәмәгать транспортын көтү тукталышы, биналарның фасадына якын урнашу, сәүдә объектлары һ.б. алу рөхсәт ителми.
Эссе көннәрдә (һава температурасы 25 °С тан югары булганда) юлның өлешенә су сибү 12.00 дән 16.00 сәгатькә кадәр интервал белән башкарыла.
115. Юл буенда урнашкан урналарны чистарту көненә кимендә бер тапкыр, тукталыш мәйданчыкларында көненә ике тапкыр башкарыла.
117.Җәмәгать транспортының көтү павильоннары буялмаган, буялган һәм юылган, рөхсәт ителмәгән мәгълүмати-басма продукциядән, граффитидан чистартылган булырга тиеш. Кышкы чорда кардан чистартылырга тиеш.
116. Аерым элементлар буенча юлларны җәйге җыештыруга таләпләр:
118.1.үтү өлеше төрле пычранулардан тулысынча чистартылырга һәм бөтен киңлеккә юылырга тиеш. Жайлаштыру сызыклары белән билгеләнгән көзге, резерв полосалар комнан һәм вак чүп-чардан даими чистартылырга тиеш;
118.2ике метрлы лотковый зоналарда грунт-комлы нанослар һәм пычранулар булырга тиеш түгел. Махсуслаштырылган машиналарның эш цикллары арасында барлыкка килергә мөмкин комлы кисәкчәләр һәм төрле вак чүп-чар белән пычранулар рөхсәт ителә;
118.3.юл кырыйлары эре габаритлы калдыклардан һәм башка чүп-чардан чистартылырга тиеш;
119.Юлларны кышкы җыештыруга таләпләр:
119.1 Кышкы чорда юлларны җыештыру түбәндәгеләрне үз эченә ала:
1) кар һәм юл йөрү өлешен чистарту, җәмәгать транспортын көтү тукталышлары, себерү, карны өемгә күчерү һәм кар чыгару;
2) юлларны, тротуарларны эшкәртү, кар яву башланган һәм бозлавык барлыкка килгән вакыттан алып җәмәгать транспортының бозга каршы материаллар белән көтүен туктату;
119.2 Юлларның, тротуарларның, парковкаларның (парковка кесәләренең) юл өлешеннән кар җыю, җәмәгать транспортын көтү тукталышлары кар капламы билгеләнгән вакыттан алып даими рәвештә башкарылырга тиеш;
119.3. юлларның юл өлешен механикалаштырылган ысул белән (урып-җыю техникасы комплекслары) җыештырганда һәм кар өемнәре барлыкка килгәндә җәяүлеләр өчен чыгу урыннарында, парковкалар (парковка кесәләре) алдында, җәмәгать транспортын көтү тукталышлары, машина узу юллары белән аеру зарур;
119.4. Юлларның һәм аңа якын тротуарларның юл өлешеннән чистартылган кар киң урамнарда, мәйданнарда һәм аерым полосаларга проспектларда, юл кырыйлары булган юлларда, калган урамнарда - юлның алгы өлешенә (машина юлының киңлегенә карап урамның бер яисә ике ягыннан) хәрәкәт итә һәм валларга формалаша.
Урам чатларында, җәмәгать транспортының көтү тукталышларында, җәяүлеләр өчен чыгу юлларында, яңгыр сулары коелары урнашкан урыннарда кар өемнәре чистартыла: юл чатында юл чатында, җәмәгать транспортын көтү тукталышларында - утырту мәйданчыгының озынлыгында, җәяүлеләр өчен чыгу юлларында - күчеш киңлегендә, ләкин 5 метрдан да ким булмаган җирдә, яңгыр сулары агып торган коеларда - кимендә 1,5 м.
Кар өенең киңлеге 2 м дан артмаска тиеш;
119.5. Кар беренче чиратта күперләрдән һәм юлүткәргечләрдән, җәмәгать транспортының маршрут хәрәкәте булган тар урамнардан, пассажир транспорты тукталышларыннан һәм җәяүлеләр һәм транспорт чаралары туплану мөмкинлеге булган башка урыннардан алына;
119.6.кар яуган вакытта юлларның юл өлешендә кар кар кар эретү станцияләренә йә билгеләнгән тәртиптә килештерелгән махсус урыннарга, ул тәмамланган вакыттан алып алты сәгатьтән дә соңга калмыйча чыгарылырга тиеш.
Кар эрү станцияләре йә махсус билгеләнгән урыннар подъездлы юллар, яктырту, көнкүреш биналары һәм киртәләр белән җиһазландырыла;
119.7.Юлларны җыештырганда, тышкы яктырту баганаларын, тәртипле калканнарны, идарә итү һәм башка корылмалар, агачлар, куаклар шкафларын саклауны, шулай ук юл читендә карны механикалаштырып җыештырганда яшел утыртмаларның сакланышын тәэмин итәргә кирәк.
120. Экстремаль шартларда юлларны җыештыру өчен вәкаләтле орган юлларны җыештыру буенча чаралар комплексын күздә тоткан эшләрнең авария планын әзерләргә тиеш.
121. Рөхсәт ителми:
121.1. квартал эчендәге машина юлларыннан, ишегалды территорияләреннән, предприятиеләр, оешмалар территорияләреннән, төзелеш мәйданчыкларыннан, сәүдә объектларыннан чистартыла торган кар, боз, 8.00 сәгатьтән соң, шулай ук машина юлларын җыештыручы зат белән шартнамә булмаганда, тротуарларга, юлларның һәм машина юлларының машина юлларына үтү өлешен бастырып чыгарырга яисә күчерергә;
121.2.Тротуарларда бозга каршы реагент сыйфатында техник тоз һәм сыек хлор кальций куллану, җәмәгать транспортын көтү тукталышлары, паркларда, скверларда, ишегалларында һәм башка җәяүлеләр зоналарында һәм яшел утыртмалары булган территорияләрдә;
121.3. Авыз күчешен күчерергә һәм пычранган ком-тоз кар катнашмалары, шулай ук газларга, чәчәклекләргә, куаклыкларга һәм башка яшел үсентеләрне күчерергә;
121.4.билгеләнгән тәртиптә килештерелмәгән урыннарда кар чыгарырга һәм тезәргә;
121.5.кар өемнәрен формалаштыру:
1) күрү өчпочмагы зонасында бер дәрәҗәдә һәм тимер юл аша чыгу юлларының һәм урамнарның киселешендә;
2) җәмәгать транспортын көтү тукталышыннан 20 метрга якынрак;
3) транспорт киртәләре яисә югары бордюр белән җиһазландырылган юллар участокларында;
4) тротуарларда;
5) янәшәдәге территорияләргә кергән урыннарда;
121.6. юлга автотранспорт тәгәрмәчләре белән грунт һәм пычрак чыгарылган;
121.7. Грунт, чүп-чар, юаш төзелеш материаллары, җиңел тару, юлларның пычрануына юл куймый торган брезент яки башка материал белән агачларны ташырга, шулай ук төзелеш катнашмаларын һәм эремәләрен (шул исәптән цемент-комлы эремәне, известь, бетон катнашмаларын) юлга, тротуарга, юл кырыена яки юл буена якын газ полосасына кою мөмкинлеген юкка чыгармый торган чаралар күрмичә генә күчереп йөртергә.
#### Кешеләрнең ял итү һәм массакүләм булу урыннарын санитар карап тоту һәм төзекләндерү
122. Кешеләрнең ял итү һәм массакүләм булу урыннарына түбәндәгеләр керә:
1) мәйданнар, парклар, скверлар, бульварлар, яр буйлары, җирлек урманнарында оештырылган ял урыннары, пляжлар;
2) актив ял итү һәм мавыктыргыч чаралар урыннары - стадионнар, уен комплекслары, ачык сәхнә мәйданчыклары һ.б.
3) сәүдә объектлары территорияләре (ваклап сату базарлары, сәүдә комплекслары, стационар булмаган вак ваклап сату челтәре объектлары комплекслары), җәмәгать туклануы, социаль-мәдәни билгеләнеш, көнкүреш хезмәте күрсәтү;
4) административ һәм иҗтимагый биналарга, учреждениеләргә якын территорияләр.
123. Гомуми файдаланудагы мәйданнарны, паркларны, скверларны, бульварларны, яр буен һәм башка территорияләрне җыю:
123.1.мәйданнарны, паркларны, скверларны, бульварларны, яр буен 23.00 дән 8.00 гә кадәр җыярга кирәк. Көндез чүп-чар җыючыларны һәм чүп-чар җыючыларны чүп-чар калдыклары белән тутырылган чүп-чар җыю эшләре башкарыла;
123.2. Кышкы чорда паркларда, бакчаларда, скверларда, бульварларда, яр буйларында һәм башка ял итү зоналарында юлларны җыештырганда, химик реагентлары булмаган карны шушы максатлар өчен алдан билгеләнгән урыннарга, яшел утыртмаларны саклаган һәм кар суларын агызып чыгаруны тәэмин иткән очракта, вакытлыча салып кую рөхсәт ителә.
124. Пляжларны җыю һәм санитар карап тоту:
124.1.пляжны төп җыештыру аны япканнан соң башкарыла һәм яр буйларын, чишенү урыннарын, яшел зоналарны һәм бәдрәфләрне җыештыру һәм дезинфекцияләүне үз эченә ала. Көндез чүп-чар җыю һәм чүп-чар җыю калдыклары белән тулган чүп-чар җыештыру үткәрелә.
Каты көнкүреш калдыкларын чыгару көн саен 8.00 сәгатькә кадәр чыгарыла;
124.2.пляж территориясе чүп-чар белән җиһазландырылачак. Урманнар арасындагы ераклык 40 м дан артмаска тиеш;
124.3.пляжлар җәмәгать бәдрәфләре белән җиһазландырыла. Җәмәгать бәдрәфеннән су коену урынына кадәр ераклык кимендә 50 м һәм 200 м булырга тиеш;
124.4.пляж комының өске катламы юешләнгән, чүп-чарны, башка калдыкларны бетергән һәм ком көн саен тигезләнергә тиеш;
124.5. Коену өчен билгеләнгән урыннарда кер юу һәм хайваннар коену тыела.
125. Каты көнкүреш калдыкларын чыгару һәм урнаштыру буенча хезмәтләр күрсәтүгә шартнамә төземичә пляж ачу рөхсәт ителми.
126. Ваклап сату базарларын җыю һәм санитар карап тоту:
126.1. Ваклап сату базарларының (алга таба - базар) территорияләре төзекләндерелергә, бәдрәфләр, хуҗалык һәм контейнер мәйданчыклары, контейнерлар һәм урналар белән җиһазландырылырга, яңгыр һәм кар суларын агызу өчен каты өслекләре һәм уклоннары булырга, шулай ук суүткәргеч һәм канализация булырга тиеш;
126.2. Базар һәм аның тирәсендәге территорияләрне төп җыештыру аны япканнан соң башкарыла. Көндез чүп-чар җыючыларның каты көнкүреш калдыклары белән тутырылган чүп-чар җыештыру һәм чистарту эшләре башкарыла;
елның җәйге чорында базар территориясендә 126.3 атна саен мәҗбүри рәвештә дымлы җыештыру башкарыла;
126.4. базар территориясе 40 кв. м мәйдандагы бер урна исәбеннән җиһазландырылачак, өстәвенә, алар арасындагы ераклык 10 м дан артмаска тиеш;
127. Базар территориясендә һәм аның янәшәсендә урнашкан оешмалар, сәүдә һәм көнкүреш хезмәте күрсәтү предприятиеләре, киосклар, сәүдә палаталары һәм павильоннары эшчәнлеге каты көнкүреш калдыкларын чыгару һәм урнаштыру буенча хезмәт күрсәтүләргә килешү төземичә рөхсәт ителми.
128. Сәүдә һәм (яисә) җәмәгать туклануы объектларын җыю һәм санитар карап тоту:
128.1.сәүдә объектлары территорияләрен тулысынча җыештыру һәм (яисә) җәмәгать туклануы тәүлегенә кимендә ике тапкыр (иртән һәм кич) гамәлгә ашырыла. Көндез чүп-чар җыючыларны һәм чүп-чар җыючыларны чүп-чар калдыклары белән тутырылган чүп-чар җыю эшләре башкарыла;
128.2.сәүдә һәм (яисә) җәмәгать туклануы объектларына керә торган ишек янында кимендә ике урна урнаштырыла;
128.3.вакытлыча урам сәүдә урыннарында территорияләрне 10 м радиуста җыялар. Газ һәм тротуарларда тара һәм товарларны салу рөхсәт ителми; 128.4. калдыкларны чыгару тәэмин ителә.
129.Башка сәүдә мәйданчыкларын, стационар булмаган вак-төяк челтәр объектлары комплексларын, социаль-мәдәни билгеләнештәге территорияләрне җыештыру аларны елның җылы вакытында мәҗбүри алдан поливка белән япканнан соң башкарыла. Агымдагы урып-җыю көн дәвамында башкарыла. Көн саен каты көнкүреш калдыкларын чыгару тәэмин ителә.
129. Кешеләрнең ял итү һәм массакүләм булу урыннарын төзекләндерү:
130.1. Кешеләрнең ял итү һәм массакүләм булу урыннарында уңайлылык тудыру элементларының мәҗбүри исемлегенә өслекләрне бәйләүнең, яшелләндерү, эскәмияләр, чүп-чар өчен кечкенә контейнерлар, урам җиһазлары, яктырту җиһазлары, архитектура-декоратив яктырту җайланмалары, җирлек мәгълүматларын йөртүчеләр, яшелләндерү участокларын яклау элементлары (металл киртәләр, өслекнең махсус төрләре һ.б.) керә;
130.2. Кешеләрнең ял итү һәм массакүләм булу урыннарының барлык территорияләре, пляжлардан тыш, коры өслекле яисә яшел үсентеләр утыртылган үсемлек грунты булырга тиеш;
130.3. ял итү һәм кешеләр күпләп җыела торган территорияләрдә яшелләндерү участокларын чәчәклекләр, газлар, ялгыз, төркемле, рядовой бистәләр, вертикаль, күпкатлы, мобиль яшелләндерү формалары рәвешендә проектларга кирәк;
130.4. Кешеләргә ял итү һәм массакүләм булу урыннары, туалет урнаштыру һәм тоту таләпләрен үтәп, җиһазландырылган һәм эшли торган бәдрәф кабиналары белән комплектланырга тиеш;
130.5. пычранган саен, кешеләрнең ялы яисә массакүләм җыела торган урыннарында фонтаннар, буалар, елга ярлары чистартылырга тиеш;
130.6.массакүләм чаралар уздырганда, аларны оештыручылар чараны үткәрү урынын җыештыруны һәм төзекләндерүне яңартуны тәэмин итәргә тиеш. Чараны уздыру урынын җыештыру һәм бозылган төзекләндерү тәртибен билгеләнгән тәртиптә чараны уздыруга тиешле рөхсәт алу стадиясендә билгеләнә.
130. Кешеләрнең ял итү һәм массакүләм булу урыннары территорияләрендә рөхсәт ителми:
131.1.тару һәм сәүдә җиһазларын бу урынга билгеләнмәгән урыннарда сакларга, урнаштырырга;
җитештерү һәм куллану калдыклары белән территорияне пычратырга;
131.3.автотранспорт чараларын юарга һәм ремонтларга, эшкәртелгән ягулык-майлау сыеклыкларын салырга;
131.4.автостоянкалар, гаражлар, аттракционнар уздырырга, билгеләнгән тәртипне бозып реклама конструкцияләре урнаштырырга;
131.5.табигый һәм ясалма яшелләндерү объектларын зарарларга;
131.6.кече архитектура формаларын зарарларга һәм аларны билгеләнгән урыннардан күчерергә;
131.7.өстәлләрдә һәм эскәмияләрнең аркаларында утырырга;
131.8.
131.9. Автотранспорт чараларының түләүле стоянкаларын законсыз оештырырга;
131.10.үз белдеге белән стационар булмаган объектларны урнаштырырга;
131.11.тротуарларның асфальт-бетон өслеген, янәшәдәге яшел зоналарның бөтенлеген һәм территорияләрне төзекләндерүнең башка элементларын бозарга;
131.12. территориядә сәүдә-суыткыч җайланмасы кую;
131.13.халыктан каты көнкүреш калдыкларын җыю өчен билгеләнгән контейнерларга (бункерларга) калдыкларны контейнерларга (бункерларга) урнаштыру өчен, идарәче оешмалар белән каты көнкүреш калдыкларын җыю өчен контейнерларга (бункерларга) килешү булмаса, каты көнкүреш калдыкларын җыярга;
131.14. Тимер-бетон блоклар, баганалар, коймалар, шлагбаумнар, корылмалар һәм башка җайланмалар кую юлы белән тротуарларны үз белдеге белән каплау;
131.15.товарны сәүдә объектыннан читтә чыгарырга;
131.16.учак ягарга, шул исәптән ачык ут куллануны күздә тоткан чаралар уздырырга, мангаллар һәм ризыкны ачык ут ярдәмендә җылылык белән эшкәртү өчен башка җайланмалар кулланырга.
#### Күпфатирлы йортның йорт яны территориясен җыештыру, карап тоту һәм төзекләндерү
132. Йорт яны территориясен җыештыру:
132.1. Урып-җыю түбәндәге тәртиптә башкарылырга тиеш: тротуарларны, җәяүлеләр өчен юлларны (бозлавык һәм тайгаклык очрагында - ком чүбе), ә аннан соң ишегалды территорияләрен җыештыру;
132.2.җыештыру, кар яву вакытында җитештерелә торган кар чистартудан тыш, 8.00 сәгатькә кадәр башкарыла.
Көндезге вакытта машиналар тизлеге 4 км/сәг булганда җыярга рөхсәт ителә.
133. Җәйге җыештыру:
йорт яны территорияләрен җәйге җыештыру: себерү, юу яисә су сибү - махсус машиналар ярдәмендә - күбесенчә иртә, иртәнге һәм соң, кичке сәгатьләрдә, башкарылырга тиеш;
133.2. Тротуар мойкасын бары тик ачык тротуарларда гына (алар прилотка полосасы белән чиктәш) һәм биналардан урамның машина юлына таба юнәлештә генә башкарырга кирәк;
133.3. Эссе вакытта тротуарларга су сибү кирәк булган саен башкарылырга тиеш, ләкин тәүлегенә кимендә ике тапкыр.
134. Кышкы җыештыру:
134.1. Түбәләрдә җыела торган кар үз вакытында җиргә ташланырга һәм прилот полосасына күчәргә, ә киң тротуарларда - валларга формалашырга тиеш;
134.2. Сугарулы кар тротуарлардан машина юлының алгы өлешенә, ә ишегалларында - төзелеш урыннарына күчәргә тиеш;
134.3. Квартал эчендәге юллардан авышкан карны борт ташына параллель урнашкан өемнәргә һәм өемнәргә салырга яисә, кагыйдә буларак, ротор кар чистартучылары ярдәмендә юл буен җайларга кирәк;
134.4. тротуарларда, урамнарның машина юлыннан газлар белән аерылып, 6 м дан артык киңлектә, карны тротуар уртасына таба борып җибәрү рөхсәт ителә;
134.5. кар өемнәренә һәм өемнәргә салу буенча эш кар яуганнан соң алты сәгатьтән дә соңга калмыйча, ә башка территорияләрдә 12 сәгатьтән дә соңга калмыйча тротуарларда төгәлләнергә тиеш;
134.6. Ишегалларда, квартал эчендәге юлларда, газларда һәм ирекле территорияләрдә, җәяүлеләрнең ирекле хәрәкәтенә һәм автотранспортның йөрүенә комачауламый торган, яшел утыртмаларны һәм кар суларын бүлеп чыгаруны тәэмин итеп, пычранмаган ком-тоз катнашмалары белән капланмаган кар өемнәре төзергә рөхсәт ителә;
134.7. Камилләштерелгән япмалар булмаганда, карны хәрәкәт астына җыярга кирәк, аннары аны тыгызлау өчен кар катламын калдырырга кирәк;
134.8.юл капламаларын эшкәртүнең шомалыгы барлыкка килгәндә, ком-тоз катнашмасы белән эшкәртү бүлүчеләр ярдәмендә 0,2-0,3 кг/м нормасы буенча башкарылырга тиеш;
134.9. Боз ясалышын эшкәрткәннән соң йомшартылган катнашмаларны, ачык грунтка, агачларга яки газларга эләгүгә юл куймыйча, күчерергә яисә күчерергә кирәк.
135. Яз җитүгә түбәндәгеләр гамәлгә ашырыла:
135.1. Тузан суларын нормаль чыгару өчен таләп ителә торган урыннарда су агызып китүне тәэмин итү өчен, канауларны юдырту һәм чистарту;
135.2. Калын суларның люкларга һәм коеларны су белән тәэмин итүгә системалы рәвештә куылуы;
135.3. Кар эреп беткәннән соң, калган кар һәм бозны чистарту.
136. Күпфатирлы йортның йорт яны территориясен (алга таба - йорт яны территориясе) тоту түбәндәгеләрне үз эченә ала:
137. даими җыештыру;
138. күзәтү һәм су сиптерү коеларын, дренажларны, лотокларны, үрелгән торбаларны ремонтлау һәм чистарту;
139. инженер челтәрләренең смотр коеларына, янгын сүндерү су белән тәэмин итү чыганакларына (гидрантларга, сулыкларга һ.б.) каршылыксыз үтеп керүне тәэмин итү;
140. каты көнкүреш һәм эре габаритлы калдыкларны җыю һәм алып китү;
141. яшелләндерү һәм булган яшел утыртмаларны карау;
142. кече архитектура рәвешләрен карап тоту, агымдагы һәм капиталь ремонтлау.
143. Калдыкларның барлык төрләре су үткәрми торган өслекле контейнер мәйданчыкларында урнаштырыла торган контейнерлар һәм бункерларга каты көнкүреш калдыкларын туплау нормалары нигезендә кирәкле күләмдә җыелырга тиеш.
144. Күпфатирлы йортларда яшәүче гражданнар түбәндәгеләргә бурычлы:
138.1. йорт яны территорияләрендә чисталык һәм тәртип сакларга;
138.2. Каты көнкүреш һәм эре габаритлы калдыкларны махсус контейнерларга һәм йорт яны территорияләрендә урнашкан махсус мәйданчыкларга гына урнаштырырга.
145. Идарәче оешмалар түбәндәгеләрне тәэмин итәргә тиеш:
139.1.8.00гә кадәр йорт яны территорияләрен җыештыру һәм көн дәвамында чисталыкны саклау;
139.2.каты көнкүреш калдыклары өчен контейнерлар урнаштыру, ә анализланмаган биналарда - моннан тыш, сыек көнкүреш калдыклары өчен җыентыклар урнаштыру;
139.3. расланган график нигезендә каты көнкүреш һәм эре габаритлы калдыкларны чыгару;
139.4. контейнерларны (бункерларны) һәм контейнер мәйданчыкларын, аларга килү юлларын чиста һәм төзек хәлдә тоту;
139.5. подъездларга керү юлларында чүп савытлары, эскәмияләр урнаштыру һәм аларны вакытында чистарту;
139.6. Территорияне сезонлы эксплуатацияләүгә әзерләү, шул исәптән суның агып чыгуын тәэмин итү өчен юыну һәм канау чистарту, кар суларының люкларга һәм коега даими рәвештә куылуы, кар эрегәннән соң территорияне чистарту һәм кирәкле башка эшләрне башкару;
139.7.тайгак участокларны ком-тоз һәм (яисә) махсус бозлавыкка каршы катнашмалар белән эшкәртү;
яшел үсентеләрне һәм газларны саклауны һәм квалификацияле тәрбияләүне;
Караңгы төшкәч тышкы яктырту чараларын төзек хәлдә тоту һәм аларны кабызу.
146. Йорт алды территориясендә түбәндәгеләр рөхсәт ителми:
140.1. Яфракны, калдыкларның һәм чүп-чарның теләсә нинди төрләрен яндырырга;
140.2. хуҗалык мәйданчыгыннан читтә эчке кием, кием, келәм һәм башка предметларны эләргә;
140.3. контейнер мәйданчыкларына илтүче юлларны томаларга;
140.4. Урамнарның һәм юлларның, тротуарларның, газларның һәм яшел зоналарның юл өлешендә контейнерлар (бункерлар) билгеләргә;
140.5. Билгеләнгән тәртипне бозуда йорт яны территорияләренең коймаларын үз белдеге белән билгеләргә;
140.6. Үз белдеге белән ишегалды корылмалары төзергә;
140.7. йорт янындагы территорияне металл ватык, көнкүреш һәм төзелеш калдыклары һәм материаллар, шлак, зола һәм җитештерү һәм куллану калдыклары белән капларга, тараны кушарга һәм сакларга;
140.8. Умарталыклар тотарга, калдыклар һәм чүп-чар ташларга;
140.9. Автотранспорт чараларын түләүле туктатуны оештырырга;
140.10.тимер-бетон блоклар, баганалар, киртәләр, шлагбаумнар, объектлар, корылмалар һәм башка җайланмалар ярдәмендә квартал эчендәге машина юлларын үз белдегең белән ябарга;
140.11.автомашиналар, ягулык һәм майлар юуны башкарырга, тавыш сигналларын, тормозны һәм двигательләрне көйләргә;
140.12.кешеләр сәламәтлегенә һәм әйләнә-тирә мохиткә тискәре йогынты ясаучы теләсә нинди эшләр башкарырга;
140.13.теләсә нинди сәүдә һәм җәмәгать туклануы предприятиеләрен, шул исәптән палаткалар, киосклар, ларька, мини-базарлар, павильоннар, җәйге кафелар, җитештерү объектлары, автомобильләрне, көнкүреш техникасын, аяк киемнәрен, шулай ук кунак бүлмәләреннән тыш, автостоянкаларны урнаштырырга;
140.14 йорт яны территориясенең эчке юллары буйлап транспорт транзит хәрәкәтен башкарырга;
140.15.учак ягу, шул исәптән ачык ут куллануны күздә тоткан чаралар үткәрү, мангаллар һәм ризыкны ачык ут ярдәмендә җылылык белән эшкәртү өчен башка җайланмалар куллану.
147. Идарәче оешмалар түбәндәгеләрне тәэмин итәргә тиеш:
141.1.яшел утыртмаларның сакланышы;
141.2.җәй көннәрендә һәм коры көннәрдә газоннарга, чәчәклекләргә, агачларга һәм куакларга су сибү;
141.3.аларда төзелеш материаллары, ком, чүп-чар, кар, боз һәм башка төзелешләрдән башка газларның сакланышы һәм бөтенлеге;
141.4. Яңа агач һәм куаклар утырту, юллар челтәре үзгәрү һәм җиһазларны билгеләнгән тәртиптә килештерелгән проектлар буенча гына яңадан планлаштыру, агротехник шартларны үтәп урнаштыру.
148. Йорт яны территориясен төзекләндерү:
һәр йорт биләмәсе территориясендә, кагыйдә буларак, түбәндәгеләр булырга тиеш:
149. йорт кирәк-яракларын киптерү өчен хуҗалык мәйданчыгын, кием-салымны, келәмнәрне һәм йорт кирәк-яракларын чистартуны;
150. өлкәннәрне ял итү мәйданчыгы;
151. балалар өчен уен һәм спорт мәйданчыклары яшелләндерү һәм балаларның җәйге һәм кышкы ялы өчен кече архитектура формаларын кирәкле җиһазлау.
152. Әгәр участок территориясе күләме мөмкинлек бирсә, участок чикләрендә этләр йөртү өчен мәйданчык урнаштырылырга мөмкин.
144.Йорт подъездлары каршындагы мәйданчыклар, юл йөрү һәм җәяүлеләр өчен юллар каты өслекле булырга тиеш. Каты өслекләр салганда, яңгыр суларын буш агызу мөмкинлеге каралырга тиеш.
153. Күпфатирлы йортлар, биналар һәм корылмалар тирәсендә барлык коймалар һәм коймалар төзек хәлдә булырга, чиста һәм буялган булырга тиеш.
154. Торак йортларга төзелгән җәмәгать корылмалары йортның торак өлешеннән изоляцияләнгән керү юлларына ия булырга тиеш, шул ук вакытта персоналның автотранспортын кую ишегалды территориясеннән читтә булырга тиеш.
155. Торак йорт ишегалды ягыннан җәмәгать билгеләнешендәге урыннар өчен тәрәзәләр һәм фатирларга керү урыннары булган материалларны, продукцияне тутыру рөхсәт ителми. Йөкне тәрәзәләре булмаган торак йортлар торбаларыннан, җир асты тоннельләреннән яки ябык дебаркадерлардан, юллар ягыннан башкарырга кирәк.
156. Квартал эчендәге территорияләрдә транспорт чараларын урнаштыру кешеләрнең, шулай ук урып-җыю һәм махсус техниканың тоткарлыксыз хәрәкәтен тәэмин итәргә тиеш.
### V. Территорияне төзекләндерү элементларына таләпләр
149. Территорияне төзекләндерүнең аерылгысыз компонентлары булган территорияне төзекләндерү элементлары булу гамәлдәге законнар таләпләре нигезендә проект документларында эшләнергә һәм каралырга тиеш.
мәдәни мирас объектларын саклау зоналарында урнашкан территорияне төзекләндерү элементларына проект документациясе мәдәни мирас объектларын саклап калу, алардан файдалану, аларны популярлаштыру һәм дәүләт саклавы өлкәсендәге вәкаләтле органнар белән килештерелә.
Озын яисә даими файдаланудагы территорияне төзекләндерүнең стационар элементлары аларны кулдан күчерү мөмкинлеген булдырмас өчен ныгытылырга тиеш.
150.Төзекләндерү элементларының эчтәлеге, аларны торгызу һәм ремонтлау эшләрен дә кертеп, төзекләндерү элементлары хуҗалары башкара.
#### Яшелләндерү
151. Яшел утыртмалар территорияне төзекләндерүнең мәҗбүри элементы булып тора.
Төзекләндерү эшләрен башкарганда гамәлдәге яшел утыртмаларны мөмкин кадәр күбрәк саклап калырга кирәк.
152.Жирлек территориясендә яшелләндерүнең ике төре кулланылырга мөмкин: стационар - үсемлекләрне туфракка утырту һәм мобиль урыннарга утырту - үсемлекләрне махсус күчмә савытларга (контейнерлар, вазоннар һ.б.) утырту.
Стационар һәм мобиль яшелләндерүне рельефның табигый һәм ясалма элементларында, түбәләрендә (түбә яшелләндерү), фасадаларында (вертикаль яшелләндерү) архитектура-ландшафт объектлары (газлар, бакчалар, чәчәк түтәлләре, куаклар һәм агачлар булган мәйданчыклар) төзү өчен файдаланалар.
153.яшелләндерү объектларын тоту - яшел утыртмаларны карау һәм яшелләндерелгән территорияләрне төзекләндерү элементларын карап тоту, күләм корылмаларның конструктив элементларын аз гына деформацияләүне һәм зарарлануларын бетерү, шулай ук җәйге һәм кышкы чорда күчмә кече формаларны җыю эшләре комплексы ул.
152. яшелләндерү объектларында эшләр башкаруга таләпләр:
154.1. яшелләндерү объектлары янындагы төзелеш мәйданчыкларын оештырганда проектта сакланучы, тәбәнәк һәм киң ябалдашларны өлешчә кисеп алу, агач кәүсәләрен сак белән бәйләү, куакларның ябалдашларын бәйләү, туфрак кишәрлекләрен чүп-чар белән чүпләү, туфракны тыгызлауны кисәтү максатларында транспорт чаралары һәм башка техника йөрү һәм туктап торулар белән янәшә урнашкан үсемлек астындагы туфрак участокларын чүпләү юлы белән саклау чараларын күрергә кирәк;
154.2. Территорияне вертикаль планлаштыру, җир асты коммуникацияләрен салу, юлларны, машина юлларын һәм тротуарларны төзекләндерү яшелләндерү алдыннан тәмамланырга тиеш;
Туфрак катламын бозуга бәйле рәвештә ремонт, төзелеш һәм башка эшләр башкарганда, туфракның уңдырышлы катламын яшеллек төзелешендә файдалану өчен төшерергә һәм сакларга кирәк. Югарыда күрсәтелгән эшләрне башкарганнан соң бозылган җир кишәрлекләрен һәм утыртмаларны торгызырга кирәк. Яңадан торгызу эшләрне җитештерү проектында каралырга тиеш;
154.4.
153. Яшел утыртмалар хуҗалары бурычлы:
155.1. Яшел утыртмаларны саклауны һәм квалификацияле карауны тәэмин итәргә;
155.2.елның җәендә коры көннәрдә газлар, чәчәк түтәлләре, агач һәм куаклар сиптерүне тәэмин итәргә;
155.3.газларның сакланышын һәм бөтенлеген тәэмин итәргә;
155.4. Агач һәм куакларны яңа утырту һәм утырту, шулай ук юллар, мәйданчыклар, газлар челтәрләрен планлаштыруны үзгәртү бары тик җирле үзидарәнең башкарма органы белән килештерелгән проектлар буенча гына башкарырга;
155.5 яшелләндерү объектларында сулыклар булса, аларны чиста тотарга һәм кимендә 10 елга бер мәртәбә чистартырга;
154. Күлгәндә рөхсәт ителми:
156.1.төзелешләрне, аларның эшләвен һәм хезмәт күрсәтүен тәэмин итү өчен билгеләнгән төзелешләрдән тыш, урнаштырырга;
156.2.
156.3. Гомуми файдаланудагы яшелләндерү объектлары булган паркларның, скверларның, мемориаль зоналарының газон бакчаларында ял итү һәм уеннар өчен урынга урнашырга;
яшелләндерү объектларында чаңгыда һәм чаналарда махсус билгеләнгән урыннардан тыш шуарга;
156.5.агачка һәм башка яшел утыртмаларга гамак, таган, турник, кер киптерү өчен бау тагарга, агачларга реклама һәм мәгълүмат щитлары һәм табличкаларын, реклама һәм башка мәгълүмат урнаштыру өчен билгеләнгән чыгарыла торган конструкцияләрне беркетергә, объектларга, афишаларга, агитация материалларына, техник конструкцияләргә, юл хәрәкәтендә катнашучыларны мәгълүмати тәэмин итү чараларына, баганалардан, коймалардан, реклама калканнарыннан, электр чыбыкларыннан, лампалардан, чәнечкеле киртәләрдән аерырга;
156.6.стационар булмаган объектларны, шулай ук юл сервисы объектларын билгеләргә, шул исәптән, ел вакытына карамастан, автостоянкалар һәм парковкалар урнаштырырга;
156.7.төзелеш материалларын һәм башка материалларны, калдыкларны, чүп-чарны, бозга каршы материалларны һәм башка зарарлы матдәләрне, шулай ук ком һәм бозга каршы реагентлар белән пычранган карны, боз төркемнәрен кушарга;
яшелчә бакчалары өчен 156.8 казу башкарырга;
156.9. Йорт хайваннарын газларда һәм чәчәклекләрдә йөртергә;
156.10. Яфракларны, үләнне, ботакларны яндырырга, шулай ук аларны лотокларга һәм башка суүткәргеч җайланмаларга кертергә;
156.11. смета һәм чүпне газоннарга ташларга;
156.12.учак ягу, шул исәптән ачык ут куллануны күздә тоткан чаралар үткәрү, мангаллар һәм ризыкны ачык ут ярдәмендә җылылык белән эшкәртү өчен башка җайланмалар куллану;
156.13.сок, сумала чыгару өчен агачлар кисеп, аларга башка механик зыян китерү;
156.14. җитештерү һәм куллану калдыкларыннан, шул исәптән автомобиль покрышкаларыннан, территорияне төзекләндерү, шәһәр территориясендә клумб оештыру өчен файдаланырга;
156.15 Күпьеллык чәчәкләр белән мәшгуль җир кишәрлекләреннән кар чыгарырга, шулай ук кардан җитәрлек булмаган салкын үсентеләр утыртучы участокларны ачарга;
156.16 Шәһәр территорияләрендә, санитария таләпләре югары булган урыннардан тыш (чүп контейнерларына, җәмәгать бәдрәфләренә якын булу һ.б.) агач кәүсәләрен агартырга;
156.17.яшелләндерелгән территорияләрдә урнашкан скульптураларны, эскәмияләрне, коймаларны, урналарны, балалар һәм спорт җиһазларын бозарга;
156.18.Агач тамырларын кәүсәдән 1,5 м ераклыкта ачарга һәм агач муеннарын җир яки төзелеш калдыклары белән күмәргә.
#### Коймалар
157.Коймаларны төзү төзекләндерү өчен өстәмә элемент булып тора.
158\. Утлар бер-берсеннән аерыла:
1. билгеләү (декоратив, яклау, аларның ярашуы);
2. биеклеге (түбәнлеге - 1,0 м га кадәр, уртача - 1,1-1,7 м, югары - 1,8-3,0 м);
3. материалның төре (металл, тимер-бетон һ.б.);
4. күз карашы өчен сизгерлек дәрәҗәсе (үтә күренмәле, саңгырау);
5. стационар (даими, вакытлыча, күчмә) һәм башка киртәләр.
Коймаларны проектлау аларның урнашу урыннарына һәм билгеләнешенә карап, гамәлдәге дәүләт стандартлары, сертификацияләнгән эшләнмәләр каталогларына, индивидуаль проектлау проектларына карап башкарыла.
159\. мәдәни мирас объектлары территорияләрен төзү әлеге территорияләр өчен билгеләнгән шәһәр төзелеше регламентлары нигезендә башкарылырга тиеш.
Иҗтимагый, торак, рекреацион билгеләнештәге территорияләрдә чукрак һәм тимер-бетон коймаларны проектлау рөхсәт ителми.
Сәнәгать, махсус территорияләрне ачу декоратив тимер-бетон панельләрдән башкарылырга мөмкин.
Коймаларның урта һәм югары төрләрен проектлаганда җир асты корылмалары белән кисешү урыннарында ремонт яки төзелеш эшләре башкарырга мөмкинлек бирә торган коймалар конструкцияләре каралган.
Агачлар интенсив җәяүлеләр хәрәкәте зонасында яки төзелеш һәм реконструкция эшләре башкару зоналарында үскән очракта, яклауның башка төрләре булмаганда, 0,9 м һәм аннан да күбрәк диаметрлы саклагыч коймалар, 0,8 м диаметрлы һәм аннан да күбрәк яшенә, агач токымнарына һәм башка характеристикаларга бәйле рәвештә саклау корылмаларын күз алдында тотарга кирәк.
#### Мәйданчыклар
160. Жирлек территориясендә түбәндәге мәйданчыклар урнашкан: балаларның уеннары, өлкәннәрнең ялы, спорт белән шөгыльләнү, чүп-чар җыючыларны урнаштыру, этләрне йөртү, машина кую урыннары.
Теркәлгән мәдәни мирас ядкарьләренең һәм махсус сакланылучы табигать территорияләренең саклау зоналары чикләрендә мәйданчыклар урнаштыру истәлекләрне саклау, табигатьтән файдалану һәм әйләнә-тирә мохитне саклау вәкаләтле органнары белән килештерергә тәкъдим ителә.
Йорт тирәсендәге территорияләр, кагыйдә буларак, балалар өчен уен һәм спорт мәйданчыклары белән тәэмин ителергә тиеш. Мәйданчыклар төзек һәм җәрәхәтләнү куркынычсыз инвентарь белән тәэмин ителергә тиеш.
##### Балалар мәйданчыклары
161. Балалар мәйданчыклары төрле яшь төркемнәре өчен аерым мәйданчыклар рәвешендә яисә яшь мәнфәгатьләре буенча зоналаштырылган комплекслы уен мәйданчыклары буларак оештырыла.
Балалар мәйданчыгында территорияне төзекләндерү элементларының мәҗбүри исемлегенә түбәндәгеләр керә: өслекнең йомшак төрләре, мәйданчыкның газ белән тоташу элементлары, яшелләндерү, уен җиһазлары, эскәмия һәм урналар, яктырту җиһазлары.
Торак йортлар һәм җәмәгать биналары тәрәзәләреннән мәктәпкәчә яшьтәге балалар мәйданчыклары чикләренә кадәр ераклык 10 метрдан, кече һәм урта мәктәп яшендәге балалар мәйданчыклары - 20 метрдан кимрәк, комплекслы уен мәйданчыклары 40 метрдан да ким булмаска, спорт-уен комплекслары - 100 метрдан да ким булмаска тиеш.
Балалар уен мәйданчыклары контейнер мәйданчыкларыннан кимендә 20 метр ераклыкта урнашырга тиеш.
162. Балалар мәйданчыклары түбәндәгеләргә тиеш:
162.1. җәйге чорда тигезсезлекләр ком сибелгән өслек планировкасы булырга;
162.2. Иртәнге вакытта даими рәвештә себерелергә һәм чылатырга;
162.3. буялган булырга, мәйданчыкта коймаларның һәм корылмаларның төсен елга кимендә бер тапкыр җитештерергә, ә ремонтны - кирәк булган саен;
162.4.Транзит җәяүлеләр хәрәкәтеннән, машина юлларыннан, борылыш мәйданчыкларыннан, кунакчыл стоянкалардан, калдыклар өчен контейнерлар урнаштыру өчен мәйданчыклардан, автотранспорт чараларын даими һәм вакытлы саклау участокларыннан изоляцияләнергә.
Травматизмны булдырмас өчен, мәйданчык территориясендә чыгыш ясаучы тамырлар яки түбән ботаклар, җир өслегендә урнашкан иске, киселгән җиһазлар калдыклары (стойкалар, фундаментлар) булу рөхсәт ителми (кагыйдә буларак, турникларда һәм качельләрдә).
Янындагы территорияләрне реконструкцияләгәндә балалар мәйданчыклары территориясендә эшләр алып бару һәм төзелеш материалларын складлау рөхсәт ителми.
Яктырту җиһазлары, кагыйдә буларак, мәйданчык урнашкан территорияне яктырту режимында эшләргә тиеш.
Яктырту җайланмаларын 2,5 м дан да ким булмаган биеклектә урнаштыру рөхсәт ителми.
Уен җиһазларын урнаштыру норматив куркынычсызлык параметрларын исәпкә алып башкарылырга тиеш.
163.Балалар мәйданчыкларын карап тоту һәм аларда куркынычсызлыкны тәэмин итү өчен җаваплылык аларны эксплуатацияләүче затларга йөкләнә.
##### Спорт мәйданчыклары
164. Спорт мәйданчыклары халыкның барлык яшь төркемнәре физкультура һәм спорт белән шөгыльләнү өчен билгеләнгән.
Спорт мәйданчыгында территорияне төзекләндерү элементларының мәҗбүри исемлегенә түбәндәгеләр керә: өслекнең йомшак яисә газ төрләре (җәйге чорда), спорт җиһазлары.
Спорт мәйданчыклары яшелләндерелә һәм челтәрле койма белән әйләндереп алына. Яшеллек мәйданчык периметры буйлап урнаштырыла, вертикаль яшелләндерү кулланырга мөмкин. Койманың биеклеге 2,5-3 м, мәйданчыкларның бер-берсенә терәлгән урыннарында биеклеге 1,2 м.
Спорт җиһазлары спорт, физкультура мәйданчыкларында йә махсус җиһазландырылган җәяүлеләр коммуникацияләрендә (сәламәтлек сукмакларында) рекреацияләр составында урнаштырыла. Махсус физкультура снарядлары һәм тренажерлар рәвешендәге спорт җиһазлары заводта ясалган, махсус эшкәртелгән өслекле бүрәнәләрдән һәм бүрәнәләрдән ясалган (ярыклар, ярыклар булмау һ.б.) булырга мөмкин.
Урнашканда сертификацияләнгән җиһазлар каталогларына таянып эш итәргә кирәк.
##### Ял итү мәйданчыклары
165. Торак төзелеше территориясендә өлкән яшьтәге халыкның ял итү һәм өстәл уеннары өчен билгеләнгән ял мәйданчыкларын оештыру мөмкин. Торак йортлар тәрәзәләреннән алып тын ял итү мәйданчыклары чикләренә кадәр ара 10 метрдан да ким булмаска тиеш, шау-шулы өстәл уеннары мәйданчыклары - 25 метрдан да ким булмаска тиеш.
Ял мәйданчыгында төзекләндерү элементларының мәҗбүри исемлегенә гадәттә каты өслек төрләре, мәйданчыкның газ белән тоташу элементлары, яшелләндерү, ял итү өчен эскәмияләр, эскәмияләр һәм өстәлләр, урналар (ким дигәндә һәр эскәмиядә) керә, яктырту җиһазлары керә.
Мәйданны каплауны плитә куәте рәвешендә проектларга тәкъдим ителә. Ял мәйданчыкларын һәм балалар мәйданчыкларын берләштергәндә, балалар уеннары зонасында өслекнең каты төрләрен урнаштырырга киңәш ителми.
Парклар территорияләрендә чирәмдәге ял мәйданчыклары оештырылырга мөмкин.
##### Автостоянкалар мәйданчыклары
166. Жирлек территориясендә автостоянкаларның түбәндәге төрләре: автомобильләрне кыска вакытлы һәм озак саклау урнаштырыла.
Автотранспорт чараларын озак һәм кыска вакытлы саклау участогында төзекләндерү элементларының мәҗбүри исемлегенә түбәндәгеләр керә: өслекнең каты төрләрен, өслекләрне бәйләү элементларын, коймаларны яисә чүп-чар өчен кечкенә контейнерларны, яктырту җайланмаларын, мәгълүмати җиһазларны (күрсәткечләрне).
Автотранспорт чараларын озак һәм кыска вакытлы саклау участокларына килү юллары җәяүлеләр юлларының төп юнәлешләре белән кисешмәскә тиеш.
Автотранспорт чараларын озак вакытлы һәм кыска вакытлы саклау участогы аша җәяүлеләр өчен транзит юллар оештыру рөхсәт ителми.
Автотранспорт чараларын озак һәм кыска вакытлы саклау участогы калган территориядән 3 м киңлектәге яшел үсентеләр полосасы белән аерылырга мөмкин.
#### Кече архитектура формалары
167. Кече архитектура формаларын урнаштыру биналарны һәм корылмаларны төзүнең, реконструкцияләүнең һәм капиталь ремонтлауның проект документациясе, шулай ук төзекләндерү яисә эскиз тәкъдимнәре проектларының "төзекләндерү" бүлеге нигезендә гамәлгә ашырыла.
Кече архитектура формаларын проектлаганда һәм сайлаганда сертификацияләнгән эшләнмәләр каталогларыннан файдаланырга тәкъдим ителә. Тарихи төзелеш зоналары, җирлекнең үзәк үзәге, җирлекнең күп функцияле үзәкләре һәм зоналары өчен кече архитектура формалары индивидуаль проект эшләнмәләре нигезендә проектланырга тиеш.
168. Кече архитектура формаларына төп таләпләр түбәндәгеләр:
168.1. Территорияне төзекләндерү элементларының архитектура һәм ландшафт даирәсе характерына туры килүе;
168.2. Материалларның декоратив һәм эксплуатация сыйфатының югары булуы, тышкы мохит йогынтысын исәпкә алып, озак вакыт дәвамында аларны саклап калу;
168.3. Конструкциянең ныклыгы, ышанычлылыгы, иминлеге.
#### Тышкы реклама һәм мәгълүмат чаралары
169. Тышкы реклама һәм мәгълүмат урнаштыру чаралары.
169.1. Тышкы реклама һәм мәгълүмат урнаштыру чаралары техник яктан төзек һәм эстетик яктан каралган булырга тиеш.
Гамәлдәге такталардан һәм режимлы табличкалардан тыш, Тышкы мәгълүмат чаралары вәкаләтле орган белән килештерелгән паспорт нигезендә һәм аның белән тулысынча яраштырып урнаштырыла һәм файдаланыла.
Тышкы реклама һәм мәгълүмат урнаштыру чаралары хуҗалары аларның тиешле торышын күзәтергә, аларны вакытында ремонтларга һәм тышкы реклама һәм мәгълүмат чараларын урнаштыру урыннарын җыештырырга тиеш.
Реклама яки мәгълүмати хәбәрләр урнаштырмыйча тышкы реклама һәм мәгълүмат урнаштыру чараларын урнаштыру һәм эксплуатацияләү, мәгълүмат кырын зарарлау, шулай ук тышкы реклама чараларын һәм полиэтилен пленка һәм башка материаллар белән мәгълүматны ябыштыру, ябыштыру рөхсәт ителми.
Реклама яки мәгълүмат конструкциясе хуҗасы территорияне төзекләндерергә һәм (яисә) фасадның тышкы кыяфәтен монтаждан соң (демонтаждан) өч тәүлек дәвамында торгызырга тиеш.
Тышкы реклама һәм мәгълүмат урнаштыру чаралары, аларда фундамент блогы булганда, фундамент блогы белән бергә демонтацияләнергә тиеш.
Тышкы реклама һәм мәгълүмат чараларын беркеткәндә объектлар корылмаларына һәм корылмаларына зыян китерү, шулай ук аларның бөтенлеген, ныклыгын һәм тотрыклылыгын киметү рөхсәт ителми.
Тышкы реклама һәм мәгълүмат урнаштыру чараларын тиешенчә тотмаган, җир кишәрлеген җыештырган һәм санитар карап тоткан өчен тышкы реклама һәм мәгълүмат урнаштыру чаралары хуҗалары җаваплы.
169.2. Реклама конструкцияләренең тышкы күренешенә һәм урнашу урынына таләпләр «Реклама турында» 2006 елның 13 мартындагы 38-ФЗ Федераль законы белән билгеләнә.
169.3. Тышкы мәгълүматны урнаштыру чаралары түбәндәге төрләргә мөмкин:
— көйләнгән конструкция;
— декоратив панно;
— консол конструкциясе;
— түбә конструкция;
— витрин конструкция;
— гамәлгә кую тактасы;
— режимлы табличка;
— модульле конструкция;
— стела;
— калкан конструкциясе;
— флаглар композициясе;
— Махсуслаштырылган конструкция.
169.4. Тышкы мәгълүматны урнаштыру чараларына гомуми таләпләр:
Тышкы мәгълүматны урнаштыру чараларын проектлау, әзерләү һәм урнаштыру төзелеш нормалары һәм кагыйдәләре, Россия Федерациясе халыкларының мәдәни мирас объектлары (тарих һәм мәдәният ядкарьләре) турында Россия Федерациясе законнары таләпләре, аларны саклау һәм алардан файдалану таләпләре нигезендә гамәлгә ашырылырга тиеш;
Тышкы мәгълүмат чараларында мәгълүмат Россия Федерациясе дәүләт теле һәм Татарстан Республикасы дәүләт телләре турындагы законнар таләпләрен үтәгән килеш урнаштырылырга тиеш;
Ике яки аннан да күбрәк тел кулланган очракта, текстлар эчтәлек һәм техник бизәлеш буенча тиңдәш булырга, грамоталы һәм аңлаешлы итеп башкарылырга тиеш;
169.4.1. Мәгълүмат конструкциясе хуҗасы куркынычсызлык кагыйдәләрен теләсә нинди бозулар, шулай ук мәгълүмати конструкцияләрне монтажлау һәм эксплуатацияләү шартларын бозганда төзексезлекләр һәм авария хәлләре өчен җаваплы.
169.4.2. Тышкы мәгълүмат чараларын урнаштыру рөхсәт ителми:
01. күпфатирлы торак йортлар фасадларында:
— торак биналар чикләрендә, беренче һәм икенче катлар арасында урнашкан конструкцияләрдән тыш, торак булмаган бина биләгән урында;
— торак йортның үз чикләреннән иң күбе 1,5 метрга чыгып төзелгән торак булмаган биналар чикләреннән һәм мәгълүмат конструкциясен урнаштыручы зат тарафыннан биләнә торган заттан тыш, беренче һәм икенче катлар арасында урнашкан конструкцияләрдән тыш, торак йортның габаритларында урнашкан торак булмаган биналар чикләрендә;
— әлеге Кагыйдәләрдә каралган очраклардан тыш, тәрәзә һәм ишек уемнарының, шулай ук витраж һәм витриналарның, шул исәптән төзелгән-кушып төзелгән биналарның тулысынча яисә өлешчә ябылуы рәвешендә;
— киртәләүче конструкцияләрдә, балконнарда, әгәр дә керү төркеменең проект тәкъдиме белән каралмаган булса;
02. торак булмаган билгеләнештәге биналар фасадларында:
— биш каттан артык биеклектәге биналарда вертикаль консольный конструкцияләр;
— вертикаль тәртиптә урнашкан көйләнгән конструкцияләр;
— әлеге Кагыйдәләрдә каралган очраклардан тыш, икенче кат тәрәзәләренең аскы дәрәҗәсеннән югарырак;
03. төшереп калдырылган;
04. фризларда, керү төркемнәре козырекларында:
— бер керү юлы булганда, бер конструкциядән артыграк;
— бер керү урыны булган керү төркеме фризында урнаштырыла торган яктылык тартмалары, фон конструкцияләре рәвешендә;
05. мәдәни мирас объектларында, 1959 елга кадәр төзелгән тарихи биналарда:
— фонлы конструкцияләр, яктылык тартмалары, динамик конструкцияләр;
— яктылыктан файдаланып;
— архитектур фон белән ярашмый торган капма-каршы һәм төсләргә бай карарда;
06. административ-офис, сәүдә, мәдәни-күңел ачу, мондый объект проектында каралмаган 400 кв. метрдан артык мәйданлы спорт объектларында;
07. индивидуаль яисә күпфатирлы торак йортлар территориясендә аерым торучы конструкцияләр рәвешендә;
08. яба һәм каплап тора торган проемалар, витриналар, тәрәзәләр, арок, архитектура детальләре һәм декоратив-сәнгати бизәлеш, биналарда суперграфик, әлеге Кагыйдәләрдә каралган очраклардан тыш;
09. фасадның архитектура үзенчәлекләрен исәпкә алмыйча. Биналар фасадларында тышкы мәгълүмат чараларын урнаштыру вариантлары әлеге Кагыйдәләргә кушымта белән билгеләнә;
10. эркерларда, колонналарда, пилястраларда, балконнарда;
11. мемориаль такталардан 2,0 м ераклыкта;
12. адреслы атрибутиканы каплый торган (урам исемнәре һәм йорт номерлары күрсәткечләре);
13. 2 каттан артык биеклектәге биналарның аулак торналарында;
14. декоратив паннодан, модульле конструкцияләрдән, шулай ук автозаправка станцияләрендә стел, калкан, витрина, консольный конструкцияләр рәвешендә банк операцияләрен гамәлгә ашыручы оешмалар өчен алмаш мәгълүмат белән;
15. "Кулланучылар хокукларын яклау турында" Федераль законның 9 статьясы үз көченә мәҗбүри булмаган мәгълүматны (фирма исеме (исеме), аның урнашкан урыны (адресы) һәм аның эш режимы турында мәгълүмат), ә атап әйткәндә, телефон, сайт, электрон почта адреслары номерларын, юнәлешләр, товарлар һәм хезмәт күрсәтүләр исемлеген, биналарны арендалау, сату турындагы мәгълүматны, модульле конструкцияләр рәвешендәге коймага яисә бинага, шулай ук калкан һәм витрин конструкцияләр рәвешендәге чыгармалардан тыш, күрсәтелгән мәгълүматны үз эченә алган мәгълүмат;
16. текстлы мәгълүматтан башка сурәтләр генә булган;
17. төсләре буенча фасадның архитектур фоны белән туры килмәүчеләр;
18. яктыртуның ачык ысулын кулланып;
19. флаглы композицияләрдән, шулай ук 6,0 м озынлыктагы яктылык тартмалары рәвешендәге көйләнгән конструкцияләрдән тыш, тукыма материаллар әзерләүдә кулланылган килеш;
20. мәгълүмат конструкциясенең бер төрен кулланып, мәгълүматны кабатлаучы, моңа түбәндәгеләр керми:
— Россия Федерациясе дәүләт теле һәм Татарстан Республикасы дәүләт телләре турындагы законнар таләпләрен үтәү нигезендә башкарылган мәгълүмат;
— берничә урам киселешендә яисә ике урам арасындагы территориядә урнашкан бинаның һәр фасадында урнаштырылган мәгълүмат;
— автозаправка станцияләре фасадларында урнаштырыла торган мәгълүмат;
21. төшереп калдырылган;
22. кабартылган конструкцияләр, штендерлар рәвешендә;
23. түбәнең (парапетның, фризның) өске тамгасыннан югарырак төзелгән-кушып төзелгән биналарның (тамбурларны да кертеп);
24. Ташкичү авыл җирлегенең тарихи территорияләре чикләрендә җем-җем иткән яктылык файдаланып.
169.4.3. Тышкы мәгълүмат урнаштыру чараларының аерым төрләренә таләпләр.
169.4.4. Әлеге конструкция - диварларның тышкы өслегендә, фризлар, козыреклар, фронтоннар биналарында, керү яки тәрәзә (витриналар) өстендәге стационар булмаган сәүдә объектларында, диварлар өслегеннән 0,2 M ераклыгында, фонсыз конструкция рәвешендә, яктылык тартмасы рәвешендә, каркастан, текст мәгълүматы булган мәгълүмати кырдан, декоратив элементлар, билгеләр һәм стена өслегенә турыдан-туры төшерелгән сурәт элементларыннан тора торган мәгълүмати корылма.
Жанлы конструкцияләрне урнаштыру рөхсәт ителми:
01. бинаның катлары тәрәзәләре, стационар булмаган сәүдә объекты арасында биеклектән 2/3 артык биеклектә;
02. бинаның катлары тәрәзәләре, стационар булмаган сәүдә объекты арасында арка тәрәзәләре биеклектән 1/2 артык биеклектә;
03. текстлы мәгълүматның биеклеге фриз биеклегеннән 2/3 артык (шул исәптән төзелгән-кушып төзелгән биналар);
04. бер катлы биналарда (шул исәптән төзелгән-кушып төзелгән биналарда) фризның биеклеге яисә биеклеге, керү төркемнәре, ут тартмалары, фризда урнаштырыла торган фонлы конструкцияләр рәвешендәге стационар булмаган сәүдә объектлары;
05. бинаның фронтон биеклегеннән 1/2 артык биеклеге, стационар булмаган сәүдә объекты;
06. козырегында 0,5 м дан артык биеклектә;
07. фасад озынлыгының 70%тан артыграгын;
08. 0,5 м биеклектәге беренче кат чикләрендә, проемалар һәм биеклек арасында 1,5 м дан артык, почмак участокларында 50% тан артык простенка озынлыгы;
09. мәгълүматны башка телләрдә кулланганда, әлеге Кагыйдәләрдә билгеләнгән конструкциянең озынлыгы 50%тан артыгракка арттырылган озынлык;
10. төрле телләрдә язуларның тиңдәшсез зурлыкларын һәм шрифтларын кулланып;
11. беренче, цоколь яисә подвал катларының тышкы стеналарын өслектә урнаштырганда җир өсте дәрәҗәсеннән түбәнге кырыйга кадәр 0,6 м түбәнрәк;
12. проемалар булган очракта, тоташ пыялалану, фриз, фронтон булмаган очракта икенче каттан югарырак, моңа конструкцияне урнаштыру күздә тотыла торган тәрәзә уемының биеклеге ике биеклектән арткан очраклар керми;
13. икенче каттан югарырак тоташ пыялалауда урнашканда бер конструкция күләмендә;
14. тарихи территорияләр чикләрендә урамга (бу урамнарны төзүнең алгы линиясен төзи) чыга торган төп һәм ян фасадлардагы, стационар булмаган сәүдә объектларындагы фонлы конструкцияләр һәм утлы тартмалар рәвешендә, Казан шәһәренең урамнары һәм гомумшәһәр юллары буйлап, автомобиль сату буенча махсуслаштырылган объектларыннан тыш, шәһәр мохите эстетикасына таләпләр югары булган Казан шәһәре урамнары һәм гомумшәһәр юллары буйлап;
15. әлеге Кагыйдәләрдә каралган очраклардан тыш, бер-берсе өстендәге фонлы конструкцияләр һәм яктылык тартмалары рәвешендә;
16. өслеге бинаның параллель булмаган стенасы, стационар булмаган сәүдә объекты, керү төркеме, козыреклары урнашкан фризда фон конструкцияләре һәм яктылык тартмалары рәвешендә;
17. бинада, стационар булмаган сәүдә объектында фонның төрле төстәге конструкцияләреннән файдаланып;
18. беренче каттагы яисә беренче каттагы проемалар арасында урнашканда фон конструкцияләре һәм яктылык тартмалары рәвешендә;
алмаштырылган мәгълүмат белән;
20. бинаның фасадларында стенага турыдан-туры ясалган сурәт белән, алар настенный конструкцияләрнең башка төрләрен куллануны күздә тота;
21. мәгълүмат тапшыруның динамик ысулыннан файдаланып;
22. фронтонда, өске каттагы фризда конструкцияне рөхсәт (килештерү) нигезендә билгеләнгән, конструкцияне урнаштыру урыны өстендә урнаштырылган түбә конструкциясе булганда, аның гамәлдә булу срогы тәмамланган, моңа бердәм мәгълүмати эчтәлекле түбә конструкциясе белән берләштерелгән түбә конструкциясеннән тыш (бер эшчәнлек турында гомуми мәгълүмат);
23. мәдәни мирас объектларында, 1959 елга кадәр төзелеш датасы белән тарихи биналарда 0,5 метрдан артык биеклектә;
24. Ташкичү авыл җирлегенең тарихи территорияләре чикләрендә 1,0 метрдан артык биеклектә;
25. түбә яссылыгын бина стенасыннан, стационар булмаган сәүдә объектыннан карниз дәрәҗәсеннән алып скат түбә очына кадәр кимендә 3,0 м биеклектә аера торган кәрниз дәрәҗәсеннән югарырак;
26. бер конструкция күләмендә түбә яссылыгын бинаның диварыннан, стационар булмаган сәүдә объектыннан аеручы карниз дәрәҗәсеннән югарырак.
169.4.5. Декоратив панно - гомуми мәйданы 1500 кв. метрдан артык булган сәүдә-офис, мәдәни-күңел ачу, җитештерү, склад һәм спорт билгеләнешендәге аерым объектларның фасадларында гына урнаштырыла торган мәгълүмати корылма.
Әлеге конструкциянең мәгълүмати кыры ныклы яки тукыма нигезендә башкарылырга тиеш, мәгълүмати кыр һәм каркасның тоташу урыннары яшерелергә һәм декоратив бизәлгән крайларга (шул исәптән багет, сәнгать декоры элементларына) ия булырга тиеш.
Декоратив панноларны урнаштыру рөхсәт ителми:
1. беренче кат дәрәҗәсеннән түбәнрәк;
2. мәдәни мирас объектларында, 1959 елга кадәр төзелеш датасы белән тарихи биналарда;
3. тарихи территорияләр чикләрендә, уздырыла торган чаралар турында мәгълүмат урнаштыру өчен билгеләнгән аерым торучы мәдәни-күңел ачу, спорт билгеләнешендәге объектлар фасадларында урнаштырыла торган конструкцияләрдән тыш;
4. витриналардан гайре, ишек һәм тәрәзә уемнары арасында;
5. эчке яктылыксыз баннер тукыма кулланып;
6. мәгълүмат тапшыруның динамик ысулыннан файдаланып;
7. тарихи территорияләр чикләрендәге биналар фасадында җир кишәрлеге чикләрендә аерым торучы калкан конструкцияләре яисә мондый конструкцияләр урнаштыру мөмкинлеге булганда.
**169.4.6.** Консоль конструкция - бинаның фасады яссылыгына туры почмак белән куелган мәгълүмати конструкция, стационар булмаган сәүдә объекты локальләштерелгән, почмак кишәрлекләрдә, кече конструкцияләр рәвешендәге диварның композицион тышкы өслеге буенча.
Конструкция конструкцияләрен урнаштыру рөхсәт ителми:
1. биеклеге һәм озынлыгы 1,0 м дан артыграк;
2. мәдәни мирас объектларында, 1959 елга кадәр төзелеш датасы булган тарихи биналарда биеклеге һәм озынлыгы 0,5 метрдан артыграк булса;
3. фасад өстеннән 0,2 м дан артыграк ераклыкта;
4. бер-берсеннән 10 м ераклыкта;
5. фасад читеннән 0,2 м ераклыкта һәм конструкциянең аскы кырыена кадәр җир дәрәҗәсеннән 2,5 м дан кимрәк булса;
6. турыдан-туры бинага керү урыннарында;
7. тарихи территорияләр чикләрендә урамга чыга торган (бу урамнарны төзүнең алгы сызыгын төзи торган) биналарның фасадларында;
8. мәдәни мирас объектларында, 1959 елга кадәр төзелеш датасы булган тарихи биналарда металлодекор кулланмыйча;
9. мәгълүмат тапшыруның динамик ысулын кулланып, банк операцияләрен гамәлгә ашыручы оешмалар өчен консольный конструкцияләрдән тыш.
**169.4.7.** Канатлы конструкция - әлеге бинаның гомуми мәйданының 100% ын алып торган оешма тарафыннан яссы түбәнең (парапетның) югары тамгасыннан яисә бинаның скат түбәсенең, стационар булмаган сәүдә объектының югары ноктасыннан (очы) тулысынча югарырак булган яктылык хәрефләре һәм символлары (логотиплар, саннар, билгеләр, нәфис элементлар) рәвешендә күләмле мәгълүмати конструкция:
Түбә конструкцияләрен урнаштыру рөхсәт ителми:
1. текстлы мәгълүматның биеклеге:
— бер катлы биналар, стационар булмаган сәүдә объектлары өчен 0,5 м дан артык;
— 2,0 м артык - 2 - 5 катлы биналар өчен;
— биеклеккә карата чикләүләрсез - төзелеш мәйданы 15 мең кв. метрдан артык булган эре сәүдә үзәкләре биналары өчен;
2. озынлыгы:
— алар урнаштырылган фасадның туры төгәлләнү озынлыгының 1/2 өлешеннән күбрәге;
— фасадның йомгаклау өлеше (парапет) биеклеге ишелеп төшкәндә төгәлләнү фрагменты озынлыгының 2/3 еннән артыгы;
3. күпфатирлы торак йортларда;
4. Россия Федерациясе дәүләт теле һәм Татарстан Республикасы дәүләт телләре турындагы законнар таләпләре нигезендә башкарылган мәгълүматны кабатлый торган конструкцияләрдән тыш, бинада, стационар булмаган сәүдә объектында бердән артык;
5. әлеге бинада гамәле тәмамланмаган рөхсәт нигезендә билгеләнгән рөхсәт булганда, реклама конструкциясе түбә җайланмасы рәвешендә;
6. әлеге бинада рөхсәткә (килештерүгә) ярашлы рәвештә билгеләнгән булса, аның гамәлдә булу срогы тәмамланмаган, фронтонда, югары каттагы фризында көйләнгән конструкция, түбә конструкциясе белән берләштерелгән бердәм мәгълүмат эчтәлеге (бер эшчәнлек турында гомуми мәгълүмат);
7. алмаштырылган мәгълүмат белән;
8. мәгълүмат тапшыруның динамик ысулыннан файдаланып;
9. текстлы мәгълүматның биеклеге 1/3 тән артык өстәмә символларның (логотипларның, саннарның, билгеләрнең, сәнгать элементларының) биеклеге.
**169.4.8.** Витрина конструкциясе - бинада урнашкан фонлы конструкция яки яктылык тартмасы рәвешендәге мәгълүмат конструкциясе, витринаның эчке ягыннан стационар булмаган сәүдә объекты, тәрәзә уемы, ул каркастан, декоратив бизәлешле кранлы мәгълүмат кырыннан, тәрәзә уемы мәйданыннан 1/4 артык булмаган эленгән элементлардан тора (витринаның биеклеге буенча витринаны ябыштыру күләменең яртысы һәм озынлыгы буенча клевитринаны ябыштыру күләменең яртысын).
Витрина конструкцияләрен урнаштыру рөхсәт ителми:
1. мәйданы 2,0 кв. м булган тәрәзә уемында;
2. витринаның пыялалануыннан алып витрин конструкциягә кадәр ара ераклыгында урын ягыннан 0,15 м дан кимрәк;
3. тәрәзә үрелеше әгъзаларын исәпкә алмыйча;
4. витрин пыяласы өслегенең бизәкләре һәм декоратив пленкалары рәвешендә;
5. яктылык тартмалары витринасына пыяла кую юлы белән;
6. мәгълүмат тапшыруның динамик ысулыннан файдаланып;
7. витрин конструкцияләр арасында 1,5 м дан кимрәк ераклыкта.
**169.4.9.** Учреждение тактасы, режимлы табличка - кулланучыларга җиткерү өчен билгеләнгән мәгълүмат конструкцияләре, аны күрсәтү "Кулланучылар хокукларын яклау турында" Федераль законның 9 статьясы нигезендә, оештыру-хокукый рәвешенә бәйсез рәвештә оешманың фирма исеме (исеме), индивидуаль эшкуар, аларның урнашкан урыны (адресы) һәм эш режимында, бинада, стационар булмаган сәүдә объектында яки коймада, керү урыннарыннан уң һәм (яисә) сул якта йә керү урыннарыннан турыдан-туры ябыштырылган төркемнәргә керү урыны (режимлы табличка) турында мәҗбүри булган мәгълүмат конструкцияләре.
Учреждение тактасында урнаштырыла торган мәгълүмат кулланучыларга Татарстан Республикасының ике дәүләт телендә дә җиткерелергә тиеш.
Учреждение тактасын, режим тактасын урнаштыру рөхсәт ителми:
01. 0,6 м озынлыгында һәм 0,8 м биеклектә (гамәлгә куелган такта);
02. 0,4 м озынлыгында һәм биеклеге 0,6 м дан артык (режимлы табличка);
03. 0,3 м озынлыгында һәм 0,2 м дан артык биеклектә (трафарет матбугатын ясау ысулы белән керү төркемнәрен пыялалауга урнаштырыла торган режимлы табличка);
04. оештыру-хокукый рәвешенә бәйсез рәвештә бер оешма өчен икедән артык, бер бинада бер шәхси эшкуар, стационар булмаган сәүдә объекты, киртә;
05. конструкция әзерләнгән материал буенча тиңдәшсез зурлыгы буенча аерылып торучылар;
06. трафарет мөһере ясау ысулы белән башкарылган керү төркемнәрен (ишекләрне) пыялалауда бердән артык;
7), коймадагы вывескалардан тыш, яктырткычлар кулланып;
07. фонсыз конструкцияләр рәвешендә;
08. керү юлының бер ягыннан икедән артык;
09. чикләү секциясеннән читтә;
10. төзелеш, үтә күренмәле киртәләрдә, баскычларның, балконнарның, көймәләрнең коймаларында;
11. җәмәгать туклануы стационар предприятиеләре каршындагы сезонлы кафеларның киртәләү конструкцияләрендә;
12. мәдәни мирас объектлары, 1959 елга кадәр төзелгән даталары булган тарихи биналар, әлеге урамнарны төзүнең алгы линиясен формалаштыра торган тарихи территорияләр чикләрендә урнашкан объектлар киртәләрендә;
13. киртә тигезлегеннән югарырак;
14. мәгълүмат тапшыруның динамик ысулын кулланып.
**169.4.10.** Модуль конструкция - оештыру-хокукый рәвешенә бәйсез рәвештә берничә оешма, индивидуаль эшкуарлар урнашкан очракта, бинада яки ул урнашкан җир кишәрлегендә урнашкан бинага яисә шундый бина урнашкан җир кишәрлегендә урнашкан модульләр рәвешендә берничә оешма урнашкан очракта яисә аңа парковка урыннары оештыру яки оештыру өчен бирелгән җир кишәрлеге белән чиктәш җирдә урнашкан модульләр рәвешендә урнаштырылган элмә такталарның бер төре.
Модуль конструкция түбәндәгеләр рәвешендә урнаштырылырга мөмкин:
— декоратив панно;
— консоль конструкциясе;
— вывескалар, режим табличкасы, керү төркемнәрен пыялалауда башкарылган тактадан тыш;
— Эре форматтагы стелалар.
Модульле конструкцияләргә әлеге пунктта каралган үзенчәлекләрне үтәгәндә мәгълүмат конструкциясенең тиешле төре өчен билгеләнгән таләпләр кагыла.
Модульле конструкцияләр урнаштыру рөхсәт ителми:
01. биеклеге 6,0 м дан артык һәм 2,0 м дан да кимрәк (консольная конструкция);
02. тарихи территорияләр чикләрендә урамга чыга торган (бу урамнарны төзүнең алгы сызыгын төзи торган) биналар фасадларында (консольная конструкция);
03. биш каттан артыграк биеклектәге биналарда (консольная конструкция);
04. күпфатирлы торак йортлар фасадларында, төзелгән-янкормалы биналардан (консольная конструкция) тыш;
05. мәдәни мирас объектларында, төзелеш датасы 1959 елга кадәр булган тарихи биналарда (консольная конструкция);
06. бер блокта һәм бер бинада модуль элементларының мәгълүмати кырын һәм яктырту ысулларын әзерләүнең төрле материалларын кулланып;
07. бер конструкциядә кимендә өч модульле элемент саны;
08. декоратив панно рәвешендәге модульле конструкция булганда консольных;
09. кронштейн рәвешендә модульле конструкция булса, декоратив панно рәвешендә;
10. бер корылма рәвешендәге бер бинада икедән артык блок;
11. биеклеге һәм озынлыгы 1,5 метрдан артык (гамәлгә кую тактасы, режимлы табличка);
12. башкарыла торган простенка озынлыгының 2/3 өлешеннән артыгы (гамәлгә кую тактасы, режимлы табличка);
13. керү юлының бер ягыннан күбрәк (гамәлгә кую тактасы, режимлы табличка).
**169.4.11.** Стела - аерым күләм-пространство, индивидуаль башкаруда кече (биеклеге 6,0 м дан артмаган) яисә эре (6,0 м дан артык) форматтагы мәгълүмати конструкция, ул фундаменттан, нейтраль төсләр материалы белән тышланган каркастан (соры, көрән, кара, көрән һ.б.) тора, аның оешманың фирма атамасы, товарлар һәм хезмәтләр (исеме, логотип) турында кыскача мәгълүмат тупланган.
Катламаларны урнаштыру рөхсәт ителми:
01. оешманың, индивидуаль эшкуарның бинасы һәм урнашкан урыны, шулай ук аны эксплуатацияләү яисә парковка урыннарын оештыру өчен бирелгән җир кишәрлеге булган милекчесенә, хуҗасына, кулланучыга караган җир кишәрлеге чикләрендә;
02. фундаментны декоратив бизәлешеннән башка күмеп китүнең техник мөмкинлеге булмаган очракларда;
03. бер җир кишәрлеге чикләрендә, гамәлдәге төзелеш, янгын һәм санитария нормаларын һәм кагыйдәләрен исәпкә алып башкарылган территорияне төзекләндерү буенча проект карары белән нигезләмичә, бер җир кишәрлеге чикләрендә берәр аерым урнаштырылган мәгълүмат конструкциясе булганда;
04. мондый объект проектында каралмаган җир кишәрлеге чикләрендә бердән артыграк йә аерым торучы башка мәгълүмат конструкциясе булганда;
05. стационар булмаган сәүдә объекты, индивидуаль яисә күпфатирлы торак йорт белән шөгыльләнүче җир кишәрлеге чикләрендә;
06. конструкция фундаментыннан бинаның нигезенә кадәр 6,0 м ераклыкта;
07. тротуарларда һәм җәяүлеләр өчен юллар, юл йөрү юлларында, машина кую һәм машина кую урыннары өчен билгеләнгән урыннарда;
08. яшел утыртмалар (агачлар, куаклар) урынына;
09. агач кәүсәләреннән 5,0 м ераклыкта томаланган фундаментка ия;
10. профнастил, тукыма материаллар әзерләгәндә файдаланып;
11. мәгълүмати өслекләрне алмаштырылган сурәтле, шулай ук медиа-экраннар белән берләштерелгән кече форматта урнаштыру;
12. мәгълүмати кырда фоторәсем белән;
13. автомобильләргә ягулык салу станцияләреннән тыш, гомуми мәйданы 5000,0 кв. метрдан кимрәк булган биналар өчен эре форматта;
14. мәгълүматны тапшыруның динамик ысулын кулланып, медиа-экраннардан тыш, ягулыкка бәяләр турындагы мәгълүмат белән автозаправка станцияләренең стелы.
**169.4.12.** Капчыклы корылма - мәйданы 6,0 кв. м дан артмаган эчке яисә тышкы яктырткычлы аерым мәгълүмати конструкция, биеклеге 4,0 м дан артмаган, ул фундаменттан, каркастан, декоратив элементлардан, мәгълүмат кырыннан нык нигездә 6,0 кв. м дан артмаган.
Яклаучы конструкцияләрне урнаштыру рөхсәт ителми:
01. оешманың, индивидуаль эшкуарның бинасы һәм урнашкан урыны, шулай ук аны эксплуатацияләү яисә парковка урыннарын оештыру өчен бирелгән җир кишәрлеге булган милекчесенә, хуҗасына, кулланучыга караган җир кишәрлеге чикләрендә;
02. фундаментны декоратив бизәлешеннән башка күмеп китүнең техник мөмкинлеге булмаган очракларда;
03. бер җир кишәрлеге чикләрендә, гамәлдәге төзелеш, янгын һәм санитария нормаларын һәм кагыйдәләрен исәпкә алып башкарылган территорияне төзекләндерү буенча проект карары белән нигезләмичә, бер җир кишәрлеге чикләрендә берәр аерым урнаштырылган мәгълүмат конструкциясе булганда;
04. «Ташкичү авыл җирлеге» муниципаль берәмлегенең мәдәни мирас объектларын, 1959 елга кадәр төзелгән тарихи биналарны, мәдәни объектларны, панорларын һәм перспективаларын чикләүне;
05. мондый объект проектында каралмаган җир кишәрлеге чикләрендә бердән артыграк йә аерым торучы башка мәгълүмат конструкциясе булганда;
06. стационар булмаган сәүдә объекты, индивидуаль яисә күпфатирлы торак йорт белән шөгыльләнүче җир кишәрлеге чикләрендә;
07. конструкция фундаментыннан бинаның нигезенә кадәр 6,0 м ераклыкта;
08. тротуарларда һәм җәяүлеләр өчен юлларда, юлларда, машиналар кую һәм кую урыннары өчен билгеләнгән урыннарда;
09. яшел утыртмалар (агачлар, куаклар) урынына;
10. агач кәүсәләреннән 5,0 м ераклыкта томаланган фундаментка ия булса;
11. профнастил, тукыма материаллар әзерләгәндә файдаланып;
12. мәгълүмати конструкцияне декоратив-сәнгатьчә бизәмичә;
13. гомуми файдаланудагы территориянең чикләрен билгеләүче кызыл сызыклы җир кишәрлеге чигеннән 6,0 м ераклыкта;
14. мәгълүмат тапшыруның динамик ысулын кулланып.
**169.4.13.** Флагов композициясе - нигездән, бер яки берничә флагштоктан һәм йомшак тукымадан (мәгълүмати кырлардан) торган аерым торучы мәгълүмати конструкция.
Флаг композицияләрен урнаштыру рөхсәт ителми:
01. оешманың, индивидуаль эшкуарның бинасы һәм урнашкан урыны, шулай ук аны эксплуатацияләү яисә парковка урыннарын оештыру өчен бирелгән җир кишәрлеге булган милекчесенә, хуҗасына, кулланучыга караган җир кишәрлеге чикләрендә;
02. фундаментны декоратив бизәлешеннән башка күмеп китүнең техник мөмкинлеге булмаган очракларда;
03. бер җир кишәрлеге чикләрендә, гамәлдәге төзелеш, янгын һәм санитария нормаларын һәм кагыйдәләрен исәпкә алып башкарылган территорияне төзекләндерү буенча проект карары белән нигезләмичә, бер җир кишәрлеге чикләрендә берәр аерым урнаштырылган мәгълүмат конструкциясе булганда;
04. мәдәни мирас объектларын, 1959 елга кадәр төзелгән тарихи биналарны, мәдәни объектларны, панорамаларны һәм Арча шәһәре перспективаларын чикләүне;
05. мондый объект проектында каралмаган җир кишәрлеге чикләрендә бердән артыграк йә аерым торучы башка мәгълүмат конструкциясе булганда;
06. стационар булмаган сәүдә объекты, индивидуаль яисә күпфатирлы торак йорт белән шөгыльләнүче җир кишәрлеге чикләрендә;
07. конструкция фундаментыннан бинаның нигезенә кадәр 6,0 м ераклыкта;
08. тротуарларда һәм җәяүлеләр өчен юлларда, юлларда, машиналар кую һәм кую урыннары өчен билгеләнгән урыннарда;
09. яшел утыртмалар (агачлар, куаклар) урынына;
10. агач кәүсәләреннән 5,0 м ераклыкта томаланган фундаментка ия булса;
11. киңлеге буенча флагштоклар арасыннан зуррак булган мәгълүмати кыр габаритлары белән.
169.4.14. Махсуслаштырылган конструкция - халыкны яклау һәм куркынычсызлыкны тәэмин итү өлкәсендә социаль әһәмияткә ия мәгълүмат турында халыкка хәбәр итү өчен билгеләнгән аерым мәгълүмати конструкция, шулай ук фундаменттан, каркастан, нейтраль чәчәкләр материалы белән уратып алынган спорт-массакүләм чаралар турында мәгълүмат кыры, электрон экран рәвешендәге мәгълүмат кыры, ул эре сәүдә һәм спорт-, мәдәни-күңел ачу комплексларының җир кишәрлекләре мәйданы 3 гектардан артык булган җир участокларында урнашкан видеосурәтләрне күрсәтергә мөмкинлек бирә.
Махсуслаштырылган конструкцияләрне урнаштыру рөхсәт ителми:
12. оешманың, индивидуаль эшкуарның бинасы һәм урнашкан урыны, шулай ук аны эксплуатацияләү яисә парковка урыннарын оештыру өчен бирелгән җир кишәрлеге булган милекчесенә, хуҗасына, кулланучыга караган җир кишәрлеге чикләрендә;
13. фундаментны декоратив бизәлешеннән башка күмеп китүнең техник мөмкинлеге булмаган очракларда;
14. бер җир кишәрлеге чикләрендә, гамәлдәге төзелеш, янгын һәм санитария нормаларын һәм кагыйдәләрен исәпкә алып башкарылган территорияне төзекләндерү буенча проект карары белән нигезләмичә, бер җир кишәрлеге чикләрендә берәр аерым урнаштырылган мәгълүмат конструкциясе булганда;
15. мәдәни мирас объектларын, 1959 елга кадәр төзелгән тарихи биналарны, Казан шәһәренең мәдәни объектларын, панорларын һәм перспективаларын чикләүне;
16. мондый объект проектында каралмаган җир кишәрлеге чикләрендә бердән артыграк йә аерым торучы башка мәгълүмат конструкциясе булганда;
17. стационар булмаган сәүдә объекты, индивидуаль яисә күпфатирлы торак йорт белән шөгыльләнүче җир кишәрлеге чикләрендә;
18. конструкция фундаментыннан бинаның нигезенә кадәр 6,0 м ераклыкта;
19. тротуарларда һәм җәяүлеләр өчен юлларда, юлларда, машиналар кую һәм кую урыннары өчен билгеләнгән урыннарда;
20. яшел утыртмалар (агачлар, куаклар) урынына;
21. агач кәүсәләреннән 5,0 м ераклыкта томаланган фундаментка ия булса;
22. профнастил, тукыма материаллар әзерләгәндә файдаланып.
#### Гражданнарны игълан итү өчен шартлар, мәдәни һәм спорт чаралары афишалары
170. Мәдәни һәм спорт чараларының игъланнарын, афишаларын урнаштыру гражданнарның массакүләм җыелу урыннарында һәм җәяүлеләр өчен күңелле зоналарда билгеләнә торган махсус тумбаларда, калканнарда һәм стендларда гына рөхсәт ителә.
Игъланнар өчен дивар аерым торучы объектлар рәвешендә яки биналарда яки корылмаларда асылма калканнар рәвешендә урнаштырылырга мөмкин.
### VI. Коммуникацияләрне төзегәндә, ремонтлаганда, реконструкцияләгәндә җир эшләрен уздыруга төп таләпләр
171. Юл өслекләрен грунт белән каплауга яисә ачуга бәйле эшләр (җир асты коммуникацияләрен салу, реконструкцияләү яисә ремонтлау, свай һәм шпунт тутыру, электр тапшыру линияләре терәкләрен, элемтә, яктырту терәкләрен урнаштыру (алмаштыру), яктырту планын төзү, грунт планировкасы һәм башка эшләр) вәкаләтле орган тарафыннан бирелгән язма рөхсәт (җир эшләрен җитештерү ордеры) булганда гына башкарыла.
172. Жирлек территориясен төзекләндерүгә бәйле җир, төзелеш һәм ремонт эшләрен оештыру һәм уздыру, җир эшләрен җитештерүгә ордер алу һәм алу муниципаль хокукый актларның билгеләнгән таләпләре нигезендә гамәлгә ашырыла.
173. Яшел утыртмаларны сүтү яисә күчереп утырту кирәк булганда, Башкарма комитетның күрсәтмәсен билгеләнгән тәртиптә рәсмиләштерергә һәм яшел утыртмаларны сүтәргә яисә күчереп утыртырга кирәк.
174.җирлек юлларында хәрәкәтне вакытлыча чикләү яисә туктату, юлның ике ягыннан да заказчылар һәм эшләр җитештерүчеләр турында кирәкле барлык белешмәләрне, эшләр срокларын, әйләнешнең мөмкин булган маршрутларын мәҗбүри урнаштырган вәкаләтле орган тарафыннан бирелә торган рөхсәт нигезендә гамәлгә ашырыла. Күрсәтелгән калканның рәвеше һәм эчтәлеге рөхсәт бирү буенча муниципаль хезмәт күрсәтүнең тиешле административ регламенты белән билгеләнә.
175. Вакыты узган ордерлар буенча коммуникацияләр төзегәндә, ремонтлаганда, реконструкцияләгәндә җир эшләре ирекле дип таныла.
### VII. Уңайлы мохиткә аерым таләпләр
176. Торак мохитне төзекләндерү объектларын, урамнарны һәм юлларны, мәдәни-көнкүреш хезмәт күрсәтү объектларын проектлаганда, өлкән яшьтәге кешеләр һәм инвалидлар өчен торак пунктлар тирәлегеннән файдалану мөмкинлеген, әлеге объектларны өлкәннәрнең һәм инвалидларның күчеп йөрүенә ярдәм итә торган элементлар һәм техник чаралар белән җиһазландыруны күздә тоту тәкъдим ителә.
Өлкән яшьтәге затларны һәм инвалидларны хәрәкәткә китерүче техник чаралар һәм җайланмалар проектлау, төзү, урнаштыру, расланган проект документациясе нигезендә яңа төзелештә заказч тарафыннан гамәлгә ашырылырга тәкъдим ителә.
### VIII. Биналар (алардагы биналар) милекчеләренең һәм корылмаларның һәм башка затларның якындагы территорияләрне төзекләндерүдә катнашу тәртибе
177. Хуҗалык итүче субъектлар һәм физик затлар территорияне, законда яисә шартнамәдә башкасы каралмаган булса, түбәндәге тәртиптә җыештырырга һәм санитар карап торырга хокуклы:
177.1.идарәче оешмалар - күпфатирлы йортларның йорт яны территориясе, шулай ук 5 м радиустагы төп фасад ягыннан йә урамның машина юлына кадәр (юл буйлап объект урнашкан очракта);
177.2.социаль өлкә учреждениеләре (мәктәпләр, мәктәпкәчә учреждениеләр, мәдәният, сәламәтлек саклау, физкультура һәм спорт учреждениеләре) - бирелгән җир кишәрлеге чикләрендә территорияләр, шулай ук учреждение территориясе алдындагы җир кишәрлеге, 10 м радиуста төп фасад ягыннан йә урамның йөрү өлешенә кадәр (юл буйлап объект урнашкан очракта) башка яктан 10 м радиуста;
күпфатирлы торак йортларда төзелгән торак булмаган биналарны эксплуатацияләүче затлар якындагы территорияне озынлыкка - биналарның бөтен озынлыгы буена, киңлегенә 10 м ераклыгында яисә юл өлеше бордюрына кадәр (юл буйлап урнашкан очракта) идарәче оешма белән килешү булмаган очракта, җыештырырга хокуклы;
177.4.сәнәгать предприятиеләре һәм барлык милек рәвешләрендәге оешмалар - аларга килү юллары, тротуарлар, аларга якын коймалар, санитар-яклау зоналары. Предприятиеләрнең санитар-яклау зоналары гамәлдәге санитария кагыйдәләре һәм нормалары таләпләре нигезендә билгеләнә;
177.5.төзүче 50 M радиуста төзелеш мәйданчыклары янындагы территорияләр һәм гамәлдәге төзелеш нормалары һәм кагыйдәләре нигезендә 50 м радиуста аларга килү юллары;
177.6.торак йортлар хуҗалары - бирелгән җир кишәрлеге чикләрендәге территорияләр (яки, җир кишәрлеге билгеләнгән тәртиптә рәсмиләштерелмәгән очракта, җир кишәрлеге билгеләнгән тәртиптә рәсмиләштерелмәгән очракта) һәм территорияләр (юл буйлап объект урнашкан очракта);
177.7.стационар булмаган объектлар (лоткалар, киосклар, павильоннар һәм башка стационар булмаган сәүдә объектлары) һәм сезонлы кафелар хуҗалары - җир участогы объектын урнаштыру өчен бирелгән территория һәм аның янындагы территория урынның тышкы чигеннән алып урамның машина юлына кадәр 10 метр ераклыкта (юл буйлап объект урнашкан очракта);
Базарларның идарәче компанияләре, сәүдә һәм җәмәгать туклануын оештыру (рестораннар, кафелар, кибетләр) - бирелгән җир кишәрлеге чикләрендә территорияләр һәм аның янәшәсендәге территорияләр кишәрлек чикләреннән 50 м радиуста һәм урамның машина юлына кадәр (юл буйлап объект урнашкан очракта);
177.9.биналарның, корылмаларның милекчеләре яисә башка хокук ияләре - бина, корылма периметры яисә бирелгән җир участогы чикләреннән алып 10 м радиуста һәм урамның машина юлына кадәр (юл буйлап объект урнашкан очракта);
177.10.автомобиль юлының һәм башка җир кишәрлекләренең бүленгән полосасы чикләрендә урнашкан ягулык салу станцияләре - бирелгән җир кишәрлеге чикләрендә һәм аның янәшәсендәге территория кишәрлек чикләреннән 50 м радиуста һәм урамның машина юлларына кадәр;
177.11.гараж кооперативлары - бирелгән җир кишәрлеге чикләрендә территорияләр, янәшәдәге территорияләр һәм участок чикләреннән 50 м радиуста һәм урамның машина юлына кадәр һәм аларга килү юллары;
177.12. “Ташкичү авыл җирлеге” муниципаль берәмлеге башкарма комитеты - бирелгән җир кишәрлеге чикләрендә җирләү урыны һәм гомуми файдаланудагы участок һәм территория чикләреннән 10 м радиуста якын территория;
177.13.җир кишәрлекләренең хокук ияләре - бирелгән җир кишәрлеге чикләрендә (яки, җир кишәрлеге билгеләнгән тәртиптә рәсмиләштерелмәгән очракта, җир кишәрлегенең фактта барлыкка килгән чиге буенча) һәм җир кишәрлегенең тышкы чигеннән алып йә урамның машина юлына кадәр 5 м ераклыктагы территорияләр (юл буйлап объект урнашкан очракта);
177.14.автотранспорт чараларын озак һәм кыска сроклы саклау тукталышлары хуҗалары - бирелгән җир кишәрлеге чикләрендә территория һәм җир кишәрлегенең тышкы чигеннән 10 м ераклыкта һәм урамның машина юлына кадәр (юл буйлап объект урнашкан очракта) янәшәдәге территория.
### ІХ. Йорт хайваннарын һәм кошларын тоту
178. Йорт хайваннарын тотуның төп принциплары, шартлары, этләрне йөртү кагыйдәләре, «Татарстан Республикасында йорт хайваннарын тотуның аерым мәсьәләләре турында» 2014 елның 7 мартындагы 16-ТРЗ номерлы Татарстан Республикасы Законы белән билгеләнә.
179. «Ташкичү авыл җирлеге» муниципаль берәмлеге гомуми файдаланудагы урамнарда, скверларда, паркларда, мәйданнарда һәм башка урыннарда авыл хуҗалыгы терлекләрен (сыерларын, сарыкларын, кәҗәләрен, дуңгызларын һәм башкаларын) һәм кошларны көтү тыела.
180.Авыл хуҗалыгы хайваннарын коткару җирле үзидарә органының норматив-хокукый акты белән билгеләнә торган көтүлекләр урыннарында, хуҗасын күзәтүдә яисә аның кушуы буенча башка затны күзәтүдә рөхсәт ителә.
181.Йорт хайваннарын урамда калдырганда, терлек хуҗалары яшел үсентеләр бозылудан һәм терлекләр тотуга тотылган чыгымнарны каплый.
### Х. Кагыйдәләр таләпләренең үтәлешен тикшереп тору
182.Физик һәм юридик затлар, вазыйфаи затлар әлеге Кагыйдәләрдә билгеләнгән җирлек территориясен төзекләндерү таләпләрен үтәүне тәэмин итәргә тиеш.
183. Әлеге кагыйдәләрне бозу административ хокук бозулар турында Татарстан Республикасы кодексы (федераль законнарда һәм Россия Федерациясенең башка норматив хокукый актларында каралган нормаларны һәм кагыйдәләрне үз эченә алган әлеге Кагыйдәләрнең нигезләмәләреннән тыш) нигезендә җаваплылыкка китерә.
184. Төзекләндерү өлкәсендә законнар һәм муниципаль хокукый актлар таләпләрен үтәмәгән яисә тиешенчә үтәмәгән өчен җаваплылыкка җәлеп итү күрсәтелгән таләпләрне үтәүдән һәм кертелгән хокук бозуларны бетерүдән затны азат итми.
|
00475cffbc4f6c5d08a75d8f9b5836ca | 2,019 | null | ## 2019 елда Инженерлык фәннәре өлкәсендә күренекле өлеш керткән өчен А.Н. Туполев исемендәге халыкара премияне бирү турында
Инженерлык фәннәре өлкәсендә күренекле өлеш керткән өчен А.Н. Туполев исемендәге халыкара премияне бирү комитеты тәкъдимен карап, карар бирәм:
1. 2019 елда Инженерлык фәннәре өлкәсендә күренекле өлеш керткән өчен А.Н. Туполев исемендәге халыкара премияне Артюхов Александр Викторовичка – «Двигательләр төзү буенча берләштерелгән корпорация» акционер җәмгыяте генераль директорына (Мәскәү шәһәре) бирергә.
2. Әлеге Указ аңа кул куйган көннән үз көченә керә.
|
0047dbef59df949cc3f91a1494118472 | 2,020 | Governmental decree | 10.09.2020 ел №172
## Татарстан Республикасы Чирмешән муниципаль районы Иске Кади авыл җирлеге Советы карары
### Чирмешән муниципаль районы «Иске Кади авыл җирлеге» муниципаль берәмлегенең җирле үзидарә органнары һәм «Татарстан Республикасы Чирмешән муниципаль районы» муниципаль берәмлегенең җирле үзидарә органнары арасында җирле әһәмияттәге мәсьәләләрне хәл итү буенча вәкаләтләрнең бер өлешен тапшыру турында килешүләр төзү тәртибен раслау хакында
2003 елның 6 октябрендәге 131-ФЗ номерлы «Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында» Федераль законның 15 статьясындагы 4 өлеше нигезендә Татарстан Республикасы Чирмешән муниципаль районы Иске Кади авыл җирлеге Советы карар итте:
Татарстан Республикасы Чирмешән муниципаль районы «Иске Кади авыл җирлеге» муниципаль берәмлегенең җирле үзидарә органнары һәм «Татарстан Республикасы Чирмешән муниципаль районы» муниципаль берәмлегенең җирле үзидарә органнары арасында җирле әһәмияттәге мәсьәләләрне хәл итү буенча вәкаләтләрнең бер өлешен тапшыру турында килешүләр төзү тәртибен расларга (кушымта итеп бирелә).
ТР Чирмешән муниципаль районы
Иске Кади авыл җирлеге
Башлыгы урынбасары, Совет рәисе урынбасары
М.Л.Илалиева
— -
*Татарстан Республикасы Чирмешән муниципаль районы Иске Кади авыл җирлеге Советының 2020 елның 10 сентябрендәге 172 номерлы карары белән расланган*
## Татарстан Республикасы Чирмешән муниципаль районы «Иске Кади авыл җирлеге» муниципаль берәмлегенең җирле үзидарә органнары һәм «Татарстан Республикасы Чирмешән муниципаль районы» муниципаль берәмлегенең җирле үзидарә органнары арасында җирле әһәмияттәге мәсьәләләрне хәл итү буенча вәкаләтләрнең бер өлешен тапшыру турында килешүләр төзү тәртибе
Татарстан Республикасы Чирмешән муниципаль районының «Иске Кади авыл җирлеге» муниципаль берәмлегенең җирле үзидарә органнары (алга таба – Авыл) һәм «Татарстан Республикасы Чирмешән муниципаль районы» муниципаль берәмлегенең җирле үзидарә органнары (алга таба – Район) арасында җирле әһәмияттәге мәсьәләләрне хәл итү вәкаләтләренең бер өлешен тапшыру турында килешүләр төзүнең әлеге тәртибе 2003 елның 6 октябрендәге 131-ФЗ номерлы «Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында» Федераль закон (алга таба - «Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында» федераль закон) нигезендә эшләнде.
02. Авылның җирле үзидарә органнары Россия Федерациясе Бюджет кодексы нигезендә Авыл бюджетыннан бирелә торган бюджетара трансфертлар исәбенә җирле әһәмияттәге мәсьәләләрне хәл итү буенча үз вәкаләтләренең бер өлешен гамәлгә ашыруны тапшыру турында Район җирле үзидарә органнары белән килешүләр төзергә хокуклы. Шул ук вакытта Район җирле үзидарә органнары «Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында» Федераль закон, Район җирле үзидарә органнарына Авылның җирле әһәмияттәге мәсьәләләрен хәл итү буенча аерым вәкаләтләрне тапшыру турындагы килешүләр нигезендә Авыл территориясендә авыл җирлегенең җирле әһәмияттәге мәсьәләләрен хәл итү буенча вәкаләтләрне гамәлгә ашыралар.
03. Җирле әһәмияттәге мәсьәләләрне хәл итү буенча вәкаләтләрнең бер өлешен тапшыруны Авылның һәм Районның җирле үзидарә органнары башлап җибәрә ала.
04. Авыл муниципаль берәмлеге башкарма комитеты үз инициативасы белән яисә Районның җирле үзидарә органнары инициативасын карап, аны алганнан соң 30 көн эчендә җирле әһәмияттәге мәсьәләләрне хәл итү буенча аерым вәкаләтләрне тапшыру турында Авыл Советы карары проектын әзерли.
05. Авыл муниципаль берәмлеге башкарма комитеты Авыл Советына норматив хокукый актлар керткәндә билгеләнгән тәртиптә һәм срокларда вәкаләтләрнең бер өлешен тапшыру турында Авыл Советы карары проектын кертә.
06. Авыл Советы Район җирле үзидарә органнарына Авылның җирле әһәмияттәге мәсьәләләрен хәл итү буенча вәкаләтләрнең бер өлешен тапшыру турында карарны кабул итә һәм кабул ителгән карарны Район җирле үзидарә органнарына карауга җибәрә.
07. Район Советы тарафыннан Авыл Советы карарын уңай карау нәтиҗәсендә Авыл җирле үзидарә органнары һәм Район җирле үзидарә органнары арасында килешү төзелә. Күрсәтелгән килешү билгеле бер вакытка төзелергә тиеш, аның гамәлдә булуын туктату, шул исәптән вакытыннан алда нигезләрен һәм тәртибен билгеләүче нигезләмәләрне, тапшырыла торган вәкаләтләрне гамәлгә ашыру өчен кирәк булган әлеге өлештә күрсәтелгән бюджетара трансфертларның еллык күләмен билгеләү тәртибен тупларга, шулай ук килешүләрне үтәмәгән өчен финанс санкцияләрен күздә тотарга тиеш. Килешү проектын эшләү өчен һәр яктан тигез санда вәкилләрне кертеп, эшче төркем төзелергә мөмкин. Эшче төркем үз эше нәтиҗәләре буенча килешү якларның мәнфәгатьләрен максималь рәвештә исәпкә алучы килешү проектын әзерли.
08. Әгәр Авыл Советы, инициативаны җибәрүче Район җирле үзидарә органнарына Авылның җирле әһәмияттәге мәсьәләләрне хәл итү буенча вәкаләтләрнең бер өлешен гамәлгә ашыруны тапшыру турындагы карар проектын кире какса, алар башлап җибәргән сорауны карау нәтиҗәләре турында хат җибәрелә.
09. Килешүдә каралган вәкаләтләрне үтәү өчен кирәкле финанс чаралары бюджетара трансфертлар рәвешендә бирелә. Бюджетара трансфертлардан максатчан файдаланмаган очракта алар Авыл бюджетына ун көнлек срокта кире кайтарылырга тиеш. Тапшырыла торган вәкаләтләрне гамәлгә ашыру өчен кирәкле бюджетара трансфертларны тапшыру максатларында, бюджет законнары нигезендә, тапшырылган вәкаләтләрне башкару өчен кирәкле чаралар каралган район һәм авыл бюджеты турындагы карарларга үзгәрешләр кертелә. Бирелгән вәкаләтләрне гамәлгә ашыру өчен Авыл бюджетыннан бирелә торган бюджетара трансфертларны формалаштыру, күчерү һәм исәпкә алу Россия Федерациясе бюджет законнары нигезендә гамәлгә ашырыла. Вәкаләтләрнең бер өлешен гамәлгә ашыру өчен бирелә торган финанс чаралары ай саен тигез өлешләр белән күчерелә, әмма финанс чараларының барлык суммасын бер үк вакытта күчерү мөмкин.
10. Вәкаләтләрнең бер өлешен гамәлгә ашыру өчен кирәк булган очракта, түләүсез сроклы файдалану килешүе нигезендә муниципаль милек тапшырыла. Түләүсез файдалану килешүе сроклы булып тора һәм Килешү гамәлдә булу срогына төзелә.
11. Күрсәтелгән килешүләр нигезендә тапшырылган вәкаләтләрне гамәлгә ашыру өчен Район җирле үзидарә органнары Муниципаль берәмлекнең вәкиллекле органы карарында каралган очракларда һәм тәртиптә үз матди ресурсларыннан һәм финанс чараларыннан файдаланырга хокуклы.
12. Вәкаләтләрен тапшырган авылның җирле үзидарә органы тапшырылган вәкаләтләрнең үтәлешен тикшерүне гамәлгә ашыра, тапшырылган финанс чараларыннан һәм матди ресурслардан файдалану турында кирәкле мәгълүматны сорый.
13. Килешүнең гамәлдә булуы вакытыннан алда туктатылырга мөмкин:
— Яклар килешүе буенча;
— берьяклы тәртиптә, Якларның берсе үз йөкләмәләрен үтәмәгән яки тиешенчә үтәмәгән очракта.
14. Килешүнең гамәлдә булуы срогыннан алда туктатылган очракта, тапшырылган вәкаләтләрне гамәлгә ашыручы Район җирле үзидарә органы вәкаләтләрне гамәлгә ашыру өчен бирелгән файдаланылмаган финанс чараларын һәм матди ресурсларны һәм мөлкәтне кире кайтара.
15. Килешүне гамәлгә ашыру белән бәйле бәхәсләр сөйләшүләр һәм башка килештерү процедуралары юлы белән хәл ителә. Бәхәсне сөйләшүләр яки килештерү процедураларын үткәрү юлы белән хәл итү мөмкин булмаган очракта, ул законда каралган башка тәртиптә каралырга тиеш
|
0048e12f617b08e3b24b6898393f0e08 | 2,021 | null | №39
30.09.2021 ел
Татарстан Республикасы Чирмешән муниципаль районы
Мордва Афонькәсе авыл җирлеге Советы
**КАРАРЫ**
Татарстан Республикасы Чирмешән муниципаль районы Мордва Афонькәсе авыл җирлеге Советының 2013 елның 12 февралендәге 55 номерлы «Чикләүләрне һәм тыюларны, мәнфәгатьләр конфликтын булдырмау яки жайга салу турында таләпләрне һәм коррупциягә каршы тору максатларында билгеләнгән бурычларны үтәмәгән өчен түләтүләрне куллану тәртибе турында» нигезләмәне раслау хакында» карарына үзгәрешләр кертү турында
«Россия Федерациясендә муниципаль хезмәт турында» 2007 елның 2 мартындагы 25 номерлы федераль закон, Татарстан Республикасы Чирмешән муниципаль районы Мордва Афонькәсе авыл җирлеге Уставы нигезендә Татарстан Республикасы Чирмешән муниципаль районы Мордва Афонькәсе авыл җирлеге Советы КАРАР КЫЛДЫ:
1. Татарстан Республикасы Чирмешән муниципаль районы Мордва Афонькәсе авыл җирлеге Советының 2013 елның 12 февралендәге 55 номерлы «Чикләүләрне һәм тыюларны, мәнфәгатьләр конфликтын булдырмау яки җайга салу турында таләпләрне һәм коррупциягә каршы тору максатларында билгеләнгән бурычларны үтәмәгән өчен түләтүләрне куллану тәртибе турында» нигезләмәне раслау хакында» карарына (2018 елның 21 декабрендәге 101 номерлы үзгәрешләр белән) түбәндәге үзгәрешләрне кертергә:
1.1. 1.3 пунктны яңа редакциядә бәян итәргә: «Дисциплинар түләтүләрне куллану һәм бетерү тәртибе «Россия Федерациясендә муниципаль хезмәт турында» 2007 елның 2 мартындагы 25 номерлы Федераль законда каралган очраклардан тыш, хезмәт законнары белән билгеләнә».
2. Әлеге карарны Татарстан Республикасы хокукый мәгълүматының рәсми порталында (pravo.tatarstan.ru) һәм Татарстан Республикасы Чирмешән муниципаль районының Интернет мәгълүмат-телекоммуникация челтәрендәге рәсми сайтында урнаштырырга.
Мордва Афонькәсе
авыл җирлеге
башлыгы, Совет рәисе
А.И.Митяев
|
00490a473b6fc12545b4bc8e36601bd8 | 2,022 | Governmental decree | ## Татарстан Республикасы Апас муниципаль районы Шэмбалыкчы авыл җирлеге Башкарма комитетының 2022 елның 4 мартындагы 4 номерлы «Белешмә (өземтә)бирү буенча муниципаль хезмәт күрсәтүнең административ регламентын раслау турында» карары
«Дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтүне оештыру турында» 2010 елның 27 июлендәге 210-ФЗ номерлы Федераль закон нигезендә, Татарстан Республикасы Апас муниципаль районы Шэмбалыкчы авыл җирлегенең башкарма комитеты карар бирә:
1. Муниципаль хезмәт күрсәтүнең белешмә (өземтә) бирү буенча беркетелгән административ регламентын расларга.
2. Әлеге карарны Татарстан Республикасы хокукый мәгълүматының рәсми порталында һәм Татарстан Республикасы Апас муниципаль районының рәсми сайтында җирлек бүлегендә урнаштырырга.
3. Әлеге карарның үтәлешен тикшереп торуны үз өстемдә калдырам.
<table><tr><td>Шэмбалыкчы авыл<br>җирлеге башлыгы</td><td style="text-align: right;">Миннуллин Ф.Ф.</td></tr></table>
Татарстан Республикасы Апас муниципаль районы Шэмбалыкчы авыл җирлеге башкарма комитетының 2022 елның 4 мартындагы 4 номерлы карары белән расланган.
## Белешмә (өземтә) бирү буенча муниципаль хезмәт күрсәтүнең административ регламенты
### 1. Гомуми нигезләмәләр
#### 1.1. Административ регламентны җайга салу предметы
Муниципаль хезмәт күрсәтүнең әлеге административ регламенты (алга таба - административ регламент) белешмәләр (өземтәләр) бирү буенча муниципаль хезмәт күрсәтү стандартын һәм тәртибен (алга таба - муниципаль хезмәт күрсәтү) билгели.
#### 1.2. Гариза бирүчеләрнең категорияләре
1.2.1. Муниципаль хезмәт алуга хокукы булган затлар - физик затлар (алга таба - мөрәҗәгать итүче) була.
1.2.2. Гариза белән мөрәҗәгать итүченең үз вәкаләтләрен таныклый торган документ нигезендә эш итүче вәкиле (алга таба - мөрәҗәгать итүче вәкиле) мөрәҗәгать итәргә хокуклы.
#### 1.3. Муниципаль хезмәт күрсәтү турында мәгълүмат бирү тәртибе
1.3.1. Муниципаль хезмәт күрсәтү тәртибе турында мәгълүмат түбәндәге урыннарда урнаштырыла:
1. дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтүнең күпфункцияле үзәкләре биналарында урнашкан муниципаль хезмәт турында визуаль һәм текстлы мәгълүмат стендларында.
2. Апас муниципаль районының “Интернет” мәгълүмат-телекоммуникация челтәрендәге рәсми сайтында (https://www.apastovo.tatarstan.ru);
3. Татарстан Республикасы дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр Порталында (https://uslugi.tatarstan.ru) (алга таба - Республика порталы);
4. Бердәм дәүләти һәм муниципаль хезмәтләр (функцияләр) порталында (https:/www.gosuslugi.ru) (алга таба - Бердәм портал);
5. «Татарстан Республикасы дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр реестры» дәүләт мәгълүмат системасында (http://frgu.tatar.ru) (алга таба - Дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр реестры).
1.3.2. Муниципаль хезмәт күрсәтү мәсьәләләре буенча консультацияләр түбәндәгечә бирелә:
1. телдән мөрәҗәгать иткәндә дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтүнең күпфункцияле үзәкләрендә - шәхсән яисә телефон аша;
2. Республика порталында интерактив формада;
3. җирлекнең башкарма комитеты (алга таба - Орган):
телдән мөрәҗәгать иткәндә - шәхсән яки телефон буенча;
язмача (шул исәптән электрон документ формасында) мөрәҗәгать иткәндә - кәгазьдә почта аша, электрон формада электрон почта аша.
1.3.3. Бердәм порталда, Дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр реестрындагы белешмәләр нигезендә муниципаль хезмәт күрсәтү тәртибе һәм сроклары турында республика порталында мәгълүмат мөрәҗәгать итүчегә бушлай бирелә.
Муниципаль хезмәт күрсәтү вакытлары һәм тәртибе турындагы мәгълүматтан файдалану гариза бирүче тарафыннан нинди дә булса таләпләрне үтәмичә, шул исәптән гариза бирүченең техник чараларына урнаштыру гариза бирүчедән акча алуны, аны теркәүне яисә авторизацияләүне яисә шәхси мәгълүматларын бирүне күздә тота торган программа тәэминатының хокук иясе белән лицензияле яисә башка килешү төзүне таләп итүче программа тәэминатыннан файдаланмыйча башкарыла.
1.3.4. Мөрәҗәгать итүче шәхсән яисә телефон аша мөрәҗәгать иткәндә кергән мөрәҗәгать нигезендә түбәндәге мәгълүмат бирелә:
1. дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтүнең күпфункцияле үзәге, Орган урнашкан урын турында (адресы, эш графигы, белешмә телефоннары);
2. муниципаль хезмәт күрсәтү тәртибе турында, гаризалар бирү ысуллары һәм сроклары турында;
3. муниципаль хезмәт күрсәтелә торган категорияләр турында; муниципаль хезмәт күрсәтү мәсьәләләрен җайга сала торган норматив хокукый актлар турында;
4. муниципаль хезмәт күрсәтү турында гаризаны карау өчен кирәкле документлар исемлеге турында, гаризаны кабул итү һәм теркәү сроклары турында;
5. муниципаль хезмәт күрсәтү барышы турында;
6. муниципаль хезмәт күрсәтү мәсьәләләре буенча мәгълүматның рәсми сайтында урнаштырылган урыны турында;
7. Орган вазыйфаи затларының гамәлләренә яисә гамәл кылмауларына карата шикаять белдерү тәртибе турында.
Язма мөрәҗәгать буенча муниципаль хезмәт күрсәтү өчен җаваплы бүлек хезмәткәрләре язма рәвештә мөрәҗәгать итүчегә муниципаль хезмәт күрсәтү тәртибен һәм административ регламентның әлеге пунктында күрсәтелгән мәсьәләләрне җентекләп аңлаталар һәм мөрәҗәгатьне теркәгән көннән алып өч эш көне эчендә мөрәҗәгать итүчегә җавап җибәрәләр. Җаваплар мөрәҗәгать телендә бирелә. Мөрәҗәгать телендә җавап бирү мөмкин булмаган очракта, Татарстан Республикасының дәүләт телләре кулланыла.
1.3.5. Муниципаль хезмәт күрсәтү мәсьәләләре буенча мәгълүмат муниципаль районның рәсми сайтында һәм Орган биналарындагы мәгълүмат стендларында мөрәҗәгать итүчеләр белән эшләү өчен урнаштырыла.
Мәгълүмат стендларында һәм муниципаль районның «Интернет» мәгълүмат-телекоммуникация челтәрендәге рәсми сайтында урнаштырыла торган Татарстан Республикасы дәүләт телләрендәге мәгълүмат муниципаль хезмәт турында 2.1, 2.3, 2.4, 2.5, 2.7, 2.9, 2.10, 2.11, 5.1 административ регламенттагы мәгълүматлар, Орган эшенең урыны, белешмә телефоннары турында, муниципаль хезмәт күрсәтүгә гаризалар кабул итү графигы турындагы белешмәләр керә.
#### 1.4. Муниципаль хезмәт күрсәтүне җайга сала торган норматив хокукый актлар
1.4.1. Муниципаль хезмәт күрсәтүне җайга сала торган норматив хокукый актлар исемлеге (норматив хокукый актларның реквизитларын һәм аларны рәсми бастырып чыгару чыганакларын күрсәтеп), Бердәм порталда, Дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр реестрында, “Интернет” мәгълүмат-телекоммуникация челтәрендә муниципаль районның рәсми сайтында урнаштырылган.
1.4.2. Гамәлдәге редакциядә административ регламент тексты Бердәм порталда, Дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр реестрында, муниципаль районның «Интернет» мәгълүмат-телекоммуникация челтәрендәге рәсми сайтында урнаштырылырга тиеш.
#### 1.5. Административ регламентта кулланыла торган терминнар һәм аларны билгеләү
1.5.1. Административ регламентта түбәндәге терминнар һәм билгеләмәләр кулланыла:
— **дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтүнең күпфункцияле үзәгенең ерактан урнашкан эш урыны** - Россия Федерациясе Хөкүмәтенең 2012 елның 22 декабрендәге 1376 номерлы карары белән расланган «Дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтүнең күп функцияле үзәкләре эшчәнлеген оештыру кагыйдәләренең 34 пункты нигезендә муниципаль районның шәһәр (авыл) җирлегендә яисә Татарстан Республикасы шәһәр округында төзелгән дәүләти һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтүнең күпфункцияле үзәгенең территориаль аерымланган структур бүлекчәсе (офисы);
— **техник хата** - муниципаль хезмәт күрсәтүче орган тарафыннан җибәрелгән һәм документка (муниципаль хезмәт нәтиҗәсе) кертелгән белешмәләрнең, белешмәләр шуларга нигезләнеп кертелгән документлардагы белешмәләрнең туры килмәвенә китергән хата (язу, хәреф хатасы, грамматик яисә арифметик хата йә мондый хата);
— **Электрон рәвештә дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтү өчен кулланыла торган мәгълүмат системаларының (алга таба - ЕСИА) мәгълүмати-технологик үзара хезмәттәшлеген тәэмин итүче инфраструктурада идентификация һәм аутентификациянең бердәм системасы** - дәүләт мәгълүмат системаларында һәм башка мәгълүмат системаларында булган мәгълүматка идентификация һәм аутентификация системасында катнашучыларның санкцияләнгән керүен тәэмин итә торган федераль дәүләт мәгълүмат системасы;
— **КФҮ** - «Татарстан Республикасында дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтүнең күпфункцияле үзәге» дәүләт бюджет учреждениесе;
— **КФУ АИСЫ** - Татарстан Республикасы дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтүнең күпфункцияле үзәкләренең автоматлаштырылган мәгълүмат системасы.
1.5.2. Административ регламентта муниципаль хезмәт күрсәтү турындагы гариза (алга таба - гариза) астында «Дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтүне оештыру турында» 2010 елның 27 июлендәге 210-ФЗ номерлы Федераль законның 2 статьясындагы 3 пункты (алга таба - 210-ФЗ номерлы Федераль закон) нигезендә бирелгән муниципаль хезмәт күрсәтү турындагы гарызнамә аңлашыла.
### 2. Муниципаль хезмәт күрсәтү стандарты
#### 2.1. Муниципаль хезмәт исеме
Белешмә (өземтә) бирү.
#### 2.2. Җирле үзидарәнең муниципаль хезмәтне турыдан-туры күрсәтүче башкарма-боеру органы исеме
Апас муниципаль районы Шэмбалыкчы авыл җирлегенең башкарма комитеты.
#### 2.3. Муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсенең тасвирламасы
2.3.1. Муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсе булып түбәндәгеләр тора:
1. белешмә (өземтә) (әлеге административ регламентка 1 нче кушымта);
2. муниципаль хезмәт күрсәтүдән баш тарту турында карар (әлеге административ регламентка 2 нче кушымта);
3. муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларны кабул итүдән баш тарту турында карар (әлеге административ регламентка 3 нче кушымта).
2.3.2. Муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсе мөрәҗәгать итүчегә «Электрон имза турында» 2011 елның 6 апрелендәге 63-ФЗ номерлы Федераль закон (алга таба - 63-ФЗ номерлы Федераль закон) нигезендә Бердәм порталның шәхси кабинетына, Орган (яки Орган) вәкаләтле вазыйфаи затының көчәйтелгән квалификацияле электрон имзасы куелган электрон документ рәвешендә җибәрелә. Гариза Республика порталы ярдәмендә җибәрелгән очракта муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсе Республика порталының шәхси кабинетына да җибәрелә.
2.3.3. Мөрәҗәгать итүче теләге буенча Органның вәкаләтле вазыйфаи заты яки КФҮ хезмәткәре имза куйган һәм мөһер белән расланган муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсе, мөрәҗәгать итүчегә электрон документтан кәгазь чыганакта бастырылган формасында Органда яки КФҮтә тапшырыла.
2.3.4. Мөрәҗәгать итүче муниципаль хезмәтне электрон документ рәвешендә күрсәтү нәтиҗәсен муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсенең гамәлдә булу срогы дәвамында алырга хокуклы.
#### 2.4. Муниципаль хезмәт күрсәтүдә катнаша торган оешмаларга мөрәҗәгать итү кирәклеген дә исәпкә алып, муниципаль хезмәт күрсәтү вакыты, туктатып тору мөмкинлеге Россия Федерациясе законнары белән каралган очракта, муниципаль хезмәт күрсәтүне туктатып тору вакыты, муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсе булган документларны тапшыру (юллау) вакыты
2.4.1. Муниципаль хезмәт өч эш көне дәвамында бирелә.
2.4.2. Муниципаль хезмәт күрсәтү вакытын туктатып тору каралмаган.
2.4.3. Электрон документ рәвешендә муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсе булган документның юлламасы муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсен рәсмиләштерү һәм теркәү көнендә гамәлгә ашырыла.
#### 2.5. Законнар һәм башка норматив хокукый актлар нигезендә муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле, шулай ук муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле һәм мәҗбүри булган хезмәтләрне күрсәтү өчен кирәкле, мөрәҗәгать итүче тарафыннан тапшырылырга тиешле документларның тулы исемлеге, мөрәҗәгать итүче тарафыннан аларны алу ысуллары, шул исәптән электрон формада алу ысуллары, аларны тапшыру тәртибе
2.5.1. Муниципаль хезмәттән файдалану өчен гариза бирүче түбәндәге документларны тапшыра:
1. шәхесне таныклаучы документ (Республика порталы аша мөрәҗәгать иткән очракта таләп ителми);
2. мөрәҗәгать итүче вәкиленең вәкаләтләрен раслый торган документ;
3. гариза:
— кәгазь чыганактагы документ рәвешендә (әлеге административ регламентка 4 нче кушымта);
— Республика порталы ярдәмендә мөрәҗәгать иткәндә электрон формада (гаризаның электрон формасына тиешле белешмәләр кертү юлы белән тутырыла) 2.5.3 пункты таләпләре нигезендә имзаланган электрон формада (гаризаның электрон формасына тиешле белешмәләр кертү юлы белән тутырыла);
4. Әгәр муниципаль хезмәт күрсәтү өчен мөрәҗәгать итүче булмаган затның персональ мәгълүматларын эшкәртү кирәк булса һәм әгәр федераль закон нигезендә мондый персональ мәгълүматларны эшкәртү күрсәтелгән затның ризалыгы белән башкарылырга мөмкин булса, мөрәҗәгать итүче муниципаль хезмәт алу өчен мөрәҗәгать иткәндә күрсәтелгән затның яисә аның законлы вәкиленең шәхси мәгълүматларын эшкәртүгә ризалыгын алуны раслаучы документлар тапшыра. Килешү алуны раслый торган документлар шул исәптән электрон документ рәвешендә дә тапшырылырга мөмкин;
5. йорт китабын 31.12.2017 кадәр саклау бурычы торак урыннар милекчеләренә йөкләнгән булса, мөрәҗәгать итүче тарафыннан йорт китабы тапшырыла;
6. индивидуаль торак йортка хокук билгели торган документлар (әгәр милек хокукы күчемсез мөлкәтнең Бердәм дәүләт реестрында теркәлмәгән булса) хуҗалык кенәгәсеннән өземтә өчен.
##### 2.5.2. Гариза һәм аңа теркәп бирелә торган документлар гариза бирүче тарафыннан түбәндәге ысулларның берсен кулланып тапшырылырга (юлланырга) мөмкин:
1. МФЦ аша кәгазь чыганакларда һәм электрон документлар рәвешендә административ регламентның 2.5.3 пункты таләпләренә туры килә торган электрон документлар рәвешендә;
2. Республика порталы ярдәмендә электрон рәвештә;
3. Органда шәхсән яисә кәгазьдә почта элемтәсе ярдәмендә.
Гариза һәм теркәлә торган документлар почта элемтәсе аша җибәрелгәндә билгеләнгән тәртиптә таныклана.
##### 2.5.3. Республика порталы ярдәмендә гариза бирүченең гади электрон имзасы белән җибәрелә.
Гади электрон имза алу өчен гариза бирүчегә БИАС аша теркәлү (аутентификация) процедурасын узарга, шулай ук исәп язмасын расларга кирәк.
Административ регламентның 2.5.1 пунктының 2, 4-6 бүлекләрендә күрсәтелгән электрон документлар (электрон документлар образлары) мондый документларны, шул исәптән нотариуслар төзүгә һәм имзалауга вәкаләтле затларның көчәйтелгән квалификацияле имзасы белән таныклана.
Гаризага, шул исәптән ышанычнамәгә, теркәлә торган электрон документлар (электрон документлар образлары), pdf форматларында файллар рәвешендә, jpg, jpeg, png, tif, doc, docx, rtf, sig рәвешендә 50 Мбайттан да артык булмаган күләмдәге файллар рәвешендә җибәрелә.
Бирелә торган электрон документларның (электрон документ сурәтләренең) сыйфаты документ текстын тулы күләмдә укырга һәм документ реквизитларын танырга мөмкинлек бирергә тиеш.
##### 2.5.4. Гариза бирүчедән түбәндәгеләрне таләп итү тыела:
1. муниципаль хезмәт күрсәтүгә бәйле рәвештә барлыкка килә торган мөнәсәбәтләрне җайга салучы норматив хокукый актлар белән тапшыру яки башкару каралмаган документларны һәм мәгълүматны тапшыруны яки гамәлләр башкаруны;
2. 210-ФЗ номерлы Федераль законның 9 статьясындагы 1 өлешендә күрсәтелгән исемлекләргә кертелгән мондый хезмәтләр күрсәтү нәтиҗәсендә күрсәтелә торган хезмәтләрне һәм мәгълүматны алу искәрмәсеннән тыш, муниципаль хезмәт алу өчен кирәкле һәм башка дәүләт органнарына, җирле үзидарә органнарына, оешмаларга мөрәҗәгать итү белән бәйле килешүләрне, шул исәптән килештерүләрне гамәлгә ашыру;
3. түбәндәге очраклардан тыш, муниципаль хезмәт күрсәтү өчен яки муниципаль хезмәт күрсәткәндә кирәкле документларны кабул итүдән беренче тапкыр баш тартканда булмавы һәм (яки) дөрес түгеллеге әйтелмәгән документларны яки мәгълүмат тапшыруны:
а) муниципаль хезмәт күрсәтү турында беренче тапкыр гариза биргәннән соң муниципаль хезмәт күрсәтүгә кагылышлы норматив хокукый актлардагы таләпләрнең үзгәрүе;
б) муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларны кабул итүне яки муниципаль хезмәт күрсәтүне беренче тапкыр кире какканнан соң гариза бирүче тарафыннан тапшырылган һәм элегрәк тапшырылган документлар җыелмасына кермәгән муниципаль хезмәт күрсәтү турындагы гаризада һәм документларда хаталар булу;
в) муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларны кабул итүне яки муниципаль хезмәт күрсәтүне беренче тапкыр кире какканнан соң документларның гамәлдә булу вакыты узу яки мәгълүматның үзгәрүе;
г) муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларны кабул итүдән башта баш тартканда йә муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларны кабул итүдән баш тартканда, Орган җитәкчесе имзасы белән (гамәл кылмау) турында документаль расланган фактны (билгеләрне) ачыклау, муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларны кабул итүдән баш тартканда яисә муниципаль хезмәт күрсәтүдән баш тартканда Орган җитәкчесенең имзасы өчен язмача рәвештә мөрәҗәгать итүчегә хәбәр ителә, шулай ук китерелгән уңайсызлыклар өчен гафу үтенүләр китерә;
4. электрон образлары элек 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 статьясындагы 1 өлешенең 7.2 пункты нигезендә таныкланган документларны һәм мәгълүматны кәгазь чыганакта бирү, мондый документларга тамга салу йә аларны алу дәүләт яисә муниципаль хезмәт күрсәтүнең кирәкле шарты булып торса, һәм федераль законнарда билгеләнгән башка очраклардан тыш.
#### 2.6. Норматив хокукый актлар нигезендә муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәк булган, дәүләт органнары, җирле үзидарә органнары һәм дәүләт органнары, җирле үзидарә органнары карамагында булган башка оешмалар карамагындагы һәм гариза бирүче тапшырырга хокуклы документларның тулы исемлеге, шулай ук гариза бирүченең аларны, шул исәптән электрон формадагыларын да, алу ысуллары, аларны тапшыру тәртибе; әлеге документлар үз карамагында булган дәүләт органы, җирле үзидарә органы яки оешма
##### 2.6.1. Ведомствоара хезмәттәшлек кысаларында түбәндәге документлар алына:
1. күчемсез мөлкәтнең бердәм дәүләт реестрыннан өземтә Дәүләт теркәве, кадастр һәм картография федераль хезмәте;
2. Россия Федерациясе гражданының гамәлдәге паспорты Россия Эчке эшләр министрлыгы турында белешмәләр;
3. нотариаль ышанычнамә турында белешмәләр - Федераль нотариаль палата.
##### 2.6.2. Мөрәҗәгать итүче административ регламентның 2.6.1 пунктының 1 пунктчасында күрсәтелгән документларны (белешмәләрне) гаризаны тапшырганда мондый документларны төзүгә һәм имзалауга вәкаләтле затларның көчәйтелгән квалификацияле имзасы белән таныкланган электрон документлар рәвешендә бирергә хокуклы.
##### 2.6.3. Дәүләт хакимияте органнары, җирле үзидарә органнары, документлар һәм белешмәләр тарафыннан административ регламентның 2.6.1 пунктында күрсәтелгән административ регламентны гамәлгә ашыруны (үз вакытында күрсәтмәүне) муниципаль хезмәт күрсәтүдән баш тарту өчен нигез була алмый.
##### 2.6.4. органнарның һәм оешмаларның административ регламентының 2.6.1 пунктында күрсәтелгән, документны яисә белешмәләрне тапшырмаган (үз вакытында тапшырмаган) һәм кулланышта булган вазыйфаи зат һәм (яисә) Россия Федерациясе законнары нигезендә административ, дисциплинар яисә башка җаваплылыкка тартылырга тиеш.
##### 2.6.5. Гариза бирүчедән дәүләт органнары, җирле үзидарә органнары һәм дәүләт органнары яисә җирле үзидарә органнары карамагындагы оешмалар карамагындагы муниципаль хезмәт күрсәткән өчен гариза бирүче тарафыннан түләү кертүне раслый торган белешмәләрне таләп итү тыела.
Дәүләт органнарында, җирле үзидарә органнарында һәм дәүләт органнары яки җирле үзидарә органнары карамагындагы оешмаларда булган мәгълүматларны үз эченә алган документларның гариза бирүче тарафыннан тапшырылмавы гариза бирүчегә муниципаль хезмәт күрсәтүдән баш тарту өчен нигез була алмый.
#### 2.7. Муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәк булган документларны кабул итүдән баш тарту өчен нигезләрнең тулы исемлеге
##### 2.7.1. Муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларны кабул итүдән баш тарту өчен түбәндәгеләр нигез була:
1. мөрәҗәгать итүче тарафыннан тапшырылган документларда Россия Федерациясе законнарында билгеләнгән тәртиптә таныкланмаган текстны чистартулар һәм төзәтүләр була;
2. документларда муниципаль хезмәт күрсәтү өчен документлардагы мәгълүматны һәм белешмәләрне тулы күләмдә файдаланырга мөмкинлек бирми торган зарарланулар була;
3. тапшырылган документлар яисә белешмәләр муниципаль хезмәт күрсәтүләр өчен мөрәҗәгать итү вакытына үз көчләрен югалтты (мөрәҗәгать итүче вәкиленең вәкаләтләрен таныклый торган документ, күрсәтелгән зат муниципаль хезмәт күрсәтүне сорап мөрәҗәгать иткән очракта);
4. муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларны һәм муниципаль хезмәт күрсәтү турында гаризаны билгеләнгән таләпләрне бозып электрон рәвештә бирү;
5. гариза рәвешендә мәҗбүри кырларны дөрес тутырмау, шул исәптән Республика порталында гаризаның интерактив формасында (дөрес түгел, тулы түгел, яисә дөрес тутырмау);
6. муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларның тулы булмаган комплектын тапшыру;
7. дәүләт хакимияте органына, җирле үзидарә органына яисә вәкаләтләренә муниципаль хезмәт күрсәтү кермәгән оешмага хезмәт күрсәтү турында гариза бирелгән;
8. «Электрон имза турында» 2011 елның 6 апрелендәге 63-ФЗ номерлы Федераль законның 11 статьясында билгеләнгән көчәйтелгән квалификацияле электрон имзаның чынлыгын тану шартларын үтәмәү.
##### 2.7.2. Муниципаль хезмәттән файдалану өчен кирәкле документларны кабул итүдән баш тарту өчен нигезләр исемлеге тулы булып тора.
##### 2.7.3. Муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле гаризаларны һәм документларны кабул итүдән баш тарту турындагы карар мөрәҗәгать итүчене кабул иткән вакытта да, шулай ук җаваплы вазыйфаи зат Органга ведомствоара мәгълүмати хезмәттәшлекне кулланып, муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларны (белешмәләрне) алганнан соң да, гаризаны теркәгән көннән алып 9 эш көненнән артмаган вакытта кабул ителергә мөмкин.
##### 2.7.4. Муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле гариза һәм документлар Бердәм порталда, Республика порталында бастырылган муниципаль хезмәт күрсәтү сроклары һәм тәртибе турындагы мәгълүмат нигезендә бирелгән очракта, муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле гаризаларны һәм башка документларны кабул итүдән баш тарту тыела.
#### 2.8. Муниципаль хезмәт күрсәтүне туктатып тору яки муниципаль хезмәт күрсәтүдән баш тарту өчен нигезләрнең тулы исемлеге
##### 2.8.1. Муниципаль хезмәт күрсәтүне туктатып тору өчен нигезләр каралмаган.
##### 2.8.2. Муниципаль хезмәт күрсәтүдән баш тарту өчен нигезләр:
1. тәкъдим ителгән гаризаларда һәм (яисә) документларда тулы булмаган һәм (яисә) дөрес булмаган мәгълүмат бар;
2. әгәр тиешле документ гариза бирүченең үз теләге белән тапшырылмаган булса, ведомствоара запроска дәүләт хакимияте органыннан, җирле үзидарә органыннан яки дәүләт хакимияте органына һәм җирле үзидарә органына буйсына торган оешмадан муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документлар һәм (яисә) мәгълүмат булмауны дәлилләүче җавап килү;
3. җирле үзидарә органнары карамагында гражданның яшәү (булу) урыны буенча теркәлүе турында белешмәләр булмау.
##### 2.8.3. Муниципаль хезмәт күрсәтүдән баш тарту өчен нигезләр исемлеге тулы.
##### 2.8.4. Муниципаль хезмәт күрсәтү турында гариза Бердәм порталда, Республика порталында бастырылган муниципаль хезмәт күрсәтү вакытлары һәм тәртибе турындагы мәгълүмат нигезендә бирелгән очракта, муниципаль хезмәт күрсәтүдән баш тарту тыела.
#### 2.9. Муниципаль хезмәт күрсәткән өчен алына торган дәүләт пошлинасы яки башка төрле түләү алу тәртибе, күләме һәм нигезләре
Муниципаль хезмәт бушлай күрсәтелә.
#### 2.10. Муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле һәм мәҗбүри булган хезмәтләр исемлеге, шул исәптән муниципаль хезмәт күрсәтүдә катнаша торган оешмалар тарафыннан бирелә торган документ (документлар) турында мәгълүмат
Кирәкле һәм мәҗбүри хезмәтләр күрсәтү таләп ителми.
#### 2.11. Муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәк һәм мәҗбүри булган хезмәтләр күрсәтү өчен түләү күләмен исәпләү методикасы турындагы мәгълүматны да кертеп, мондый түләүне алу тәртибе, күләме һәм нигезләре
Кирәкле һәм мәҗбүри хезмәтләр күрсәтү таләп ителми.
#### 2.12. Муниципаль хезмәт күрсәтү, муниципаль хезмәт күрсәтүдә катнаша торган оешма тарафыннан күрсәтелә торган хезмәт күрсәтү турында гариза биргәндә һәм мондый хезмәтләр күрсәтү нәтиҗәсен алганда чиратта көтүнең максималь вакыты
##### 2.12.1. Муниципаль хезмәт алуга гариза биргәндә көтү вакыты 15 минуттан артык түгел.
##### 2.12.2. Муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсен алганда чиратта көтүнең максималь вакыты 15 минуттан артмаска тиеш.
#### 2.13. Гариза бирүченең муниципаль хезмәттән һәм муниципаль хезмәт күрсәтүдә катнаша торган оешма тарафыннан күрсәтелә торган хезмәттән файдалану турындагы мөрәҗәгатен теркәү, шул исәптән электрон формада теркәү вакыты һәм тәртибе
##### 2.13.1. Күпфункцияле үзәккә шәхсән мөрәҗәгать иткәндә гариза биргән көнне гариза бирүчегә күпфункцияле үзәкнең АМСнан гаризаның җибәрелүен раслый торган, теркәү номеры һәм гаризаны бирү датасы куелган раслама бирелә.
##### 2.13.2. Гаризаны гариза биргән көнне мөрәҗәгать итүче Республика порталының шәхси кабинетында һәм электрон почта аша, гаризаның теркәү номеры һәм гариза бирү датасы күрсәтелгән гаризаның җибәрелүен раслый торган хәбәрнамә ала.
##### 2.13.3. Гариза биргән көнне Органга шәхсән мөрәҗәгать иткәндә, вәкаләтле вазыйфаи зат Органга мөрәҗәгать итүчегә дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтү өчен билгеләнгән автоматлаштырылган мәгълүмат системасыннан теркәү номеры, гариза бирү датасы һәм тапшырылган документлар исемлеге белән расписка бирелә.
#### 2.14. Муниципаль хезмәт күрсәтелә торган бүлмәләргә, көтү залына, муниципаль хезмәт күрсәтү турында гаризалар тутыру урыннарына, аларны тутыру үрнәкләре һәм һәр муниципаль хезмәтне күрсәтү өчен кирәкле документлар исемлеге булган мәгълүмат стендларына, мондый хезмәт күрсәтү тәртибе турында визуаль, текстлы һәм мультимедияле мәгълүматны урнаштыруга һәм рәсмиләштерүгә, шул исәптән инвалидларны социаль яклау турында федераль законнар һәм Татарстан Республикасы законнары нигезендә күрсәтелгән объектларга инвалидлар өчен керү мөмкинлеген тәэмин итүгә карата таләпләр
##### 2.14.1. Муниципаль хезмәт күрсәтү янгынга каршы система һәм янгын сүндерү системасы белән җиһазланган биналарда һәм бүлмәләрдә башкарыла.
Гариза бирүчеләрне кабул итү урыннары документлар тутыру өчен кирәкле җиһазлар, мәгълүмат стендлары белән җиһазландырыла.
##### 2.14.2. Инвалидларны социаль яклау турындагы Россия Федерациясе законнары нигезендә аларның муниципаль хезмәт күрсәтү урынына каршылыксыз керүен тәэмин итү максатыннан түбәндәгеләр гамәлгә ашырыла:
1. инвалидларның муниципаль хезмәт күрсәтү урынына тоткарлыксыз керүе тәэмин ителә (бинага уңайлы чыгу һәм алар чикләрендә күчеп йөрү);
2. муниципаль хезмәт күрсәтү тәртибе турында визуаль, текстлы һәм мультимедиа мәгълүматы мөрәҗәгать итүчеләр өчен уңайлы урыннарда, шул исәптән инвалидларның чикләнгән мөмкинлекләрен исәпкә алып урнаштырыла;
3. күрү һәм мөстәкыйль хәрәкәт итү функцияләренең ныклы тайпылышлары булган инвалидларны озата бару һәм аларга ярдәм күрсәтү;
4. социаль, инженерлык һәм транспорт инфраструктуралары объектлары урнашкан территория буенча мөстәкыйль хәрәкәт итү мөмкинлеге, мондый объектларга керү һәм чыгу, транспорт чарасына утыру һәм аннан төшерү, шул исәптән кресло-коляска кулланып;
5. инвалидларның хезмәт күрсәтүләргә тоткарлыксыз керүен тәэмин итү өчен кирәкле җиһазларны һәм мәгълүмат йөртүчеләрне аларның тормыш эшчәнлеген чикләүне исәпкә алып тиешенчә урнаштыру;
6. инвалидлар өчен кирәкле тавыш һәм күрү мәгълүматын, шулай ук язуларны, билгеләр һәм башка текстлы һәм график мәгълүматны Брайльнең рельефлы-нокталы шрифты белән башкарылган билгеләр белән кабатлау;
7. тәрҗемәче һәм тифлосурдотәрҗемәчене сурдотәрҗемә итәргә;
8. озата баручы этне (проводник-этне) махсус укытуны раслый торган һәм Россия Федерациясе Хезмәт һәм социаль яклау министрлыгының 2015 елның 22 июнендәге «Озатучы этне махсус укытуны раслаучы документ формасын һәм аны бирү тәртибен раслау турында» 386н номерлы боерыгы белән билгеләнгән тәртиптә һәм форма буенча бирелә торган документ булганда кертү.
##### 2.14.3. Муниципаль хезмәт күрсәтү гамәлгә ашырыла торган объектлардан һәм муниципаль хезмәт күрсәткәндә кулланыла торган акчалардан инвалидларның файдалана алуын тәэмин итү өлешендә административ регламентның 2.14.2 пунктының 1 - 4 бүлекләрендә күрсәтелгән таләпләр 2016 елның 1 июленнән соң файдалануга тапшырылган яисә модернизация узган объектларга һәм чараларга карата кулланыла.
#### 2.15. Муниципаль хезмәт күрсәтүләрнең үтемлелеген һәм сыйфатын күрсәткечләре, шул исәптән мөрәҗәгать итүченең муниципаль хезмәт күрсәткәндә вазыйфаи затлар белән хезмәттәшлеге саны һәм аларның дәвамлылыгы, муниципаль хезмәт күрсәтү барышы турында, шул исәптән мәгълүмати-коммуникация технологияләрен кулланып, мәгълүмат алу мөмкинлеге йә муниципаль хезмәт күрсәтүнең күпфункцияле үзәгендә (шул исәптән тулы күләмдә) муниципаль хезмәт алу мөмкинлеге, җирле үзидарәнең башкарма органы органының теләсә кайсы территориаль бүлекчәсендә, мөрәҗәгать итүчене сайлау (экстерриториаль принцип) буенча, 210-ФЗ Федераль законның 15 статьясында каралган дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтүнең күпфункцияле үзәкләрендә берничә дәүләт һәм (яисә) муниципаль хезмәт күрсәтү турында гарызнамә ярдәмендә мәгълүмат алу мөмкинлеге (шул исәптән тулы күләмдә) алу мөмкинлеге (комплекслы гарызнамәсе)
2.15.1. Муниципаль хезмәттән һәркем файдалана алу мөмкинлеге күрсәткечләренә түбәндәгеләр керә:
— документлар кабул ителә, бирелә торган бинаның җәмәгать транспортыннан файдалану мөмкинлеге булган зонада урнашуы;
— белгечләрнең, шулай ук гариза бирүчеләрдән документлар кабул ителә торган бүлмәләрнең җитәрлек санда булуы;
— мәгълүмат стендларында, Бердәм порталда, Республика порталында, муниципаль районның рәсми сайтында муниципаль хезмәт күрсәтү ысуллары, тәртибе һәм сроклары турында тулы мәгълүмат булу;
— инвалидларга хезмәтләрдән башкалар белән тигез дәрәҗәдә файдаланырга комачаулаулый торган каршылыкларны узуда ярдәм итү.
2.15.2. Муниципаль хезмәт күрсәтү сыйфатын билгели торган күрсәткечләр:
1. документларны кабул итү һәм карап тикшерү вакытын үтәү;
2. муниципаль хезмәт нәтиҗәсен алу вакытын үтәү;
3. Орган хезмәткәрләре кылган административ регламентны бозуга карата нигезле шикаятьләр булмау;
4. гариза бирүченең вазифаи затлар белән аралашулары саны (консультацияләрне исәпкә алмыйча):
муниципаль хезмәт күрсәтелгәндә мөрәҗәгать итүченең Орган яисә МФЦ хезмәткәрләре белән үзара хезмәттәшлеге барлык кирәкле документлар белән гариза биргәндә бер тапкыр башкарыла;
бер тапкыр кирәк булган очракта Органда яисә МФЦ электрон документның кәгазь чыганактагы нөсхәсе формасында муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсен алу кирәк булган очракта.
Муниципаль хезмәт күрсәткәндә гариза бирүченең вазифаи затлар белән бер мәртәбә аралашу вакыты 15 минуттан артмый.
Мөрәҗәгать итүче, Республика порталыннан, терминаль җайланмалардан файдаланып, хәрәкәтчән радиотелефон элемтәсе җайланмалары ярдәмендә муниципаль хезмәт күрсәтүнең сыйфатын бәяләргә хокуклы.
2.15.3. Муниципаль хезмәт күрсәтү барышы турында мәгълүматны мөрәҗәгать итүче Бердәм порталда, Республика порталында, Органда, МФЦ шәхси кабинетында алырга мөмкин.
2.15.4. Муниципаль хезмәт күрсәтү мөрәҗәгать итүчене яшәү урынына яисә Татарстан Республикасы территориясендә экстерриториаль принцип буенча фактта яшәү (булу) урынына бәйсез рәвештә сайлау буенча теләсә кайсы МФЦда гамәлгә ашырыла.
Комплекслы гарызнамә составында муниципаль хезмәт күрсәтелми.
2.16. Башка таләпләр, шул исәптән экстрориаль принцип буенча муниципаль хезмәт күрсәтүнең үзенчәлекләрен исәпкә алучы (әгәр муниципаль хезмәт экстриториаль принцип буенча бирелгән булса) һәм электрон формада муниципаль хезмәт күрсәтү үзенчәлекләре
2.16.1. Муниципаль хезмәт электрон формада күрсәтелгәндә гариза бирүче түбәндәгеләргә хокуклы:
1. Бердәм порталда, Республика порталында урнаштырылган муниципаль хезмәт күрсәтү тәртибе һәм сроклары турында мәгълүмат алырга;
2. муниципаль хезмәт күрсәтү турында гариза һәм муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле башка документларны, шул исәптән электрон образлары 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 статьясындагы 1 өлешенең 7.2 пункты нигезендә, Республика порталыннан файдаланып таныкланган документларны һәм мәгълүматны бирү;
3. электрон рәвештә бирелгән муниципаль хезмәт күрсәтү турында гаризаларның үтәлеше турында белешмәләр алырга;
4. муниципаль хезмәт күрсәтүнең сыйфатын бәяләүне гамәлгә ашырырга;
5. муниципаль хезмәтне электрон документ рәвешендә күрсәтү нәтиҗәсен алырга;
6. дәүләт һәм муниципаль хезмәтләрне дәүләт һәм муниципаль хезмәтләрне күрсәтүче органнар, аларның вазыйфаи затлары, дәүләт һәм муниципаль хезмәтләрне күрсәтүче органнар, аларның вазыйфаи затлары, дәүләт һәм муниципаль хезмәткәрләрне судка кадәр (судтан тыш) шикаять бирү процессын тәэмин итүче федераль дәүләт мәгълүмат системасы порталы, дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәткәндә башкарылган эшләргә (гамәл кылмауга) шикаять бирү.
2.16.2. Гаризаны формалаштыру Республика порталында электрон форманы тутыру юлы белән башкарыла. Гаризаны нинди дә булса башка төрле формада өстәмә рәвештә бирү зарурлыгы юк
2.16.3. Гаризаны формалаштырганда түбәндәгеләр тәэмин ителә:
1. гаризаны һәм хезмәт күрсәтү өчен кирәкле башка документларны җыю һәм саклау мөмкинлеге;
2. хезмәт күрсәтүләрне сорап мөрәҗәгать иткәндә гариза бирүчеләрнең берничә электрон формасын гариза белән тутыру мөмкинлеге;
3. кәгазь чыганакта гаризаның электрон формасы күчермәсен бастырып чыгару мөмкинлеге;
4. теләсә кайсы вакытта кулланучы теләге буенча электрон формага кертелгән мәгънәләрне саклап калу, шул исәптән кертү хаталары барлыкка килгәндә һәм мәгънәләрне яңадан гаризаның электрон формасына кертү өчен кире кайтару;
5. гариза бирүченең белешмәләрен ЕСИАда урнаштырылган белешмәләрдән һәм Республика порталында бастырылган белешмәләрдән файдаланып, бердәм идентификация һәм аутентификация системасында булмаган белешмәләргә кагылышлы мәгълүматлардан файдаланып, гаризаның электрон формасы кырларын тутыру;
6. элегрәк кертелгән мәгълүматын югалтмыйча электрон форманы тутыруның теләсә кайсы этабына әйләнеп кайту мөмкинлеге;
7. мөрәҗәгать итүченең элек бирелгән гаризалардан кимендә бер ел дәвамында файдалана алу мөмкинлеге, шулай ук өлешчә формалашкан гаризалардан 3 ай дәвамында.
2.16.4. КФҮтә кабул итүгә мөрәҗәгать итүчеләрне теркәү (алга таба - язылу) Республика порталы, КФУ контакт телефоны аша башкарыла.
Гариза бирүчегә күпфункцияле үзәктә билгеләнгән кабул итү графигы буенча кабул итү өчен теләсә нинди буш көнгә һәм вакытка язылу мөмкинлеге бирелә.
Билгеле бер көнгә язылу әлеге көн башланырга бер тәүлек кала тәмамлана.
Республика порталы аша алдан язылу өчен гариза бирүчегә система сората торган мәгълүматларны күрсәтергә кирәк, шул исәптән:
фамилиясен, исемен, атасының исемен (булган очракта);
телефон номерын;
электрон почта адресын (теләк буенча);
теләгән датаны һәм кабул итү вакытын.
Гариза бирүче тарафыннан алдан язылу вакытында хәбәр ителгән мәгълүматлар шәхси кабул итү вакытында гариза бирүче тапшырган документларга туры килмәгән очракта, алдан язылу гамәлдән чыгарыла.
Алдан язылган очракта, гариза бирүчегә талон-расламаны бастырып алу мөмкинлеге бирелә. Әгәр гариза бирүче электрон почта адресын хәбәр итсә, күрсәтелгән адреска, кабул итү көнен, вакытын һәм урынын күрсәтеп, алдан язылуны раслау турында мәгълүмат юллана.
Гариза бирүче кабул ителүгә алдан язганда, ул кабул итүгә билгеләнгән вакыттан 15 минутка соңарып килгән очракта, алдан язылуның гамәлдән чыгарылуы турында аңа мәҗбүри тәртиптә хәбәр ителә.
Гариза бирүче алдан язылу вакытыннан теләсә кайсы вакытта баш тартырга хокуклы.
Россия Федерациясе норматив хокукый актлары нигезендә идентификацияләү һәм аутентификацияләү үтүдән, кабул итү максатын күрсәтүдән, шулай ук кабул итү өчен кирәкле вакыт аралыгын исәпләү өчен кирәкле белешмәләрне тапшырудан тыш, гариза бирүчедән башка гамәлләр кылуны таләп итү тыела.
### 3. Административ процедураларның составы, эзлеклелеге һәм аларны үтәү тәртибенә таләпләр, шул исәптән административ процедураларны электрон рәвештә башкару үзенчәлекләре, шулай ук күп функцияле үзәкләрдә административ процедураларны башкару үзенчәлекләре
#### 3.1. Муниципаль хезмәт күрсәткәндә гамәлләрнең эзлеклелеген тасвирлау
##### 3.1.1. Муниципаль хезмәт күрсәтү түбәндәге административ процедураларны үз эченә ала:
1. гариза бирүчегә консультация бирү;
2. гариза бирүче тарафыннан тапшырылган документлар җыелмасын кабул итү һәм карап тикшерү;
3. муниципаль хезмәт күрсәтүдә катнаша торган органнарга ведомствоара запрослар җибәрү;
4. муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсен әзерләү;
5. мөрәҗәгать итүчегә муниципаль хезмәт нәтиҗәсен бирү (җибәрү);
6. техник хаталарны төзәтү.
#### 3.2. Гариза бирүчегә консультацияләр бирү
##### 3.2.1. Гариза бирүченең муниципаль хезмәт күрсәтүгә бәйле мәсьәләләр буенча мөрәҗәгать итүе административ процедураны үти башлау өчен нигез булып тора.
Административ процедураны башкару өчен җаваплы вазифаи зат (хезмәткәр) булып түбәндәгеләр тора:
МФЦга мөрәҗәгать иткәндә - МФЦ хезмәткәре;
мөрәҗәгать итүченең Органга мөрәҗәгать иткәндә - Башкарма комитет җитәкчесе урынбасары (секретаре), консультация өчен җаваплы вазыйфаи зат.
##### 3.2.2. Муниципаль хезмәттӘН файдалану тәртибе һәм сроклары турында консультацияләр алу өчен гариза бирүче күпфункцияле үзәккә шәхсән, телефон һәм электрон почта аша мөрәҗәгать итәргә хокуклы.
Күпфункцияле үзәк хезмәткәре гариза бирүчегә консультация бирә, шул исәптән муниципаль хезмәт алу өчен тапшырыла торган документларның составы, формасы һәм башка мәсьәләләр буенча консультация бирә.
Мөрәҗәгать итүче муниципаль хезмәт күрсәтү тәртибе турында мәгълүматны МФЦның рәсми сайтында алырга мөмкин http://mfc16.tatarstan.ru.
Әлеге пункт белән билгеләнгән административ процедуралар мөрәҗәгать итүче мөрәҗәгать иткән көнне башкарыла.
##### 3.2.3. Мөрәҗәгать итүче Органга телефон һәм электрон почта аша мөрәҗәгать итәргә, шулай ук Республика порталында, Орган сайтында муниципаль хезмәт күрсәтү тәртибе һәм сроклары турында, шул исәптән муниципаль хезмәт алу өчен тапшырыла торган документация составы, формасы һәм башка мәсьәләләр буенча консультация алырга хокуклы.
Консультирование өчен җаваплы вазыйфаи зат мөрәҗәгать итүчегә 1.3.4 административ регламентның 1 пункты таләпләре нигезендә хәбәр итә.
Әлеге пункт белән билгеләнгән административ процедуралар мөрәҗәгать кергән көннән алып өч эш көне эчендә башкарыла.
Административ процедураларны үтәү нәтиҗәләре булып муниципаль хезмәттән файдалану өчен кирәкле документларның составы, формасы һәм башка мәсьәләләр буенча консультацияләр бирү тора;
#### 3.3. Гариза бирүче тарафыннан тапшырылган документлар комплектын кабул итү һәм карап тикшерү
##### 3.3.1. Муниципаль хезмәт күрсәтү өчен документларны күпфункцияле үзәк яки күпфункцияле үзәкнең читтә урнашкан эш урыны аша кабул итү.
3.3.1.1. Мөрәҗәгать итүче (мөрәҗәгать итүче вәкиле) муниципаль хезмәт күрсәтү турында гарызнамә белән МФЦга мөрәҗәгать итә һәм документларны административ регламентның 2.5 пункты нигезендә тапшыра.
3.3.1.2. Гаризаларны кабул итүче күпфункцияле үзәк хезмәткәре:
— мөрәҗәгать предметын билгели;
— гариза бирүченең шәхесен раслый;
— документлар тапшыручы затның вәкаләтләрен тикшерә;
— документларның административ регламентның 2.5 пунктында күрсәтелгән таләпләргә туры килүен тикшерә;
— күпфункцияле үзәкнең автоматлаштырылган мәгълүмат системасында гаризаның электрон формасын тутыра;
— кәгазь чыганакта административ регламентның 2.5 пунктында күрсәтелгән документларны тапшырганда, тапшырылган документларны сканлаштыра;
— күпфункцияле үзәкнең автоматлаштырылган мәгълүмат системасыннан гаризаны бастырып ала;
— аны гариза бирүчегә тикшерү һәм имзалау өчен бирә;
— имзалаганнан соң, имзаланган гаризаны сканерлап, күпфункцияле үзәкнең автоматлаштырылган мәгълүмат системасына кертә;
— электрон формада тапшырылган документларны яки документларның электрон үрнәкләрен КФҮ АМСка урнаштыра, электрон эш формалаштыра;
— имзаланган гаризаны һәм кәгазь документларның төп нөсхәләрен кире кайтара;
— ггариза бирүчегә документларны кабул итү турында раслама бирә.
Әлеге пункт белән билгеләнгән административ процедуралар мөрәҗәгать итүче мөрәҗәгать иткән көнне башкарыла.
Административ процедураларны үтәү нәтиҗәләре: гаризаны һәм документлар пакетын җибәрүгә әзер булу.
3.3.1.3. ΚΦΥ хезмәткәре мөрәҗәгать итүчедән органга электрон формада кабул ителгән документлар пакетын (электрон эшләр пакетлары составында) мөрәҗәгать итүчедән КФҮ структур бүлекчәсенә мөрәҗәгать иткән көннән бер эш көне эчендә җибәрә.
Административ процедураларны үтәү нәтиҗәләре булып электрон хезмәттәшлек системасы аша Органга юнәлтелгән гариза һәм документлар пакеты (электрон эш) тора.
##### 3.3.2. Республика порталы аша муниципаль хезмәтне электрон рәвештә күрсәтү өчен документлар кабул итү.
3.3.2.1. Гаризаны электрон рәвештә тапшыру өчен гариза бирүче түбәндәге гамәлләрне башкара:
— авторизация уза;
— электрон гариза формасын ача;
— муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле һәм мәҗбүри булган белешмәләрне үз эченә алган электрон гариза формасын тутыра;
— документларны электрон рәвештә яки документларның электрон сурәтләрен электрон гариза формасына терки (кирәк булганда);
— электрон рәвештә муниципаль хезмәт күрсәтүнең шартлары һәм тәртибе белән танышу һәм килешү фактын раслый (электрон гариза формасында ризалык турында тиешле тамга куя);
— җиткерелгән мәгълүматларның дөреслеген раслый (электрон гариза формасында тиешле тамга куя);
— тутырылган электрон гаризаны җибәрә (электрон гариза формасындагы тиешле төймәгә баса);
— электрон гариза административ регламентның 2.5.3 пункты таләпләре нигезендә имзалана;
— электрон гариза җибәрү турында хәбәрнамә ала.
Формалаштырылган гаризаны формаль-логик тикшерү гариза бирүче тарафыннан һәр кырның электрон формасы тутырылганнан соң гамәлгә ашырыла. Тиешенчә тутырылган электрон гариза кырын ачыклаганда, мөрәҗәгать итүче ачыкланган хатаның характеры һәм аны мәгълүмати хәбәр итү юлы белән турыдан-туры гаризаның электрон формасында бетерү тәртибе турында хәбәр итә.
Әлеге пункт белән билгеләнгән административ процедуралар мөрәҗәгать итүче мөрәҗәгать иткән көнне башкарыла.
Административ процедураларны үтәү нәтиҗәләре булып электрон хезмәттәшлек системасы ярдәмендә Органга юнәлтелгән электрон эш тора.
##### 3.3.3. Документлар комплектын Орган тарафыннан карау.
3.3.3.1. Муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле гариза һәм башка документлар керү административ процедураны үти башлау өчен нигез булып тора.
Административ процедураны үтәү өчен җаваплы вазыйфаи зат (хезмәткәр) Башкарма комитет җитәкчесенең урынбасары (секретаре) булып тора (алга таба - документлар кабул итү өчен җаваплы вазыйфаи зат):
3.3.3.2. Документлар кабул итү өчен җаваплы вазыйфаи зат, мөрәҗәгать итүченең Органга гаризасы белән мөрәҗәгать иткән очракта:
— мөрәҗәгать предметын билгели;
— мөрәҗәгать итүченең шәхесен билгели;
— документлар тапшыручы затның вәкаләтләрен тикшерә;
— документларның административ регламентның 2.5 пунктында күрсәтелгән таләпләргә туры килүен тикшерә, тапшырылган документларның билгеләнгән таләпләргә туры килүен тикшерә (документларның күчермәләрен тиешенчә рәсмиләштерә, документларда чистартылган, беркетелгән сүзләр сызылган һәм килешенмәгән башка төзәтмәләр булмау);
— дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтү өчен билгеләнгән автоматлаштырылган мәгълүмат системасында гаризаның электрон формасын тутыра;
— кәгазь чыганакта административ регламентның 2.5 пунктында күрсәтелгән документларны тапшырганда, тапшырылган документларны сканлаштыра;
— гаризаны ача; аны гариза бирүчегә тикшерү һәм имзалау өчен бирә;
имза салынганнан соң имзаланган белдерүне сканировать итә;
дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтү өчен билгеләнгән автоматлаштырылган мәгълүмат системасына электрон рәвештә яисә сканлаштырылган документларның электрон рәвешләрендә тапшырылган документларны кертә, электрон эш формалаштыра;
имзаланган гаризаны һәм кәгазь документларның төп нөсхәләрен мөрәҗәгать итүчегә кайтара;
гариза бирүчегә документларны кабул итү турында раслама бирә.
Документларны кабул итүне кире кагу өчен нигезләр булган очракта, документларны кабул итү өчен җаваплы вазыйфаи зат мөрәҗәгать итүчегә гаризаны кабул итү өчен каршылыклар барлыгы турында хәбәр итә һәм документларны кабул итүдән баш тарту өчен ачыкланган нигезләрнең эчтәлеген аңлатып, документларны аңа кайтара.
3.3.3.3. Карап тикшерү өчен документлар килеп ирешкәннән соң, документлар кабул итү өчен җаваплы вазифаи зат:
Гаризага эш номенклатурасы нигезендә номер һәм «Документларны тикшерү» статусы бирелә;
килеп ирешкән электрон эшнамәләрне, шул исәптән гариза бирүче тарафыннан электрон рәвештә теркәлгән документларны һәм документларның электрон сурәтләрен өйрәнә;
документлар җыелмасының тулы булуын, электрон сурәтләрнең укый алырлык булын тикшерә;
Бердәм порталга мөрәҗәгать итү юлы белән (мөрәҗәгать итүче көчәйтелгән квалификацияле электрон имза белән имзаланган электрон документлар тапшырылган очракта) электрон имзаның чынбарлык шартлары үтәлешен тикшерә.
Административ регламентның 2.7.1 пунктында каралган нигезләр булганда, муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларны кабул итүдән баш тарту турында карар проектын әзерли.
Әгәр көчәйтелгән квалификацияле электрон имзаны тикшерү нәтиҗәсендә аның чынбарлык шартларының үтәлмәве ачыкланса, баш тарту турында карар проекты 63-ФЗ номерлы Федераль законның 11 статьясы пунктларын үз эченә алырга тиеш, алар аны кабул итү өчен нигез булып тора.
муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларны кабул итүдән баш тарту турында карар проекты, баш тартуның сәбәпләрен күрсәтеп (муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларны кабул итүдән баш тарту өчен нигезләр мондый документларга карата билгеләнгән таләпләрне бозуга бәйле булган очракта, документларны кабул итүдән баш тарту өчен нигезләрдә документлар (мәгълүмат, белешмәләр) исеме турында мәгълүмат булырга тиеш, алар тапшырылмаган, дөрес булмаган һәм (яисә) каршылыклы белешмәләр, билгеләнгән таләпләрне бозып тутырылган очракта), билгеләнгән тәртиптә электрон документлар әйләнеше системасы аша килештерүгә җибәрелә.
Муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларны кабул итүдән баш тарту турындагы карар проектын килештерү административ регламентның 3.5.3 пунктында каралган тәртиптә гамәлгә ашырыла.
Административ регламентның 2.7.1 пунктында каралган документларны кабул итүдән баш тарту өчен нигезләр булмаган очракта, документларны кабул итү өчен җаваплы вазыйфаи зат гариза кергән көннән алып бер эш көне эчендә мөрәҗәгать итүчегә гаризада күрсәтелгән ысул белән хәбәр итә, гаризаның теркәү номерын, гаризаның гаризаны алу датасын, аңа тапшырылган документларның исемнәре исемлеген, муниципаль хезмәт нәтиҗәсен алу датасын үз эченә алган гариза керү турында хәбәр итә.
3.3.3.4. Административ регламентның 3.3.1, 3.3.3. пунктларында күрсәтелгән процедураларны үтәү, техник мөмкинлек булганда, дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтү өчен билгеләнгән автоматлаштырылган мәгълүмат системасын кулланып, автоматик режимда гамәлгә ашырыла.
3.3.3.5. Административ регламентның 3.3.3 пункты белән билгеләнгән административ процедуралар гариза карауга кергән көннән бер эш көне эчендә башкарыла.
Карап тикшерү өчен кабул ителгән документлар җыелмасы яисә муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларны кабул итүдән баш тарту турындагы карар проекты административ процедураларны үтәү нәтиҗәләре булып тора.
#### 3.4. Муниципаль хезмәт күрсәтүдә катнаша торган органнарга ведомствоара запрослар җибәрү
3.4.1. Административ процедураны үтәү өчен нигез булып, мөрәҗәгать итүчедән кабул ителгән документларны кабул итү өчен җаваплы вазыйфаи зат (хезмәткәр) административ процедураны үтәүгә вәкаләтле вазыйфаи зат (хезмәткәр) тарафыннан документлар алу тора.
Административ процедураны үтәү өчен җаваплы вазыйфаи зат (хезмәткәр) Башкарма комитет җитәкчесенең урынбасары (секретаре) булып тора (алга таба - ведомствоара гарызнамәләр юнәлеше өчен җаваплы вазыйфаи зат).
3.4.2. Ведомствоара гарызнамәләр юнәлеше өчен җаваплы вазыйфаи зат ведомствоара электрон хезмәттәшлек системасы ярдәмендә (техник мөмкинлекләр булмаганда - башка ысуллар белән) документларны һәм административ регламентның 2.6.1 пунктында каралган белешмәләрне бирү турындагы гарызнамәләрне формалаштыра һәм электрон рәвештә юллый.
Әлеге пункт белән билгеләнгән административ процедуралар карау өчен гариза кабул ителгән көнне башкарыла.
Административ процедураларны үтәү нәтиҗәләре булып хакимият органнарына һәм (яисә) хакимият органнарына карамагындагы оешмаларга җибәрелгән мөрәҗәгатьләр тора.
3.4.3. ведомствоара электрон хезмәттәшлек системасы аша килгән мөрәҗәгатьләр нигезендә мәгълүматлар белән тәэмин итүче белгечләр соратылган документларны (мәгълүматны) бирәләр яисә муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документның һәм (яисә) мәгълүматның булмавы турында хәбәрнамәләр җибәрә (алга таба - баш тарту турында хәбәрнамә).
Әлеге пункт белән билгеләнә торган административ процедуралар ведомствоара гарызнамә орган яисә оешмага документ һәм мәгълүмат бирә торган оешма кергән көннән алып өч көн эчендә башкарыла, әгәр ведомствоара гарызнамәгә җавапны әзерләүнең һәм җибәрүнең башка сроклары федераль законнар, Россия Федерациясе Хөкүмәтенең хокукый актлары һәм федераль законнар нигезендә кабул ителгән Татарстан Республикасы норматив хокукый актлары белән билгеләнмәгән булса.
Административ процедураларны үтәү нәтиҗәләре булып муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документлар (мәгълүматлар) яисә ведомствоара мөрәҗәгатьләр җибәрү өчен җаваплы вазифаи затка юлланган кире кагу турында хәбәрнамә тора.
3.4.4. Ведомствоара запрослар җибәрү өчен җаваплы вазифаи зат:
ведомствоара электрон хезмәттәшлек системасы аша соратып алына торган, муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәк булган документларны (белешмәләрне) яки, документлар һәм (яки) мәгълүмат булмаганда, кире кагу турында хәбәрнамә ала;
административ регламентның 2.7.1 пунктында каралган нигезләр булганда, муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларны кабул итүдән баш тарту турында карар проектын әзерли.
муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларны кабул итүдән баш тарту турында карар проекты, баш тартуның сәбәпләрен күрсәтеп (муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларны кабул итүдән баш тарту өчен нигезләр мондый документларга карата билгеләнгән таләпләрне бозуга бәйле булган очракта, документларны кабул итүдән баш тарту өчен нигезләрдә документлар (мәгълүмат, белешмәләр) исеме турында мәгълүмат булырга тиеш, алар тапшырылмаган, дөрес булмаган һәм (яисә) каршылыклы белешмәләр, билгеләнгән таләпләрне бозып тутырылган очракта), билгеләнгән тәртиптә электрон документлар әйләнеше системасы аша килештерүгә җибәрелә.
Муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларны кабул итүдән баш тарту турындагы карар проектын килештерү административ регламентның 3.5.3 пунктында каралган тәртиптә гамәлгә ашырыла.
Әлеге пункт белән билгеләнгән административ процедуралар ведомствоара гарызнамәләр буенча белешмәләр алган көнне башкарыла.
Административ процедураларны үтәү нәтиҗәләре түбәндәгеләрдән гыйбарәт: муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документлар (белешмәләр), муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларны кабул итүдән баш тарту турында карар проекты.
3.4.5. Административ регламентның 3.4.2, 3.4.4 пунктларында күрсәтелгән процедураларны үтәү, техник мөмкинлек булганда, дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтү өчен билгеләнгән автоматлаштырылган мәгълүмат системасын, шул исәптән гаризаны административ регламентның 2.13 пункты нигезендә теркәгән мизгелдән файдаланып, автоматик режимда гамәлгә ашырыла.
3.4.6. Административ регламентның 3.4 пунктында күрсәтелгән административ процедураларны үтәүнең максималь срогы өч эш көне тәшкил итә.
#### 3.5. Муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәләрен әзерләү
3.5.1. Административ процедураны үтәүне башлап җибәрүгә ведомствоара гарызнамәләр, муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документлар (белешмәләр) җибәрү өчен җаваплы вазыйфаи заттан керү нигез булып тора.
Административ процедураны үтәү өчен җаваплы вазыйфаи зат - башкарма комитет җитәкчесенең урынбасары (секретаре) булып тора (алга таба муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсен әзерләү өчен җаваплы вазыйфаи зат).
3.5.2. Муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсен әзерләү өчен җаваплы вазифаи зат:
муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларның формалаштырылган комплектын карый;
административ регламентның 2.8.2 пунктында күрсәтелгән муниципаль хезмәт күрсәтүдән баш тарту нигезләре ачыкланганда, муниципаль хезмәт күрсәтүдән баш тарту турында карар проектын әзерли;
административ регламентның 2.8.2 пунктында каралган муниципаль хезмәт күрсәтүдән баш тарту өчен нигезләр булмаган очракта, муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларны карау йомгаклары буенча административ регламентның 2.3.1 пунктының 1 - 3 бүлекләре нигезендә муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәләре проектын әзерли;
муниципаль хезмәт күрсәтүнең әзерләнгән проектын билгеләнгән тәртиптә электрон документлар әйләнеше системасы ярдәмендә килештерүгә җибәрә.
Әлеге пункт белән билгеләнгән административ процедуралар бер эш көне дәвамында башкарыла.
Административ процедураларны үтәү нәтиҗәләре булып түбәндәгеләр тора: муниципаль хезмәт күрсәтүдән баш тарту турында карар проекты, белешмәләр (өземтәләр).
3.5.3. Муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсен (алга таба - документлар проектлары) проектка килештерү һәм имза салу муниципаль хезмәт нәтиҗәсен әзерләү өчен җаваплы структур бүлекчә җитәкчесе, Орган җитәкчесе урынбасары, Орган җитәкчесе тарафыннан гамәлгә ашырыла.
Кисәтүләр булган документларның әзерләнгән проектлары муниципаль хезмәт нәтиҗәсен әзерләү өчен җаваплы затка эшләп бетерүгә кайтарыла. Кисәтүләр бетерелгәннән соң, документлар проектлары килештерү һәм имзалау өчен кабат тапшырыла.
Документлар проектларын караганда Орган җитәкчесе Орган вазыйфаи затларының административ регламентын үтәвен административ процедураларны башкару сроклары, аларның эзлеклелеге һәм тулылыгы, Органның вәкаләтле вазыйфаи затлары тарафыннан электрон документ әйләнеше системасында килештерүләр булу өлешендә тикшерә.
Административ процедураларны үтәү сроклары, аларның эзлеклелеге һәм тулылыгы өлешендә хокук бозулар ачыкланган очракта, Орган җитәкчесе административ регламентның 4.3 пункты нигезендә хокук бозуларга юл куйган затларны җаваплылыкка тартырга тәкъдим итә.
Әлеге пункт белән билгеләнгән административ процедуралар бер эш көне дәвамында башкарыла.
Административ процедураларны үтәү нәтиҗәләре булып түбәндәгеләр тора: муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларны кабул итүдән баш тарту турындагы карар, муниципаль хезмәт күрсәтүдән баш тарту турындагы карар, белешмә (өземтә).
3.5.4. Административ регламентның 3.5.2, 3.5.3 пунктларында күрсәтелгән процедураларны үтәү, техник мөмкинлек булганда, дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтү өчен билгеләнгән автоматлаштырылган мәгълүмат системасын кулланып, автоматик режимда гамәлгә ашырыла.
Административ регламентның 3.5 пунктында күрсәтелгән административ процедураларны үтәүнең максималь срогы бер эш көнен тәшкил итә.
#### 3.6. Мөрәҗәгать итүчегә муниципаль хезмәт нәтиҗәсен бирү (юллама)
3.6.1. Административ процедураны башкара башлауның нигезе - административ процедураны үтәү өчен җаваплы вазыйфаи зат муниципаль хезмәт күрсәтүне раслый торган документны алу.
Административ процедураны үтәү өчен җаваплы вазыйфаи зат булып Башкарма комитет җитәкчесе урынбасары (секретаре) тора (алга таба - документлар бирү (җибәрү) өчен җаваплы вазыйфаи зат).
3.6.2. Документларны бирү (юллау) өчен җаваплы вазифаи зат:
дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтү өчен билгеләнгән автоматлаштырылган мәгълүмат системасы документациясен алып баруның өстәмә системасында муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәләре турында белешмәләрне теркәүне һәм кертүне тәэмин итә;
мөрәҗәгать итүчегә (аның вәкиленә) гаризада күрсәтелгән ысул белән, муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсе турында һәм органда яки КФҮтә муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсен алу мөмкинлеге турында хәбәр итә.
Техник мөмкинлек булганда процедуралар, дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтү өчен билгеләнгән автоматлаштырылган мәгълүмат системасын кулланып, автоматлаштырылган режимда башкарыла.
Әлеге пункт белән билгеләнгән административ процедуралар муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсе булган документка (Орган) вәкаләтле вазыйфаи заты булган документка кул куйган көннән алып бер эш көне эчендә башкарыла.
Административ процедураларны үтәү нәтиҗәләре түбәндәгеләрдән гыйбарәт: муниципаль хезмәтне мәгълүмати системаларда күрсәтү нәтиҗәсендә белешмәләрне урнаштыру, муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсендә гариза бирүчегә (аның вәкиленә) хәбәр итү һәм аны алу ысуллары.
##### 3.6.3. Муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсен бирү (юллау) тәртибе:
3.6.3.1. Гариза бирүче муниципаль хезмәт нәтиҗәсен сорап күпфункцияле үзәккә мөрәҗәгать иткәндә күпфункцияле үзәк хезмәткәре муниципаль хезмәт нәтиҗәсен гариза бирүчегә электрон документның кәгазь нөсхәсе рәвешендә тапшыра. Мөрәҗәгать итүченең таләбе буенча электрон документның нөсхәсе белән бергә кәгазьдә аңа электрон документның нөсхәсе аны белешмәгә яздыру юлы белән яисә электрон документның нөсхәсен мөрәҗәгать итүче адресына электрон почта аша җибәрү юлы белән бирелә. Электрон документның кәгазь формасында нөсхәсе төзелгән мәгълүматны алып баручыга язганда яисә электрон документның нөсхәсен юллаганда электрон документның электрон документның электрон документының электрон нөсхәсенең электрон почта аша әлеге нөсхәсенең кәгазь саклагычтагы тәңгәллеге, көчәйтелгән квалификацияле электрон имзаны кулланып, вәкаләтле хезмәткәр тарафыннан таныклана.
Әлеге пункт белән билгеләнә торган административ процедуралар мөрәҗәгать итүче килгән көнне КФҮ эше регламентында билгеләнгән срокларда чират тәртибендә башкарыла.
Административ процедураларны үтәү нәтиҗәләре булып түбәндәгеләр тора: МФЦның АИСта муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсен бирү фактын теркәү, мөрәҗәгать итүчегә бирелгән муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсе.
3.6.3.2. Мөрәҗәгать итүченең муниципаль хезмәт нәтиҗәсен сорап Республика порталы аша мөрәҗәгать итүендә, мөрәҗәгать итүченең шәхси кабинетына автомат рәвештә муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсе булган, Орган (Орган) вәкаләтле вазыйфаи затының көчәйтелгән квалификацияле электрон имзасы куелган документның электрон образы җибәрелә.
Әлеге пункт белән билгеләнә торган административ процедуралар Орган (Орган) вәкаләтле вазыйфаи заты муниципаль хезмәт күрсәтүне (бирүдән баш тартуны) раслый торган документны имзалау көнендә башкарыла.
Административ процедураларны үтәү нәтиҗәләре: мөрәҗәгать итүчегә республика порталыннан файдаланып муниципаль хезмәт күрсәтүне раслый торган документ юллау (бирү) булып тора (шул исәптән муниципаль хезмәт күрсәтүдән баш тарту).
3.6.3.3. Мөрәҗәгать итүчене Органга муниципаль хезмәт нәтиҗәсен сорап мөрәҗәгать иткәндә, документларны бирү (җибәрү) өчен җаваплы вазыйфаи зат мөрәҗәгать итүчегә муниципаль хезмәт нәтиҗәсен бирә. Мөрәҗәгать итүченең таләбе буенча электрон документның нөсхәсе белән бергә кәгазьдә аңа электрон документның нөсхәсе аны белешмәгә яздыру юлы белән яисә электрон документның нөсхәсен мөрәҗәгать итүче адресына электрон почта аша җибәрү юлы белән бирелә.
Әлеге пункт белән билгеләнә торган административ процедуралар мөрәҗәгать итүче Органның эчке хезмәт тәртибе кагыйдәләре нигезендә килгән көнне чиратлылык тәртибендә башкарыла.
Административ процедураларның башкарылу нәтиҗәсе: дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтү өчен билгеләнгән автоматлаштырылган мәгълүмат системасында муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсен бирү фактын теркәү.
#### 3.7. Техник хаталарны төзәтү
3.7.1. Муниципаль хезмәт нәтиҗәсе булган документта техник хата ачыкланган очракта, мөрәҗәгать итүче Органга җибәрә:
техник хатаны төзәтү турында гариза (әлеге административ регламентка 5 нче кушымта); мөрәҗәгать итүчегә техник хатасы булган муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсе буларак бирелгән документ;
техник хаталар булуны дәлилләүче юридик көчкә ия документлар.
Техник хатаны төзәтү турында гариза муниципаль хезмәт нәтиҗәсе булган документта күрсәтелгән белешмәләрдә мөрәҗәгать итүче (вәкаләтле вәкил) тарафыннан почта аша (шул исәптән электрон почта аша), яисә Республика порталы яки КФУ аша тапшырыла.
3.7.2. Документлар кабул итү өчен җаваплы вазифаи зат техник хатаны төзәтү турында гаризаны кабул итә, кушымта итеп бирелгән документлар белән бергә гаризаны терки һәм аларны документлар эшкәртү өчен җаваплы вазифаи затка тапшыра.
Әлеге пункт белән билгеләнгән административ процедуралар гаризаны теркәү датасыннан бер эш көне эчендә башкарыла.
Административ процедураларны үтәү нәтиҗәләре булып түбәндәгеләр тора: кабул ителгән һәм теркәлгән гариза документларны эшкәртү өчен җаваплы вазыйфаи затка карауга юнәлтелгән.
3.7.3. Документларны эшкәртүгә җаваплы вазыйфаи зат документларны карый һәм муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсе булган документка төзәтмәләр кертү максатларында административ регламентның 3.5 пунктында каралган процедураларны гамәлгә ашыра һәм мөрәҗәгать итүчегә (вәкаләтле вәкилгә) техник хата булган документның оригиналын төшереп калдыру өчен шәхсән үзе имза сала яисә мөрәҗәгать итүчегә техник хата булган документның Ороригиналына (электрон почта ярдәмендә) документ алу мөмкинлеге турында хат җибәрә.
Әлеге пункт белән билгеләнгән административ процедуралар техник хата ачыкланганнан соң яки теләсә кайсы кызыксынган заттан җибәрелгән хата турында гариза алганнан соң ике эш көне дәвамында башкарыла.
Административ процедураларны үтәү нәтиҗәләре: мөрәҗәгать итүчегә бирелгән (юнәлешле) документ.
3.8.4. Муниципаль хезмәт күрсәтү тәртибе Административ регламентның 1.2 пунктында күрсәтелгән гариза бирүчеләрнең гомуми билгеләре белән берләшкән категориясенә бәйле түгел. Шуңа бәйле рәвештә муниципаль хезмәт күрсәтүнең гомуми билгеләре белән берләштерелгән мөрәҗәгать итүчеләрнең аерым категорияләренә күрсәтелгән хезмәт күрсәтү тәртибен үз эченә алган вариантлары, шул исәптән алар мөрәҗәгать иткән муниципаль хезмәт нәтиҗәсенә карата да, билгеләнми.
### 4. Муниципаль хезмәтләр күрсәтүне контрольдә тоту тәртибе һәм формалары
#### 4.1. Җаваплы вазыйфаи затлар тарафыннан административ регламентның һәм муниципаль хезмәт күрсәтүгә таләпләрне билгели торган башка норматив хокукый актларның нигезләмәләрен үтәүне һәм үтәүне, шулай ук алар тарафыннан карарлар кабул ителүне агымдагы контрольдә тотуны гамәлгә ашыру тәртибе
Муниципаль хезмәт күрсәтүнең тулылыгын һәм сыйфатын контрольдә тоту гариза бирүчеләрнең хокукларын бозу очракларын ачыклауны һәм бетерүне, муниципаль хезмәт күрсәтү процедураларының үтәлешен тикшерүне, җирле үзидарә органында эшләүче вазифаи затларның кылынган (кылынмаган) гамәлләренә карата карарлар әзерләүне үз эченә ала.
Административ процедураларның үтәлешен контрольдә тоту формаларына түбәндәгеләр керә:
1. муниципаль хезмәт күрсәтү буенча документ проектларын тикшерү һәм килештерү;
2. эш алып баруны билгеләнгән тәртиптә тикшерү;
3. муниципаль хезмәт күрсәтү процедураларының үтәлеше буенча билгеләнгән тәртиптә контроль тикшерүләр уздыру.
Агымдагы контрольдә тоту максатыннан электрон мәгълүматлар базасында булган белешмәләр, хезмәт корреспонденциясе, административ процедураларны башкаручы вазифаи затларның телдән һәм язма мәгълүматы, тиешле документларны исәпкә алу журналлары һәм башка мәгълүматлар кулланыла.
Муниципаль хезмәт күрсәткәндә һәм карарлар кабул иткәндә, гамәлләр кылуны контрольдә тоту максатыннан, җирле үзидарә органы җитәкчесенә муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәләре турында белешмәләр тапшырыла.
Административ процедураларны башкару вакытын, эзлеклелеген һәм эчтәлеген бозу очраклары һәм сәбәпләре турында вазифаи затлар муниципаль хезмәт күрсәтә торган орган җитәкчесенә кичекмәстән хәбәр итәләр, шулай ук хокук бозуларны бетерү буенча ашыгыч чаралар күрәләр.
Муниципаль хезмәт күрсәтү буенча административ процедуралар белән билгеләнгән гамәлләрнең эзлеклелеген үтәүне агымдагы контрольдә тоту җирле үзидарә органы җитәкчесенең муниципаль хезмәт күрсәтү эшен оештыру өчен җаваплы урынбасары, муниципаль хезмәт күрсәтү эшен оештыручы бүлек башлыгы тарафыннан гамәлгә ашырыла.
Агымдагы контрольне гамәлгә ашыручы вазифаи затлар исемлеге җирле үзидарә органының структур бүлекчәләре турындагы нигезләмәләр һәм вазифаи регламентлар белән билгеләнә.
#### 4.2. Муниципаль хезмәт күрсәтүнең тулылыгы һәм сыйфаты буенча планлы һәм планнан тыш тикшерүләр уздыру тәртибе һәм аларның кабатлану ешлыгы, шул исәптән муниципаль хезмәт күрсәтүнең тулылыгын һәм сыйфатын контрольдә тотуның тәртибе һәм формалары
##### 4.2.1. Муниципаль хезмәт күрсәтүнең тулылыгын һәм сыйфатын тикшереп тору түбәндәгеләр рәвешләрендә гамәлгә ашырыла:
1. тикшерүләр үткәрү;
2. Орган гамәлләренә (гамәл кылмавына) мөрәҗәгать итүчеләрнең, шулай ук аларның вазыйфаи затларының, муниципаль хезмәткәрләрнең шикаятьләрен карау.
##### 4.2.2. Муниципаль хезмәт күрсәтүнең тулылыгын һәм сыйфатын тикшереп торуны гамәлгә ашыру максатларында планлы һәм планнан тыш тикшерүләр уздырыла. Планлы тикшерүләрне башкару тәртибе һәм ешлыгы Орган эше планы белән билгеләнә.
Тикшергәндә муниципаль хезмәт күрсәтүгә (комплекслы тикшерүләргә) бәйле барлык мәсьәләләр яисә муниципаль хезмәт күрсәтүгә бәйле аерым сорау (тематик тикшерүләр) каралырга мөмкин. Тикшерү шулай ук мөрәҗәгать итүченең конкрет шикаяте буенча үткәрелергә мөмкин.
##### 4.2.3. Планнан тыш тикшерүләр административ регламентның элек ачыкланган хокук бозуларын бетерүгә бәйле рәвештә, шулай ук мөрәҗәгать итүчеләрнең Орган гамәлләренә (гамәл кылмавына) карата шикаятьләрен, шулай ук аларның вазыйфаи затларын, муниципаль хезмәткәрләрне алган очракта үткәрелә.
##### 4.2.4. Тикшерү нәтиҗәләре тикшерү акты рәвешендә рәсмиләштерелә, анда ачыкланган җитешсезлекләр һәм аларны бетерү буенча тәкъдимнәр күрсәтелә.
#### 4.3. Муниципаль хезмәт күрсәтүче органның вазифаи затларының муниципаль хезмәт күрсәтү барышында алар тарафыннан кабул ителә торган карарлары һәм башкарыла торган гамәлләре (гамәл кылмавы) өчен җаваплылыгы
Үткәрелгән тикшерүләр нәтиҗәсе буенча мөрәҗәгать итүчеләрнең хокукларын бозу очраклары ачыкланганда, гаепле затлар Россия Федерациясе законнары нигезендә җаваплылыкка тартыла.
җирле үзидарә органы җитәкчесе гаризаларны вакытында карап тикшермәгән өчен җаваплы.
җирле үзидарә органының структур бүлекчәсе җитәкчесе (җитәкчесе урынбасары) 3 административ регламент бүлегендә күрсәтелгән административ гамәлләрне вакытында һәм (яисә) тиешенчә үтәмәгән өчен җаваплы.
Вазифаи затлар һәм башка муниципаль хезмәткәрләр муниципаль хезмәт күрсәтү барышында кабул ителә (башкарыла) торган карарлар һәм гамәлләр (гамәл кылмау) өчен законда билгеләнгән тәртиптә җаваплы.
#### 4.4. Муниципаль хезмәт күрсәтүне контрольдә тотуның, шул исәптән гражданнар, аларның берләшмәләре һәм оешмалары тарафыннан контрольдә тотуның тәртибенә һәм формаларына карата таләпләрне характерлый торган нигезләмәләр.
Муниципаль хезмәт күрсәтүне гражданнар, аларның берләшмәләре һәм оешмалары тарафыннан контрольдә тоту муниципаль хезмәт күрсәткәндә җирле үзидарә органы эшчәнлегенең ачыклыгы, муниципаль хезмәт күрсәтү тәртибе турында тулы, актуаль һәм дөрес мәгълүмат алу һәм муниципаль хезмәт күрсәтү барышында мөрәҗәгатьләрне (шикаятьләрне) судка кадәр карап тикшерү мөмкинлеге аша гамәлгә ашырыла.
### 5. 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 статьясындагы 1 өлешендә күрсәтелгән дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтүнең күпфункцияле үзәге, оешмаларның, шулай ук аларның вазыйфаи затларының, муниципаль хезмәткәрләрнең, хезмәткәрләренең карарларына һәм гамәлләренә (гамәл кылмавына) карата судка кадәр (судтан тыш) тәртип
#### 5.1. Мөрәҗәгать итүчеләр муниципаль хезмәтне күрсәтүче органның, муниципаль хезмәтне күрсәтүче органның вазыйфаи затының, муниципаль хезмәткәрнең, муниципаль хезмәтне күрсәтүче орган җитәкчесе, күпфункцияле үзәк хезмәткәре, күпфункцияле үзәк хезмәткәре, 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 статьясындагы 1.1 өлешендә каралган күпфункцияле үзәк, оешмалар, шулай ук аларның хезмәткәрләре карарларына һәм гамәлләренә (гамәл кылмавына) судка кадәр шикаять белдерү хокукына ия.
Гариза бирүче шулай ук түбәндәге очракларда шикаять белән мөрәҗәгать итә ала:
01. муниципаль хезмәт күрсәтү турында гарызнамәне, 210-ФЗ номерлы Федераль законның 15.1 статьясында күрсәтелгән гарызнамәне теркәү срогын бозу;
02. муниципаль хезмәт күрсәтү вакыты бозылганда. Күрсәтелгән очракта мөрәҗәгать итүче тарафыннан күпфункцияле үзәкнең карарларына һәм гамәлләренә (гамәл кылмавына) карата судка кадәр (судтан тыш) шикаять белдерү, күпфункцияле үзәк хезмәткәренә карата шикаять белдерелә торган күпфункцияле үзәккә 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 статьясындагы 1.3 өлеше белән билгеләнгән тәртиптә тиешле муниципаль хезмәтләр күрсәтү йөкләнгән очракта мөмкин;
03. гариза бирүчедән муниципаль хезмәт күрсәтү өчен Россия Федерациясе норматив хокукый актларында, Татарстан Республикасы норматив хокукый актларында, муниципаль хокукый актларда тапшыру каралмаган документлар яки мәгълүмат тапшыру яисә башкару каралмаган гамәлләр кылу таләп ителгәндә;
04. гариза бирүчедән муниципаль хезмәт күрсәтү өчен Россия Федерациясе норматив хокукый актларында, Татарстан Республикасы норматив хокукый актларында, муниципаль хокукый актларда тапшыру каралган документларны кабул итү кире кагылганда;
05. федераль законнарда һәм алар нигезендә кабул ителгән Россия Федерациясенең башка норматив хокукый актларында, Татарстан Республикасы законнарында һәм башка норматив хокукый актларында, муниципаль хокукый актларда кире кагу өчен нигезләр каралмаган булса, муниципаль хезмәт күрсәтү кире кагылганда. Күрсәтелгән очракта мөрәҗәгать итүче тарафыннан күпфункцияле үзәкнең карарларына һәм гамәлләренә (гамәл кылмавына) карата судка кадәр (судтан тыш) шикаять белдерү, күпфункцияле үзәк хезмәткәренә карата шикаять белдерелә торган күпфункцияле үзәккә 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 статьясындагы 1.3 өлеше белән билгеләнгән тәртиптә тиешле муниципаль хезмәтләр күрсәтү йөкләнгән очракта мөмкин;
06. муниципаль хезмәт күрсәткәндә гариза бирүчедән Россия Федерациясе норматив хокукый актлары, Татарстан Республикасы норматив хокукый актлары, муниципаль хокукый актлары белән каралмаган түләү таләп ителгәндә;
07. муниципаль хезмәт күрсәтүче орган, муниципаль хезмәт күрсәтүче органның вазыйфаи заты, күпфункцияле үзәк хезмәткәре, 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 статьясындагы 1.1 өлешендә каралган күпфункцияле үзәк хезмәткәре, оешмалар яисә аларның хезмәткәрләренең муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсендә бирелгән документларда җибәрелгән басма хаталарын һәм хаталарын төзәтүдән баш тартуы йә мондый төзәтүләрнең билгеләнгән срогын бозу. Күрсәтелгән очракта мөрәҗәгать итүче тарафыннан күпфункцияле үзәкнең карарларына һәм гамәлләренә (гамәл кылмавына) карата судка кадәр (судтан тыш) шикаять белдерү, күпфункцияле үзәк хезмәткәренә карата шикаять белдерелә торган күпфункцияле үзәккә 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 статьясындагы 1.3 өлеше белән билгеләнгән тәртиптә тиешле муниципаль хезмәтләр күрсәтү йөкләнгән очракта мөмкин;
08. муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәләре буенча документлар бирү вакыты яки тәртибе бозылганда;
09. әгәр туктатып тору нигезләре федераль законнар һәм алар нигезендә кабул ителгән Россия Федерациясенең башка норматив хокукый актлары, Татарстан Республикасы законнары һәм башка норматив хокукый актлары, муниципаль хокукый актлар белән каралмаган булса, муниципаль хезмәт күрсәтүне туктатып торганда. Күрсәтелгән очракта мөрәҗәгать итүче тарафыннан күпфункцияле үзәкнең карарларына һәм гамәлләренә (гамәл кылмавына) карата судка кадәр (судтан тыш) шикаять белдерү, күпфункцияле үзәк хезмәткәренә карата шикаять белдерелә торган күпфункцияле үзәккә 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 статьясындагы 1.3 өлеше белән билгеләнгән тәртиптә тиешле муниципаль хезмәт күрсәтүләр йөкләнгән очракта мөмкин.
10. мөрәҗәгать итүченең муниципаль хезмәт күрсәткәндә, муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларны кабул итүдән баш тартканда яисә муниципаль хезмәт күрсәтүдә, № 210-ФЗ Федераль законның 7 статьясындагы 1 өлешенең 4 пунктында каралган очраклардан тыш, документларның булмавы һәм (яисә) дөреслеге күрсәтелмәгән документларның яисә белешмәләрнең таләбе. Күрсәтелгән очракта мөрәҗәгать итүче тарафыннан күпфункцияле үзәкнең карарларына һәм гамәлләренә (гамәл кылмавына) карата судка кадәр (судтан тыш) шикаять белдерү, күпфункцияле үзәк хезмәткәренә карата шикаять белдерелә торган күпфункцияле үзәккә 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 статьясындагы 1.3 өлеше белән билгеләнгән тәртиптә тиешле муниципаль хезмәт күрсәтүләр йөкләнгән очракта мөмкин.
#### 5.2. Шикаять язма рәвештә кәгазь чыганакта, электрон рәвештә муниципаль хезмәтне күрсәтүче органга, күпфункцияле үзәкне гамәлгә куючы (алга таба - күпфункцияле үзәкне гамәлгә куючы) дәүләт хакимиятенең тиешле органына, шулай ук 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 статьясындагы 1.1 өлешендә каралган оешмаларга тапшырыла. Муниципаль хезмәт күрсәтә торган орган җитәкчесенең карарларына һәм гамәлләренә (гамәл кылмавына) шикаятьләр югары органга (булган очракта) бирелә яисә ул булмаган очракта, турыдан-туры муниципаль хезмәт күрсәтә торган орган җитәкчесе тарафыннан карап тикшерелә. Күпфункцияле үзәк хезмәткәренең карарларына һәм гамәлләренә (гамәл кылмавына) карата шикаятьләр әлеге күпфункцияле үзәк җитәкчесенә бирелә. Күпфункцияле үзәкнең карарларына һәм гамәлләренә (гамәл кылмавына) карата шикаятьләр күпфункцияле үзәкне гамәлгә куючыга яисә Татарстан Республикасының норматив хокукый акты белән вәкаләт бирелгән вазифаи затка тапшырыла. 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 статьясындагы 1.1 өлешендә каралган оешмалар хезмәткәрләренең карарларына һәм гамәлләренә (гамәл кылмавына) карата шикаятьләр әлеге оешмалар җитәкчеләренә бирелә.
Муниципаль хезмәт күрсәтүче органның, муниципаль хезмәт күрсәтүче органның, муниципаль хезмәткәрнең, муниципаль хезмәт күрсәтүче орган җитәкчесенең карарларына һәм гамәлләренә (гамәл кылмавына) карата шикаять почта аша, күпфункцияле үзәк аша, «Интернет» мәгълүмат-телекоммуникация челтәреннән, муниципаль хезмәтне күрсәтүче органның рәсми сайтыннан, Бердәм порталдан яисә Республика порталыннан, судка шикаять бирүнең мәгълүмати системасыннан файдаланып җибәрелергә мөмкин, шулай ук мөрәҗәгать итүчене шәхсән кабул иткәндә кабул ителергә мөмкин. Күпфункцияле үзәк, күпфункцияле үзәк хезмәткәре карарларына һәм гамәлләренә (гамәл кылмавына) карата шикаять почта аша, «Интернет» мәгълүмат-телекоммуникация челтәреннән, күпфункцияле үзәкнең, Бердәм порталның яисә Республика порталының рәсми сайтыннан, судка шикаять бирүнең мәгълүмат системасыннан файдаланып җибәрелергә мөмкин, шулай ук гариза бирүчене шәхсән кабул иткәндә алынырга мөмкин. 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 статьясындагы 1 өлешендә каралган оешмаларның, шулай ук аларның хезмәткәрләренең карарларына һәм гамәлләренә (гамәл кылмавына) карата шикаять почта аша, «Интернет» мәгълүмат-телекоммуникация челтәреннән, әлеге оешмаларның, Бердәм порталның яисә Республика порталының рәсми сайтларыннан файдаланып җибәрелергә мөмкин, шулай ук мөрәҗәгать итүчене шәхсән кабул иткәндә кабул ителергә мөмкин.
#### 5.3. Шикаятьтә түбәндәге мәгълүмат булырга тиеш:
1. 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 статьясындагы 1 өлешендә каралган оешмаларның, аларның җитәкчеләре һәм (яисә) хезмәткәрләре, карарларына һәм гамәлләренә (гамәл кылмавына) карата шикаять белдерелә торган муниципаль хезмәтне күрсәтүче органның, муниципаль хезмәтне күрсәтүче органның вазыйфаи затының йә муниципаль хезмәткәрнең, күпфункцияле үзәкнең, аның җитәкчесенең һәм (яисә) хезмәткәренең, оешмаларының исеме;
2. мөрәҗәгать итүче- физик затның фамилиясе, исеме, атасының исеме (соңгысы - булган очракта), яшәү урыны турында белешмәләр,мөрәҗәгать итүче- юридик затның урнашу урыны турында белешмәләр, шулай ук элемтә өчен телефон номеры (номерлары), электрон почта адресы (булган очракта) һәм мөрәҗәгать итүчегә җавап җибәрелергә тиешле почта адресы (булганда);
3. муниципаль хезмәтне күрсәтүче органның, муниципаль хезмәтне күрсәтүче органның вазыйфаи затының йә муниципаль хезмәткәрнең, күпфункцияле үзәкнең хезмәткәре, күпфункцияле үзәк хезмәткәре, 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 статьясындагы 1.1 өлешендә каралган күпфункцияле үзәк хезмәткәре, оешмаларның, аларның хезмәткәрләренең шикаять белдерелә торган карарлары һәм гамәлләре (гамәл кылмавы) турында белешмәләр;
4. мөрәҗәгать итүче муниципаль хезмәтне күрсәтүче органның, муниципаль хезмәтне күрсәтүче органның вазыйфаи затының йә муниципаль хезмәткәрнең, күпфункцияле үзәкнең, күпфункцияле үзәк хезмәткәре, күпфункцияле үзәк хезмәткәре, 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 статьясындагы 1.1 өлешендә каралган оешмаларның, аларның хезмәткәрләренең карары һәм гамәлләре (гамәл кылмавы) белән килешми торган дәлилләр. Гариза бирүче тарафыннан аның дәлилләрен раслый торган документлар (булган очракта) яисә аларның күчермәләре тапшырылырга мөмкин.
#### 5.4. Кергән шикаять килеп ирешкән көннән соң килүче эш көненнән соңга калмыйча теркәлергә тиеш
#### 5.5. Муниципаль хезмәт күрсәтүче органга, күпфункцияле үзәкне гамәлгә куючыга, 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 статьясындагы 1.1 өлешендә каралган оешмаларга яисә югарырак органга (ул булганда) кергән шикаять аны теркәгән көннән алып унбиш эш көне эчендә, ә муниципаль хезмәт күрсәтүче органга, күпфункцияле үзәккә, оешмаларга шикаять биргән очракта, мөрәҗәгать итүчедән документларны кабул итеп алганда яисә җибәрелгән хаталарны һәм хаталарны төзәткән очракта яисә билгеләнгән срокларны бозган очракта - аны теркәгән көннән алып биш эш көне эчендә каралырга тиеш.
#### 5.6. Шикаятьне карап тикшерү нәтиҗәләре буенча түбәндәге карарларның берсе кабул ителә:
1. шикаять канәгатьләндерелә, шул исәптән кабул ителгән карарны гамәлдән чыгару, муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсендә бирелгән документларда җибәрелгән хаталарны һәм ялгышларны төзәтү, Россия Федерациясе норматив хокукый актлары, Татарстан Республикасы норматив хокукый актлары, муниципаль хокукый актлар белән түләү алу каралмаган очракларда алынган акчаны гариза бирүчегә кире кайтару рәвешендә дә;
2. шикаятьне канәгатьләндерү кире кагыла.
Әлеге пунктта күрсәтелгән карар кабул ителгән көннән соң килә торган көннән дә соңга калмыйча гариза бирүчегә язма рәвештә һәм гариза бирүче теләге буенча электрон формада шикаятьне карап тикшерү нәтиҗәләре турында дәлилләнгән җавап җибәрелә.
#### 5.7. Шикаятьне карау нәтиҗәләре турында мөрәҗәгать итүчегә биргән җавапта канәгатьләндерелергә тиешле дип танылган очракта, шикаять муниципаль хезмәт күрсәтүче орган, күпфункцияле үзәк йә 210-ФЗ номерлы Федераль законның 16 статьясындагы 1.1 өлешендә каралган оешма тарафыннан башкарыла торган гамәлләр турында мәгълүмат муниципаль хезмәт күрсәткәндә ачыкланган хокук бозуларны кичекмәстән бетерү максатларында бирелә, шулай ук китерелгән уңайсызлыклар өчен гафу үтенәләр һәм мөрәҗәгать итүчегә муниципаль хезмәт алу максатларында башкарырга кирәк булган алга таба гамәлләр турында мәгълүмат күрсәтелә.
#### 5.8. Шикаять канәгатьләндерелергә тиеш түгел дип танылган очракта, гариза бирүчегә шикаятьне карап тикшерү нәтиҗәләре турындагы җавапта кабул ителгән карарның сәбәпләре турында нигезле аңлатмалар, шулай ук кабул ителгән карарга карата шикаять бирү тәртибе турында мәгълүмат китерелә.
#### 5.9. Шикаятьне карап тикшерү барышында яки нәтиҗәләре буенча административ хокук бозу яки җинаять билгеләре ачыкланган очракта, шикаятьләрне карап тикшерү вәкаләте бирелгән вазифаи зат, хезмәткәр булган материалларны, кичекмәстән, прокуратура органнарына юллый.
### Белешмә (өземтә) бирү буенча муниципаль хезмәт күрсәтүнең административ регламентына) 1 нче кушымта
Форма
(Муниципаль хезмәт күрсәтә торган орган бланкы)
### БЕЛЕШМӘ
Электрон имза турында белешмәләр
__________
Вазифаи зат (фамилиясе, исеме, атасының исеме)
__________
(органның вәкаләтле вазифаи заты имзасы)
### Белешмә (өземтә) бирү буенча муниципаль хезмәт күрсәтүнең административ регламентына) 2 нче кушымта
Форма
(Муниципаль хезмәт күрсәтә торган орган бланкы)
Кемгә: __________
Контакт мәгълүматлары: __________
Вәкиле: __________
Түбәндәге вәкилнең контакт мәгълүматлары: __________
### Муниципаль хезмәт күрсәтүдән баш тарту турында белешмә (өземтә) бирү буенча КАРАР
№ __________
Сезнең __________ номерлы гаризагызны һәм аңа теркәлә торган документларны карап, вәкаләтле орган тарафыннан түбәндәге нигез буенча белешмә (өземтә) бирүдән баш тарту турында карар кабул ителде:
Өстәмә мәгълүмат: __________
Электрон имза турында белешмәләр
__________
Вазифаи зат (фамилиясе, исеме, атасының исеме)
__________
(органның вәкаләтле вазифаи заты имзасы)
### Белешмә (өземтә) бирү буенча муниципаль хезмәт күрсәтүнең административ регламентына) 3 нче кушымта
Форма
(Муниципаль хезмәт күрсәтә торган орган бланкы)
Кемгә: __________
Контакт мәгълүматлары: __________
Вәкиле: __________
Түбәндәге вәкилнең контакт мәгълүматлары: __________
### бирү өчен кирәкле документларны кабул итүдән баш тарту турында белешмә (өземтә) бирү буенча муниципаль хезмәт күрсәтүнең КАРАРЫ
№ __________
Сезнең __________ номерлы гаризагызны һәм аңа теркәлә торган документларны карап, вәкаләтле орган тарафыннан муниципаль хезмәт күрсәтү өчен кирәкле документларны түбәндәге нигезләрдә алудан баш тарту турында карар кабул ителде:
1. __________
2. __________
Баш тартуның сәбәпләрен аңлату: __________
Өстәмә мәгълүмат: __________
Күрсәтелгән хокук бозулар бетерелгәннән соң хезмәт күрсәтү турында гариза белән сез вәкаләтле органга кабат мөрәҗәгать итәргә хокуклы.
Әлеге кире кагу судка кадәр шикаятьне вәкаләтле органга, шулай ук суд тәртибендә җибәрү юлы белән шикаять ителергә мөмкин.
Электрон имза турында белешмәләр
__________
Вазифаи зат (фамилиясе, исеме, атасының исеме)
__________
(органның вәкаләтле вазифаи заты имзасы)
### Белешмә (өземтә) бирү буенча муниципаль хезмәт күрсәтүнең административ регламентына) 4 нче кушымта
Форма
__________
(җирле үзидарә органы исеме)
__________
__________
(фамилиясе, исеме, атасының исеме, паспорт мәгълүматлары, яшәү урыны буенча теркәлү, электрон почта адресы, телефон)
### Белешмә(Өземтә) бирү турында гариза
Белешмә (өземтә) бирүне сорыйм __________
(белешмә төрен күрсәтергә)
Гаризага теркәлә:
__________
__________
Муниципаль хезмәт күрсәтүнең нәтиҗәсе, түбәндәгеләрне күрсәтүне сорыйм:
☐ Татарстан Республикасы дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр порталының шәхси кабинетына;
☐ Татарстан Республикасы дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтүнең күпфункцияле үзәгендә;
☐ Органда.
__________
(дата) (имза) (фамилиясе, исеме, атасының исеме)
### Белешмә (өземтә) бирү буенча муниципаль хезмәт күрсәтүнең административ регламентына) 5 нче кушымта
Башкарма комитет җитәкчесенә
Кемнән: __________
### Техник хатаны төзәтү турында гариза
Белешмәләр (өземтәләр) бирү буенча муниципаль хезмәт күрсәткәндә җибәрелгән хата турында хәбәр итәм.
Язылган: __________
Дөрес мәгълүматлар: __________
җибәрелгән техник хатаны төзәтүегезне һәм муниципаль хезмәт күрсәтү нәтиҗәсе булып торган документка тиешле үзгәрешләр кертүегезне сорыйм.
Түбәндәге документларны терким:
1. __________
2. __________
Техник хатаны төзәтү турындагы гаризаны кире кагу турында карар кабул ителгән очракта, әлеге карарны:
электрон документны E-mail адресына җибәрү юлы белән: __________;
кәгазьдә расланган күчермә рәвешендә почта аша почта җибәрелгән адрес буенча: __________.
Әлеге гаризага кертелгән, шәхесемә һәм мин вәкиле булып торган затка кагылышлы, шулай ук минем тарафтан түбәндә кертелгән мәгълүматларның дөрес булуын раслыйм. Гаризага теркәлгән документлар (документларның күчермәләре) Россия Федерациясе законнары белән билгеләнгән таләпләргә җавап бирә, гаризаны тапшыру вакытына әлеге документлар гамәлдә һәм алардагы мәгълүматлар дөрес.
__________
(дата)
__________
(имза)(фамилиясе, исеме, атасының исеме)
|
004b8fa26c69d35d81da2a349d7e845d | 2,013 | School newspaper, Children's periodicals | # Караш
1999 нчы елның 19 нчы маеннан чыга.
№ 4 2013. Декабрь
«НӘШРИЯТ ЭШЕ» түгәрәге
## 12 нче декабрь – Россия Конституциясе көне
Егерме ел элек бу көнне Россия Конституциясе кабул ителде.. Конституциядә сәламәтлекне ныгытуга, белемгә, сүз ирегенә хокуклар регламентланып кына калмаган, ǝ гарантияләнгән. Конституциябезнең төп принциплары илебезнең тотрыклы үсешен, дәүләтнең нигезле икәнен гарантияли. Россиядә барлык законнар Конституциягә каршы килмәслек итеп эшләнә. Төп закон кабул ителгәннән соң узган 20 елда илебез, республикабыз, шул исәптән районыбыз социаль-икътисадый һәм иҗтимагый-сәяси үсештә зур үзгәрешләр кичерде. Икътисадтагы уңышларыбыз яңадан-яңа башлангычлар һәм аларны гамәлгә ашыру өчен уңай мөмкинлекләр ача. Конституция нигезендә мөһим социаль программалар гамәлгә ашырыла, тормышыбызга яңа технологияләр актив үтеп керә, гражданнарыбызның иҗади сәләтләрен ачу, төрле милләт вәкилләренең татулыгын, дуслыгын ныгыту өчен шартлар тудырыла. Хокукларыбыз безгә бурычлар да йөкли. Барыбыз да күпмилләтле илебезнең киләчәге өчен җаваплылык тоеп, Конституция нормаларын белергә, ихтирам итәргә һәм үтәргә бурычлы.
Хөрмәтле укытучылар, укучылар! Сезне ихлас күңелдән Конституция көне белән котлыйбыз. Исәнлек-саулык, иминлек, бәхет, күңел көрлеге һәм матур тормыш телибез. Илебезнең төп Канунының һәр маддәсе үтәлсен, Конституция халыкка хезмәт итсен.
## ДУМА ЯҢАЛЫКЛАРЫ
Үткән атнада дума тарафыннан берничә акция уздырылды. Беренче акция Әниләр көне уңаеннан “Икелеләрсез атна” дигән исем астында үтте. Атна буена һәр сыйныфта акциянең узышын мәктәп балалар думасы оешмасындагы укучылар күзәтеп барды. Шимбә көнне нәтиҗә ясалды. Билгеле булганча иң күп “икеле” 9 нчы Б сыйныфы (15) һәм 8 нче сыйныфлар (7) “икеле” эләктергән. Ә бер “икеле” дә алмаучылар 10 сыйныф икән. Икенче акция исә көндәлекләрнең торышы һәм дәреслекләрнең сакланышы буенча иде. Кызганыч, бу акциядә беренчелеккә чыга алырлык сыйныф табылмады. Һәр сыйныфта көндәлек тутыруга җитди карамаган яисә дәреслекторышына тавапсыз караучылар бар икән... Мондый акцияләр алдгы көннәрдә дә дәвам итәчәк. Кимчелекләрне төзәтәсе иде. Икенче рейдтан соң фамилияләр конкрет әйтеләчәк.
## БУ АЙДА...
фән олимпиадаларының район туры дәвам итә. Инде күп фәннәрдән нәтиҗәләр билгеле булды. Уңышлы чыгыш ясаучыларны гомуми нәтиҗә белән бергә атарбыз.
БУ АЙДА... 4 нче сыйныф укучылары мониторингта белемнәрен тикшерде..
БУ АЙДА... 5-11 нче сыйныф укучылары онлайн-тестирование үтте, белемнәренең нигезен бәяләде.
БУ АЙДА... яңа елга әзерлек башланды!!!
## ОСТА КУЛДАН ЭШ КУРКА.
Нәрсә ул бәйләү? Сәнгатьме яисә хоббимы? Минемчә, сәнгать. Үз кулың белән бәйләгән әйбер, бәйләүченең кул җылысын, шул әйберне бәйләгәндә салган мәхәббәтен саклый. Бәйләүче ул – рәссам. Бәйләүченең инәсе, ыргагы, рәссамның пумаласы кебек үк, гадәти булмаган сурәт тудыра, ә кулдан ясалган әйбер ул бик үзенчәлекле һәм беркайчан да модадан артта калмый.бәйләү кешегне тынычландыра, кәефен күтәрә, сабырлык һәм ихтыяр көче тәрбияли.
Мин дә бәйләргә яратам. Мине бу эшкә апаларым – Тәслия һәм Җәүһәрия тартты. Мин аларның күз иярмәс тизлектә ыргак йөртүләренә сокланып һәм кызыгып карый идем. Үземне дә өйрәтүләрен сорадым. Башта җиңел үрнәкләр, соңрак авырракларны, ә бераздан пәрәвез җәтмәсендәй схемаларны да укырга өйрәндем бит. Бу шөгыль мине үзенә әсир итте, яңадан-яңа үрнәкләр, модельләр эзләдем, аларны үзем сынадым.
Заман белән бергә бәйләү технологияләре дә алга китте. Яңа машиналар уйлап таптылар. Кибеттә дә бәйләгән әйберләрнең очы-кырые юк. Ләкин нигәдер үз кулың белән бәйләгән киемнәр сатып алганына караганда күпкә күңелгә ятышлы...
Галимова Алсинә 10 нчы сыйныф укучысы
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/004b8fa26c69d35d81da2a349d7e845d-0-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
## Әдәби почмак
### КОНФЕРЕНЦИЯДӘ КАТНАШТЫК.
11 нче декабрь көнне Лениногорск районы Шөгер авылының Чкалов исемендәге гимназиядә Татарстанның халык шагыйре Роберт Миңнуллинның иҗатына багышланган республика күләм иҗади гамәли конференция үткәрелде. Конференция кысаларында алдан игълан ителгән бәйге нәтиҗәләре, шагыйрь белән очрашу, секцияләрдә түгәрәк өстәл утырышлары уздырылды. Безнең мәктәптән дә әлеге конференциягә чакырылучылар бар иде. Безнекеләр биредә дә сынатмады. “Шагыйрь иҗатына анализ” номинациясендә 9 нчы сыйныф укучысы Абунагимова Айгөл 1 нче урын, “Шагыйрь иҗатын дәрестә куллану” номинациясендә Ралия апа Газимҗанова 3 нче урынны яулады. Калган барлык катнашучылар да “Катнашучы таныкланамәсе” электрон форматта тапшырылачак диделәр. Роберт ага Миңнуллин әле автографлы китапларын да бүләк итте. Очрашу бик җанлы, мавыктыргыч булды. Без дә кунакка чакырдык аны, ләкин әле вакыты тарлыгын сылтау итеп, ул чакыруны кабул итмәде. Ә Раниянең шигырен ошатты, хәтта “Шигырьләреңне җибәр, бернчетәнкыйтчең булырмын!” – дип электрон адресын да бирде.
Газимзянова Гөлинә. 7 нче сыйныф укучысы
Тырышсак
## Безнең кызлар иң уңганы
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/004b8fa26c69d35d81da2a349d7e845d-1-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
6 нчы декабрь көнне Чирмешән мәчетендә кул эшләре буенча игълан ителгән бәйгегә, ниһаять, нәтиҗә ясалды. Бу бәйгегә безнең кызларыбыз да үз эшләрен тәкъдим иткән иде. Монда да сынатмадык. Камалова Зөлфия, Закирова Миләүшә, Газимзянова Гөлинә, Сруртдинова Ләйләләр үзләренең эшләре өчен Диплом һәм кыйммәтле истәлек бүләкләре белән бүләкләнделәр. Ә менә Нуртдинова Ләйлә барысыннан да уздырды – аның эше беренче урынга лаек булды. Ул бу эше белән күпме күз нурлары түккәндер, әмма беренчелекне алгандагы горурлык хисе барысын каплый. Чара бик эчтәлекле оештырылган иде: Хәбир хәзрәт Ханов безгә бик үтемле вәгазь сөйләде, “Ни чәчсәң, шуны урырсың" исемле фильм карадык. Уйландырырлык тема. Мәңгелек тема. Мин бу фильмны барлык яшьтәшләремә дә карарга тәкъдим итәр идем. Ә аннары җанлы сөйләшү тәмле чәй табыны артында дәвам итте. Әлеге чарада катнашуны, мәчеткә алып баруны оештырган Галия ana Динмөхәммәтовага рәтемне җиткерәсем килә. Шулай ук транспорт проблемасын чишә алган дирекциягә мең рәхмәт. Имин яшик!
Рания Газимзянова 9 нчы сыйныф
## БИТАРАФ БУЛМЫЙК!!
Безнең мәктәптән Шакирова Зөһрә һәм Гүзәл Динмөхәммәтова Картлар йортында инвалидлар декадасы уңаеннан оештырылган хәйрия чарасында катнаштылар. Язмыш тарафыннан зур сынауга дучар ителгән апа-абыйлар, әби-бабайлар аларның чыгышын бик яратып кабул итте.
Яныбызда бездән бары игътибарга да шат булучылар бар. Битараф булмыйк!
булдырабыз
## КАЗАНЛЫЛАРГА БЕЗНЕҢ ЭШЛӘР БИК ОШАГАН
Казан шәһәрендә уздырылган “Ватан” дип исемләнгән фестиваль Лашман урта мәктәбенең кул эшләре дә күргәзмәгә куелды. “Агач өслеккә бизәк төшерү”, “Шома өслеккә чигү”, "Чалмалап чигү” номинацияләрендә безнең осталарның иҗади эшләре күрсәтелгән иде. Жюри рәисе –“Яңа гасыр" телерадиокомпаниясе журналисты, якташыбыз Илдар кыямов – безнең эшебезгә уңай бәя бирде, мәктәбебезгә уңышлар теләде Ләйлә Зөфәрова, Фәйрүзә Гатина, Зөлфия Камалова, Миләүшә Закирова, Ләйлә Соруртдинова фестивальнең дипломанты булдылар.
Миләүшә Закирова 9 нчы сыйныф укучысы
## БЕЗНЕҢ ЙОЛДЫЗЛЫ СӘГАТЬ... ДӘВАМЛЫ!!!
8 нче декабрь көнендә безнең мәктәптә бик зур чара – район буенча беренчелек өчен баскетбол ярышы уздырылды. Кичтән буран бөтен җиргә кар тутырса да, юлларда йөрү авыр булса да беренчелекне алу теләге көчле булган – көч сынашырга Түбән Кәминкә, Кадетлар, Күтәмә мәктәбе командалары килгән иде. Лашман мәктәбеннән ике команда чыгыш ясады. Уеннар бик мавыктыргыч, дәртле барды. Тырышлык бушка китми шул – кубок бездә калды!!!
Рания Газимзянова 9 нчы сыйныф укучысы
Кубок – БЕЗДӘ!!!
Иң шәп, иң булдыклы егетләр дә бездә!!!
P.S. Тиздән район беренчелегенә чаңгы буенча ярышлар һәм йөзү ярышлары була. Үзебезнекеләргә тырышлык, үҗәтлек һәм ҖИҢҮ телим!!!
|
004c8a328793f07de2a519679953f6b5 | 2,021 | Linguistics, Sociolinguistics | УДК 811.512.145
Ч.З. Абдуллина,
Ф.К. Сәгъдиева
## ТАТАР ТЕЛЕНЕҢ ГАИЛӘ МОХИТЕНДӘ КУЛЛАНЫЛЫШЫ
*Знание и незнание языка тесно связано с образом жизни семьи и семейной культуры. В межнациональной семье большую роль играет язык как средство понимания и общения. Одной из сторон поликультурного воспитания в национально-смешанной семье является двуязычие. В этой статье рассматриваются вопросы, касающиеся относительно использования татарского языка в пространстве семьи. Результатами анализа проведенного исследования стали ответы на вопросы, которые возникли в процессе научно-исследовательской работы и обобщения, позволяющие сделать определенные выводы о применении татарского языка в сфере семьи.*
*Ключевые слова: татарский язык, родной язык, применение татарского языка в сфере семьи, язык общения в межнациональной семье, двуязычие, многоязычие.*
*Knowledge and non-knowledge of the language is closely related to the lifestyle of the family and family culture. In an interethnic family, language plays an important role as a means of understanding and communication. One of the sides of multicultural education in a nationally mixed family is bilingualism. This article discusses issues related to the use of the Tatar language in the family space. The results of the analysis of the conducted research were answers to questions that arose in the process of research work and generalizations, which allow making certain conclusions about the use of the Tatar language in family.*
*Keywords: Tatar language, native language, the use of the Tatar language in family, the language of communication in an interethnic family, bilingualism, multilingualism.*
Гаилә ике кешенең ирекле рәвештә бер-берсе белән килешеп яшәү, уртак тормыш алып бару теләге белән мәхәббәт нигезендә корыла. Димәк, бу кешеләрнең тормышка карашларында, киләчәккә планнарында, рухи кыйммәтләргә мөнәсәбәтләрендә дә ниндидер уртаклык бар дип аңларга кирәк. Нәтиҗәдә, алардан соң дәвам итәчәк буын да шул карашларга нигезләнгән тәрбияне, мөнәсәбәтләр үрнәген кабул итә. Болар киләчәктә этник планда бара торган үзгәрешләрнең асылында чагылыш табарга тиеш була.
Кеше аңлы рәвештә «мин кем?» дигән сорауга җавап бирә алу дәрәҗәсенә ирешкәнче үк милли тәрбия ала, тел үзләштерә. Рухи кыйммәтләр, шул исәптән тел дә, кешегә генетик яктан салынмый, алар шәхес тәрбияләнгән мохит һәм максатчан тәрбия нәтиҗәсе буларак формалаша. Бала ике-өч яшендә сөйләшә башлый. Галимнәр күрсәтүенчә, сүзләрне үзләштерү гади лексик берәмлекләрне өйрәнүгә генә кайтып калмый, ә сүзләр белән бергә алар аша чагыла торган рухи кыйммәтләр дә кабул ителә. Аралашу теле белән бәйле рәвештә аның дөньяны кабул итүе дә формалаша.
Гаилә тәрбиясенең беренчел булуын кире кагу мөмкин түгел. Ул сүз ярдәмендә тәрбия бирүгә генә кайтып калмый, сабыйның күреп өйрәнүе, гаиләдә башкалар кылганны кабатлавы аша тирәнрәк урнаша. Әгәр пөхтәлекне шәхси үрнәк белән күрсәтмичә, күп тапкырлар «пөхтәлек тиеш» дип кабатлауның нәтиҗәсез икәнен яхшы аңласак, гаиләдә туган телдә сөйләшмичә генә, бу бала нишләп туган телне белми, белергә дә теләми дип гаҗәпләнергә дә туры килмәс. Сабый туганыннан алып нинди телне ишетеп үсә, сөйләшүгә туган ихтыяҗын да шул телдә канәгатьләндерәчәк. Аның авызыннан чыккан тәүге авазлар, интонация һәм артикуляция дә шул телнең калыбына көйләнә.
«Туган тел барыннан да бигрәк гаиләдә саклана. Балага ана кеше биргәнне мәктәп тә, дәүләт тә бирә алмый. Без бит телебезне юкка гына «ана теле» димибез. Гаилә гомер-гомергә телне, мәдәниятне, димәк, барча милли кыйммәтләрне саклауга хезмәт иткән. Шуңа күрә без гаилә мөнәсәбәтләренә аеруча игътибарлы булырга тиеш» [Шәймиев, 1999, с. 57].
Гаиләдә нинди телнең туган тел буларак кабул ителүе, баланың теле нинди телдә ачылу һәм, гомумән, киләчәктә аның үзен кайсы милләт вәкиле итеп тануы мәсьәләсен хәл итү катнаш гаиләләрдә катлаулырак төс ала. Татарстанда катнаш никахларда руслар белән татарлар арасындагы никахлар өстенлек итә. Аларны икегә бүлеп карау кабул ителгән: рус — татар (ире рус, хатыны татар) һәм татар – рус (ире татар, хатыны рус) катнаш никахлар. Шулай ук татар – мари, татар удмурт, рус – мордва катнаш никахлары еш очрый. Статистик мәгълүматларга караганда, рус милләтендәге хатын-кызларның катнаш никахка керүләре күбрәк теркәлгән. Катнаш никахларның сан ягыннан үзгәрешен һәм бүгенге хәлен билгеләү өчен, тулы картинаны күзалдына китерү кирәк. Моның өчен бераз тарихка күз салып алыйк. Инкыйлабка кадәр, ислам кануннары өстенлек иткәндә, катнаш никахлар сирәк очраган. Руслар һәм татарлар арасындагы катнаш никахларның дәрәҗәсен түбәндәге саннар да күрсәтә. Татарстандагы барлык катнаш никахлар санының чагыштырмасын караганда, руслар һәм татарлар арасындагы катнаш никахлар 1940 елда – 30,0%, 1960 елда – 44,7%, 1980 елда 65,4% тәшкил иткән [Столярова, 2004, с. 83].
Катнаш никахларның барлык никахлар саны белән чагыштырганда, 1940 елдан башлап 1980 елга кадәр бу күрсәткеч бары тик үсә генә бара. Ә инде 1985 елда – 20,2%, 1992 елда 23,4% тәшкил итә.
2020 елның 16 гыйнварында ТР Министрлар Кабинеты ЗАГС идарәсе башлыгы Гөлшат Нигъмәтуллинаның «Татар-информ»-га биргән мәгълүматларына караганда, Татарстанда яңа корылган һәр бишенче гаилә катнаш булып, шуларның 5% ы чит ил гражданнары белән. Шул ук саннарга карасак, катнаш нигездә корылган гаиләләр санының арта баруын күрәбез. Әйтик, 2015 елда ул барлык яшь гаиләләрнең 18% ын тәшкил итсә, 2020 елда 20% булган. 90 нчы елларда никахларның милли-дини традицияләргә нигезләнүе, дини ышанулары төрле булган милләт вәкилләре арасындагы никахлар санының беркадәр азаюына да китерә.
Ислам динендә башка диндәге кеше белән гаилә кору бөтенләй хупланмый. Бу бигрәк тә хатын-кызларга кагыла. Әгәр ир кеше никахланса, башта ул хатын-кызны ислам диненә күчерергә тиеш була.
Әмма катнаш никахлар бүгенге көндә кире кага алмаслык хакыйкать булып тора. Төрле халыкларның гасырлар дәвамында янәшә яшәве дә, хезмәт өлкәсендә, дөньяга карашларда, эшчәнлек төренә бәйле аралашуда якынлык туу да, миграция нәтиҗәсе дә, мәдәниятләр арасында чикләрнең тарая баруы да катнаш никахларның артуына этәрә. Аларның күпчелеге төрле милләт вәкилләре янәшә яшәгән урыннарга, зур шәһәрләргә һәм милли яктан чуар район һәм авыл җирлекләренә туры килә. Катнаш никахлар саны ягыннан шәһәр һәм авыл һәрвакыт аерылып торган. В.А. Рубцов үткәргән тикшеренүләр нәтиҗәсе буенча бүгенге көндә авылларда татар – рус катнаш никахлары, аларның гомуми саныннан 63% тәшкил итә [Рубцов, 2020, c. 55].
Татарстан Республикасында гаиләләрдә телләрне куллану, традицион рәвештә аны буыннан-буынга тапшыру ничек башкарыла? Әлеге мәсьәләнең асылын аңлатырга ярдәм итә торган берничә факторны күрсәтеп китү зарур. Иң элек, бу гаиләнең милли яктан нинди булуына һәм кайда яшәвенә дә карый. Шәһәр җирендә яшәгән татар гаиләләренең татар телен куллануы авылдагы татар гаиләләренекеннән шактый аерыла.
З.А. Исхакова үткәргән тикшеренүләрнең нәтиҗәләренә караганда, шәһәрдә яшәүче татарларның 36,1% ы гаиләдә татар телендә, 24,3% ы рус телендә, 31,7% татар һәм рус телләрендә бердәй аралаша. Русларның 97,1% ы гаиләдә рус телендә сөйләшә, 1,2% ы ике телне дә яхшы белә, 0,6% ы гаиләдә аралашу теле итеп татар телен сайлаган [Исхакова, 2001, с. 58–59].
Без үткәргән тикшеренүләр нәтиҗәләре буенча, шәһәрдә яшәүче татарларның 35,9% ы гаиләдә татар телендә, 25,2% ы рус телендә, 30,1% ы татар һәм рус телләрендә бердәй аралаша, 8,8% ы – сорауны җавапсыз калдырды. Русларның 96,9% ы рус телендә сөйләшә, 1,3% ы татар һәм рус телләрендә, 0,4% ы һәм башка бер телдә аралаша, 1,4% ы сорауны җавапсыз калдырды.
Без уздырган тикшеренүләр нәтиҗәләре буенча, Татарстанның авылларында татарларның 89,8% ы гаиләдә татарча, 3,0% ы рус телендә, 4,8% ы татар һәм рус телләрендә аралаша. Авылларда яшәүче русларның 81,8% ы гаиләдә рус телендә, 12,1% ы ике телдә дә бертигез дәрәҗәдә аралаша, 0,6% рус һәм башка бер телне куллана.
Шәһәрдә яшәүче икетелле татар гаиләләренең 30,7% ы мәктәпкәчә яшьтәге балалары белән, 24,8% ы мәктәп яшендәге балалары белән татар телендә аралаша. Ә балаларның 21,5% ы үзара татар телендә аралаша [Исхакова, 2001, с. 59].
Әлеге күрсәткечләрдән түбәндәге нәтиҗә чыга: Татарстанда яшәүче татарларның 62,7% ы гаиләдә татарча, 17,5% ы татар һәм рус телләрендә, 14,5% ы рус телендә аралаша. Рус милләтеннән булганнарның 90,8% ы гаиләдә рус телендә, 6,4% ы рус һәм татар телләрендә, 0,9% ы рус телендә һәм башка бер телдә аралаша.
Татар гаиләләрендә рус телендә аралашуның сәбәпләре дә төрле. Беренче сәбәп совет чорында рус телендә белем алган һәм гомумән көнкүрештә дә, хезмәттә дә рус телендә генә аралашкан буынның һәм аларның балаларының татар телен начар белүе. Икенче сәбәп авылдан шәһәргә килеп урнашкан һәм рус телен тиешле дәрәҗәдә белмәү нәтиҗәсендә авырлык кичереп, үз балаларына бары рус телен өйрәтүне генә максат иткән гаиләләрдә тәрбияләнеп, татар телен белмәүчеләр бүгенге көндә бары рус телендә генә аралашырга мәҗбүр.
Зур шәһәрләрдә татар телен саклап калу өчен, аны гаилә мохитендә куллану беренче шарт булып тора. Монда милли традицияләрне һәм телне саклап калуның зарурлыгын, тел кешенең рухи асылын тәшкил итүен аңлау кирәк. Авылларда татар теле гаилә мохитеннән тыш та киң кулланыла, барлык иҗтимагый функцияләрне дә үз өстенә ала.
Гаиләдә ата-ананың тел нормаларына игътибарлы булуы баланың киләчәктә ничек аралашуына төп өлге булып тора. Алга таба ул тормышта, һәр очракка туры китереп, шушы өлгене файдалана һәм аның аралашуында ул гадәти, кулланылышка кергән әзер калып буларак кулланыла. Шәһәр җирлегендәге татар гаиләләрендә дә татар теле белән рус телен катнаштырып куллану күренеше аеруча киң таралган.
Гаиләдә балага тел ягыннан дөрес тәрбия бирелгәндә генә ул туган телен дә, аралашу, белем алу өчен кирәк булган телне дә үзләштерү һәм дөрес куллану һәм аралаша алу культурасына ия була.
Телне саклауда өлкән буынның милли гореф-гадәтләргә игътибар бирүе дә зур роль уйный. Хәзерге вакытта буыннар арасындагы мөнәсәбәтләр югалып бара. Моның үз сәбәпләре бар. Беренчедән, иҗтимагый тормышта зур тизлек белән барган үзгәрешләр ике буын арасында дөньяга карашларның кискен аерылуына китерде. Икенчедән, шәһәр шартларында ике-өч бүлмәле фатирлар (бу күпчелек гаиләләрнең яшәү шарты) ике гаиләнең анда сыешып яшәү мөмкинлеген күпкә киметә. Шул сәбәпле яшь гаиләләр өлкәннәрдән аерым яши. Өлкәннәр бала тәрбияләүдә тиешенчә катнаша алмый. Аларның күбесе эшли, яки балалары шәһәрдә яшәү сәбәпле, ара ераклыгы да аралашу мөмкинлеген киметә. Тикшеренүләр күрсәткәнчә, балаларның якынча 36,2% ы гына дәү әни һәм дәү әтиләре белән бергә яши. 30,2% ы җәйге каникулларын алар белән бергә үткәрә. 38,2% ы айга ике тапкырдан күбрәк күрешә, ә 25% бала дәү әти һәм дәү әнине бик сирәк күрә.
Мәктәп яшендәгеләр арасында сорашу барышында гаиләдә милли традицияләрнең сакланырга тиешлеген балаларның 79,1% ы уңай бәяли, шуларның 48,2% ы әлеге гореф-гадәтләрне беләм, дип белдерә, ә 38,4% ы беләм һәм саклыйм, дип җавап бирә. Ләкин гореф-гадәтләр, милли үзенчәлекләр дигәндә, дини һәм халык бәйрәмнәре генә күздә тотыла. Ә гаилә традицияләре, аның үзенә генә хас йола бәйрәмнәре телгә алынмый диярлек. Килен токмачы, бәби ашы, исем кушу, өмә кебек бәйрәмнәр инде сирәк искә алына. Туйларның һәм башка бәйрәмнәрнең ресторанда, никахларның, исем кушу кебек йолаларның мәчетләрдә уздырылуы күмәкләшеп-ярдәмләшеп эшләүне дә, бу йолаларның үзенә генә хас булган тәртибен һәм лексик мөмкинлекләрен дә ярлыландыра.
Гаиләдә кече яшьтә нинди телгә өстенлек бирелсә, алга таба да кеше шул телдә аралашуын дәвам итә, икенче телгә аралашу ситуациясе таләп иткәндә генә күчә.
Нәтиҗә шундый: тел никадәр кечкенәдән өйрәнелсә, аны куллану мөмкинлеге дә шулкадәр зуррак. Монда тагын бер нәрсәгә игътибар итәргә кирәк: бала мәктәпкәчә яшьтә үк рус телен үзләштергән икән, димәк, гаиләдә рус телендә аралашу булган, яки баланың бу телдә сөйләшүе хупланган, аңа өстенлек бирелгән, дип нәтиҗә ясарга тиеш булабыз.
Мәсьәләне кайсы яктан гына карасак та, баланың туган телен белүе, яки башка бер телгә өстенлек бирүе, киләчәктә аралашуны нинди телдә дәвам итәчәге тулысынча гаиләдә кайсы телгә өстенлек бирелү белән турыдан-туры бәйле.
Катнаш никахларның бала теле формалашуга тәэсире шулай ук бик үзенчәлекле. Алда әйтеп үтелгәнчә, гаилә бала өчен шәхси үрнәк булып тора. Ул өлкәннәрдән күргән һәр нәрсәне кабатлау ярдәмендә тормыш тәҗрибәсе туплый. Аралашуга булган ихтыяҗын әзер сөйләм калыплары белән баета. Димәк, гаиләнең нинди телдә аралашуы гына түгел, ә ничек сөйләшүе дә зур әһәмияткә ия. Психологик тикшеренүләр шуны раслый: бала өлкәннәр телен өйрәнүне әнисе телен кабатлаудан башлый. Бу ана һәм баланың якынлыгы, ана кешенең эмоциональрәк, бала кабул итү өчен җиңелрәк, балаларча сөйләшүе, аның баланың тормышны аңлау югарылыгыннан торып әңгәмә алып баруы белән бәйле. Аналар игътибарлы, аңлаучан әңгәмәдәш, сөйләмне бала теләгән юнәлештә җиңел дәвам итә алалар; аралашу боеру, таләп итү тонында булмый.
Бу уңайдан мәсьәләнең икенче ягы ачыклана, катнаш никахларда, әни кеше татар милләтеннән булган очракта да, гаиләдә аралашу (һәм ананың бала белән аралашуы да) күбесенчә рус телендә алып барыла. Димәк, бала рус телен беренчел тел, туган тел буларак үзләштерә.
Галим Дж. Глисон хезмәтләрендә баланың социальләшүендә әти кешенең роле зур булу ассызыклана. Ул аны катлаулырак дөнья белән таныштыручы, таләпчән, аның сөйләмендә бала өчен таныш булмаган һәм телнең катлаулы грамматик конструкцияләре дә күбрәк очрый. Әтисенең нинди телдә аралашуы, абруе да баланың теленә зур йогынты ясый.
Татарстандагы татар-рус катнаш гаиләләрендә (әти татар булган гаилә) аралашу рус телендә бара. Димәк, баланың татар телен өйрәнү мөмкинлеге юкка чыга. Иң беренче сәбәп татарларның икенче тел буларак рус телен камил белүләре һәм рус телендә аралашуның алар өчен авырлык тудырмавы, ә никахтагы башка милләт кешесенең татар телен белмәве.
Бу бигрәк тә телләр арасында якынлык һәм туганлык булмаган (рус телле) рус – татар һәм татар – рус катнаш никахларына карый.
Нәтиҗәдә татар телендә сөйләшүче яшь буынның һәм үзен татар милләте вәкиле дип санаучыларның саны кими.
З.А. Исхакова Татарстандагы катнаш никахларның теле рус теле дип күрсәтә [Исхакова, 2001, с. 33].
Катнаш никахларның Татарстандагы демографик үсеш өлкәсенә йогынтысын өйрәнү мондый нәтиҗәләр ясарга мөмкинлек бирә. Әйтик, республикада 1990 елда катнаш никахтан туган балалар саны -20,5%, 1998 елда – 26,4%, 2002 елда 33,5% тәшкил иткән. 2010 елдан башлап республикада туган балаларның өчтән бере катнаш гаиләгә туры килә һәм бу никахларның зур күпчелеге руслар һәм татарлар арасында.
Катнаш никахтагы ата-аналар арасындагы сорашулар шуны күрсәтә: мәктәп яшендәге балаларның 50,1% ы гына әти-әнисенең милли-мәдәни традицияләре белән кызыксына. 38,6% ы бу кызыксынуның мәктәп программасына һәм андагы чараларга мөнәсәбәтле килеп туганлыгын күрсәтә. 5,3% ы әнисенең милли традицияләренә якынлык күрсәтә аның теленә өстенлек бирә, сәбәбен дәү әни һәм дәү әти белән аралашудан дип таный, 2,4% ы әтисе ягындагы милли традицияләрне якын итә, сәбәбе гаиләдә шуларга өстенлек бирелү. Әти-әниләрнең 14,5% ы балаларының милли традицияләргә битарафлык күрсәтүен таный, 3,6% ы балаларының өченче халыкның милли-мәдәни традицияләренә кызыксыну күрсәтүен билгели. Яшь буынның катнаш никах мәсьәләсенә карашы төрлечә. Бу шулай ук тәрбиядән тора. Милләтне милләт буларак саклауда гаилә тәрбиясе гаять зур роль уйный. Әмма белем һәм тәрбия бирү системасы булган мәгарифнең йогынтысы да гаять зур. Моны балалар арасында уздырылган сораштыру нәтиҗәләре үк күрсәтеп тора. Мәсәлән, катнаш никахка Казандагы татар гимназиясе укучыларының 56% ы тискәре мөнәсәбәттә булса, рус гимназиясендә укучыларның 13% ы гына аны хупламый һәм 85% ы никахта милли аерымлык бернинди дә роль уйнамый дип саный. Әгәр бу гимназиядә укучы балаларның 40% ын татарлар тәшкил итүен исәпкә алсак, мәсьәләнең җитдилеге бик ачык.
Е.П. Бусыгин җитәкчелегендә Казан федераль университеты галимнәре «Этнические культурно-бытовые процессы в Среднем Поволжье» дип аталган фәнни тикшеренү үткәрде. Аның нәтиҗәләрендә Татарстанның суверенлык алуының республикадагы этник үзгәрешләргә зур йогынты ясаганлыгы чагыла. Бу уңайдан катнаш никахтагы милләт вәкилләренең һәркайсы үзенең кайсы этник төркемгә каравын төгәл билгели. Татарстанда яшәүчеләрнең күпчелеге татар һәм рус милләтләренә хас төп билгеләрне алар арасындагы аермалы якларны, янәшә яшәү җирлегендә туган гомумилекне аңлы рәвештә кабул итә. Катнаш никахтан туган балаларның милләте әти линиясе буенча билгеләнә һәм шул телгә өстенлек тә бирелә, дигән фикер үткәрелә. Әмма күзәтүләр шуны күрсәтә, катнаш никахта туган баланың милләте гаиләдә килешү буенча, яки баланың әтисе яки әнисенең гаиләдәге таләбеннән чыгып билгеләнә. Бу милли аң югарылыгы белән бәяләнә. Катнаш никахтагы татар ирләре белән чагыштырганда, гарәп, төрек, азәрбәйҗан, грузин милләтеннән булган әтиләр балаларының үз милләте вәкиле буларак теркәлүенә зуррак игътибар бирә.
Катнаш гаиләләрдә никахны тәшкил иткән ике якның да телен, мәдәниятен тигез күрү, иң элек гаиләдә бер-береңә һәм өлкән буынга булган хөрмәтнең чагылышы булып тора.
Баланың нинди телгә өстенлек бирүе гаиләдә әти һәм әни кешенең абруе, аларның гаилә тормышыннан канәгатьлеге белән дә бәйле.
Нәтиҗә ясап шуны әйтергә кирәк: республикабызда яшәүче гаиләләрдә татарларның 63% ы тулысынча ана телендә, 14,5% ы бары рус телендә аралаша. Русларның 90,8% ы рус телендә сөйләшә. Катнаш никахтан туган балалар барлык баларның 30% ын тәшкил итә, әлеге санга бары рус телендә генә аралашучы татар гаиләләренең балаларын да өстәгәндә (алар 14,5%), туган балаларның яртысы диярлек гаиләдә үк бары рус телен генә үзләштерәчәк.
Үсеп килүче буынның 60% тан артыгының никахта милли аерымлыкларга битарафлык белдерүен исәпкә алганда, киләчәктә телгә карата мөнәсәбәтнең уңай якка үзгәрүе көтелми.
Туган тел һәм ана теле төшенчәләре – бердәй мәгънәле сүзләр. Ана кеше үзенең милләтен һәм ана буларак үз милләте алдындагы бурычын дөрес аңлаган заман өчен бу урында аңлатма кертү кирәк тә булмас иде. Ә ана үз баласы белән үз милләте телендә аралашмаган бер чорда туган телнең халкың теле булуы һәм аның сайлап алына торган тел түгел, ә милли мирас икәнлеген аңлату таләп ителә. Ана теле әни кеше сөйләшкән тел һәм туган тел буларак кабул ителә башлады. Иҗтимагый үсеш дәверендә төрле тайпылышлар күзәтелә. Бу тышкы гариплекләргә генә түгел, ә рухи тайпылышларга да кагыла. Кемдер динен, ә кемдер милләтен, телен алыштырырга тели. Тик шуны дөрес аңлау кирәк: әти-әнине сайлап алу мөмкинлеге булмаган кебек, милләтне һәм туган телне дә сайлап алып яки алыштырып булмый, аны югалтырга гына мөмкин.
Әлбәттә, тел һәм милли яшәеш канунарын саклау гаилә тәрбиясенә нигезләнә. Гаиләдә милли мохит, аралашу теленең сафлыгы, бу кыйммәтләргә карата хөрмәт булганда гына яшь буында да телгә, гореф-гадәтләргә уңай караш формалаша. Гаилә җәмгыятьнең, үзе яшәгән дәүләтнең бер өлеше, ул аннан аерылгысыз. Бу очракта матди, рухи бәйләнешләрне кире кагу мөмкин түгел. Әмма гаиләнең дәүләт эчендәге, үзенә бер кагылгысыз, кечкенә дәүләт икәнлеген дә онытмаска кирәк. Аның үзенең язылмаган кануннары, тәртипләре, мөнәсәбәтләре бар. Нинди дингә өстенлек бирүне, нинди телдә аралашуны, нинди тапшырулар карау, нинди китаплар укуны, кемнәрне үрнәк итеп кую яки нинди кыйммәтләргә өстенлек биреп, җәмгыятьтәге яшәеш кануннарының кайсысына тәнкыйть күзлегеннән карауны гаилә бары үзе хәл итә. Әгәр ул үзенең шул бурычын үтәмичә, яшь буынны тәрбияләүдән читләшә, аны җәмгыять иркенә калдыра икән, милли асылы нык булган шәхес урынына вакытлыча хакимлек итүче төркемнең ихтыярсыз иярчененә әверелгән буын формалаша. Ул җәмгыять өчен дә артык зур файда китерә алмый.
Алда әйтелгәнчә, гаилә тәрбиясен башка бернәрсә дә алыштыра алмый, әмма аңа юнәлеш бирүдә, мөмкинлекләр тудыруда, гаиләдән килгән традицияләрне дәвамлы итүдә дәүләтнең роле зур. Гаиләдә туган телендә сөйләшкән баланың мөмкинлекләрен үстерү һәм аны полилингваль шартларда белем алырга әзерләүне мәктәпкәчә белем бирү оешмалары дөрес юнәлештә дәвам итәргә тиеш. Үз туган телендә аралашкан сабый балалар бакчасына йөри башлап ике-өч ай үтүгә рус теленә күчеп беткән очракта, гаилә тәрбиясе нәтиҗәлелеген югалта.
Республикада иң элек гаиләнең дәвамы булган милли тәрбия бирүче һәм күптеллелек шартларына яраклашкан шәхес тәрбияләүче мәктәпкәчә белем бирү оешмалары һәм бу оешмаларның эшен дәвам итүче мәктәпләр булганда гына татар телен һәм башка туган телләрне киләчәк буынга тапшыру мөмкин булачак.
### Әдәбият
1. Исхакова З.А. Двуязычие в городах Татарстана (80-90-е годы). Казань: Фикер, 2001. 192 с.
2. Рубцов В.А. Межнациональные браки и их влияние на этнодемографические процессы (на примере Республики Татарстан) // Геополитика и экогеодинамика регионов. Т. 6 (16). Вып. 3. 2020. С. 51–57.
3. Столярова Г.Р. Феномен межэтнического взаимодействия: опыт постсоветского Татарстана. Казань, 2004. 425 с.
4. Шәймиев М. Ш. Татарстан Республикасы Президентының II Бөтендөнья татар конгрессына котлау сүзе // Языковая политика в Республике Татарстан: Документы материалы (80–90-е годы) / Татарстан республикасында тел сәясәте: Документлар һәм материаллар (80–90 нчы еллар). Казан: Мәгариф, 1999. 341 б.
*Мәкалә «Татар халкының милли үзтәңгәллеген саклау (2020–2024 еллар)» Татарстан Республикасы дәүләт программасының 3.19 номерлы чарасын тормышка ашыру кысаларында нәшер ителә*
Абдуллина Чулпан Зөфәр кызы, ТР ФА Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты аспиранты
Сәгъдиева Фәүзия Кәбир кызы, филолоия фәннәре кандидаты, ТР ФА Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институтының гомуми тел белеме бүлеге әйдәп баручы фәнни хезмәткәре,
|
004cedfe664837a736e7457a383cbef5 | 2,019 | null | <table><tr><td>ПОСТАНОВЛЕНИЕ</td><td style="text-align:right">КАРАР</td></tr><tr><td>23 сентябрь 2019 ел</td><td style="text-align:right">№ 20</td></tr></table>
Татарстан Республикасы Кама Тамагы муниципаль районы Осинники авыл җирлеге башкарма комитеты карары белән расланган адресларны бирү, үзгәртү һәм гамәлдән чыгару буенча муниципаль хезмәтләр күрсәтүнең административ регламентын раслау турында 2018 елның 13 декабрендә кабул ителгән 12 нче номерлы Татарстан Республикасы Кама Тамагы муниципаль районы Осинники авыл җирлеге башкарма комитеты карары белән расланган «Адресларны бирү, үзгәртү һәм гамәлдән чыгару буенча муниципаль хезмәтләр күрсәтүнең административ регламентын раслау турында»
«Федераль мәгълүмат адреслы система турында һәм «Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында «Федераль законга үзгәрешләр кертү хакында» федераль законга үзгәрешләр кертү турында " 2019 елның 26 июлендәге 227-ФЗ номерлы Федераль закон нигезендә Татарстан Республикасы Кама Тамагы муниципаль районы Осинники авыл җирлеге башкарма комитеты КАРАР БИРӘ:
1. 2018 елның 13 декабрендәге 12 номерлы Татарстан Республикасы Кама Тамагы муниципаль районы Осинники авыл җирлеге башкарма комитеты карары белән расланган «Адресларны бирү, үзгәртү һәм гамәлдән чыгару буенча муниципаль хезмәт күрсәтүнең административ регламентын раслау турында "гы карарына түбәндәге үзгәрешләрне кертергә:
1.5 пунктта:
өченче абзацны түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«адрес-Россия Федерациясендә җирле үзидарәне оештыру принциплары нигезендә структуралаштырылган һәм үз эченә шул исәптән урам-юл челтәре элементының һәм (яки) планлаштыру структурасы элементының атамасы (кирәк булганда), шулай ук адресация объектының санлы һәм (яки) хәреф-цифрлы билгеләнешен ала торган адресация объектының урнашу урыны тасвирламасы.;»
бишенче абзацны түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
"адресация объекты-капиталь төзелеш объекты, җир кишәрлеге яки Россия Федерациясе Хөкүмәте тарафыннан билгеләнгән адресация объектлары исемлеге белән каралган башка объект;»
2. Әлеге карарны түбәндәге адреслар буенча урнашкан мәгълүмат стендларында игълан итәргә:
— Осинники авылы, Яшьләр урамы, 9А йорт (административ бина);
— Осинники авылы, Лесная ур., 2 йорт (Осинник авыл мәдәният йорты),
шулай ук Татарстан Республикасы Кама Тамагы муниципаль районының «Интернет»мәгълүмат-телекоммуникация челтәрендә рәсми хокукый мәгълүмат порталында һәм рәсми сайтында урнаштырырга.
3. Әлеге карарның үтәлешен контрольдә тотуны үз өстемә алам.
<table><tr><td>Осинники авыл җирлеге башкарма<br>комитеты җитәкчесе</td><td style="text-align:right">А.Х. Сәгдиев</td></tr></table>
|
004e0608996788d4181ec11f30158e47 | 2,024 | Governmental decree | <table><tr><td>ИСПОЛНИТЕЛЬНЫЙ<br>КОМИТЕТ<br>КАМСКО-УСТЬИНСКОГО<br>МУНИЦИПАЛЬНОГО<br>РАЙОНА<br>РЕСПУБЛИКИ ТАТАРСТАН</td><td style="text-align:center;"></td><td>ТАТАРСТАН<br>РЕСПУБЛИКАСЫ<br>КАМА ТАМАГЫ<br>МУНИЦИПАЛЬ РАЙОНЫ<br>БАШКАРМА КОМИТЕТЫ</td></tr><tr><td>ул. Калинина, д.31,<br>пгт. Камское Устье, 422820</td><td></td><td>Калинин урамы, 31 йорт,<br>штп. Кама Тамагы, 422820</td></tr></table>
тел.: (884377) 2-18-85, факс: 2-20-70, e-mail: Kamuste.Ispolkom@tatar.ru, http://kamskoye-ustye.tatarstan.ru.
__________
<table><tr><td style="text-align:left;">ПОСТАНОВЛЕНИЕ</td><td style="text-align:right;">КАРАР</td></tr><tr><td style="text-align:left;">30.07.2024</td><td style="text-align:right;">№ 460</td></tr></table>
### «2015-2026 елларга Кама Тамагы муниципаль районында коррупциягә каршы сәясәтне гамәлгә ашыру программасын раслау турында» Кама Тамагы муниципаль районы Башкарма комитетының 2014 елның 15 декабрендәге 1058 номерлы карарына үзгәрешләр кертү хакында
«Коррупциягә каршы тору турында» 2008 елның 25 декабрендәге 273-ФЗ номерлы Федераль закон, «Татарстан Республикасында коррупциягә каршы тору турында» 2006 елның 04 маендагы 34-ТРЗ номерлы Татарстан Республикасы Законы, Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының «Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 2014 елның 19 июлендәге карарына үзгәрешләр кертү турында» 2023 елның 18 сентябрендәге 1150 номерлы карары нигезендә Кама Тамагы муниципаль районы Башкарма комитеты КАРАР БИРӘ:
1. «Кама Тамагы муниципаль районында коррупциягә каршы сәясәтне гамәлгә ашыру программасын раслау турында» Кама Тамагы муниципаль районы Башкарма комитетының 2014 елның 15 декабрендәге 1058 номерлы карарына түбәндәге үзгәрешләрне кертергә:
1.1. «Татарстан Республикасы Кама Тамагы муниципаль районында коррупциягә каршы сәясәтне гамәлгә ашыру» муниципаль программасында (алга таба - Программа) югарыда күрсәтелгән карар белән расланган:
1.1.1. Исемендә «2024-2027 елларга» өстәргә;
1.1.2. Программа паспортында:
«Программа исеме» юлында «Кама Тамагы муниципаль районында коррупциягә каршы сәясәтне гамәлгә ашыру» муниципаль программасы» сүзләреннән соң «2024-2027 елларга» өстәргә;
— «Программаның сроклары һәм этаплары» юлында «2015 - 2023 елларның беренче этабы.» «2024 - 2026 елларның икенче этабы.» дигән язуны «2024-2027» саннарына алмаштырырга.
— Еллар һәм чыганакларга бүленеп Программаны финанслау күләме" юлында "Программаны финанслауның гомуми күләме җирле бюджет акчалары исәбеннән 365 мең сум тәшкил итә, шул исәптән:
(мең сумнарда)
2015 ел - 25,0
2016 ел-35,0
2017 ел-45,0
2018 г.-55,0
2019 ел-65,0
2020 ел - 20,0
2021 ел - 20,0
2022 ел-20,0
2023 ел - 20,0
2024 ел - 20,0
2025 ел - 20,0
2026 ел-20,0»
"Программаны финанслауның гомуми күләме җирле бюджет хисабына 80,0 мең сум тәшкил итә, шул исәптән (мең сум):
2024 ел - 20,0
2025 ел - 20,0
2026 ел-20,0
2027 ел - 20,0»
— «Программаны гамәлгә ашыруның көтелгән ахыргы нәтиҗәләре» юлында «2026 ахырына» сүзләрен алып ташларга;
"Программаның өстенлекләре, максатлары һәм төп бурычлары. II бүлегендә. Программаның көтелә торган ахыргы нәтиҗәләре, аны гамәлгә ашыру сроклары һәм этаплары тасвирламасы», "Программаны гамәлгә ашыру сроклары: 2015 - 2026 еллар.
І этап: 2015 - 2023 еллар;
II этап: 2024 - 2026 еллар.»
«Программаны гамәлгә ашыру сроклары: 2024 - 2027 елларга» алмаштырырга;
«ПРОГРАММАНЫҢ СОЦИАЛЬ-ИКЪТИСАДЫЙ НӘТИҖӘЛЕЛЕГЕН БӘЯЛӘҮ» V бүлегендә «2026» сүзләрен алып ташларга;
— Программага (таблицага) кушымтаны яңа редакциядә бәян итәргә:
2. Әлеге карарны Кама Тамагы муниципаль районының рәсми сайтында һәм Татарстан Республикасы хокукый мәгълүматының рәсми порталында урнаштырырга.
3. Әлеге карарның үтәлешен контрольдә тотуны үз өстемдә калдырам.
<table><tr><td style="text-align:left;">Җитәкче</td><td style="text-align:right;">Р.М.Заһидуллин</td></tr></table>
## Татарстан Республикасы Кама Тамагы муниципаль районы Башкарма комитетының 2024 елның 30 июль 460 номерлы карарына кушымта
### «Татарстан Республикасы Кама Тамагы муниципаль районында 2024-2027 елга коррупциягә каршы сәясәтне гамәлгә ашыру» муниципаль программасы
### ПРОГРАММА ПАСПОРТЫ
<table>
<tr>
<th style="text-align:left;">Программа атамасы</th>
<td style="text-align:left;">«2024-2027 елларга Кама Тамагы муниципаль районында коррупциягә каршы сәясәтне гамәлгә ашыру» муниципаль программасы</td>
</tr>
<tr>
<th style="text-align:left;">Программаның заказчысы</th>
<td style="text-align:left;">Татарстан Республикасы Кама Тамагы муниципаль районы Башкарма комитеты</td>
</tr>
<tr>
<th style="text-align:left;">Программаны төп эшләүчеләр</th>
<td style="text-align:left;">Татарстан Республикасы Кама Тамагы муниципаль районының башкарма комитеты, Кама Тамагы муниципаль районының коррупциягә каршы көрәш эшен координацияләү комиссиясе (алга таба - Комиссия)</td>
</tr>
<tr>
<th style="text-align:left;">Программаның максаты</th>
<td style="text-align:left;">Коррупциянең сәбәпләрен ачыклау һәм бетерү (коррупцияне профилактикалау), коррупциягә каршы тору шартларын тудыру, җәмгыятьтә коррупциягә каршы түзеп тора алмаучылыкны формалаштыру</td>
</tr>
<tr>
<th style="text-align:left;">Программаның бурычлары</th>
<td style="text-align:left;"><ol><li>Корал һәм механизмнарны, шул исәптән хокукый һәм оештыру механизмнарын камилләштерү, коррупциягә каршы тору.</li><li>Норматив муниципаль хокукый актларда һәм норматив муниципаль хокукый актлар проектларында коррупциягә каршы экспертиза уздыру, норматив хокукый актлар проектларына коррупциягә каршы бәйсез экспертиза уздыру өчен шартлар тәэмин итү юлы белән коррупциоген факторларны ачыклау һәм бетерү.</li><li>Мониторинг тикшеренүләре уздыру юлы белән коррупция торышын бәяләү.</li><li>Коррупциягә каршы белем бирүне һәм коррупциягә каршы пропаганданы активлаштыру, кадрлар, мәгълүмат һәм граждан җәмгыятенең башка ресурсларын коррупциягә каршы көрәшкә җәлеп итү.</li><li>Халыкның муниципаль органнар эшчәнлегенә ачыклыгын, халыкның файдалана алуын тәэмин итү, аларның граждан җәмгыяте белән элемтәләрен ныгыту, җәмәгатьчелекнең коррупциягә каршы активлыгын стимуллаштыру.</li><li>Муниципаль ихтыяҗларны тәэмин итү өчен товарлар, эшләр, хезмәт күрсәтүләр сатып алуны гамәлгә ашырганда ачыклыкны, намуслы конкуренцияне һәм объективлыкны тәэмин итү.</li><li>Эшкуарлыкка (бизнес-структурага) административ басымның эзлекле кимүе.</li><li>Кама Тамагы муниципаль районы җирле үзидарә органнарының хокук саклау органнары белән үзара хезмәттәшлегенең нәтиҗәлелеген арттыру.</li><li>Көнкүреш коррупциясен минимальләштерү чараларын көчәйтү.</li><li>Муниципаль хезмәткәрләрнең коррупциягә каршы торышын стимуллаштыру.</li></ol></td>
</tr>
<tr>
<th style="text-align:left;">Программаны гамәлгә ашыру вакытлары һәм этаплары</th>
<td style="text-align:left;">2024 - 2027 еллар</td>
</tr>
<tr>
<th style="text-align:left;">"Программаны еллар һәм чыганакларга бүлеп финанслау күләмнәре"</th>
<td style="text-align:left;">Программаны финанслауның гомуми күләме җирле бюджет хисабына 80,0 мең сум тәшкил итә, шул исәптән (мең сум):<br>2024 ел - 20,0<br>2025 ел - 20,0<br>2026 ел-20,0<br>2027 ел-20.0<br><i>Искәрмә: финанслау күләмнәре фараз характерында һәм район бюджеты мөмкинлекләрен исәпкә алып үзгәрешләр кертелергә тиеш.</i></td>
</tr>
<tr>
<th style="text-align:left;">Программаны гамәлгә ашыруның көтелгән ахыргы нәтиҗәләре</th>
<td style="text-align:left;">Программаны гамәлгә ашыру йомгаклары буенча түбәндәге нәтиҗәләргә ирешү көтелә:<ul><li>Кама Тамагы муниципаль районының кадрлар сәясәтенә эчке контроль һәм коррупциягә каршы механизм керткән җирле үзидарә органнары өлеше 100 процентка җитәчәк;</li><li>аларның проектларын эшләү стадиясендә коррупциягә каршы экспертизага дучар ителгән муниципаль норматив хокукый актлар өлеше 100 процентка җитәчәк;</li><li>социологик сорашып белешүләр үткәрүгә муниципаль бирем 100 процентка үтәләчәк;</li><li>квалификация күтәрүне узган муниципаль хезмәткәрләр өлеше ел саен кимендә 33 процент тәшкил итәчәк;</li><li>коррупциягә каршы көрәш эшчәнлеген камилләштерү мәсьәләләре буенча методик материаллар белән тәэмин итү җирле үзидарә органнарының 100 процентын тәэмин итәчәк;</li><li>коррупциягә каршы чаралар үткәрелгән муниципаль учреждениеләр өлеше кимендә 50 процент тәшкил итәчәк;</li><li>гражданнарның муниципаль хезмәтләр күрсәтү сыйфатыннан канәгатьлек дәрәҗәсе кимендә 90 процент тәшкил итәчәк;</li><li>килү урыны буенча "бер тәрәзә" принцибы буенча муниципаль хезмәтләр алуга керү мөмкинлеге булган гражданнар өлеше, шул исәптән муниципаль хезмәтләр күрсәтү күп функцияле үзәкләрендә, кимендә 90 процент тәшкил итәчәк;</li><li>Кама Тамагы муниципаль районының рәсми сайтларын мәгълүмат белән тулыландыруны һәм Кама Тамагы муниципаль районының «Интернет» мәгълүмат-телекоммуникация челтәрендә коррупциягә каршы көрәш мәсьәләләре буенча рәсми сайт бүлекләрен тутыруны тәэмин итүче җирле үзидарә органнары өлеше кимендә 90 процент тәшкил итәчәк;</li><li>Кама Тамагы муниципаль районының муниципаль ихтыяҗларны тәэмин итү өчен товарлар, эшләр, хезмәтләр сатып алуны оештыру һәм уздыру өлкәсендәге эшчәнлекнең үтә күренмәлелеген тәэмин иткән җирле үзидарә органнары өлеше кимендә 100 процент тәшкил итәчәк;</li><li>коррупция хәленә эләккән эшкуарлар өлеше (Татарстан Республикасы Социаль-икътисадый мониторинг буенча комитетының уздырыла торган социологик тикшеренүләр мәгълүматлары буенча),</li></ul></td>
</tr>
</table>
<table><tbody><tr><td rowspan="2" style="vertical-align:top">«2030 елга кадәр Татарстан Республикасын социаль-икътисадый үстерү стратегиясен раслау турында» 2015 елның 17 июнендәге 40-ТРЗ номерлы Татарстан Республикасы Законы (алга таба - Стратегия-2030) белән расланган 2030 елга кадәр Россия Федерациясе үсешенең милли максатлары, Татарстан Республикасын социаль-икътисадый үстерү стратегиясенең максатлары, Россия Федерациясе дәүләт программасы, Татарстан Республикасы дәүләт программасы белән элемтә</td><td style="vertical-align:top"><ul><li>13,7 проценттан да артмый;</li><li>Программада каралган контроль тикшерүләрне гамәлгә ашыру тулылыгы кимендә 100 процент тәшкил итәчәк;</li><li>үз проблемаларын хәл итү вакыты яисә мөмкинлекләре булмау сәбәпле (Татарстан Республикасы Социаль-икътисадый мониторинг буенча комитеты үткәрә торган социологик тикшеренүләр мәгълүматлары буенча) коррупция килешүенә керүче Кама Тамагы муниципаль районы халкының өлеше 21,5 проценттан артмаячак;</li><li>мәгариф оешмаларында законсыз рәвештә акча җыю очраклары турында белешмә алган мәктәпкәчә һәм мәктәп яшендәге балаларның ата-аналары өлеше кимендә 100 процент тәшкил итәчәк;</li><li>Муниципаль хезмәтнең абруен күтәрүгә юнәлтелгән чаралар ел саен үткәреләчәк.</li></ul></td></tr><tr><td style="vertical-align:top">«Россия Федерациясе милли иминлек стратегиясе турында» Россия Федерациясе Президентының 2021 елның 2 июлендәге 400 номерлы Указы белән расланган Россия Федерациясе милли иминлеге стратегиясе;<br>Стратегия-2030;<br>«2021 - 2024 елларга коррупциягә каршы торуның милли планы турында» 2021 елның 16 августындагы 478 номерлы Россия Федерациясе Президенты Указы белән расланган 2021 - 2024 елларга коррупциягә каршы торуның милли планы;<br>Россия Федерациясе Фән һәм югары белем министрлыгының 2021 елның 14 декабрендәге 475-р номерлы күрсәтмәсе белән расланган 2021 - 2024 елларга халыкны коррупциягә каршы агарту программасы;<br>«Татарстан Республикасы дәүләт граждан хезмәтен һәм Татарстан Республикасында муниципаль хезмәтне үстерү» Татарстан Республикасы дәүләт программасы;<br>«Татарстан Республикасының коррупциягә каршы сәясәтен гамәлгә ашыру» Татарстан Республикасы дәүләт программасы</td></tr></tbody></table>
### Ι. ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΧΑΡАКТЕРИСТИКАСЫ
Коррупция дәүләтнең һәм җәмгыятьнең социаль-икътисадый үсешенә тискәре йогынты ясый, көндәшлеккә сәләтле икътисад формалаштыруда киртә булып тора, халыкның тормыш дәрәҗәсен үстерүгә, үсеш алган граждан җәмгыяте аякка басуга каршылык күрсәтә. Шуңа бәйле рәвештә Соңгы елларда Татарстан Республикасында активлашу күзәтелә һәм, димәк, Кама Тамагы муниципаль районында коррупциягә каршы көрәш, барлык дәрәҗәләрдә норма билгеләү һәм хокук куллану эшен камилләштерү буенча чаралар күрелә.
Әлеге Программа «Татарстан Республикасында коррупциягә каршы көрәш турында» Татарстан Республикасы дәүләт программасын исәпкә алып, «Татарстан Республикасының коррупциягә каршы сәясәтен гамәлгә ашыру» 2006 елның 4 маендагы 34-ТРЗ номерлы Татарстан Республикасы Законының 9 статьясын үтәү йөзеннән эшләнде.
Программа федераль һәм республика дәрәҗәсендә гамәлгә ашырыла торган коррупциягә каршы көрәш чаралары системасы белән концептуаль яктан бәйле һәм муниципаль дәрәҗәдә коррупциягә каршы эшне оештыруда программа-максатчан методны куллануның алшартлары тудыра.
### II. ΠΡΟΓΡΑММАНЫҢ ӨСТЕНЛЕКЛӘРЕ, МАКСАТЛАРЫ ҺӘМ ТӨП БУРЫЧЛАРЫ. ПРОГРАММАНЫҢ КӨТЕЛГӘН АХЫРГЫ НӘТИҖӘЛӘРЕН ТАСВИРЛАУ, АНЫ ГАМӘЛГӘ АШЫРУ СРОГЫ ҺӘМ ЭТАПЛАРЫ
«2030 елга кадәр Татарстан Республикасын социаль-икътисадый үстерү стратегиясен (алга таба Стратегия-2030) раслау турында» 2015 елның 17 июнендәге 40-ТРЗ номерлы Татарстан Республикасы Законы (алга таба Стратегия-2030) белән расланган 2030 елга кадәр Татарстан Республикасын социаль-икътисадый үстерү стратегиясенә (алга таба Стратегия-2030), Россия Федерациясе Президентының «Россия Федерациясе милли иминлек стратегиясе турында» 2021 елның 2 июлендәге 400 номерлы Указы (алга таба Россия Федерациясе милли иминлеге стратегиясе), Россия Федерациясе Президентының «2021 - 2024 елларга коррупциягә каршы тору милли планы турында» 2021 елның 16 августындагы 478 номерлы Указы белән расланган 2021 - 2024 елларга кадәр Татарстан Республикасын социаль-икътисадый үстерү стратегиясенә (алга таба 2030) туры килә.
Программа коррупциягә каршы тору сәбәпләрен ачыклау һәм бетерү (коррупцияне профилактикалау), коррупциягә каршы тору шартларын тудыруга, җәмгыятьтә коррупциягә каршы түзеп булмаслык мөнәсәбәт булдыруга юнәлтелгән.
Программаның максатлары түбәндәгеләр:
1. 1 нче максат: коррупциягә каршы торуның оештыру һәм хокукый чаралары, шул исәптән кадрлар сәясәтендә эчке контроль һәм коррупциягә каршы көрәш чаралары кабул ителгән җирле үзидарә органнарының 100 процент колачлавын тәэмин итү белән характерлана торган коррупциягә каршы тору сәбәпләрен ачыклау һәм бетерү (коррупцияне профилактикалау).
2. 2 нче максат: коррупциягә каршы тору шартларын тудыру, ул түбәндәге күрсәткечләргә ирешү белән характерлана:
- закон чыгару һәм башка норматив хокукый актларның, шулай ук коррупциягә каршы экспертизага дучар ителгән норматив хокукый актлар проектларының өлешен арттыру;
- коррупциягә каршы чаралар үткәрелгән муниципаль хезмәткәрләрнең өлеше арту.
3. 3 максаты: җәмгыятьтә коррупциягә каршы түзеп булмаслык мөнәсәбәт формалаштыру, ул коррупциягә дучар булган гражданнар санының артуы белән характерлана, алар коррупция килешүенә керүдән баш тарткан.
«Коррупция сәбәпләрен ачыклау һәм бетерү (коррупцияне профилактикалау)» максатына ирешү өчен түбәндәге бурычлар хәл ителә:
— инструментларны һәм механизмнарны, шул исәптән хокукый һәм оештыру, коррупциягә каршы көрәшне камилләштерү;
— эшкуарлык (бизнес-структура) өчен административ басымның эзлекле кимүе;
— җирле үзидарә органнарының хокук саклау органнары белән үзара хезмәттәшлегенең нәтиҗәлелеген арттыру;
— көнкүреш коррупциясен киметү чараларын көчәйтү.
«Коррупциягә каршы шартлар тудыру» максатына ирешү өчен түбәндәге бурычлар хәл ителә:
— коррупциягә каршы экспертиза уздыру юлы белән норматив хокукый актларда һәм норматив хокукый актлар проектларында коррупциоген факторларны ачыклау һәм бетерү;
— коррупциягә каршы тору һәм коррупциягә каршы пропаганда оештыру, кадрлар, матди, мәгълүмат һәм гражданлык җәмгыятенең башка ресурсларын коррупциягә каршы көрәшкә җәлеп итү;
— халык өчен ачык хакимият органнары эшчәнлегеннән файдалана алу мөмкинлеген тәэмин итү, аларның гражданнар җәмгыяте белән элемтәләрен ныгыту, җәмәгатьчелекнең коррупциягә каршы активлыгын стимуллаштыру;
— дәүләт һәм муниципаль ихтыяҗларны тәэмин итү өчен товарлар, эшләр, хезмәтләр сатып алуны гамәлгә ашырганда ачыклыкны, намуслы конкуренцияне һәм объективлыкны тәэмин итү.
«Җәмгыятьтә коррупциягә каршы түзеп булмаслык мөнәсәбәт формалаштыру» максатына ирешү өчен түбәндәге бурычлар хәл ителә:
— Кама Тамагы муниципаль районында коррупция торышын бәяләүне уздыру;
— норматив хокукый актларның һәм норматив хокукый актлар проектларының коррупциягә каршы бәйсез экспертизасын үткәрүгә эксперт бергәлеген җәлеп итү;
— гражданнарда коррупциягә тискәре мөнәсәбәт формалаштыру.
Программаны гамәлгә ашыру йомгаклары буенча түбәндәге нәтиҗәләргә ирешү көтелә:
— Кама Тамагы муниципаль районының кадрлар сәясәтенә эчке контроль һәм коррупциягә каршы механизм керткән җирле үзидарә органнары өлеше 100 процентка җитәчәк;
— аларның проектларын эшләү стадиясендә коррупциягә каршы экспертизага дучар ителгән муниципаль норматив хокукый актлар өлеше 100 процентка җитәчәк;
— социологик сорашып белешүләр оештыруга муниципаль бирем 100 процентка үтәләчәк;
— квалификация күтәрүне узган муниципаль хезмәткәрләр өлеше ел саен кимендә 33 процент тәшкил итәчәк;
— коррупциягә каршы көрәш эшчәнлеген камилләштерү мәсьәләләре буенча методик материаллар белән җирле үзидарә органнарының 100 проценты тәэмин ителәчәк;
— коррупциягә каршы чаралар үткәрелгән муниципаль оешмалар өлеше кимендә 50 процент тәшкил итәчәк;
— гражданнарның муниципаль хезмәтләр күрсәтү сыйфатыннан канәгатьлек дәрәҗәсе кимендә 90 процент тәшкил итәчәк;
— булу урыны буенча муниципаль хезмәтләр алу мөмкинлеге булган гражданнар өлеше, шул исәптән муниципаль хезмәтләр күрсәтүнең күпфункцияле үзәгендә дә, 90 проценттан да ким булмаган тәшкил итә;
— Кама Тамагы муниципаль районының рәсми сайты мәгълүматын тутыруны тәэмин итә торган Кама Тамагы муниципаль районы җирле үзидарә органнары өлеше 100 процент тәшкил итә;
— Кама Тамагы муниципаль районының муниципаль ихтыяҗларны тәэмин итү өчен товарлар, эшләр, хезмәтләр сатып алуны оештыру һәм уздыру өлкәсендәге эшчәнлекнең үтә күренмәлелеген тәэмин иткән җирле үзидарә органнары өлеше 100 процент тәшкил итәчәк;
— коррупция хәленә эләккән эшкуарлар өлеше (Татарстан Республикасы Социаль-икътисадый мониторинг буенча комитетының уздырыла торган социологик тикшеренүләре мәгълүматлары буенча) 13,7 проценттан артмый;
— Программада каралган контроль тикшерүләрне гамәлгә ашыру тулылыгы кимендә 100 процент тәшкил итәчәк;
— коррупция килешүенә керүче Кама Тамагы муниципаль районы халкының үз проблемаларын хәл итү вакыты яисә мөмкинлекләре булмау сәбәпле кергән өлеше (Татарстан Республикасы Социаль-икътисадый мониторинг буенча комитетының уздырыла торган социологик тикшеренүләре мәгълүматлары буенча) 21,5 проценттан артмый;
— Кама Тамагы муниципаль районы мәгариф оешмаларында законсыз рәвештә акча җыю очраклары турында белешмә алган мәктәпкәчә һәм мәктәп яшендәге балаларның ата-аналары өлеше кимендә 100 процент тәшкил итәчәк;
— муниципаль хезмәтнең абруен күтәрүгә юнәлтелгән чаралар ел саен үткәреләчәк.
Программаны гамәлгә ашыру сроклары: 2024 - 2027 еллар.
Программаның Төп максатлары, бурычлары, нәтиҗәләрен бәяләү индикаторлары, шулай ук Программада каралган чараларны финанслау күләмнәре Программага кушымтада бирелгән.Par224
### III. ПРОГРАММАНЫ РЕСУРСЛАР БЕЛӘН ТӘЭМИН ИТҮНЕ НИГЕЗЛӘҮ
Программаны финанслау күләмнәре фараз характерында һәм, Кама Тамагы муниципаль районы бюджеты мөмкинлекләрен исәпкә алып, ел саен төзәтмәләр кертелергә тиеш.
Моннан тыш, программа чараларын гамәлгӘ ашыруга чараларны башкаручыларның төп эшчәнлеген финанслауга бүлеп бирелгән акчаларны файдалану күздә тотыла.
### IV. ΠΡΟΓРАММАНЫ ГАМӘЛГӘ АШЫРУ МЕХАНИЗМЫ
Программаның үтәлешен планлаштыруны, үзара хезмәттәшлекне, координацияне һәм гомуми контрольне Кама Тамагы муниципаль районындагы Коррупциягә каршы көрәш комиссиясе гамәлгә ашыра, ул ел саен Программа чараларының максатчан күрсәткечләрен һәм чыгымнарын аныклый, Программаны гамәлгә ашыру механизмын һәм башкаручылар составын билгели, Кама Тамагы муниципаль районының җирле үзидарә органнарыннан, чараларны үтәү өчен җаваплы учреждениеләрдән һәм оешмалардан Программаны үтәүнең барышы турында белешмәләр соратып ала.
Тиешле чараларны гамәлгә ашыру өчен җаваплы Программаларны үтәүчеләр Кама Тамагы муниципаль районы башлыгына Кама Тамагы муниципаль районында коррупциягә каршы көрәш комиссиясе рәисенә квартал саен, хисап чорыннан соң килә торган айның 1 числосына кадәр, чараларны башкару һәм чараларны башкаручыларга бүленә торган, нәтиҗәдә арта баручы һәм тулаем алганда хисап елында бүлеп бирелгән акчаларны үзләштерү турында мәгълүмат бирәләр.
Еллык хисап Кама Тамагы муниципаль районы башлыгы Кама Тамагы муниципаль районында коррупциягә каршы көрәш комиссиясе рәисе тарафыннан бирелә һәм түбәндәгеләр бар:
— хисап чорында ирешелгән конкрет нәтиҗәләр;
— билгеләнгән вакытта башкарылган һәм үтәлмәгән (сәбәпләрен күрсәтеп) чаралар исемлеге;
— Программаны гамәлгә ашыру барышына йогынты ясаган факторларны анализлау;
— чаралар башкаруга акчалардан файдалану турында белешмәләр;
— башка мәгълүматны.
Программага үзгәрешләр кертү Программаның чараларын җаваплы башкаручы белән килештереп яисә Кама Тамагы муниципаль районы башлыгы - Кама Тамагы муниципаль районында коррупциягә каршы көрәш комиссиясе рәисе йөкләмәләрен үтәү буенча, билгеләнгән таләпләр нигезендә гамәлгә ашырыла.
### V. ΠΡΟΓΡΑММАНЫҢ СОЦИАЛЬ-ИКЪТИСАДИ НӘТИҖӘЛЕЛЕГЕН БӘЯЛӘҮ
Программаның гомуми нәтиҗәлелеге каралган чараларның билгеләнгән срокларында гамәлгә ашыруга планлаштырылган билгеләнгән максатчан параметрларга ирешү дәрәҗәсе буенча бәяләнә. Программаның нәтиҗәлелеген бәяләү өчен социологик тикшеренүләр нәтиҗәләре, шулай ук агымдагы хисап материаллары файдаланыла.
Программа чараларын гамәлгә ашыру түбәндәгеләргә мөмкинлек бирәчәк:
— коррупциягә каршы көрәш өлкәсендә муниципаль идарәнең нәтиҗәлелеген арттырырга;
— Кама Тамагы муниципаль районы җирле үзидарә органнарының коррупциягә каршы эшчәнлегендә җәмәгатьчелекнең ролен күтәрү;
— җәмгыятьтә коррупциягә каршы түзеп булмаслык мөнәсәбәт формалаштыру.
Программаның социаль нәтиҗәсе гражданнарның үз конституциячел хокукларын һәм ирекләрен тулырак гамәлгә ашыруы белән бәяләнә.
Программаның үзенчәлеген исәпкә алып, туры икътисадый нәтиҗәне билгеләү мөмкин түгел, чөнки программа чаралары гади статистик үлчәүләргә бирелми һәм бәяләр бәяләвендә чагыла алмый. Шул ук вакытта Программа чараларын гамәлгә ашыруның турыдан-туры икътисадый нәтиҗәсе Кама Тамагы муниципаль районының, шул исәптән инвестицион җәлеп итүчәнлеген булдыру, эшкуарлык активлыгын күтәрү, Кама Тамагы муниципаль районының җирле үзидарә органнарында коррупция чагылышларына бәйле бюджет югалтуларын киметү нәтиҗәсендә күзәтелергә мөмкин.
Программада эшчәнлекнең нәтиҗәләрен характерлаучы индикаторлар һәм күрсәткечләр системасы кулланыла. Программаның нәтиҗәлелеген бәяләү аны гамәлгә ашыруның бөтен чорында Программаны үтәү нәтиҗәләрен бәяләү индикаторлары буенча аңа кушымтада китерелгән күрсәткечләргә ирешүне исәпкә алып уздырыла.
<h4>«2024-2027 елларга Кама Тамагы муниципаль районында коррупциягә каршы сәясәтне гамәлгә ашыру» муниципаль программасының максатлары, бурычлары, индикаторлары</h4>
<table>
<thead>
<tr>
<th rowspan="2">Төп чаралар исемнәре</th>
<th rowspan="2">Башкаручылар</th>
<th rowspan="2">Төп чараларның үтәлү сроклары</th>
<th rowspan="2">Ахыргы нәтиҗәләрне бәяләү индикаторлары, үлчәү берәмлекләре</th>
<th colspan="5">Индикатор күрсәткечләре</th>
<th colspan="4">Финанслау (мең сум) финанслау чыганагы күрсәтелеп</th>
</tr>
<tr>
<th>2023 ел (база елы)</th>
<th>2024 ел</th>
<th>2025 ел</th>
<th>2026 ел</th>
<th>2027 ел</th>
<th>2024 ел</th>
<th>2025 ел</th>
<th>2026 ел</th>
<th>2027 ел</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td colspan="13">1 бурыч. Корал һәм механизмнарны, шул исәптән хокукый һәм оештыру, коррупциягә каршы көрәшне камилләштерү</td>
</tr>
<tr>
<td>1.1. Муниципаль норматив хокукый актлар эшләү, федераль һәм республика законнарын үтәүгә механизм коррупциягә каршы көрәш турында муниципаль норматив хокукый актларга һәм КУМРның башка хокукый актларына үзгәрешләр кертү һәм Татарстан Республикасында гамәлдәге коррупциягә каршы нормаларны куллану практикасын гомумиләштерү нигезендә КУМРда һәм Татарстан Республикасында коррупциягә каршы көрәш турында</td>
<td>ОМС (килешү буенча)</td>
<td>2024 - 2027 ел</td>
<td>Эчке контроль һәм коррупциягә каршы механизм керткән КУМР җирле үзидарә органнары өлеше, процентлар</td>
<td>100</td>
<td>100</td>
<td>100</td>
<td>100</td>
<td>100</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
</tr>
<tr>
<td>1.2. Коррупциячел һәм башка хокук бозуларны профилактикалау эше өчен җаваплы кадрлар хезмәтләре вазыйфаи затларының нәтиҗәле эшчәнлеген тәэмин итү</td>
<td>ОМС (килешү буенча)</td>
<td>2024-2027 ел</td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
</tr>
<tr>
<td>1.2.1. Муниципаль хезмәт турында, коррупциягә каршы тору хакында законнарның таләпләрен үтәп, хезмәткәрләрнең, хатынының (иренең) һәм балигъ булмаган балаларының керемнәре, чыгымнары, мөлкәте һәм мөлкәти характердагы йөкләмәләре турында белешмәләрнең дөреслеген һәм тулылыгын тикшерүгә каршы тору турында түбәндәгеләр тапшыра: муниципаль хезмәткәрләр тарафыннан; муниципаль вазыйфаларны биләүче затлар. Тикшерү барышында ачыкланган хокук бозулар турында прокуратура органнарына хәбәр итү</td>
<td>ОМС (килешү буенча)</td>
<td>2024-2027 ел</td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
</tr>
<tr>
<td>1.2.2. Муниципаль хезмәткәрләрнең хезмәт тәртибенә таләпләрне үтәвен һәм үтәвен тикшерү үткәрү муниципаль хезмәт турындагы законнарда каралган чикләүләр һәм тыюлар</td>
<td>ОМС (килешү буенча)</td>
<td>2024 - 2027 ел</td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
</tr>
<tr>
<td>1.2.3. Эшкә алучының вәкиленә законнарда билгеләнгән тәртиптә керә торган муниципаль хезмәткәрнең мәнфәгатьләре конфликты булу яисә барлыкка килү мөмкинлеге турында мәгълүмат тикшерү үткәрү</td>
<td>ОМС (килешү буенча)</td>
<td>2024 - 2027 ел</td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
</tr>
<tr>
<td>1.2.4. Эшкә алучының (эш бирүченең) билгеле бер вәкиле тарафыннан билгеләнгән тәртиптә коррупциячел хокук бозуларны кылуга муниципаль хезмәткәрне күндерү максатларында мөрәҗәгать итү фактлары турында белешмәләр тикшерү</td>
<td>ОМС (килешү буенча)</td>
<td>2024-2027 ел</td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
</tr>
<tr>
<td>1.2.5. Муниципаль хезмәткәрләрнең функцияләрен гамәлгә ашырганда барлыкка килә торган коррупция куркынычларын системалы бәяләүне уздыру һәм муниципаль хезмәт вазыйфалары исемлегенә төзәтмәләр кертү, аларны биләү коррупция куркынычлары белән бәйле</td>
<td>ОМС (килешү буенча)</td>
<td>2024-2027 ел</td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
</tr>
<tr>
<td>1.2.6. Коррупциячел һәм башка хокук бозуларны профилактикалау эше өчен җаваплы кадрлар хезмәтләре, компьютер программаларын мониторинглауны һәм автоматлаштырылган анализ ясау максатларында махсус программа тәэминаты базасында Эшләнгән кадрлар хезмәтләрен, тиешле исемлекләргә кертелгән вазыйфаларны биләүне дәгъвалаучы затлар тарафыннан һәм әлеге вазыйфаларны биләүче затлар тарафыннан керемнәр, күчемсез мөлкәт (шул исәптән чит илдә) турында белешмәләр базаларыннан, транспорт чараларыннан, кредитлардан, кыйммәтле кәгазьләрдән файдаланып тапшырыла торган керемнәр, чыгымнар, мөлкәт һәм мөлкәти характердагы йөкләмәләр турында белешмәләрне автоматлаштырылган анализлау һәм гамәлгә кертү; граждан-хокукый шартнамә (граждан-хокукый шартнамәләр) шартларында вазыйфаларны биләүгә ризалык бирү турында яисә хезмәт шартнамәсе шартларында әлеге оешмада эш башкаруга (әлеге оешма тарафыннан муниципаль идарәнең аерым функцияләре муниципаль хезмәткәрнең вазыйфаи (хезмәт) вазыйфаларына кертелгән булса, гражданнар мөрәҗәгатьләрен җыю, системага салу һәм карау</td>
<td>ОМС (килешү буенча)</td>
<td>2024-2027 ел</td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
</tr>
<tr>
<td>1.3. КУМРда коррупциягә каршы көрәш комиссиясе эшчәнлегенең ачыклыгын тәэмин итү, шул исәптән аларның эшчәнлегенә иҗтимагый советлар һәм граждан җәмгыятенең башка институтларын җәлеп итү юлы белән</td>
<td>КТМРДа ПК буенча комиссия</td>
<td>2024 - 2027 ел</td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
</tr>
<tr>
<td>1.4. Муниципаль хезмәткәрләрнең хезмәт тәртибенә таләпләрне үтәү һәм федераль һәм республика законнарында билгеләнгән таләпләр нигезендә мәнфәгатьләр конфликтын җайга салу буенча комиссияләрнең нәтиҗәле эшләвен тәэмин итү</td>
<td>ОМС (килешү буенча)</td>
<td>2024-2027 ел</td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
</tr>
<tr>
<td>1.5. Муниципаль хезмәткәрләрнең хезмәт тәртибе таләпләрен үтәү һәм мәнфәгатьләр конфликтын җайга салу комиссияләре эшчәнлеген, шулай ук җирле үзидарә органнарының коррупциячел һәм башка хокук бозуларны профилактикалау буенча кадрлар хезмәтләре бүлекчәләренең эшен тикшерүне оештыру</td>
<td>ОМС (килешү буенча)</td>
<td>2024-2027 ел</td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
</tr>
<tr>
<td>1.6. Законнар нигезендә муниципаль хезмәткәрләрнең керемнәре, чыгымнары, мөлкәте һәм мөлкәти характердагы йөкләмәләре турында белешмәләрне КУМР сайтында урнаштыру</td>
<td>ОМС (килешү буенча)</td>
<td>2024-2027 ел</td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
</tr>
<tr>
<td>1.7. Коррупциягә каршы көрәш мәсьәләләре буенча җирле үзидарә органнары эшчәнлеген методик тәэмин итү (белешмәләр, буклетлар, коррупциягә каршы календарьлар әзерләү һәм тиражлау).</td>
<td>КТМРДа ПК буенча комиссия</td>
<td>2024 - 2027 ел</td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
</tr>
<tr>
<td>1.8. Кама Тамагы муниципаль районының җирле үзидарә органнары тарафыннан муниципаль хезмәт турындагы, коррупциягә каршы тору турындагы законнарның үтәлешен анализлауны оештыру</td>
<td>ОМС (килешү буенча)</td>
<td>2024 - 2027 ел</td>
<td>Үткәрелгән чаралар саны (3 елга 1 тапкыр)</td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="13">2 бурыч. Муниципаль норматив хокукый актларда һәм муниципаль норматив хокукый актлар проектларында коррупциягә каршы экспертиза уздыру, муниципаль норматив-хокукый актлар проектларына коррупциягә каршы бәйсез экспертиза уздыру өчен шартлар тудыру һәм бетерү</td>
</tr>
<tr>
<td>2.1. Муниципаль норматив хокукый актларга һәм аларның проектларына коррупциягә каршы нәтиҗәле экспертиза уздыруны, аны уздыру нәтиҗәләрен ел саен гомумиләштерүне оештыру буенча практик чаралар күрү</td>
<td>ОМС (килешү буенча)</td>
<td>2024 - 2027 ел</td>
<td>Аларның проектларын эшләү стадиясендә коррупциягә каршы экспертизага дучар ителгән муниципаль норматив хокукый актлар өлеше, процентлар</td>
<td>100</td>
<td>100</td>
<td>100</td>
<td>100</td>
<td>100</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
</tr>
<tr>
<td>2.2. Норматив хокукый актлар проектларына коррупциягә каршы бәйсез экспертиза уздыру өчен кирәкле шартлар тудыру</td>
<td>ОМС (килешү буенча)</td>
<td>2024 - 2027 ел</td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="13">З бурыч. Мониторинг тикшеренүләрен уздыру юлы белән коррупция торышын бәяләү</td>
</tr>
<tr>
<td>3.1. Коррупциягә каршы чараларны гамәлгә ашыру һәм аларның нәтиҗәлелеген бәяләү буенча КУМР җирле үзидарә органнары эшчәнлегенә мониторинг ясау</td>
<td>КТМРДа ПК буенча комиссия</td>
<td>2024 - 2027 ел</td>
<td>Социологик сорашып белешүләр оештыруга муниципаль биремне тулысынча үтәү, процентлар</td>
<td>100</td>
<td>100</td>
<td>100</td>
<td>100</td>
<td>100</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
</tr>
<tr>
<td>3.2. Коррупция торышын мониторинглау, коррупциоген факторларны ачыклау, коррупциягә каршы чаралар нәтиҗәлелеген бәяләү максатларында халыкның төрле төркемнәрен социологик сораштырулар оештыру буенча муниципаль биремне үтәү. Төп алынган нәтиҗәләр һәм нәтиҗәләр турында гражданнарга мәгълүмат бирү. Коррупциягә каршы чараларны камилләштерү буенча тәкъдимнәр әзерләү</td>
<td>КТМР БК, КТМРДа ПК буенча комиссия</td>
<td>2024 - 2027 ел</td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
<td>-</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<table><thead><tr><th rowspan="2">Төп чаралар исемнәре</th><th rowspan="2">Башкар учылар</th><th rowspan="2">Төп чараларны ң өземтәләр e</th><th rowspan="2">Ахыргы нәтиҗәләрне бәяләү индикаторлары, үлчәү берәмлекләре</th><th colspan="5">Индикатор күрсәткечләре</th><th colspan="4">Финанслау (мең сум) финанслау чыганагы күрсәтелеп</th></tr><tr><th>2023 ел (база елы)</th><th>2024 ел</th><th>2025 ел</th><th>2026 ел</th><th>2027 ел</th><th>2024 ел</th><th>2025 ел</th><th>2026 ел</th><th>2027 ел</th></tr><tr><th>1</th><th>2</th><th>3</th><th>4</th><th>5</th><th>6</th><th>7</th><th>8</th><th>9</th><th>10</th><th>11</th><th>12</th><th>13</th></tr></thead><tbody><tr><td colspan="13">4 бурыч. Коррупциягә каршы уку-укытуны һәм коррупциягә каршы пропаганданы активлаштыру, кадрлар, матди, мәгълүмат һәм гражданлык җәмгыятенең башка ресурсларын коррупциягә каршы көрәшкә җәлеп итү</td></tr><tr><td>4.1. Коррупциягә каршы көрәштә катнашучы иҗтимагый советларны, иҗтимагый берләшмәләрне һәм граждан җәмгыятенең башка институтларын җәлеп итеп, муниципаль хезмәткәрләрдә коррупциягә тискәре мөнәсәбәт формалаштыру эшен гамәлгә ашыру</td><td>OMC (килешү буенча)</td><td>2024-2027 ел</td><td>Koррупциягә каршы чаралар үткәрелгән муниципаль хезмәткәрләр һәм муниципаль оешмалар хезмәткәрләре өлеше, процентлар</td><td>35</td><td>40</td><td>45</td><td>50</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>4.2. «Волжские Зори» газетасында «Коррупциягә каршы көрәш өлкәсендә хокукый агарту» тематикасы буенча материаллар бастыру</td><td>"Татмедиа" агентлыгы (килешү буенча)</td><td>2024 - 2027 ел</td><td>Материаллар саны</td><td>3</td><td>4</td><td>4</td><td>5</td><td>5</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>4.3. "Минем илемнең киләчәге - минем кулымда!" дигән иншалар конкурсы, "Коррупциягә юк" темасына KTMP мәктәпләре укучыларының иҗади эшләре һәм "Намуслы яшәргә кирәк!" дигән балалар рәсемнәре үткәрү.</td><td>KTMP БК мәгариф бүлеге</td><td>2024- 2027 ел</td><td>Конкурслар саны</td><td>1</td><td>1</td><td>1</td><td>1</td><td>1</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>4.4. Муниципаль хезмәткәрләрнең чикләүләрен, тыюларын үтәве, шулай ук коррупциягә каршы тору максатларында билгеләнгән бурычларны үтәве буенча оештыру, аңлату һәм башка чаралар комплексын гамәлгә ашыру, шул исәптән бүләкләр бирүгә һәм алуга кагылышлы чикләүләр</td><td>ОМС (килешү буенча)</td><td>2024-2027 ел</td><td>Муниципаль хезмәткәрләрне, процентларны арттыру</td><td>100</td><td>100</td><td>100</td><td>100</td><td>100</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>4.8. Ришвәт бирү вәгъдәсен криминальләштерү өлкәсендә халыкара актлар нигезләмәләрен исәпкә алып, ришвәт бирү яки ришвәт алу яки чит дәүләтләрнең ришвәтләрен һәм тәҗрибәсен алу буенча тәкъдимнәрне муниципаль хезмәткәрләр тарафыннан вәгъдәләр яки тәкъдим итү яки ришвәт бирү ризалыгы буларак яки ришвәт бирү турында үтенеч буларак кабул ителергә мөмкин булган яисә үз-үзләрен тоту буенча оештыру, аңлату һәм башка чаралар комплексын эшләргә һәм тормышка ашырырга мөмкин.</td><td>ОМС (килешү буенча)</td><td>2024-2027 ел</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td colspan="13">5 бурыч. Жирле үзидарә органнары эшчәнлегенең ачык булуын, халыкның гражданнар җәмгыяте белән бәйләнешен ныгытуын тәэмин итү, җәмәгатьчелекнең коррупциягә каршы активлыгын стимуллаштыру</td></tr><tr><td>5.1. Муниципаль хезмәтләр күрсәткәндә җирле үзидарә органнарына муниципаль хезмәт күрсәтүләрнең административ регламентлары нигезләмәләрен үтәүне тәэмин итү</td><td>ОМС (килешү буенча)</td><td>2024 - 2027 ел</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>5.2. Муниципаль хезмәтләр күрсәтү системасын камилләштерү, шул исәптән муниципаль хезмәтләр күрсәтүнең күпфункцияле үзәкләре базасында</td><td>ОМС (килешү буенча)</td><td>2024 - 2027 ел</td><td>"Бер тәрәзә" принцибы буенча муниципаль хезмәтләр алу мөмкинлеге булган гражданнар өлеше, шул исәптән муниципаль хезмәтләр күрсәтү күп функцияле үзәкләрендә, процентлар. Бер муниципаль хезмәт алу өчен бизнес-бергәлек вәкилләренең җирле үзидарә органына мөрәҗәгатьләренең уртача саны</td><td>90</td><td>90</td><td>90</td><td>90</td><td>90</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>5.3. КУМР рәсми сайтының "Коррупциягә каршы тору" бүлеген Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 2013 елның 04 апрелендәге 225 номерлы "Татарстан Республикасы дәүләт хакимияте башкарма органнарының рәсми сайтларын коррупциягә каршы көрәш мәсьәләләре буенча Интернет мәгълүмат-телекоммуникация челтәрендә урнаштыруга һәм аларның бүлекләрен тутыруга Бердәм таләпләрне раслау турында"гы карары нигезендә законнар һәм таләпләр нигезендә тутыру.</td><td>ОМС (килешү буенча)</td><td>2024 - 2027 ел</td><td>"Коррупциягә каршы көрәш мәсьәләләре буенча Татарстан Республикасы дәүләт хакимияте башкарма органнары рәсми сайтларының рәсми сайтларын урнаштыруга һәм аларның бүлекләрен урнаштыруга Бердәм таләпләрне раслау турында" 2013 елның 04 апрелендәге 225 номерлы Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 2013 елның 4 апрелендәге 225 номерлы карары нигезендә рәсми сайт мәгълүматы белән тутыруны тәэмин итүче КУМР җирле үзидарә органнары өлеше",</td><td>90</td><td>90</td><td>90</td><td>90</td><td>90</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>5.4. "Ышаныч телефоннары", "кайнар линия", Интернет-кабул итү каналлары, гражданнарга коррупциянең билгеле фактлары, аларны кылуга этәрүче сәбәпләр һәм шартлар турында хәбәр итәргә мөмкинлек бирә торган башка каналлар эшләвен тәэмин итү ("ышаныч телефоны" турындагы мәгълүмат стендларында реклама ясау).</td><td>ОМС (килешү буенча)</td><td>2024-2027 ел</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>5.5. Кама Тамагы муниципаль районында коррупциягә каршы сәясәт чараларын гамәлгә ашыру турында еллык хисап массакүләм мәгълүмат чараларында бастырып чыгаруны һәм Интернет-сайтта урнаштыруны</td><td>КТМРДа ПК буенча комиссия</td><td>2024 - 2027 ел</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>5.6. Массакүләм мәгълүмат чараларында урнаштырылган һәм гражданнар һәм юридик затларның мөрәҗәгатьләрендә булган, квартал саен гомумиләштерелгән һәм коррупциягә каршы комиссияләр утырышларында аның нәтиҗәләрен карау буенча коррупцион күренешләр турында мәгълүмат мониторингын уздыру эшен оештыру.</td><td>КТМРДа ПК буенча комиссия</td><td>2024 - 2027 ел</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>5.7. Коррупциягә каршы көрәш буенча КУМР җирле үзидарә органнары тарафыннан күрелә торган чаралар турында мәгълүматны массакүләм мәгълүмат чараларына җиткерергә.</td><td>ОМС (килешү буенча)</td><td>2024-2027 ел</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>5.8. Иҗтимагый берләшмәләрнең төрле өлкәләрендә җәмәгать контроле системасын формалаштыру.</td><td>КУМР Иҗтимагый советы (килешү буенча)</td><td>2024-2027 ел</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>5.9. Махсус мәгълүмат стендларын һәм коррупциягә каршы эчтәлектәге мәгълүматны тапшыруның башка формаларын (шәһәр урамнарында коррупциягә каршы тематика баннерын яңарту һәм арендалау) актуаль хәлдә рәсмиләштерү һәм аларга ярдәм итү.</td><td>ОМС (килешү буенча)</td><td>2024-2027 ел</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td colspan="13">6 бурыч. Муниципаль ихтыяҗларны тәэмин итү өчен товарлар, эшләр, хезмәт күрсәтүләр сатып алуны гамәлгә ашырганда ачыклыкны, намуслы конкуренцияне һәм объективлыкны тәэмин итү</td></tr><tr><td>6.1. Муниципаль ихтыяҗлар өчен товарлар (эшләр, хезмәт күрсәтүләр) сатып алуны гамәлгә ашырганда коррупция дәрәҗәсен киметүгә ярдәм итә торган чараларны гамәлгә ашыру, шул исәптән гамәлгә ашырыла торган сатып алуларның ачыклыгын һәм алардан файдалану мөмкинлеген тәэмин итү чараларын үткәрү, шулай ук сатып алуларда катнашучыларның хокукларын һәм законлы мәнфәгатьләрен тәэмин итү чараларын гамәлгә ашыру.</td><td>КТМР БК</td><td>2024- 2027 ел</td><td>Муниципаль ихтыяҗларны тәэмин итү өчен товарлар, эшләр, хезмәт күрсәтүләр сатып алуларны гамәлгә ашыру эшчәнлегенең үтә күренмәлелеген тәэмин иткән җирле үзидарә органнары өлеше, процентлар</td><td>100</td><td>100</td><td>100</td><td>100</td><td>100</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>6.2. Муниципаль ихтыяҗлар өчен товарлар (эшләр, хезмәт күрсәтүләр) сатып алуны гамәлгә ашыруны планлы һәм планнан тыш тикшерүләр үткәрү, әлеге тикшерүләрнең нәтиҗәләрен анализлау һәм ачыкланган хокук бозуларны бетерү буенча тәкъдимнәр эшләү.</td><td>КТМР БК, КСП (килешү буенча</td><td>2024 - 2027 ел</td><td>Тикшерүләр саны</td><td>4</td><td>4</td><td>4</td><td>4</td><td>4</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td colspan="13">7 бурыч. Эшкуарлыкка (бизнес-структурага) административ басымның эзлекле кимүе</td></tr><tr><td>7.1. Эшмәкәрләрнең контроль, күзәтчелек һәм муниципаль органнар белән үзара мөнәсәбәтләре мәсьәләләре буенча социологик сораштырулар үткәрү. КУМР сайтында социологик тикшеренүләр нәтиҗәләрен урнаштыру, шулай ук массакүләм мәгълүмат чараларында яктырту</td><td>КТМР БК</td><td>2024 - 2027 ел</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>7.2. Бизнес-структурага административ басымны алга таба киметү буенча килештерелгән чаралар эшләү максатыннан, җирле үзидарә органнары һәм бизнес бергәлекләре вәкилләренең түгәрәк өстәлләре утырышын үткәрү</td><td>КТМР БК</td><td>2024 - 2027 ел</td><td>Түгәрәк өстәлләр утырышлары саны</td><td>4</td><td>4</td><td>4</td><td>4</td><td>4</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td colspan="13">8 бурыч. Хокук саклау органнары белән үзара хезмәттәшлекнең нәтиҗәлелеген арттыру</td></tr><tr><td>8.1. Өстенлекле милли проектларны, республика дәүләт программаларын, муниципаль программаларны гамәлгә ашырганда коррупциячел хокук бозуларны ачыклау предметына законнар үтәлешен тикшерүне гамәлгә ашыру</td><td>КТМР БК, КТМР КСП (килешү буенча)</td><td>2024- 2027 ел</td><td>Программада каралган контроль тикшерүләрне гамәлгә ашыру вәкаләтләре, процентлар</td><td>100</td><td>100</td><td>100</td><td>100</td><td>100</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>8.2. КУМР җирле үзидарә органнарында муниципаль хезмәткәрләрнең законнарда каралган тыюлар һәм чикләүләр узу тәртибен үтәүләрен даими рәвештә тикшерүләр үткәрү. Тикшерүләр нәтиҗәләрен киң халыкка игълан итү</td><td>КТМРДа ПК буенча Комиссия, ОМС кадрлар хезмәтләре (килешү буенча)</td><td>2024-2027 ел</td><td>Программада каралган контроль тикшерүләрне гамәлгә ашыру вәкаләтләре, процентлар</td><td>100</td><td>100</td><td>100</td><td>100</td><td>100</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td colspan="13">9 бурыч. Көнкүреш коррупциясен киметү чараларын көчәйтү</td></tr><tr><td>9.1. Муниципаль хезмәт вазыйфасына гражданнар кергәндә барлыкка килә торган коррупция куркынычларын бетерү максатында муниципаль хезмәт өлкәсендәге законнар таләпләренең үтәлешен тәэмин итү</td><td>ОМС (килешү буенча)</td><td>2024-2027 ел</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>9.2. Балалар бакчаларына электрон чират нигезендә керү чиратын үтәүне тәэмин итү. Чираттан нигезсез күчү мөмкинлеген төшереп калдыру.</td><td>КТМР мәгариф бүлеге</td><td>2024 - 2027 ел</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>9.3. Мәктәпкәчә һәм мәктәп яшендәге балаларның ата-аналарын мәгариф оешмаларында законсыз кыйнаулар очракларында гамәлләр турындагы белешмәлекләр белән тәэмин итү</td><td>КТМР мәгариф бүлеге</td><td>2024-2027 ел</td><td>Жыйналган очракта гамәлләр буенча белешмә алган балаларның ата-аналары өлеше</td><td>100</td><td>100</td><td>100</td><td>100</td><td>100</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>9.4. Мәгариф һәм сәламәтлек саклау өлкәсендә коррупция чагылышлары турында гражданнар мөрәҗәгатьләре мониторингын алып бару</td><td>КТМРДа ПК буенча Комиссия</td><td>2024 - 2027 ел</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>9.5. Сәламәтлек саклау, мәгариф оешмаларында медицина, мәгариф хезмәтләре күрсәтү өлкәсендә коррупция чагылышлары мәсьәләләре буенча социологик сораштырулар үткәрү. КУМР рәсми сайтында сораштыру нәтиҗәләрен урнаштыру</td><td>КТМР БК</td><td>2024- 2027 ел</td><td>Сораштырулар саны</td><td>1</td><td>1</td><td>1</td><td>1</td><td>1</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>9.6. Татарстан Республикасы Хәрби комиссариатының КТМРга бүлекләрендә коррупциягә каршы көрәш буенча комиссияләренең нәтиҗәле эшләвен тәэмин итүдә катнашу, шул исәптән аларның</td><td>КТМРДа ПК буенча комиссия, Иҗтимагый совет (килешү</td><td>2024-2027 ел</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr></tbody></table>
<table>
<thead>
<tr>
<th rowspan="2">Төп чаралар исемнәре</th>
<th rowspan="2">Башкаручылар</th>
<th rowspan="2">Төп чараларның өземтәләре</th>
<th rowspan="2">Ахыргы нәтиҗәләрне бәяләү индикаторлары, үлчәү берәмлекләре</th>
<th colspan="5">Индикатор күрсәткечләре</th>
<th colspan="4">Финанслау (мең сум) финанслау чыганагы күрсәтелеп</th>
</tr>
<tr>
<th>2023 ел (база елы)</th>
<th>2024 ел</th>
<th>2025 ел</th>
<th>2026 ел</th>
<th>2027 ел</th>
<th>2024 ел</th>
<th>2025 ел</th>
<th>2026 ел</th>
<th>2027 ел</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td>1</td>
<td>2</td>
<td>3</td>
<td>4</td>
<td>5</td>
<td>6</td>
<td>7</td>
<td>8</td>
<td>9</td>
<td>10</td>
<td>11</td>
<td>12</td>
<td>13</td>
</tr>
<tr>
<td>эшчәнлегенә җәмәгатьчелек вәкилләрен җәлеп итү юлы белән</td>
<td>буенча)</td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
</tr>
<tr>
<td colspan="13">10 бурыч. Муниципаль хезмәткәрләрнең коррупциягә каршы торышын стимуллаштыру</td>
</tr>
<tr>
<td>10.1. Коррупциягә каршы көрәш өлкәсендә уңай региональ һәм халыкара тәҗрибәне исәпкә алып, муниципаль хезмәтнең абруен арттыруга юнәлдерелгән чаралар комплексын эшләү</td>
<td>КТМРДа ПК буенча комиссия</td>
<td>2024 - 2027 ел</td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
</tr>
<tr>
<td colspan="13">11 бурыч. Коррупциягә каршы көрәш милли планын үтәү</td>
</tr>
<tr>
<td>11.1. «Коррупциягә каршы көрәш турында» 2008 елның 25 декабрендәге 273-ФЗ номерлы Федераль законның 13.3 статьясында каралган чараларны кабул итү бурычының үтәлешен күзәтүне коррупцияне кисәтү, шул исәптән җирле үзидарә органнары буйсынуындагы оешмалар, мәнфәгатьләр конфликтын ачыклау, булдырмау һәм җайга салу буенча гамәлгә ашыру;</td>
<td>КТМР, ОMC башкарма комитет (килешү буенча)</td>
<td>2024 - 2027 ел квартал саен</td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
</tr>
<tr>
<td>11.2. Муниципаль хезмәт вазыйфаларын биләүче затларның коммерциячел һәм коммерциячел булмаган оешмалар белән идарә итүдә катнашуына мониторинг үткәрергә;</td>
<td>ОМС (килешү буенча)</td>
<td>2024 - 2027 ел, ярты елга бер тапкыр</td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
</tr>
<tr>
<td>11.3. Муниципаль хезмәткәрләрнең, аларның вазыйфаи бурычларына муниципаль ихтыяҗларны тәэмин итү өчен товарлар, эшләр, хезмәт күрсәтүләр сатып алуны уздыруда катнашу керә торган хезмәткәрләрнең коррупциягә каршы тору өлкәсендә еллык квалификациясен күтәрүне тәэмин итәргә.</td>
<td>OMC (килешү буенча)</td>
<td>2024-2027 ел</td>
<td>Муниципаль хезмәткә кергән кешеләрнең гомуми саныннан беренче тапкыр кергән һәм махсуслаштырылган уку узган муниципаль хезмәткәрләр саны процентларда</td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
</tr>
<tr>
<td colspan="9">Кама Тамагы муниципаль районы бюджеты акчалары исәбеннән еллар буенча программа чараларын финанслау</td>
<td>20 (м/б)</td>
<td>20 (м/б)</td>
<td>20 (м/б)</td>
<td>20 (м/б)</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="9">Программа буенча Кама Тамагы муниципаль районы бюджеты акчалары исәбеннән барысы</td>
<td colspan="4">80 (м/б)</td>
</tr>
</tbody>
</table>
### файдаланылган кыскартулар исемлеге:
Кама Тамагы муниципаль районы КУМР
ИК КУМР - Кама Тамагы муниципаль районы башкарма комитеты
КТМРда ПК буенча комиссия - Кама Тамагы муниципаль районында коррупциягә каршы көрәш комиссиясе
КТМР КСП - Кама Тамагы муниципаль районының Контроль-хисап палатасы
ОМС - җирле үзидарә органнары
м/б - муниципаль бюджет
|
0050627d2fbacfa1d5d842f30d089a29 | 2,013 | null | ## Әйтер сүзем бар
Казан кебек миллионер шәһәрдә фатирлы булу лотерея билетында джек-пот оту белән бер. Бигрәк тә хәзерге чорда бу сүзләрнең дөреслегенә шик белдереп булмый. Авылдан килеп укыган, соңрак монда эшләп калганнар өчен фатирлы булу аеруча зур хыял. Бу хыялны тормышка ашыруның иң реаль формасы булып ипотека тора. Шуңа да без дә аннан читтә кала алмадык. Ипотека дәүләт программасы буенча бирелгән фатирлар турында ишетеп йә укып кына белә идем. Хәзер, шушындый фатирда бер еллап яшәгәннән соң, әлеге хакта үзем дә бик күп сөйли алам.
### «Ошамаса, аерым йорт алыгыз!»
Айсылу ИМАМИЕВА
Беренчедән, бу җиңел генә бирелә торган үр түгел. Фатирга чиратка бастырсыннар өчен чиратка басу, аннан шул төп чират номерын алгач, еллар буе конкурста отуыңны көтү... Кыскасы, сез мине аңладыгыз. Менә шул озын юлны үткәннәр, ниһаять, ачкычларын кулларына тотып, үз бусагаларыннан атлап керәләр. Бу очракта сүзем читтән махсус ярдәм булып яисә эшләре аркылы (целевиклар) тиз арада фатир алганнар турында бармый.
Без дә 2011нең җәендә фатирлы булдык. Сөенечнең чиге юк инде. Тугыз ел буе тулай торак һавасын сулаганнан соң, монда сулыш алуы күпкә иркенрәк. Бер генә бүлмә булса да үзеңнеке. Йортыбыз кызыл кирпеч белән тышланган газобетоннан төзелгән, пластик тәрәзәләр куелган ун катлы шәһәр өе. Документларда ни өчендер ул тулысынча кирпечтән һәм агач тәрәзә-рамнар куелган дип язылган. Элегрәк, пластик тәрәзәләр модага кергән вакытта, алар кыйммәтрәк йөрсә, хәзер бит, киресенчә, агачларының бәяләре югары. Әллә безнең йорт төзелә башлаганда агачлары очсызрак булып, бүгенгә килеп җиткәндә аларына акчалары җитмәдеме икән? Мөгаен, шулайдыр. Ә менә йортны тулысынча кирпечтән дип язу кемгә кирәк булгандыр? Фатирның болай да аз булмаган бәясен ничек тә арттырырга белмәгәннәндер инде анысы. Ишекне дә тимердән дип язганнар, әмма аның калынлыгы ташка үлчим. Тиз арада алыштырмасаң, тибеп кенә дә ачып керүләре бар. Беренче кат булгач, аеруча шүрләтә, аннары фатир эчендә уйнаган җил дә эчне пошыра. Кыскасы, ишекләрне ике атна дигәндә барлык фатирларда да алыштырып чыктылар. Шулай ук аш бүлмәләренә куелган, үзебезнең Татарстанда ясалган «Идел» плитәләре дә канатланды. Ул вакытта шатлык хисеннән нишләргә белгән юк, бернәрсәгә дә игътибар итмибез.
Йә ярый, яшәп киттек без, танылган юмор остасы Рафис Фазылжан әйтмешли, пипотека-математика фатирында. Баштагы мәлдә йорттагы тәрәзәләрнең берничәсендә генә утлар кабына иде. Озакламый эштән кайтуга, безне дрельләр, дюбельләр, болгаркалар, чүкеч-пычкылар хоры каршы ала торганга әйләнде. Күпләрнең дәүләт ябыштырган обойларга, җәйгән линолеумнарга исе китмәде. Фатирларның сиксән процент өлешендә евроремонт эшлә-ре башланды. Ул тавыш шимбә-якшәмбе көннәрендә дә тынмыйча, яшәү рәвешенең бер өлешенә әйләнеп китте. Шуны да искәртеп үтим ипотека йортларында тавыш изоляциясе ноль дәрәҗәсендә. Һәрхәлдә, безнең йортта шулай. Күршеләрнең нәрсә сөйләшкәннәре, нинди музыка тыңлаганнары, тузан суыртканнары, ванна кергәннәре рәхәтләнеп ишетелеп тора, плюс теге хорны да өстәсәң... Чынлап әйтәм, моннан кырыкилле ел элек төзелгән тулай торакта да бу хәтле тавыш ишетмәдем. Кирпечтә генә түгел, изоляция материалларында да, сантехникада да экономия ясаганнар булып чыкты. Ник экономиялиләр диген, барыбер безгә түлисе бит инде аны. Теге тавыш дигәннәре шактый халык күченеп беткәч тә тынмады. Яз җитеп, бәбиебез тугач, көннәр дәвамында тынмый торган хорга чынлап торып аптырый башладым. Бала йоклап кына китә, тотына бит теге дрель үз «җырын» үкертергә. Кайсы көннәрдә кичке унбергә кадәр туктый алмыйлар. Аптырагач, һәр этаж саен тикшереп чыктым. Бер фатирда инде икенче тапкыр евроремонт ясыйлар икән. Өченче хуҗага икенчесе ясаганы ошамаган, ә фатирга мохтаҗ беренче хуҗаның кем икәнлеген инде белүче дә юк. Бер фатирга ремонт ясаучы ял көннәрендә генә килә ала. Ашыкмый гына, яратып кына ремонтлыйм фатирымны, дип елмая ул. Кызык, кемнәрнеңдер яшәргә урыннары юк, фатир чиратларын көтеп җиткерә алмый тилмерәләр. Ә бу? Күренеп тора, аның фатирга мохтаҗлыгы шуның кадәр генә. Мөгаен, ремонтлап бетерүгә үк ул анда кемнәрнедер яшәп торырга кертер. Йорттагы фатирларның яртысында диярлек төп хуҗаларга акча түләп торучылар яши, русчалап әйткәндә, фатирларны «снимать» итәләр. Безгә каршы фатир хуҗасы Төркиягә эшләргә китеп барган, ә фатирын балалы бер парга калдырган. Алары ай саен ун мең сум акча түләп тора. Теге кызый чит илләр белән хозурланганда, фатирының ипотекасы да түләнә. Ярар, төп сүзем бит тавыш хакында. Берике айдан ремонтны бетерәбез, дип сөйләнгәннәр үз вәгъдәләрендә торыр да бу тавышлар тынар дидем. Сабыр итәргә туры килде. Теге ремонт фатирларында чыннан да эшләр төгәлләнде. Әмма тавышлар туктамады. Мин инде, йортка күчкәнгә бер ел тулды, нәрсә соң бу, дип тәмам шаккаттым. Әллә, мин әйтәм, берәр фатирда йорт жиһазы ясаучы цех ачып куйганнармы? Кайсыдыр йортларда шулай легаль булмаган чәч кисү яки массаж салоннары, тегү цехлары ачалар дип сөйләп торалар бит. Шуңа, түзмәдем, участок полицейскиен чакыртырга булдым. Килсен, ишетсен, тикшерсен дигәндәй... Әлбәттә, ул кеше бер чакыруда гына килмәде. Икенче көнне дә шалтыратырга туры килде. Ниһаять, күрештек без аның белән. Алдагы көнне ник килмәгәнен сорагач, ул миңа үтә дә мыскыллы караш ташлап, утырырга урындык сорады. Минем сорау аңа бик мәгънәсез тоелды булса кирәк. Шуннан минем зарларымны түкми-чәчми кәгазьгә яза-яза тыңлады да: «Сез нәрсә?! Кайдан килсен монда цех, фатирларын ремонтлыйлар. Бөтен кеше дә сезнең кебек мондый обой белән яшәп ята дип уйлыйсызмы әллә?» дип тезеп китте. Мин аңа фатирларда ремонт беткәнлеген әйткәч, ул ачуыннан кабара ук башлады. «Алай бик акыллы булгач, яшәмәгез күпкатлы шәһәр фатирында. Әнә шәһәрдән читтә үзегезгә өй сатып алыгыз», дип, сүзен төгәлләде. «Закон нигезендә төнге уннан соң шаулашырга ярамый, ә ремонт эшләрен тугызга кадәр генә уздыру рөхсәт ителгән, эзләп карагыз инде, бәлки, чыннан да цех бардыр», дигәнгә берни эндәшмәде. Ниндидер кәгазьләргә кул куйдырды да ишекне шапылдатып чыгып китте. Өй сатып алыгыз, дип «акыллы» киңәш бирүенә ачуым кабарса да, артык телләшә алмадым. Булгандырмы ул цех, юкмы, әмма, бәхеткә, шуннан соң теге тавышлар башка кабатланмады.
Бер ел дигәндә фатирыбызның ванна һәм аш бүлмәләрендә сантехника сафтан чыга башлады. Аны ремонтлау өчен аерым акча түләргә кирәк булганлыгын белү дә мине шаккатырды. Сантехникны өйгә чакырту өчен, идарәдән махсус квитанция алу, аннары шул ике йөз сумны банкка түләү мәҗбүри икән. Бу бер дә дөрес түгел, без бит ай саен ремонт дигән графа буенча акча түлибез, дигәч, миңа, сезнең күзегез бармы, дигән сорау бирделәр. Үпкәләмәдем, мондый мөнәсәбәт миңа инде гадәти тоела башлады. Күзләремне зуррак итеп ачып укырга кирәк булганлыгын ишеткәч, трубканы куйдым. Ай саен агымдагы ремонтка түләвебез ул гомум йорт чыгымнарына гына кагыла икән. Күптән түгел генә кабул ителгән кагыйдә нигезендә, фатирдагы ремонтлар өчен аерым түлисе ди. Менә шулай гел халыкка «ярдәм итәргә» атлыгып торган идарәче компания хезмәткәрләренең уйлап чыгару сәләтенә шаклар катасың. Дөньядагы иң оста әкиятчеләрне дә уздырып кагыйдәләр уйлап чыгара бит алар. Тик аларның нәрсәгә нигезләнгәнен сорасаң, берәү дә аңлатмаячак. Шуңа да, артыгын аңламыйча гына, булганына шөкер итеп яшәп ятабыз.
Бер ел дигәндә, ипотека-пипотека фатирларының менә шундый сыйфатлары ачылды. Әле алда тагын нәрсәләре белән сөендерәчәген вакыт күрсәттер. Шулай да, нинди генә булсалар да, төзелеп торсыннар иде алар, дип телисе килә. Гади халыкка аз булса да ярдәм бит шул ипотека дигәннәре. Иң мөһиме аның бәясен, процентларын куйганда һәм төзелеш материалларын экономияләгәндә чикчаманы онытмасыннар иде. Калганнарына күз йомып, күрмәмешкә дә салышып була.
### Һәркемнең үз матурлык кануннары
Алисә САБИРОВА
Теле ачыла башлаган бала да матурлык кануннарының 90-60-90 икәнен белә. Бу гаҗәпләнерлек тә түгел, газета-журналларыбыз, телевидение көн дәвамында безгә моның турында тәкрарлый. Мода үзгәргән саен, яңа күлмәк, матур прическа, йөзебездә берничә катлам «штукатурка»...
Матур булу өчен гүзәл затларыбыз нинди ысуллар гына кулланмый. Матурлыкны барыбыз да яратабыз, аңа сокланабыз. Матур булу үзе бер сәнгать бит ул. Менә шундый бер сәнгать «экспонаты» белән миңа да танышырга туры килде.
Автобус тукталышында басып торам. Яныма бер кәттә генә кыз килеп басты. Кышкы салкын көн булса да, озын кара чәчләре биленә кадәр төшкән. Ислемае теләсә кемнең башын әйләндерерлек. Матур кашлар, алсу иреннәр, гомумән, туташның йөз-кыяфәтенә тел-теш тидереп булмый. Бар да зәвык белән сайланган. Гламур журналлардагы фотомодельләрдән ким түгел. Әлбәттә инде, кыз килеп басуга, бар егетләрнең игътибары аңа юнәлде. Кызлар да кызыксыну катыш көнләшү аша аны күзләре белән «ашады». Ләкин матурлык белән хозурлануыбыз озак бармады. Кызның телефоны шалтырады. Менә шунда белдек тә инде «кәттә»нең чын йөзен. Телефонны алырга да өлгермәде, бар тукталышка «матур-матур» сүзләр белән әңгәмәдәшенең кемлеген, аңа кая юнәлергә кирәклеген шар ярып салды. Кыз, янындагы ак яулыклы карчыкларга, олы абый-апаларга, сабыйларга игътибар бирмичә, сүгенү сүзләрен яудыра барды. Колакларны «иркәли» торган мондый сүзләрне минем базар хатыннарыннан гына ишеткән бар иде. Ләкин «сүз байлыгы» ягыннан кыздан әле алар да калыша. Бер-ике минутлык бу әңгәмәне тыңлап торган әбиләр тизрәк автобусларына керергә ашыкты, егетләр исә моннан ераграк торырга кирәк дип, ахры, читкәрәк китеп басты. Кыз телефонын куйды да янә матур елмаю белән балкырга тотынды. Ләкин инде аңа сокланучы да, кызыксынучы да юк иде.
Әйе, матур булу ул үзе бер сәнгать. Ләкин сәнгать җанлы булырга тиеш. Ботоксларга баткан, тышкы кыяфәтен кайгыртып күпләп акча түккән, ләкин эчке дөньясы бер тиенгә дә тормаган ханымнарны матурлар рәтенә кертмәс идем мин. Теләсә нинди бизәнү чарасы да кызларның йөзендә балкыган иман нурын, тәүфыйклылыкны, сафлыкны алыштыра алмый шул.
|
0050701221317d7e49c9b0b36061938c | 2,024 | null | <table style="width:100%; border: none;">
<tr>
<td style="text-align:left;">ПОСТАНОВЛЕНИЕ</td>
<td style="text-align:right;">КАРАР</td>
</tr>
<tr>
<td style="text-align:left;">«01» апрель 2024 ел</td>
<td style="text-align:right;">№ 3</td>
</tr>
</table>
Татарстан Республикасы Азнакай муниципаль районының 2021 елның 29 июленнэн 11 номерлы Уразай авыл җирлеге Башкарма комитетының “Адресларны бирү, үзгәртү һәм гамәлдән чыгару буенча муниципаль хезмәт күрсәтүнең административ регламентын раслау турында”гы карары белән расланган Татарстан Республикасы Азнакай муниципаль районының Уразай авыл җирлеге Башкарма комитетының “Адресларны бирү, үзгәртү һәм гамәлдән чыгару буенча муниципаль хезмәт күрсәтүнең административ регламентына үзгәрешне кертү хакында (2021елнын 11 октябреннэн 18 номерлы карар редакциясендә)
«Россия Федерациясе Хөкүмәтенең 2014 елның 19 ноябрендәге 1221 номерлы карарына үзгәрешләр кертү турында» гы Россия Федерациясе Хөкүмәтенең 2024 елның 05 февралендәге 124 карары нигезендә, Татарстан Республикасы Азнакай муниципаль районының Уразай авыл җирлеге Башкарма комитеты карар кабул итте:
1. Татарстан Республикасы Азнакай муниципаль районының 2021 елның 29 июленнэн 11 номерлы Уразай авыл җирлеге Башкарма комитетының “Адресларны бирү, үзгәртү һәм гамәлдән чыгару буенча муниципаль хезмәт күрсәтүнең административ регламентын раслау турында”гы Татарстан Республикасы Азнакай муниципаль районының Уразай авыл җирлеге Башкарма комитетыныц "Адресларны бирү, үзгәртү һәм гамәлдән чыгару буенча муниципаль хезмәт күрсәтүнең административ регламентына (2021елнын 11 октябреннэн 18 номерлы карар редакциясендә) түбәндәге үзгәрешне кертергә:
1. 1.2 пунктның 10 нчы абзацын түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
"Гариза белән "кадастр эшчәнлеге турында" Федераль законның 35 статьясында яки 42.3 статьясында каралган документ нигезендә адреслашу объекты булган тиешле күчемсез милек объектына карата кадастр эшләре яки комплекслы кадастр эшләре башкаручы кадастр инженеры мөрәҗәгать итәргә хокуклы.»;
2. 2.3.2 пунктында «берләштерелергә мөмкин» сүзен «берләшә» сүзе белән алыштырырга.
3. 2.4.1 пунктында:
а) беренче абзацта «8 эш көненнән артык түгел» дигән сүзләрне «гариза килгән көннән алып 10 эш коненнән артык түгел» дигән сүзләр белән алмаштырырга;
б) «регламентның 1.6 пунктында күрсәтелгән дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтелгәннән соң 3 эш көне» дигән сүзнең икенче абзацында «регламентның 1.6 пунктында күрсәтелгән дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтү турында гариза килгән көннән алып 5 эш коненнән артык түгел» дигән сүзләр белән алмаштырырга.
2. Әлеге карарны Татарстан Республикасы хокукый мәгълүматының рәсми порталында түбәндәге веб-адрес буенча бастырып чыгарырга: http://pravo.tatarstan.ru һәм Азнакай муниципаль районының рәсми сайтында Интернет "мәгълүмат-коммуникацион челтәрендә түбәндәге веб-адрес буенча» урнаштырырга: http://aznakaevo.tatarstan.ru.
3. Әлеге карарның үтәлешен контрольдә тотуны үз өстемдә калдырам.
<table style="width:100%; border: none;">
<tr>
<td>Башлык:</td>
<td style="text-align:center;"><i>monh-</i></td>
<td style="text-align:right;">А.М.Шэрифуллина</td>
</tr>
</table>
|
0052266716983ff7ad6c3daf9a297bb4 | 2,021 | null | ИСПОЛНИТЕЛЬНЫЙ КОМИТЕТ
НИЖНЕКОНДРАТИНСКОГО СЕЛЬСКОГО
ПОСЕЛЕНИЯ ЧИСТОПОЛЬСКОГО
МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА
РЕСПУБЛИКИ ТАТАРСТАН
422973, Республика Татарстан,
Чистопольский район, д. Нижняя Кондрата,
ул. Комсомольская, 29
тел: 8(84342) 3-06-74
ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ
ЧИСТАЙ МУНИЦИПАЛЬ РАЙОНЫ
ТҮБӘН КОНДРАТА АВЫЛ ҖИРЛЕГЕ
БАШКАРМА КОМИТЕТЫ
422973, Татарстан Республикасы,
Чистай районы, Түбән Кондрата авылы,
Комсомол урамы, 29
E-mail: Nkondr.Ctp@tatar.ru
### Постановление
### Карар
2021 елның 12 мае
№ 11
Түбән Кондрата авыл җирлеге Башкарма комитетының «2021-2024 елларга Татарстан Республикасы Чистай муниципаль районының Түбән Кондрата авыл җирлегендә кече һәм урта эшкуарлыкны үстерү» муниципаль программасын раслау турында» 2021 елның 17 мартындагы 4 номерлы карарына үзгәрешләр кертү хакында
Кече һәм урта эшкуарлыкны үстерү һәм эшкуарлык эшчәнлеген алып бару өчен кече һәм урта эшкуарлык субъектлары тарафыннан уңай икътисадый мохит булдыру максатларында, Чистай муниципаль районының Түбән Кондрата авыл җирлеге Башкарма комитеты
**КАРАР БИРӘ:**
1. Түбән Кондрата авыл җирлеге Башкарма комитетының 2021 елның 17 мартындагы 4 номерлы карары белән расланган «2021-2024 елларга Татарстан Республикасы Чистай муниципаль районының Түбән Кондрата авыл җирлегендә кече һәм урта эшкуарлыкны үстерү» муниципаль программасына түбәндәге үзгәрешләрне кертергә:
1.1. Программа паспортында «Чистай муниципаль районы халкын эш белән тәэмин итү программасы. Кредит акчалары һәм эшкуарларның үз акчалары. Җирле бюджет чараларын финанслау» сүзләрен түбәндәге сүзләргә алмаштырырга: «Программаны финанслауның гомуми күләме җирле бюджет акчалары исәбеннән 4 мең сум тәшкил итә, шул исәптән:
(мең сум)
<table>
<tbody>
<tr>
<td>Ел</td>
<td>җирле бюджет акчалары</td>
</tr>
<tr>
<td>2021</td>
<td>1</td>
</tr>
<tr>
<td>2022</td>
<td>1</td>
</tr>
<tr>
<td>2023</td>
<td>1</td>
</tr>
<tr>
<td>2024</td>
<td>1</td>
</tr>
<tr>
<td>Барлыгы</td>
<td>4»</td>
</tr>
</tbody>
</table>
1.2. Түбәндәге эчтәлекле 5 бүлек өстәргә:
«5. Программаны финанслау:
Кече һәм урта эшкуарлык субъектларына методик, консультация-мәгълүмати ярдәм күрсәтү, шулай ук ярдәмнең финанс, мәгълүмати һәм башка рәвешләрен алу механизмнары турында мәгълүмат бирү максатында җирле бюджет акчалары исәбеннән түбәндәге чаралар финанслана:
(мең сум)
<table>
<thead>
<tr>
<th rowspan="2">Чара исеме</th>
<th colspan="4">Акча күләме</th>
</tr>
<tr>
<th>2021 ел</th>
<th>2022 ел</th>
<th>2023 ел</th>
<th>2024 ел</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td>Кече һәм урта эшкуарлык субъектлары өчен методик ярдәмлекләр, мәгълүмати буклетлар, брошюралар, плакатлар, белешмәлекләр эшләү</td>
<td>1</td>
<td>1</td>
<td>1</td>
<td>1»;</td>
</tr>
</tbody>
</table>
1.3. Кушымта таблицасына түбәндәге эчтәлекле юл өстәргә:
<table>
<tbody>
<tr>
<td>Кече һәм урта эшкуарлык субъектлары өчен методик ярдәмлекләр, мәгълүмати буклетлар, брошюралар, плакатлар, белешмәлекләр эшләү</td>
<td>1</td>
<td>Авыл җирлеге Башкарма комитеты</td>
<td>2021-2024</td>
<td>Үткәрелгән чаралар саны, бер.</td>
<td>1</td>
<td>1</td>
<td>1</td>
<td>1</td>
</tr>
</tbody>
</table>
2. Әлеге карарны авыл җирлегенең мәгълүмат стендларында игълан итәргә, Чистай муниципаль районының рәсми сайтында «Интернет» мәгълүмат-коммуникация челтәрендә урнаштырырга һәм Татарстан Республикасының рәсми хокукый мәгълүмат порталында (PRAVO.TATARSTAN.RU) бастырып чыгарырга.
Түбән Кондрата авыл җирлеге
башлыгы
С.В. Васильев
### Кушымта
«2021-2024 елларга Татарстан Республикасы Чистай муниципаль районының Түбән Кондрата авыл җирлегендә кече һәм урта эшкуарлыкны үстерү» программасы нәтиҗәләрен бәяләүнең максатлары һәм индикаторлары
<table>
<thead>
<tr>
<th rowspan="2">Төп чаралар исеме</th>
<th rowspan="2">Бурычка туры килү</th>
<th rowspan="2">Башкаручылар</th>
<th rowspan="2">Теп чараларны башкару сроклары</th>
<th rowspan="2">Ахыргы нәтиҗәләрне бәяләү индикаторлары, үлчәү берәмлекләре</th>
<th colspan="4">Индикаторлар билгеләре</th>
</tr>
<tr>
<th>2021 ел</th>
<th>2022 ел</th>
<th>2023 ел</th>
<th>2024 ел</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td colspan="9">Максат исеме: Кече һәм урта эшкуарлык субъектлары үсеше өчен уңай шартлар тәэмин итү, инновацион икътисад формалаштыруның мөһим компоненты буларак кече һәм урта эшкуарлык субъектларының санын арттыру һәм аларның конкурентлык сәләтен тәэмин итү, шулай ук җирлекнең социаль-икътисадый үсеше бурычларын хәл итүгә аның өлешен арттыру</td>
</tr>
<tr>
<td>Республика һәм федераль бюджетлар акчаларыннан күрсәтелүче эшмәкәрлеккә ярдәм программалары буенча консультация ярдәме күрсәтү һәм мәгълүмат бирү</td>
<td>3</td>
<td>Чистай МР Түбән Кондрата авыл җирлеге Башкарма комитеты</td>
<td>2021-2024</td>
<td>Кече һәм урта эшкуарлык субъектларына күрсәтелгән консультацияләр саны, бер.</td>
<td>3</td>
<td>3</td>
<td>3</td>
<td>3</td>
</tr>
<tr>
<td>Кече урта эшкуарлыкны үстерү проблемаларына аларны хәл итү юлларын анкеталаштыру үткәрү</td>
<td>4</td>
<td>Чистай МР Түбән Кондрата авыл җирлеге Башкарма комитеты</td>
<td>2021-2024</td>
<td>Үткәрелгән анкеталар саны, бер.</td>
<td>2</td>
<td>2</td>
<td>2</td>
<td>2</td>
</tr>
<tr>
<td>Законнарны үзгәртү һәм үстерү, шулай ук эшкуарлыкка ярдәмнең гамәлдәге программалары буенча актуаль хокукый мәсьәләләр буенча кече һәм урта эшкуарлык субъектлары өчен киңәшмәләр һәм семинарлар үткәрү</td>
<td>1</td>
<td>Чистай МР Түбән Кондрата авыл җирлеге Башкарма комитеты</td>
<td>2021-2024</td>
<td>Үткәрелгән семинарлар саны, бер.</td>
<td>1</td>
<td>1</td>
<td>1</td>
<td>1</td>
</tr>
<tr>
<td>Аны яшьләр эшкуарлыгы өлкәсенә җәлеп итү буенча яшьләр бергәлеге белән эшләү</td>
<td>2</td>
<td>Чистай МР Түбән Кондрата авыл җирлеге Башкарма комитеты</td>
<td>2021-2024</td>
<td>Үткәрелгән чаралар саны, бер.</td>
<td>2</td>
<td>2</td>
<td>2</td>
<td>2</td>
</tr>
<tr>
<td>Кече һәм урта эшкуарлык субъектлары өчен методик ярдәмлекләр, мәгълүмати буклетлар, брошюралар, плакатлар, белешмәлекләр эшләү</td>
<td>1</td>
<td>Чистай МР Түбән Кондрата авыл җирлеге Башкарма комитеты</td>
<td>2021-2024</td>
<td>Үткәрелгән чаралар саны, бер.</td>
<td>1</td>
<td>1</td>
<td>1</td>
<td>1</td>
</tr>
</tbody>
</table>
|
0052629b129aa2db361f293ca4a7cb24 | 2,024 | null | Татарстан Республикасы Кама Тамагы муниципаль районының
Кече Салтык авыл җирлеге Советы
## КАРАРЫ
«30» июль 2024 ел
№ 101
**"Татарстан Республикасы Кама Тамагы муниципаль районы Кече Салтык авыл җирлеге» муниципаль берәмлеге Советының аерым карарларының үз көчләрен югалтуын тану турында**
«Татарстан Республикасы Кама Тамагы муниципаль районы Кече Салтык» авыл җирлеге" муниципаль берәмлеге Советының муниципаль норматив хокукый актларын Россия Федерациясенең гамәлдәге законнарына туры китерү максатларында Татарстан Республикасы Кама Тамагы муниципаль районы Кече Салтык авыл җирлеге Советы карар кабул итте:
1. Үз көчен югалткан дип танырга:
— Татарстан Республикасы Кама Тамагы муниципаль районы Кече Салтык авыл җирлеге Советының 13.03.2015 ел, № 145 карары «Кама Тамагы муниципаль районы Кече Салтык авыл җирлегендә муниципаль хезмәт вазыйфаларын биләүне дәгъвалаучы гражданнар тарафыннан керемнәре, мөлкәте һәм мөлкәти характердагы йөкләмәләре турында белешмәләр бирү, шулай ук Кама Тамагы муниципаль районы Кече Салтык авыл җирлеге муниципаль хезмәткәрләренең керемнәре, чыгымнары, мөлкәте һәм мөлкәти характердагы йөкләмәләре турында белешмәләр бирү хакындагы нигезләмәне раслау турында» (кертелгән үзгәрешләр белән 20.04.2016 № 24);
— Татарстан Республикасы Кама Тамагы муниципаль районы Советының 20.04.2016 ел, № 23 карары «Кама Тамагы муниципаль районы Кече Салтык авыл җирлегендә муниципаль хезмәт вазыйфаларын биләүне дәгъвалаучы гражданнар тарафыннан керемнәре, мөлкәте һәм мөлкәти характердагы йөкләмәләре турында белешмәләр бирү, шулай ук Кама Тамагы муниципаль районы Кече Салтык авыл җирлеге муниципаль хезмәткәрләренең керемнәре, чыгымнары, мөлкәте һәм МӨЛКӘТИ характердагы йөкләмәләре турында белешмәләр бирү хакындагы нигезләмәне раслау турында» (кертелгән үзгәрешләр белән 18.05.2022 № 48; 04.06.2023 № 83).
2. Әлеге карарны Татарстан Республикасының рәсми хокукый мәгълүмат порталында бастырып чыгарырга һәм Татарстан Республикасы Кама Тамагы муниципаль районының «Интернет»мәгълүмат-телекоммуникация челтәрендәге рәсми сайтына урнаштырырга.
3. Әлеге карарның үтәлешен тикшереп торуны Татарстан Республикасы Кама Тамагы муниципаль районының Кече Салтык авыл җирлеге башлыгы А. Г. Җиһаншинга йөкләргә.
Кече Салтык авыл җирлеге башлыгы,
Татарстан Республикасы Кама Тамагы
муниципаль районының Кече Салтык
авыл җирлеге Советы Рәисе
А.Г. Җиһаншин
|
0052ab8024173173d4743af8e57cf1a0 | 2,021 | null | Дүртенче чакырылыш ТР Питрәч муниципаль районы
Советының унбишенче утырышы
Татарстан Республикасы
Питрәч муниципаль районы Советы
# КАРАРЫ
9 сентябрь, 2021 ел
№ 102
## Татарстан Республикасы Питрәч муниципаль районының «Татар Казысы авыл җирлеге» муниципаль берәмлегенең җирдән файдалану һәм төзелеш кагыйдәләрен раслау турында
«Россия Федерациясендә җирле үзидарәне оештыруның гомуми принциплары турында» 2003 елның 6 октябрендәге 131-ФЗ номерлы Федераль закон, Россия Федерациясе Шәһәр төзелеше кодексы, Татарстан Республикасы Питрәч муниципаль районы уставы нигезендә, Татарстан Республикасы Питрәч муниципаль районының «Татар Казысы авыл җирлеге» муниципаль берәмлегенең җирдән файдалану һәм төзелеш кагыйдәләре проекты буенча гавами тыңлаулар беркетмәсен һәм гавами тыңлаулар нәтиҗәләре турында 2021 елның 31 августындагы бәяләмәне исәпкә алып, Татарстан Республикасы Питрәч муниципаль районы Советы карар кабул итте:
1. Татарстан Республикасы Питрәч муниципаль районының «Татар Казысы авыл җирлеге» муниципаль берәмлегенең җирдән файдалану һәм төзелеш кагыйдәләрен электрон чыганактагы кушымта нигезендә расларга.
2. Татарстан Республикасы Питрәч муниципаль районы башкарма комитетына Татарстан Республикасы Питрәч муниципаль районының «Татар Казысы авыл җирлеге» муниципаль берәмлегенең җирдән файдалану һәм төзелеш кагыйдәләрен территориаль планлаштыру федераль дәүләт мәгълүмат системасының рәсми сайтында (https://fgistp.economy.gov.ru/) урнаштыруны тәэмин итәргә.
3. Питрәч муниципаль районы Татар Казысы авыл җирлеге Советына «Татарстан Республикасы Питрәч муниципаль районының «Татар Казысы авыл җирлеге» муниципаль берәмлегенең җирдән файдалану һәм төзелеш кагыйдәләрен раслау турында» 2017 елның 31 мартындагы 54 номерлы карарының үз көчен югалткан дип танырга.
4. Әлеге карарны Татарстан Республикасы хокукый мәгълүматының рәсми порталында (www.pravo.tatarstan.ru) һәм Питрәч муниципаль районының рәсми сайтында (www.pestreci.tatarstan.ru) бастырып чыгарырга (халыкка җиткерергә).
5. Әлеге карар рәсми басылып чыккан (игълан ителгән) көненнән үз көченә керә.
6. Әлеге карарның үтәлешен тикшереп торуны Татарстан Республикасы Питрәч муниципаль районы Советының җирлекләрнең җирле үзидарә органнары белән үзара эшчәнлек, законлылык, хокук тәртибе һәм регламенты буенча даими комиссиясенә йөкләргә.
Питрәч муниципаль районы башлыгы
И.М. Кашапов
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0052ab8024173173d4743af8e57cf1a0-0-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
|
0053dfee8a6a5cec4e7e1cd76b237328 | 2,019 | null | COBET ТАТАРСКО-ДЮМ-ДЮМСКОГО СЕЛЬСКОГО ПОСЕЛЕНИЯ ЕЛАБУЖСКОГО МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА РЕСПУБЛИКИ ТАТАРСТАН
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0053dfee8a6a5cec4e7e1cd76b237328--1-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ АЛАБУГА МУНИЦИПАЛЬ РАЙОНЫ ТАТАР-ДӨМ-ДӨМ АВЫЛ ҖИРЛЕГЕ СОВЕТЫ
## РЕШЕНИЕ
## КАРАР
17 декабря 2019 г. с. Татарский Дюм-Дюм №174
*Татарстан Республикасы Алабуга муниципаль районы Татар Дөм-Дөме авыл җирлеге Советының 2006 елның 6 мартындагы 8 номерлы «Татар Дөм-Дөме авыл җирлеге Советы регламентын кабул итү турында» карарына үзгәрешләр кертү турында*
Гамәлдәге законнарга туры китерү максатларында Татарстан Республикасы Алабуга муниципаль районы Татар Дөм-Дөме авыл җирлеге советын гамәлдәге законнарга туры китерү максатларында
Карар:
1. Татарстан Республикасы Алабуга муниципаль районы Татар Дөм-Дөме авыл җирлеге Советының 2006 елның 6 мартындагы 8 номерлы «Татар Дөм-Дөме авыл җирлеге Советы регламентын кабул итү турында» гы карарына түбәндәге үзгәрешләрне кертергә:
1.1. Регламентның 24 статьясындагы 7 пунктын түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«7. Әгәр тәкъдим ителгән карар проекты әлеге регламент таләпләренә җавап бирмәсә яки аның буенча югарыда күрсәтелгән кирәкле материаллар тапшырылмаган булса, мондый проект җирлек башлыгы тарафыннан проектка карата билгеләнгән таләпләрне үтәү өчен инициаторга кире кайтарылырга тиеш.»;
1.2. Регламентның 6 бүлегенең 25 статьясындагы 3 пунктын төшереп калдырырга.
2. Әлеге карар рәсми басылып чыгарга тиеш.
3. Әлеге карарның үтәлешен контрольдә тотам.
<table><tr><td>Рәис</td><td>Р. Н. Бәдретдинов</td></tr></table>
|
0058e57391f1c63c6009d16bc844b8f0 | 2,022 | null | ## Тукай муниципаль районы Биклән авыл җирлеге Биклән авылы
## ГРАЖДАННАР ҖЫЕНЫ КАРАРЫ
«20» октябрь 2022 ел
№ 2
«Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында» 2003 елның 6 октябрендәге 131-ФЗ номерлы Федераль законның 25.1, 56 статьялары, «Татарстан Республикасында җирле үзидарә турында» 2004 елның 28 июлендәге 45-ТРЗ номерлы Татарстан Республикасы Законының 35 статьясы нигезендә Биклән авылы гражданнар җыены
### КАРАР БИРДЕ:
1. «2023 елда яшәү урыны буенча Биклән авыл җирлеге Биклән авылы территориясендә теркәлгән һәр балигъ булган кешегә 500 (биш йөз) сум күләмендә бер тапкыр түләү кертергә һәм I, II төркем инвалидлары һәм Бөек Ватан сугышы ветераннары, ялгыз яшәүче өлкән яшьтәге гражданнар һәм көндезге формада укучы студентлар, күп балалы гаиләләр өчен бер тапкыр түләү күләмен киметергә һәм аны әлеге категория гражданнар өчен 300 (өч йөз) сум күләмендә билгеләргә, әлеге сумманы түбәндәге мәсьәләне хәл итүгә юнәлдерергә:
— урамнар яктылыгы өчен светильниклар сатып алу;
— спорт-уен паркы төзелеше (территорияне әзерләү һәм планлаштыру; яктырту; җәяүлеләр тротуары төзү; спорт элементлары һәм балалар уен мәйданчыгы сатып алу)
2. Тукай муниципаль районы Биклән авыл җирлеге Биклән авылы гражданнар җыены нәтиҗәсен авыл җирлегенең мәгълүмат стендларында урнаштырып, халыкка җиткерергә.
3. Тукай муниципаль районы Биклән авыл җирлеге Биклән авылы гражданнар җыены нәтиҗәсен Тукай муниципаль районының рәсми сайтында «авыл җирлекләре» бүлегендә, Татарстан Республикасы хокукый мәгълүматының рәсми порталында урнаштырырга.
Гражданнар җыенында рәислек итүче,
Биклән авыл җирлеге Башлыгы
М. Ш. Сәхбеев
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0058e57391f1c63c6009d16bc844b8f0--1-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
|
005d43174dd2ff671694b1c9aaaa9351 | 2,016 | Religious newspaper | Бисмилләәһир-рахмәәнир-рахиим!
## АКТУАЛЬНАЯ ТЕМА
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/005d43174dd2ff671694b1c9aaaa9351-9-1.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
«Кто съест утром семь фиников, тому в тот день не навредят ни яд, ни колдовство до самой ночи», говорит пророк Мухаммад (да благословит его Аллах и приветствует). С его мудрыми словами согласна и современная медицина. Восточные ученые уверены: человек может несколько месяцев прожить на одних лишь финиках и воде – такой это питательный и полезный продукт.
Стакан молока с небольшим количеством топленого масла и горсть фиников способны вернуть силы ослабленному человеку. Полезные свойства фиников позволяют улучшить не только состояние здоровья, но и наше настроение.
Эти чудесные плоды содержат 23 вида аминокислот, которых во многих других фруктах просто не найти. Среди самых важных – триптофан. Он необходим нам для хорошей работы мозга и крепкой нервной системы. Едим финики и становимся спокойнее и умиротвореннее. Мало того, триптофан препятствует старению клеток.
А селен содержится в финиках в таком огромном количестве, что, по некоторым данным, способен даже остановить рост раковых клеток. Он замечательным образом укрепляет иммунную систему и снижает риск сердечных приступов. Финики – необычайно сладкий плод, но этот сахар отлично соседствует с витамином В5, помогающим ему очень быстро усваиваться организмом. В результате – быстрое утоление чувства голода, восстановление физической силы, энергии, свежесть и скорость мышления. В составе этих фруктов высокое содержание таких важных минералов, как магний, сера, медь, кальций и железо. Чтобы покрыть суточную потребность в этих элементах, достаточно съесть 10 фиников.
### Гранаты
Гранат одно из старейших деревьев на земле, а для мусульман – символ изобилия. Без его сочных алых зернышек немыслимо застолье на Ближнем Востоке. Плод уважают в России и ценят в Европе за гармоничное соединение полезных сахаров и щедрое присутствие редкого витамина РР, аскорбинки, железа и минеральных веществ.
Благодаря уникальному составу, рубиновые плоды обладают общеукрепляющими, антимикробными, противовоспалительными, жаропонижающими, ранозаживляющими и болеутоляющими свойствами. Гранатовый сок снижает кровяное давление и улучшает обменные процессы и состав крови. И самое важное свойство этой чудоягоды – она стимулирует жизненные силы организма и замедляет процессы старения. Употребление всего половины стакана гранатового сока с чайной ложкой меда каждый день будет способствовать очищению и обновлению крови.
Поэтому делаем сок и пьем, добавляем зерна граната в салаты, грызем зернышки вместе с косточкой и молодеем. Тем более, что гранат отлично сочетается с многими продуктами.
К примеру, из гранатового сока получаются отменные соусы. Если смешать стакан сока с половиной стакана толченых грецких орехов, измельченной зеленью кинзы и добавить немного острого перца, получится оригинальная заправка к мясным и рыбным блюдам. Сушеные зернышки граната добавляют к блюдам из гороха и бобов – в Индии такая приправа называется анардана. А дуэт граната с мясом можно назвать идеальным. Знатоки скажут, что лучший маринад для нежного и сочного шашлыка – гранатовый сок. От рубиновой жидкости кусок говядины или баранины приобретает тонкий аромат и чуть кисловатый приятный привкус.
На 1 кг мяса берется сок одного большого или двух маленьких гранатов. Мясо маринуется в течение 2-3 часов в холодильнике, надевается на шампуры и отправляется на мангал.
Кстати, достать зернышки из граната можно очень простым способом: нужно срезать верхушку граната, надрезать кожуру и замочить в миске с холодной водой на 5 минут. Затем, держа плод под водой, аккуратно разломать на кусочки и семена сами упадут на дно.
### Инжир
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/005d43174dd2ff671694b1c9aaaa9351-9-2.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
Согласно преданию, пророк Мухаммад (да благословит его Аллах и приветствует) сказал об инжире: «Угощайтесь этим и ешьте его. Если я скажу, что нам низведен Райский плод, то этим плодом будет инжир».
Этот уникальный фрукт содержит в себе витамины, белки, жиры, клетчатку, микроэлементы в нужных для человека пропорциях. Словно внутри этого маленького плода упаковали все самое необходимое для отлаженной работы человеческого организма. Было бы очень полезно для красоты и здоровья заменить инжиром и финиками всевозможные промышленные сладости из сахара и ароматизаторов.
Инжир содержит так много органических сахаров, что всего один плод способен утолить голод и вернуть бодрость. Фиги (инжир – это плоды фигового дерева) часто рекомендуют людям, выздоравливающим после болезни, а также ослабленным и пожилым. Мякоть инжира содержит вещества, которые облегчают отхождение мокроты и снижают повышенную температуру. Так что в сезон простуд очень пригодится замоченный в молоке сушеный инжир или варенье из фиг. Этот плод снижает уровень вредного холестерина в крови, укрепляет сердечную мышцу и улучшает работу нервной системы.
Свежий инжир бывает двух сортов – белый и темный. Первый считается более полезным, поэтому отдавайте предпочтение светлокоричневым плодам, слегка приплюснутым, с белым налетом. Налет – это вовсе не консервант, которым обрабатывают фиги, а выделившиеся в процессе сушки растительные сахара. Так что белый налет – верный признак сладости плодов. Хороший инжир должен быть достаточно гибким. Если фиги крошатся и ломаются в руках, не стоит их есть.
### Виноград
В плодах винограда обнаружено более 150 биологически активных веществ. Регулярное употребление в пищу свежего винограда и изюма снижает риск возникновения сердечно-сосудистых заболеваний. В придачу замедляется старение клеток, нормализуется состав крови и укрепляется иммунитет.
Изюм сохраняет все полезные вещества, которые содержатся в винограде. А порой даже оказывается полезнее. Например, в нем, по сравнению с виноградом, больше железа. Так что этот сухофрукт способен улучшить состав крови, цвет лица и поднять тонус организма. К тому же в изюме выше содержание полезного для сердца и сосудов калия. Кроме того, изюм чистит желудок, помогает унять кашель при простуде, улучшает работу печени и почек. Еще одно превосходство изюма по сравнению с виноградом состоит в его воздействии на зубную эмаль. Стоматологи относятся к винограду с опаской и рекомендуют полоскать рот каждый раз после того, как вы полакомились ягодами или выпили стакан сока. Сахара и кислоты, которых так много в винограде, разрушают зубную эмаль и провоцируют возникновение кариеса. А изюм таким свойством не обладает. Напротив, в процессе сушки винограда в нем образуются вещества, которые не дают бактериям закрепиться на поверхности зубов.
Выбирая изюм, стоит помнить, что темные сорта содержат меньше химических добавок. В процессе сушки любой, даже зеленый виноград приобретает коричневый оттенок, а для того, чтобы сохранить золотистый цвет, производители изюма обрабатывают его консервантами. Светлый изюм рекомендуется мыть более тщательно.
### Баранина с тыквой, инжиром и медом
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/005d43174dd2ff671694b1c9aaaa9351-9-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
Сладкая и ароматная баранина, приготовленная по этому рецепту, изумительна на вкус и выглядит очень празднично. А если делать ее накануне торжества и дать настояться, блюдо будет еще лучше.
1. Тыкву отварите на пару или запеките и разомните в пюре.
2. В большой кастрюле с толстым дном или в казане нагрейте масло и обжарьте баранину до коричневой корочки. Отложите. В той же посуде на медленном огне обжарьте до мягкости чеснок и лук. Добавьте травы.
3. Выложите в кастрюлю тыквенное пюре, инжир, душистый перец, корицу, мед, влейте бульон и 500 мл воды. Тщательно перемешайте и доведите до кипения. Переложите в кастрюлю обжаренную баранину, убавьте огонь и томите под крышкой до мягкости мяса. Приправьте по вкусу.
4. Дайте жаркому полностью остыть на плите, затем поставьте его на ночь в холодильник.
5. Перед подачей удалите застывший на поверхности жир, разогрейте баранину на медленном огне и украсьте зернами граната.
#### Рецепт
**Количество продуктов на 10 порций**
— 4 ст.л. оливкового масла
— 10 кусков баранины на косточке (лучше брать голяшки)
— 1 кг лука (мелко нарезать)
— 2 зубчика чеснока (порубить)
— 5-6 веточек тимьяна
— 2 веточки розмарина
— 400 г мякоти тыквы
— 450 г сушеного инжира
— 1 ч.л. душистого перца
— 2 палочки корицы
— 75 мл жидкого меда
— 700 мл крепкого мясного бульона
— зерна граната – для украшения
## Төмәндә 2017нче елның январь айларында намаз вакытлары
<table>
<thead>
<tr>
<th>ДАТА КӨН</th>
<th>ДЕНЬ НЕДЕЛИ</th>
<th>ФАДЖР МӘЧЕТЛӘРДӘ УКЫЛА</th>
<th>ВОСХОД КОЯШ ЧЫГА</th>
<th>ЗЕНИТ</th>
<th>ЗУХР ӨЙЛӘ</th>
<th>ACP ИКЕНДЕ</th>
<th>МАГРИБ АХШАМ</th>
<th>ИША ЯСТУ</th>
<th>ДАТА ХИДЖРА</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td>1</td>
<td>Bc</td>
<td>07:46</td>
<td>09:16</td>
<td>12:41</td>
<td>13:00</td>
<td>14:19</td>
<td>16:06</td>
<td>18:09</td>
<td>3</td>
</tr>
<tr>
<td>2</td>
<td>Пн</td>
<td>07:46</td>
<td>09:16</td>
<td>12:41</td>
<td>13:00</td>
<td>14:20</td>
<td>16:07</td>
<td>18:10</td>
<td>4</td>
</tr>
<tr>
<td>3</td>
<td>Вт</td>
<td>07:45</td>
<td>09:15</td>
<td>12:42</td>
<td>13:00</td>
<td>14:21</td>
<td>16:09</td>
<td>18:11</td>
<td>5</td>
</tr>
<tr>
<td>4</td>
<td>Cp</td>
<td>07:45</td>
<td>09:15</td>
<td>12:42</td>
<td>13:00</td>
<td>14:22</td>
<td>16:10</td>
<td>18:13</td>
<td>6</td>
</tr>
<tr>
<td>5</td>
<td>Чт</td>
<td>07:44</td>
<td>09:14</td>
<td>12:43</td>
<td>13:00</td>
<td>14:24</td>
<td>16:11</td>
<td>18:14</td>
<td>7</td>
</tr>
<tr>
<td>6</td>
<td>Пт</td>
<td>07:44</td>
<td>09:14</td>
<td>12:43</td>
<td>13:00</td>
<td>14:25</td>
<td>16:13</td>
<td>18:15</td>
<td>8</td>
</tr>
<tr>
<td>7</td>
<td>Сб</td>
<td>07:43</td>
<td>09:13</td>
<td>12:44</td>
<td>13:00</td>
<td>14:27</td>
<td>16:15</td>
<td>18:16</td>
<td>9</td>
</tr>
<tr>
<td>8</td>
<td>Bc</td>
<td>07:42</td>
<td>09:12</td>
<td>12:44</td>
<td>13:00</td>
<td>14:28</td>
<td>16:16</td>
<td>18:18</td>
<td>10</td>
</tr>
<tr>
<td>9</td>
<td>Пн</td>
<td>07:41</td>
<td>09:11</td>
<td>12:44</td>
<td>13:00</td>
<td>14:30</td>
<td>16:18</td>
<td>18:19</td>
<td>11</td>
</tr>
<tr>
<td>10</td>
<td>Вт</td>
<td>07:41</td>
<td>09:11</td>
<td>12:45</td>
<td>13:00</td>
<td>14:31</td>
<td>16:20</td>
<td>18:20</td>
<td>12</td>
</tr>
<tr>
<td>11</td>
<td>Cp</td>
<td>07:40</td>
<td>09:10</td>
<td>12:45</td>
<td>13:00</td>
<td>14:33</td>
<td>16:21</td>
<td>18:22</td>
<td>13</td>
</tr>
<tr>
<td>12</td>
<td>Чт</td>
<td>07:39</td>
<td>09:09</td>
<td>12:46</td>
<td>13:00</td>
<td>14:34</td>
<td>16:23</td>
<td>18:23</td>
<td>14</td>
</tr>
<tr>
<td>13</td>
<td>Пт</td>
<td>07:37</td>
<td>09:07</td>
<td>12:46</td>
<td>13:00</td>
<td>14:36</td>
<td>16:25</td>
<td>18:25</td>
<td>15</td>
</tr>
<tr>
<td>14</td>
<td>Сб</td>
<td>07:36</td>
<td>09:06</td>
<td>12:46</td>
<td>13:00</td>
<td>14:38</td>
<td>16:27</td>
<td>18:26</td>
<td>16</td>
</tr>
<tr>
<td>15</td>
<td>Bc</td>
<td>07:35</td>
<td>09:05</td>
<td>12:47</td>
<td>13:00</td>
<td>14:39</td>
<td>16:29</td>
<td>18:28</td>
<td>17</td>
</tr>
<tr>
<td>16</td>
<td>ΠΗ</td>
<td>07:34</td>
<td>09:04</td>
<td>12:47</td>
<td>13:00</td>
<td>14:41</td>
<td>16:31</td>
<td>18:29</td>
<td>18</td>
</tr>
<tr>
<td>17</td>
<td>Вт</td>
<td>07:33</td>
<td>09:03</td>
<td>12:47</td>
<td>13:00</td>
<td>14:43</td>
<td>16:33</td>
<td>18:31</td>
<td>19</td>
</tr>
<tr>
<td>18</td>
<td>Cp</td>
<td>07:31</td>
<td>09:01</td>
<td>12:48</td>
<td>13:00</td>
<td>14:45</td>
<td>16:35</td>
<td>18:32</td>
<td>20</td>
</tr>
<tr>
<td>19</td>
<td>Чт</td>
<td>07:30</td>
<td>09:00</td>
<td>12:48</td>
<td>13:00</td>
<td>14:47</td>
<td>16:37</td>
<td>18:34</td>
<td>21</td>
</tr>
<tr>
<td>20</td>
<td>Пт</td>
<td>07:28</td>
<td>08:58</td>
<td>12:48</td>
<td>13:00</td>
<td>14:49</td>
<td>16:39</td>
<td>18:36</td>
<td>22</td>
</tr>
<tr>
<td>21</td>
<td>Сб</td>
<td>07:27</td>
<td>08:57</td>
<td>12:49</td>
<td>13:00</td>
<td>14:51</td>
<td>16:41</td>
<td>18:37</td>
<td>23</td>
</tr>
<tr>
<td>22</td>
<td>Bc</td>
<td>07:25</td>
<td>08:55</td>
<td>12:49</td>
<td>13:00</td>
<td>14:53</td>
<td>16:43</td>
<td>18:39</td>
<td>24</td>
</tr>
<tr>
<td>23</td>
<td>Пн</td>
<td>07:23</td>
<td>08:53</td>
<td>12:49</td>
<td>13:00</td>
<td>14:54</td>
<td>16:45</td>
<td>18:41</td>
<td>25</td>
</tr>
<tr>
<td>24</td>
<td>Вт</td>
<td>07:22</td>
<td>08:52</td>
<td>12:49</td>
<td>13:00</td>
<td>14:56</td>
<td>16:48</td>
<td>18:42</td>
<td>26</td>
</tr>
<tr>
<td>25</td>
<td>Cp</td>
<td>07:20</td>
<td>08:50</td>
<td>12:50</td>
<td>13:00</td>
<td>14:58</td>
<td>16:50</td>
<td>18:44</td>
<td>27</td>
</tr>
<tr>
<td>26</td>
<td>Чт</td>
<td>07:18</td>
<td>08:48</td>
<td>12:50</td>
<td>13:00</td>
<td>15:00</td>
<td>16:52</td>
<td>18:46</td>
<td>28</td>
</tr>
<tr>
<td>27</td>
<td>Пт</td>
<td>07:17</td>
<td>08:47</td>
<td>12:50</td>
<td>13:00</td>
<td>15:03</td>
<td>16:54</td>
<td>18:48</td>
<td>29</td>
</tr>
<tr>
<td>28</td>
<td>Сб</td>
<td>07:15</td>
<td>08:45</td>
<td>12:50</td>
<td>13:00</td>
<td>15:05</td>
<td>16:57</td>
<td>18:50</td>
<td>1</td>
</tr>
<tr>
<td>29</td>
<td>Bc</td>
<td>07:13</td>
<td>08:43</td>
<td>12:50</td>
<td>13:00</td>
<td>15:07</td>
<td>16:59</td>
<td>18:52</td>
<td>2</td>
</tr>
<tr>
<td>30</td>
<td>Пн</td>
<td>07:11</td>
<td>08:41</td>
<td>12:51</td>
<td>13:00</td>
<td>15:09</td>
<td>17:01</td>
<td>18:53</td>
<td>3</td>
</tr>
<tr>
<td>31</td>
<td>Вт</td>
<td>07:09</td>
<td>08:39</td>
<td>12:51</td>
<td>13:00</td>
<td>15:11</td>
<td>17:03</td>
<td>18:55</td>
<td>4</td>
</tr>
</tbody>
</table>
Рабии у с-саании - Джумада-авваль 1438
### АССАЛЯМУ АЛЕЙКУМ ВА РАХМАТУЛЛАХИ ВА БАРАКАТУХУ, ДОРОГИЕ БРАТЬЯ И СЕСТРЫ!!!
Приглашаем вас на занятия по основам ислама и грамматике арабского языка.
Занятия проводятся по пятницам в 18.00, по воскресеньям в 16.00.
**ЗАНЯТИЯ БЕСПЛАТНЫЕ**
Офис Духовного управления мусульман Тюменской области
Тюмень, ул. Сакко, 5/1
Справки по тел.: 8 908 876 98 07, Искандар хазрат Юсупов
### www.alhakk.ru
— основы ислама
— время намаза
— мировые исламские новости
— новости мусульман Тюмени и Тюменской области
— актуальные статьи и публикации
— возможность задать вопрос специалистам-исламоведам в режиме on-line
### Мы в социальных сетях
### Члены редакционной коллегии
**Зиннат хазрат Садыков,**
председатель ДУМ ТО
**Искандар хазрат Юсупов,**
директор Исламского просветительского центра ЦРО ДУМ ТО
**Руслан хазрат Садрутдинов,**
имам-хатыйб мечети пос. Матмасы
**Раиль хазрат Махмутов,**
имам-хатыйб мечети г. Ялуторовска, имам-мухтасиб Ялуторовского района
|
005e0559a04ed338748a8beb561b321f | 2,019 | null | ## Компенсация түләүләрен бирү тәртибенә үзгәрешләр кертү турында
Хәерчелек белән көрәшү чараларын гамәлгә ашыру максатларында Татарстан Республикасы Апас муниципаль районы Башкарма комитеты карар бирә:
1. Татарстан Республикасы Апас муниципаль районы Башкарма комитетының «Мәктәпкәчә белем бирү программасын гамәлгә ашыручы мәгариф оешмаларына йөрүче балалары булган гражданнарга социаль ярдәм чаралары күрсәтү турында» 2013 ел, 24 сентябрь, 276 нчы карары белән расланган компенсация түләүләрен бирү тәртибенә түбәндәге үзгәрешләрне кертергә:
таблицага түбәндәге эчтәлекле юл өстәргә:
<table>
<tbody>
<tr>
<td>Яшәү минимумыннан түбәнрәк (күп балалы гаилә өчен)</td>
<td>0</td>
<td>0</td>
</tr>
</tbody>
</table>
2. Әлеге карарны Татарстан Республикасы Хокукый мәгълүматның рәсми сайтында (PRAVO.TATARSTAN.RU) бастырып чыгарырга һәм Апас муниципаль районының рәсми сайтына урнаштырырга.
3. Әлеге карарның үтәлешен контрольдә тотуны мәгариф бүлеге начальнигы А. Э. Хәйруллинага йөкләргә.
Җитәкчесе
А. Н. Гыйбадуллин
|
005e352d10ae7d9b6b622e964c32368d | null | Poetry, Scenario | “Дөньяның матурлыгы – әнкәйләрдә!”
Максат: Әнилəргə, əбилəргə карата шəфкатьлелек, мəрхəмəтлелек, мəхəббəт хислəре тəрбиялəү; аларны ихтирам итəргə, алар белəн горурланырга өйрəтү; балаларның сəнгатьле сөйлəм күнекмəсен үстерү.
Нигә бүген бөтен җирдә
Чәчәкләр балкый бездә?
Нигә кояш көлеп карый,
Беләбез һәммәбез дә. Полина
Бүген әниләр бәйрәме
Бүген җирдә тантана
Кояш шуңа көлә бүген
Гөлләр шуңа шатлана А.Азалия
Әниләрнең бәйрәменә
Куана шулай алар
Әниләрне котлый бүген
Җирдә барлык балалар. Эвелина
А.б: Көннəрне җылытып, алсу нурлар сибүче кояшы, түбəлəрдəн тамучы шаян, көмеш тамчылары белəн бергə күңелле яз килде! Ә сез белəсезме соң, язның иң беренче бəйрəме нинди бəйрəм əле?
Балалар: Әнилəр бəйрəме.
А.б: Әйе, язның беренче бəйрəме – 8 МАРТ. Ул безнең кадерле əнилəребез, əбилəребез, апаларыбыз, сеңеллəребез, матур кызларыбыз бəйрəме. Без сезнең барыгызны да яз бəйрəме белəн котлыйбыз. Сезгə сəламəтлек, гаилə бəхете телибез. Күклəрегез һəрвакыт аяз, күңеллəрегез тыныч һəм шат булсын!
Иртүк торып битен юган,
Кем уяткан Ләйләне?
Кыз: Уятмады, үзем тордым
Бүген әни бәйрәме!
Пәрдәләрне ачып куйдым
Көн кояшлы, көн ямьле!
Якты булсын, балкып торсын
Әниләрнең бәйрәме
Өстәл өстен кат-кат сөрттем
Җәйдем ап-ак җәймәне
Чиста булсын, пөхтә булсын
Бүген әни бәйрәме.
Әни сүзе иң бөек сүз,
Юк аңа һичбер алмаш.
Иң-иң əйбəт кешелəр дə
Әни кебек булалмас.
Минем əни бик əйбəт
Гел көлеп кенə тора.
Улым дип əйтеп
Сөеп, иркəлəп тора.
А.б. Чын күңелдән бүген котлыйбыз,
Бәйрәм белән Сезне, әниләр, әбиләр.
Сезнең өчен шигырь сөйлибез,
Сезнең өчен җырлар җырлыйбыз..
Чын күңелдән бүген котлыйбыз,
Бәйрәм белән Сезне, әниләр, бәйрәм белән әбиләр.
2 сыйныф кызлары биюе
А.б: Әни! Шушы кечкенə генə сүзгə никадəрле наз, җылылык сыйган. Алар безнең нəни генə шатлыгыбызны да зур итеп күрə белəлəр, кечкенə генə кайгыбызны да иң беренче булып уртаклашалар, шукланып алсак та кичерə белəлəр.
Әйдəгез əнилəрне беренче бəйрəм белəн котлап аларга иң изге, иң матур телəклəребезне, матур сүзлəребезне əйтик əле!
Имин булып атсын таң кояшы
Йөзегезгə нурлар сибелсен.
Һəр яңа таң сезгə бетмəс шатлык
Һəм гомерлек бəхет китерсен!
Җир йөзенең бөтен матурлыгын,
Килә сезгә бүләк итәсе.
Дөньядагы матур сүзләрнең дә
Иң җылысын сезгә әйтәсе.
Әнием – кадерлем
Әнием – якты йолдызым!
Әнием – бəгърем!
Әнием – бəхетем!
Әнием – сөеклем!
Әнием – җимешем!
Әнием – алтыным!
Әнием – бердəнберем!
Әнием – якты кояшым!
Әнием – йомшагым!
Әнием – җилəгем!
Әнием – йөрəк маем!
Әнием – чəчəгем!
Әнием – матурым!
Жыр “Туган як”
Бүген әниләр бәйрәме,
Бүген җирдә тантана.
Кояш шуңа көлә бүген,
Гөлләр шуңа шатлана.
Чын күңелдəн əйткəн сүзлəр
Менə иң яхшы бүлəк.
«Әнием, котлыйм»,-дип əйтсəң
Иң шəп бүлəк шул, димəк.
Минем əни бу дөньяның
Иң чибəре, сылуы
Нинди бəхет –
Һəр баланың
Үз əнисе булуы.
Минем əни, һич бəхəссез,
Иң сөйкемле əни ул!
Әйткəн сүзе,
Кылган эше –
Һəммəбезгə туры юл.
Борчыйсым килми əнине,
Елмаеп, көлеп йөрсен.
Иң матур əни икəнен,
Бөтен дусларым күрсен!
Тормышта ямь бирүче
Иң кадерле əнием
Мең йолдызлар арасыннан
Тапкан сине əтием
Кояш кебек өебезгə
Нур сибеп торасың син.
Күмәкләшеп без дә дуслар,
Җырлап алыйк әйдәле.
Котлы булсын, гөрләп торсын,
Әниләрнең бәйрәме.
Җыр: “Әнием - җаным син”
*<u>Дөньяда иң гүзәл,</u>*
*<u>Иң матур нурлы зат.</u>*
*<u>Ул минем әнием,</u>*
*<u>Ул минем әнием.</u>*
*<u>Кушымта: Иң якты кояшым,</u>*
*<u>Иң назлы гөлкәем,</u>*
*<u>Иң якын кешем син,</u>*
*<u>Әнием җаным син.</u>*
*<u>Кадерләп үстердең,</u>*
*<u>Җаныңны биреп син.</u>*
*<u>Төннәрен йокламый</u>*
*<u>Бәхетле булсын дип.</u>*
«Хатын-кыз көне»
Хатын-кыз көне бүген,
Әниләр бәйрәме.
Беләм мин ярата ул,
Чәчәкләр бәйләме.
Ә кайдан мартта сирень,
Канәфер табарга,
Мөмкин ак кәгазьгә
Чәчәкләр ясарга.
Шул сирень, канәферне
Өстәлгә куярмын,
Кочаклап бәйрәм белән
Әнине котлармын.
А.б: Әнилəребез кояштай озын гомерле булсыннар. Гел шулай яшь, гөл- чəчəклəр кебек балкып торсыннар.
Иң –иң сабыр, иң-иң тыйнак.
Иң ягымлы кешеләр.
Иң сөйкемле, мәрхәмәтле,
Алар безнең әниләр.
А.б. Әнинең куллары иң-иң йомшак, иң-иң җылы, иң-иң кадерле куллардыр, мөгаен. Шул ягымлы куллар сиңа кагылуга бөтен кайгыларың югала. Ә «балам» дип əйтсə, очар канатлар үсə. Әйдəгез, əнилəребезнең тавышларыннан танып карыйк.
> (Әнилəр белəн уен. Бала əнисен тавыштан танып белə уены). Әни үз баласына матур сүзләр әйтсен. Балалар арт белән басалар. Кемнең әнисе?
“Мин əнигə булышам”
Мин əнигə булышам
Табак савыт юышам.
Чистарган савыт-сабаны
Шкафларга куешам.
Мин əнигə булышам
Урын-җирлəр җыешам.
Гөллəргə сулар да сибəм.
Керлəрне дə юышам,
Мин əнигə булышам
Идəнне дə юышам,
Әни кебек эш остасы
Булу өчен тырышам.
Әниемә ял кирәк. Р.Миңнуллин
Әй, кызлар, әй малайлар,
Тик торыгыз, тыныгыз!
Аз гына да чыкмасын.
Сезнең тавыш –тыныгыз.
Әниебез арыган,
Ул эшеннән туктасын.
Тизрәк ятып йокласын.
Ял итсен, көч тупласын.
Әнием син болай да,
Ял итәсең бик сирәк.
Сиңа да бит ял кирәк.
Арыгансың бит инде,
Әнием ял ит инде.
Мине йоклат та тизрәк.
Әнием (Р.Миңнуллин)
Син, әнием, минем өчен
Бу дөньяда бер генә.
Елмайганда йөзләреңнән
Бар өйгә нур бөркелә.
Тыңлап бишек моңнарыңны,
Елавым басылган бит.
Телем дә минем иң әүвәл
“Әннә” дип ачылган бит.
А.б. <u>Ә хәзер</u> сорау-табышмаклар бәйгесе. Әниләрне сынап карыйк әле.
> Һәркемдә бар (исем)
>
> Күңелсезгә юаныч,
>
> Күңеллегә куаныч (җыр)
>
> Ялгыз гына ашалмый,
>
> Аннан башка эш бармый (тоз)
Үзе су, үзе каты (боз)
> Тәмле әзерләнгән ризык нәрсә барлыкка китерә (аппетит)
Су түгел – сыек,
Кар түгел – ак (сөт)
> Җиңе бар – күлмәк түгел,
>
> Бавы бар – алъяпкыч түгел (халат)
Алды да койрык, арты да койрык (шарф)
> Кешенең яшәү һәм ял итү урыны (өй)
Ябыкты исә ята, симерде исә тора (капчык)
> Бер башы, унике күзе бар (сәгать)
Җиде яшь тулгач кәҗә нишли? ( 8 гә китә)
> Күлмәкне ни өчен сатып алалар? (бушка бирмәгәнгә)
А.б.Булдырдыгыз, әниләр, тапкыр да сез, батыр да сез, матур да сез, назлы да сез.
А.б. Ә хәзер әниләр күзләрен бәйләп үз баласын тапсын әле. 5-6 бала баса, берсенең әнисе күзен бәйләп, куллары белән капшап, баласын эзли.
\*\* \*\*
> А.б.Ана өчен баладан газиз нәрсә булмас.
>
> Баланың бармагы авыртыр, ананың йөрәге авыртыр.
Улы данга чыкса, анасы яшәрер.
А.б. Әйе, Ана – бөек исем,
Нәрсә җитә ана булуга!
Шуңа күрә
Зур горурлык белән
Без сөйлибез АНА турында.
> “Койрыклар” (укучылар әзерләгән өзек)\*\*\*\*\* Әпипә бию
А.б: Дəү əнием, əбием! Балалар сез дə əйтеп карагыз əле бу сүзлəрне . нинди матур яңгырый бу сүз! Әни дигəн сүз кебек үк якын һəм кадерле. Сез аларның күзлəренə, кулларына игътибар иткəнегез бармы? Аларның куллары җыерчыклы, лəкин сезне иркəлəгəндə аннан да йомшак куллар юктыр мөгаен.
Читает ученик. - Балакаем, - ди əби
\- Алмакаем, - ди əби.
Шикəрем син, балым син,
Иң кадерле җаным син.
Минем хөрмə җимешем,
Челтерəп аккан инешем…
«Каян таба сүзлəрен»
Тезə тəмле сүзлəрен
Мин алай əйтə белмим
\- Әбием, -дим, - əбием!
А.б: Сабыр, йомшак күңелле əбилəребез бүгенге бəйрəмгə килүегез өчен зур рəхмəт! Гел шулай якты йөзле, тəмле сүзле булып оныкларыгызны сөендереп, оныкларыгыз сезне сөендереп яшəсеннəр иде!
Мин əбине бик яратам
Бик сөйкемле булганга.
Әллə инде уңган кулы
Бар эшне булдырганга.
Минем əби алтын куллы,
Әллə нилəр пешерə.
Кирəк чакта эшлəп куя
Минем барлык эшне дə.
Мин əбине бик яратам,
Шундый уңган булганга
Горурланып йөрим əле
Минем əби булганга.
«Дәү әнием» Алина
Әниемнең әнисе
Әбием була минем.
Әби генә түгел әле,
Ул минем дәү әнием.
Тәмле ашлар пешерә,
Матур гөлләр үстерә.
Өебезнең нуры ул,
Барыбыздан олы ул.
*<u>Бал корты 4 кл бию</u>*
Минем әни пәрәмәчне
Шундый тәмле пешерә,
Телеңне йотарсың малай,
Ашап карасаң менә.
Өчпочмакка җитми инде,
Ни генә әйтсәгез дә,
Әнием кебек берәү дә,
Пешерә белмидер лә.
Кыстыбыйны бик яратам,
Бәлешне дә үз итәм,
Әнием кебек пешекче,
Бар микән җирдә бүтән?
“Әни пәрәмәч пешерә”
Әни пәрәмәч пешерә,
Вак итеп, тәмле итеп.
Без табында чәй эчәбез,
Бергәләп ямьле итеп.
Мин дә булыштым әнигә,
Пәрәмәчләр ясарга,
Үзең пешергәч, тәмле ул.
Кирәк эшләп ашарга.
Көннәр якты булсын өчен, Әни кирәк
Йокы татлы булсын өчен, Әни кирәк
Җил-яңгырдан саклар өчен, Әни кирәк
Усаллардан яклар өчен Әни кирәк
Әни кирәк, әни кирәк!
Газиз Әнкэй!\
Иң сөйкемле күзләр – синеке1
Йомшак, җылы куллар – синеке!
Иң-иң татлы сүзләр – синеке!
Җан изрәткеч җырлар – синеке!
Синсез дөнья күрмәс идек.
Синсез берни белмәс идек,
Синсез берни кылмас идек,
Синсез кеше булмас идек!
Рәхмәт сезгә, әниләр!
Җыр “Бер кыз бала җыр чыгарган”
А.б: Кадерледəн-кадерле əнилəребез, дəү əнилəребез, ак əбилəребез, апаларыбыз, сеңеллəребез. Сезне тагын бер кат бəйрəм белəн котлыйбыз! Сезгə зур уңышлар телəп кабат очрашканга кадəр сау булыгыз!
<span class="mark">Ә хәзер, әниләр өчен иң кадерле бүләкләрне, бала үз куллары белән ясаган кечкенә генә бүләкләрне зур итеп кабул итеп алыгыз.</span>
<span class="mark"> Хөрмәтле әниләр! Балаларыгыз әзерләгән бүгенге бәйрәмгә килгәнегез өчен, күңелле итеп катнашып утырганыгыз өчен рәхмәт сезгә. Бала өчен җир йөзендә әнидән дә якты, әнидән дә рәхимле, мәхәббәтле , әнидән дә олы җанлы зат юктыр. Балаларыгызга дөньяның рәхәтен, тормышның михнәтен, күңелнең сафлыгын, намусның пакълыгын аңларга өйрәткән өчен. Алар сырхаулап ятканда, күкрәгегезгә кысып, “Җан җимешем, балам”, – дип, чын күңелдән борчылганыгыз өчен рәхмәт сезгә. Сез булмасагыз, алар оясыз кош, моңсыз җыр, җырсыз сандугач кебек булыр иделәр. Аллаһның мең рәхмәте яусын сезгә. Озын гомер, тән сихәте, саулык, күңелегездәге җан җылысының нурын сүндермичә балаларыгызны алга таба да яхшы тәрбия биреп яши алсагыз иде.</span>
|
005eb4c96378d1ddc0cbc0f2a0954085 | 2,019 | null | ## Ошторма-Юмья авыл җирлеге башкарма комитет Нигезләмәсе
20 февраль 2019 ел
№2
Татарстан Республикасы Кукмара муниципаль районы Ошторма-Юмья авыл җирлеге башкарма комитеты карары белән расланган "Татарстан Республикасы Кукмара муниципаль районы Ошторма-Юмья авыл җирлеге территориясендә күчемсез милек объекты адресларын бирү, үзгәртү һәм гамәлдән чыгару" муниципаль хезмәт күрсәтүнең административ регламентына үзгәрешләр кертү турында 23 сентябрь 2015 ел №2
Дәүләт һәм муниципаль хезмәтләрдән файдаланганда гражданнарның өстәмә гарантияләрен билгеләү өлешендә "дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтүне оештыру турында" Федераль законга үзгәрешләр кертү хакында " 2018 елның 19 июлендәге 204-ФЗ номерлы Федераль закон нигездә яраклаштыру максатыннан Ошторма-Юмья авыл җирлеге башкарма комитеты карар бирә.
1. Республикасы Кукмара муниципаль районы Ошторма-Юмья авыл җирлеге башкарма комитеты карары белән расланган "Татарстан Республикасы Кукмара муниципаль районы Ошторма-Юмья авыл җирлеге территориясендә күчемсез милек объекты адресларын бирү, үзгәртү һәм гамәлдән чыгару" муниципаль хезмәт күрсәтүнең административ регламентына түбәндәге үзгәрешләрне кертергә 23 сентябрь 2015 ел №2
1.1 5.3 пунктның дүртенче абзацында "документларда каралмаган" сүзләрен "документлар яки мәгълүмат яисә гамәлләрне тормышка ашыру, тәкъдим итү яки гамәлгә ашыру каралмаган "сүзләренә үзгәртергә
1.2. 5.10.1 һәм 5.10.2 пунктларын түбәндәге эчтәлек белән тулыландырырга:
“5.10.1 Шикаять әлеге регламентның 5.10 пунктында күрсәтелгән, мөрәҗәгать итүчегә җавап бирергә тиешле дәрәҗәдә канәгатьләндерелергә тиешле дип танылган очракта, муниципаль хезмәт күрсәткәндә ачыкланган җитешсезлекләрне кичекмәстән бетерү максатларында, Исполом тарафыннан гамәлгә ашырыла торган гамәлләр турында мәгълүмат бирелә, шулай ук китерелгән уңайсызлыклар өчен гафу үтенә һәм муниципаль хезмәтләрдән файдалану өчен, мөрәҗәгать итүчегә алга таба ирешергә тиешле эшчәнлек турында мәгълүмат бирелә.
5.10.2. "Шикаятьне канәгатьләндерелергә тиеш түгел дип танылган очракта, әлеге Регламентның 5.10 пунктында күрсәтелгән мөрәҗәгать итүчеләр тарафыннан кабул ителгән карарны куллану турында дәлилләнгән аңлатмалар, шулай ук кабул ителгән карарга шикаять белдерү тәртибе турында мәгълүмат бирелә”
2. Әлеге карарны Татарстан Республикасының хокукый-мәгълүмати рәсми порталында бастырып чыгарырга
Ошторма-Юмья авыл җирлеге башкарма комитет житэкчесе
А.Н. Рамазанов
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/005eb4c96378d1ddc0cbc0f2a0954085--1-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
|
005ebd60b5865243ed520d92c15df894 | 2,021 | null | ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ
Аксубай
муниципаль районы
муниципаль берәмлеге
423067 Иске Кармәт авылы
Ленин урамы, 37
тел. 884344 4-60-38
РЕСПУБЛИКА ТАТАРСТАН
Аксубаевский
муниципальный район
муниципальное образование
423067 с. Старая Киреметь
улица Ленина, 37
Тел. 884344 4-60-38
Иске Кармәт авыл җирлеге башкарма комитеты
## КАРАР
№ 10
14.12.2021 ел
**Татарстан Республикасы Аксубай муниципаль районы Иске Кармәт авыл җирлеге бюджет кытлыгын финанслау чыганакларының Баш администраторлары исемлеген раслау турында**
Россия Федерациясе Бюджет кодексының 160² статьясындагы 4 пунктының өченче абзацы нигезендә Татарстан Республикасы Аксубай муниципаль районы Иске Кармәт авыл җирлеге башкарма комитеты КАРАР БИРӘ:
1. Татарстан Республикасы Аксубай муниципаль районының Иске Кармәт авыл җирлеге бюджеты кытлыгын финанслау чыганакларының Баш администраторлары исемлеген раслау турында"
2. Әлеге карар, 2022 ел, 2023 һәм 2024 еллар план чорына Татарстан Республикасы Аксубай муниципаль районының Иске Кармәт авыл җирлеге бюджетын төзегәндә һәм үтәгәндә барлыкка килгән хокук мөнәсәбәтләренә карата кулланыла дип билгеләргә.
Иске Кармәт авыл җирлеге
башкарма комитеты җитәкчесе: А.В.Парфенов
Татарстан Республикасы Аксубай муниципаль районы Иске Кармәт авыл җирлеге Башкарма комитетының 14.12.20021 ел, № 10 карары белән расланган
### Татарстан Республикасы Аксубай муниципаль районы Иске Кармәт авыл җирлеге бюджеты кытлыгын финанслау чыганакларының Баш администраторлары исемлеге
<table>
<thead>
<tr>
<th colspan="3">Бюджет классификациясе коды</th>
</tr>
<tr>
<th>Татарстан Республикасы Аксубай муниципаль районы Иске Кармәт авыл җирлеге бюджеты кытлыгын финанслау чыганагының баш администраторы коды</th>
<th>Татарстан Республикасы Аксубай муниципаль районы Иске Кармәт авыл җирлеге бюджеты кытлыгын финанслау чыганагының төркем, төркемнәре, статьялары һәм төрләре</th>
<th>Татарстан Республикасы Аксубай муниципаль районы Иске Кармәт авыл җирлеге бюджеты кытлыгын финанслау чыганагының төркем, төркемнәре, статьялары һәм төрләре</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td colspan="3">Аксубай муниципаль районының финанс бюджет палатасы</td>
</tr>
<tr>
<td>300</td>
<td>01 05 02 01 10 0000 510</td>
<td>Авыл җирлекләре бюджетларының башка калган акчаларын арттыру</td>
</tr>
<tr>
<td>300</td>
<td>01 05 02 01 10 0000 610</td>
<td>Авыл җирлекләре бюджетларының башка калган акчаларын киметү</td>
</tr>
</tbody>
</table>
|
005f3068d5e78494a80d46b49a870329 | 2,020 | Governmental decree | КАБИНЕТ МИНИСТРОВ
РЕСПУБЛИКИ ТАТАРСТАН
ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ
МИНИСТРЛАР КАБИНЕТЫ
ПОСТАНОВЛЕНИЕ
КАРАР
2020 ел, 21 май
г.Казань
№ 414
Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының «Татарстан Республикасында калдыклар белән, шул исәптән каты коммуналь калдыклар белән эш итү өлкәсендә территориаль схеманы раслау турында» 2018 ел, 13 март, 149 нчы карары белән расланган Татарстан Республикасында калдыклар белән, шул исәптән каты коммуналь калдыклар белән эш итү өлкәсендә территориаль схемага үзгәреш кертү хакында
## Татарстан Республикасы Министрлар Кабинеты КАРАР БИРӘ:
Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының «Татарстан Республикасында калдыклар белән, шул исәптән каты коммуналь калдыклар белән эш итү өлкәсендә территориаль схеманы раслау турында» 2018 ел, 13 март, 149 нчы карары белән расланган (Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 2019 ел, 14 май, 391 нче карары белән кертелгән үзгәрешләрне исәпкә алып) Татарстан Республикасында калдыклар белән, шул исәптән каты коммуналь калдыклар белән эш итү өлкәсендә территориаль схемага, 10 бүлекнең 10.4 бүлекчәсен түбәндәге редакциядә бәян итеп, түбәндәге үзгәрешне кертергә:
### «10.4. Каты коммуналь калдыклар белән эш итү өлкәсендә иң чик тарифларны исәпләү
Каты коммуналь калдыклар белән эш итү өлкәсендә иң чик тарифларның түбәндәге төрләре җайга салынырга тиеш:
— каты коммуналь калдыклар белән эш итү буенча төбәк операторы хезмәтенә бердәм тариф;
— каты коммуналь калдыкларын эшкәртү тарифы;
— каты коммуналь калдыкларын зарарсызландыру тарифы;
— каты коммуналь калдыкларын күмү тарифы;
— энергетик утильләштерүгә тариф.
Тарифлар Россия Федерациясе субъектының тарифларны дәүләт тарафыннан җайга салу өлкәсендәге башкарма хакимият органы йә, Россия Федерациясе субъекты законы белән тиешле вәкаләтләр тапшырылган очракта, тарифларны җайга салуны гамәлгә ашыручы җирле үзидарә органы тарафыннан билгеләнә, шул ук вакытта алар җитештерү һәм инвестиция программаларын тормышка ашыруга икътисадый нигезләнгән чыгымнарны компенсацияләргә һәм агымдагы эшчәнлек табышлылыгың һәм каты коммуналь калдыклар белән эш итү өлкәсендә эшчәнлекнең җайга салына торган төрләрен гамәлгә ашырганда кулланыла торган инвестицияләнгән капиталның икътисадый нигезләнгән дәрәҗәсен тәэмин итәргә тиеш.
Каты коммуналь калдыклар белән эш итү буенча төбәк операторы хезмәтенә бердәм тарифны исәпләү, юридик затка төбәк операторы статусы бирелгән һәм аның эшчәнлек зонасы конкурс буенча сайлап алу нигезендә билгеләгәннән соң, субъектның вәкаләтле башкарма хакимият органнары тарафыннан башкарыла, конкурс буенча сайлап алу Россия Федерациясе субъектының вәкаләтле башкарма хакимият органнары тарафыннан Россия Федерациясе Хөкүмәтенең «Россия Федерациясе субъектларының вәкаләтле башкарма хакимият органнары тарафыннан каты коммуналь калдыклар белән эш итү буенча төбәк операторларын конкурс нигезендә сайлап алуны үткәрү турында» 2016 елның 5 сентябрендәге 881 номерлы карары нигезендә үткәрелә.
Каты коммуналь калдыклар белән эш итү буенча төбәк операторы хезмәтенә бердәм тарифны исәпләү Каты коммуналь калдыклар белән эш итү өлкәсендә бәя билгеләү нигезләре, Россия Федерациясе Хөкүмәтенең 2016 елның 30 маендагы 484 номерлы карары белән расланган Каты коммуналь калдыклар белән эш итү өлкәсендә тарифларны җайга салу кагыйдәләре белән билгеләнгән тәртип һәм Монополиягә каршы федераль хезмәтнең 2016 елның 21 ноябрендәге 1638/16 номерлы боерыгы белән расланган Каты коммуналь калдыклар белән эш итү өлкәсендә җайга салына торган тарифларны исәпләү буенча методик күрсәтмәләр нигезендә гамәлгә ашырыла.
Каты коммуналь калдыклары белән эш итү өлкәсендәге мәгълүмат, шул исәптән тарифлар һәм төбәк операторы турындагы белешмәләр ачык булырга һәм операторларның һәм (яки) Россия Федерациясе субъектының башкарма хакимият органнарының «Интернет» мәгълүмат-телекоммуникация челтәрендәге сайтларында урнаштырылырга тиеш. Дәүләт тарафыннан җайга салына торган бәяләр (тарифлар) өлкәсендә дәүләт контроле (күзәтчелеге) турындагы нигезләмә Россия Федерациясе Хөкүмәтенең 2013 елның 27 июнендәге 543 номерлы карары белән расланган.
Эшчәнлек зоналарының һәрберсе өчен төбәк операторыларының бердәм тарифының фаразланган мәгънәләре 10.4.1 һәм 10.4.2 нче таблицаларда китерелгән.
Каты коммуналь калдыклар белән эш итү өлкәсендә иң чик тарифларның фаразланган мәгънәләре кирәкле тулаем керемгә, шул исәптән тарифларны билгеләгәндә исәпкә алынмаган законнарга үзгәреш кертүгә бәйле рәвештә һәм чыгымнарны һәм алынып бетмәгән керемнәрне каплауга бәйле рәвештә, шулай ук нигезсез алынган керемнәрне төшереп калдыруга бәйле рәвештә төзәтмәләр кертүне исәпкә алмый.
Каты коммуналь калдыклар белән эш итү өлкәсендә иң чик тарифлар Татарстан Республикасы тарифларын җайга салу органы тарафыннан раслана. Территориаль схемада китерелгән тарифларның мәгънәләре фараз булып тора һәм белешмә өчен китерелгән.
10.4.1 нче таблица
Төбәк операторыларның бердәм тарифының фаразланган мәгънәләре
(бер тоннага сум, өстәлгән бәягә салымсыз)
<table>
<tr>
<td>Төбәк операторы эшчәнлеге зонасы</td>
<td>2020 ел</td>
<td>2021 ел</td>
<td>2022 ел</td>
<td>2023 ел</td>
<td>2024 ел</td>
<td>2025 ел</td>
<td>2026 ел</td>
<td>2027 ел</td>
<td>2028 ел</td>
</tr>
<tr>
<td>Көнбатыш</td>
<td>3 209</td>
<td>3 559</td>
<td>6 410</td>
<td>6 574</td>
<td>6 745</td>
<td>6 929</td>
<td>7 102</td>
<td>7 278</td>
<td>7 447</td>
</tr>
<tr>
<td>Көнчыгыш</td>
<td>3 016</td>
<td>3 644</td>
<td>6 937</td>
<td>7 164</td>
<td>7 393</td>
<td>7 664</td>
<td>7 867</td>
<td>8 064</td>
<td>8 275</td>
</tr>
<tr>
<td>Уртача мәгънә</td>
<td>3 120</td>
<td>3 598</td>
<td>6 653</td>
<td>6 846</td>
<td>7 043</td>
<td>7 268</td>
<td>7 454</td>
<td>7 640</td>
<td>7 829</td>
</tr>
</table>
10.4.2 нче таблица
Төбәк операторыларның бердәм тарифының фаразланган мәгънәләре
(1 куб.метрга сум, өстәлгән бәягә салымсыз)\*
<table>
<tr>
<td>Төбәк операторы эшчәнлеге зонасы</td>
<td>2020 ел</td>
<td>2021 ел</td>
<td>2022 ел</td>
<td>2023 ел</td>
<td>2024 ел</td>
<td>2025 ел</td>
<td>2026 ел</td>
<td>2027 ел</td>
<td>2028 ел</td>
</tr>
<tr>
<td>Көнбатыш</td>
<td>416</td>
<td>461</td>
<td>831</td>
<td>852</td>
<td>874</td>
<td>898</td>
<td>921</td>
<td>943</td>
<td>965</td>
</tr>
<tr>
<td>Көнчыгыш</td>
<td>391</td>
<td>472</td>
<td>899</td>
<td>929</td>
<td>958</td>
<td>993</td>
<td>1 020</td>
<td>1 045</td>
<td>1 073</td>
</tr>
<tr>
<td>Уртача мәгънә</td>
<td>404</td>
<td>466</td>
<td>862</td>
<td>887</td>
<td>913</td>
<td>942</td>
<td>966</td>
<td>990</td>
<td>1 015</td>
</tr>
</table>
\*Исәпләү, уртача тыгызлыкны 1 куб.метрга 0,1296185 тонна күләмендә кулланып, 1 тоннага фаразланган тариф мәгънәләреннән күчерү юлы белән башкарылды.».
Татарстан Республикасы
Премьер-министры
А.В.Песошин
|
006123de96d80b13c6cee639372444bb | 2,020 | null | ## ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ТЕЛӘЧЕ МУНИЦИПАЛЬ РАЙОНЫ АЙДАР АВЫЛ ҖИРЛЕГЕ СОВЕТЫ
### (IѴчакырылыш)
## КАРАР
### беренче утырыш
№ 2
21 сентябрь 2020 ел
*Татарстан Республикасы Теләче муниципаль районы Советына Татарстан Республикасы Теләче муниципаль районы Айдар авыл җирлеге Советы вәкилен сайлау турында*
«Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында» 2003 елның 6 октябрендәге 131-ФЗ номерлы Федераль законның 35 статьясындагы 4 пункты, «Татарстан Республикасында җирле үзидарә турында» 2004 елның 28 июлендәге 45-ТРЗ номерлы Татарстан Республикасы Законының 22 статьясындагы 3 пункты, «Татарстан Республикасы Теләче муниципаль районының Айдар авыл җирлеге» муниципаль берәмлеге Уставының 36 статьясы, яшерен тавыш бирү нәтиҗәләре турында хисап комиссиясе утырышының 2020 елның 21нче сентябрендәге 3 номерлы беркетмәсе нигезендә,Татарстан Республикасы Теләче муниципаль районы Айдар авыл җирлеге Советы,
**КАРАР ИТТЕ:**
1. Татарстан Республикасы Теләче муниципаль районы Советына Татарстан Республикасы Теләче муниципаль районы Айдар авыл җирлеге Советы вәкиле итеп Хәсәншин Хәйрулла Шәйхулловичны сайларга.
2. Әлеге карар гамәлдәге законнар нигезендә үз көченә керә.
Татарстан Республикасы
Теләче муниципаль районы
Айдар авыл җирлеге
башлыгы
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/006123de96d80b13c6cee639372444bb--1-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
Р.Р. Хаҗиев
|
00628afef1f4b454c3ba141f99b1ad4a | 2,020 | Pedagogical journal | 420066, Казань,
ул. Декабристов, 2
magarif@bk.ru
www.magarif-uku.ru
## РЕДКОЛЛЕГИЯ
(алфавит тәртибендә):
ГАЙСИН Илгизәр Тимергали улы,
КФУның география һәм экология белеме бирү
теориясе һәм методикасы кафедрасы мөдире,
педагогика фәннәре докторы, профессор,
Татарстанның атказанган укытучысы
ГАЛИМУЛЛИНА Әлфия Фоат кызы,
КФУның Лев Толстой исемендәге Филология
һәм мәдәниятара багланышлар институтының
рус һәм чит телләр филологиясе кафедрасы
профессоры, педагогика фәннәре докторы
КӘРИМОВА Диләрә Салих кызы,
Казандагы 146 нчы урта мәктәп директоры,
педагогика фәннәре кандидаты
МИҢНУЛЛИН Ким Мөгаллим улы,
ТР ФАнең Г.Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият
һәм сәнгать институты директоры, филология
фәннәре докторы
МИРГАЛИМОВ Илдар Флүс улы,
Татарстан Республикасы матбугат һәм
массакүләм коммуникацияләр агентлыгы
җитәкчесе урынбасары
МӨХӘРЛӘМОВА Гөлназ Нурфат кызы,
ТР ФАнең Г.Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият
һәм сәнгать институтының милли мәгариф
бүлеге мөдире, филология фәннәре кандидаты
СӘЯХОВ Илдар Искәндәр улы,
Казандагы 180 нче гимназия директоры
ТАИШЕВА Сөмбел Нурислам кызы,
«Мәгариф» журналының баш мөхәррире;
«ТАТМЕДИА» АЖ генераль директоры
урынбасары, социология фәннәре кандидаты
ТИМЕРКӘЕВ Борис Ахун улы,
Казан илкүләм-тикшеренү техник университетыКазан авиация институты профессоры, физикаматематика фәннәре докторы, ТР ФАнең
мөхбир әгъзасы
ХАЛИКОВ Илгиз Илдар улы,
Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма
комитеты җитәкчесе урынбасары
ХАЛИКОВА Фидалия Дамир кызы,
КФУның А.М. Бутлеров исемендәге химия
институты доценты, IT– лицей укытучысы,
педагогика фәннәре кандидаты
ХӘМИДУЛЛИНА Камәрия Зиннур кызы,
Казандагы Ш.Мәрҗани исемендәге 2 нче татар
гимназиясе директоры, Татарстанның халык
укытучысы
ХӘМИТОВА Гөлназ Рәшит кызы,
ТР Мәгарифне үстерү институтының мәктәпкәчә
һәм башлангыч гомуми белем бирү кафедрасы
мөдире, педагогика фәннәре кандидаты
ФӘТТИЕВ Марат Минтаһир улы,
Казан шәһәренең мәгариф идарәсе җитәкчесе
урынбасары
ҺАДИУЛЛИН Илсур Гәрәй улы,
ТР Мәгариф һәм фән министрының беренче
урынбасары, педагогика фәннәре кандидаты
ШӘЙХЕЛИСЛАМОВ Рәис Фәлих улы,
КФУның Идел буе төбәкара үзәге директоры,
икътисад фәннәре докторы, педагогика фәннәре
кандидаты
ЯКОВЕНКО Татьяна Владимировна,
ТР Мәгарифне үстерү институтының фәнни
һәм инновацион эшчәнлек буенча проректоры,
педагогика фәннәре кандидаты
## РЕДАКЦИЯ
«ТАТМЕДИА» АҚ филиалы –
«Мәгариф» журналы редакциясе җитәкчесе –
баш мөхәррир
**Таишева Сөмбел Нурислам кызы**
Баш мөхәррир урынбасары
**Исмәгыйлова Расиха Габделбәр кызы**
тел.: 222-09-84 (1227)
rasihafaiz4@mail.ru
Җаваплы сәркатип
**Хөснетдинова Раушания Рәхимҗан кызы**
rauhania_68@mail.ru
Бүлек мөхәррире
**Сабирҗанов Таһир Әюп улы**
тел.: (843) 222-06-09
Sabir.tagir@bk.ru
Интернет-сайт бүлеге мөхәррире
**Юнысова Айгөл Фәнис кызы**
aigul-yu@mail.ru
Әдәби редактор: **И.М. Газизова**
Корректорлар: **Г.Ф. Гайнуллина, Г.П. Слесарева**
Верстка: **Д.И. Зөфәрова**
Басарга кул куелды 02.07.20.
Журналның типографиядән чыгу көне 09.07.20.
Форматы 70 x 108 1/16.
Китап-журнал кәгазе. Журнал гарнитурасы. Компьютерда
җыела. Офсет ысулы белән басыла. Нәшер-хисап
табагы 15. Басма табагы 6. Шартлы буяу оттискы 6,3.
Заказ номеры А-1551
Адрес: 420066, Казан, Декабристлар ур., 2.
«Мәгариф» журналы редакциясе, а/т 47
E-mail: magarif@bk.ru
Сайт: magarif-uku.ru © «Мәгариф», 2020 ел (12+)
1 нче тышлыкта һәм 20 нче биттә: Бөгелмә шәһәрендәге 2 нче лицей директоры Геннадий Иванов. Фото аның шәхси архивыннан.
Реклама хезмәте телефоны: (843) 222-06-09
УЧРЕДИТЕЛЬ: АО «ТАТМЕДИА». www.tatmedia.ru
Издатель: АО «Татмедиа» 420097, Казань, ул. Академическая, 2
Создано при поддержке Республиканского агентства по печати и массовым коммуникациям
Зарегистрирован в Федеральной службе по надзору в сфере связи, информационных технологий и массовых коммуникаций 01.10.2019 г. ПИ № ФС77-76909
Тираж этого номера 4600 экз.
Количество подписчиков на электронную версию журнала «Магариф» (на 2-ое полугодие 2020 г.) – 213 экз.
В июне 2020 г. сайт magarif-uku.ru набрал 45 000 просмотров
Отпечатан: 420066, г. Казань, ул. Декабристов, 2 филиал АО «Татмедиа» «ПИК «Идел-Пресс»
Мнение редакции не всегда совпадает с мнением авторов. Редакция не располагает возможностью выступать ходатаем в официальных организациях. За достоверность рекламных объявлений ответственность несет рекламодатель.
При перепечатке материалов ссылка на журнал «Мәгариф» обязательна.
# АЙЛЫК ИЖТИМАГЫЙ-ПЕДАГОГИК ҺӘМ ФӘННИ-МЕТОДИК ГОМУМТАТАР ЖУРНАЛЫ
Оештыручысы:
«ТАТМЕДИА»
АКЦИОНЕРЛАР ҖӘМГЫЯТЕ
Июль, 2020 ел
1913 елдан чыга
## МӘГАРИФ
№ 7 (1067)
<!-- mdformat-toc start --slug=github --no-anchors --maxlevel=6 --minlevel=1 -->
- [РЕДКОЛЛЕГИЯ](#%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D1%8F)
- [РЕДАКЦИЯ](#%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F)
- [АЙЛЫК ИЖТИМАГЫЙ-ПЕДАГОГИК ҺӘМ ФӘННИ-МЕТОДИК ГОМУМТАТАР ЖУРНАЛЫ](#%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%BA-%D0%B8%D0%B6%D1%82%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D1%8B%D0%B9-%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D1%84%D3%99%D0%BD%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BA-%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D1%83%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B)
- [МӘГАРИФ](#%D0%BC%D3%99%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84)
- [МӨХӘРРИР СҮЗЕ](#%D0%BC%D3%A9%D1%85%D3%99%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%80-%D1%81%D2%AF%D0%B7%D0%B5)
- [ЗАЧЕМ МАЛЬЧИКАМ ШИТЬ Кукол-АНГЕЛОВ?](#%D0%B7%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%BC-%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%87%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BC-%D1%88%D0%B8%D1%82%D1%8C-%D0%BA%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%BB-%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2)
- [Дистанционное обучение](#%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5)
- [Образовательная политика](#%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0)
- [Дистанционное обучение](#%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-1)
- [КАК КОРОНАВИРУС ИЗМЕНИТ ОБРАЗОВАНИЕ В БУДУЩЕМ?](#%D0%BA%D0%B0%D0%BA-%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81-%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%82-%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B2-%D0%B1%D1%83%D0%B4%D1%83%D1%89%D0%B5%D0%BC)
- [ОПЫТ, ПОЛУЧЕННЫЙ В КАЗАНИ, РЕАЛИЗУЕТСЯ В БУГУЛЬМЕ](#%D0%BE%D0%BF%D1%8B%D1%82-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B2-%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D1%83%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F-%D0%B2-%D0%B1%D1%83%D0%B3%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B5)
- [НУЖНО СПРАВЛЯТЬСЯ С ПРОБЛЕМАМИ, КОТОРЫЕ ПРИХОДЯТ ВМЕСТЕ С ВЛАСТЬЮ](#%D0%BD%D1%83%D0%B6%D0%BD%D0%BE-%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D1%8F%D1%82%D1%8C%D1%81%D1%8F-%D1%81-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D0%B8-%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%B4%D1%8F%D1%82-%D0%B2%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5-%D1%81-%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C%D1%8E)
- [РОССИЯНЕҢ ИҢ ЯХШЫ АВЫЛ МӘКТӘБЕ](#%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D0%B5%D2%A3-%D0%B8%D2%A3-%D1%8F%D1%85%D1%88%D1%8B-%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D0%BA%D1%82%D3%99%D0%B1%D0%B5)
- [ГЕРМАНИЯГӘ САЛЫНГАН СУКМАК](#%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%B3%D3%99-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BD-%D1%81%D1%83%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D0%BA)
- [ЭЛЕКТРОЛОБЗИККА ӘЙЛӘНГӘН ТЕГҮ МАШИНАСЫ](#%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%BA%D0%B0-%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99%D0%BD%D0%B3%D3%99%D0%BD-%D1%82%D0%B5%D0%B3%D2%AF-%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B)
- [ЯБЫРЫЛЫП, ЮГАРЫ УКУГА](#%D1%8F%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BF-%D1%8E%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B-%D1%83%D0%BA%D1%83%D0%B3%D0%B0)
- [БУРДАН КАЛА, УТТАН КАЛМЫЙ](#%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD-%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0-%D1%83%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D0%B9)
- [ОНЛАЙН УКЫТУ ЯХШЫМЫ, ӘЛЛӘ КҮЗГӘ-КҮЗ УКЫТУМЫ?](#%D0%BE%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%BD-%D1%83%D0%BA%D1%8B%D1%82%D1%83-%D1%8F%D1%85%D1%88%D1%8B%D0%BC%D1%8B-%D3%99%D0%BB%D0%BB%D3%99-%D0%BA%D2%AF%D0%B7%D0%B3%D3%99-%D0%BA%D2%AF%D0%B7-%D1%83%D0%BA%D1%8B%D1%82%D1%83%D0%BC%D1%8B)
- [МӘКТӘП... ШӘҖӘРӘСЕ](#%D0%BC%D3%99%D0%BA%D1%82%D3%99%D0%BF-%D1%88%D3%99%D2%97%D3%99%D1%80%D3%99%D1%81%D0%B5)
- [САН ТУРЫНДА БЕЛЕМНӘРНЕ ТИРӘНӘЙТӘБЕЗ](#%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D3%99%D1%80%D0%BD%D0%B5-%D1%82%D0%B8%D1%80%D3%99%D0%BD%D3%99%D0%B9%D1%82%D3%99%D0%B1%D0%B5%D0%B7)
- [Дәрес тибы: яңа белемнәр ачу. Дәрес барышы](#%D0%B4%D3%99%D1%80%D0%B5%D1%81-%D1%82%D0%B8%D0%B1%D1%8B-%D1%8F%D2%A3%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D3%99%D1%80-%D0%B0%D1%87%D1%83-%D0%B4%D3%99%D1%80%D0%B5%D1%81-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%8B)
- [Оештыру моменты](#%D0%BE%D0%B5%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83-%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8B)
- [Уку мәсьәләсен чишү](#%D1%83%D0%BA%D1%83-%D0%BC%D3%99%D1%81%D1%8C%D3%99%D0%BB%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BD-%D1%87%D0%B8%D1%88%D2%AF)
- [Бәяләү өчен критерийлар](#%D0%B1%D3%99%D1%8F%D0%BB%D3%99%D2%AF-%D3%A9%D1%87%D0%B5%D0%BD-%D0%BA%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80)
- [Рефлексия](#%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%8F)
- [Өйгә эш](#%D3%A9%D0%B9%D0%B3%D3%99-%D1%8D%D1%88)
- [Йомгаклау](#%D0%B9%D0%BE%D0%BC%D0%B3%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%83)
- [ЯХШЫЛЫК ҖИРДӘ ЯТМЫЙ](#%D1%8F%D1%85%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BA-%D2%97%D0%B8%D1%80%D0%B4%D3%99-%D1%8F%D1%82%D0%BC%D1%8B%D0%B9)
- [Максатлар:](#%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%80)
- [Планлаштырылган нәтиҗәләр:](#%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BD-%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%B8%D2%97%D3%99%D0%BB%D3%99%D1%80)
- [Дәрес планы](#%D0%B4%D3%99%D1%80%D0%B5%D1%81-%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B)
- [І. Ориентлашу, мотивлаштыру этабы](#%D1%96-%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%83-%D0%BC%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83-%D1%8D%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B)
- [II. Уку мәсьәләсен кую](#ii-%D1%83%D0%BA%D1%83-%D0%BC%D3%99%D1%81%D1%8C%D3%99%D0%BB%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BD-%D0%BA%D1%83%D1%8E)
- [III. Уку мәсьәләсен адымлап чишү](#iii-%D1%83%D0%BA%D1%83-%D0%BC%D3%99%D1%81%D1%8C%D3%99%D0%BB%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BD-%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D0%BC%D0%BB%D0%B0%D0%BF-%D1%87%D0%B8%D1%88%D2%AF)
- [БЕССОЮЗНОЕ СЛОЖНОЕ ПРЕДЛОЖЕНИЕ, ИНТОНАЦИЯ И ЗНАКИ ПРЕПИНАНИЯ В НЁМ](#%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%8E%D0%B7%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D0%B8-%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B2-%D0%BD%D1%91%D0%BC)
- [Сөйләм телен үстерү](#%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D0%BC-%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD-%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D2%AF)
- [«АВЫЛГА КУНАККА КАЙТАБЫЗ»](#%C2%AB%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BB%D0%B3%D0%B0-%D0%BA%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D0%BA%D0%B0-%D0%BA%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7%C2%BB)
- [(Кечкенәләр төркемендә шөгыль)](#%D0%BA%D0%B5%D1%87%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D3%99%D0%BB%D3%99%D1%80-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D3%99-%D1%88%D3%A9%D0%B3%D1%8B%D0%BB%D1%8C)
- [Тикшерү](#%D1%82%D0%B8%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%80%D2%AF)
- [Математика](#%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0)
- [ВЫЧИТАНИЕ ЧИСЛА 4 С ПЕРЕХОДОМ ЧЕРЕЗ РАЗРЯД](#%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0-4-%D1%81-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC-%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B7-%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%80%D1%8F%D0%B4)
- [(Урок математики в І классе)](#%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BA-%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B2-%D1%96-%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5)
- [Технологическая карта урока](#%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0-%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0)
- [Физкульминутка (Слайд 13).](#%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D1%83%D1%82%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4-13)
- [Минутка чистописания числа 4 (Слайд 14).](#%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D1%83%D1%82%D0%BA%D0%B0-%D1%87%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0-4-%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4-14)
- [Математика](#%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0-1)
- [СИЗҮ ОРГАННАРЫ](#%D1%81%D0%B8%D0%B7%D2%AF-%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [(Әйләнә-тирә дөнья. IV сыйныф)](#%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99%D0%BD%D3%99-%D1%82%D0%B8%D1%80%D3%99-%D0%B4%D3%A9%D0%BD%D1%8C%D1%8F-iv-%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D1%84)
- [Дәрес барышы](#%D0%B4%D3%99%D1%80%D0%B5%D1%81-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%8B)
- [ЭКСПЕРТЛАР СҮЗ АЛА](#%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D1%81%D2%AF%D0%B7-%D0%B0%D0%BB%D0%B0)
- [III. Төп өлеш](#iii-%D1%82%D3%A9%D0%BF-%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%88)
- [1 нче тур – «Сорау-җавап» уены](#1-%D0%BD%D1%87%D0%B5-%D1%82%D1%83%D1%80-%E2%80%93-%C2%AB%D1%81%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%83-%D2%97%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BF%C2%BB-%D1%83%D0%B5%D0%BD%D1%8B)
- [2 нче тур – «Әйләнә-тирәне танып беләбез»](#2-%D0%BD%D1%87%D0%B5-%D1%82%D1%83%D1%80-%E2%80%93-%C2%AB%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99%D0%BD%D3%99-%D1%82%D0%B8%D1%80%D3%99%D0%BD%D0%B5-%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BF-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D3%99%D0%B1%D0%B5%D0%B7%C2%BB)
- [Сизү органнары турында сөйләү](#%D1%81%D0%B8%D0%B7%D2%AF-%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B-%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D2%AF)
- [ЭКСПЕРТЛАР СҮЗ АЛА](#%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D1%81%D2%AF%D0%B7-%D0%B0%D0%BB%D0%B0-1)
- [3 нче тур – «Табиб киңәшләре»](#3-%D0%BD%D1%87%D0%B5-%D1%82%D1%83%D1%80-%E2%80%93-%C2%AB%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B1-%D0%BA%D0%B8%D2%A3%D3%99%D1%88%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5%C2%BB)
- [4 нче тур – Капитаннар бәйгесе. «Әйе – юк» уены](#4-%D0%BD%D1%87%D0%B5-%D1%82%D1%83%D1%80-%E2%80%93-%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D3%99%D0%B9%D0%B3%D0%B5%D1%81%D0%B5-%C2%AB%D3%99%D0%B9%D0%B5-%E2%80%93-%D1%8E%D0%BA%C2%BB-%D1%83%D0%B5%D0%BD%D1%8B)
- [5 нче тур – «Танып бел!»](#5-%D0%BD%D1%87%D0%B5-%D1%82%D1%83%D1%80-%E2%80%93-%C2%AB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BF-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%C2%BB)
- [6 нчы тур – «Артык сүзне тап» (парларда эш)](#6-%D0%BD%D1%87%D1%8B-%D1%82%D1%83%D1%80-%E2%80%93-%C2%AB%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BA-%D1%81%D2%AF%D0%B7%D0%BD%D0%B5-%D1%82%D0%B0%D0%BF%C2%BB-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0-%D1%8D%D1%88)
- [7 нче тур – «Дәвам ит»](#7-%D0%BD%D1%87%D0%B5-%D1%82%D1%83%D1%80-%E2%80%93-%C2%AB%D0%B4%D3%99%D0%B2%D0%B0%D0%BC-%D0%B8%D1%82%C2%BB)
- [ЭКСПЕРТЛАР СҮЗ АЛА](#%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D1%81%D2%AF%D0%B7-%D0%B0%D0%BB%D0%B0-2)
- [8 нче тур – «Сүз эчендә сүз»](#8-%D0%BD%D1%87%D0%B5-%D1%82%D1%83%D1%80-%E2%80%93-%C2%AB%D1%81%D2%AF%D0%B7-%D1%8D%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D3%99-%D1%81%D2%AF%D0%B7%C2%BB)
- [IV. Йомгаклау](#iv-%D0%B9%D0%BE%D0%BC%D0%B3%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%83)
- [V. Өй эше](#v-%D3%A9%D0%B9-%D1%8D%D1%88%D0%B5)
- [БАЛАНЫҢ БЕЛЕМ АЛУЫ, ТӘРБИЯСЕ ҺӘМ УЕНЫ БЕРБӨТЕН БУЛСЫН](#%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BC-%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B-%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D0%B5-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D1%83%D0%B5%D0%BD%D1%8B-%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B1%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD-%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD)
- [ЭКСПЕРТЛАР СҮЗ АЛА](#%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D1%81%D2%AF%D0%B7-%D0%B0%D0%BB%D0%B0-3)
- [ТЮЛЫК СУКМАКЛАРЫ](#%D1%82%D1%8E%D0%BB%D1%8B%D0%BA-%D1%81%D1%83%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B)
- [Дәрес барышы](#%D0%B4%D3%99%D1%80%D0%B5%D1%81-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%8B-1)
- [1. Оештыру моменты](#1-%D0%BE%D0%B5%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83-%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8B)
- [II. Уку бурычларын кую](#ii-%D1%83%D0%BA%D1%83-%D0%B1%D1%83%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D0%BA%D1%83%D1%8E)
- [III. Яңа материал өстендә эш (уку материалын беренчел кабул итү, теоретик белемнәрне үзләштерү)](#iii-%D1%8F%D2%A3%D0%B0-%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D3%A9%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D3%99-%D1%8D%D1%88-%D1%83%D0%BA%D1%83-%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%87%D0%B5%D0%BB-%D0%BA%D0%B0%D0%B1%D1%83%D0%BB-%D0%B8%D1%82%D2%AF-%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D3%99%D1%80%D0%BD%D0%B5-%D2%AF%D0%B7%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D2%AF)
- [IV. Ныгыту өлеше](#iv-%D0%BD%D1%8B%D0%B3%D1%8B%D1%82%D1%83-%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%88%D0%B5)
- [V. Рефлексия](#v-%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%8F)
- [VI. Дәресне йомгаклау](#vi-%D0%B4%D3%99%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BD%D0%B5-%D0%B9%D0%BE%D0%BC%D0%B3%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%83)
- [ПУТЕШЕСТВИЕ ПО МИРОВОМУ ОКЕАНУ](#%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B5%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BC%D1%83-%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%83)
- [ҺӨНӘРЛӘР. «КЕМ БУЛЫП ЭШЛИ?» ТӨЗЕЛМӘСЕН СӨЙЛӘМГӘ КЕРТҮ](#%D2%BB%D3%A9%D0%BD%D3%99%D1%80%D0%BB%D3%99%D1%80-%C2%AB%D0%BA%D0%B5%D0%BC-%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%8B%D0%BF-%D1%8D%D1%88%D0%BB%D0%B8%C2%BB-%D1%82%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BD-%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D0%BC%D0%B3%D3%99-%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D2%AF)
- [Дәрес барышы](#%D0%B4%D3%99%D1%80%D0%B5%D1%81-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%8B-2)
- [І. Оештыру өлеше](#%D1%96-%D0%BE%D0%B5%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83-%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%88%D0%B5)
- [II. Белемнәрне активлаштыру](#ii-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D3%99%D1%80%D0%BD%D0%B5-%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83)
- [III. Проблема кую](#iii-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0-%D0%BA%D1%83%D1%8E)
- [IV. Яңа материалны өйрәнү](#iv-%D1%8F%D2%A3%D0%B0-%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D1%8B-%D3%A9%D0%B9%D1%80%D3%99%D0%BD%D2%AF)
- [V. Ныгыту](#v-%D0%BD%D1%8B%D0%B3%D1%8B%D1%82%D1%83)
- [VI. Дәрескә нәтиҗә ясау](#vi-%D0%B4%D3%99%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BA%D3%99-%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%B8%D2%97%D3%99-%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%83)
- [АЕРГЫЧ ҖӨМЛӘ КИСӘГЕН КАБАТЛАУ](#%D0%B0%D0%B5%D1%80%D0%B3%D1%8B%D1%87-%D2%97%D3%A9%D0%BC%D0%BB%D3%99-%D0%BA%D0%B8%D1%81%D3%99%D0%B3%D0%B5%D0%BD-%D0%BA%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%83)
- [Дәрес барышы](#%D0%B4%D3%99%D1%80%D0%B5%D1%81-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%8B-3)
- [І. Оештыру-мотивлаштыру](#%D1%96-%D0%BE%D0%B5%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83-%D0%BC%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83)
- [II. Уку мәсьәләсен кую](#ii-%D1%83%D0%BA%D1%83-%D0%BC%D3%99%D1%81%D1%8C%D3%99%D0%BB%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BD-%D0%BA%D1%83%D1%8E-1)
- [III. Уку мәсьәләсен өлешләп чишү](#iii-%D1%83%D0%BA%D1%83-%D0%BC%D3%99%D1%81%D1%8C%D3%99%D0%BB%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BD-%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%88%D0%BB%D3%99%D0%BF-%D1%87%D0%B8%D1%88%D2%AF)
- [IV. Белемнәрне ныгыту](#iv-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D3%99%D1%80%D0%BD%D0%B5-%D0%BD%D1%8B%D0%B3%D1%8B%D1%82%D1%83)
- [V. Рефлексия](#v-%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%8F-1)
- [VI. Өй эше](#vi-%D3%A9%D0%B9-%D1%8D%D1%88%D0%B5)
- [VII. Дәресне йомгаклау](#vii-%D0%B4%D3%99%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BD%D0%B5-%D0%B9%D0%BE%D0%BC%D0%B3%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%83)
- [СВОЕОБРАЗИЕ КАРТИН ПРИРОДЫ В ЛИРИКЕ](#%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%BD-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%8B-%D0%B2-%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B5)
- [І. Этап мотивации (самоопределения) к учебной деятельности](#%D1%96-%D1%8D%D1%82%D0%B0%D0%BF-%D0%BC%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%BA-%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%B4%D0%B5%D1%8F%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8)
- [II. Актуализация и фиксирование индивидуального затруднения в пробном действии](#ii-%D0%B0%D0%BA%D1%82%D1%83%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D0%B8-%D1%84%D0%B8%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D1%83%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%83%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B2-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BD%D0%BE%D0%BC-%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%B8)
- [III. Этап выявления места и причины затруднения](#iii-%D1%8D%D1%82%D0%B0%D0%BF-%D0%B2%D1%8B%D1%8F%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0-%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8B-%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%83%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F)
- [IV. Этап построения выхода из создавшейся ситуации](#iv-%D1%8D%D1%82%D0%B0%D0%BF-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B2%D1%8B%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D0%B8%D0%B7-%D1%81%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D1%88%D0%B5%D0%B9%D1%81%D1%8F-%D1%81%D0%B8%D1%82%D1%83%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8)
- [V. Реализация построенного проекта](#v-%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0)
- [VI. Этап первичного закрепления с проговариванием во внешней речи](#vi-%D1%8D%D1%82%D0%B0%D0%BF-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D1%81-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%BC-%D0%B2%D0%BE-%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9-%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B8)
- [VII. Этап включения в систему знаний и повторения](#vii-%D1%8D%D1%82%D0%B0%D0%BF-%D0%B2%D0%BA%D0%BB%D1%8E%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B2-%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%83-%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F)
- [ЧЕЛОВЕЧЕСКОЕ, СЛИШКОМ ЧЕЛОВЕЧЕСКОЕ...](#%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5-%D1%81%D0%BB%D0%B8%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BC-%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5)
- [1. Мотивация к учебной деятельности (актуализация субъектного опыта)](#1-%D0%BC%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D0%BA-%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%B4%D0%B5%D1%8F%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%B0%D0%BA%D1%82%D1%83%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D1%81%D1%83%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BE%D0%BF%D1%8B%D1%82%D0%B0)
- [2. Актуализация опорных знаний и пробного учебного действия](#2-%D0%B0%D0%BA%D1%82%D1%83%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B8%D1%8F)
- [3. Выявление места и причины затруднения](#3-%D0%B2%D1%8B%D1%8F%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0-%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8B-%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%83%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F)
- [4. Построение проекта выхода из затруднения.](#4-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0-%D0%B2%D1%8B%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D0%B8%D0%B7-%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%83%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F)
- [5. Реализация построения проекта](#5-%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0)
- [6. Этап первичного закрепления с проговариванием во внешней речи](#6-%D1%8D%D1%82%D0%B0%D0%BF-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D1%81-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%BC-%D0%B2%D0%BE-%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9-%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B8)
- [FRESH WATER ECOSYSTEM OF BUGULMA AND ITS SUBURBS](#fresh-water-ecosystem-of-bugulma-and-its-suburbs)
- [ЗДОРОВЫЙ ОБРАЗ ЖИЗНИ](#%D0%B7%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7-%D0%B6%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D0%B8)
- [І. Организационно-мотивационный этап](#%D1%96-%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%BE-%D0%BC%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%8D%D1%82%D0%B0%D0%BF)
- [ІІ. Актуализация ранее усвоенных знаний и умений](#%D1%96%D1%96-%D0%B0%D0%BA%D1%82%D1%83%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B5-%D1%83%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%B8-%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9)
- [III. Формирование новых знаний и умений. Постановка учебной задачи](#iii-%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85-%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%B8-%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B0-%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%87%D0%B8)
- [IV. Открытие нового знания](#iv-%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B5-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F)
- [V. Первичное закрепление](#v-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5)
- [VI. Самостоятельная работа с самопроверкой по эталону. Самоанализ и самоконтроль](#vi-%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0-%D1%81-%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BF%D0%BE-%D1%8D%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D1%83-%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7-%D0%B8-%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C)
- [ДИАГРАММЫ](#%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D1%8B)
- [І. Организационно-мотивационный этап](#%D1%96-%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%BE-%D0%BC%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%8D%D1%82%D0%B0%D0%BF-1)
- [II. Постановка учебной задачи](#ii-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B0-%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%87%D0%B8)
- [III. Изучение нового материала](#iii-%D0%B8%D0%B7%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B0)
- [IV. Закрепление учебного материала](#iv-%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B0)
- [V. Самостоятельная работа с самопроверкой по эталону](#v-%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0-%D1%81-%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BF%D0%BE-%D1%8D%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D1%83)
- [VI. Практическая работа](#vi-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0)
- [VII. Итог урока](#vii-%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B3-%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0)
- [VIII. Рефлексия](#viii-%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%8F)
- [ІХ. Домашнее задание (на выбор)](#%D1%96%D1%85-%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B5-%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BD%D0%B0-%D0%B2%D1%8B%D0%B1%D0%BE%D1%80)
- [ИСТОРИЧЕСКАЯ ЭПОХА И ИСТОРИЯ СОЗДАНИЯ РОМАНА А.Н.ТОЛСТОГО «ПЕТР ПЕРВЫЙ»](#%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%8D%D0%BF%D0%BE%D1%85%D0%B0-%D0%B8-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%81%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%C2%AB%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D0%B9%C2%BB)
- [І. Организационный момент](#%D1%96-%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82)
- [ІІ. Основная часть](#%D1%96%D1%96-%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C)
- [Творческая работа учащихся. Составление из девяти портретов «Кроссенс».](#%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0-%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%89%D0%B8%D1%85%D1%81%D1%8F-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B8%D0%B7-%D0%B4%D0%B5%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2-%C2%AB%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%81%C2%BB)
- [III. Эпоха Петра І в музыке](#iii-%D1%8D%D0%BF%D0%BE%D1%85%D0%B0-%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B0-%D1%96-%D0%B2-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B5)
- [Профессиональный опыт](#%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BE%D0%BF%D1%8B%D1%82)
- [КУЛЬТУРНОЕ ПРОСТРАНСТВО И ПОВСЕДНЕВНАЯ ЖИЗНЬ В 1950-60 ГОДАХ](#%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B6%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D1%8C-%D0%B2-1950-60-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%85)
- [(Урок по истории России для дистанционного обучения в Х классе)](#%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BA-%D0%BF%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8-%D0%B4%D0%BB%D1%8F-%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B2-%D1%85-%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5)
- [Профессиональный опыт](#%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BE%D0%BF%D1%8B%D1%82-1)
- [Список публикаций в электронном журнале МАГАРИФ.РФ](#%D1%81%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B9-%D0%B2-%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%BC-%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B5-%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D1%80%D1%84)
- [№ 146](#%E2%84%96-146)
- [№ 147](#%E2%84%96-147)
- [№ 148](#%E2%84%96-148)
- [№ 149](#%E2%84%96-149)
- [№ 150](#%E2%84%96-150)
- [ВЫПУСКНИКИ НАШЕГО ЛИЦЕЯ ВЫБИРАЮТ ПРОФЕССИЮ ГЕОЛОГА](#%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B3%D0%BE-%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D1%8F-%D0%B2%D1%8B%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B0%D1%8E%D1%82-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8E-%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B0)
- [Музей в такт времени](#%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9-%D0%B2-%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82-%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8)
<!-- mdformat-toc end -->
## МӨХӘРРИР СҮЗЕ
Узган уку елы таҗлы вирус аркасында катлаулы, четерекле һәм авыр булды. Апрель аеннан мәктәпләрнең ишекләре ябылып, дистанцион укытуга күчелсә дә, без уку йортлары белән араны өзмәдек һәм бу авырлыкны бергәләп уздырдык.
Бөтен кешелекне бер мәлгә туктап калырга мәҗбүр икән коронавирус газета-журналларга язылу кампаниясенә дә кырын сукты. Шөкер, «Мәгариф», «Гаилә һәм мәктәп» журналларын һәрвакыт укып баручы, аларның кирәклеген аңлаган абунәчеләребез бездән аерылмады. Моның өчен аеруча Буа, Нурлат, Кайбыч, Балтач, Әгерҗе, Апас, Мамадыш районнары җитәкчеләренә, аларның мәгариф идарәсе башлыкларына, даими укучыларыбыз булган укытучыларга, тәрбиячеләргә рәхмәтлебез. Нәкъ менә сез булганга 107 еллык тарихлы «Мәгариф» журналы әле бүген дә нәшер ителә.
Бу яртыеллыкта авылларда «Мәгариф» журналы белән кызыксынуның бермә-бер артуын тойдык. Моны, әлбәттә, соңгы алты елда журнал тарафыннан оештырылып килүче «Авыл укытучысы» бәйгесенең йогынтысы белән аңлатабыз. Хәзер инде һәркем белә: бу конкурс хикмәт кәҗәсендә түгел, мәзәгендә дип кенә катнаша торган бәйгеләрдән түгел. Ул үз тирәсенә чын-чынлап шушы эш өчен туган профессионалларны туплый, республикага таныта һәм шул рәвешле авыл укытучысының абруен күтәрә. Быел исә әлеге бәйгегә 300 ләп эш килде. Конкурсантларга алдагы этапларда уңышлар теләп калабыз.
Соңгы берничә атна эчендә без бик күңелле миссия – «Волжская Булгария и Великая Степь» китабын Әтнә, Арча, Балтач, Әгерҗе, Буа, Апас, Кайбыч, Кама Тамагы һ.б. районнарының мәгариф идарәләренә тапшырып кайттык. «Татнефть»нең хәйрия фонды республика юбилее уңаеннан грантлар игълан иткән иде. Аны отканнар арасына уку йортларына таратылырга тиешле әлеге басма да эләккән. 956 битле бу саллы хезмәттә татарларның беренче
<figcaption>Фотода: Апас урта мәктәбенең тарих һәм җәмгыять белеме укытучысы Айдар Хәбибуллин, «Мәгариф» журналы баш мөхәррире Сөмбел Таишева, Апас районы мәгариф бүлеге җитәкчесе Алсу Хәйруллина һәм Апас урта мәктәбе директоры Гүзәлия Зыятдинова.</figcaption>
дәүләтләреннән булган Болгар турында гаҗәеп күпкырлы һәм бай тарихи материал тупланган. Андагы байлыкны тарих дәресләрендә дә, дәрестән тыш тәрбия чараларында да рәхәтләнеп кулланырга була. Бу китапны кулга алуга ук, халкыбыз өчен горурлык хисләре туа. Менә нинди бай тарихлы, белем, сәнәгать, сәүдә ягыннан һәм халыкара мөнәсәбәтләрдә алга киткән халык булган ул безнең бабаларыбыз – Идел буе татарлары, дисең. «Волжская Булгария и Великая Степь» китабының дөньяга килү тарихы да кызыклы. Нефтьчеләр акчасына «Рухият» нәшриятында 2002 елда ук чыккан беренче томны бүләк итеп алган Санкт-Петербург эшмәкәре, әтисе – Казан татары, әнисе Кырым татары булган Шәрифҗан Сухов икенче томны әзерләүгә үз теләге белән финанс ярдәме күрсәткән. Бу китап республика мәктәпләренә дә нәкъ шул иганәчелек юлы белән килеп ирешә.
Ш.Мәрҗани исемендәге тарих институты эшләп чыгарган җиде томлы «Татар тарихы»ның җиде томы да тарихчылар һәм җитәкчеләрнең китап киштәләрендә генә түгел, китапханәләрдә дә урын алса иде дигән теләгем бар, – ди аның беренче ике томын әзерләп, дөньяга чыгаруга финанс һәм оештыру ягыннан үз өлешен керткән журналист, Татарстанның һәм Россиянең атказанган мәдәният хезмәткәре, «Рухият» фондының элеккеге җитәкчесе Илсөяр Хәйруллина. – Бу китаплар – халкыбызда, бигрәк тә яшь буында тарихи хәтерне яңарту, милли горурлык уятуда алыштырып булмаслык хәзинә.
Менә шуны аңлап, без – «Татмедиа» АЖ нең «Мәгариф» филиалы һәм «Татнефть» хәйрия фондының «Рухият» проекты вәкилләре Грант бүләген мәктәпләргә һәм башка уку-тәрбия йортларына илтеп җиткерүгә алындык. Иманым камил: бу китаплар тарих укытучыларының өстәл китабы булачак. Дәрес бирәме алар яки укучыларын олимпиадаларга, БДИ га әзерлиләрме – әлеге китапларның ярдәме үзен сиздерәчәк әле. Мондый олы бүләк өчен, әлбәттә, «Татнефть» АЖ нең хәйрия фонды исеменә бары тик рәхмәт сүзләре генә ишетәбез. Бүгенге көндә мәктәпләргә безнең тарафтан 600 гә якын китап тапшырылды инде. Ул проектыбыз яңа уку елы алдыннан кабат дәвам итәчәк.
Билгеле, һәр очрашу барышында «Мәгариф» һәм «Гаилә һәм мәктәп» журналларының аерым проектлары хакында да җентекле сөйләшүләр булды. Район мәгариф идарәләре җитәкчеләре аларны тагын да кызыктыргычрак итү турында үз фикерләрен белдерделәр. Педагогик коллективларның «Мәгариф» журналыннан аерылырга теләмәүләрен, укытучыларның һаман да әле китап белән дус булуын күрү халкыбыз, илебез киләчәгенә зур өметләр уята.
<figcaption>Фотода: Кама Тамагы районы мәгариф идарәсе җитәкчесе Е.А.Гыймадиева.</figcaption>
**Сөмбел ТАИШЕВА**
Р.Фаизова фотолары
## ЗАЧЕМ МАЛЬЧИКАМ ШИТЬ Кукол-АНГЕЛОВ?
*Несмотря на то, что в последние годы все только и говорили о переходе на электронное обучение, внезапная ситуация с коронавирусом показала, что педагогам необходимо больше давать лекций и мастер-классов, связанных с применением компьютерных технологий в практике.*
*Из своего личного опыта скажу, что педагоги обращались за помощью к родителям вплоть до создания групп учеников, введения логинов. Некоторые учителя (особенно это практиковали учителя физкультуры) давали ссылки на электронные учебники, которые учащиеся младших классов не могли загрузить без посторонней помощи. В течение нескольких недель третьеклассникам давали такие домашние задания, как составить рассказ о Пасхе (на уроке английского языка), подготовить рассказ о матрешке, нарисовать в преддверии вербного воскресенья вербу (на уроке рисования), сшить куклу-ангела (на уроке технологии). На мой взгляд, в современном веке, когда дети обсуждают Tesla, пользуются дронами, все используют гаджеты с современными мобильными приложениями, нужно задуматься о более прогрессивном обучении. Иначе постепенно мы можем вернуться в схоластику.*
*О том, как было организовано дистанционное обучение, какие были сделаны выводы на будущее, наше интервью с первым заместителем министра образования и науки Республики Татарстан Ильсуром Гараевичем Хадиуллиным.*
– Ильсур Гараевич, из-за коронавируса все образовательные учреждения перешли на обучение учащихся в онлайн-формате. Какие выводы сделали ваши специалисты о готовности педагогов работать в новом формате, требующем знания компьютерных технологий и особенностей информационных ресурсов? Как прошел переход на дистанционный формат обучения? Потребовалась ли помощь со стороны профильного министерства и других структур?
– С 6 апреля все наши общеобразовательные школы, а это 30 тыс. учителей и 430 тыс. школьников, перешли на обучение в форме дистанта. Как вы знаете, с 19 марта на такой же режим
### Дистанционное обучение
перешли 96 колледжей и техникумов, в которых обучаются более 70 тыс. студентов. Отмечу, что учебная и производственная практики в них ведутся дистанционно, где это возможно. Там, где такой возможности нет (особенно по техническим направлениям подготовки), практика перенесена на более поздний срок и заменена теоретическими дисциплинами.
Для организации дистанционного обучения министерством была проведена большая подготовительная работа. Все руководители управлений образованием муниципалитетов получили необходимые нормативные документы, инструктивно-методические письма, также мы проводили ежедневные ВКС с использованием возможностей платформы Zoom с начальниками, заместителями по учебно-методической работе, директорами школ, колледжей по вопросам организации дистанционного обучения, в том числе с участием представителей Министерства цифрового развития государственного управления информационных технологий и связи Республики Татарстан и ПАО «Таттелеком». На нашем официальном сайте был создан подраздел «Дистанционное обучение», где размещен перечень рекомендуемых образовательных онлайн-платформ и цифровых ресурсов с их описанием, телефоны «горячей линии».
Общение с педагогами свидетельствует о том, что для проведения видеоконференций и уроков они в основном использовали облачную платформу Zoom, разработанную иностранными программистами. Многие пользователи жаловались на проблемы с перебоями в трафике и на то, что время от времени ученики «вылетали» из уроков. Сформулировали ли вы, обратившись к татарстанскому правительству, свое видение о необходимости российской разработки?
– Совместно с Минцифрой и ПАО «Таттелеком» была проведена работа по сбору и анализу данных о скорости доступа в сеть Интернет, необходимом количестве одновременных онлайн-занятий с видеотрансляцией в две смены, сведения о наличии оборудования у школьников и студентов для домашнего обучения. Была создана база данных учителей, не обеспеченных интернетом, в том числе мобильным.
По итогам наших обращений в адрес заместителя Премьер-министра Лейлы Фазлеевой были сняты ограничения доступа к социальным сетям, а также к таким сервисам, как Google, Skype, YouTube и другим аналогичным ресурсам, закрытым в рамках существующей инфраструктуры.
– По нашим данным на «горячую линию» Минобрнауки РТ поступало много вопросов и жалоб от родителей. С какими трудностями пришлось столкнуться с технической и психологической точек зрения?
– В первый день дистанционного формата обучения нам было очень непросто, так как мы столкнулись с рядом проблем технического характера. Замечу, что на момент запуска дистанционного обучения в республике было подключено к сети Интернет по технологии ADSL – 789, по технологии ВОЛС (волоконно-оптической линии связи) – 624; по другим технологиям (спутниковый Интернет, мобильный Интернет) – 16 школ.
Все татарстанские школы подключены к сети Интернет в рамках Государственной информационной системы телекоммуникаций. Вместе с тем в 78 населенных пунктах, где проживают дети школьного возраста,
### Образовательная политика
Интернет отсутствует вовсе, в 29 из них отсутствует и мобильная связь. В 4 школах вообще нет Интернета. Там, где нет возможности реально осуществлять электронное обучение, используются кейс-технологии. В любом случае наши школьники не остаются без обучения.
В связи с массовым наплывом пользователей в Интернет и на образовательные платформы, 6 апреля они начали «зависать». Все возникающие проблемы мы фиксировали и отрабатывали совместно с коллегами из Минцифры и «Таттелекома».
Надо объективно понимать, что ни одна образовательная платформа не была готова к одновременному доступу такого количества пользователей со всей России. Вместе с тем в настоящее время многие платформы расширили свои серверные мощности, и уже сегодня мы можем сказать, что и Интернет работает лучше, и платформы не зависают.
– В разных районах Татарстана и в разных общеобразовательных учреждениях в рамках организации дистанционного обучения в Республике Татарстан были использованы различные платформы. К примеру, во время электронного обучения некоторые Санкт-Петербургские школы использовали систему управления обучением Moodle. Ее особенностью является возможность создавать сайты для онлайн-обучения, готовить курсы по различным предметам, давать задания, получать обратную связь и выставлять отметки. Некоторые платформы, к примеру «Учи.ру», имеют достаточно дорогой платный контент. Какими системами пользовались в татарстанских школах?
– В рамках организации дистанционного обучения в Республике Татарстан в школах используются такие платформы, как «Учи.ру», «Российская электронная школа», «Мобильное электронное образование», «Якласс», Skyeng, «Ростелеком Лицей», «Фоксфорд» и другие.
В ближайшее время все школы республики будут подключены к онлайн-платформе «Открытая школа 2035» и смогут пользоваться ей до конца учебного года бесплатно. В настоящее время к данной платформе подключены и работают в ней более 800 школ.
В текущем учебном году на базе 20 наших школ осуществляется апробация цифровой платформы Сбербанка, дающей возможность каждому ребенку выбрать индивидуальную траекторию своего развития.
В учреждениях СПО используются электронные библиотечные системы, такие как издательский центр «Академия», «Юрайт», платформы российской электронной школы, сайт Инфоурок, платформа московских колледжей, мобильное электронное образование. При реализации специальных дисциплин – системы Moodle – веб-приложение, позволяющее размещать информацию и организовать взаимодействие между участниками образовательного процесса, хранилища Google, Яндекс Диск, Облако mail.ru, позволяющие обмениваться файлами и контролировать процесс выполнения заданий.
– У многих родителей сложилось мнение, что дистанционный формат не позволяет школьникам осваивать учебную программу в полном объеме. Пришлось ли ее корректировать?
– Хочу заметить, что дистант — это, прежде всего, способ организации учебного процесса. И учителю необходимо так организовать обучение,
### Дистанционное обучение
чтобы и учебный план был выполнен полностью, и реализованы требования ФГОС. Школьники должны усвоить учебную программу полностью.
Уроки в школах организованы с учетом возможностей используемых платформ и электронных ресурсов. В условиях дистанционного обучения учителя корректируют рабочие программы, используя следующие способы: объединение уроков по взаимосвязанным темам; сокращение количества часов на проверочные работы и выведение части тем на самостоятельное изучение с последующим контролем.
Если у ребенка есть персональный компьютер, ноутбук, планшет или смартфон и имеется доступ к сети Интернет, то уроки проводятся по расписанию школы с использованием образовательных ресурсов сети Интернет. Задания выполняются как на выбранной учебной платформе, так и традиционно в тетради.
Если у ребенка нет Интернета, а есть только мобильная связь, то задания сообщаются учителем по телефону. Также при отсутствии доступа к сети Интернет обучение проводится без использования электронных средств связи с помощью учебников, учебных пособий, атласов, тетрадей. Блок заданий по всем предметам на определенный период передается ученику с указанием сроков их выполнения, рекомендациями к заданиям, а также графиком телефонных консультаций учителей-предметников (так называемая кейс-технология). Причем в этом случае школа отрабатывает четкую систему доставки материалов от учителя к ученику и обратно при соблюдении всех противоэпидемических мер, а также ее периодичность, например 1 раз в 3 дня, в 6 дней.
В начальных классах, а также в школах для детей с ограниченными возможностями здоровья используются интегрированные формы обучения, сочетающие возможности электронного обучения, кейс-технологию. Для обучающихся 5-8, 10 классов используются дистанционные технологии и проектная деятельность.
В 9 и 11 классах занятия проводятся в форме дистанта и электронного обучения. Девятиклассникам и одиннадцатиклассникам также рекомендовано самостоятельно работать с открытым банком заданий ФИПИ (Федерального института педагогических измерений) при подготовке к ОГЭ и ЕГЭ.
– Со стороны Правительства Татарстана была оказана своевременная поддержка семьям, где не было гаджетов. Сколько компьютеров было выделено и на каких условиях?
– Единой системы для обучения в режиме дистанта на сегодня нет ни в одном российском регионе. Каждая школа, в зависимости от своих возможностей и своей образовательной программы, организовывает обучение детей на дому. По решению Президента Республики Татарстан Рустама Минниханова для детей из малоимущих семей было закуплено и роздано 2 тыс. планшетов, на это было выделено 30 млн рублей. Однако этого на всех не хватит. 11-классникам из малообеспеченных и многодетных семей ректорами вузов РТ были подарены 122 планшета. Также в целях оказания социальной поддержки обучающимся, нуждающимся в помощи в период самоизоляции и организации дистанционного обучения школы предоставили до конца учебного года в безвозмездное срочное пользование более четырех тысяч единиц компьютерного оборудования.
По данным на конец апреля, у менее чем двух процентов учащихся не хватало ресурсов для дистанционного обучения. Для них татарстанцы и представители бизнеса в рамках благотворительных акций #отдайзапаснойгаджетвсвоюшколу и «Помоги учиться дома!» помогли собрать и передать в школы республики более 1200 гаджетов и компьютеров.
**Существую требования СанПиНа к пребыванию учеников различных возрастных групп за компьютером. Почему они не всегда соблюдались при организации дистанционного обучения? Возможно, это основная причина недовольства со стороны родителей, которые озабочены здоровьем своих детей.**
– Действительно, в районные управления образования поступало много звонков от родителей с жалобами, что детям задают много домашних заданий. В ряде школ оставались проблемы с дозированием домашнего задания. Мы рекомендовали учителям-предметникам в условиях дистанта определять его периодичность, формат и допустимый объем на одну-две недели.
В соответствии с требованиями СанПиНа, объем домашних заданий по всем предметам должен быть таким, чтобы ежедневные затраты времени на его выполнение не превышали (в астрономических часах): во 2-3 классах – 1,5 ч, в 4-5 классах – 2 ч, в 6-8 классах – 2,5 ч, в 9–11 классах – до 3,5 ч.
Необходимо помнить, что ребенок имеет право на отдых и досуг, соответствующий его возрасту. Таким образом, увеличение времени на выполнение домашних заданий недопустимо.
Одновременно мы также должны соблюдать требования СанПиНа по общему времени работы ребенка за компьютером:
1-2 классы – 20 минут,
4 класс – 25 минут,
5-6 классы – 30 минут,
7-11 класс – 35 минут.
Это предъявляет особые требования к учителю, который должен уметь емко представить материал урока. Ни в коем случае учитель не должен перекладывать на плечи ребенка в виде большого домашнего задания все, что не успел сделать на уроке. Данные вопросы находились на контроле методических служб муниципалитетов и под моим личным контролем.
**– Родители младшеклассников, без помощи которых было просто не обойтись, в значительной мере помогали своим детям в подготовке домашних заданий. Не отразится ли дистанционный формат обучения и в целом режим самоизоляции на учебе и результатах ЕГЭ, которые в Татарстане традиционно являются весьма высокими? Есть опасение, что учащиеся теперь всегда будут учиться в дистанционном формате...**
– Думаю, что не особо отразится. Четвертая четверть самая короткая, большая часть материала уже пройдена в течение года, в основном это повторение изученного. Наши учителя в штатном режиме проводят занятия, и я уверен, мы удержим эту планку на должном уровне.
Современное обучение должно органично сочетать различные формы обучения в зависимости от условий, целей и поставленных учителем задач. Полностью переходить на дистанционный формат мы не собираемся, так как велика роль учителя в судьбе ученика и ничто не заменит общение с ним.
Сюмбель ТАИШЕВА
## КАК КОРОНАВИРУС ИЗМЕНИТ ОБРАЗОВАНИЕ В БУДУЩЕМ?
Всем нам кажется, что тяжелые времена, связанные с проведением дистанционного образования как у школьников, так и студентов остались позади. Многие директора школ и педагоги испытали колоссальную нагрузку в новых неожиданных условиях. Мы с нетерпением ждем, когда общеобразовательные учреждения распахнут свои двери. И хочется верить, что 1 сентября вторая эпидемиологическая волна, которая случилась в некоторых зарубежных странах, не появится у нас, спутав все карты. К нашему счастью, многие издательские дома, образовательные порталы и профессиональные печатные издания смогли быстро сориентироваться и помочь как учителям, так и родителям.
Наше интервью с коммерческим директором издательства «Просвещение» Татьяной Толмачевой о новой программе лояльности, создании образовательного контента телепередач в условиях пандемии и о том, что необходимо предпринять для того, чтобы вывести российское образование на новый уровень и войти в десятку лучших стран мира по результатам международного исследования PISA.
– **Вынужденный переход на дистанционное образование наглядно продемонстрировал острую востребованность в открытых электронных ресурсах среди школьников и преподавательского сообщества. Какие издания, ресурсы «Просвещения» были доступны всем желающим в период дистанта?**
– Как только был объявлен карантин, «Просвещение» предоставило всем желающим бесплатный доступ к электронным версиям всех наших учебников, входящих в федеральный перечень. Мы обеспечили верифицированным контентом новый онлайн-ресурс «Моя школа в online», где были размещены необходимые учебные материалы для завершения четвертой четверти, осуществлялась круглосуточная методическая поддержка учителей, родителей и школьников. Республика Татарстан вошла в топ-10 регионов по количеству подключений к этому ресурсу.
С тем же названием «Моя школа в online» начали выходить телеуроки на телеканале «Триколор», и контент для них также создавало «Просвещение». Мы вели эту работу под эгидой Министерства просвещения РФ.
Кроме того, сайт «Просвещение» пополнился новыми разделами для учителей и учеников – «Онлайн-уроки» (наши методисты проводят уроки по всем предметам) и «Пока мы дома» (полезные публикации, посвященные организации дистанционного образования, другим активностям в условиях самоизоляции, укреплению здоровья и т.д.). Эти проекты мы продолжаем и летом, чтобы школьники имели возможность заниматься дополнительно, готовиться к новому учебному году.
Авторы и редакторы Группы компаний «Просвещение» регулярно проводили и продолжают проводить вебинары для педагогов. В Татарстане вебинары оказались очень востребованы: за апрель и май их посетили почти 5 тыс. учителей из 80% муниципалитетов республики.
– **Планируется ли расширить существующие УМК, создать новый цифровой контент, увеличивающий возможности ученика и педагога, которые теперь вынуждены учиться и работать в новых условиях?**
– Начнем с того, что формат образования изменился лишь на непродолжительное время. Мы надеемся, что пандемия в ближайшее время завершится и дети снова сядут за парты. Но нужно понимать, что и в период пандемии спрос именно на бумажные учебники и другие материалы сохранился. Возможности доступа в Интернет у некоторых учеников были ограничены, да и постоянная работа за компьютером в принципе невозможна: здоровье детей нужно беречь. Поэтому республиканские книготорговые компании оперативно обеспечивали школьников Татарстана печатной продукций.
Все эти месяцы Группа компаний «Просвещение» работала штатно, хотя и напряженно. Заказы выполняются, производство не останавливается, и готовность школ к 1 сентября мы обеспечим. Сейчас совместно с компанией «Дом книги» мы запускаем большую программу лояльности, приуроченную к началу нового учебного года. Наш выбор не случаен: компания представляет максимальный ассортимент учебной и развивающей литературы ГК «Просвещение» и, благодаря широкой филиальной сети (более 40 магазинов, расположенных в 20 муниципалитетах), обеспечивает гарантированную и своевременную доставку по оптимальной для родителей цене.
Два месяца пандемии показали, что всеобщее дистанционное обучение на основе видеоконференц-связи или при ее отсутствии, если хорошего интернета нет, – это вынужденная мера. Будущее – за смешанным обучением, когда онлайн-и офлайн-форматы органично сочетаются и дополняют друг друга. Цифровые продукты и сервисы увеличивают возможности ученика и учителя при любом раскладе: и если речь идет об удаленном обучении (без всякой пандемии именно так учатся некоторые дети с тяжелыми заболеваниями) и в том случае, если занятия проходят в школе, как обычно.
Здесь самый характерный пример – интерактивная тетрадь Skysmart. Она была создана Группой компаний «Просвещение» совместно с компанией Skyeng как ответ на вызовы пандемии. Впервые за три десятилетия информатизации российского образования учителя получили возможность задавать и проверять домашние задания в автоматическом режиме, а ученики – выполнять их на своих компьютерах и других цифровых устройствах. Вряд ли они теперь откажутся от такой возможности, тем более что рабочая тетрадь будет интегрирована с электронным дневником компании «БАРС Груп». В Татарстане новым сервисом воспользовались почти 3 тыс. педагогов и 96 тыс. школьников.
Уже стало очевидно, что еще одним направлением нашей работы станет развитие телеконтента. Мы научились его оперативно создавать, и спрос на него явно сохранится при переходе школы в обычный режим работы.
– **По данным Международной программы по оценке образовательных достижений учащихся (PISA), по ряду показателей Россия входит в число 30 лучших стран по качеству общего образования. Президентом России Владимиром Путиным поставлена задача войти в топ-10. Как Вы оцениваете перспективы нашей страны в этом направлении? Какую лепту в достижение этой цели планирует внести издательство «Просвещение»?**
– Есть все основания для того, чтобы оценивать перспективы попадания в топ-10 позитивно. Если помните, в 2012 году президент поставил аналогичную задачу перед высшей школой: не менее 5 российских университетов должны были войти в топ-100 мировых рейтингов, и она была выполнена досрочно. Сегодня наши вузы представлены в топ-100 мировых рейтингов по широкому спектру направлений.
Но нужно понимать, что перед общим образованием стоит более сложная задача. Если в случае с вузами ставку делали на лидеров, то в случае со школами речь идет о массовом образовании. В выборку международных сравнительных исследований школы попадают случайным образом, поэтому нужно сделать так, чтобы функциональной грамотностью, проверяемой в ходе международных исследований, обладали все дети. «Просвещение» разрабатывает образовательные продукты и сервисы для всех школ страны, с большинством школ у нас заключены прямые договоры о сотрудничестве, так что мы уже сегодня вносим свой вклад в решение этой задачи.
Во-первых, с учетом требований PISA меняется содержание наших учебников, а также их методический аппарат. Знания наша школа всегда давала хорошо, и их объем велик, но теперь детей нужно учить применять их на практике, развивать способность мыслить и действовать в сложных условиях, умение адекватно оценивать свои достижения и достижения своих товарищей. Новые подходы интегрируются в учебники федерального перечня, им посвящены новые серии учебных пособий, например «Функциональная грамотность: учимся для жизни». Научным редактором этой серии стала Галина Ковалева – самый авторитетный эксперт в этой области, заведующий Центром оценки качества образования РАО.
Во-вторых, мы повышаем квалификацию учителей и руководителей образовательных организаций с расчетом на то, чтобы они вдумчиво и целенаправленно формировали у своих учеников функциональную грамотность. Этим занимается Академия «Просвещение», которая разработала пакет модульных дистанционных курсов повышения квалификации совместно с ведущими экспертами по функциональной грамотности и педагогами-практиками – признанными лидерами профессионального сообщества. В процессе обучения осуществляется экспертное сопровождение слушателей. Чем выше мастерство учителя, тем лучше результаты его учеников не только на ГИА или ВПР, но и на международных исследованиях PISA, PIRLS, TIMSS.
В-третьих, мы разрабатываем и внедряем цифровые образовательные продукты. Казалось бы, это не имеет прямого отношения к PISA, но опыт последнего исследования свидетельствует, что высокие результаты продемонстрировали те школьники, у которых был сформирован устойчивый навык использования компьютеров в учебном процессе. Выполнять задания в цифровой среде им было привычно и комфортно.
– **Какие изменения планируется ввести в УМК по тем направлениям школьного образования, которые оцениваются PISA (математика, естественно-научная и читательская грамотность)?**
– Например, если мы говорим о читательской грамотности, то содержание и методический аппарат УМК теперь формируются с акцентом на то, чтобы школьники учились понимать текст и умели в нем ориентироваться, искали и выявляли разную информацию, делали выводы и заключения на основе фактов, могли определить основную идею текста. Более того, они должны выходить за рамки текста – использовать его для решения разных задач, при необходимости привлекая дополнительную информацию. Конечно, прежде всего речь идет об УМК по русскому языку и литературе, но читательская грамотность формируется и на других предметах. 15-летний школьник должен уметь работать с разными текстами, в том числе научными и научно-популярными.
Не стоит забывать, что PISA проверяет еще и финансовую грамотность – умение критически оценивать финансовые предложения с учетом их преимуществ и недостатков и делать осознанный выбор для достижения личных финансовых целей. В «Просвещении» вышла серия пособий по финансовой грамотности, и школы их используют при изучении обществознания, курсов по выбору, а также во внеурочной деятельности.
Изменения, способствующие формированию функциональной грамотности, мы вносим и в учебники на родных языках. В 2018 году Владимир Путин подписал закон о родных языках, их изучение осталось обязательным в школах, программа которых включает соответствующий предмет. В качестве родного можно выбирать тот или иной язык, в том числе русский. «Просвещение» более 20 лет сотрудничает с издательствами Татарстана, выпускающими учебную литературу для школ с татарским языком обучения, – такими как «Магариф», «Хәтер», «Татарское книжное издательство». За эти годы вышли тысячи лицензионных учебников на татарском языке по математике, физике, химии, биологии, географии, истории и многим другим предметам.
В этом году «Просвещение» продолжает работу вместе с постоянным партнером – с Татарским книжным издательством. К выходу готовятся 33 учебника на татарском языке для начальной и средней школы. Еще один интересный проект, в котором при участии автора З.А. Хусаинова учтены социокультурные особенности и традиции Татарстана, – выпуск УМК по окружающему миру.
– **Расскажите о сотрудничестве издательства «Просвещение» с Министерством просвещения Российской Федерации в части работы над улучшением показателей школьников страны в исследованиях PISA.**
– Совершенствуя содержание учебников, повышая квалификацию учителей, разрабатывая цифровые продукты для школ, мы решаем задачи, которые ставит Министерство в части улучшения показателей PISA. В ходе публичных дискуссий наши эксперты высказывают свои взгляды на перспективы развития системы образования, и мы рады, если Минпросвещения прислушивается к нашим рекомендациям.
Например, мы в течение нескольких лет продвигали идею государственно-частного партнерства при строительстве школ, и сейчас она воспринята государством. 1 июня был заложен первый камень в основание школы, которую «Просвещение» в течение года планирует построить в Нижнем Новгороде с использованием механизмов ГЧП, и министр Сергей Кравцов предложил использовать этот механизм при строительстве других школ. К достижению результатов в международных сравнительных исследованиях это имеет прямое отношение: мы так проектируем школы и так планируем организовать в них учебный процесс, чтобы не только давать детям прочные знания, но и формировать у них функциональную грамотность.
Для улучшения результатов PISA особое внимание должно уделяться слабым школам, работающим в сложных социальных контекстах. Четверть российских школ, участвовавших в исследовании PISA 2018 года, по читательской грамотности набрали баллы, позволяющие попасть в топ-10, а еще у одной четверти баллы были очень низкими. Именно этим школам министерство планирует активно помогать, используя окно возможностей, которое открывается в рамках нацпроекта «Образование». «Просвещение», в свою очередь, поддержит министерство в этой работе.
Сибель ХАЙЭР
## ОПЫТ, ПОЛУЧЕННЫЙ В КАЗАНИ, РЕАЛИЗУЕТСЯ В БУГУЛЬМЕ
Каждый татарстанский глава готов поспорить, что возглавляемые им город и район являются самыми важными, красивыми и ухоженными. У главы Бугульминского муниципального района, мэра города Бугульмы Линара Закирова есть на это веские основания. Ему близка история не только этого края, но и всего Татарстана. Ўроженец Бугульмы, Линар Рустамович несколько лет курировал восстановление исторического центра Казани к Универсиаде, будучи главой префектуры «Старый город». Она была создана для восстановления одной из самых запущенных частей исторического центра города – Старо-Татарской слободы. На протяжении 6-ти лет – работы по преображению города Бугульмы. Одному из старейших городов Татарстана через два года исполнится 240 лет. Мы с моим заместителем сидим в гостях у бугульминского мэра, вспоминаем этот сложный, но результативный период его жизни в Казани и обсуждаем планы на будущее в Бугульме.
– **Линар Рустамович, Вы стали префектом, имея за плечами опыт работы в должности Председателя комитета по делам детей и молодежи казанского исполкома.**
– Я стал главой префектуры «Старый город» – «Иске шәһәр», которая была создана в 2011 году для восстановления и возрождения историко-культурного наследия Казани.
Этот район знаменит тем, что здесь жили такие татарские культурные деятели, как Габдулла Тукай, Каюм Насыри и другие. Среди памятников архитектуры главными можно назвать усадьбы купцов Казакова и Кушаевых, типографию «Миллят», где работал Тукай, дома купцов и меценатов Апанаевых, мечети Апанаевскую, Азимовскую и Марджани, а также набережную озера Кабан. Улицу Каюма Насыри, которую называют сердцем Казани, я предложил сделать пешеходной. Таким образом, после завершения реставрационных работ мы показали красоту Казани иностранным и российским туристам.
Накануне Универсиады были восстановлены здание типографии «Миллят» (Нариманова, 62), дом Рахманкулова (Нариманова, 70), дом Усманова-Апанаевой (К.Насыри, 40), два дома, входящих в архитектурный ансамбль мечети Марджани (Ш.Марджани, 16, 18).
Было восстановлено множество объектов, среди которых 6 деревянных домов, 5 из которых восстановлены Министерством лесного хозяйства РТ.
Во время реставрационных работ в Ново-Татарской слободе мы столкнулись с рядом интересных фактов. Итак, когда мы начали разбирать венцы, то увидели, что многие из них сгнили. Когда их разобрали, то выяснилось, что не только в Татарстане, но даже и в близлежащих российских регионах нет специалистов-деревщиков. В детстве я и сам помогал бабаю, думал, что нет никаких сложностей, чтобы правильно поставить сруб. Раньше богатые татары (а там жили купцы) возводили двухэтажные дома. В Старо-Татарской слободе располагаются два дома Апанаевых, один из которых каменный, а второй двухэтажный с деревянным срубом наверху.
Престижно было жить на втором этаже, который был в виде деревянного сруба. А на первом этаже, который представлял собой каменную часть, проживала прислуга. За сто лет во многих татарских домах бревна сгнили. Мы с большим трудом смогли найти мастера по дереву только в Архангельской области, который приехал к нам и срубил сруб заново.
Во время ремонтных работ строители начали копать землю и нашли небольшой подвал, который до этого был завален землей. Я туда сам спускался. Более ста лет назад из этого подвала напрямую был выход к роднику на озере Кабан. Для того чтобы набрать воды, прислуга ходила не по улице, а под землей. Во время ремонтных работ была найдена часть кованой двери, которая закрывала внутреннюю часть дома, а на ней была кованая роза. В префектуре на первом этаже я создал музей, где хранятся исторические объекты, найденные во время реставрации. За два года и три месяца я обошел все вокруг. Самая короткая и узкая улица – это улица Кунче, ведущая к Апанаевской мечети. Во время исследовательских работ мы перечитали кучу материалов и книг и узнали, что на ул. Сафьяна было кожевенное производство. От желтого дома напротив Апанаевской мечети ходили люди с тележками, груженными кожей. Затем кожу перегружали на лодки, которые по протокам дальше уходили на Волгу. Это был торговый путь.
Была проведена гигантская работа по восстановлению этой улицы, поскольку, когда мы ее разыскали, она была завалена мусором и там проходили трубы. В деревянном доме жил известный мастер кожевенных дел. Его потомки, которых мы разыскали, подарили нам утюг и ножницы, а также швейную машинку. Все это было вмонтировано в аутентичную стену.
– **Мне довелось объездить нашу республику с журналистами телеканала «Евроньюс». Они делали серию спецрепортажей о жизни, культуре и природе Татарстана, в том числе в Азнакаево. Ваш край поражает своей природой. По мнению жителей Азнакаево, самой высокой точкой Республики Татарстан является Чатыр-тау, склоны хребта которого находятся в 7 км от этого города. По одной из легенд там обосновались войска Емельяна Пугачева. Говорят, что еще несколько десятков лет назад местная детвора находила там старинные монетки и даже сохранившееся внутри пещеры зерно.**
С точки зрения географии расположение города Бугульма уникальное. С главой города Азнакаево Марселем Зуфаровичем, который утверждает, что Чатыр-тау самая высокая точка, мы по-дружески спорим. Я с ним не согласен, поскольку самая высокая часть Татарстана находится в Бугульминском районе – на территории Татарско-Дымского сельского поселения (382 м.). Для сведения: Чатыр-Тау занимает высоту 321,7 м.
Мы располагаемся у подножия Уральских гор. Уникальна и наша истории. Наша территория в разные исторические периоды входила в состав четырех губерний: Уфимской, Самарской, Оренбургской и Казанской. Первоначально территория Бугульминского уезда входила в состав Казанской губернии. После постройки Оренбургской крепости в 1735 году вместе с Бугурусланским и Бузулукским уездами территория была передана Оренбургской губернии. Бугульминский кантон в составе Татарской АССР был образован в 1920 году.
– **Каким образом опыт, полученный в Казани, вы реализуете в Бугульме?**
– Нужно фундаментально изучить историю города. Эти два города отличаются. Бугульма получила статус уездного города 23 декабря 1781 года. Город Бугульма всегда был вторым по значимости после Казани и имеет, как и столица нашей республики, орден «Знак Почета» за успехи в культурном и социальном развитии. Других таких городов нет.
Когда я возглавил Бугульму, передо мной была поставлена задача построить новые и отремонтировать уже имеющиеся объекты спорта, облагородить существующие учреждения культуры и образования. За шесть лет мы все объекты отремонтировали, а сейчас приступили к реконструкции последнего, шестого объекта. В школе искусств был пристрой, где занимались каратисты и приверженцы восточных единоборств. Этот центр был в плачевном состоянии. Все объекты, начиная от стадиона и заканчивая лыжной базой, спортивная школа по спортивной гимнастике, спорткомплекс «Юность», вновь построенный Дворец единоборств (причем он аналогов не имеет, поскольку подходит для маломобильных слоев населения – в нем могут заниматься инвалиды-колясочники), находятся в хорошем состоянии. Мы сейчас занимаемся реконструкцией нашей Центральной площади. В позапрошлом году мы выиграли грант в размере ста миллионов рублей. Сейчас подали еще одну заявку, и если мы ее выиграем, то для нас это будет очень большое подспорье. В центральной части нашего города располагаются купеческие дома, которые находятся в муниципальной собственности. Их никто никогда не реконструировал. В нашем краеведческом музее работают высококлассные специалисты, которые знают все об истории города и края.
– **Из истории известно, что во второй половине XIX века почти во всех татарских деревнях Бугульминского уезда дети получали образование в 117 медресе. Было 10 земских и 18 церковно-приходских школ. В начале ХХ века здесь работали 45 школ, из которых 27 были татарскими[^1]. Здесь родились и работали видные советские и российские ученые и государственные деятели. Из биографии Ольги Васильевой экс-министра образования и науки России известно, что она является уроженкой Бугульмы.**
– Ее родители родом из Санкт-Петербурга, они приехали в Бугульму для работы в научно-исследовательском институте. Когда дочери исполнилось четыре года, они переехали. Мы единственный район и город, где 72 процента жителей имеют высшее образование. С одной стороны, это очень высокий показатель. С другой стороны, это палка о двух концах. Проживающий здесь народ своеобразный и свободолюбивый (протестный). Давайте исходить из названия города – Бугульма, которое в переводе с татарского означает «несгибаемый». А названия зря не давали.
– **Каждый город должен быть чем-то уникальным. Рустам Нургалиевич Минниханов в своей образовательной политике выделил несколько ключевых образовательных центров. Дети из различных районов Татарстана и российских регионов, имея высокий потенциал и умственные способности (в том числе из малообеспеченных семей), могут приехать в столицу и получить лучшее образование, сравнимое с московским или питерским. Это ІТ-лицей, инженерный лицей, химический лицей и полилингвальные школы. Кто входит в бугульминскую десятку?**
– За шесть лет моей работы на посту главы Бугульминский район находится всегда на первом месте по результатам. Ежегодно среди выпускников несколько стобалльников. В предыдущие годы состоялись их встречи с Президентом Татарстана Рустамом Миннихановым. И я обязательно с ними встречаюсь. Очень важно понимать их настрой, желание остаться в Татарстане или уехать за его пределы в российские вузы. Мы заинтересованы в том, чтобы выпускники вернулись на свою родину, имея профильное образование. Многие выпускники выбирают геологическое направление. У нас есть два десятка лучших общеобразовательных учреждений. Это киты, на которых держится все образование. В городе несколько очень сильных общеобразовательных учреждений. Среди них мой родной лицей №2, школа №6 с углубленным изучением отдельных предметов, школа №3 и гимназия №7. Хорошие показатели демонстрирует татарско-турецкий лицей, в котором методика преподавания несколько отличается. Однако в некоторых школах, которые не занимают первые строчки в рейтинге, бывают уникальные по масштабам России
**– Самые популярные аналитики и эксперты рекомендуют, образно говоря, разделить жизнь до коронавирусной эпидемии и после нее. Как повлиял коронавирус на жизнь в вашем районе в образовательной сфере?**
– Экономика Бугульминского района, как и по всей стране, очень сильно просела. В сложившихся условиях у нас еженедельно в удаленном формате проходил деловой понедельник. В течение двух месяцев мы со специалистами выезжали в школы, поскольку я лично хотел посмотреть, как выглядит работа в дистанте. Наш начальник управления образования Валентина Васильевна Кульбеда организовала непосредственную работу с директорами школ и педагогами. Она является очень авторитетным руководителем, с мнением которого все считаются. Многодетным семьям были переданы 9 гаджетов, а их поставка осуществлялась в район по Президентской программе. Практически в каждой семье есть гаджет, который можно было использовать для работы по удаленке, поэтому особых трудностей родители и педагоги не испытали. Единственное, что отмечали все: учащимся и педагогам не хватало общения плечом к плечу. Сложнее было педагогам старой формации, которые привыкли видеть глаза своих детей и при личном общении понять, смог ли ребенок освоить пройденный материал или нет.
**– Вы возглавляете Федерацию тяжелой атлетики Республики Татарстан. Как это помогает вам в работе и нахождении необходимого финансирования?**
– Это мне не помогает, а усложняет жизнь. Все намного сложнее, чем кажется, поскольку это дополнительная общественная нагрузка. Мы создаем ту легендарную федерацию атлетики, которая была в советские годы, существенно обновили тренерский запас.
В одном из самых старейших у нас комплексов, в «Юности», мы реанимировали историю тяжелой атлетики в Бугульме. Из этих стен вышел наш первый олимпийский чемпион в Монреале, заслуженный мастер спорта в СССР Николай Алексеевич Колесников. В настоящее время он является старшим тренером юниорской сборной России и старшим тренером сборной Татарстана по тяжёлой атлетике.
Как и большинство моих сверстников, в детстве и юности я занимался различными видами спорта, ходил на рукопашный бой, ходил на тяжелую атлетику, играл в футбол и хоккей, катался на лыжах. Я успел позаниматься у основоположника школы тяжелой атлетики в г. Бугульме Ефрата Ахмадеевича Тимерзянова, который был тренером Николая Колесникова. В разные годы воспитанники Тимерзянова поднимались на пьедестал почета на соревнованиях всесоюзного и международного масштаба.
Для развития тяжелой атлетики нужны существенные ресурсы, поскольку оборудование дорогое. Ведем переговоры об открытии отдельного помещения в Казани. Сегодня есть сложности и проблемы, которые требуют решения. И пока на некоторые из них нет ответов.
Сюмбель ТАИШЕВА
Фотографии предоставлены пресс-службой Мэрии г. Бугульмы
## НУЖНО СПРАВЛЯТЬСЯ С ПРОБЛЕМАМИ, КОТОРЫЕ ПРИХОДЯТ ВМЕСТЕ С ВЛАСТЬЮ
> За последнее десятилетие лицей №2 г.Бугульмы стабильно входит в рейтинговую десятку лучших школ Татарстана, занимает достойное место в рейтингах «Топ-500 лучших школ России». Народный учитель Республики Татарстан, Почетный работник общего образования Российской Федерации Геннадий Иванов на первый вопрос о значении рейтинга отвечает, что ему всегда интересно знать, как возглавляемый им лицей с новыми результатами по итогам ЕГЭ выглядит в общей образовательной картине страны по цифровым данным. Накануне окончания учебного года приветливый и подтянутый Геннадий Александрович проводит для нас экскурсию, начиная с библиотеки, классов и заканчивая геологическим музеем.
**– Раньше в Минобрнауки Татарстана по итогам учебного года составляли рейтинг общеобразовательных учреждений, за что руководство неоднократно подвергалось критике. Рейтинговая система, когда отмечались лучшие школы Татарстана, была заложена еще в советские времена, не только при экс-министре Энгеле Фаттахове, как думают некоторые. Теперь каждое муниципальное образование определяет свой внутренний критерий. Каково место лицея в рейтинге учебных заведений Бугульминского района?**
– С гордостью скажу, что мы всегда были на первых местах. Если брать рейтинг предыдущих лет по Татарстану, в зависимости от периодов, ниже 7-го места мы не опускались. В 2017 году лицей традиционно вошел в десятку (6 место) в республиканском рейтинге «Лучшие школы Татарстана», а также стал победителем республиканского этапа Всероссийского конкурса «Успешная школа», получив грант в 1 млн рублей.
На рейтинг влияют множество факторов, и прежде всего интеллектуальный уровень развития детей. Мы обучаем детей, которые проживают в нашем микрорайоне, независимо от социально-экономического статуса семьи. В последние годы за основу первых рейтингов брали достижения ЕГЭ по русскому языку и математике. Меня радует, что многие годы подряд показатели итоговой аттестации после 9 и 11 классов значительно выше республиканских. В прошедшем учебном году выпускники лицея получили самый высокий средний балл по ЕГЭ в Татарстане по русскому языку – 85,2, а Федор Яронский стал единственным в республике стобалльником по математике. По другим предметам показатели ЕГЭ тоже значительно выше российских и республиканских.
**– Вы являетесь бессменным руководителем лицея №2 на протяжении более трех десятков лет. Как вас, учителя биологии и химии, судьба привела в Бугульму?**
– Я, как дисциплинированный студент, учившийся на повышенную стипендию, приехал Республику Татарстан, тогда еще ТАССР, в 1982 году по всесоюзному распределению из Тамбовской области после окончания Мичуринского государственного педагогического университета. Этот небольшой вуз являлся независимым институтом с 1939 по 2011 годы и ныне находится в городе, названном в честь учёного-селекционера И.В.Мичурина еще при его жизни в 1932 году. Здесь располагались мощнейшие научные структуры, в том числе Всесоюзный институт садоводства – сейчас Всероссийский селекционно-технологический институт садоводства и питомниководства. Сегодня Мичуринск – это наукоград, город-сад.
Во время студенческих лет, как многие мои сверстники, я занимался исследовательской работой по физиологии животных. Тогда была очень серьезная практическая подготовка, имелась хорошая научная и материально-техническая база. На биостанции будущие педагоги отрабатывали свои навыки по биологии. До приезда по месту назначения я уже знал все технологии и считался одним из лучших специалистов по выращиванию рассады и знанию сада. В свое время все эти знания мы получили от корифеев, таких как Екатерина Черненко, которая была дочерью профессора, доктора сельскохозяйственных наук, известного селекционера-плодовода Семена Черненко. Он был ближайшим соратником Ивана Владимировича Мичурина.
**– Кто-то сказал, что создание масштабного сада равнозначно построению памятника при жизни себе. Вернувшись к теме жизни педагога Иванова, хочу спросить: как Вас встретила Бугульма, которая является культурным, промышленным и научным центром юго-восточной части Татарстана? Какая причина удерживает вас в дали от своей родины? Ведь ни для кого не секрет, что в те годы многие выпускники вузов после отработки обязательного трехгодичного срока сломя голову стремились обратно в родные края.**
– Бугульма встретила меня очень гостеприимно. Помню, Наиль Хаирович Шакуров, тогда возглавлявший РОНО, сам лично повез новоиспечённого учителя биологии, которому было неполных 22 года, в среднюю школу старинного села Соколка. Я работал под руководством опытного директора школы Нины Михайловны Максимовой и методиста Тамары Александровны Осиповой.
До сих пор я благодарен за бесценный урок опытной учительнице русского языка Маргарите Константиновне Карауловой. В послевоенные годы она приехала в Татарстан из Рязани и многие годы проработала в татарском селе. В совершенстве изучила татарский язык и имела непререкаемый авторитет у жителей села. Ее совет: если хочешь стать хорошим директором, узнай людей, с которыми ты будешь работать, научись устанавливать и поддерживать деловые отношения с коллегами, руководить без подчинения, справляться со всеми проблемами, которые приходят вместе с властью и ответственностью – стал для меня уроком на всю жизнь. Этим правилом я руководствуюсь и сегодня, понимая важность личностных качеств людей, доверительных отношений в мотивации к высоким результатам и их достижению.
Есть еще другая причина: этот город, как и мой родной Мичуринск, располагается на железной дороге, которая проложена через Бугульму еще в 1911 году. А мои родители были железнодорожниками. Я и сам окончил школу, которая принадлежала Министерству путей сообщения. Тогда это министерство представляло собой государство в государстве со своей собственной развитой социальной инфраструктурой, сравнимой сегодня с нефтяной отраслью.
**– Я часто общаюсь с директорами школ, многие из которых говорят о том, что выпускники педагогических вузов не торопятся работать по специальности. Возможно, их отталкивает полученный во время практики или работы первый негативный опыт или невнимательное отношение руководства.**
– Мне сильно повезло, что первая школа, в которую я попал, отличалась дисциплиной, порядком и чистотой, а обучалось тогда в ней более четырехсот детей. Прекрасно сегодня помню, как через год меня, как специалиста, показавшего высокие результаты (я тогда отвечал не только за пришкольный участок, но и за подготовку детей к олимпиаде), посадили в президиум августовского совещания в районе. Через два года работы меня назначили завучем, а через несколько лет – и.о. директора школы. Так неожиданно состоялось мое боевое крещение как руководителя.
**– Сегодня большая редкость, когда педагоги имеют возможность заниматься научной деятельностью и защищать кандидатские и докторские работы. На мой взгляд, рядом должен быть опытный наставник, который, оценив интеллектуальный потенциал, поможет создать, говоря современным языком, личностную траекторию в научной сфере. Вы являетесь кандидатом** педагогических наук, в разные годы трижды были Соросовским учителем по химии. Кто вас поддержал, если не секрет?
– Представляете, в один момент сразу в трех местах мне предложили место в аспирантуре: в ИРО, в Казанском педагогическом институте и в институте Мирзы Исмагиловича Махмутова – основателя проблемного обучения в общеобразовательной и профессиональной школе в России. Я очень горжусь тем, что близко общался с этим уникальным организатором образования и просвещения. Доктор педагогических наук, полиглот, он в течение восемнадцати лет возглавлял Министерство просвещения Татарской АССР.
Для того чтобы подготовить и защитить кандидатскую диссертацию, мне пришлось отказаться от поста директора. У меня было сразу два научных руководителя: профессор, член-корреспондент академии наук СССР Анатолий Александрович Кирсанов, который прикрепил второго руководителя – профессора, доктора педагогических наук Искандера Курамшина. Могу сказать, что Искандер Якубович стал для меня не только научным путеводителем, но вторым отцом-наставником. Он выпустил десятки докторов наук и кандидатов наук и ко всем относился доброжелательно.
Искандер Якубович удивлял меня ещё тем, что, уже будучи профессором, преподавал химию учащимся в профессиональном техническом училище. Он постоянно говорил: «Чтобы быть хорошим руководителем, нужно «спускаться вниз», стремиться вникнуть в суть решаемых проблем, показывать личный пример и создавать организационно-управленческие и педагогические системы, которые хорошо функционировали бы без последующего на них влияния». Общение с ними, обучение по специальности «Общая педагогика, история педагогики и образования» и выполнение научной работы кардинально изменили мое мировоззрение, мышление и понимание актуальных вопросов и проблем развития системы образования. Сегодня, несмотря на сложный график, я стараюсь найти время для научно-методической работы и являюсь автором свыше 80 научных статей и 5 научно-методических пособий.
**– Доводилось слышать такое мнение, что раньше была мощнейшая Ассоциация директоров, большинство из членов которой сегодня стали известными руководителями. Среди них, к примеру, первый замминистра образования и науки РТ Ильсур Хадиуллин, директор ИРО РТ Людмила Нагуманова и другие. Вы сами являетесь победителем огромного количества конкурсов, были лауреатом Республиканского конкурса «Лидер в образовании» и неоднократно получали грант как лучший директор школы Республики Татарстан. Какие условия, кроме времени и практики, на Ваш взгляд, необходимы, чтобы воспитать сильного руководителя?**
– В Бугульме формирование современной образовательной системы происходило при нынешнем руководителе управления образования Валентине Васильевне Кульбеда. Директором лицея я был назначен в 2002 году, а до того, как стать у руля, более 20 лет был заместителем директора. У нас соблюдается преемственность, по счету я пятый директор. У нас всегда преподавали лучшие учителя. Это подтверждает тот факт, что начиная с 1947 года свыше 700 учеников закончили лицей с золотой медалью.
Помню 1989 год, когда я впервые переступил порог своего лицея. Перестроечное время было сложным, но интересным. В изменившихся социально-экономических условиях был необходим переход на качественно иной уровень обучения и воспитания, ориентированный на конечный результат. Возникла настоятельная необходимость кардинально пересмотреть организационно-управленческую структуру. Акцент был сделан на включение лицея в образовательную деятельность научно-экспериментальной работы.
**– Во многих российских регионах, не только в Татарстане, наблюдается недостаток педагогических кадров, а средний возраст колеблется в пределах от 40 до 47 лет. Какие недостатки, с профессиональной точки зрения, наблюдаются у молодых кадров, которые впервые переступают порог образовательного учреждения?**
– Сегодня у молодых педагогов недостаточная фундаментальная научно-предметная подготовка, а также наблюдается отсутствие навыков исследовательской работы в области определенной научной дисциплины, вследствие чего многие из них показывают низкие квалификационные результаты и не могут организовать на востребованном высоком уровне научно-исследовательскую и проектную деятельность обучающихся. Проявляется неготовность молодых специалистов работать со школьной документацией и вести преподавание в формате активного применения новых информационных технологий – ведение электронной документации, создание и поддержка собственных сайтов, применение интерактивных программ и периферийного оборудования. С целью решения актуальной в наши времена проблемы подготовки хороших педагогов администрацией и творческим коллективом лицея разработан и успешно реализуется образовательный проект «Успешный учитель».
**– Как говорят, короля делает свита. Нынешние руководители заинтересованы в том, чтобы их заместители имели степени кандидатов наук?**
– Естественно, что каждый руководитель заинтересован в опытных и образованных заместителях, именно это обеспечивает успех организационной и методической деятельности образовательного учреждения. Пятеро моих заместителей являются выпускниками лицея (школы №2): Наталья Бронникова, Рамиля Гиматдинова, Ирина Лунева, Светлана Павлова, Рустем Шайхатаров. Они не только имеют хорошее образование, но и воспитаны на традициях школы №2. А первый заместитель директора, Наталья Владимировна Бронникова, является кандидатом педагогических наук, имеет богатый опыт научной работы.
**– Для того чтобы идти в ногу со временем, по мере интенсивного развития информационных технологий требуется своевременная перезагрузка учебного процесса. Недавно возглавляемый вами лицей получил статус школы – Центра компетенций в электронном образовании. Могли бы вы рассказать о том, что было сделано для этого.**
– Для работы в новом статусе было создано многофункциональное единое информационное пространство, компонентами которого являются самое современное оборудование и сервисы: медиатека, информационно-компьютерный центр, IT-класс с кабинетом робототехники, естественно-научные электронные лаборатории, мобильные компьютерные классы, учебные станки с числовым программным управлением.
В соответствии с тенденцией интегрированного обучения мы активно включаем в классическую систему обучения элементы STEM-образования, набирающего популярность в экономически развитых странах. Эффективность его вижу в том, что оно соединяет в себе междисциплинарный и проектный подход, основой для которого становится интеграция естественных наук в технологии, инженерное творчество и математику. Это будет способствовать решению задачи по подготовке инженерно-технических и іт-специалистов.
В профильные классы (физико-математический, физико-геологический, индустриально-технологический) переходят свыше семидесяти процентов учеников, имеющих высокие образовательные результаты и мотивацию к учебе. Обучение в них предполагает тесное взаимодействие с базовыми предприятиями города, введение в программу обучения профессионально ориентированных курсов, обеспечивающих формирование навыков производственно-трудовой деятельности.
Мы уделяем внимание развитию материально-технической базы с учетом профильного обучения и приоритетов в выборе направлений высшего профессионального образования, востребованных для нашего региона. На базе лицея создана профильная геолого-физическая группа, в которой преподаются специальные курсы ведущими специалистами крупнейшего в стране геофизического предприятия «ТНГ-групп». Вместе с их специалистами летом мы с учениками физико-математического класса выезжаем в Оренбургский район на геологические экспедиции. Одним из первых создали спецкласс с Татарстанским научно-исследовательским и проектным институтом нефти ПАО «Татнефть» (ТатНИПИнефть).
Также нам, несмотря на объективные трудности, удалось сохранить производственное обучение по направлению «Автодело» на основе сетевого взаимодействия с ДОСААФ.
**– Общаясь с директорами общеобразовательных учреждений, я спрашиваю об уроках, которые они ведут. Многие отошли от педагогической деятельности и скорее воспринимают свои обязанности как обязанности топ менеджера.**
– Это на самом деле так. Многие директора уже не ведут уроки. Когда и я на определенном этапе за административной, научно-экспериментальной работой все меньше оставался учителем, это стало заметно отражаться на общей атмосфере в нашем педагогическом коллективе и отношении педагогов к результатам своей деятельности. Тогда вывод родился сам: как бы ни было сложно и напряженно, важны мои личные результаты в учебной работе.
На протяжении многих лет я преподаю химию и экологию в лицейских классах и работаю со старшеклассниками. К моей гордости, эти учащиеся имеют высокий потенциал, и по завершении учебы две трети из них становятся медалистами. Вместе работаем над педагогическими проблемами экологизации образовательно-воспитательного процесса.
**– Чем Вы гордитесь больше: тем, что лицей, возглавляемый Вами, входит в топ лучших школ республики и страны, или тем, что являетесь Лучшим директором школы РТ?**
– Это неразрывно связано. Но больше всего меня охватывает гордость за моих учеников. Как учитель я воспитал призера Международной олимпиады по экологии, 3-х призеров российских и 26 победителей и призеров республиканских олимпиад по экологии, биологии и химии, свыше 30 дипломантов и лауреатов международных и российских научных конференций.
Мой пример работы с одаренными детьми в свое время подхватили многие педагоги лицея. Мы в лицее работаем единой командой! Это дает свои плоды. Ежегодно до тридцати учащихся становятся победителями и призерами регионального этапа Всероссийских предметных олимпиад, и за последнее десятилетие подготовлено 18 победителей и призеров заключительного этапа предметных олимпиад Министерства образования РФ.
Одаренные дети включены в деятельность центров дополнительного образования (Республиканский олимпиадный центр, Образовательный центр «Сириус», СУНЦ МГУ. ЗФТШ при МФТИ, Малая академия МГТУ им. Николая Баумана). Именно из них вырастают победители и призеры всероссийских предметных и вузовских олимпиад, лауреаты и победители научно-практических конференций и конкурсов. Наши выпускники поступают в ведущие вузы страны, среди которых МФТИ, МИФИ, Институт Баумана, МГУ, КПФУ.
Приоритетным направлением я считаю сетевое взаимодействие с образовательными, научными, производственными, медицинскими, спортивно-оздоровительными учреждениями нашего города и республики. Активно сотрудничаем с вузами: КФУ, КНИТУ-КХТИ, КГЭУ. Эта работа имеет хорошие конечные результаты. Так, лицей, один из немногих, неоднократно отмечался в номинации «Школа-партнер КФУ». Наши представители являются участниками международных и всероссийских специализированных технических выставок, программы JuniorSkills, победителем престижных конкурсов и проектов «50 инновационных идей для Республики Татарстан», «Школьная компания» и «Стартап», «ІТ-Jump» – направлений, особенно актуальных сегодня.
Время показало, что только личным примером высоких педагогических достижений можно подвести педагогический коллектив к качественному образованию!
Сюмбель ТАИШЕВА
Фотографии из архива лицея №2 г. Бугульмы
Полную версию читайте на сайте magarif-uku.ru
## РОССИЯНЕҢ ИҢ ЯХШЫ АВЫЛ МӘКТӘБЕ
Бу юлы Бөгелмә районы үзәгеннән төньяк-көнбатышка таба 27 чакрым ераклыкта урнашкан Карабаш бистәсенә юл тоттык. Шәһәр тибындагы бистәдә бүгенге көндә ике мәктәп, өч балалар бакчасы эшли. Без директор Гүзәлия Камил кызы Юсупова белән, алдан сөйләшенгәнчә, туп-туры 2 нче урта мәктәпкә киттек. Ни өченме? Беренчедән, бу – бистәдә 1957 елдан бирле эшләп килүче мәктәп. Икенчедән, Бөтенроссия бәйгесендә «Иң яхшы авыл мәктәбе» буларак танылу алган уку йорты. Ике бинаны (иске һәм яңа) җылы коридор тоташтырган әлеге мәктәптә быелгы уку елында 492 бала белем алган. Анда ике спортзал, 250 урынлык ашханә, медицина бүлмәсе эшләп килә. Бер караганда, башка мәктәпләрдән артык бернәрсәсе дә юк сыман. Тик бу – беренче карашка гына...
### ГЕРМАНИЯГӘ САЛЫНГАН СУКМАК
Мәктәп, аның биләмәләре белән таныштыруны ишегалдында ук башлады Гүзәлия Камилевна. Элеккеге елларда кыш буена җитәрлек яшелчә: суган, кишер, бәрәңге үстерелгән бакча да, заманга карап, үзгәреш кичергән булып чыкты. җимеш агачлары утыртканнар. Димәк, үзләренең алма бакчасы булачак. Директор һәм аның укыту эшләре буенча урынбасары Гөлсәрия Сарыймовна белән бергәләп яшеллеккә күмелеп утырган шушы бакча аша үтеп, аерым бинада бар шартларын китереп җиһазландырылган тегү остаханәсенә үтәбез. Биредә укучылар тегү-кисү серләрен генә түгел, эшмәкәрлек нигезләрен дә өйрәнәләр, өлкән сыйныфларда тегүче, дизайнер, модельер һөнәрләрен үзләштерәләр икән. «Остаханә – укучыларның хыяллары тормышка аша торган урын», – дип юкка гына әйтмәгән директор. Югары квалификация категорияле технология укытучысы Рәзилә Мотыйковна Цокур белән очрашканнан соң, моның шулай булуына бернинди шик-шөбһә калмый. Остаханәдә безне манекеннардагы берсеннән-берсе купшы күлмәкләр каршы ала. Игътибарны бер күрүдән җәлеп иткән челтәрләр, мәрҗәннәр белән чуклап-чачаклап тегелгән чия кызыл төстәге күлмәк республикадан читтә узган бәйгегә тәкъдим ителгән эш булып чыкты. Баксаң, Карабашның яшь модельерлары 2012 елдан бирле кулланма гамәли сәнгать буенча Германиянең Мюнстер каласында узучы халыкара бәйгедә катнашып киләләр икән. Беренче баруда ук, жюриның ушын алып, укучыларының берсе Резидә Минязова – милли татар күлмәге, икенчесе Алинә Солдаткина «Күләмле модель» номинациясендә Казан гербындагы Зилант аждаһасын (метр ярымлы!) тәкъдим итеп, беренчелекне яулап кайталар. Жилемгә утыртып җептән ясалган поднос һәм самовар да, быел беренче урынга лаек булып, чит кыйтгаларны урап кайткан. Конкурсант Алинә Тәминдарованың (VIII класс) дүрт ай буена пинцет белән, чекерәеп, җепне-җепкә ялгап ясалган хезмәте матурлыгы белән дә, гадәти булмаган техникада эшләнүе белән дә җәлеп итә. Күпме хезмәт, фантазия, сабырлык таләп иткәндер ул унбиш яшьлек кыз баладан. 33 еллык педагоглык стажы булган Рәзилә Мотыйковнаның шәкертләре елның-елында менә шундый шаян да, гаҗәп тә булган иҗат җимешләре белән шатландыралар икән. Чит илдә педагогның сәнгати күзаллавын һәм хезмәтен югары бәяләгәннәр. Карабаш педагогы хәзер Алман илендәге әлеге дәрәҗәле бәйгенең жюри составында эшләячәк.
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/00628afef1f4b454c3ba141f99b1ad4a-28-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Фотода: технология укытучысы Р.М.Цокур.</figcaption></figure>
Бүгенге көндә мәктәп остаханәсе район технология укытучыларының ресурс үзәге булып тора. Технология укытучылары, өстәмә белем бирү педагоглары биредә программалаштыру технологияләрен, 3D-модельләштерү, дизайн-фикерләү һәм дизайн-анализ, геоинформацион технологияләр, Hard- һәм Soft спекторлары компетенцияләрен, виртуаль һәм өстәмә чынбарлык технологияләрен үзләштергәннәр.
### ЭЛЕКТРОЛОБЗИККА ӘЙЛӘНГӘН ТЕГҮ МАШИНАСЫ
Бу мәктәптә хезмәт тәрбиясе иҗатка һәм матурлыкка корылган. Бәлкем, ул технология укытучысының хатын-кыз булуыннан киләдер. Инде җитмеш яшен түгәрәкләп килүче Вера Петровна Соколова җитәкчелегендә егетләр я агачтан эшләпмәләр ясый, я аның белән эш итүне җиңеләйтү өчен берәр механизм җыеп куялар. Башлары эшләгәч, кул астындагы теләсә нинди әйбердән файдалы корал ясап кую алар өчен кызык һәм күңелле. Егетләрнең агач ботакларын ваклый торган җайланмасы да, токарь станогы да яшь кулибинчылар бәйгеләрендә башкаларга ал бирмәгән. Хәтта иске тегү машинасы да, алар кулына эләккәч, икенче һөнәр «үзләштергән». Ул агач кисә торган электролобзикка әйләнсен өчен, фантазия дә, оста куллар да кирәк булгандыр шул.
– Башта бөтен укучының да фикерләве иҗат юнәлешендә булмаска мөмкин. Әмма күмәк эш барышында алар шуңа тартылганнарын сизми дә калалар. Күбесе, дәресләрдән соң кала-кала, яшьлеккә хас үҗәтлек белән башлаган эшләрен ахыргача башкарып чыга, – ди гомер буе бер мәктәптә технология укыткан ханым. Минем үзем өчен иң гаҗәбе Вера Петровнаның, ирләрчә практик фикер йөртеп, егетләр белән уртак тел таба белүе булды.
Гомумән, Карабашта тормыш итү өчен кирәк булган шөгыльләргә укучыларны яшьтән мавыктырырга тырышалар дигән фикер кала. Егет-кызларның күбесе дәресләрдән соң ат комплексында ат карарга, атта чабарга өйрәнә. Шунда алар кымыз, казылык ясау кебек милли гореф-гадәтләр белән дә танышалар.
### ЯБЫРЫЛЫП, ЮГАРЫ УКУГА
Бер тарыдан ботка пешми дигәндәй, Россиянең иң яхшы авыл мәктәбе булып танылу өчен, Германиядә яуланган җиңү генә җитенкерәмәс шул. Бу коллективта эшләүче укытучыларның берсе дә маһы бирә торганнардан түгел. Камалова Светлана Юрьевна «Россия Федерациясенең иң яхшы укытучысы», Камалетдинова Зәлия Мәхәсимовна, Сәгъдиева Әлфизә Нәгыймяновна, Заһидуллина Нурия Җәүдәтовна, Бельская Гөлшат Рәфкәтовна «Безнең иң яхшы укытучыбыз», Соловьева Мария Валерьевна «Безнең яңа укытучы», Цокур Рәзилә Мотыйковна «Бөгелмә муниципаль районының иң яхшы укытучысы», Юсупова Гүзәлия Камилевна, Камалетдинова Зәлия Мәхәсимовна «Укытучы-мастер» исемнәренә лаек
булган. Гомумән, биредә район, республика, федерация дәрәҗәсендәге бәйгеләрдә күп тапкырлар җиңү яулаган, грантлар откан укытучылар гына эшли икән дип уйларсың. Монда «Мәктәп системасында белем бирү сыйфатын бәяләү үсеше нигезендә укыту эшчәнлегенең нәтиҗәлелеген күтәрү» темасында фәнни эшчәнлек җәелдерүләре үз йогынтысын ясамый калмыйдыр. «Мәктәбегезнең иң көчле ягы нәрсәдә?» – дип сорауга укытучылар беравыздан: «Төпле белем бирүдә», – дип торалар. Мәктәпнең «Ачыш-Открытие» фәнни оешмасында шөгыльләнүче укучылар шулай ук Россия күләмендәге һәм Татарстан Мәгариф һәм фән министрлыгы тарафыннан үткәрелә торган олимпиадаларда әледән-әле призлы урыннарга лаек булып киләләр. «Вакыт-вакыт үзебез дә гаҗәпләнәбез: бездә уртача укучы саналган балалар, урта махсус уку йортына барып керсә, анда яхшы билгеләр алып, олимпиада хәрәкәтендә катнаша башлый, хәтта отличниклар сафына баса. Күрәсең, таләпләребез югарырактыр инде, – диләр педагоглар. – Бездә тәрбия дә үзгәрәк, миллирәк куелган».
Мәктәптә IX сыйныфка кадәр рус классы белән параллель рәвештә татар сыйныфлары эшләп килә. Аларда тәрбия татар телендә алып барыла. Мәктәптә 23 класс-комплект, шуның 9 ы татар сыйныфлары икән. Аларда укучылар тәрбия ягыннан өстен торсалар, белем мәсьәләсендә дә калышмыйлар. «Үсеш ноктасы» программасы укуның сыйфатын яхшыртуда чиксез мөмкинлекләр тудыра», – дип саный мәктәп җитәкчесе.
– Бөгелмә районындагы иң яхшы авыл мәктәпләренең берсе буларак, узган ел без шушы программага кердек, – ди Гүзәлия Юсупова. – Ул безгә мәктәпнең техник базасын ныгытуга киң юл ачты. Федераль, республика программаларына кушылу нәтиҗәсендә мәктәптә тормыш иминлеге нигезләре (ОБЖ), информатика, кызлар һәм малайлар өчен технология кабинетларын ремонтладык, шахмат зонасын эшләдек. Яңа яхшы җиһазлар комплекты 3D-принтерлар, компьютерлар, тормыш иминлеге нигезләре кабинеты өчен маникеннар, информатика кабинетына интерактив панельләр кайтты. Алардан тулы файдалану хезмәттәшләребезгә «Иң яхшы укытучы», «Яшь укытучы» грантларын да отарга алшартлар тудыра. Бәйгеләрдә һаман саен бер кеше генә катнаша икән, коллективның эше күренми. Монда бердәм булу зарур.
Бүгенге көндә педагогик коллектив эшенең төп нәтиҗәсе булып БДИ күрсәткечләре тора. Карабашлылар бу яктан да сынатмыйлар. Әйтик, узган уку елында (2018–2019) рус теленнән уртача балл райондагы иң яхшыларның берсе булган. Техник юнәлешкә күз төбәүче укучылар (ни дисәң дә, бу – нефть төбәге) профильле математиканы уртача 66,6 баллга биргәннәр. Сайлап алынган фәннәрдән күрсәткечләре начар түгел.
– Узган елгы чыгарылыштан нибары дүрт бала вуз-техникумнарда түләп укый, башкалары барысы да бюджет урыннарына керделәр, – ди мәктәп директоры.
Гүзәлия Камилевна үзе шушы мәктәптә белем алган һәм шунда укытучы булып эшли башлавына быел 26 нчы ел киткән. Соңгы өч ел – директор вазифасында. Үзең укыган мәктәптә директор булып эшләүләр, ай-һай, читендер ул.
– Кистереп кенә әйтеп булмый, – ди ул. – Авырлыгы шунда: үзеңне укыткан укытучылардан артыгын таләп итә алмыйсың. Җиңел ягы да бар: мәктәбеңнең бөтен традицияләрен, коллективның менталитетын, омтылышларын беләсең. Авыл мәктәбенең бит шәһәрнекеләрдән өстенлеге шактый. Иң беренче нәүбәттә – балаларыбыз тәрбияле. Авылда узган бөтен чараларда: Сабан туемы, Бистә көнеме, сайлаулармы ул, мәктәп – бистәнең үзәге, ә укытучылар һәм укучылар биредә төп оештыручылар булып тора.
### БУРДАН КАЛА, УТТАН КАЛМЫЙ
Әлеге халык гыйбарәсен Карабашта берничә тапкыр кабатладылар. Авырткан җирдән кул китми шул. Сөйләшү барышында сүз, күптән түгел электр челтәреннән ут чыгып, мәктәпнең икенче катына салынган зыянны урап үтә алмады. Озак еллар буе, яңгыр яуган саен, бинаның өске катын су баса торган булган. Мәктәпнең иске өлеше узган гасырның илленче еллар азагында ук төзелгән булса да, икенче бина яңа булганлыктан, ул чактагы директор, тырышып-тырышып та, аны капиталь ремонтка мохтаҗлар исемлегенә теркәтә алмаган. Алай да, башка мәктәп өлешенә кереп булса да, түбә һәм тәрәзәләр алмаштырылган. Тик яңгыр сулары аңа кадәр кыңгыр эшен эшләп өлгергән шул инде. Электр үткәргечләр эштән чыккан булган. Бүгенге көндә биредә подрядчы төзелеш оешмасы ремонт эшләрен башлаган. Бәхетсезлеккә юлыккан мәктәпкә район башлыгы Закиров Ленар Рөстәм улы да, «Татнефть» АҖе дә ярдәм кулын сузганнар. Аны капремонт программасына кертеп, район – 6 млн, ә нефтьчеләр иганә рәвешендә 300 мең сум акча бүлеп биргәннәр. Шул хисапка эш электр челтәрен алыштырудан башланган.
– Әмма ул янгынга тарыган яңа бинада гына алыштырыла. Гәрчә төзелүенә 60 елдан артык вакыт узып китсә дә, иске бина читтә кала бирә. Шуңа борчылабыз, – диләр укытучылар.
лар. – Башланган эшләр капиталь ремонтка тартмый. Фәкать янгын казаларын бетерү, төзекләндерү генә ул.
Коллективның борчылуы Татарстан Фән, мәгариф һәм Төзелеш министрлыкларына да барып җитсен иде. Юкса, яңа бинада чыгарга өлгергән янгын, вакыты белән искесендә дә кабынып, зуррак бәла-казаларга китермәс дип беркем дә ышандыра алмый.
### ОНЛАЙН УКЫТУ ЯХШЫМЫ, ӘЛЛӘ КҮЗГӘ-КҮЗ УКЫТУМЫ?
Хәзер кайсы гына мәктәп белән элемтәгә керсәң дә, ерактан торып уку темасы күтәрелми калмый.
– Бәхеткә, онлайн уку-укыту, без башта фаразлаганча, коточкыч хәл булып чыкмады,– дип, Гүзәлия Камилевна үз коллективының авыр шартларда да уңышлы эшләрлек әзерлектә булуын белгертеп куйды. – Алай да ул башлангыч буында – I-II сыйныфларда үзен шактый сиздерде. Zooтга керүнең четереклелеген, кечкенәләрдән битәр, баштагы мәлдә әти-әниләр үзләре татыды. БДИ тапшырырга әзерләнгән өлкән сыйныфларда укучыга укытучы белән бергәләп шөгыльләнүнең мөһимлеген шулай ук беркем инкарь итми. Өйдән укулар озакка киткәч, укучылар үзләре үк: «Кайчан мәктәпкә йөри башлыйбыз инде?» – дип, атааналарын да, укытучыларны да аптыратып бетерделәр.
Күп балалы гаиләләрдә туган кыенлыкны да телгә алды директор. Аларда тәрбиягә бала алган гаиләләр бар икән. Бер өйдә 11 бала булганда, аларның 11 ен дә интернетлы итү, сыйфатлы элемтә урнаштыру кыенлыгын күз алдына китерү авыр түгел, билгеле. Алай да мәктәп җитәкчелеге югалып калмаган. Район хакимиятенә, мәгариф идарәсенә гаризалар язып, мәсьәләне хәл иткәннәр.
– Интернетка тоташып, үзбаш эшләү кыенлыгын шәхсән үз мисалымда да тойдым. Миңа укытучы буларак та, директор буларак та көн дәвамында элемтәдә тору кирәк. Җитмәсә, Мәскәү дәүләт университетында укучы студент улым да, дистанцион укуга күчеп, вакытлыча Карабашка кайтты. Аның өстенә әле өйдә II һәм VI сыйныфларда укый торган ике укучы бала бар. Шунлыктан җиңел булды дия алмыйм. Мондый очракта өйдә һәркемнең үз почмагы булу зарур, – ди Гүзәлия ханым.
### МӘКТӘП... ШӘҖӘРӘСЕ
Заманында мәктәпкә музей кирәк дип Светлана Камалова җитәкчелекнең колак итен байтак «ашаган». Үзең таптың, үзең тарт дип әлеге мәшәкатьле эш рус теле һәм әдәбияты укытучысы Светлана Юрьевнаның үзенә тапшырылган. Ачылганнан бирле ул – «Мирас» туган якны өйрәнү музее җитәкчесе. Бүген тәрбия сәгатьләренең шактые шушы музей залларында үтә.
– Иң беренче чиратта музей кысаларында үзебезгә кадерле булган нәрсәләр турында сөйлисебез килде: тарихка кереп калган пионер, комсомол оешмалары атрибутлары, макулатура, металлолом җыйган акчага мәктәп вокаль-инструменталь ансамбле өчен алынган беренче гитара; мәктәпнең барактагы чорын чагылдырган макет... – алар бар да бик еракта калмаган тарихны күз алдына китерә, – дип сөйләп китте Светлана Юрьевна һәм, бер стендка күрсәтеп, горурлык белән әйтеп куйды: «Бер генә мәктәптә дә бездәге кадәр укытучылар династиясе юктыр, мөгаен: Баһауовлар, Гыйбадуллиннар, Соколовлар...»
Бөек Ватан сугышын узган директорларның үз стенды. Берсе – Сталинград сугышында, икенчесе – Ленинград камалышында, өченчесе Брестта сугышкан, арада разведчик булучы да бар. Тарих укытучысы һәм Карабаштагы кичке мәктәп директоры Яминов Исмәгыйль Хәсән улы исә 1945 елның июнендә Мәскәүнең Кызыл мәйданында узган җиңү парадында Бөгелмә районыннан катнашкан бербәнбер хәрби икән. Бөек Җиңүнең 75 еллыгы көннәрендә генә түгел, музейга кергән һәр кунакка аның белән горурлануларын әйтми кала алмый җитәкче. Музейда Карабаш бистәсенең бу якларда нефть чыгару һәм «Иркеннефть» идарәсенең биредә вакытлыча яшәп торуы белән бәйле үсешен чагылдырган экспонатлар да шактый икән.
Минем үземне коридорга нәсел агачы рәвешендә эшләнгән стенд җәлеп итте. Аны мәктәп шәҗәрәсе дип атасаң да буладыр. Биредә мәктәпнең беренче – 1957–1958 елгы вәкилләрен дә, 1958 елгы беренче чыгарылыштан башлап, хәзерге чорга кадәрге укучылары белән дә танышырга була. Укуны моннан 50 ел элек тәмамлаган кешеме син, әллә – 15 яки 5 ел элекме – һәркем аннан үзен эзли һәм таба ала торган күп мәгълүмат сыйдырган киң ябалдашлы агач.
Мәктәп тормышын мәгънәле һәм нәтиҗәле итү өчен тырыша Карабаш укытучылар коллективы. Каюм Насыйри, Гаяз Исхакый, Галимҗан Ибраһимов, Гамил Афзал, Һади Атласи кебек күренекле шәхесләргә багышланган укуларда даими катнашалар, татар театры, фольклор, хор студияләре, халык инструменталь ансамбле эшләп тора. Мондый мохиттә тәрбияләнгән балаларның милли җанлы, әдәпле, әхлаклы булуларына да, тормышта зур максатлар белән яшәргә өйрәнүләренә дә өмет зур.
Расиха ФАИЗОВА
Автор фотолары.
## САН ТУРЫНДА БЕЛЕМНӘРНЕ ТИРӘНӘЙТӘБЕЗ
(VI сыйныфта татар теле)
**Зөлфия ЙОСЫПОВА**, Ютазы районы Кече Урыссу төп мәктәбенең І квалификация категорияле татар теле һәм әдәбияты укытучысы
### Дәрес тибы: яңа белемнәр ачу. Дәрес барышы
#### Оештыру моменты
– Хәерле көн, укучылар! Бездә бүген туган тел дәресе. Кәефләрегез ничек? (Яхшы.) Укучылар, әйдәгез, матур итеп түгәрәк ясыйк.
Кул тотышып басыйк әле,
Матур булды түгәрәк!
Дәрестә алган белемнәр
Тормышта безгә кирәк!
– Укучылар, ә хәзер мин сезгә, кул кысып, импульс җибәрәм. Ә сез бер-берегезгә чылбыр буенча тапшырырсыз. Башладык. Бик яхшы. Мин җибәргән җылылык сезгә көн буена җитәрлек көч бирсен. Шушы күтәренке кәефтә, барыбызга да хәерле көн теләп, дәресебезне башлыйбыз. Урыннарыгызга утырыгыз.
– Укучылар, игътибар – экранга. Сез нәрсә күрәсез? (Гугл билгесе.) Ә сез Гуглга кайчан мөрәҗәгать итәсез? (Берәр мәгълүмат кирәк булганда, проект эше эшләгәндә, дәрес караганда.)
– Әйе. Гугл – иң танылган эзләү системаларының берсе. (Слайдта фото күрсәтелә.)
– Укучылар, слайдта сез нәрсә күрәсез? (Бер һәм нольләрдән торган сан күрәбез.)
· Димәк, бүгенге дәреснең темасы нинди булыр? (Сан.)
(Слайдта гугл логотибы күрсәтелә.)
– Беләсезме, укучылар, бу системаны юкка гына Гугл дип атамаганнар. Без анда шушы сан кадәрле мәгълүматны таба алабыз. Ә математика фәнендә берәмлектән һәм йөз нольдән торган санны «гугол» дип атыйлар.
– Ә сез сан сүз төркеме турында ниләр беләсез? (Предметның санын белдерә, ничә? соравына җавап бирә.)
– Ничек уйлыйсыз, дәресебезгә нинди максатлар куярбыз? (Сан турында белемнәребезне тирәнәйтербез, сан сүз төркемен өйрәнербез, үзебезгә кызыклы мәгълүматлар алырбыз.)
— Укучылар, сезнең алдыгызда Гугл билгесе ята. Хәзер һәркем шул билгедән үзенә ошаган төсне сайлап ала. Ә хәзер басыгыз, урындыкларыгызны этеп куегыз. Кызыл төсне сайлаучылар – 1 нче өстәлгә, сары төсне сайлаучылар – 2 нче өстәлгә, яшел төсне сайлаучылар 3 нче өстәл артына утыралар. Кемнәр зәңгәр төсне сайладылар, алар урыннарында калалар, яңа төркемнәрен җыялар.
– Төркемнәр әзер булды. Әйдәгез янәшә утырган күршеләрегезгә «биш»не биреп, каршы күршеләрегезгә елмаеп, сәлам бирегез. Яхшы. Эшебезне башлап җибәрик.
– Эш дәфтәрләрен алып, бүгенге числоны һәм дәреснең темасын язып куйыйк.
#### Уку мәсьәләсен чишү
– Укучылар, сездә – Гугл билгесенең кисәкләре. Икенче ягын әйләндерегез әле. Сез анда нәрсә күрәсез?? (Сүзләр.) Әгәр бу сүзләрне дөрес тәртиптә урнаштырсагыз, мәкальләр килеп чыгачак. Әйдәгез, төркемнәрдә мәкальләрне җыегыз. Эшен бетергән төркем кулларын күтәрә.
Йөз сум акчаң булганчы, йөз дустың булсын.
Йөз дус аз, бер дошман күп.
Дусның дуслыгы өч көннән түгел, өч елдан соң беленер.
– Кемнәрдер эшләрен тәмамладылар. Әйдәгез, мәкальләрне укып китик.
(Һәр төркемнең җавабы тыңлана.)
– Укучылар, бу мәкальләр нинди темага багышланган? (Дуслык темасына.)
– Ә нәрсә соң ул дуслык? (Кешеләрнең бер-берсенә ярдәм итүләре, бер-берсенә ышанулары, дус-тату булулары һ.б.)
– Мин сезнең белән килешәм. Бүгенге дәрестә сез дә төркемнәрдә дус-тату эшләрсез дип ышанып калам.
– Ә хәзер, әйдәгез, кабат мәкальләргә карыйк.
– Һәр төркем мәкальләрендәге саннарны үзләре ияреп килгән сүзләре белән аерып алып, саннарга сорау куеп карый. Бу биремне үзара киңәшләшеп, төркемнәрдә эшләгез. Кайсы төркем әзер? Рәхим итегез.
– 1 нче төркем, сүз сезгә бирелә. (Йөз сум – ничә сум?, йөз дустың – ничә дустың?)
– Сүз – икенче төркемгә. (Йөз дусничә дус?, бер дошман – ничә дошман?)
– Өченче төркемне тыңлыйбыз. (Өч көннән – ничә көннән?, өч елдан – ничә елдан?)
– Укучылар, саннар нәрсәне белдерәләр икән? (Саннар предметның санын белдерәләр.)
– Сан янәшәсендә килгән сүзләрне тагын бер кат әйтегез әле. (Дус, дошман, сум, дустың, көннән, елдан.)
– Бу сүзләр нинди сүз төркеменә карыйлар? (Бу сүзләр исем сүз төркеменә карыйлар.)
· Укучылар, кайсыгыз әйтә ала, сан белән ачыкланган сүзләрне без ничек дип атыйбыз? (Саналмышлар.)
– Бик яхшы, укучылар. Әйдәгез, өйрәнгәннәргә нәтиҗә ясап, эш дәфтәрләрендәге модельне тутыра башлыйк. Модельне сорауларга җавап бирү рәвешендә тутырасыз. Хәзер сезгә 1, 2, 3, 4 нче сорауларга җавап язарга кирәк. Сезгә 1 минут вакыт бирелә.
– Кем үзенең моделе белән безне таныштырып китәр? (Укучы укый. Сан – мөстәкыйль сүз төркеме, предметның санын белдерә, ничә? соравына җавап бирә.)
– Барыгызныкы да шулай булдымы? Өстәмәләр юкмы?
– Бик яхшы. Эшебезне дәвам итәбез. Алдагы биремгә күчәбез. Эш дәфтәрендәге 1 нче биремне карагыз. Барыгыз да җөмләне укып чыгыгыз. Лилия, җөмләне укып бир әле.
*1945 елның 9 нчы маенда җиңүгә ирешү ХХ гасырдагы төп вакыйгаларның берсе булды.*
– Укучылар, сез бу җөмләдә әйтелгән фикер белән килешәсезме? (Әйе.) – Чыннан да, Бөек Ватан сугышында җиңү илебез өчен иң шатлыклы вакыйгаларның берсе була.
– Ә хәзер эш дәфтәрләрегезгә әлеге җөмләдәге саннарны күчереп языгыз. (1945, 9, XX.)
Укытучы тактага яза.
– Укучылар, әлеге җөмләдә саннар ничек белдерелгән? (Цифрлар белән.)
– Ә сез нинди цифрлар беләсез? (Гарәп һәм рим цифрлары.)
– Әйдәгез, җөмләдән аерып алган саннарны ике төркемгә бүлик. Кайсы саннар – гарәп цифрлары белән, кайсылары рим цифры белән бирелгән? (1945, 9 – гарәп цифрлары; ХХ – рим цифры.)
– Яхшы, укучылар. Ә җөмләләрдә саннар тагын ничек бирелергә мөмкин? (Сүзләр белән.)
– Дөрес. Ә хәзер әлеге саннарны сүз белән язарга кирәк. Моның өчен мин бер укучыны тактага чакырам, ә калганнар эш дәфтәрләренә эшлиләр. Сезгә 30 с вакыт бирелә. Башладык.
– Бик яхшы, урыныңа рәхим ит.
– Укучылар, ә сан сүз төркеме башка сүз төркемнәреннән нәрсә белән аерыла? (Цифрлар һәм саннар белән.)
– Дөрес, сан, калган сүз төркемнәреннән аермалы буларак, сүзләр белән генә түгел, цифрлар белән дә белдерелә.
– Гарәп цифрлары 10 билге: 0,1,2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 ярдәмендә белдерелә. Шулар ярдәмендә теләсә нинди сан ясап була. (Укучы укый.)
– Ә рим цифрлары нибары җиде билге белән генә эш итә. Шушы билгеләр ярдәмендә дүрт меңгә кадәр булган саннар күрсәтелә. Экранда сез әлеге билгеләрне күрәсез.
**I (1), II (2), III (3), V(5), X (10), L (50), С (100), D (500), M (1000)**
– Ә хәзер эш дәфтәрендәге 2 нче биремне эшлибез. Биремне укып чыгыгыз. Барыгызга да аңлашыламы? Сезгә 1 минут вакыт бирелә. (Бирелгән гарәп цифрларын рим цифрларына әйләндереп язарга кирәк.)
**8, 11, 15, 22.**
– Вакыт чыкты. Ә хәзер дәфтәрләрегезне янәшә күршеләрегез белән алмашыгыз һәм бер-берегезнең эшен бәяләгез. Дөрес җавап – экранда. Бәяләү өчен критерийлар эш дәфтәрләрендә бирелгән.
**VIII, XI, XV, XXII**
#### Бәяләү өчен критерийлар
<table><thead><tr><th>Бирем хатасыз эшләнсә</th><th>«5»ле</th></tr></thead><tbody><tr><td>Бер хата җибәрелсә</td><td>«4»ле</td></tr><tr><td>Ике хата җибәрелсә</td><td>«3»ле</td></tr></tbody></table>
– Рәхмәт, укучылар.
– Әйдәгез, модельләрне тутыруны дәвам итик. 5 нче сорауга җавап язып куегыз. Сезгә 1 минут вакыт бирелә.
– Җавапларыгызны экрандагы җавап белән чагыштырыгыз. Хаталарыгыз булса, төзәтегез.
– Әйдәгез, алдагы биремгә күчик. Эш дәфтәрләрендәге 3 нче биремне карыйбыз. Анда Гомәр Бәширов әсәреннән өзек бирелгән. Өзекне игътибар белән укып чыгыгыз. Кем кычкырып укып китәргә тели? Рәхим ит, Алия.
*Бер мең тугыз йөз кырык беренче елның июнь ае иде. Безнең дивизия, моннан унбиш километр чамасында көнчыгыштарак оборонага күчте. Ә без, өч егет, дошман тылында разведкада калдык. (Г.Бәшировтан)*
– Укучылар, әлеге текстта нинди чор сурәтләнә? (Бөек Ватан сугышы чоры.)
– Быел Бөек Ватан сугышы тәмамлануга ничә ел була? (75)
– Әйе укучылар. Илебез халкы 75 ел инде тыныч, аяз күк йөзе астында яши. Тыныч тормышның кадерен белеп, тырышып уку, тәрбияле, әхлаклы булу – ул сезнең бурычыгыз.
– Хәзер текстта калын хәрефләр белән бирелгән саннарны ясалышы буенча төркемнәргә аерып, таблицага тутырыгыз. Сезгә 1 минут вакыт бирелә.
<table><thead><tr><th>Тамыр саннар</th><th>Кушма саннар</th><th>Тезмә саннар</th><th>Парлы саннар</th></tr></thead><tbody><tr><td></td><td></td><td></td><td></td></tr></tbody></table>
Слайдка дөрес җавап чыгарыла. Билге куяр өчен критерий бирелә.
<table><thead><tr><th>Тамыр саннар</th><th>Кушма саннар</th><th>Тезмә саннар</th><th>Парлы саннар</th></tr></thead><tbody><tr><td>өч</td><td>унбиш</td><td>бер мең тугыз йөз кырык беренче</td><td></td></tr></tbody></table>
– Биремне кемнәр эшләп бетерде? Ә хәзер эшләрегезне экранда чыгарылган дөрес җаваплар белән тикшерегез, хаталарыгыз булса, төзәтегез.
– Укучылар, ә кайсы багана буш калды? (4 нчесе, парлы саннар дигәне.)
– Ни өчен? (Чөнки текстта парлы саннарга мисал юк иде.)
– Әйдәгез, укучылар, үзегез парлы санга берәр мисал уйлап языгыз. Сезгә 10 с вакыт бирелә. Кем үзенең мисалын әйтеп китәргә тели? (Биш-алты, җиде-сигез, өч-дүрт...)
– Парлы саннар ничек языла, укучылар? (Сызыкча аша.)
– Афәрин, булдырдыгыз.
– Беренче баганадагы сан турында нәрсә әйтә аласыз? (Тамыр сан. Тамыр саннар бер сүздән генә, ягъни бер тамырдан гына торалар.)
– Икенче баганадагы сан турында нәрсә әйтә аласыз? (Кушма сан. Кушма саннар ике сүз, ягъни ике тамыр бергә кушылып ясалалар.)
– Дөрес, укучылар. Унбердән алып унтугызга кадәрге саннар кушма сан булалар. Кушма саннар кушылып языла.
– Өченче баганадагы сан нинди сан? (Тезмә сан.)
– Алар ничек ясалалар? (Тезмә саннар ике яки берничә сүз тезелеп ясалалар. Тезмә саннар аерым язылалар.)
– Рәхмәт, укучылар. Сез бу биремне дә дөрес башкардыгыз.
– Модельнең соңгы соравына җавапны язып куегыз. Сезгә 1 минут вакыт бирелә.
– Укучылар, сез модельне тутырып бетердегез. Хәзер модель буенча санга билгеләмә биреп китик. (Модельне тулысынча уку.) Кем кагыйдәне әйтеп карарга тели?
– Өстәмәләр кертергә теләүчеләр юкмы?
– Бик яхшы, укучылар. Рәхмәт.
#### Рефлексия
Безнең яшел төстәге стикерлар күбрәк булды. Димәк, дәрес материалын яхшы үзләштергәнсез. Сары төстәге стикерлар да бар. Димәк, бу тема буенча ниндидер сорауларыгыз калган. Без сезнең белән өстәмә эшләрбез. Рәхмәт, укучылар.
#### Өйгә эш
1. 171 нче күнегү, 70 нче бит. Жөмләләрне укырга, саннарны саналмышлары белән күчереп алырга.
2. Гугл эзләү системасын кулланып, миллиард сүзенең килеп чыгышы турында белеп килергә.
3. Иҗади эш. «Минем гаиләмнең җиңүгә керткән өлеше».
#### Йомгаклау
Материалның тулы варианты һәм презентациясе белән журнал сайтында http://magarif-uku.ru/tt/teachers-room/san-turynda-bele...rne-tiranaytabez/адресы буенча танышырга мөмкин.
## ЯХШЫЛЫК ҖИРДӘ ЯТМЫЙ
(Ф.Яруллинның «Зәңгәр күлдә Ай коена» әкиятенә анализ. V сыйныфта әдәбият дәресе)
**Фирүзә САДЫЙКОВА**, Ютазы районы Урыссу гимназиясенең І квалификация категорияле татар теле һәм әдәбияты укытучысы
### Максатлар:
Ф.Яруллинның «Зәңгәр күлдә Ай коена» әкиятен анализлау; әсәрне аңлап һәм йөгерек уку күнекмәләрен, фикерләү сәләтләрен һәм сөйләм телләрен үстерү; укучыларда төркемнәрдә ярдәмләшеп эшләү, бер-береңә ярдәм итә белү, ярдәмчел булу сыйфатлары тәрбияләүне дәвам итү.
### Планлаштырылган нәтиҗәләр:
**Предмет буенча:** әсәргә анализ күнекмәсе, сәнгатьле сөйләм телен камилләштерү.
**Шәхескә кагылышлы:** авыр чакта бер-береңә ярдәм итә белү, ярдәмчел булу.
### Дәрес планы
#### І. Ориентлашу, мотивлаштыру этабы
1. **Психологик уңай халәт тудыру. Исәнләшү.**
– Исәнмесез, укучылар! Җиһан буйлап ямьле җәй атлый. Кояш көннән-көн ныграк яктырта. Табигать яшәрә, сафлана. Менә шушы сафлык нурларының күңелләрегезгә иңүен телим, балалар. Күңелегез чиста һәм пакь булсын! Әйдәгез, бер-беребезгә елмаю бүләк итик һәм дәресебезне башлап җибәрик.
– Укучылар, игътибар – экранга. (Видеоязма карау.)
– Әлеге видеоязмада нәрсә күрдек? (Балалар сыйныфташы белән ризык бүлештеләр.)
– Рәхмәт, алар нәрсә эшләделәр? (Ярдәм иттеләр, яхшылык эшләделәр.)
– Димәк, укучылар, дәрестә нәрсә турында сөйләшербез, дәресебезнең темасы нинди булыр? (Яхшылык эшләү турында.)
– Әйе, балалар, дәресебезнең темасы «Яхшылык җирдә ятмый» дип атала.
2. **Белемнәрне актуальләштерү.**
– Укучылар, әкият укырга яратасызмы? (Җаваплар.)
– Әйдәгез, искә төшерик әле, әкият нинди үзенчәлекләргә ия?
– Узган дәрестә нинди әкият белән таныштык? («Зәңгәр күлдә ай коена»)
– Әйе, әлеге әкиятне кем язган? (Фәнис Яруллин.)
– Фәнис Яруллин турында нәрсәләр беләбез? (Ул – якташ шагыйребез, язучыбыз. Ямьле Ык буенда урнашкан Баулы районы Кызылъяр авылында туып үсә. Армиядә хезмәт иткәндә, егылып имгәнә.)
– Рәхмәт. Әйе, Татарстанның халык шагыйре, язучы, драматург Фәнис Яруллин – язмыш сынауларына бирешмәгән көчле рухлы шәхес.
#### II. Уку мәсьәләсен кую
– Укучылар, бүген без сезнең белән «Зәңгәр күлдә Ай коена» исемле әкиятне өйрәнербез. Әкият диюгә үк, бу әсәрдә безне нәрсәләр көтәр, димәк? (Тылсым, яманлык белән яхшылыкның көрәше, тәрбия.)
– Автор безгә бу әкияте белән нәрсә әйтергә тели, һәм моны белер өчен без нишлибез? (Әкиятне анализлыйбыз.)
#### III. Уку мәсьәләсен адымлап чишү
1. Әкиятнең сюжетын искә төшерәбез. Төп вакыйгаларны санап чыгабыз: Ай коена, Ай бата башлый, Айның Чуртан белән сөйләшүе, Айның Гөберле бака белән сөйләшүе, Айсылуның Айны коткаруы,Айсылуның матураюы.
2. Укучылар, әйдәгез, вакыйгалар арасыннан охшаш вакыйгаларны аерып чыгарыйк. (Айның Чуртан һәм Гөберле бака белән сөйләшүе.)
а) Ай белән Чуртан сөйләшүе;
ә) Ай белән Гөберле бака сөйләшүе;
б) Ай белән Айсылуның сөйләшүе.
Хәзер әлеге сөйләшүләрне укып күрсәтик. 1 нче төркем Ай белән Чуртанның сөйләшүе, 2 нче төркем – Ай белән Гөберле баканың сөйләшүе, 3 нче төркем – Ай белән Айсылуның сөйләшүе.
– Димәк, әкияттә нинди образлар бар? (Ай, Чуртан, Гөберле бака, Айсылу.)
3. – Укучылар, әйдәгез, образларга бәя бирик әле. Һәр өстәл кәгазь битенә образларга туры килгән сыйфатларны яза. 1 нче төркем – Чуртан образына, 2 нче төркем – Гөберле бака образына, 3 нче төркем Айсылу образларына сыйфатлар яза. (Сыйфатларны уку.)
4. Модельләштерү.
– Хәзер экранга игътибар итик. Чуртан, Гөберле бака, Айсылу образларына туры килгән сыйфатларны сайлап алып урнаштырырга.
Көнче, мактанчык, ярдәмчел, оялчан, әдәпсез, үзен генә кайгырта, шәфкатьле, битараф, ямьсез тавышлы
5. – Укучылар, Чуртан, Гөберле бака һәм Айсылуга нинди сыйфатлар кирәк икән? Өстәлдән һәрберегез берәр сыйфат язылган карточкаларны ала һәм геройларга бүләк итәбез. (Мәрхәмәтлелек, кыюлык, тыйнаклык, ярдәмчеллек, кешелеклелек, шәфкатьлелек, сабырлык, юмартлык, гадилек.)
6. – Айсылу турында сөйләшик әле. Ул нинди сыйфатларга ия? (Ялгыз, оялчан, шәфкатьле, ярдәмчел, кыю.)
Бу сыйфатларны бер сүз астына берләштерик әле, мондый сыйфатларга ия кешене нинди кеше диләр? (Матур күңелле кеше.Айсылуның күңеле матур. Ул яхшылык эшләде, күңеле матур булганга, тышкы кыяфәте дә матурайды, миңнәре юкка чыкты. Айсылу яхшылык эшләде, аның үзенә дә яхшылык кайтты.)
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/00628afef1f4b454c3ba141f99b1ad4a-40-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
– Укучылар, нәрсә соң ул яхшылык? Төркемнәрдә фикерләшегез әле. (Жаваплар тыңланыла.) Яхшылык – кемгә дә булса ярдәм итү.
– Ә сезнең яхшылык эшләгәнегез бармы? (2–3 укучының җавабы тыңланыла.)
7. Нәтиҗә.
– Укучылар, нәтиҗә ясыйк әле. Шулай итеп, әкият нәрсә турында булды инде? (Кыен чакта ярдәм итү, яхшылык эшләү.) Бу әкиятнең темасы булды. Әкияте белән безгә автор нәрсә аңлатты соң? (Яхшылык эшләсәң, сиңа да яхшылык эшләрләр.) Димәк, бу – әкиятнең идеясе.
8. – Укучылар, әкиятне өйдә игътибар белән укыдыгызмы икән, тест эшләп алыйк.
(Plickers кушымтасы ярдәмендә тест сорауларына җавап бирәләр, дәрескә билгеләр куела.)
**Рефлексия, бәяләү этабы**
1. Рефлексия.
– Без бу дәрестә нәрсә эшләдек? (Әкиятне анализладык, төп образны, ярдәмче образларны ачыкладык, әкиятнең темасын ачтык, идеясен билгеләдек.)
– Әсәр ошадымы? (Җаваплар тыңланыла.)
2. Өй эше.
– Ф. Яруллинның «Кояштагы тап» әкиятен укырга.
– «Зәңгәр күлдә Ай коена» әкиятенең үзеңә ошаган өлешенә рәсем ясарга.
– «Матур кеше нинди булырга тиеш?» темасына кечкенә күләмле сочинение язарга.
3. – Укучылар, афәрин, барыгыз да бик тырыш булдыгыз. Күк йөзендә ай гына калыккан, йолдызлар күренми. Күк йөзен йолдызлар белән яктыртыйк әле.
– Теманы аңладым, иптәшемә дә аңлата алам дип уйласагыз, зур йолдыз аласыз.
– Теманы аңладым, ләкин иптәшемә аңлата алмыйм дип уйласагыз, уртача зурлыктагы йолдыз аласыз.
– Әгәр дә тема буенча сорауларым калды дип уйласагыз, кечкенә йолдызны алып, күк йөзенә беркетәсез.
– Укучылар, дәрестә актив катнаштыгыз, рәхмәт сезгә. Дәресне Фәнис Яруллинның түбәндәге юллары белән тәмамларга телим:
Күтәрик егылган гөлләрне,
Матурлык калмасын басылып.
Һәркемнең гомере бер генә.
Яхшылык эшләргә ашыгыйк.
Дәрес тәмам.
Фотолар Фирүзә Садыйкованың шәхси архивыннан
## БЕССОЮЗНОЕ СЛОЖНОЕ ПРЕДЛОЖЕНИЕ, ИНТОНАЦИЯ И ЗНАКИ ПРЕПИНАНИЯ В НЁМ
**Рамиля ЗИННАТУЛЛИНА,**
учитель русского языка и литературы высшей квалификационной категории Уруссинской гимназии Ютазинского района
**Цель:** познакомиться со сложными предложениями с бессоюзной связью, узнать о постановке знаков препинания в бессоюзном сложном предложении.
**Задачи**
**Образовательные:**
1. Показать особенности бессоюзных сложных предложений.
2. Закреплять умение определять смысловые отношения между простыми предложениями в сложных союзных предложениях.
3. Формировать умение определять смысловые отношения между частями БСП.
**Развивающие:**
1. Развитие умения логически, аргументированно излагать свои мысли.
2. Совершенствовать пунктуационные навыки.
3. Создание условий для личностной самореализации каждого учащегося в процессе изучения новой темы, создание условий для самостоятельного поиска знания.
**Воспитательные:**
1. Формирование интереса к изучению русского языка через расширение знаний о роли и значении БСП.
2. Развитие у учащихся бережного отношения к матери.
**Планируемые результаты**
**Личностные:** выражают положительное отношение к процессу познания; оценивают собственную учебную деятельность; применяют правила делового сотрудничества; осваивают социальную роль обучающегося.
**Метапредметные:** самостоятельно добывать информацию, вырабатывать навыки коммуникации и рефлексии.
**Предметные:** уметь различать характер смысловых отношений между простыми предложениями в составе бессоюзного сложного предложения; уметь определять интонационные особенности этих предложений; уметь производить замену бессоюзной конструкции сложносочиненным или сложноподчиненным предложениями.
**Место урока в планировании:** вводный урок раздела «Бессоюзные сложные предложения».
**Используемый УМК:** учебно-методический комплекс по русскому языку Т.А. Ладыженской, М.Т. Баранова, Л. А. Тростенцовой и др., 5-9 классы.
**Тип урока:** урок формирования знаний.
**Формы организации работы:** коллективная, индивидуальная, фронтальная деятельность, групповая и парная.
**Методы организации работы:** беседа, составление блочной схемы сложных предложений, анализ грамматического материала через его исследование, лингвистический эксперимент, взаимоконтроль, самоконтроль и самооценка.
**Материально-техническое обеспечение:** проектор, экран, ПК, рабочие листы на печатной основе по данной теме с заданиями, оценочный лист, раздаточный материал.
**Организация учебного пространства:** деление класса на зоны, оформление классной доски и кабинета.
**Используемые технологии:** технология встречных усилий учителя и учащегося, учебно-исследовательской деятельности.
**Ход урока**
**1. Организационный этап.**
– Здравствуйте, дорогие ребята.
– Сегодня нам предстоит совместное дело. «Совместный труд способствует открытиям и свершениям, которые редко можно достичь в одиночку», – так говорил Ральф Эмерсон, американский поэт, философ. Вы умные ребята, и у нас с вами сегодня все получится.
– Перед вами рабочие листы. Запишите свои данные и дату. На каждом этапе урока вы будете оценивать уровень вашего участия в учебной деятельности, выставляя в соответствующий раздел знак «+»
**2. Мотивирование к учебной деятельности.**
Притча. «Жил мудрец, который знал все. Один юноша захотел доказать, что мудрец знает не все. Зажав в ладонях бабочку, он спросил: «Скажи, мудрец, какая бабочка у меня в руках: мертвая или живая?» А сам думает: «Скажет живая – я ее умертвлю, скажет мертвая – выпущу». Мудрец, подумав, ответил: «Все в твоих руках». 1 слайд
Ребята, сегодня в ваших руках возможность показать свои знания и получить новые.
**3. Актуализация и фиксирование индивидуального затруднения в пробном учебном действии. Целеполагание.**
**Задание 1. Работа со «слепой схемой»**
– Взгляните на экран. Вам предстоит работать со слепой схемой. Почему слепая, потому что некоторые элементы её отсутствуют, и вам нужно будет восстановить их в процессе работы.
– Данные схемы есть в ваших рабочих листах. На работу отводится 1 мин. Пожалуйста, начинайте заполнять. Время пошло. Успели? Справились с работой? Спасибо. Обсудите с партнером по плечу, согласны ли вы с его мнением. Участник под №4 со стола №3, объясни, пожалуйста, как ты выполнил работу. Дай полный ответ. Ребята, вы все согласны с этим ответом? Все ли верно? Есть дополнения? Теперь проверим по экрану.
**Слайды 2, 3.**
– Оцените степень своего участия в учебном действии.
**Самооценка задания 1.**
<table><thead><tr><th>Этап</th><th>Учебная деятельность</th><th>Выполнил безошибочно</th><th>Выполнил с ошибками</th><th>Испытывал большие затруднения</th></tr></thead><tbody><tr><td>1.</td><td>Повторение пройденного материала. Работа со слепой схемой.</td><td>2 балла</td><td>1 балл</td><td>0 баллов</td></tr></tbody></table>
– О каком предложении не хватает информации в схеме? (О бессоюзном сложном предложении.)
– Значит, сегодня пойдет речь...? (О бессоюзных сложных предложениях.)
**4 слайд**
– Запишите тему урока: «Бессоюзное сложное предложение».
– Ребята, давайте определим цели урока (5 слайд): познакомиться со сложными предложениями с бессоюзной связью, узнать о постановке знаков препинания в бессоюзном сложном предложении.
– Запишите в рабочей тетради свою цель, которой вы хотите достичь на уроке.
**Задание 2. Индивидуальная работа в команде** (Ученики работают на карточках.)
– У вас у всех одинаковые карточки, каждый анализирует предложение, которое соответствует его номеру (Участник под №1 – 1-е предложение, участник под №2 – 2-е предложение, участник под №3 – 3-е предложение, участник под №4 – 4-е предложение). На работу отводится 1 минута.
– Пожалуйста, начинайте анализировать предложения.
**Задание 2 на 6 слайде.**
**Карточка 1**
**Задание:** Расставить недостающие знаки препинания; выяснить, с помощью чего связаны простые предложения в составе сложного; определить вид сложного предложения; графически объяснить расстановку знаков препинания в частях сложных предложений (составить схему).
**Карточка 1.** (Зеленая.)
1. Чуткое сердце матери уловило что-то тревожное когда ее сын рассказал ей о своих чувствах.
2. Любовь матери всепрощающа она не ждёт благодарности и ничего не требует взамен.
3. Страданий матери моей описать невозможно но восторженное присутствие духа и надежда спасти свое дитя никогда ее не оставляли.
4. Он приподнялся и вдруг замер на цыпочках за окном он неожиданно увидел маму.
**Проверка (7 слайд)**
1. Чуткое сердце матери уловило что-то тревожное, когда ее сын рассказал ей о своих чувствах. (СПП с придаточным обстоятельственным времени, союз КОГДА)
[1.], [2.когда]
Любовь матери всепрощающа, она не ждёт благодарности и ничего не требует взамен. (БСП, интонация)
[1.], [2.]
2. Страданий матери моей описать невозможно, но восторженное присутствие духа и надежда спасти свое дитя никогда ее не оставляли. (ССП, союз НО) [1.], но [2. ]
3. Он приподнялся и вдруг замер на цыпочках: за окном он неожиданно увидел маму. (БСП, интоция) \[1.\]: [2. ]
– Время пошло. Успели? Справились с работой? Спасибо. 1-е предложение объясняет ученик под №1 (первый стол). Спасибо. Начерти, пожалуйста, схему на доске. 2-е предложение объясняет ученик под №2 (второй стол). Спасибо. Начерти, пожалуйста, схему на доске. 3-е предложение объясняет ученик под №3 (третий стол). Спасибо. Начерти, пожалуйста, схему на доске. 4-е предложение объясняет ученик под №4 (четвертый стол). Спасибо. Начерти, пожалуйста, схему на доске.
– Ребята, проверьте, пожалуйста, схемы. Верны ли они?
**Оцените всю свою работу за задание 2.**
<table><thead><tr><th>Этап</th><th>Учебная деятельность</th><th>Выполнил безошибочно</th><th>Выполнил с ошибками</th><th>Испытывал большие затруднения</th></tr></thead><tbody><tr><td>2.</td><td>Пробное действие</td><td>2 балла</td><td>1 балл</td><td>0 баллов</td></tr></tbody></table>
– Дорогие ребята, мы с вами проанализировали предложения. Все они проникнуты одной тематикой, одной идеей. Кто может определить ее? (Любовь матери.)
– А как вы представляете себе материнскую любовь? Что это такое? (Материнская любовь – это чувство матери, самое большое, на которое только способен человек.) Какой она может быть? Подберите эпитеты. (Сияющая, созидающая, золотая, главная, живая, динамичная, чарующая, чудная, трепетная, руководящая, ранимая и т.д.) Спасибо большое. А какие произведения можно подобрать на тему «Материнская любовь» (Н.В. Гоголь «Тарас Бульба», А.С.Пушкин «Капитанская дочка», М.Горький «Детство», Д.И.Фонвизин «Недоросль», А.Ахматова «Реквием», Виталий Закруткин «Матерь человеческая»). Спасибо! Молодцы! Как много произведений вы знаете!
**Задание 3. Следующая работа «Лингвистический эксперимент»**
**Структура «Углы»**
– Ребята, по углам этой комнаты вы видите надписи. (Углы с надписями «Любовь», «Забота», «Нежность», «Уважение».) Займите, пожалуйста, те углы, которые соответствуют вашему внутреннему мороощущению.
– Как вы думаете, с кем можно связать эти понятия? (С мамой.) Правильно, эти качества тесно связаны с мамой, с материнской любовью. Однако наше отношение к матери должно быть таким же.
– Составьте, пожалуйста, в команде одно бессоюзное сложное предложение, используя свое понятие «Любовь», «Забота», «Нежность» или «Уважение», связав его с темой «Материнская любовь». Можете воспользоваться вспомогательными словами, которые вы видите в сердечках. Вам дается 1 минута. С работой справились? Спасибо. Зачитайте, пожалуйста, свои предложения.
– Следовательно, как мы должны относиться к своим матерям?
Спасибо, с работой справились, садитесь и оцените этот этап работы.
**Оцените уровень выполнения учебной задачи 3**
<table><thead><tr><th>Этап</th><th>Учебная деятельность</th><th>Выполнил безошибочно</th><th>Выполнил с ошибками</th><th>Испытывал большие затруднения</th></tr></thead><tbody><tr><td>3.</td><td>Лингвистический эксперимент</td><td>2 балла</td><td>1 балл</td><td>0 баллов</td></tr></tbody></table>
**Задание 4. «Анализ сложных предложений»**
– Заполните таблицу, вернувшись к предложениям предыдущего задания. Проставьте в колонки соответствующие номера предложений. Дается 30 сек.
**8 слайд**
<table><tbody><tr><td>ССП</td><td>СПП</td><td>БСП</td></tr><tr><td>3</td><td>1</td><td>2,4</td></tr></tbody></table>
– Поднимите руки, кто завершил работу.
**Оцените уровень выполнения учебной задачи 4.**
<table><thead><tr><th>Этап</th><th>Учебная деятельность</th><th>Выполнил безошибочно</th><th>Выполнил с ошибками</th><th>Испытывал большие затруднения</th></tr></thead><tbody><tr><td>4.</td><td>Анализ сложных предложений</td><td>2 балла</td><td>1 балл</td><td>0 баллов</td></tr></tbody></table>
– Почему предложения 2, 4 бессоюзные? (Нет союзов и союзных слов.)
– Тогда чем могут быть связаны простые предложения в составе БСП? (Интонацией и по смыслу.)
**Вывод:**
! – БСП отличаются особой выразительностью. Отсутствие союзов в бессоюзных сложных предложениях компенсируется интонацией.
– А кто скажет, какие знаки препинания могут ставиться в бессоюзном сложном предложении? (Запятая, точка с запятой, двоеточие, тире.)
– Прочитайте вывод.
! – Интонация в БСП обозначается на письме разнообразными знаками: запятой, точкой с запятой, двоеточием, тире. Слайд 11.
**4. Выявление места и причины затруднения**
– Встречались ли вы с проблемой выбора пунктуационного знака в ССП И СПП? (Нет.)
– Выбор знака препинания в бессоюзных сложных предложениях пока вызывает у нас затруднение.
**5. Построение проекта выхода из затруднения**
– Что должны сделать? (Исследовать.)
**6. Реализация построенного проекта.**
– Начнем наше исследование.
**Задание 5. Анализ БСП.**
– Прочитайте данные предложения. Определите смысловые отношения частей БСП, соотнесите их, начертите схемы предложений.
– Чем и как определяются смысловые отношения между частями БСП в устной речи? (Интонацией.)
**Слайд 12.**
**Карточка 2. (Желтая.)**
Парная работа в карточках с партнером по плечу. (На работу по карточкам дается 1 мин., на проверку 1мин.) Партнеры помогают друг другу. Соотнесите предложения и понятия.
1. Сердце матери бездонно: сердце матери способно простить тебе всё на свете. - А) (Интонация противопоставления. Союз «а»)
2. Нет ничего сильнее и бескорыстнее любви матери: всякая привязанность, всякая любовь слаба в сравнении с ней. - Б) (Интонация причины. Союз «потому что»)
3. Не бывает плохих матерей – плохим бывает только отношение к ней. - В) (Интонация перечисления. Союз «и»)
4. Каждая мама бескорыстно сделает всё для своего ребёнка, она будет переживать за твою судьбу независимо от того, сколько тебе лет. - Г) (Интонация пояснения. Союз «а именно»)
– Проверьте, пожалуйста.
1. - Б
2. – Г
3.- A
4.- B
– Ребята, проверьте, пожалуйста. Все ли верно? Не нужно ли внести исправления? Спасибо.
**Проверка.**
**Учитель:**
– Ребята, следовательно, какие знаки препинания ставятся в БСП? (Запятая, точка с запятой, двоеточие, тире)
– А от чего это зависит? (От смысловых отношений, выраженных интонацией.)
**Оцените уровень выполнения учебной задачи 5**
<table><thead><tr><th>Этап</th><th>Учебная деятельность</th><th>Выполнил безошибочно</th><th>Выполнил с ошибками</th><th>Испытывал большие затруднения</th></tr></thead><tbody><tr><td>5.</td><td>Анализ БСП</td><td>2 балла</td><td>1 балл</td><td>0 баллов</td></tr></tbody></table>
– Спасибо. В предложениях этого задания также говорится о чем? (О великой материнской любви.)
**Домашнее задание.**
С полным вариантом материала и презентацией можете ознакомиться на нашем сайте по адресу: http://magarif-uku.ru/ru/teachers-room/bessoyuznoe-sloz...redlozhenie-into/
## Сөйләм телен үстерү
### «АВЫЛГА КУНАККА КАЙТАБЫЗ»
#### (Кечкенәләр төркемендә шөгыль)
**Ләйсән СУХАНАЕВА,**
Чаллы шәһәрендәге 126 нчы «Сәйләннәр» балалар бакчасы тәрбиячесе
**Максат:** балаларның йорт хайваннары турында белемнәрен ныгыту һәм гомумиләштерү.
**Бурычлар:** балаларның йорт хайваннарын таный, аларның атамаларын әйтә белүләренә ирешү; аваз сәнгатьлегенә, аваз ияртемнәрен әйтә белергә өйрәтү; балаларның сөйләм телен, кул моторикасын, мөстәкыйль фикерләү сәләтен үстерү; йорт хайваннарына карата кызыксыну һәм сакчыл караш тәрбияләү.
**Көтелгән нәтиҗәләр:** балалар аваз ияртемнәрен әйтә беләләр; сүзлек авазлары бай, йорт хайваннары төшенчәсен гомумиләштерәләр; йорт хайваннарының тышкы билгеләрен беләләр; балалар мөстәкыйль фикер йөртәләр, йорт хайваннарына сакчыл карыйлар, алар белән кызыксыналар.
**Эшчәнлек төрләре:** карау, тасвирлау, уен, аудиоязма тыңлау, хәрәкәт, сорау-җавап, логоритмик гимнастика.
**Белем бирү формалары һәм ысуллары:** сүзле форма – сорау-җавап; уенлы форма – хәрәкәтле уен, дидактик уен; күрсәтү – йорт хайваннары рәсемнәрен ябыштырып куярга, авыл өе һәм ишек алды рәсеме, авыл ишек алды макеты һәм йорт хайваннары уенчыклары.
**Шәхси эш:** Рияз һәм Әминәне [с] авазын әйтергә күнектерү; Диләрә, Раил белән песине тасвирлау буенча сыйфатлар сайлау.
**Җиһазлар:** өй макеты, бөтен балаларга җитәрлек уечык йорт хайваннары; «Йорт хайванары» дидактик уены; Е.Железнованың «Урманда бер өй», «Атлар» аудиоязмалары, йорт хайваннары тавышлары язылган аудиоязмалар; су салырга ике савыт.
**Сүзлек:** йорт хайваннары, мияу, му-у-у, мә-ә-ә, ми-ха-ха, кикрикүк, ко-ко-ко.
**Эшчәнлек барышы**
**Эшчәнлеккә керү минуты, традиция**
Кояшка таба үстек.
(Балалар кулларын өскә күтәрә.)
Рәхәтләнеп җылындык.
(Үз-үзләрен кочаклыйлар.)
Кинәт җил исеп куйды. (Куллары белән үзләренә таба селкиләр.)
Чәчләребездән сыйпады.
(Чәчләрен сыйпыйлар.)
Без уң якка иелдек, без сул якка иелдек. (Уң һәм сул якка иеләләр.)
Җил кач, кач! (Кулларын үзләреннән кире якка селкиләр.)
Кояш, яктыр, яктыр! (Кулларын үзләренә таба селкиләр.)
Балаларны сөендер! (Чәбәклиләр.)
(Тәрбияче әби курчагын күрсәтә.)
– Балалар, бүген безгә кунакка әби килгән. Ул сезне авылга кунакка чакыра. Аның йорт хайваннары бар, тик алар бөтенесе югалганнар, качканнар. Без йорт хайваннары белән таныш бит инде, балалар, әбигә булышырбыз бит? (Әйе.) Йорт хайваннары кайда яши? (Өйдә, абзарда.) Алар кешегә булышалар, кеше аларны ашата, карый. Авылга әби янына без машинада барабыз. Ләкин безнең машинабыз кабынмый, иң элек тәгәрмәченә тын кертергә кирәк.
**Тәгәрмәчкә тын өрәм:** «с-с-с». (Иелеп, насос тутырган хәрәкәт ясыйлар.)
**Һәм моторны кабызам:** «p-p-p». (Кулларны терсәкләреннән бөгеп әйләндерәләр.)
**Машинама утырам.** (Утырган, боргаланган хәрәкәт ясыйлар.)
**Һәм еракларга китәм.** («Пи-пи», рульгә баскан хәрәкәт ясыйлар.)
**Тәрбияче.** Менә авылга барып та җиттек. Бу нәрсә, балалар?
**Балалар.** Бу өй.
**Тәрбияче.** Өй нинди?
**Балалар.** Өй зур, матур.
**Тәрбияче.** Безне монда әби белән бабай көтеп тора. Әби, бабай үзләре генә түгел, аларның дуслары бар. Нәрсә икән ул? (Аудиоязмада песи тавышы яңгырый.)
**Балалар.** Песи.
**Тәрбияче.** Әйе, бик дөрес әйтәсез! Әйдәгез, песине чакырабыз.
**Балалар** (тәрбияче белән бергә). Пес-пес-пес. (Тәрбияче песи уенчыгын ала.)
**Тәрбияче.** Менә нинди матур песие бар әбинең. Аның исеме Мияу. Балалар, песи нинди?
**Балалар.** Песи йомшак, ак, матур. (Шәхси һәм күмәк кабатлаулар.)
**Тәрбияче.** Песи ничек итеп кычкыра?
**Балалар.** Мияу.
**Тәрбияче:** Песинең баласы ничек дип атала, балалар?
**Балалар.** Песи баласы!
**Тәрбияче.** Дөрес! Песи зур, ә песи баласы нинди?
**Балалар.** Кечкенә.
**Тәрбияче.** Балалар, песи кайда яши?
**Балалар.** Өйдә.
**Тәрбияче.** Ул безгә ничек булыша?
**Балалар.** Өйне тычканнардан саклый, тычкан тота.
**Тәрбияче.** Әйдәгез, уйнап алабыз.
**Сүзле уен «Песи, песием!»**
Песи, песи, песием!
«Мияу» – ди. (Кулларын сыйпыйлар.)
Сөт бирмәсәң, «мияу», – ди.
«Бер тычкан да тотмыйм», – ди. (Бармаклары белән селкиләр.)
«Мияу», – ди. (Тырнаган, сикергән хәрәкәт ясыйлар.)
**Тәрбияче.** Булдырдыгыз, балалар! Песи нәрсә ярата?
**Балалар.** Песи сөт ярата. (Индивидуаль һәм күмәк кабатлаулар.)
**Тәрбияче.** Песи сөтне ничек итеп эчә? (Балалар телләре белән сөт эчкән хәрәкәт ясыйлар.)
**Балалар** (тәрбияче белән бергә). Ай-һай, сөт тәмле булды! (Аскы һәм өске иреннәрен телләре белән ялыйлар.)
**Тәрбияче.** Балалар, ә безгә сөтне нәрсә бирә?
**Балалар.** Безгә сөтне сыер бирә!
**Тәрбияче.** Бик дөрес, балалар! Әбинең сыеры качкан. Кайда икән? (Аудиоязмада сыер мөгрәгән тавыш яңгырый.) Бу нәрсә тавышы икән?
**Балалар.** Сыер тавышы.
**Тәрбияче.** Дөрес. Әбинең сыерына охшап тора бу. (Уенчык сыер күрсәтелә.) Әйдәгез, сыерны чакырабыз, балалар. (Сыер чакырган тавыш яңгырый.) Ә сыер ничек мөгри?
**Балалар.** Му-у-у! (Иреннәрне алга сузып, тавыш бирәбез.)
**Тәрбияче.** Балалар, сыерның баласы ничек дип атала?
**Балалар.** Бозау. (Алсу, Настя белән кабатлау. Индивидуаль һәм күмәк кабатлаулар.)
**Тәрбияче.** Дөрес, балалар! Менә бозау. (Уенчык бозау күрсәтелә.) Балалар сыер белән бозау нәрсә ашый?
**Балалар.** Печән.
**Тәрбияче.** Дөрес, печән, салам ашыйлар.
(Аудиоязмада сарык тавышы яңгырый).
**Балалар,** бу нәрсә тавышы?
**Балалар.** Сарык тавышы. (Роберт, Данил белән кабатлау.)
**Тәрбияче.** Дөрес, балалар. Менә әбинең сарыгын да таптык. Ул ничек тавыш бирә?
**Балалар.** Бә-ә-ә!
**Тәрбияче.** Дөрес, балалар! Илгизәр, Алеся, сарык ничек тавыш бирә? Ә сарыкның баласы ничек дип атала?
**Балалар.** Бәрән дип атала. (Менә бәрән дә табылды.)
**Тәрбияче.** Балалар, ә безгә сарык нәрсә бирә?
**Балалар.** Сарык безгә йон бирә!
**Тәрбияче.** Дөрес,балалар! Сарык йон бирә, аннары без йоннан җылы бияләйләр, оекбашлар, шарфлар бәйлибез.
(Аудиоязмада ат кешнәгән тавыш яңгырый.)
**Тәрбияче.** Балалар, ә бу нәрсә тавышы?
**Балалар.** Ат тавышы.
**Тәрбияче.** Ул ничек кешни?
**Балалар.** Ми-ха-ха.
**Тәрбияче.** Дөрес, балалар. Әйдәгез, әбинең атын чакырабыз.
**Бөтенесе бергә.** Бах-бах-бах!
**Тәрбияче.** Менә әбинең аты да табылды. Балалар, атның баласы ничек дип атала?
**Балалар.** Колын дип атала. (Алмира, Ләйлә белән кабатлау.)
**Тәрбияче.** Ат нәрсә ашый?
**Балалар.** Печән, салам, солы ашый.
**Тәрбияче.** Ат безгә ничек булыша?
**Балалар.** Ат көчле, безгә авыр әйберләрне ташырга булыша. Арбасына, сыртына утыртып йөртә.
**Тәрбияче.** Балалар, әйдәгез, без дә атлар булып уйнап алыйк әле.
(Аудиоязма астында балалар атлар булып йөриләр. Бераздан әтәч һәм тавык тавышлары ишетелә.)
**Тәрбияче.** Балалар, бу нәрсә тавышлары?
**Балалар.** Әтәч һәм тавык тавышлары.
**Тәрбияче.** Дөрес, балалар. Әтәч һәм тавык – йорт кошлары. Әйдәгез, бергәләп әбинең тавык белән әтәчләрен чакырабыз.
**Бергә.** Ти-ти-ти!
(Тәрбияче тавык һәм әтәч фигураларын чыгара.)
**Тәрбияче.** Менә әбинең кошлары да табылды. Әмир, Ранэль әтәч ничек кычкыра?
**Тәрбияче.** Кикрикүк!
**Тәрбияче.** Балалар, ә тавык ничек тавыш бирә?
**Балалар.** Ко-ко-ко.
**Тәрбияче.** Дөрес, балалар. Ә әтәч белән тавыкның баласы нәрсә дип атала?
**Балалар.** Чеби дип атала.
(Тәрбияче уенчык чебине күрсәтә һәм макетка куя.)
**Тәрбияче.** Балалар, әтәч безгә ничек булыша?
**Балалар.** Иртән «кикрикүк» дип уята.
**Тәрбияче.** Ә тавык безгә нәрсә бирә?
**Балалар.** Йомырка бирә.
**Тәрбияче.** Бик дөрес, балалар! Әбинең сыеры да, сарыгы да, аты да, песие дә, тавык белән әтәче дә бар. (Тәрбияче уен кырына карточкаларны ябыштырып бара.) Балалар, мондагы хайваннар ничек дип атала?
**Балалар.** Йорт хайваннары. (Индивидуаль һәм күмәк кабатлаулар.)
**Тәрбияче.** Бик дөрес, балалар. Ә хә зер сезнең белән, ял итеп, бармаклар белән уйнап алыйк әле.
(Балалар келәмгә төшеп утыралар.)
Аудиоязма астына логоритмик Гимнастика ясау.
Урамда бер өй күрдек. (Баш өсләрендә куллары белән өй түбәсе ясыйлар.)
Өй эчендә ут күрдек. (Бармакларын тоташтырып, тәрәзә ясыйлар, карыйлар.)
Ишеккә таба килдек.
Шакыдык шык-шык итеп. (Уч төбенә йодрык делән шакыйлар.)
Кемдер ачып карады. (Куллары белән тәрәзә ачкан хәрәкәт ясыйлар.)
«Һау!» диде, кире япты. (Бармаклары белән эт ясыйлар.)
Ныграк шакыдык ишек. (Ныграк шакыйлар.)
Шык-шык итеп.
Кемдер ачып карады. (Куллары белән тәрәзә ачкан хәрәкәт ясыйлар.)
«Мә-ә-ә!» – диде, кире япты. (Бармаклары белән мөгезләр ясыйлар.)
Ныграк шакыдык ишек. (Тагын да ныграк шаку хәрәкәте ясыйлар.)
Шык-шык иmen.
Кемдер ачып карады. (Тәрәзә ачу хәрәкәте.)
«Му-у-у!» – диде, кире япты. (Бармаклары белән зур мөгезләр.)
Ныграк шакыдык ишек. (Ныграк шаку хәрәкәте.)
Шык-шык иmen.
Кемдер ачып карады. (Тәрәзә ачу хәрәкәте ясыйлар.)
«Мияу-мияу-мияу!», – диде. (Кулларын сыйпыйлар.)
Безнең йокыбыз килде. (Кулларын баш астына куеп, йоклау хәрәкәте ясыйлар.)
Шакыма, җитәр инде! (Бармак белән яныйлар.)
(Балалар урындыкларына утыралар.)
Тәрбияче. Балалар, яз җиткәч, хайваннар да, кошлар да яшел чирәм ашарга чыгалар. Ә чирәм ашагач, аларның су эчәселәре килә. Хәзер һәрберебез берәр хайван алып, сулы тәлинкә янына куйыйк әле, алар су эчсеннәр. Хайваннар су эчә.
(Күмәк һәм индивидуаль кабатлаулар.)
Рияз, Кәрим, Әмир, Әминә әйт: «Сыер (сарык, ат, песи, әтәч, тавык), су эч!».
Алар су эчсеннәр, ә без, әйдәгез, бакчабызга кайтыйк, алар бездән куркалар.
Машинага утырып, кире кайтабыз.
Тәгәрмәчкә тын өрәм: «с-с-с». (Иелеп, насос тутырган хәрәкәт ясыйлар.)
Һәм моторны кабызам: «р-р-р». (Кулларны терсәкләреннән бөгеп әйләндерәләр.)
Машинама утырам. (Машинага утырган һәм боргаланган хәрәкәт ясыйлар.)
Һәм еракларга китәм. (Пи-пи, рульгә баскан хәрәкәт ясыйлар.)
### Тикшерү
1. Бүген без кая бардык? (Авылга әби янына.)
2. Без авылга нәрсә белән бардык? (Машина белән.)
3. Әбинең югалган хайваннарын таптыкмы? (Таптык.)
4. Әбинең авылда нәрсәләре бар? (Песие, сарыгы, сыеры, аты, тавык белән әтәче.)
5. Бу хайваннарны ничек дип атап була? (Йорт хайваннары.)
Тәрбияче. Бик дөрес, балалар. Сез миңа бик ошадыгыз бүген. Сезгә менә шундый медальләр биреп чыгыйм әле. (Тәрбияче активлык өчен медальләр тарата.)
## Математика
## ВЫЧИТАНИЕ ЧИСЛА 4 С ПЕРЕХОДОМ ЧЕРЕЗ РАЗРЯД
### (Урок математики в І классе)
**Светлана ДАВЫДОВА,**
учитель начальных классов
І квалификационной категории
средней школы им. академика
Р.З.Сагдеева г. Буинска
**Тип урока.** Урок первичного предъявления новых знаний.
**Цели урока.** Учить вычитать число 4 с переходом через разряд по частям; совершенствование решения текстовых арифметических задач; развивать умения анализировать и обобщать.
**Тема урока.** Вычитание числа 4 с переходом через разряд.
### Технологическая карта урока
<table>
<thead>
<tr>
<th>Этапы урока</th>
<th>Формирование УУД</th>
<th>Деятельность учителя</th>
<th>Информационное оснащение</th>
<th>Деятельность учащихся</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td>І. Целеполагание и мотивация</td>
<td>Личностные: положительное отношение к уроку математики. Регулятивные: Самоорганизация своего рабочего места.</td>
<td>(Слайд 1) Ребята, начинаем ваш любимый урок математики. Есть у нас минутка к сроку. Все готовы вы к уроку? Вы готовы слушать, рассуждать и друг другу помогать? (Слайд 2) Какое сейчас время года, месяц, число? (Слайды 3, 4) Запишем в тетрадь число и классная работа (Слайд 5). Назовите самый важный весенний признак. Солнышко придаёт нам силы для выполнения разных дел. Оно согревает нас своими лучами и даёт жизнь всему живому на Земле.</td>
<td></td>
<td>Психологический настрой и готовность к познавательной деятельности. Весна, 11 марта. Солнышко пригревает и чаще светит.</td>
</tr>
<tr>
<td>ІІ. Актуализация опорных знаний</td>
<td>Познавательные: актуализация изученных действий, развитие мыслительных операций. Регулятивные: определяют цель учебной деятельности с помощью учителя и самостоятельно.</td>
<td>Примемся за дело. Математика нас ждет, Начинаем устный счет (Слайд 6). 1.• Мальчики сосчитают от 0 до 10 через одно число и обратно. • Девочки сосчитают от 1 до 10 через два числа и обратно. • Все вместе продолжите счёт до 20 начиная с 7.... 2. Работа у доски – 3 ученика с каждого ряда<br>-3 +3 +2<br>10 5 5<br>5 6 7<br>6 9 6<br>11 7 8<br>7 8 9<br>12 4 10</td>
<td></td>
<td></td>
</tr>
</tbody>
</table>
3. Математическая разминка. Числовые вееры (Слайд 7).
Сколько хвостиков у 4-х щенят? - 4
Назвать второй день недели. - Вторник
Назвать соседей числа 9. - 8,10
Какое число больше 7 на 3? - 10
Какое число на 2 меньше 11? - 9
На сколько число 8 больше числа 5? - 3
На сколько меньше число 9, чем 11? - -2
Сколько ушей у 5 мышей? - -10
– Отгадайте загадки, в которых спрятались числа. Назовите отгадку и запишите число в тетрадь. (Слайд 8).
Ты со мною не знаком?
Я живу на дне морском.
Голова и восемь ног,
Как зовусь я? (Осьминог.)
Разных три имеет глаза,
Но откроет их не сразу:
Если глаз откроет красный
– Стоп!
Идти нельзя – опасно!
Жёлтый глаз – погоди,
А зелёный – проходи!
(Светофор.)
Братьев этих ровно семь,
И они известны всем,
Каждую неделю кругом
Ходят братцы друг за другом. (Дни недели.)
Чёрен, да не ворон,
Рогат, да не бык,
Шесть ног, без копыт.
Летит – жужжит.
Сядет – замолчит. (Жук.)
Чтоб не мерзнуть,
пять ребят в печке вязаной сидят. (Перчатки.)
(На доске ряд чисел 8, 3, 7, 6, 5.)
– Назовите самое большое число и самое маленькое число в этом ряду.
Постепенно на доске появляется ряд чисел 8, 3, 7, 6, 5
— 8,3
– 3, 5, 6, 7, 8
### Физкульминутка (Слайд 13).
Запишите эти числа в порядке возрастания. Какого числа не хватает? - 4
### Минутка чистописания числа 4 (Слайд 14).
– Что вы можете сказать про число 4? Где его можно встретить? (Слайд 15). - Однозначное. Четыре ножки, четыре времени года...).
– Прочитайте математические выражения, используя разные способы чтения:
1+4 8-4 6+4
10-4 11-4 5+4
3+4 5-4
— На какие две группы можно разделить эти выражения?
– Вычислите. Ответы покажите веером. (Фронтальная работа.)
— К... прибавить ...
Сумма чисел...
Из... вычесть...
Разность чисел
... да...
...без...
Сумма, разность.
– С вычислением какого выражения у вас возникли затруднения?
## Математика
<table>
<tbody>
<tr>
<td></td>
<td>– Почему?<br>– Как вы думаете, чему мы сегодня будем учиться на уроке?<br>– Вспомним состав числа 4 (Слайд 16).<br>4<br>3 1<br>2 2<br>1 3<br>– А как ещё можно получить число 4?<br>– Как мы сегодня будем вычитать число 4?</td>
<td></td>
<td>11 – 4 = 7<br>– Это не табличный случай.<br>– Вычитать число 4 из чисел 11, 12, 13.<br>– Будем вычитать 4 по частям.</td>
</tr>
<tr>
<td>III. Создание проблемной ситуации</td>
<td>Познавательные: решение текстовых арифметических задач, прибавление и вычитание числа по частям. Коммуникативные: умение высказывать своё мнение.</td>
<td>– Ребята, сейчас мы с вами решим задачу. (Счётный материал.)<br>В корзинке было 11 яблок, 4 яблока мама выложила в вазу. Сколько яблок осталось?<br>– Что в задаче известно?<br>– Какое требование задачи?<br>– Сможем ли мы узнать, сколько яблок осталось?<br>– Как?<br>– Как ещё мама могла выкладывать яблоки?<br>– Как это запишем?<br>– Какой способ оказался самым удачным для решения этой задачи? Почему?<br>– Какой можно сделать вывод?<br>– Как можно вычитать число 4?</td>
<td></td>
<td>– Принесла 11 яблок, 4 яблока положила в вазу.<br>– Сколько яблок осталось?<br>– Сможем:<br>11 – 4 = 7<br>11 – 1 – 1 – 1 – 1 = 7<br>11 – 2 – 2 = 7<br>11 – 3 – 1 = 7<br>11 – 1 – 3 = 7<br>– Из 11 легко вычесть 1 и из 10 – 3.<br>– Число 4 можно вычитать целым числом и по частям.</td>
</tr>
<tr>
<td></td>
<td>Физминутка (Слайд 17)<br>1, 2, 3, 4 – топаем ногами,<br>1, 2, 3, 4 – хлопаем руками.<br>Руки вытянуть пошире – 1, 2, 3, 4.<br>Наклониться – 3, 4<br>И на месте поскакать,<br>На носок потом на пятку,<br>Все мы делаем зарядку.</td>
<td></td>
<td>Выполняют движения.</td>
</tr>
<tr>
<td>ІV. Первичное закрепление материала</td>
<td>Предметные: умение применять изученный материал. Регулятивные: управление своей деятельностью, контроль и коррекция.</td>
<td>Работа с учебником (Слайд18).<br>– Откройте учебники на с. 67, №21. Найдите, выпишите и решите примеры с ответом 12.<br>– Сколько примеров выписали? – Проверим.</td>
<td></td>
<td>Выписали 5 примеров:<br>13 – 1 = 12<br>8+4=12<br>10+2 = 12<br>12-0=12<br>9+3=12<br>Проверка результатов, исправление ошибок.</td>
</tr>
<tr>
<td>V. Включение знаний в систему</td>
<td>Коммуникативные: уметь договариваться и приходить к общему решению в совместной деятельности.</td>
<td>Работа в парах<br>Работа в печатных тетрадях с. 44 №3 (Слайд 19).<br>– Читаем задачу № 4 (с. 44).<br>– Какое решение подходит?</td>
<td></td>
<td>– Всего 10 стаканов, налили только 4.<br>Значит, 10–4=6 стаканов нужно долить.</td>
</tr>
<tr>
<td>VI. Итог урока. Рефлексия</td>
<td>Регулятивные: отслеживать цель учебной деятельности, умение оценить свою деятельность.</td>
<td>Итог урока. Рефлексия. (Слайд 21).<br>– Какое число учились вычитать?<br>– Как его можно вычитать?<br>– Спасибо за урок! (Слайд 22).</td>
<td></td>
<td>– Учились вычитать число 4.<br>– Целым и по частям.</td>
</tr>
</tbody>
</table>
С презентацией можете ознакомиться на нашем сайте по адресу: http://magarif-uku.ru/tt/teachers-room/vychitanie-chisl...hodom-cherez-raz/
## СИЗҮ ОРГАННАРЫ
### (Әйләнә-тирә дөнья. IV сыйныф)
**Физия ФӘЙЗРАХМАНОВА,**
Арча районы Яңа Кенәр урта мәктәбе филиалы – Сөрде башлангыч мәктәбе укытучысы
**Максат:** сизү органнары турында белемнәрен гомумиләштерү; үз-үзеңнең һәм әйләнә-тирәдәгеләрнең сәламәтлегенә сак караш тәрбияләү.
**Планлаштырылган нәтиҗәләр:**
шәхескә юнәлдерелгән универсаль уку гамәлләре:
— үз фикереңне булдыру;
— үз уңышларың, уңышсызлыкларыңның сәбәпләрен ачыклау;
регулятив универсаль уку гамәлләре:
— иллюстрацияләр белән эшләү ярдәмендә үзеңнең фикереңне әйтергә өйрәнү;
танып белү универсаль уку гамәлләре:
— сизү органнарының төзелешен һәм функцияләрен белү;
— алган белемнәрне тормышта куллана алу;
коммуникатив универсаль уку гамәлләре: башкаларның җавапларын исәпкә алып, үз фикереңне җиткерү.
**Җиһазлау:** дәреслек, «Сизү органнары» дигән таблица, проектор, ноутбук, презентация, аңлатмалы сүзлек.
**Эш формалары:** парларда, төркемнәр белән эш, мөстәкыйль эш.
### Дәрес барышы
**I. Оештыру өлеше**
**Укытучы.** Исәнмесез, хәерле көннәр сезгә! Зиһен һәм тел ачкычлары телим һәммәгезгә!
Менә яңа көн туды. Елмаеп, күккә кояш күтәрелде. Аның нурлары табигатьне уятты. Түбә кыекларында тамчылар биешә башлады. Юллардагы җыелган суда чыпчыклар чыркылдашты. Озак йокладык инде дип, агач бөреләре күзләрен ачты. Кешеләр дә, яңа көн тууга шатланып, кайсы – эшкә, кайсы укырга ашыкты. Сезне сау-сәламәт күрүемә мин бик шат.
**II. Белемнәрне актуальләштерү**
**Укытучы.** Бүгенге дәресебез гади дәрес кенә булмаячак, ул «Тамчы-шоу» уены рәвешендә барачак. (Класс өч командага бүленә.) Ә нинди темага багышланачагын табышмакларга җавап табып белербез.
Сөяге юк, теше юк,
Сөйләмәгән сүзе юк. (Тел)
Бер агачта ике яфрак. (Колаклар)
Ике агай рәттән торсалар да,
Берсен-берсе күрмиләр. (Күзләр)
Берсе сөйли, икәү тыңлый,
Икәве карап тора. (Тел, колаклар, күзләр)
Тау битендә бер амбар,
Аның ике ишеге бар,
Бервакытта ябылмый,
Көне-төне җил уйный. (Борын)
Иң әүвәле дәү урман,
Аннан түбән кече урман,
Аннан түбән елтырык,
Аннан түбән мышкылдык,
Аннан түбән лапылдык,
Аннан түбән шапылдык,
Аннан түбән тәтелдек. (Чәч, каш, күз, борын, авыз, тешләр, тел)
**Укытучы.** Табышмакларның җавапларын бер сүз белән ничек дип атыйбыз?
## ЭКСПЕРТЛАР СҮЗ АЛА
**Укучылар.** Сизү органнары. (Дәреснең темасы, максаты билгеләнә.)
**Укытучы.** Кеше – табигатьнең бер өлеше. Ул аны күрә, тоя, ишетә. Ә бу мәгълүматны аңа сизү органнары бирә. Бүген без сизү органнары турында белемнәребезне ачыкларбыз һәм тулыландырырбыз. Хәзер сүзне, үзләре белән якыннанрак таныштыру өчен, уенчыларга бирәм. (Командалар үзләре белән таныштыра.)
### III. Төп өлеш
#### 1 нче тур – «Сорау-җавап» уены
**Укытучы.** Беренче турда сезгә сизү органнары буенча сораулар бирелер. Һәр сорауга төгәл, дөрес җавап биргән командага 1 очко бирелә.
Кешедә ничә сизү органы бар? (5)
Сизү органнары белән идарә итүче орган ничек атала? (Баш мие)
Тавышны кайсы орган ярдәмендә ишетәбез? (Колак)
Тигезлек сакларга безгә кайсы орган булыша? (Колак)
Ризыкның тәмен ничек аерабыз? (Тәм төерчекләре ярдәмендә)
Сөйләшергә безгә нәрсә ярдәм итә? (Тел)
Күрү органы ничек атала? (Күз)
Күзләрне чүп керүдән нәрсә саклый? (Күз кабагы)
Кайсы орган ярдәмендә ис сизәбез? (Борын)
Колак ничә һәм нинди өлешләрдән тора? (Өч өлештән: тышкы, урта, эчке колаклар)
Күзләр йомык килеш әйбернең формасын ничек беләбез? (Тотып карап)
Микробларны организмга кертмәүче япма ничек дип атала? (Тән тиресе)
Тәм сизү органы. (Тел)
Күздәге яктылыкка сизгер күзәнәкләр ничек атала? (Таякчыклар, колбачыклар)
Күздәге төсле түгәрәк ничек атала? (Төсле катлам)
#### 2 нче тур – «Әйләнә-тирәне танып беләбез»
##### Сизү органнары турында сөйләү
**Сорау.** Ашханәдә нәрсә пешергәннәрен без каян беләбез?
**1 нче команда.** Борын – ис сизү органы.
Әйләнә-тирәдәге исләрне без борын белән сизәбез. Борын куышлыгының өске өлешендәге иснәү нервларыннан баш миендәге ис сизү суганчыгына хәбәр китә. Ул безгә исне аерып бирә. Борын аша суланган һава – борын куышлыгына, аннан тамакка һәм трахея аркылы үпкәләргә керә. Узган юлында һава җылына, дымлана һәм чистартыла. Борынның эчке ягын лайлалы юка тукыма һәм вак төкләр әйләндереп алган. Алар борын эченә керә торган микробларны, тузан бөртекләрен тоткарлый. Ис сизү кешегә һәрвакыт ярдәмгә килә. Төрле хәвеф-хәтәрләрдән саклый, бәла-казаларны кисәтә. Борын ярдәмендә ис сизеп, без бозылган ризыкны ашаудан тыелып калабыз, газ, төтен исен сизеп, янгынны булдырмый калырга мөмкин. Тәм һәм ис сизү бер-берсе белән тыгыз бәйләнгән. Ризыкның исе аның тәмен тулырак сизәргә булыша.
Кеше борыны белән 10 мең төрле исне аера ала.
**Сорау.** Дәрес башлануын, тәмамланганын белдереп, нәрсә шалтырый? Без аны кайсы орган белән тоябыз?
**2 нче команда.** Колак – ишетү органы.
Ул тавышны тотып ала, эшкәртә һәм баш миенә тавыш сигналы җибәрә. Колаклар безгә тигезлек сакларга да ярдәм итә. Колак өч өлештән тора: тышкы колак, урта колак, эчке колак. Алар бер-берсе белән ярашып эшли. Без ничек ишетәбез соң?
Колак яфрагы авазларны тотып ала һәм ишетү юлына озата. Анда ул колак пәрдәсенә кагыла. Колак пәрдәсе, дерелдәп, авазларны урта колактагы чүкеч сөяккә, сандал сөяккә, өзәңге сөяккә тапшыра. Ә алар тирбәнешләрне эчке колактагы бормачага тапшыра. Сыеклык белән тулган бормачадагы төкләр хәбәрне баш миенә җибәрә.
Эчке колакта, бормачадан өстәрәк, кечкенә элмәкләр – ярымтүгәрәк формадагы каналлар бар. Әнә шулар инде безгә тигезлек сакларга булыша. Ишетү каналында колак сагызы барлыкка килә. Ул тузан белән бергә колакка эләккән микробларны үтерә.
**Сорау.** Чәйнең баллы булуын сезгә кайсы органыгыз белдерер?
**3 нче команда.** Тел – тәм тою органы.
Тел төрле эшләр башкара: ризыкны чәйнәргә, йотарга булыша, сөйләшергә ярдәм итә, ризыкның тәмен билгели. Тел өслеге кытыршы вак төерчекләр белән капланган. Шулар ярдәмендә без ризыкның тәмен аерабыз. Һәр тәм төерчеге телнең аерым зонасында урнашкан. Тел очы – баллыны, аның кырые – тозлыны, тел артындагы төерчекләр ачыны сизәләр һәм баш миенә хәбәр җибәрәләр. Баш мие безгә мәгълүматны эшкәртеп, тәмне аерып бирә. Тәм сизүдә борын да булыша. Ис сизү ярдәмендә без азыкның тәмен авызга кергәнче үк сизәбез.
**Сорау.** Краннан аккан суның салкын булуын безгә кайсы органыбыз хәбәр итәр?
**4 нче команда.** Тире – тою әгъзасы.
Предметның формасын, үлчәмен, йомшак яки каты, шома яки кытыршы, коры яки юеш, җылы яки суык булуын без аны тотып карап беләбез. Тиредәге нервлар аша сигналлар баш миенә китә. Кире алынган сигнал буенча бу әйбернең без нинди икәнен беләбез. Тире безне эсседән, салкыннан, төрле җәрәхәтләрдән саклый.
Тире – безнең гәүдәбезнең саклагыч япмасы. Аның якынча авырлыгы – 4 кг. Иң юка тире күз кабагында, якынча 1 мм, ә иң калыны аяк табаны астында, якынча 4 мм.
**Сорау.** Ашханәдә өстәлгә нәрсәләр куелганын каян беләсез?
**5 нче команда.** Күз – күрү органы.
Түгәрәк формадагы күз баш сөягендәге махсус уентыкка – күз чокырына урнашкан. Аны алгы яктан күз кабагы саклап тора. Ул, ачылып һәм ябылып, күзнең чиста һәм юеш халәттә булуын тәэмин итә, куркыныч әйберләрдән каплый. Күз кабагындагы керфекләр күзләрне тузаннан, чүп керүдән саклый. Күз уртасында төсле катлау, аның уртасында күз карасы урнаша. Күз карасы яктылык төшкәндә – кысыла, яктылык кимесә – зурая. Күз карасы аша яктылык күзнең эченә үтә һәм хрусталикка төшә. Ул, яктылыкны бер ноктага туплап, күзнең арткы өлешендәге челтәрсыман тышчага юнәлтә. Анысында яктылыкка бик тә сизгер 130 млн күзәнәк урнашкан. Бу күзәнәкләрне ике төргә – таякчыкларга һәм колбачыкларга бүлеп йөртәләр. Таякчыклар бөтен төсне дә аерып бетерә алмый, ләкин караңгыда әйбәт күрергә ярдәм итәләр. Колбачыклар безгә бөтен төсне дә күрергә булышалар, алар яктыда әйбәтрәк эшли. Караңгыда безгә бөтен әйбер дә соры булып күренә. Челтәрсыман тышчага арттан күрү нервлары якын килә, һәм алар хәбәрләрне баш миенә җибәрәләр, ә баш мие кабул ителгән мәгълүматны безгә таныш төшенчәләргә әйләндереп җибәрә.
Кеше күзләрен көн дәвамында 1500 тапкыр сирпеп ала. Һәр күз кабагында 80 шәр керфек бар; һәр керфек 100 көн яши, коела, яңасы үсә.
Кеше ни өчен күзлек кия? Чөнки ул
## ЭКСПЕРТЛАР СҮЗ АЛА
начар күрә. Хрусталикның формасы үзгәрә, ул тапшырган сурәт челтәрсыман тышчага төгәл төшми, һәм әйберне күрү кыенлаша. Кайбер кешеләр – якыннан, ә кайберләре ерактан күрмиләр. Близорукость – ерактан күрмәү, дальнозоркость – якыннан күрмәү. Дальтоник – төс аермаучы кеше.
Безнең күзләр иртән йокыдан торганнан алып, без йокларга ятканчы эшли. Аларга да ял кирәк. Әйдәгез, күзләрне ял иттереп алыйк.
#### 3 нче тур – «Табиб киңәшләре»
**Укытучы.** Авырганда, без сырхауханәгә барабыз.
**Окулист** – күз авыруларын дәвалаучы табиб.
**Стоматолог** – авыз куышлыгындагы авыруларны, тел, теш авыруларын дәвалаучы табиб.
**Дерматолог** – тире авыруларын дәвалаучы табиб.
**Отоларинголог** – колак, борын, тамак авыруларын дәвалаучы табиб.
Ә хәзер сүзне булачак табибларга бирик. Алар безгә сизү органнарын ничек сакларга кирәклеге турында сөйләрләр.
**Отоларинголог** («Ис сизү органы – борынны ничек сакларга?» дигән сорауга үз киңәшләрен бирә).
Борынга вак һәм очлы әйберләр тыкмагыз.
Борынны каты итеп сеңгерергә ярамый.
Таныш булмаган сыеклыкларны һәм порошокларны иснәмәгез.
Бүлмәдә дымлы уборка ясагыз, тузаннарны еш сөртегез, җилләтегез.
Тәмәке тарту, аның исен иснәү ис сизү үзлеген начарайта.
Кояшта пешүдән, салкында өшүдән саклагыз.
Үзегез белән чиста кулъяулык йөртегез.
(Борын өчен нокталы массаж ясау.)
**Отоларинголог** (колакларны ничек сакларга кирәклеген төшендерә).
Колакка очлы әберләр тыгарга ярамый. Колак пәрдәсенә зыян килергә мөмкин.
Колакны махсус таякчыклар белән генә чистарт.
Наушниклар киеп, көчле музыка тыңларга, колакка каты итеп кычкырырга ярамый.
Колакларны җилдән сакларга, баш киеме киеп йөрергә.
Колакларны һәр көн юарга, эченә үк су кертмәскә.
Колакларың авырса, табибка мөрәҗәгать итәргә.
Иртән колак яфракларына массаж ясарга.
(Колак яфракларына массаж ясау.)
**Стоматолог** (телне тәрбияләү кагыйдәләре белән таныштыра).
Авызны пешерә торган бик кайнар ризык ашарга, су эчәргә ярамый.
Ашар алдыннан кулларны юарга кирәк.
Ашаганда сөйләшергә ярамый.
Иртән һәм кичен тешләрне чистартырга.
Ашаганнан соң авызны чайкарга.
Таныш булмаган үсемлекләрне авызга алмаска.
Очлы, кисә торган предметларны авызга капмаска кирәк.
(Табиб авазларны дөрес әйтмәүче, сөйләмендә кимчелекләр булган балаларга тел белән төрле күнегүләр ясарга куша.)
**Дерматолог** (тирене тәрбияләү кагыйдәләре хакында сөйли).
Тирене һәрвакыт чиста тотарга. Һәр атнаны мунчада юынырга.
Кулларны сабын белән еш юарга.
Тырнакларны кисеп, чәчне тарап, матур итеп үреп йөрергә.
Тән тиресен бәрелүдән, киселүдән, пешүдән, өшүдән сакларга.
Чыныгырга, спорт белән шөгыльләнергә.
Чиста һәм уңайлы кием кияргә.
**Окулист** (күзләрне саклау өчен түбәндәге кагыйдәләрне истә тотарга кирәклеген киңәш итә).
Яткан килеш, шулай ук транспортта барганда укыма.
Дәрес әзерләгәндә, яктылык сул яктан төшсен, караңгы бүлмәдә дәрес әзерләмә.
Китап яисә дәфтәр өстенә түбән иелмә.
Саклагыч күзлектән башка кояш яктысына, янып торган лампочкага карама.
Күзне беркайчан да пычрак кул белән ума.
Күзеңне очлы башлы әйберләр төртелүдән сакла.
Телевизорны көненә 1 – 1,5 сәгать кенә кара.
Компьютерда 15 минуттан артык уйнама.
Күзгә чүп керсә, начар күрә башласаң, әти-әниеңә әйт, күзләрне дәвалаучы табибка бар.
Күзләр өчен күнегүләр яса.
(Күзләр өчен күнегүләр ясала.)
#### 4 нче тур – Капитаннар бәйгесе. «Әйе – юк» уены
Колак сагызын чәйнәргә ярыймы? (Юк)
Күз яше тозлы була. (Әйе)
Кешедә биш колак бар. (Юк)
Дерматолог тире авыруларын дәвалый. (Әйе)
Кешедә биш сизү органы бар. (Әйе)
Күз кабагы бакчада үсә. (Юк)
Тән тиресе микробларны организмга кертми. (Әйе)
Үпкә – ис сизү органы. (Юк)
Иң кечкенә сөяк колакта урнашкан. (Әйе)
Күз карасы караңгыда зурая. (Әйе)
Ашказаны – тәм тою органы. (Юк)
Телдә сөяк бар. (Юк)
Күзнең төсле катлавы зәңгәр була. (Әйе)
Чәйне кайнар килеш эчәргә кирәк. (Юк)
Колак – тигезлек саклау органы. (Әйе)
Каникулда көне буе телевизор карарга ярый. (Юк)
#### 5 нче тур – «Танып бел!»
Ничек белдең? Кайсы сизү органы ярдәм итте?
1. Йомык күз белән бирелгән предметны танырга.
2. Авызга капкан ризыкны тәме буенча билгеләргә.
3. Тавыш буенча танырга.
4. «Сез игътибарлымы? Нәрсә үзгәрде?»
5. Рәсемдә сизү органнарын күрсәтергә.
#### 6 нчы тур – «Артык сүзне тап» (парларда эш)
Колак яфрагы, колак алмасы, урта колак, эчке колак.
Чүкеч сөяк, сандал сөяк, балта сөяк, өзәңге сөяк.
Колак пәрдәсе, колак алкасы, колак тишеге, колак яфрагы.
Күз алмасы, күз чәчәге, күз карасы.
Төсле катлау, хрусталик, төссез катлау.
Йөрәк, колак, тел, борын.
Окулист, дерматолог, стоматолог, хирург.
#### 7 нче тур – «Дәвам ит»
(Кагыйдәләр төзе: бирелгән җөмләләрнең ахырын дөрес итеп тәмамла.)
А. Өйдә газ исен сизсәң, ... ярамый. - 1) тәрәзәне ачарга, 3) шырпы сызарга, ут яндырырга
Ә. Грипп белән авырмас өчен, - 5) организмны чыныктырырга кирәк
Б. Эч авыруларын булдырмас өчен, - 4) ашар алдыннан кулларны юарга кирәк, 2) ашарга пешерергә, 6) күбрәк ашарга кирәк
## ЭКСПЕРТЛАР СҮЗ АЛА
### 8 нче тур – «Сүз эчендә сүз»
«Сәламәтлек» сүзе эченә яшерелгән сүзләрне табарга. Бер команда әйткән сүзне икенче команда кабатларга тиеш түгел. (Чиратлап укыйлар.)
Сәлам, ләм, келәм, тел, келә, келәт ...
**Укытучы.** Татар халкының сәламәтлек турында мәкаль-әйтемнәре дә бар. Әйдәгез, белемнәребезне тикшереп карыйк. Мин сезгә мәкальнең башын әйтәм, ә сез дәвам итегез.
Байлык бер айлык, саулык ... (гомерлек).
Саулыкны сатып ... (алып булмый).
Байлыкның башы – ... (тазалык).
Саулык – зур ... (байлык).
Саулыгың – ... (байлыгың).
Дөньяда иң кечкенә бәхет – байлык,
Иң зур бәхет – ... (саулык).
Сәламәт тәндә – ... (сәламәт акыл).
### IV. Йомгаклау
**Укытучы.** Әйе, укучылар, шушы мәкальләрдә әйтелгәнчә, сәламәтлек ул – безнең байлыгыбыз. Сау-сәламәт булу тормыш итү өчен иң кирәкле, иң кадерле шартларның берсе булып торган. Без үзебезнең сәламәтлегебезне сакларга, кайгыртырга тиешбез. Моның өчен без дөрес тукланырга, хезмәт сөяргә, спорт белән шөгыльләнергә, чиста-пөхтә йөрергә тиешбез.
Сау-сәламәт булыйм дисәң,
Гел чиста йөрт үзеңне.
Чисталыкта, пөхтәлектә
Сәламәтлек нигезе.
Сау-сәламәт булыгыз.
Елмаегыз, көлегез.
Сәламәтлек – бәхет ул,
Аның кадерен белегез.
Укучылар, шуның белән бүгенге дәрес-уеныбыз тәмам. Актив катнашуыгыз өчен рәхмәт. Сәламәт булыгыз!
### V. Өй эше
1. 1950 елның 7 апреленнән Бөтендөнья сәламәтлек көне билгеләп үтелә. Кеше тормышында сәламәтлек нинди роль уйный? Шул турыда биш җөмлә язарга.
2. Сизү органнарын саклау буенча шартлы билгеләр ясарга.
## БАЛАНЫҢ БЕЛЕМ АЛУЫ, ТӘРБИЯСЕ ҺӘМ УЕНЫ БЕРБӨТЕН БУЛСЫН
**Җәүдәт ХӨСӘЕНОВ,**
педагогика фәннәре докторы,
КФУ профессоры
Билгеле булганча, балаларны үзләре чолгап алган мохиттән, рухи тормыш шатлыгыннан аерырга ярамый. Чыннан да, баланың рухи тормышында уен әһәмиятле роль уйный, ул шул тормышта яшәгәндә генә, аның рухи дөньясы тулы булып кала. Безнең фикеребезчә, уку җиңел уен түгел, тоташ һәм өзлексез ләззәт кенә була алмый. Ул – барыннан да элек, авыр хезмәт. Бу хезмәтне оештырганда, укучының интеллектуаль, әхлакый, эмоциональ, эстетик үсешен һәрьяклап исәпкә алу кирәк. Балаларның акыл хезмәтен олылар акыл хезмәте белән чагыштырып карасак, алар бер-берләреннән аерылып тора. Бигрәк тә башлангыч сыйныф укучысы соңгы максаты итеп белем алуга омтылмый. Белем һәм тәрбия алырга омтылу чыганагы – баланың интеллектуаль хезмәтенең төп характеры – фикеренең эмоциональ халәттә булуында, интеллектуаль кичерешләрендә. Әгәр бу омтылыш юкка чыга икән, баланы белем һәм тәрбия алырга бернинди чаралар белән дә мәҗбүр итеп булмаячак. Без дидактиканы нык хөрмәт итәбез һәм тормышка ашмаслык хыяллар, дәрестә бары тик уеннар белән генә мавыгуны хупламыйбыз. Бигрәк тә соңгы вакытта укытучылар дәресләрне бары тик уенга гына кайтарып калдырырга тырыша кебек. Белем үзләштерүнең акрынлык белән, билгеле бер эзлеклелектә алып барылырга тиешлеген тормыш үзе үк таләп итә. Уку – баланың иң җитди һәм күп көч сорый торган хезмәте, шул ук вакытта ул балаларның рухи һәм физик көчен ныгыта торган шатлыклы хезмәт тә булырга тиеш. Бу исә хезмәтнең максатын, авырлыкларның асылын аңламаган башлангыч сыйныф укучысы өчен аеруча мөһим. Уку – хезмәт ул, һәм аны бары тик уенга гына әйләндеререп калдырырга һич кенә дә ярамый. Бу турыда педагоглар кат-кат тәкрарлый. Тик, безнең аңлавыбызча, хезмәт белән уен арасына биек дивар корырга да ярамый. Без вакытында үзебез дә бала идек бит. Искә төшерик әле. Бала тормышында, аеруча башлангыч мәктәп чорында, уенның әһәмиятен күз алдына китерик. Бала өчен уен – иң җитди эш. Уен вакытында бала алдында дөнья ачыла, аның иҗади сәләте ачыклана. Уеннан башка тулы камилләшкән акыл үсеше дә була алмый. Уен – баланың рухи дөньясына дәртләндергеч күзаллаулар ташкыны, әйләнә-тирә дөнья турындагы төшенчәләр үтеп керә торган якты кояш нуры ул. Уен – кызыксыну һәм белемгә омтылу утын кабыза торган очкын ул.
Уен – киң һәм күпкырлы төшенчә. Балалар уены тизлек һәм өстенлек ярышы төсендә генә түгел, бәлки киеренке иҗади сәләт һәм хыяллану чагылышын да эченә алырга тиеш. Шунысын да әйтү кирәк: уен матурлык булган җирдә башлана. Башлангыч сыйныф баласының хезмәте эстетик башлангычтан тыш була да алмый.
Хәзер инде конкрет рәвештә Арча районы Яңа Кенәр урта мәктәбе филиалы – Сөрде башлангыч мәктәбе укытучысы Физия Фәйзрахманованың «Әйләнә-тирә дөнья» предметы буенча үткәрелгән дәресен карап узыйк.
Дәреснең темасы – «Сизү органнары». Кызганычка, укытучы нинди дәреслек һәм программа белән эшләгәнен күрсәтмәгән. Гадәттә, программа нигезендә «Сизү органнары» III сыйныфта өйрәнелә. (А.А.Плешаков, М.Ю.Новицкая, Ж.А.Хөсәенов., 3 нче сыйныф. Татар телендә гомуми белем бирү оешмалары өчен уку әсбабы. – К.: Татар. кит. нәшр.; Μ.: Просвещение, 2018, 60 –63 нче битләр).
Дәрес конспекты озын итеп төзелгән. Ләкин ул күпме генә озын булмасын, балага белем һәм тәрбия бирү вакыты 45 минуттан артык була алмый.
## ЭКСПЕРТЛАР СҮЗ АЛА
Бу дәрес темасы «Сизү органнары» темасын йомгаклау түгел, ә бәлки «Сизү органнары гигиенасы» эчтәлегенә туры килә. Безнең фикеребезчә, укытучы бу дәрес барышында күрсәтмә материалдан файдалануны чикләгән. Дәрес дәвамында укучылар белән эшләү алымы әңгәмәгә генә кайтып калган. Дәреслек белән эшләү гамәлләре дә читтә калган. Максат куелган, ләкин ул өч бердәм максатка туры килми. Дәрестә үстерешле максатның куелмавы укучыларны интеллектуаль хезмәттәге авырлыкларны җиңеп чыга белергә өйрәтми. Укучылар интеллектуаль хезмәтнең асылын аңларга тиеш. Интеллектуаль хезмәт исә акыл көче киеренкелегеннән, әлеге дәрестәге сизү органнарының төрле-төрле катлаулы серләренә, нечкәлекләренә һәм каршылыкларына төшенүдән гыйбарәт. Дәрестә бар нәрсәне бары тик уен аша гына – җиңел бирелүне, авырлыкларның ни икәнен белми калуны булдырмаска тырышырга кирәк. Белем алу процессы белән беррәттән, акыл хезмәте культурасы һәм акыл хезмәте дисциплинасы тәрбияләнә. Интеллектуаль тәрбия – тәрбияче йогынтысы белән үз-үзеңне тәрбияләү табигый рәвештә кушылган рухи тормыш сферасының берсе. Ихтыяр көчен тәрбияләү үз алдыңа максат куюдан, акыл көчен туплаудан, аңлаудан һәм үзеңне үзең тикшерүдән башлана. Балалар бу дәрестә нәкъ менә акыл хезмәтендә авырлыкның нәрсә икәнен сизсеннәр иде. Әгәр укучыга белем алуда һәрнәрсә җиңел бирелсә, аңарда акрынлап фикерләү ялкаулыгы тәрбияләнә, бу исә кешене таркаулыкка илтә, алдагы тормышка җиңел караш формалаштыра. Укучыларга белем һәм тәрбия алу процессында көчләре җитәрлек авырлыклар куймасаң, фикерләү ялкаулыгы сәләтле балаларда ешрак күзәтелә. Фикерләү ялкаулыгы күбрәк башлангыч сыйныфларда күренә, чөнки анда сәләтле бала, башка балалар өчен авыр бирелгән нәрсәләрне ансат үзләштереп, чынында берни белән дә шөгыльләнми, ялкаулана башлый.
Шулай итеп, белем алу фикерләрнең, хисләрнең, иҗатның, матурлыкның, уенның кояштай нурлы яктысы белән эретелеп торганда гына, ул башлангыч сыйныф укучыларына кызыклы, мавыктыргыч хезмәт булып тоелачак. Балага белем һәм тәрбия бирү – фикер йөртү һәм акыл үсеше чыганакларының берсе. Иң мөһиме: баланы, укыганда, уйланырлык итеп өйрәтү кирәк.
Гомумән алганда, азкомплектлы Сөрде башлангыч мәктәбе укытучысы Физия Фәйзрахманованың әлеге дәресенә карата түбәндәге гомуми нәтиҗәне ясар идем. Дәрестә укытучының «Тамчы-шоу» телевизион тапшыруы тибында бирелгән сорауларына укучылар зур кызыксыну белән, теләп җавап бирәләр. Уендагы һәр сорауга җавап эзләү һәм аны табулары үзе үк укучыларның интеллектуаль хезмәт нәтиҗәсе санала. Балаларның белемгә сусау утын кабыза торган очкын дәрес дәвамында укытучы карамагында кала. Бу инде башлангыч сыйныф укытучысының киңкырлы культурага ия булуын, аның педагогик күзаллавын һәм эрудициясен чагылдыра торган уңай билге булып тора.
## ТЮЛЫК СУКМАКЛАРЫ
(І сыйныфта «Әйләнә-тирә дөнья» дәресе)
Римма БОРҺАНОВА,
Әтнә районы Күәм урта мәктәбенең І квалификация категорияле башлангыч сыйныфлар укытучысы
### Дәрес барышы
#### 1. Оештыру моменты
Максат: һәр укучының эшчәнлеген арттыруны күздә тотып, уңай психологик климат тудыру.
Укытучы. Хәерле көн, укучылар! Кәефләрегез ничек? Әйдәгез, бер-беребезгә карап елмаешыйк та, бүгенге дәрестә һәркайсыбызга уңышлар теләп, дәресебезне башлыйк.
– Табигатьтә нинди ел фасылы? Бүген көн нинди? һава торышы турында нәрсә әйтә аласыз?
#### II. Уку бурычларын кую
Максат: укучыларда дәрестә нәрсә өйрәнәчәкләре, нәрсә беләчәкләре турында күзаллау булдыру.
(Тактада – Җир шары рәсеме. Рәсем төрле чүп-чарлар белән ябыштырылган. Идәндә дә чүп-чар, кәгазь, чипсы каплары.)
Укытучы. Укучылар, карагыз әле, безнең сыйныф бүлмәсенә нәрсә булган? (Укучылар фикере тыңланыла.)
– Ә Җир шарын карагыз әле? (Рәсемдә.)
– Әйдәгез, укучылар, парлашыйк та ике төркемгә бүленик. Табигатебезгә ярдәм итик.
(1 нче төркемдәгеләр, кулга перчатка киеп, сыйныфтагы чүп-чарны җыя, а 2 нче төркем тактадагы рәсемне чистарта.)
Укытучы. Димәк, нинди нәтиҗәгә киләбез?
Укучылар. Чүп-чарны теләсә кая ташларга ярамый.
Укытучы. Укучылар, әйдәгез әле, аудиоязмада бер әкият тыңлап китик: «Борын-борын заманда яшәгән, ди, ике дус – Табигать һәм Кеше. Алар бик тату яшәгән. Табигать Кешене ашаткан, эчерткән, киендергән, шифалы үләннәре, җиләк-җимешләре белән дәвалаган. Шулай итеп, Кеше баһадир булып җитлеккән.
Көннәрдән бер көнне Кешене бу уңайлы тормыш туйдыра башлаган. Ул Табигатькә каршы баш күтәргән. Агачларны кискән, урманнарны яндырган, елга-күлләргә чүп-чар ташлаган. «Дөньяга хәзер мин хуҗа!» – дип кычкырган. Табигать бу явызлыкны күреп артка чигенгән. Аның Кешегә ачуы чыккан. Ул аңа биргән байлыгын тартып алган, эчәр суын киптергән, аны буш аланда калдырган. Кеше өчен дөнья ямьсезләнгән, ул нык кайгырган. Табигатьсез яшәү мөмкин түгеллеген аңлаган. Ул Табигатьне эзләп киткән».
Укытучы. Уйлагыз әле, укучылар, бу кеше хуҗа була алганмы соң? Теләсә кайда ул ташлап калдырган чүп-чар матурлык тудыра алырмы? (Укучылар фикерен тыңлау.)
Укытучы. Димәк, без бүген табигатьне саклау, экологик проблема турында сөйләшербез.
Табигать ул – тиңсез хәзинә:
Шаулы урман, челтер чишмә дә.
Яшел болын да ул, зәңгәр күк тә,
Сакла аны, аңа син тимә!
Табигать – ул тиңсез хәзинә:
Авылның ул яшел урамы,
Йомшак җилнең биттән иркәләве,
Алтын көзнең яфрак бураны.
Очкан күбәләк тә, сайрар кош та,
Кырмыска ул, шөпшә, ярканат.
Агач утырт, гөлләр үстер,
Табигатьне, дустым, син сакла!
Табигатьне без төрлечә кабул итәбез: ул һәрвакыт матур, анда бөтен нәрсә урынлы. Бер генә чылбыры өзелсә дә, табигатьтә тигезләнеш югала, һәм күбесенчә моңа кеше гаепле. (Дәреслекнең 52 нче битендәге рәсем буенча әңгәмә.)
– Сез ничек уйлыйсыз, табигатькә нинди куркыныч яный? (Укучылар фикере.)
– Кешеләрнең табигатькә карата яхшы һәм начар гамәлләрен күзәткәнегез бармы? (Слайдлар белән танышу.)
#### III. Яңа материал өстендә эш (уку материалын беренчел кабул итү, теоретик белемнәрне үзләштерү)
Максат: яңа төшенчәне формалаштыру.
Укытучы. Кеше урмансыз яши аламы? Ни өчен? (Рәсем буенча әңгәмә. Такта янында рәсемнәр буенча плакат төзү.) Урман безгә нәрсә бирә?
Укучылар. Урман ягулык материалы, дару үләннәре, төзелеш материаллары, җиләк, гөмбә бирә.
Укытучы. Урманнар – планетабызның үпкәсе. Ул – матурлык һәм сәламәтлек чыганагы, кошларның һәм җәнлекләрнең яшәү урыны. Урманда нишләргә ярамый?
Укучылар. Учак ягарга, чүп-чар калдырырга, кош һәм кырмыска ояларын туздырырга ярамый.
Нәтиҗә. Кеше урманнан башка яши алмый. Гөмбә, җиләк, чикләвекләрне, хайван итләрен кеше азык итеп куллана; агачтан җиһазлар, кәгазь ясыйлар, йортлар, корабльләр төзиләр; дару үләннәрен медицинада файдаланалар; җәнлек тиресеннән өс киеме тегәләр. Урман һавасын сулау – үзе бер шифа. Урманда бик матур.
Укытучы. Әйдәгез, укучылар, бер уен уйнап алыйк. Ул уен «Елганы чистарту» дип атала.
(Укучылар, зәңгәр төстәге материал тотып, бер-бер артлы тезелеп баса. Кулларында сүзләр (балык, ботинка, төнбоек, су шешәсе, аккош, пакет...). Бер укучы елганы чистартырга тиеш була.)
– Бу елгага нәрсә булган?
– Ә бу чүпләр каян килгән соң?
– Безгә нишләргә кирәк?
– Төнбоекны нигә өзмәдегез?
– Халкыбызда «Суның кадере – чишмә корыгач» дигән мәкаль бар. Ул нинди мәгънәне аңлата?
«Зәңгәр күл» әкиятен аудиоязмада тыңлау.
«Борын-борын заманда булган, ди, бер бик матур зәңгәр күл. Аның суы шундый чиста булган. Беркөнне замана балалары күл янына ял итәргә килгәннәр. Күл буенда музыка акыртканнар, ашап-эчеп ял иткәч, бар чүпне күлгә ташлап киткәннәр. Күл тирәсендәге кошлар, җәнлекләр урман эченә кереп качканнар. Оядагы нәни кошчыкларның ашыйсылары, су эчәселәре килеп авырый башлаган. Ә күлнең моңа бик ачуы килгән. Ул, тәртипсез укучылар киткәч, үзе янына урман җәнлекләрен, кошларны чакырган. Урман җәнлекләре килсәләр, күлдә су шешәләре, кәгазь тартмалар, пакетлар йөзеп йөри икән. Кошларның кошчыклары авырый башлаган. «Без бу суны ничек эчәбез соң инде?» – дигән куян. Алар тәртипсез балаларны бүтән күл янына китермәскә булганнар. Ә Зәңгәр күл, җәнлекләр килгәч, әй, куанган, куанган. Ул да үзенең дулкыннары ярдәмендә чүпләрне җыешырга ярдәм иткән. Күл, дусларына рәхмәт әйтеп, аларны тагын үз янына чакырган. «Ә тәртипсез балаларга монда урын юк!» – дигән».
Укытучы. Сез елга-күлләрне пычратмыйсызмы соң? (Укучылар фикерен тыңлау.)
Ашыт тыюлыгы турында кыскача мәгълүмат тыңлау.
Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 1997 ел, 15 сентябрь карары нигезендә Әтнә районы территориясендә «Ашыт» дәүләт табигый комплексы тыюлыгы оештырыла. Ул Әтнә районының үзәк өлешендә урнашкан. Ашыт елгасы җәнлекләр һәм кошлар өчен яшәү урыны булып тора. Сакланышта 150 дән артык төрдәге кош очрый. Шуның 12 төре Татарстанның Кызыл китабына кертелгән. Әйтик, соры торна сакланышта оялый, бала чыгара. Сары һәм ак төнбоек – сакланышның бизәге. Ак төнбоек исә – Татарстанның Кызыл китабында.
#### IV. Ныгыту өлеше
Төркемнәрдә эш.
1 нче төркем. Елгаларда балыклар һәлак була. Аларга ничек ярдәм итәргә?
2 нче төркем. Әйләнә-тирәдә – чүп-чар. Ярдәм итегез. Ничек ярдәм итеп була?
3 нче төркем. Яз җиткәч, табигатькә сез нинди файдалы эш эшли аласыз?
4 нче төркем. Болында күбәләкләр юкка чыккан. Ярдәм итегез. Аларны ничек саклап була?
5 нче төркем. Урманда кошлар, җәнлекләр юкка чыккан. Ничек ярдәм итеп була?
(Һәр төркем үз эше буенча такта алдына чыгып нәтиҗә ясый, үзенең файдалы эше турында сөйли. Бер-берсен кабатламаска тиешләр.)
#### V. Рефлексия
Укытучы. Укучылар, без бүген максатыбызга ирештекме? Дәрестә нәрсәләр турында сөйләштек? (Укучылар җавабын тыңлау.)
#### VI. Дәресне йомгаклау
Укытучы. Укучылар, сез бүген яшь экологлар булдыгыз. Без бергәләп тыюлык сукмаклары буенча атладык. Димәк, урманда да, елга-күлләрдә дә, болыннарда да, авылыбызда да бар икән бит алар. Сез нәни кулларыгыз белән безнең табигатебезне саклап калдыгыз.
Ә хәзер Җир шарын матур чәчәкләр белән бизәгез әле.
И күңелле бергә безгә
Табигать кочагында.
Менә шуны истә тоту
Кирәктер шул чагында.
Агачларны сындырмагыз,
Кош оясын туздырмагыз,
Суларны да пычратмагыз,
Пыяла, чүп атмагыз!
Эссе чакта, коры чакта
Урманда ут якмагыз.
Табигать – ул безнең әни,
Табигатьне саклагыз!
## ПУТЕШЕСТВИЕ ПО МИРОВОМУ ОКЕАНУ
(Урок географии в V классе)
Марина БЫЗОВА,
учитель географии I квалификационной категории
средней школы им. академика
Р.З.Сагдеева г. Буинска
**Тип урока.** Урок закрепления знаний.
**Цель урока.** Организовать совместную работу по формированию закрепления знаний о Мировом океане как непрерывном водном пространстве.
**Задачи урока**
**Предметные:**
— дают определения: Мировой океан, моря, заливы, проливы;
— наносят части Мирового океана на контурные карты;
— сравнивают особенности океанов;
— показывают на карте составные части Мирового океана;
— анализируют экологическое состояние Мирового океана;
— выясняют значение Мирового океана для планеты.
**Метапредметные результаты:**
*регулятивные:*
— формировать умения принимать и сохранять цель и учебные задачи совместной деятельности;
— формировать умения планировать, координировать, контролировать и оценивать свою деятельность;
*познавательные:*
— способствовать развитию умений учащихся обобщать полученные знания, проводить анализ, синтез, сопоставление, обобщение, классификации, делать необходимые выводы;
— развивать умения и навыки работы с источниками учебной и научной информации, выделять главное и характерное по данной теме;
*коммуникативные:*
— формировать умение грамотного построения речевых высказываний в соответствии с поставленными задачами в устной и письменной формах;
— развивать умение чётко и связно выражать свои мысли;
— формировать умение работать в парах, распределять функции в условиях совместной деятельности;
— формировать умения слушать и слышать собеседника;
*личностные:*
— развивать навыки сотрудничества;
— формировать способности к самоопределению, ведению здорового образа жизни;
— развивать сопереживания, эмоционально-нравственную отзывчивость на основе развития способности к восприятию чувств других людей.
**Методы обучения:** игровой, частично-поисковый.
**Формы организации познавательной деятельности обучающихся:** фронтальная, индивидуальная, работа в парах (практическая работа, работа с картами атласа), самостоятельная работа с самопроверкой, работа с различными источниками информации.
**Средства обучения:** комплекс УМК, ИКТ видео «О. Врангеля», «Видеовопрос» презентация, карточки (опросник, карта результатов, визитки океанов, конвертики) «Черный ящик», вода 1 л, стаканчик; атласы, контурные карты, физическая карта мира, макет корабля.
<table>
<thead>
<tr>
<th>Этапы урока</th>
<th>Деятельность учителя</th>
<th>Деятельность учащихся</th>
<th>Развиваемые УУД</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td><strong>І. Этап мотивации К учебной деятельности</strong> (1-2 мин.)</td>
<td><strong>Приветствие</strong><br>– Добрый день, друзья! Я рада вас видеть и очень хочу начать работу с вами. Хорошего вам настроения и успехов! Все ли готовы к уроку?</td>
<td><strong>Приветствие.</strong><br>Подготовка учащихся к работе.<br>Отвечают. (Вода.)<br>Заполняют схему на доске.</td>
<td>Положительный настрой на работу, включение в учебную деятельность.<br><strong>Познавательные:</strong> умение вести самостоятельный поиск, анализ, отбор информации, её преобразование, сохранение, передачу и презентацию с помощью технических средств.</td>
</tr>
<tr>
<td><strong>ІІ. Стадия вызова</strong> (5 мин.)</td>
<td>Под звуки передачи «Что? Где? Когда?» вносится черный ящик.<br>Предлагает учащимся послушать видеовопрос.<br>– Этот минерал повсюду: в растениях, животных, воздухе, даже в каменной оболочке Земли. Он взрывается гейзерами, пробивается минеральными источниками сквозь толщу земли, воспаряет в атмосферу, низвергается водопадами, благодатным дождем. О нем знаменитый французский писатель Антуан де Сент-Экзюпери с восхищением писал: «У тебя нет ни вкуса, ни запаха, тебя невозможно описать, тобой наслаждаются, не ведая, что ты такое! Нельзя сказать, ты необходим для жизни: ты сама жизнь!»<br>Что это за вещество? Что вы о нем знаете? (Самый распространённый минерал может находиться в трех агрегатных состояния – жидком, твердом, газообразном, не имеет вкуса и запаха, растворитель, имеет разную плотность в разных состояниях.)<br>(Учитель ставит на стол графин с водой (1 л). Формулирует вместе с детьми тему урока «Мировой океан».)<br>– Возьмем объем этого графина с водой за весь объем гидросферы. Сколько граммов придется на воды ледников? На подземные воды? На воды суши и, наконец, воды Мирового океана? Записывает на доске и показывает детям на примере графина с водой, отливая части. А в какой части гидросферы мы совершим путешествие, узнаете, прослушав запись. (Шум прибоя.)<br>Формулировка темы и задач урока.<br>(Сформировать представление о Мировом океане как о главной части гидросферы и его частях.)<br><strong>Тема.</strong> Мировой океан – главная часть гидросферы.<br><strong>Цель.</strong> Закрепить знания о Мировом океане.<br><strong>Задачи:</strong><br>• повторить термины: море, залив, пролив, остров, полуостров, архипелаг;<br>• закрепить номенклатуру по Мировому океану.<br><strong>Организация деятельности учащихся</strong><br>– Предлагаю отправиться в путешествие по Мировому океану на этом прекрасном лайнере. Мы будем его командой.</td>
<td>Слушают аудиозапись. Комментируют, выдвигают свои предположения по теме урока, обосновывают их.<br>Слушают аудиозапись, комментируют, выдвигают свои предположения по теме урока, обосновывают их.<br>Формулируют тему, цель, задачи урока.<br>Дают название кораблю. Настраиваются на успех.</td>
<td><strong>Регулятивные:</strong><br>осознание степени освоения материала, самооценка.<br><strong>Коммуникативные:</strong><br>– уметь с достаточной полнотой и точностью выражать свои мысли;<br>– формулирование и аргументация своего мнения и позиции;<br>– публично защищать свою позицию.</td>
</tr>
<tr>
<td><strong>ІІІ. Актуализация опорных знаний</strong> (3 мин.)</td>
<td>Успех путешествия зависит от работы каждого на уроке. Оценивать свою работу вы будете сами и занесете в таблицу по пятибалльной системе:
<table>
<tr><td>№ задания</td><td>Оценка от 1 до 5</td></tr>
<tr><td>1</td><td></td></tr>
<tr><td>2</td><td></td></tr>
<tr><td>3</td><td></td></tr>
<tr><td>4</td><td></td></tr>
<tr><td>5</td><td></td></tr>
<tr><td>6</td><td></td></tr>
<tr><td>7</td><td></td></tr>
</table>
– Вернемся к нашим задачам. Первое, что мы должны повторить, – это термины, обозначающие части Мирового океана<br><strong>Географический диктант</strong><br>– У вас на столах карточки с определениями частей Мирового Океана. Заполните их.<br>– Проверьте друг друга по учебнику – параграф 16.</td>
<td>Читают определения, заполняют карточку. Взаимопроверка.</td>
<td><strong>Познавательные:</strong><br>анализ информации.<br><strong>Регулятивные:</strong><br>умение определять цель учебной деятельности.<br><strong>Коммуникативные:</strong><br>умение выражать свои мысли.</td>
</tr>
<tr>
<td><strong>IV. Стадия осмысления (открытие нового знания)</strong> (15 – 20 мин.)</td>
<td>– Посмотрите на карту. Назовите океаны, покажите их. В каком океане мы начнем наше путешествие, вы определите по описанию. (Школа географа-следопыта, с.94.)<br>Покажите их на карте.<br>Работа в группах по карточкам (<strong>Приложение 1</strong>).<br><strong>Части Мирового океана</strong><br>Работа с учебником (текст на с. 100) и картами атласа:<br><strong>1-я группа.</strong> Тихий океан.<br><strong>2-я группа.</strong> Атлантический океан.<br><strong>3-я группа.</strong> Индийский океан.<br><strong>4-я группа.</strong> Северный Ледовитый океан.<br><strong>Задания на карточках</strong>
<table>
<tr><td>Название океана</td><td></td></tr>
<tr><td>Площадь</td><td></td></tr>
<tr><td>С какими океанами связан?</td><td></td></tr>
<tr><td>Какие материки омывает?</td><td></td></tr>
<tr><td>Средняя глубина</td><td></td></tr>
</table>
<strong>Выступление групп</strong><br>– Чем отличаются друг от друга океаны?<br>– А сможем ли мы совершить кругосветное путешествие?<br><strong>Игра «Географическая почта»: разнести «письма» по адресатам</strong><br>Учитель зачитывает адрес: 1. Остров Врангеля. 2. Остров Мадагаскар. 3. Саргассово море. 4. Коралловое море. 5. Галапагосские острова. 6. Мексеканский залив. 7. Тихий океан.<br>Учитель задает вопрос:<br>– А хотите узнать, что написано в этих письмах?<br><strong>Письмо № 1.</strong> Остров Врангеля.<br>Просмотр видеоролика (1 мин.).<br>– Что вы узнали? Занесите информацию в тетрадь.<br><strong>Письмо №2.</strong> Саргассово море.<br>– Кто знает что-то об этом море? Попробуйте сделать запрос в интернете. Демонстрация со слайда презентации.<br><strong>Письмо №3.</strong> Остров Мадагаскар.<br>– Что вы знаете об этом острове? Работа с дополнительным материалом.</td>
<td>Отвечают на вопросы. Работают с текстом учебника (с. 98).<br>Показывают на карте океаны.<br>Работают по группам над изучением информации:<br>1-я группа. Тихий океан.<br>2-я группа. Атлантический океан.<br>3-я группа. Индийский океан.<br>4-я группа. Северный Ледовитый океан.<br>Каждая группа заполняет инструктивную карточку в виде таблицы.<br>Отчёт группы по итогам работы.<br>Отвечают на вопрос.<br>Просматривают ролик. Отвечают на вопросы учителя.<br>Зачитывают с телефона описание.<br>Просмотр текста о Мадагаскаре.<br>Отвечают на вопросы.</td>
<td><strong>Познавательные:</strong><br>– смысловое чтение;<br>– анализ и синтез информации;<br>– установление причинно-следственных связей.<br><strong>Регулятивные:</strong><br>– умение следовать инструкциям;<br>– умение работать с различными источниками информации.<br><strong>Коммуникативные:</strong><br>– умение работать в группе;<br>– умение высказывать свою точку зрения.</td>
</tr>
<tr>
<td><strong>V. Первичное закрепление</strong> (5 мин.)</td>
<td>– Прочтите в тексте (листочки).<br>– Что нового узнали? Запишите в тетрадь.<br><strong>Физкультминутка</strong><br><strong>Письмо№ 4.</strong> Коралловое море.<br>– Почему меня так назвали?<br><strong>Игра «Узнай меня»</strong> (Показываю животных, дети называют.)<br><strong>Письмо №5</strong> Тихий океан. Я велик.<br>– Как вы думаете, какую роль играет Мировой океан в жизни планеты, людей?<br>– Дорогие ребята! Я – самый большой океан Земли.<br>– Обратите внимание на строку «Боль океана».<br><strong>Письмо №6.</strong> SOS. Здесь живут Галапагосские черепахи.<br>(Читают обращение из письма.) Мы уникальны. Можем доживать до 300 лет. Но нас осталось очень мало. Мы жили миллионы лет спокойно. Пока не появился он – человек! Истребление началось еще со времен Великих географических открытий. Мы можем долго, до нескольких месяцев, обходиться без воды и еды. Моряки набивали нами трюмы сотнями и тысячами, для того чтобы во время плавания съесть. Но это еще не так страшно. Океанические течения приносят мусор к нашим берегам. Мы гибнем в полиэтилене, путаемся в мусоре. У нас деформируется панцирь. Мы погибаем.... SOS....SOS<br><strong>Письмо №7</strong><br>– А что в том письме? Карта! Но какая? Экологическая.<br>Пятна – это степень загрязнения океана нефтяной пленкой. А это фотография пострадавших животных. Им помогают, но они гибнут от отравления, от голода, так как они не могут передвигаться.<br>– Предлагаю подумать и ответить на эти письма.</td>
<td>Выполняют упражнения под музыку.<br>Просматривают фотографии с презентации.<br>Отвечают.<br>Выдвигают свои предположения о роли Мирового океана в жизни людей.<br>Слушают учителя, анализируют информацию.<br>Записывают в тетради.</td>
<td></td>
</tr>
<tr>
<td><strong>VI. Рефлексия. Итог</strong> (4 – 5 мин.)</td>
<td>Работа с контурной картой (<strong>Приложение 2</strong>).<br><strong>Задание на карте.</strong> Подписать на контурной карте (нашем бортовом журнале №2) объекты, которые мы посетили.</td>
<td>Выполняют задание. Осуществляют взаимопроверку.</td>
<td><strong>Регулятивные:</strong><br>умение оценивать результаты своей работы.<br><strong>Личностные:</strong> формирование мотивации.</td>
</tr>
<tr>
<td><strong>VII. Домашнее задание</strong> (2 – 3 мин.)</td>
<td>Обсуждение с учащимися изученного материала, подведение итога урока, оценки.<br>– Подсчитайте результаты, определите средний балл за урок. Нарисуйте смайлики «Я на уроке» и ответьте, понравился ли вам урок.<br><br>Задаёт домашнее задание:<br>Повторить параграф 16 (для всех).<br>Дописать ответ Мировому океану.<br>Отметить объекты Мирового океана на контурной карте. Подготовиться к игре «Самый-самый».</td>
<td>Обсуждают с учителем изученный материал.<br>Делают выводы.<br>Записывают домашнее задание.</td>
<td><strong>Познавательные:</strong><br>обобщать полученные знания, проводить анализ, синтез, сопоставление, обобщение, классификации, делать необходимые выводы.<br><strong>Личностные:</strong><br>осознание учащимися того, что уже усвоено и что ещё нужно усвоить.<br><strong>Регулятивные:</strong><br>умение оценивать результаты своей работы.<br><strong>Познавательные:</strong><br>выбор эффективных способов подготовки домашнего задания.</td>
</tr>
</tbody>
</table>
## ҺӨНӘРЛӘР. «КЕМ БУЛЫП ЭШЛИ?» ТӨЗЕЛМӘСЕН СӨЙЛӘМГӘ КЕРТҮ
(IV сыйныфта татар теле дәресе)
Гөлнара ИХСАНОВА,
Бөгелмәдәге 16 нчы урта мәктәпнең І квалификация категорияле туган тел һәм әдәбият укытучысы
### Дәрес барышы
#### І. Оештыру өлеше
Исәнләшү, хәерле көн теләү (Хәерле иртә миңа, хәерле иртә сиңа, хәерле иртә безгә, хәерле иртә сезгә!)
– Аня, (Дамир, Руслан, Гөлсем....) синең хәлләрең ничек? Ни өчен?
– Бүген сыйныфта кем дежур? Сыйныфта барысы да бармы?
– Бүген айның ничәнче көне?
– Атнаның кайсы көне?
– Атнаның ничәнче көне?
– Бүген көн нинди?
#### II. Белемнәрне активлаштыру
Укытучы. Балалар, бүген без сезнең белән гадәти булмаган дәрестә – сәяхәттә, сәяхәтнең ярдәмчесе – компьютер. Экранга игътибар белән карагыз. (Анда төрле һөнәр ияләренең рәсемнәре күрсәтелә.) Болар кемнәр?
Көтелгән җавап. Очучы, тәрбияче, рәссам, тегүче, төзүче, табиб, укытучы, пешекче, балыкчы, тәрбияче, тимерче, шагыйрь, язучы, гармунчы, машина йөртүче, хат ташучы, биюче, җырчы...
Укытучы. Укучылар, сез ничек уйлыйсыз, бүгенге дәрестә без нәрсә турында сөйләшүне дәвам итәрбез икән? (Һөнәрләр турында.)
Дөрес, укучылар, дәрестә һөнәрләр турында сөйләшүне дәвам итәрбез, «Кем булып эшли?» төзелмәсен сөйләмгә кертербез.
Укытучы. Һөнәр ияләре нинди кушымчалар ярдәмендә ясала? (-чы / -че кушымчалары ярдәмендә ясала.)
Укытучы. Алар нинди сүзләр? (Алар – ясалма сүзләр.)
Укытучы. Ә кайсы сүзләргә кушымчалар ялгау кирәкми? (Рәссам, табиб, шагыйрь.)
Укытучы. Укучылар, әйдәгез, үткән дәрестә өйрәнгән материалны тикшереп китик. «Карточка №1» дип язылган битләрне алыгыз, эшне партадашыгыз белән эшләгез, битләргә исемнәрегезне язарга онытмагыз. (2 – 3 минут вакыт бирелә, аннан соң эшләр җыеп алына.)
#### III. Проблема кую
Укытучы. Ә нәрсә соң ул һөнәр? Укучылар, Диана Сергей Ожеговның аңлатмалы сүзлегеннән һөнәр – профессия сүзенең рус телендәге аңлатмасын белеп килергә тиеш иде. Сүз сиңа, Диана. (Укучының җавабы: Профессия – это у людей основной род занятий, трудовой деятельности.) Ә «Татар теленең аңлатмалы сүзлеге»нең 826 нчы битендә «Һөнәр – 1) Нәрсә дә булса җитештерү, ясау өчен осталык, күнекмә һәм махсус белем таләп итә торган эш, шөгыль. 2) Белгечлек, профессия» дигән аңлатма бирелә.
Укучылар, 2019 ел Татарстанда эшче һөнәрләр елы дип игълан ителгән иде. Шул уңайдан Татарстанда «WorldSkills дөнья чемпионаты» уздырылды. Бу чара турында сезгә «Википедия» интернет энциклопедиясенә кереп карарга һәм танышырга мөмкин.
**Укытучы.** Укучылар, сез өйдә эшче һөнәрләр турында шигырьләр ятлап килергә тиеш идегез. Сүзне сезгә бирәбез. (Укучылар Ф.Яруллинның «Әнием һөнәре», Р.Миңнуллинның «Доктор», М.Садриның «һаҗирә апа», «Минем әби», «Шофер булам» шигырьләрен яттан сөйлиләр.) Афәрин, укучылар, булдырдыгыз!
**Укытучы.** Сез бу шигырьләрдә нинди һөнәр ияләре турында ишеттегез? (Тегүче, табиб, сатучы, укытучы, машина йөртүче.)
**Укытучы.** Экранда бирелгән сорауларга тулы җавап бирегез. Укытучы – Маша. (Укучы кыз сорауларны укый, калганнар җавап бирә.)
— Кем мәктәптә эшли?
— Кем кибеттә эшли?
— Кем балалар бакчасында эшли?
— Кем төзелештә эшли?
— Кем фабрикада эшли?
— Кем ашханәдә эшли?
— Кем хастаханәдә эшли?
— Кем китапханәдә эшли?
**Укытучы.** Ял итеп алыйк. Бүгенге ял минутын «Без спортчылар» дип атарбыз. Такта алдына баш тренер Амелияне чакырабыз. (Амелия укучылар белән берлектә физик күнегүләр үти, музыка яңгырый.)
#### IV. Яңа материалны өйрәнү
**Укытучы.** Укучылар, безнең мәктәпнең икенче катында һөнәр ияләренә багышланган ике зур стенд бар. Бу стендта сезнең әти-әниләрегезнең дә фотолары бар. Анда нинди һөнәр ияләрен күрдегез? (Полиция хезмәткәре, очучы, тәрбияче, тегүче, төзүче, табиб, укытучы, пешекче, шагыйрь, язучы, машина йөртүче, хат ташучы.)
**Кагыйдә:** Чтобы спросить кем работают родители, надо задать вопрос «Синең әтиең, әниең кем булып эшли?»
**Укытучы.** Гөлназ, ә синең әтиең, әниең кем булып эшли? (Һәр укучыга аерым сорау бирелә, җаваплар алына.)
**Тактада схема күрсәтелә:**
— Синең әтиең, әниең кем булып эшли?
— Минем әтием, әнием ... булып эшли.
**Укытучы.** Ә хәзер бер-берегез белән диалог төзегез, сөйләшегез. (Берничә парның җавабын тыңлау.)
**Укытучы.** Азат, спроси у Розы, кем работает её мама, отец, брат и сестра? (Укучылар экрандагы сорау буенча бер-берсенә сораулар бирәләр. – Синең әниең, әтиең кем булып эшли? – Минем әнием, әтием ... булып эшли.)
**Укытучы.** Ә хәзер өйдә эшләгән кластерлар буенча әти-әниләрегез турында сөйләгез. Маша, такта янына чык. (Укучылар үзләре ясап килгән кластерлар белән тулы җавап бирәләр.)
#### V. Ныгыту
Дүрт төркемдә эш алып бару.
**Укытучы.** Беренче, икенче төркемдәге укучылар, «Карточка №2» дип язылган битне алыгыз, биремдәгечә үтәгез. Һәр төркемнең эше төрле, бер-берсенә охшамаган. Игътибар белән эшләгез. Сезгә 5 минут вакыт бирелә. Дәрес ахырында проектларыгызны, иҗади эшләрегезне якларсыз.
**1 нче бирем.** Кластер: һөнәрләргә эш коралларын сайлап куегыз.
**2 нче бирем.** Кластер: һөнәрләрне ике төркемгә бүлегез: физик һәм акыл хезмәте һөнәрләре.
(Укучылар үз эшләрен яклыйлар.)
**Укытучы.** Өченче, дүртенче төркемдәге укучылар, экранга карагыз да җөмләләрнең ахырын әйтегез. Аня, такта янына рәхим ит.
1. Ул китаплар тәрҗемә итә. Ул ... булып эшли.
2. Ул самолет йөртә. Ул ... булып эшли.
3. Ул гармунда оста уйный. Ул ... булып эшли.
4. Ул рәсемне матур ясый. Ул ... булып эшли.
5. Ул диңгездә күп балык тота. Ул ... булып эшли.
6. Ул балалар өчен шигырьләр яза. Ул ... булып эшли.
7. Ул металлдан төрле әйберләр ясый. Ул ... булып эшли.
8. Ул кызыклы әкиятләр яза. Ул ... булып эшли.
9. Ул яхшы бии, җырлый. Ул ... булып эшли.
— Рәхмәт, укучылар! Афәрин!
#### VI. Дәрескә нәтиҗә ясау
**Укытучы.** Укучылар, бүген дәрестә без нәрсә турында сөйләштек?
— Һөнәрләр күпме, азмы?
— Дөрес, алар бик күп. Барлык һөнәрләрне дә яратырга кирәкме? Ни өчен?
— Чыннан да, укучылар, һөнәре булган кеше тылсымчы (волшебник) бит ул. Ул кешеләр өчен бик күп яхшылыклар эшли. Үз юлын, үз һөнәрен тапкан кеше бәхетле. Аны барысы да ярата.
**Өй эше бирү.** (Укучыларның белем дәрәҗәләренә карап, төрле төстәге түгәрәкләр таратыла.)
1. «Сиңа нинди һөнәр ошый?» темасына 3–4 җөмлә язып килергә. (Кызыл тамга.)
2. «Сиңа нинди һөнәр ошый?» темасына рәсем ясарга. (Сары тамга.)
3. «Сиңа нинди һөнәр ошый?» темасына кластер ясарга. (Яшел тамга.)
**Укытучы.** Укучылар, буш шакмакларны алыгыз, үз белемнәрегезне бәяләгез. Дәрес өчен үзегезгә нинди билге куяр идегез? (А теперь оцените свою работу на уроке.) Мин дә сезнең дәрес барышында эшләгән карточкаларны тикшерермен һәм билгеләр куярмын. (Укучылар үз белемнәрен бәялиләр.)
**Укытучы.** Бүген дәрестә алган белемнәрне кемнәр белән уртаклашыр идегез? (Ребята, с кем бы вы поделились знаниями, которые получили на уроке?)
**Укытучы.** Дәрес тәмам. Сау булыгыз.
Презентациясе белән журнал сайтында http://magarif-uku.ru/tt/teachers-room/honarlar-kem-bul...eshli-tozelmasen/ адресы буенча танышырга мөмкин.
## АЕРГЫЧ ҖӨМЛӘ КИСӘГЕН КАБАТЛАУ
(VII сыйныфта туган тел дәресе)
**Резеда ЗӘЙНУЛЛИНА,**
Бөгелмә шәһәренең М.Өнҗәл исемендәге лицей-интернатының югары квалификация категорияле туган тел һәм әдәбият укытучысы
**Максат:** аергычлар турындагы белемнәрне кабатлау, ныгыту; аның җөмләдәге роле белән таныштыру; укучыларда тел байлыгын үстерү; туган илебезгә мәхәббәт тәрбияләү.
**Планлаштырылган нәтиҗә:** аергычны аера белергә өйрәтү; аергычны сөйләмдә дөрес кулланырга өйрәнү; аергычка хас билгеләмәне истә калдыру.
**Ирешеләчәк нәтиҗәләр:**
**предмет күнекмәләре:** каллиграфик дөрес итеп язу;
**уку-язу күнекмәләре:** татар теленең орфографик һәм пунктуацион кагыйдәләрен саклау;
**тел күнекмәләре:** сүзләрнең мәгънәсен белү; аергыч төшенчәсен белү һәм сорауларын дөрес әйтү; аергычны җөмләдә дөрес файдалану;
**шәхескә кагылышлы универсаль уку гамәлләре:** дөрес сөйләм булуга омтылыш; үз фикереңне әйтә белү; төркемнәрдә килешеп эшли белү; иптәшеңә рухи ярдәм күрсәтә белү; фикереңне дәлилли белү; үзеңне һәм иптәшеңне дөрес бәяләү;
**регулятив универсаль уку гамәлләре:** үз фикереңне төгәл җиткерү; нәтиҗәләр формалаштыру;
**танып белү универсаль уку гамәлләре:** төрле рәвештә бирелгән мәгълүматны кабул итү һәм аңлату; схема, иллюстрацияләр ярдәмендә сорауларга җавап таба белү;
**коммуникатив универсаль уку гамәлләре:** башкаларның сөйләмен ишетү һәм тыңлау; башкаларга аңлаешлы сөйләм төзү.
**Дәрес төре:** белем-күнекмәләрне ныгыту һәм кабатлау дәресе.
**Уку-укыту методикасы:** проблемалы укыту, өлешчә эзләнү.
**Төп төшенчәләр:** аергыч, нинди? кайсы? сораулары, аерылмыш.
**Эшне оештыру төрләре:** фронталь эш, төркемнәрдә һәм парларда эш, индивидуаль эш.
**Предметара бәйләнеш:** әдәбият, тарих, әйләнә-тирә дөнья дәресләре.
**Метод һәм алымнар:** сорау-җавап, өлешчә эзләнү, карточкалар буенча эш.
**Ресурслар:** Хәсәншина Р.Х. Татар теле. 7 нче сыйныф.
**Җиһазлау:** карточкалар, слайдлар, смайллар, сүзлекләр, менталь карта.
### Дәрес барышы
#### І. Оештыру-мотивлаштыру
Укучыларда уңай психологик халәт булдыру, эшләргә теләк уяту.
**Укытучы.** Хәерле көн, укучылар! Кәефләрегез ничек? Әйдәгез, бер-беребезне елмаеп сәламлик әле. Мин дә сезгә елмаю бүләк итәм.
(«Елмайчыклар» – смайллар өләшенә.)
#### II. Уку мәсьәләсен кую
**Укытучы.** Ә хәзер янәшә утыручы иптәшегезне ачыклый торган бер сүз уйлап әйтегез. Мәсәлән, акыллы Рәйхан.
(Һәрберсе чиратлап әйтеп чыга.)
**Укытучы.** Афәрин, укучылар! Сез уйлап әйткән сүзләр нинди сорауларга җавап бирәләр? Нинди җөмлә кисәкләре булып торалар?
**1 нче слайд**
**Укытучы.** Димәк, бүген аергычлар турында белгәннәрне искә төшерербез, тагын да ныгытырбыз.
#### III. Уку мәсьәләсен өлешләп чишү
**1. Карточкаларда эш.**
**Укытучы.** Алдыгызда карточкалар ята. Укып, биремен үтәргә кирәк.
(Бирем: төшеп калган аергычларны языгыз, асларына сызыгыз. Аерылмышларын табып әйтегез. Аерылмыш нинди сүз төркеме белән белдерелгән?)
Туган ил — ________ арышлар,
Туган ил ул — ________ камышлар.
Туган ил ул — ________ болыннар,
Болыннарда — ________ колыннар.
(З.Туфайловадан)
Файдалану өчен сүзләр: иркен, зифа, алтын, нәни.
**Укытучы.** Эшләрне төгәлләгәч, күрше белән карточкаларны алмашабыз. Экраннан җөмләнең дөреслеген яшел ручкалар белән тикшерәбез.
**2 нче слайд**
**Укытучы.** Димәк, аергыч янында килгән сүзләр исемне ачыклыйлар һәм аерылмыш дип йөртеләләр.
**Укытучы.** Шигырьне кайсыгыз сәнгатьле итеп укый?
**Укытучы.** Шигырь нәрсә турында? Безнең Туган илебез ничек атала? Татарстан Республикасында быел нинди зур бәйрәм булды? (Җаваплар тыңлана.)
**Укытучы.** Дөрес, балалар. Безнең туган илебез Татарстан Республикасы дип йөртелә. 27 майда Республикабыз оешуга 100 ел тулды.
**Укытучы.** Хәзер сары төстәге карточкаларны алыгыз. Болар – үзбәяләү картасы. Һәрбер биремнән соң үзегезгә бәя куярга кирәк:
1. Бик әйбәт үзләштердем, хәтта иптәшемә дә аңлата алам.
2. Әйбәт үзләштердем.
3. Әйбәт эшлим, ләкин иптәшемнең ярдәменә каршы килмим.
**Үзбәя.**
**2. Дәфтәрдә эш. 3 нче слайд**
**Укытучы.** Укучылар, дәфтәрләрне ачып, бүгенге числоны һәм сыйныф эше дип язабыз.
Хәзер тактадагы схемага игътибар итәбез. Бу схема буенча җөмлә төзеп язарга кирәк:
(аергыч – ия – хәбәр.) Экранда терәк рәсемнәр күрсәтелә.
(Матур авылым бар. Салкын чишмә ага һ.б.)
**Укытучы.** Укучылар, аергыч аерылмыштан алда йөриме, әллә аерылмыштан соңмы? (Җаваплар тыңлана.)
Димәк, аергыч һәрвакыт аерылмыштан алда йөри.
**Үзбәя.**
**3. Дәреслек белән эш. (64 нче биттәге 31 нче бирем.)**
(Биремне укыйлар, телдән эшлиләр. Нәтиҗә чыгаралар.)
— Димәк, аергыч аерылмышка нинди грамматик чаралар ярдәмендә бәйләнә? (Җаваплар тыңлана, нәтиҗә чыгарыла.)
**Үзбәя.**
**Ял минуты.**
**Укытучы.** Мин сезгә битләр өләшәм. Игътибар белән шул битләрдәге сүзләрне укыгыз. Аларны үзара дөрес бәйләсәгез, бик мәгънәле мәкаль укырсыз. (Сүзлектән аңлашылмаган сүзләрне карыйлар.) 1 нче төркемгә – мәкальнең башын, 2 нче төркемгә ахыры бирелә. Мәкальдәге сүзләр тәртибеннән чыгып, ике төркем бергә кушылып баса. (Чит җирдә солтан булганчы, үз илеңдә олтан бул.)
**Укытучы.** Бу мәкальне ничек аңлыйсыз? (Җаваплар тыңлана, нәтиҗә ясала.)
**Укытучы.** Ә хәзер аергычлар (чит, үз) сикерә, калганнар чүгәли һәм киресенчә: аергычлар чүгәли, калганнар сикерә.
**Укытучы.** Тыныч кына урыннарыгызга утырыгыз.
#### IV. Белемнәрне ныгыту
«Болытлар» уены. Кайсы төркем тизрәк?
**Укытучы.** Мин сезгә сүзтезмәләр язылган карточкалар таратам. Аергычларны табып, нинди сүз төркеме белән белдерелүен тактадагы «болытлар»да күрсәтегез. Кайсы төркем җитезрәк булды? Эшләрен дә карыйк әле, дөресме икән?
(Эшләр тикшерелә.)
**Укытучы.** Афәрин, укучылар! Димәк, аергычлар барлык мөстәкыйль сүз төркеме һәм хәбәрлек сүзләр белән дә белдерелә ала.
**Үзбәя.**
#### V. Рефлексия
**Укытучы.** Дәрес башында мин бүләк иткән елмайчыкларны алыгыз. Үзегезнең парыгызны табыгыз. Бер-берегезгә аергыч темасы буенча сораулар бирегез. Экрандагы менталь карта сезгә ярдәм итәр.
**Укытучы.** Яхшы, иптәшләрегез дөрес җавап бирә алдымы? Шулай итеп, без бүген нинди җөмлә кисәге турында сөйләштек? Карта буенча нинди нәтиҗәләр чыгарабыз? Аергычлар сөйләмдә кирәкле дип уйлыйсызмы? (Җаваплар тыңлана, нәтиҗә ясала.) Хәзер үзегезгә дәрес өчен бәя бирегез. Карталарны карыйк әле, бәяләрегез белән килешерлекме икән? Килешәм, бик дөрес җаваплар бирдегез. (Укучыларга билгеләр куела.)
#### VI. Өй эше
1. 197 нче күнегүне дәфтәрләрдә язып эшләргә.
2. «Туган ил» турында өч мәкаль табып язарга.
3. Аергычлар турында әкият уйлап язарга.
#### VII. Дәресне йомгаклау
Презентациясе белән журнал сайтында http://magarif-uku.ru/tt/teachers-room/aergych-җomla-kisagen-kabatlau/ адресы буенча танышырга мөмкин.
## СВОЕОБРАЗИЕ КАРТИН ПРИРОДЫ В ЛИРИКЕ
(Урок русской литературы для VII класса)
**Елена ЩУКИНА,**
учитель русского языка и литературы высшей квалификационной категории средней школы №3 г. Бугульмы
**Ход урока**
### І. Этап мотивации (самоопределения) к учебной деятельности
– Посмотрите на облако слов (визуальное представление информации с помощью ключевых слов). Прочитайте слова, собранные на нем. Предположите, какой темой они объединены. (Тема «Прогулка.)
— Что дает человеку прогулка?
— Я хочу пригласить вас на ....литературную прогулку. Как вы думаете, что это за прогулка?
### II. Актуализация и фиксирование индивидуального затруднения в пробном действии
— Прежде чем я назову вам имя писателя, с которым будем во время прогулки знакомиться, предлагаю вам узнать о нем от его близких друзей.
**ЧИТАЮ САМА.**
1). Лицом он похож на Пушкина, ростом выше (М.И. Цветаева).
2). Производит впечатление гения: обнаженные нервы, неблагополучный и гибельный (К.И. Чуковский).
3). Он произвёл впечатление огнём, который шёл как бы изнутри, и сочетанием этого огня с большим умом. У него светились глаза, и он весть горел вдохновением (З. Нейгауз).
4). По дороге говорил, что на него очень действует весна. Всюду жизнь... Хочется достать часы и посмотреть - сколько ещё осталось жить (Л. Горнунг).
— Каким человеком, личностью предстает перед нами наш таинственный герой?
**Обсудите в парах.** Какие мысли у вас возникли?
### III. Этап выявления места и причины затруднения
— Во время литературной прогулки познакомимся с Борисом Леонидовичем Пастернаком – русским поэтом, писателем, переводчиком.
— Знакомо вам это имя?
**Тема урока.**
— Сформулируйте цели урока.
— Итак, в путь.
**Рассказ о Пастернаке.**
Мы пройдем по дорожкам подмосковного дачного посёлка Переделкино, где более 30 лет прожил поэт.
Борис Леонидович Пастернак родился в Москве. Его отец – известный художник Леонид Осипович Пастернак, мать – пианистка Розалия Исидоровна Кауфман. Детские годы протекали в атмосфере искусства – музыки и литературы. Еще в пору детства на него произвели неизгладимое впечатление немецкий поэт Райнер – Мария Рильке, писатель Лев Толстой, композитор Скрябин. Впоследствии он придавал определяющее значение в формировании своего духовного облика именно этим первым встречам с миром большого творчества, с художественной гениальностью.
Первое творческое пристрастие и увлечение Пастернака всецело отдано музыке. Появление книги «Сестра моя – жизнь» в 1922 году выдвинуло его в ряд видных мастеров современного стиха. С этой книги начинается Пастернак как вполне самобытное поэтическое явление.
Центральное место в лирике поэта принадлежит природе. Рассказывая о вёснах и зимах, о дождях и рассветах, Пастернак повествует о природе самой жизни, мирного бытия, исповедует веру в жизнь, которая составляет её нравственную основу. Удивление перед чудом существования - вот поза, в которой застыл Пастернак, навсегда пораженный, завороженный своим открытием: «опять весна». От его пейзажей веет свежестью, здоровьем. У Пастернака природа приобретает все черты индивидуального лица. У пейзажей Пастернака есть свой нрав, симпатии, излюбленные развлечения: тучи играют в горелки, гром занимается фотографией, ручьи поют романс.
При чтении его стихов возникает иллюзия, что автора нет, а природа объясняется от своего имени. Пастернак предпочитает, чтобы мир говорил за него и вместо него: «не я про весну, а весна про меня», «не я про сад, а сад про меня». Это единение с природой, без свидетелей, придает стихам Пастернака особую интимность и подлинность. (Из статьи А.Д.Синявского.)
### IV. Этап построения выхода из создавшейся ситуации
### V. Реализация построенного проекта
— Наша первая остановка. Это дом Бориса Леонидовича. Сюда мы не будем заходить. Давайте прислушаемся, что в доме происходит.
1. Запись стихотворения «Никого не будет в доме...» (Читает Е.Симонов, театральный, педагог, режиссер, драматург, 1986 год.)
— Что вы почувствовали, прослушав стихотворение?
— Прочитаем выразительно стихотворение. Во время чтения подчеркивайте карандашом незнакомые и непонятные выражения.
— Вы сказали, что настроение грустное. Меняется ли оно на протяжении стихотворения? Каким становится к финалу?
— Давайте посмотрим, как автор создает такие разные настроения?
— Перечитайте 1 строфу. Какая картина возникает перед нами?
— Какие строчки подчеркивают все усиливающееся одиночество и отчаяние героя? Зачитайте эти строчки.
**Анафора.**
— Как понять строчки «Только белых легких комьев/Быстрый промельк моховой»?
— Какое средство выразительности?
**Метафора.**
– Что помогает понять, что лирическому герою плохо? Каким нарисован зимний день? (Природа. Зимний день, пасмурный, сырой, тяжелый.)
— Это, ребята, одна из особенностей поэзии Пастернака, чтобы мир говорил за него и вместо него.
— Какая картина предстает перед нами, когда читаем «и опять зачертит иней»?
– Прочитайте 2 часть. Почему меняется настроение лирического героя?
— Каким словом назван приход героини? Почему такое слово выбирает поэт – «вторжение»?
— Какой автор видит свою героиню?
– Какое средство использует, чтобы показать легкость, воздушность своей гостьи?
**Метафора.**
С помощью слов, в которых сочетаются определенные звуки, Пастернак словно дает нам возможность услышать, как входит в дом его героиня. Найдите эти слова, укажите какие звуки...
**Звукопись. Аллитерация.**
— Какой цвет преобладает в стихотворении?
— Соберем впечатления.
— Чем, на ваш взгляд, необычно это стихотворение?
— Какие средства помогают создать поэтический образ двух героев?
— Где находится лирический герой?
Это ещё одна особенность стихотворений Пастернака. Он словно со стороны наблюдает за происходящим, создается впечатление, что природа сама говорит за себя.
— Если бы вас попросили подготовить к этому стихотворению музыкальное сопровождение, то какое бы вы искали, как бы оно звучало?
### VI. Этап первичного закрепления с проговариванием во внешней речи
— Пойдем дальше .... Закройте глаза. Представьте, что вы перенеслись в самое любимое всеми детьми время года – лето.
– Подумайте, с каким словом у вас ассоциируется этот сезон. Подберите такое слово, чтобы оно стало самым ярким.
**Просмотр видеоряда со стихотворением «Июль» Б.Л. Пастернака.**
— Каким было музыкальное сопровождение к этому стихотворению? Что оно передавало?
Это «Танец Анитры» из сюиты Э.Грига «Пер Гюнт».
— Прочитаем стихотворение. Подчеркните незнакомые слова.
— Кто же он, главные герой стихотворения? Как автор называет его?
— Что он делает?
— Какими качествами обладает?
— Кто может быть наделен такими качествами?
— Какой литературный прием использован?
**Персонификация.**
— Какие слова приближают июль к нам, делают его своим? (Разговорная лексика.) Сочетание обихода, простоты с возвышенным — тоже одна из особенностей лирики Пастернака.
— Как в стихотворении переданы звуки лета? Найдите примеры? Как такой прием называется?
— Почему поэт изображает июльский воздух как человека?
1). Развернутое олицетворение помогает поэту ярче, образнее, точнее описать июльский воздух, его свойства и «повадки».
2). Поэт подчеркивает сходство природы и человека.
3). Поэт при помощи олицетворения выражает свою любовь к июлю, лету, природе в целом.
4). Поэт приближает июльский воздух к читателю, который начинает относиться к этому явлению природы с искренней симпатией и с любовью.
— Соберем впечатления.
— Какой предстает природа в стихах Бориса Леонидовича? В чем своеобразие картин природы в лирике Пастернака?
— Какие приемы использует поэт, чтобы создать яркие поэтические образы?
— Как вы думаете, почему именно эти стихотворения были предложены для знакомства с творчеством Бориса Леонидовича?
**Домашнее задание.**
1. Выучить понравившееся стихотворение.
2. Продолжить наблюдение за способами создания образов природы в стихотворениях Пастернака. Познакомиться со стихами: «Сосны», «Иней», «Февраль. Достать чернил и плакать...». Найти средства выразительности и объяснить, для чего они использованы.
3. Написать эссе «Мое первое знакомство с Б.Л. Пастернаком».
4. \*Послушать стихотворения Пастернака в исполнении А. Петрова.
### VII. Этап включения в систему знаний и повторения
— Мы покидаем с вами Переделкино.
— Какое настроение создала прогулка? Какие мысли появились? Что узнали?
— Какое из двух стихотворений понравилось?
— Если бы вам предложили создать облако слов по теме сегодняшней прогулки, то какие слова вы бы включили в него?
**Обсудите в паре ваши предложения. И запишите слова на облака-листы. (1мин.)**
— Что у вас получилось? Покажите ваши облака.
## ЧЕЛОВЕЧЕСКОЕ, СЛИШКОМ ЧЕЛОВЕЧЕСКОЕ...
(Конспект урока внеклассного чтения в VII классе по книге Анатолия Алексина «Мой брат играет на кларнете»)
**Светлана КАМАЛОВА,**
Учитель русского языка и литературы Карабашской средней школы №2 Бугульминского района
**Ход урока**
### 1. Мотивация к учебной деятельности (актуализация субъектного опыта)
**Учитель.** Любите ли вы читать книги, главными героями которых являются дети, подростки? Почему?
**Ученик.** Я читаю такие книги, потому что они помогают мне разобраться во многих жизненных ситуациях, о которых не так легко поделиться даже с мамой.
**Ученик.** В них нахожу я собственное отражение: зачастую это вопросы, связанные с отношениями с моими сверстниками, подругами, одноклассниками, родителями.
**Ученик.** Читаю и вижу себя на месте героев, примеряю их поведение даже на практике.
### 2. Актуализация опорных знаний и пробного учебного действия
**Учитель.** Анатолий Алексин один из тех писателей, произведения которого на самом деле помогают подростку разобраться во многих «почему»: Как сделать правильный выбор? Как научиться понимать людей и самого себя? Как войти в мир зрелым, сильным и достойным человеком?
**Ученик.** Я думаю, для этого надо много читать, ведь не случайно говорят, что книга – верный помощник.
**Ученик.** Книга – учебник жизни. Герои произведений помогают делать верный выбор. Анатолий Алексин нам знаком по произведению «Третий в пятом ряду». Писатель на самом деле изображает практически нас самих, помогает разобраться в мире сложных вопросов.
### 3. Выявление места и причины затруднения
**Учитель.** Обратимся к эпиграфу нашего урока. «Каждый твой поступок отражается на других людях: не забывай, что рядом с тобой человек». В. Сухомлинский
— Как вы понимаете смысл этого эпиграфа?
**Ученик.** Думаю, от нашего отношения к людям зависит отношение окружающих к нам.
**Ученик.** Надо всегда помнить, что рядом с нами живут другие люди, к ним необходимо относиться с уважением.
**Ученик.** А я считаю, что если относиться к кому-то грубо, то можно наткнуться на подобное и к себе.
**Учитель.** Как вы думаете, почему мы сегодня начали урок с обсуждения взаимоотношений людей?
**Ученик.** Значит, тема нашего урока будет связана с этими словами.
### 4. Построение проекта выхода из затруднения.
**Учитель.** Как вы думаете, какова же цель нашей дальнейшей работы, как связаны эти слова с проблемой урока?
**Ученик.** Мы прочитали к уроку книгу Анатолия Алексина «Мой брат играет на кларнете», на примере которой и будем рассматривать поведение героев.
**Ученик.** Можно ли вмешиваться в личную жизнь близкого человека без всякого на то право?
**Ученик.** Следует ли при этом пренебрегать его интересами?
**Ученик.** Можно ли стремиться просуществовать за счёт чужого дарования?
### 5. Реализация построения проекта
**Учитель.** Обратимся к целям урока, выявим жанровые особенности произведения.
**Ученик.** «Мой брат играет на кларнете» А.Алексина – это книга, написанная в жанре дневника. Повествование ведется от первого лица, без оглядки на чьё-либо мнение. Благодаря этому, создается ощущение интимной близости и сопричастности ко всему происходящему.
**Учитель.** Есть ли связь между жанром книги, её композицией и названием?
**Ученик.** Девочка фиксирует в дневнике свои размышления, действия, шаги, перечитывая их, она искренне убеждена в том, что это история её самой и её брата. Жанр дневника, композиция, смысл названия произведения представляют единство темы, идеи книги.
**Ученик.** «Мой брат играет на кларнете» - название книги представляет предложение, в котором каждое слово значимо и весомо: МОЙ БРАТ - логически девочка выделяет местоимение; ИГРАЕТ НА КЛАРНЕТЕ - брат – музыкант, и неважно, что является инструментом (пусть даже, если так захотел дедушка!)
**Ученик.** Я думаю, эта книга о становлении личности подростка, в данном случае – Женьки.
Главной героине предстоит выбрать между искренним желанием посвятить свою жизнь таланту брата и мнимой жертвенностью ради личной выгоды.
Можно выделить идею ответственности за каждый свой поступок и умения считаться с чужими интересами.
**Ученик.** Книга-дневник представляет собой запись семи дней из внутренней и внешней борьбы героини за место рядом со своим братом Лёвой.
### 6. Этап первичного закрепления с проговариванием во внешней речи
**Учитель.** Какой следующий этап нашей деятельности?
**Ученик.** Необходимо закрепить знания, правила и умения и научиться применять их на практике.
**Учитель.** Какие сюжетные линии, связанные с образами героев книги, можно выделить?
**Ученик.** В повести 4 сюжетные линии: Женька и Лёва, Женька и Алина, Женька и окружающие (родители, одноклассники, старшеклассники), Лёва и Алина.
**Учитель.** Продолжаем работу в группах: обсудите героев, дайте им характеристики (речевые+изобразительные – рисунки).
**Ученик (1 группа)**
Мы разбирали образы Женьки и Лёвы. Женька - главная героиня книги. От её имени ведётся повествование. Она пытается руководить своим братом, его
ли образы Женьки и окружающих (родители, одноклассники, старшеклассники).
Женьке свойствен максимализм, она же поставила перед собой благородную цель – посвятить свою жизнь брату: отсюда пренебрежительное отношение к мнению окружающих, стремление оградить будущую звезду от незначительного, привлечь к нему внимание. Девочка не скрывает своей неприязни к «таким, что есть в каждой школе»: кто не приемлет Лёву. Женька буквально рвётся в бой, чтобы спасти брата. Но какой ценой! С одной стороны, она заискивает перед тем же Рудиком, которому что кларнет, что скрипка. С другой, ей хочется, чтобы Лёва поступал так, как ей вздумается: «По плану... Сыграй, Лева, еще...: перестань играть!» А ещё Женька не скрывает явной зависти к старшеклассницам, состоявшимся девушкам, ярким, привлекательным, уверенным в себе.
**Учитель.** Какое слово девочка не раз употребляет в своём дневнике, тем самым показывая свою самоуверенность?
**Ученик (2 группа).** «Раздражает» – это слово прописывает героиня в своём дневнике несколько раз, думаю, оттого что не может смириться с тем, что рядом живут своей жизнью, радуются такие же подростки, как она, а Женьке хочется внимания, не терпится ей достичь желаемого – славы.
**Ученик (2 группа).** А родители? Мама замечает, что девочка неплохо устроилась, пряча в тени брата свою «посредственность», но не забывая доброе отношение к ней воспринимается как должное, мол, он и обязан слушаться. Девочка пытается создать ему некий образ, пытается его переделать. Женьке ее брат Лева, студент Консерватории, видится именно средством для того, чтобы войти в историю «с черного хода». Девочка решила посвятить всю свою жизнь будущему знаменитому музыканту. Зато как приятно будет, мечтает она, увидеть в грядущей книге о нем и свой портрет со скромной надписью «Сестра музыканта». Женька и дневник-то свой заводит из того расчета, что его когда-нибудь используют историки. И вообще только великие люди должны вести дневники, считает она.
Лева старше Женьки на целых пять лет, он мягок, тактичен со своей сестричкой, позволяет собой руководить.
**Учитель.** А что говорит об уверенности героини в своих поступках?
**Ученик (1 группа).** В своих размышлениях, а потом уже и поступках девочка достаточно уверенно ведёт себя. Об этом свидетельствуют неполные предложения в диалоге героев, восклицательные – в решающих жизненных ситуациях, в которых оказывается девочка, особенно, когда она сравнивает себя со старшеклассницами: как не хочется на их фоне выглядеть хуже, как тепло становится на душе героини, когда она видит потухшие взгляды «соперниц»... Оберегая, выставляя перед другими Лёву, представляя его на том же вечере, Женька переходит черту дозволенного и наблюдает последствия. Только в дневнике целых четыре дня девочка будет делиться не только планом продвижения Лёвы, но и планом избавления его от внимания со стороны красавицы Алины.
**Ученик (2 группа).** Мы рассматрива- выставлять своё Я рядом с будущей известностью музыканта. И всё.
**Ученик (3 группа).** Женька и Алина – эти образы особенно значимы в раскрытии характера Жени. Конечно, сначала Женька не скрывала своей радости, что именно красавица Алина заметила её брата. Но девочке хотелось купаться в славе своего брата-музыканта, вот почему она не скрывала своей неприязни к девушке, с которой танцевал её Лёва. Теперь и Лиля, аккомпаниатор брата, казалась милой, и не такими уж непривлекательными казались старшеклассницы... Девочка не может сдержать обиды на брата из-за его увлечённости Алиной. Женька задумывает план мести и осуществляет его, ничуть не смущаясь коварностью.
**Ученик (3 группа).** Лёва страдал, метался. Сыграл на концерте неважно. Страдали родители, переживали. Невдомёк им было, что во всей этой истории сыграла гнусную роль их дочь – серая троечница, мечтавшая прославиться за счёт брата-кларнетиста. Неизвестно, совестно ли ей стало бы, если бы она поняла, что, вместо того, чтобы избавить брата от раздражителей и улучшить тем самым его сосредоточенность на игре, она сделала только хуже.
**Ученик (4 группа).** Наши образы – Лёва и Алина. Ко всему сказанному хотим добавить:
Алина – яркая, первая красавица в школе – как ни странно, отдала предпочтение не эпатажным парням, а Лёве, не совсем складному, но достаточно искренне проявившему интерес к девушке.
**7. Самоконтроль с самопроверкой по эталону.**
С полным вариантом материала и презентацией можете ознакомиться на нашем сайте по адресу: http://magarif-uku.ru/ru/teachers-room/chelovecheskoe-s...m-chelovecheskoe/
## FRESH WATER ECOSYSTEM OF BUGULMA AND ITS SUBURBS
(Ролевая игра по английскому языку для IX класса)
**Вера МОКЕЕВА,**
учитель английского языка
І квалификационной категории
лицея №2 г. Бугульмы
**Валентина ШАЛАЕВА,**
учитель английского языка
І квалификационной категории
лицея №2 г. Бугульмы
Ролевая игра используется для решения комплексных задач усвоения нового, закрепления материала, развития творческих способностей, формирования общеучебных умений, дает возможность учащимся понять и изучить материал с различных позиций.
Роли распределяются с учетом уровня знаний, сформированности навыков и умений во владении иностранным языком.
**Цели урока:**
— развитие умений коллективной познавательно-поисковой деятельности;
— актуализация знаний о влиянии человека на окружающую среду;
— обучение этике дискуссионного общения.
**Сопутствующие цели и задачи:**
1. В социокультурном аспекте учащиеся знакомятся с экологическим воспитанием.
2. Основной воспитательной задачей данного мероприятия является формирование уважительного отношения к природе, ответственного отношения к экологическим проблемам, формирование потребности в экологических акциях, потребности в достижении согласия и в сотрудничестве, воспитание бережного отношения к природным богатствам.
3. В области развивающего аспекта – развитие способности к сравнению, умозаключению, работе обучающихся в группах, общению друг с другом.
4. В учебном аспекте в области говорения происходит закрепление новых знаний, совершенствование лексических и грамматических навыков по теме «Экология».
**Приемы и технологии, используемые в мероприятии:**
1. Ролевая игра как одно из средств эмоционального стимулирования подростков.
2. Использование технологии критического мышления на стадии вызова и рефлексии.
3. Использование приемов стимулирования эмоциональной сферы личности.
4. Создание ситуации эмоционального переживания, внутреннего принятия образовательного процесса.
**The plan:**
1. The opening
2. The presentation of the participants
3. Suggestions and decisions
4. Results
5. Conclusion
**Пресноводные экосистемы города Бугульмы и района.**
**Fresh water ecosystem of Bugulma and its suburbs**
**Host:** Today we are going to speak about fresh water ecosystem of our town. They are main sources of fresh water. Besides, water ecosystem is recreation resource as people strive for rest and peace. At last, water ecosystem is an indicator of ecological condition of territory. As a result, many rivers and lakes are under threat of extinction. The great amount of population has to drink polluted water. We invited several guests to discuss this problem. (Представляет экспертов.)
**Participants:**
Hydrobiologist
Zoologist
Zoologist assistant
Representative of Green Peace
Ecologist 1
Ecologist 2
Audience
**Host:** What is the main characteristic feature of fresh water ecosystem of Bugulma?
**Ecologist 1:** Bugulma is located on the highest place of Bugulma – Belebei height. Several small rivers run through our town: Bugulminka, Sokolka, Mamilovka. Thus, the town is situated far from great rivers and other sources of water. That's why every surface source of water plays very important ecological social part.
**Host:** Do you have anything to say?
**Hydrobiologist:** We studied the ecological condition of surface sources of water in the town area and you can see the location on the geographical map. We took water samples and carried out physico-chemical analysis to determine water pH, silt content and its quality. My colleague will tell you about its results.
**Audience 1:** The best quality of water was stated around Bugulma suburbs and garden-plots. The worst quality was found near Vorovsky Street, Neftyanikov Street and under the bridge not far from treatment facilities.
**Audience 2:** How can you explain such water condition?
**Ecologist 2:** Industrial and communal wastes poison the water. So the water isn't blue but brown with much rubbish floating in it. Twenty years ago people used this water to irrigate fields but now it contains synthetic detergents.
**Audience 3:** I think it goes further than that. Every year I have to clear rubbish away from bank of Bugulminka which flows close to my garden-plot. The situation is disgusting.
**Green Peace:** You have a point there. People should be responsible and ecologically educated. The problem is not only in poisoning rivers. People should reduce discharge of water. Thus, according to European standards an average citizen needs 200 litters of water a day, but we use thousand!
**Audience 2:** What do you do to improve ecological education of inhabitants?
**Ecologist 2:** We organize different eco-friendly campaigns involving students, teachers, administration and all citizens.
**Host:** It's high time to draw your attention to zoobenthos of our small rivers.
**Zoologist:** Studying biodiversity of Bugulminka river and nearby pond came across 32 species zoobenthos organisms. The species, which were found in the town, are the most common. There are caddis flies and lake flies which characterize water as soft-polluted.
**Zoologist assistant:**
Oligochaeta worms (малощетниковые черви) – 3 species, Leeches (пиявки) – 3 species, gastropods (брюхоногие моллюски) – 3 species, bivalves (двустворчатые моллюски) – 1 species, insects – 22 species (there are caddis flies – 4 species, lake flies (поденки) – 4 species, larvas of dragon-fly (личинки стрекоз) – 3 species, larvas of chironomids (личинки хирономид) – 6 species, larvas of others – 5 species.
**Audience 3:**
Do you mean that all these species indicate the cleanness of our rivers? What's the use of counting insects and animals?
**Zoologist:**
You see, the small amount of species in our rivers and ponds becomes clear evidence that they can't normally live in the water of such poor quality. It proves the fact that our ponds and rivers are moderately polluted.
**Host:** Thank you.
Well, I consider we've discussed the wide range of problems concerning fresh water ecosystem. It's necessary to reduce ruinous human influence. It presupposes ecological competence of inhabitants because each human being depends upon water! I hope that our meeting will be useful for you. Thank you for your attention!
С приложением можете ознакомиться на нашем сайте по адресу: http://magarif-uku.ru/ru/teachers-room/fresh-water-ecos...-and-its-suburbs/
## ЗДОРОВЫЙ ОБРАЗ ЖИЗНИ
(Урок окружающего мира во II классе)
**Наталья АЛЕКСАНДРОВА,**
учитель начальных классов
высшей квалификационной
категории средней школы №3
г. Бугульмы
**Цель.** Актуализация и расширение знаний школьников о здоровом образе жизни.
**Ход урока**
### І. Организационно-мотивационный этап
**Учитель.** Здравствуйте, ребята! Я вижу, у вас сегодня разное настроение: у кого-то оно весёлое, у кого-то оно грустное. Я надеюсь, что у кого оно грустное – станет радостным, а у кого хорошее – станет еще лучше. Давайте друг другу улыбнемся и пошлем только добрые пожелания.
— Ребята, при встрече мы всегда приветствуем друг друга. А кто из вас знает, что означает слово «здравствуйте»? (Ответы учащихся.)
— Поприветствуем друг друга словом «здравствуйте».
### ІІ. Актуализация ранее усвоенных знаний и умений
Универсальный приём «Да-нет».
(На доске карточки со словами «Да», «Нет». Отвечая на вопрос, учащиеся переворачивают карточки – получаются слова «образ, жизни».)
Пищевод, желудок, кишечник – это пищеварительная система. (Да.)
Носовая полость, трахея, бронхи образуют нервную систему. (Hem.)
Нервная система состоит из головного мозга, спинного мозга, нервов. (Да.)
Сердце и кровеносные сосуды – это кровеносная система. (Да.)
При обморожении нужно участок кожи полить горячей водой. (Нет.)
Уши – орган слуха. (Да.)
Кожа – орган обоняния. (Нет.)
Язык – орган вкуса. (Да.)
Опорно-двигательная система состоит из скелета, позвоночника, мышц. (Да.)
Обоняние – это способность чувствовать прикосновения. (Нет.)
(На доске открываются слова «образ жизни».)
### III. Формирование новых знаний и умений. Постановка учебной задачи
**Учитель.** Сформулируйте тему урока. (Здоровый образ жизни.)
— Как вы понимаете смысл выражения «Здоровый образ жизни»?
— Как понимаете смысл высказывания Геродота: «Когда нет здоровья – молчит мудрость, не может расцвести искусство, не играют силы, бесполезно богатство и бессилен разум».
— Что нужно делать, чтобы быть здоровым?
— Сформулируем учебные задачи:
— Что бы я хотел узнать на уроке?
— Чему хотел бы научиться?
— Что нужно делать, чтобы можно было бы сказать: «Я веду здоровый образ жизни»?
### IV. Открытие нового знания
1. Просмотр видеоролика «Пять правил здорового образа жизни».
2. Работа в парах. Используя информацию, полученную в ходе просмотра видеоролика, учащиеся составляют правила ЗОЖ, записывают на лепестках (каждой паре даны лепестки, маркеры).
3. Составление «Ромашки здоровья». Учащиеся составляют на доске «Ромашку здоровья», прикрепляя свои лепестки, проговаривают записанные в парах правила ЗОЖ.
— Какие ещё правила вы добавили бы?
4. Приём «Лови ошибку».
Один мальчик очень хорошо знал все правила сохранения и укрепления здоровья. Знал, но почти никогда их не выполнял. То забывал, то ленился. То спешил и говорил себе: «Вот завтра всё буду делать правильно, а сегодня уж как-нибудь». Но на следующий день повторялось то же самое.
— Как вы думаете, будет ли этот мальчик здоровым?
**Вывод.** Нужно не только знать правила ЗОЖ, но и выполнять их.
### V. Первичное закрепление
1. Работа по учебнику по теме урока. Чтение материала учебника, обсуждение прочитанного, сопоставление информации, полученной из просмотра видеоролика и из текста учебника.
2. Приём «Постер». Работа в группе.
**Задание группам:**
**1-я группа.** Режим дня.
**2-я группа.** Спорт и отдых.
**3-я группа.** Правила питания.
**4-я группа.** Личная гигиена.
3\. Выступление групп. Защита постера по теме.
**Вывод.** Нужно знать и выполнять правила ЗОЖ.
**Физминутка** (под музыку «Утренняя гимнастика» в исполнении группы «Непоседы).
### VI. Самостоятельная работа с самопроверкой по эталону. Самоанализ и самоконтроль
1. Работа в группе. Приём «Плохо-хорошо».
— Подумайте, что нужно изменить в вашем поведении в соответствии с этими правилами.
**1-я группа. Ситуация 1.**
У меня есть два друга: Коля и Толя. Коля очень самостоятельный. Он в последнее время стал курить и теперь выглядит как взрослый. Девчонки обращают на него внимание. Но я слышал, что это очень вредно: в сигаретах есть яд, он отравляет организм. Курящие люди чаще болеют и раньше умирают.
А Толя не выглядит так модно, как Коля с сигаретой. Но Толя зато всегда бодрый, весёлый и сильный. Он занимается спортом.
А я всё думаю, что мне делать: закурить, как Коля, или спортом заняться, как Толя?
**2-я группа. Ситуация 2. Рассказ А.Дорохова «Молодые старички».**
Я знал одного ленивого мальчишку. Когда он проходил по коридору, волочил ноги, словно дряхлый старичок. А когда он садился за книгу, он не мог сидеть прямо. Сперва подопрёт голову одной рукой, потом другой и, в конце концов, ляжет всей грудью на стол.
А почему? Только потому, что он не любил давать работу своим мышцам.
Ребята идут трудиться – зимой на дворе снег разгребать, весной цветы сажать, осенью – новые деревья, он всякий раз найдёт предлог, чтобы увильнуть. Даже на уроках физкультуры он вечно присаживался на скамейке у стены.
Вот так он и стал молодым старичком.
**3-я группа. Ситуация 3.**
С полным вариантом материала можете ознакомиться на нашем сайте по адресу: http://magarif-uku.ru/ru/teachers-room/zdorovyy-obraz-zhizni/
## ДИАГРАММЫ
(Урок по математике в III классе)
**Елена ПЕТРОВА,**
учитель начальных классов
высшей квалификационной
категории средней школы №3
г. Бугульмы
**Ход урока**
### І. Организационно-мотивационный этап
**Учитель.** Послушайте, пожалуйста, притчу: «Рассказывают, что однажды некий мастер стрельбы из лука повесил на дерево мишень для стрельбы, созвал своих учеников и спросил, что именно они видят.
«Мишень и дерево», – ответил первый.
«Мишень, дерево и небо», – ответил второй.
«Любимого учителя и мишень на дереве в окружении листьев», – почтительно промолвил третий.
Все остальные ученики высказывались подобным образом, и, слушая их, мастер все больше мрачнел. Наконец, он со своим вопросом подошел к своему лучшему ученику.
«Если честно, – молвил лучший ученик, – то я, сколько ни смотрю туда, вижу одну только мишень».
Мастер молча поклонился своему ученику, после чего повернулся к замершей в изумлении толпе и сказал:
— Как вы думаете, что мог сказать мастер? Почему лучший ученик ничего не видел, кроме мишени? (Предположения учащихся.)
**Учитель.** Так вот, мастер сказал: «Знайте, только такой человек может стать попадающим в цель».
И действительно, достигнет цели только тот, кто ее видит. Желаю вам научиться видеть цель и непременно достигнуть ее.
### II. Постановка учебной задачи
1. Приём «Интеллектуальная разминка».
**Учитель.** Начнем урок с устного счета. Записываем только ответы.
01. Уменьшаемое – 40, вычитаемое – 18. Найдите разность. (22.)
02. Увеличьте 32 на 50. (82.)
03. Первое слагаемое – 28, второе – 32. Чему равна сумма? (60.)
04. Уменьшите 100 на 43. (57.)
05. Найдите произведение чисел 16 и 4. (64.)
06. Найдите частное чисел 96 и 6. (16.)
07. Какой наибольший остаток может быть при делении на 4? (3.)
08. Найдите разность чисел 92 и 24. (68.)
09. На сколько 72 больше 49? (23.)
10. Число 65 уменьшили на 3 десятка. (35.)
11. Увеличь 9 в 3 раза. (27.)
12. Наибольшее двузначное число уменьшили на 8 единиц. (91.)
13. Самоконтроль и самооценка.
**Учитель.** Проверьте ответы по слайду. За каждый правильный ответ ставим плюс. 22, 82, 60, 57, 64, 16, 3, 68, 35, 23, 27, 91.
— Оцените работу: если все +, ставим «5», если 1 – 2 ошибки, ставим «4». 3 – 5 ошибок – это «3».
3. Определение темы и цели урока.
— Найдите лишнее число. (3 – однозначное, 22 – из одинаковых цифр, 60 – круглое.)
— Оставшиеся числа расставьте в порядке увеличения. (16, 23, 27, 35, 57, 64, 68, 82, 91.)
— – Перевернем карточки. Какое слово получили? (Диаграмма.)
— – Сформулируйте тему урока. (Знакомство с диаграммой.)
— – На какие вопросы мы должны ответить в конце урока? Чему научиться? (Что такое диаграмма? Для чего нужны диаграммы?)
### III. Изучение нового материала
1. Работа с информационным источником. Просмотр, обсуждение, анализ полученной информации.
**Учитель.** Смотрим ролик: https://resh.edu.ru/subject/lesson/5233/main/214059/
— Итак, о чем был ролик? Что нового вы узнали? Подумайте. Поделитесь информацией со своим партнером по плечу. Высказывается І вариант. Теперь высказывается II вариант.
— – Запишите недостающие слова в правило в маршрутный лист.
— – Проверим по эталону. Итак, что такое диаграмма? (Диаграмма – по-гречески «чертёж, графическое изображение информации».)
— – Для чего служат диаграммы? (Диаграммы представляют информацию наглядно и помогают быстро сделать вывод.)
2. Первичная проверка понимания. Работа с диаграммами.
**1-е задание.** Используя диаграмму, определите вес представленных животных.
Масштаб: 1 клетка = 1 кг
Масса утки: 3 кг
Масса зайца: 4 кг
Масса собаки: 8 кг
— На сколько утка легче зайца? (На 1 кг.)
— – Какие еще вопросы можно задать?
**2-е задание.** Изучаем диаграмму «Скорость передвижения животных» Определите по диаграмме:
1. Самое быстрое животное. (Гепард.)
2. Самое медленное животное. (Черепаха.)
3. Кто быстрее слона? (Ворона, борзая собака, гепард.)
4. Кто медленнее акулы? (Пчела, черепаха.)
5. Какую скорость развивает слон? (40 км/ч.)
6. У кого скорость в пределах 18 км/ч? (Пчела.)
**3-е задание.** Изучаем диаграмму «Число учащихся I – IV классов одной из школ». Используя масштаб, определи количество учащихся І класса. II, III, IV классов.
І класс (6х4=24)
II класс (7х4=28)
III класс (6x4=24)
IV класс (5х4=20)
— Что еще можем узнать в задаче? Сколько всего?
**4-е задание.** Изучаем диаграмму «Результаты соревнований по прыжкам в длину». Что можем узнать по ней? Используя диаграмму, ответьте на вопросы:
1. Кто из мальчиков занял первое место? (Олег.)
2. Какую высоту удалось взять Роме? (110 см.)
3. Какую высоту удалось взять Юре? (100 см.)
4. На сколько см прыжок Олега был выше, чем прыжок Гены? (120–90 = 30 см.)
**5-е задание.** Изучите диаграмму «Наблюдение за погодой». Какую информацию мы можем извлечь, используя данную диаграмму?
— Мы можем ответить, каких дней больше. Почему? (Можем: здесь хорошо видно количество дней.)
— – Что общего у всех диаграмм, с которыми мы сейчас работали? (Они все столбчатые, служат для сравнения величин, показывают увеличение или уменьшение.)
— – Как можно назвать следующую диаграмму? В виде чего она выполнена? (Круговая, т.к. имеет форму круга.)
— – Что позволяет сделать круговая диаграмма? (Она наглядно показывает, каких дней больше.)
### IV. Закрепление учебного материала
**Учитель.** Рассмотрите круговую диаграмму, на которой показано, как дети выполнили контрольную работу. Ответьте на вопросы:
— Сколько учеников выполнили на «5»? На «4» и «5»?
— Каких учеников больше?
— – С помощью какой диаграммы можно составить общее впечатление об успеваемости? (Круговой диаграммы.)
— – С помощью какой диаграммы можем подсчитать точное количество человек? (Столбчатой.)
**Вывод.** Круговая диаграмма показывает, каких учеников больше, а каких меньше, столбчатая дает конкретные цифры.
**Зарядка для глаз**
### V. Самостоятельная работа с самопроверкой по эталону
Предлагаю выполнить тест. (Учащиеся работают индивидуально и самостоятельно.) Проверьте себя с помощью КЬЮЭР кода.
### VI. Практическая работа
— Сколько океанов на Земле? Перечислите названия океанов. Покажите на карте, где располагаются все пять океанов. (Учащийся показывает на карте все океаны.)
— – Используя ОБЛАКО СЛОВ, составьте АЛГОРИТМ построения круговой диаграммы.
— – Сравним с эталоном.
1. Выбрать документ Office Word.
2. На панели «Вставка» выбрать «Диаграмма» (Круговая).
3. Внести данные в таблицу (Exel). Указать название диаграммы.
4. Просмотреть полученную круговую диаграмму.
— – Давайте построим круговую диаграмму площадей океанов. (Учащиеся самостоятельно строят диаграмму на нетбуках.)
— – Сверим диаграммы с эталоном.
— На какие вопросы можем ответить по этой диаграмме? (Самый большой по площади, самый маленький, третий по величине и т.д.)
### VII. Итог урока
**Учитель.** Подведем итог урока. Итак, что такое диаграмма? (Графическое изображение информации.)
— – Для чего нужны диаграммы? (Для наглядного представления.)
— – Почему называются столбчатая и круговая диаграммы? (Они изображены в виде круга и столбиков.)
### VIII. Рефлексия
**Учитель.** Проанализируйте свою работу на этом уроке и составьте предложение по данному началу:
Я узнал...
Я запомнил...
Я смог...
### ІХ. Домашнее задание (на выбор)
1. Продолжить работу на сетевой презентации.
2. Составить свою диаграмму по своим данным.
## ИСТОРИЧЕСКАЯ ЭПОХА И ИСТОРИЯ СОЗДАНИЯ РОМАНА А.Н.ТОЛСТОГО «ПЕТР ПЕРВЫЙ»
(Интегрированный урок истории, литературы, музыки в Х классе)
**Рамиля САЛИМОВА,**
учитель истории высшей квалификационной
категории школы №11 г. Бугульмы
**Ксения ФИЛИМОНОВА,**
учитель литературы школы №11 г. Бугульмы
**Светлана АФАНАСЬЕВА,**
учитель музыки І квалификационной категории
школы №11 г. Бугульмы
**Цели урока:**
— познакомить учащихся с исторической эпохой Петра I;
— показать, как эта эпоха нашла художественное воплощение в романе А.Н. Толстого «Петр Первый»;
— · дать нравственную оценку Петра I;
— – расширение представления о роли и значении исторической личности в истории;
— – воспитание нравственных качеств личности.
**Тип урока:** обобщения и систематизации знаний.
**Оборудование:** мультимедийная установка с показом презентации по теме урока, отрывок из видеофильма «Северная война»; выставка картин, книг, иллюстраций о Петровской эпохе; портреты Петра I, А.Н. Толстого, М.П. Мусоргского, А.Петрова и фрагменты оперы М.П. Мусоргского «Хованщина»; интернет ресурсов.
**Ход урока**
### І. Организационный момент
**Вступительное слово учителя литературы.** Сегодня нам с вами предстоит поговорить о великом времени – времени правления Петра I и об истории создания исторического романа А.Толстого «Петр Первый».А.Н. Толстой писал: «Чтобы понять тайну русского народа, его величие, нужно хорошо и глубоко узнать его прошлое: нашу историю, коренные узлы ее, трагические и творческие эпохи, в которых завязался русский характер».
**Учитель истории.** Вот поэтому сегодняшний урок мы начинаем с разговора об эпохе Петра І, с исторического материала, который поможет нам понять роман великого русского писателя, погрузиться в интереснейшую и противоречивую атмосферу конца XVII – начала XVIII вв.
Любой журналист или писатель, обращаясь к исторической эпохе, опирается на различного рода письменные источники; архивные материалы или исторические исследования. Так поступал и А.Н.Толстой. Фигуры Петра I и его сподвижников ярко и образно характеризуются многими источниками. Мы обращаемся к трудам С.М.Соловьева и В.О.Ключевского, сосредоточиваемся на исторических лицах – персонажах романа А.Н.Толстого «Петр Первый». Помимо этого, представляем их социально-психологические характеристики.
— Давайте обратимся к В.О.Ключевскому. Как он характеризует Петра І?
**1-й ученик.** Петр Великий по своему духовному складу был один из тех простых людей, на которых достаточно взглянуть, чтобы понять их. Петр был великан, без малого трех аршин ростом, целой головой выше любой толпы, среди которой ему приходилось когда-либо стоять. От природы он был силач; постоянное обращение с топором и молотком еще более развило его мускульную силу и сноровку. Он мог не только свернуть в трубку серебряную тарелку, но и перерезать ножом кусок сукна на лету.
2-й ученик. В отличие от прежних царей, Петр не только рассылал указы, но и активно участвовал в жизни государства. Он был трудолюбивым человеком и при любой свободной возможности занимался рукотворными делами, которые помогали сформировать сноровку и находчивость. Император всегда стремился осмыслить новое дело, прежде чем в нем появится необходимость. Любовь Петра к ручному труду вызвала у него некую боязнь и ненависть ко всякому церемониалу. Когда он работал руками, то чувствовал свою власть, независимость от обстоятельств, но при аудиенциях возникало чувство беспомощности. Он старался жить проще, как обычный человек. Свою душевную простоту Петр показывал и в общении с другими. Приходя в гости, Петр не искал почётное место, а садился на любое свободное; когда ему становилось жарко, он мог скинуть свой кафтан при всех, а также при употреблении пищи мог обойтись без ножа и вилки. Также он мог играть в шахматы с людом, курить трубки и пить пиво, не обращая внимания на других. Он очень любил вести непринужденные беседы с веселыми собеседниками. Его привычка поступать во всем просто и прямо требовала и от других людей такой же отдачи.
Ученица. Образ Петра, описанный В.О.Ключевским, во много схож с образом, который описывал С.М.Соловьев. В своих публичных чтениях он подчеркивает, что именно любознательность Петра и его любовь к ручному труду помогала русскому народу избавиться от зависимого положения. Император, усваивая опыт иностранцев, всячески пытался обучить свой народ, дабы не приходилось звать иностранцев и не дать им делать то, чего они хотят. На примере отношения к войне и дипломатической борьбе можно увидеть, что Петр был патриотом своей Родины.
### ІІ. Основная часть
Учитель истории. Как формировалась личность царя Петра, какие факторы повлияли на это?
Окружение юного наследника сыграло огромную роль в воспитании тех качеств, которые были присущи Петру Великому. Ему повезло: сначала отец, а после его смерти старший брат Федор уделяли много внимания воспитанию и обучению наследника престола. Учителя, Менезиус и позже приставленный к Петру дьяк Никита Моисеевич Зотов зародили в нем тягу к знаниям и поддерживали интерес ко всему новому. Сподвижниками и наиболее близкими для царя людьми были Франц Яковлевич Лефорт, Александр Данилович Меншиков, Павел Ягужинский, Яков Брюс.
#### Творческая работа учащихся. Составление из девяти портретов «Кроссенс».
Учитель истории. Петр Алексеевич незадолго до смерти мечтал соорудить памятники своим покойным верным сподвижникам, говоря о них следующие слова: «Они мужи верностью и заслугами вечные в России монументы». О ком Петр І говорил с такой любовью?
Учащиеся. Франц Яковлевич Лефорт, Патрик Гордон, А.С.Шеин, Б.П.Шереметьев.
### III. Эпоха Петра І в музыке
## Профессиональный опыт
Учитель музыки. Как вы считаете, в каком музыкальном жанре лучше всего можно воплотить исторические события эпохи, крупномасштабную фигуру Петра I и все противоречия его эпохи? Обоснуйте свой ответ.
Ученица. О времени правления Петра были написаны две оперы. Из современных композиторов к этому сюжету обратился петербургский композитор А.П. Петров, который написал оперу «Петр І». Сам композитор считал эту оперу музыкально-драматическими фресками в 3-х действиях. Он показал и страх перед переменами Петра, и ненависть к брату Софьи, и ее роль в восстании стрельцов, и попытку Петра образумить своих противников и покушение на государя, обучение его в Голландии корабельному делу, а заканчивает композитор свою оперу победой в битве со шведами и решением заложить на берегах Невы г. Петербург.
(Прослушивание фрагмента из оперы А.П. Петрова «Петр І».)
Учитель музыки. Композитор ХІХ в., входивший в «Могучую кучку», критика осуждала музыку этого композитора за грубость, неотесанность. Кто этот композитор? Кто является главным героем данного музыкального произведения? (На слайде презентации появляется портрет Модеста Петровича Мусоргского. Звучит вступление к опере «Хованщина».)
С полным вариантом материала и презентацией можете ознакомиться на нашем сайте по адресу: http://magarif-uku.ru/ru/teachers-room/istoricheskaya-y...istoriya-sozdani/
## КУЛЬТУРНОЕ ПРОСТРАНСТВО И ПОВСЕДНЕВНАЯ ЖИЗНЬ В 1950-60 ГОДАХ
### (Урок по истории России для дистанционного обучения в Х классе)
Елена ТАРАСОВА, учитель истории высшей квалификационной категории средней школы №1 г. Бугульмы
**Ход урока**
**Мы узнаем**
В теме урока говорится об обновленческом направлении в литературе. Рассказывается о начале «оттепели» и изменении отношения властей к деятелям культуры. Урок описывает изменения в системе образования, они были вызваны развитием науки и техники, переменами в социально-гуманитарной сфере. Рассматриваются действия властей в ходе новой антирелигиозной кампании.
**Результат**
В ходе урока вы узнаете о развитии литературы и искусства, образовании в СССР, отношении власти к церкви, советском спорте и изменениях в повседневной жизни советских людей.
**Обратите внимание**
«Оттепель» получила много критических отзывов, однако все признали её роль в пробуждении советского общества. В то же время стоит помнить, что происходившие в культуре перемены были именно лёгкой «оттепелью», а не полноценной весной.
**План урока**
1. Условия развития литературы и искусства.
2. Власть и интеллигенция.
3. Развитие образования.
4. Власть и церковь.
5. Зарождение новых форм общественной жизни.
6. Советский спорт.
7. Особенности повседневной жизни.
**Разбираем вместе.** Учебник (Горинов М.М., Данилов А.А., под ред. А.В.Торкунова. История России. 10 класс. Часть 2, с. 128 – 135).
**п. 1. Условия развития литературы и искусства (с. 128 – 129).**
По словам советского писателя И.Эренбурга, первое послевоенное десятилетие называлось «оттепелью». Почему не «весна»?
– По каким причинам А.Твардовский был отстранен от руководства журналом «Новый мир»?
– О чем писал глава Союза писателей А.А.Фадеев перед самоубийством и другие писатели (В.Д.Дудинцев, Д.А. Гранин, Е.Я.Дорош)?
– Какой жанр литературы становится любимым для читателей?
**п. 2. Власть и интеллигенция (с. 130 – 131).**
– Почему попытки власти воздействовать на интеллигенцию не находили поддержки со стороны последних?
– Какие факты говорят об ослаблении идеологического давления на культуру?
– Какие события получили название «Дело Пастернака»?
– На что обращал внимание Н. Хрущев в своих выступлениях, обращаясь к писателям?
– Какие произведения получили всенародное признание?
**п. 3. Развитие образования (с. 131).**
– Какие задачи ставились перед системой образования?
– Как решалась эта проблема?
**п. 4. Власть и церковь (с. 132).**
– Каким мерам сводилась «реформа церкви»?
**п. 5. Зарождение новых форм общественной жизни (с. 132).**
– Что значит «самиздат» и «тамиздат»?
– Чем занимались члены кружка Краснопевцева на историческом факультете МГУ?
– Какая передача телевидения позволяла себе иронию и критику советской действительности, за что она шла не в прямом эфире, а в записи (после прохождения цензуры)?
– Кого называли «шестидесятниками»?
**п. 6. Советский спорт (с.133 – 134).**
– Благодаря чему или кому развивался массовый спорт и наблюдалась небывалая популяризация спорта?
**п. 7. Особенности повседневной жизни (с. 134 – 135).**
– Какие негативные явления порождал дефицит товаров первой необходимости и продовольствия?
– Какие факты свидетельствуют о повышении благосостояния населения?
**Закрепи:** просмотреть видеоролик в своем личном кабинете «Видеоуроки. нет».
**Сделай сам**
1. Установите соответствие между деятелями культуры и их произведениями.
**Деятели культуры**
а) А.И. Солженицын;
б) Б.Л. Пастернак;
## Профессиональный опыт
в) М.К. Калатозов;
г) Э.А. Рязанов.
**Произведения**
1. кинофильм «Служебный роман»;
2. роман «Дети Арбата»;
3. роман «Архипелаг ГУЛАГ»;
4. кинофильм «Летят журавли»;
5. роман «Доктор Живаго»;
6. кинофильм «Война и мир».
2) По вопросам истории высказываются различные, часто противоречивые точки зрения. Ниже приведена одна из спорных точек зрения. Используя исторические знания, приведите два аргумента, которыми можно подтвердить данную точку зрения, и два аргумента, которыми можно опровергнуть её. При изложении аргументов обязательно используйте исторические факты.
Период «оттепели» характеризуется освобождением духовной сферы жизни общества от давления со стороны властей.
3. Напишите, какое название получили запрещённые книги или журналы, изданные за границей.
4. Укажите истинность или ложность утверждений об образовании:
а) вместо семилеток ввели обязательные восьмилетние политехнические школы;
б) в школах делался упор на гуманитарные науки;
в) для тех, кто хотел поступить в вуз, вводился обязательный трудовой стаж;
г) в старших классах школ вводилась производственная практика;
д) подготовка специалистов для предприятий была очень высокой.
5. Учебник (с. 136): «Думаем, сравниваем, размышляем», задание № 1: Чем можно объяснить сочетание в культурной жизни таких явлений, как проведение в 1957 г. Всемирного фестиваля молодежи и студентов, проведение в 1958 г. 1-го Международного музыкального конкурса им. П.И. Чайковского, на котором победил американский пианист В. Клиберн, с одной стороны, и резкую критику Н.С. Хрущевым художников-авангардистов на выставке в Манеже в 1962 г. – с другой?
6. В каком виде спорта прославился изображённый на фото спортсмен?
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/00628afef1f4b454c3ba141f99b1ad4a-91-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"></figure>
7. Учебник (с. 136): «Думаем, сравниваем, размышляем», задание № 5 (это задание выполняют индивидуально, фамилия ученика будет сообщена в групne).
**Запомни. Важно!**
**Основные понятия и термины:** «Оттепель». «Самиздат» и «тамиздат». Поколение «шестидесятников». Движение КВН.
**Основные даты, периоды**
1957 г. – Всемирный фестиваль молодёжи и студентов в Москве
**Персоналии** Д.Д. Шостакович, Л.П. Берия, А.А. Ахматова, С.С. Прокофьев, А.А. Фадеев.
М.А. Шолохов, И.Г. Эренбург, А.Т. Твардовский, Н.С. Хрущёв, Ю.В. Бондарев, А.А. Вознесенский, Е.А. Евтушенко, Э.И. Неизвестный, Б.Л. Пастернак, А.И. . Солженицын, А.Н. и Б.Н. Стругацкие, А.И. Хачатурян. М.С. Хуциев. Л.И. Яшин.
**Вывод.** «Оттепель» в духовной жизни, несмотря на все противоречия, готовила почву для демократизации советского общества в последующие годы. В 1953 – 1964 годы произошел заметный рост благосостояния советских людей.
**Домашнее задание.** Используя дополнительные источники, составьте презентацию «Успехи советского спорта в 1950-е – первой половине 1960-х гг.».
## Список публикаций в электронном журнале МАГАРИФ.РФ
### № 146
МУХАМЕТЗЯНОВА Р. Зайка и Мишка в гостях у ребят (Высокогорский р-н)
САДЫКОВА Г. Посещение городов Великобритании (Рыбно-Слободской р-н)
КАЛИМУЛЛИНА Р. Весёлая ярмарка! (Высокогорский р-н)
ХАЕРНАСОВА Г., САГИТОВА Э. «Шанс на миллион» (Казань)
ЯКОВЛЕВА Р. Көй күңелнең моңы (Казан)
РАМАЗАНОВА А., ФАЗЛЫЕВА Р. Җиңү килде, җирне нурга күмеп... (Арча р-ны)
СӘГЪДИЕВА Н., ӘХМӘТҖАНОВА Ф. Бездә кышлаучы кошлар. Рәсем буенча җөмләләр төзү (Казан)
ДЗЫК М., КУРБАТОВА Р. Нетрадиционные методы здоровьесберегающих технологий в работе с детьми с тяжелыми нарушениями речи (Казань)
СЕРГЕЕВА В., ЗИБАРЕВА Н., ЗАКИРОВА Э. Решение изобретательских задач как способ развития одаренной личности (Казань)
ХӨСНЕТДИНОВА М. Абдулла Алишның «Чукмар белән Тукмар» әкиятен сәхнәләштерү сценарие (Казан)
МӨХӘММӘТЖАНОВА Э. Габдулла Тукай иҗатында экология мәсьәләләре (Казан)
БИКТИМЕРОВА Т. Чистай өязенең мәгърифәтче хатын-кызлары (Казан)
ШАТУНОВА Е. Следуй за Победой! (Казань)
ГИЛЬМУТДИНОВА Э. Развитие коммуникативных навыков младших школьников посредством использования проектной деятельности (Казань)
САБИРЖАНОВА Л. «Табигатьне саклыйбыз» темасын кабатлау (Казан)
САДРЕТДИНОВА Р. Күбурынлы саннарны кушу һәм алу (Спас р-ны)
СИБГАТУЛЛИНА А. Сугыш афәтен башка күрергә язмасын! (Казань)
ГЫЙЗЗӘТУЛЛИНА А., САЛИХҖАНОВА И. Сугыш чоры балалары (Казань)
ФӘТХУЛЛОВА Р. Минем дустым (Алексеевск р-ны)
### № 147
НАЗМУТДИНОВА О. «Из чего сделаны наши мальчишки и девчонки?» (Рыбно-Слободской р-н)
ХӘБИБУЛЛИНА В., СУФЬЯНОВА Ә., МИНЕМӨХӘММӘТОВА Ә. Бер адым да артка чигенмәм (Алабуга)
ӘДҺӘМОВА К. «Сугыш чоры балалары» (Актаныш)
ШАГИЕВА А., ЧЕРНОВА Л. «Лебедь» (Казань)
ХӨСНУЛЛИНА Р., ФӘЛӘХИЕВА Ф. Әдәп төбе – матур гадәт (Түбән Кама)
ЗИНОВЬЕВА А. Корригирующая гимнастика в детском саду (Азнакаево)
САМИГУЛЛИНА Ф., ШАЙСУЛТАНОВА Э. Использование интеллектуальных карт для организации познавательной деятельности детей дошкольного возраста (Азнакаево)
ЗАКИРОВА Л. Прогулка в лес (Азнакаево)
САЛИХҖАНОВА И., ӘХМӘДУЛЛИНА Р. Әни өчен иң зур бүләк – дөреслек (Казань)
ГУФРАЕВА 3. Развитие речи детей раннего возраста через дидактические игры (Азнакаево)
ХУЗИНА Ф. Семейные традиции должны жить! (Казань)
ШӘРӘФУЛЛИНА М. Габдулла Тукай балаларның сөекле шагыйре (Азнакай)
МУГИНОВ И. Экологическое воспитание школьников сельских школ (Рыбно-Слободской р-н)
РАХМАНКУЛОВА Р. Һөнәр сайлау – җаваплы эш (Казань)
ГАТАУЛЛИНА Г., ХАСАНОВА Р. Лэпбук как средство реализации УМК (Казань)
САУШКИНА А. «Знатоки Татарстана» (Лениногорский р-н)
ИСХАКОВА В., АЗИЗОВА Р. Казан – Татарстан башкаласы, борынгы шәһәр (Буа)
### № 148
НАБИУЛЛИНА Ч. Дворцовые перевороты (Казань)
МУСТАФИНА А., НАЗИПОВА А. Веселые приключения в лаборатории профессора Шарикова (Азнакаево)
ГАРИПОВА В. Әкиятләр иленә сәяхәт (Балык Бистәсе р-ны)
ФӘЙЗЕТДИНОВА Г. Мин әнигә булышам (Казань)
НИГЪМӘТҖАНОВА Ж., МӨХСИНОВА И. Янгын сүндерүче Йомры икмәк (Казань)
НУРМУХАМЕТОВА Г., АГИБАЛОВА Т. Математический турнир «Своя игра» (Казань)
ГЫЙЛЬФАНОВ Ф., ВӘЛИЕВА Э. Минем педагогик үсешем (Актаныш р-ны)
АНИСИМОВА Н. Горизонтальный пластический балет «Сияние юной звезды» (Казань)
КАМАЛЕТДИНОВА И., МАТЛИНА Т. Я знаю только радости отдачи... жизнь и дела матери Марии (Е.Ю. Кузьминой – Караваевой) (Казань)
ЗАРИПОВА 3. «Урок Победы» (Сабинский р-н)
ХАБИБРАХМАНОВА Г., ФАЙЗРАХМАНОВА Л. Трудности в общении воспитателей и детей и их преодоление (Казань)
СИТДИКОВА М. Аппликация по сказке «Царевна-лягушка» (Арск)
ТӘХАУТДИНОВА Р. Тыл батырлары (Яшел Үзән)
ӘХМӘТЖАНОВА Ф. Табигатьтә ел фасылы – яз (Казан)
### № 149
ШӘРИПОВА Г. Беренче очучы-космонавтлар (Актаныш р-ны)
НАБИУЛЛИНА Н. Берегите своих матерей! (Рыбно-Слободской р-н)
МӨХӘММӘТЖАНОВА Ф. Алда көтә бик күп юл, дустым, һәрчак уяу бул! (Балык Бистәсе р-ны)
МУГИНОВА Р. Формирование культуры здоровья школьников (Рыбно-Слободской р-н)
КӘРИМУЛЛИНА Л. Әти-әниләр белән дустанә элемтә урнаштыру юллары (Балык Бистәсе р-ны)
КӘРИМОВА З. Габдулла Тукай әкиятләре иленә сәяхәт (Балык Бистәсе р-ны)
ХӘКИМОВА Л., ИСМӘГЫЙЛЕВА Ф. Уку елын йомгаклауда рефлексив фазалар (Әтнә р-ны)
ГИМАДИЕВА Э. Эффективное семейное планирование (Рыбно-Слободской р-н)
Гыйззәтуллина Н. Кошлар – безнең дусларыбыз (Казан)
ГАТИЯТУЛЛИНА А. Бөҗәкләр дөньясында яз (Чаллы)
ГАЛИУЛЛИНА А. Бөек Җиңү кайтавазы мәңге җуелмас! (Чаллы)
ГАЙСИНА А. Мое село: прошлое рядом (Рыбно-Слободской р-н)
АХМЕТХАНОВА М. Плетение корзины (Рыбно-Слободской р-н)
### № 150
ГАРИПОВА В. «Светофория» патшалыгына сәяхәт (Балык Бистәсе р-ны)
АБДУЛЛИНА Р. Мәктәпкәчә яшьтәге балаларның танып белү күнекмәләрен үстерүдә тикшерү, эзләнү, тәҗрибә үткәрү алымнарын куллану (Мөслим р-ны)
ИЛАМОВА 3., ЗИННАТУЛЛИНА Р. «Экология природы – экология души» (Ютазинский р-н)
ШАКИРОВА А., ГИЛЯЗОВА Л., ЗАРИПОВА Э. «Приключения Нумизматика» (Казань)
ГАЙФЕТДИНОВА А. Тәнкыйди фикерләүнең бер алымы буларак алтыпочмаклы укыту технологиясе (Чистай р-ны)
ӘХМӘТГАЛИЕВА А., ФӘТТАХОВА Г. Музей фәннәре мәктәбе (Казан)
ЗАҺИТОВА 3., ЗАКИРОВА Ф. Сугыш ветераннары, исән-сау шаһитлар саны елдан-ел кими (Азнакай р-ны)
ЗАРИПОВА Ф. Ничек батыр булырга? (Яңа Чишмә р-ны)
НАСЫЙБУЛЛИНА М., СИБГАТОВА Р. «Йомры икмәк» (Балык Бистәсе р-ны)
САМИГУЛЛИНА Г., ИБАТУЛЛИНА Л., СКВОРЦОВА Р. Программа интернационализации в общеобразовательных учреждениях инновационного типа (Казань)
САБИРЗЯНОВА М. Поликультурное воспитание детей через подвижные игры (Казань)
НУРУЛЛИНА Э. Развитие певческих навыков дошкольников посредством здоровьесберегающих технологий (Казань)
САГДИЕВА Н., АХМЕТЗЯНОВА Ф. «Незнайка в гостях у ребят» (Казань)
ХАЗИЕВА А. «Путешествие по книгам» (Казань)
РАФИКОВА Ә. Арчалылар Бөек Ватан сугышы елларында (Арча)
## ВЫПУСКНИКИ НАШЕГО ЛИЦЕЯ ВЫБИРАЮТ ПРОФЕССИЮ ГЕОЛОГА
Людмила СОЛДАТОВА, учитель географии и геологии, руководитель музея геологии лицея №2 г. Бугульмы
Геологический музей был создан в 1963 году. К организации и открытию музея много сил приложил Лев Кутяшов, который, начав работать лаборантом и учителем, впоследствии стал директором лицея №2. С раннего утра и до позднего вечера не смолкали голоса в физическом кабинете – любимом месте старшеклассников. Через этот кабинет прошло целое поколение ребят, которые впоследствии достигли высоких результатов в различных сферах человеческой деятельности.
В 60-е годы ХХ столетия были открыты крупнейшие месторождения полезных ископаемых в разных уголках нашей страны. Цель создания музея – популяризация геологического движения, которое уже тогда было очень известным. Львом Григорьевичем были организованы первые школьные полевые экспедиции, привезены первые экспонаты для будущего музея, а самое главное – в стенах лицея поселилась наука Геология.
В те годы и в последующие очень многие выпускники нашего лицея выбрали профессию геолога. Эти традиции крепки и в настоящее время. Выпускник нашего лицея Фарит Зайдуллович Газизуллин является одним из известнейших геологов не только в нашей республике, но и за её пределами. Он еще и куратор нашего музея, и руководитель геологического общества «Юный геолог». Здесь занимаются учащиеся, влюбленные с детства в эту интереснейшую науку.
Фарит Зайдуллович еще со студенческих лет и вплоть до настоящего времени, пополняет новыми экспонатами наш музей. Сейчас мы являемся обладателями коллекции его уникальных картин о Якутии. Этот всесторонне эрудированный человек помогает в организации полевых экспедиций и в подготовке учащихся к теоретической олимпиаде по геологии. Вклад в популяризацию геологического движения нашего лицея невозможно представить без Фарита Зайдулловича. В 80-х годах прошлого столетия он организовал Бугульминский клуб «Что? Где? Когда?». Это случилось практически сразу после выхода первых таких игр в Москве. Он сумел создать несколько отличных команд, и все игры проходили при полном аншлаге. Фарит Газизуллин всегда увлекался еще и альпинизмом и даже совершил несколько восхождений на Эльбрус.
Благодаря руководителям нашего геологического движения, были организованы школьные экспедиции в разные уголки нашей страны. Это Хибины, Урал, Жигули, Восточные и Западные Саяны, Кавказ, Крым, Оз, Байкал. В последнее время подробнейше были изучены все геологические памятники природы юго-востока Татарстана.
Здесь не коллекция камней вообще, а реальный, конкретный материал из мест геологических походов (Поволжье, Урал, Крым, Кавказ и др.)
## Музей в такт времени
Экспозиция разделена на две части. Основная часть это – материалы по геологии и полезным ископаемым нашей республики; другая – по геологии разных территорий России. Экспозиция геологической карты с геохронологической колонкой и карты полезных ископаемых позволяет представить природное богатство республики, его полезные ископаемые, привязанные конкретно к названным картам. Около каждого образца-название месторождения и краткая его характеристика (где, кем, когда открыт, запасы). Материал распределен по группам: минералы и горные породы. Минералы, в свою очередь, по классам (окислы, силикаты, сульфиды, рудные, нерудные). Горные породы по происхождению (осадочные, магматические, метаморфические).
Участники экспедиций – также бывшие выпускники, а теперь геологи из разных уголков нашей страны – пополняют коллекцию экспонатов нашего музея. Всего их в нашем музее насчитывается около 3 тыс. На витринах выставлено всего 400. Все остальные находятся в запасниках.
На витринах нашего музея представлены породы нефтеносного комплекса Республики Татарстан. Эти породы слагают поверхностный осадочный чехол. Мы знаем, что главное богатство нашей республики – нефть. В лицее представлены разные виды нефтей, а также осадочные породы, содержащие и не содержащие нефть. Кроме нефтеносных осадочных пород, у нас есть образцы всех основных классов минералов: карбонатов, силикатов, каркасных и листовых алюмосиликатов, хлоридов, галогенидов, сульфатов, сульфидов и оксидов. Это самые красивые и уникальные экспонаты нашего музея. Они привлекают всех посетителей.
В музее большое количество экземпляров таких горных пород, как эффузивные, интрузивные, магматические и метаморфические. Абсолютно все представлены в нашем музее.
Но самые интересные экспонаты находятся в разделе «палеонтология». Здесь представлены одни из самых древнейших обитателей нашей планеты – брахиоподы, аммониты, продуктиды, морские ежи, пелециподы, моллюски, белемнителла, иноцерамы. Есть также представители древнейшей флоры: окаменелое дерево, отпечаток морской лилии и древнейшего папоротника. Мы гордимся каждым экспонатом, ведь каждый из них уникален по-своему.
Кроме полевых экспедиций, наши лицеисты участвуют во всех геологических олимпиадах, проводимых в республике и стране.
Наши юные геологи являются не только участниками, но и призерами таких олимпиад, как Межрегиональная предметная олимпиада КФУ в г. Казани, Республиканская олимпиада по геологии, Республиканская открытая полевая олимпиада юных геологов в г. Казани, «Юные таланты» в г. Перми, Московская открытая олимпиада школьников по геологии, проводимая на базе МГУ им. Ломоносова, открытая региональная олимпиада школьников по геологии «Геосфера» в г. Санкт-Петербург.
Такие крупные предприятия, как институт ТатНИПИнефть, ОАО ΤΗΓ-Групп и АО «Татойлгаз», оказывают нашему геологическому обществу неоценимую методическую помощь.
Фотографии Р.Фаизовой
[^1]: tatarica.org результаты. Помните, в СОШ №16 была трехсотбалльница Анастасия Золотухина. Все помнят, как на самом высоком уровне обсуждали ее будущую учебу в Татарстане. Она, правда, по семейным причинам выбрала вуз в другом регионе. В нашей образовательной системе очень много школ, где директорами являются мужчины. У нас, как и у медиков, появилась методика стимулирования работников отрасли.
|
0062950e3ede3331ff58f876f5b77436 | 2,019 | null | <table><tr><td style="width:50%; text-align:left;">ПОСТАНОВЛЕНИЕ</td><td style="width:50%; text-align:right;">КАРАР</td></tr><tr><td style="width:50%; text-align:left;">От «17» октябрь 2019 ел</td><td style="width:50%; text-align:right;">№ 30</td></tr></table>
**Татарстан Республикасы Азнакай муниципаль районы Югары Стәрле авыл җирлеге Башкарма комитетының 05.02.2019 ел №1 «Татарстан Республикасы Азнакай муниципаль районы Югары Стәрle авыл җирлеге Башкарма комитеты тарафыннан муниципаль хезмәтләр күрсәтүнең административ регламентлары турында» карарына үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертү хакында**
«Нотариат турында Россия Федерациясе законнары нигезләренә үзгәрешләр кертү хакында» 26.07.2009 ел №226-ФЗ Федераль закон һәм «Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында» Федераль законның 16.1 статьясы, «Федераль мәгълүмати адреслы система турында» Федераль законга һәм «Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында» Федераль законга үзгәрешләр кертү хакында» 26.07.2019 ел №227-ФЗ нигезендә Югары Стәрле авыл җирлеге Башкарма комитеты карар чыгара:
1. Татарстан Республикасы Азнакай муниципаль районы Югары Стәрле авыл җирлеге Башкарма комитетының 05.02.2019 ел №1 «Татарстан Республикасы Азнакай муниципаль районы Югары Стәрле авыл җирлеге Башкарма комитеты тарафыннан муниципаль хезмәтләр күрсәтүнең административ регламентлары турында» карарына түбәндәге үзгәрешләр һәм өстәмәләрне кертергә:
1.1. 1.12 пунктны түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«1.12. Нотариаль гамәлләр кылу буенча муниципаль хезмәт күрсәтүнең административ регламенты: ышанычнамә таныклыгы (№12 кушымта);».
1.2. түбәндәге эчтәлекле 1.15 пункт белән тулыландырырга:
«1.15. Рөхсәт ителгән төзелешнең чик параметрларыннан читләштерүгә, капиталь төзелеш объектларын реконструкцияләүгә рөхсәт бирү буенча муниципаль хезмәт күрсәтүнең административ регламенты (№15 кушымта).»
1.3. Адресларны бирү, үзгәртү һәм юкка чыгару буенча муниципаль хезмәт күрсәтүнең административ регламентында 1.5 пунктның 5 абзацын түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«адресация объекты – капиталь төзелеш объекты, җир кишәрлеге яки Россия Федерациясе Хөкүмәте тарафыннан билгеләнгән адресация объектлары исемлеге белән каралган башка объект;».
1.4. 12 нче кушымтаны әлеге карарның 1 нче кушымтасы нигезендә редакциядә бәян итәргә.
1.5. 2 нче кушымта нигезендә кушымта белән тулыландырырга.
2. Әлеге карарны «Татарстан Республикасы хокукый мәгълүматының рәсми порталында» түбәндәге веб-адрес буенча урнаштыру юлы белән игълан итәргә: http://pravo.tatarstan.ru һәм Интернет мәгълүмат-телекоммуникация челтәрендә Азнакай муниципаль районының рәсми сайтында түбәндәге адрес буенча: http://aznakayevo.tatarstan.ru. урнаштырырга.
3. Әлеге карарның үтәлешен контрольдә тотуны үз артымнан калдырам.
<table><tr><td style="width:50%;">Башлык</td><td style="width:50%; text-align:right;">Л.С.Сабиржанова</td></tr></table>
|
0063af454abcbc5fcabd6d0ce1a36fbc | 2,022 | null | СОВЕТ
БИЛЯРСКОГО
СЕЛЬСКОГО ПОСЕЛЕНИЯ
АЛЕКСЕЕВСКОГО
МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА
РЕСПУБЛИКИ ТАТАРСТАН
ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ
АЛЕКСЕЕВСК
МУНИЦИПАЛЬ РАЙОНЫНЫҢ
БИЛӘР АВЫЛ
ЖИРЛЕГЕ СОВЕТЫ
РЕШЕНИЕ
03.11.2022
с. Билярск
КАРАР
№ 38
## 2023 елга, 2024 һәм 2025 еллар план чорына Татарстан Республикасы Алексеевск муниципаль районының Биләр авыл җирлеге бюджеты турында
ТР Бюджет кодексы нигезендә
Алексеевск муниципаль районының Биләр авыл җирлеге
Советы карар итте:
01. 2023 елга Алексеевск муниципаль районы Биләр авыл җирлеге бюджетының төп характеристикаларын түбәндәгечә расларга:
1.1. Алексеевск муниципаль районы Биләр авыл җирлеге бюджеты керемнәренең фаразлана торган гомуми күләмен 7499,00 мең сум;
1.2. Алексеевск муниципаль районы Биләр авыл җирлеге бюджеты чыгымнарының гомуми күләме 7499,00 мең сум.
1.3. Алексеевск муниципаль районы Биләр авыл җирлеге бюджеты кытлыгы 2023 елга нульгә тигез.
02. 2024 һәм 2025 еллар план чорына Алексеевск муниципаль районы Биләр авыл җирлеге бюджетының төп характеристикаларын түбәндәгечә расларга:
2.1 2024 елга Алексеевск муниципаль районы Биләр авыл җирлеге бюджеты керемнәренең фаразлана торган гомуми күләме 7406,6 мең сум һәм 2025 елга 7508,60мең сум;
2.2 Алексеевск муниципаль районы Биләр авыл җирлеге бюджеты чыгымнарының гомуми күләме:
- 2024 елга 7406,6 мең сум күләмендә, шул исәптән шартлы рәвештә расланган чыгымнар 185,0 мең сум;
- 2025 елга 7508,6 мең сум күләмендә, шул исәптән шартлы рәвештә расланган чыгымнар-375,0 мең сум.
2.3 Алексеевск муниципаль районының Биләр авыл җирлеге бюджеты кытлыгы 2024 елга һәм 2025 елга нульгә тигез.
03. 2023 елга, 2024 һәм 2025 еллар план чорына Алексеевск муниципаль районының Биләр авыл җирлеге бюджеты кытлыгын финанслау чыганакларын әлеге карарга 1 нче кушымта нигезендә расларга.
04. Алексеевск муниципаль районы Биләр авыл җирлегенең 2024 елның 1 гыйнварына муниципаль эчке бурычының нульле әһәмияткә ия югары чиген, шул исәптән Алексеевск муниципаль районы Биләр авыл җирлегенең муниципаль гарантияләре буенча югары чиген, нульле әһәмияткә ия булуын расларга.
05. Алексеевск муниципаль районы Биләр авыл җирлегенең 2025 елның 1 гыйнварына муниципаль эчке бурычының нульле әһәмияткә ия югары чиген, шул исәптән Алексеевск муниципаль районы Биләр авыл җирлегенең муниципаль гарантияләре буенча югары чиген, нульле әһәмияткә ия булуын расларга.
06. Алексеевск муниципаль районы Биләр авыл җирлегенең 2026 елның 1 гыйнварына муниципаль эчке бурычының нульле әһәмияткә ия югары чиген, шул исәптән Алексеевск муниципаль районы Биләр авыл җирлегенең муниципаль гарантияләре буенча югары чиген, нульле әһәмияткә ия булуын расларга.
07. Алексеевск муниципаль районының Биләр авыл җирлегенең муниципаль бурычының чик күләмен билгеләргә:
- 2023 елда-0 мең сум күләмендә;
- 2024 елда-0 мең сум күләмендә.
- 2025 елда-0 мең сум күләмендә.
08. Алексеевск муниципаль районының Биләр авыл җирлеге бюджетында 2023 елга һәм 2024 һәм 2025 еллар план чорына керемнәрнең фаразлана торган күләмнәрен әлеге карарга 2 нче кушымта нигезендә исәпкә алырга.
09. Бюджет ассигнованиеләрен 2023 елга, 2024 һәм 2025 еллар план чорына бюджет чыгымнары классификациясе төрләре төркемнәренең бүлекләре һәм бүлекчәләре, максатчан статьялары буенча бүлүне әлеге карарга 3 нче кушымта нигезендә расларга.
10. 2023 елга, 2024 һәм 2025 еллар план чорына Алексеевск муниципаль районы Биләр авыл җирлеге бюджеты чыгымнарының ведомство структурасын әлеге карарга 4 нче кушымта нигезендә расларга.
11. Жирлекләрнең бюджет тәэмин ителешен тигезләүгә дотацияләр күләмен расларга
- 2023 елга 4183,9 мең сум күләмендә,
- 2024 елга 4009,0 мең сум күләмендә,
- 2025 елга 4026,8 мең сум күләмендә
12. Жирлекләр бюджетларының баланслылыгын тәэмин итү чараларына ярдәм итүгә җирлекләр бюджетларына дотацияләр күләмен расларга
- 2023 елга 20,5 мең сум күләмендә,
- 2024 елга 15,0 мең сум күләмендә,
- 2025 елга 14,8 мең сум күләмендә
13. Хәрби комиссариатлар булмаган территорияләрдә беренчел хәрби исәпкә алуны гамәлгә ашыру вәкаләтләрен гамәлгә ашыруга җирлекләр бюджетларына субвенцияләр күләмен расларга
- 2022 елга 304,2 мең сум күләмендә,
- 2023 елга 319,10 мең сум күләмендә,
- 2024 елга 330,7 мең сум күләмендә
14. Алексеевск муниципаль районының Биләр авыл җирлеге Советы 2023 елда муниципаль хезмәткәрләрнең, шулай ук Алексеевск муниципаль районы Биләр авыл җирлегенең һәм Алексеевск муниципаль районы Биләр авыл җирлегенең муниципаль казна учреждениеләре хезмәткәрләренең санын арттыруга китерә торган карарларны, мондый карарлар кабул итү очракларыннан тыш, Алексеевск муниципаль районының Биләр авыл җирлегенең җирле үзидарә органнарына, Алексеевск муниципаль районы Биләр авыл җирлегенең муниципаль казна учреждениеләренә яңа функцияләр яисә вәкаләтләр бирү белән бәйле рәвештә кабул ителә алмый.
15. Алексеевск муниципаль районы Биләр авыл җирлеге бюджетының 2023 елның 1 гыйнварына Алексеевск муниципаль районының Биләр авыл җирлеге исеменнән төзелгән 2022 елда түләнергә тиешле товарлар белән тәэмин итүгә, эшләр башкаруга, хезмәт күрсәтүләргә муниципаль контрактлар бирү өчен файдаланылмаган бюджет ассигнованиеләре суммасыннан артмаган күләмдә калган акчалар күләме, 2022 елда аларны бирү максатчан билгеләнеше булган, җирле бюджет акчаларын алучыларның акчалата йөкләмәләрен түләү өчен кирәкле сумма чикләрендә гамәлгә ашырылган, әлеге бюджетара трансфертлар, юридик затларга субсидияләр бирүгә бюджет ассигнованиеләре булган Алексеевск муниципаль районы Биләр авыл җирлеге бюджетыннан авыл җирлекләренә башка бюджетара трансфертлар бирүгә бюджет ассигнованиеләре 2022 елда аларны бирү сумма чикләрендә башкарылды, субсидияләр алучыларның акчалата йөкләмәләрен түләү өчен кирәкле булган, аларны финанс белән тәэмин итү чыганагы булып күрсәтелгән субсидияләр булган, 2023 елда Алексеевск муниципаль районының Биләр авыл җирлеге башкарма комитеты тарафыннан тиешле карар кабул ителгән очракта күрсәтелгән максатларга тиешле бюджет ассигнованиеләрен арттыруга җибәрелә.
16. Татарстан Республикасы Финанс министрлыгының казначылык органнары Алексеевск муниципаль районының Биләр авыл җирлеге бюджетын, шулай ук төзелгән килешүләр нигезендә җирлекләр бюджетларын үтәү буенча аерым функцияләрне үтәүне гамәлгә ашыра.
17. Бу карар 2023 елның 1 гыйнварыннан үз көченә керә.
Алексеевск муниципаль районы
Биләр авыл җирлеге Башлыгы
Совет Рәисе
Г.Г. Хәбибуллин
### Алексеевск муниципаль районы Биләр авыл җирлеге Советының 03.11.2022 ел,№ 38 карарына 1 нче кушымта
#### 2023 елга Алексеевск муниципаль районы Биләр авыл җирлеге бюджеты кытлыгын финанслау чыганаклары.
мең.сум.
<table>
<thead>
<tr>
<th>Күрсәткеч коды</th>
<th>Күрсәткеч исеме</th>
<th>Сумма</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td>01 00 00 00 00 0000 000</td>
<td>Бюджет кытлыгын эчке финанслау чыганаклары</td>
<td>0,0</td>
</tr>
<tr>
<td>01 05 00 00 00 0000 000</td>
<td>Бюджет чараларын исәпкә алу счетларында калган чараларны үзгәртү</td>
<td>0,0</td>
</tr>
<tr>
<td>01 05 00 00 00 0000 510</td>
<td>Бюджетларның калган акчаларын арттыру</td>
<td>-7499,0</td>
</tr>
<tr>
<td>01 05 02 01 00 0000 510</td>
<td>Бюджетларның калган башка акчаларын арттыру</td>
<td>-7499,0</td>
</tr>
<tr>
<td>01 05 02 01 05 0000 510</td>
<td>Алексеевск муниципаль районы бюджетының калган башка акчаларын арттыру</td>
<td>-7499,0</td>
</tr>
<tr>
<td>01 05 00 00 00 0000 610</td>
<td>Бюджетларның калган чараларын киметү</td>
<td>-7499,0</td>
</tr>
<tr>
<td>01 05 02 01 00 0000 610</td>
<td>Бюджетларның калган башка акчаларын киметү</td>
<td>-7499,0</td>
</tr>
<tr>
<td>01 05 02 01 05 0000 610</td>
<td>Алексеевск муниципаль районы бюджетының калган башка акчаларын киметү</td>
<td>-7499,0</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h4>2024-2025 елларга Алексеевск муниципаль районы Биләр авыл җирлеге бюджеты кытлыгын финанслау чыганаклары</h4>
<p>Таблица 2</p>
<p>мең сум</p>
<table>
<thead>
<tr>
<th rowspan="2">Күрсәткеч коды</th>
<th rowspan="2">Күрсәткеч исеме</th>
<th colspan="2">Сумма</th>
</tr>
<tr>
<th>2024</th>
<th>2025</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td>01 00 00 00 00 0000 000</td>
<td>Бюджет кытлыгын эчке финанслау чыганаклары</td>
<td>0,0</td>
<td>0,0</td>
</tr>
<tr>
<td>01 05 00 00 00 0000 000</td>
<td>Бюджет чараларын исәпкә алу счетларында калган чараларны үзгәртү</td>
<td>0,0</td>
<td>0,0</td>
</tr>
<tr>
<td>01 05 00 00 00 0000 510</td>
<td>Бюджетларның калган акчаларын арттыру</td>
<td>-7406,6</td>
<td>-7508,6</td>
</tr>
<tr>
<td>01 05 02 01 00 0000 510</td>
<td>Бюджетларның калган башка акчаларын арттыру</td>
<td>-7406,6</td>
<td>-7508,6</td>
</tr>
<tr>
<td>01 05 02 01 05 0000 510</td>
<td>Алексеевск муниципаль районы бюджетының калган башка акчаларын арттыру</td>
<td>-7406,6</td>
<td>-7508,6</td>
</tr>
<tr>
<td>01 05 00 00 00 0000 610</td>
<td>Бюджетларның калган чараларын киметү</td>
<td>-7406,6</td>
<td>-7508,6</td>
</tr>
<tr>
<td>01 05 02 01 00 0000 600</td>
<td>Бюджетларның калган башка акчаларын киметү</td>
<td>-7406,6</td>
<td>-7508,6</td>
</tr>
<tr>
<td>01 05 02 01 05 0000 610</td>
<td>Алексеевск муниципаль районы бюджетының калган башка акчаларын киметү</td>
<td>-7406,6</td>
<td>-7508,6</td>
</tr>
</tbody>
</table>
### Алексеевск муниципаль районы Биләр авыл җирлеге Советының 03.11.2022 ел, № 38 карарына 2 нче кушымта
<h4>2023 елга Алексеевск муниципаль районы Биләр авыл җирлеге бюджетының фаразлана торган керемнәре күләмнәре</h4>
<p>Таблица 1</p>
<p>мең.сум.</p>
<table>
<thead>
<tr>
<th>Исеме</th>
<th>Керем коды</th>
<th>2023 ел</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td>САЛЫМ ҺӘМ САЛЫМ БУЛМАГАН КЕРЕМНӘР</td>
<td>1 00 00000 00 0000 000</td>
<td>2 990,40</td>
</tr>
<tr>
<td>ТАБЫШКА САЛЫМНАР, КЕРЕМНӘР</td>
<td>1 01 00000 00 0000 000</td>
<td>1 029,40</td>
</tr>
<tr>
<td>Физик затлар кеременә салым</td>
<td>1 01 02000 01 0000 110</td>
<td>1 029,40</td>
</tr>
<tr>
<td>МИЛЕККӘ САЛЫМНАР</td>
<td>1 06 00000 00 0000 000</td>
<td>1 818,00</td>
</tr>
<tr>
<td>Физик затлар милкенә салым</td>
<td>1 06 01000 10 0000 110</td>
<td>316,00</td>
</tr>
<tr>
<td>Җир салымы</td>
<td>1 06 06000 10 0000 110</td>
<td>1 502,00</td>
</tr>
<tr>
<td>САЛЫМ БУЛМАГАН КЕРЕМНӘР</td>
<td>1 17 05000 00 0000 180</td>
<td>143,00</td>
</tr>
<tr>
<td>ТҮЛӘҮСЕЗ КЕРЕМНӘР</td>
<td>2 00 00000 00 0000 000</td>
<td>4 508,60</td>
</tr>
<tr>
<td>РФ бюджет системасының башка бюджетларыннан кире кайтарылмый торган керемнәр</td>
<td>2 02 00000 00 0000 000</td>
<td>4 508,60</td>
</tr>
<tr>
<td>Муниципаль берәмлекләр бюджетларына дотацияләр</td>
<td>2 02 10000 00 0000 150</td>
<td>4 204,40</td>
</tr>
<tr>
<td>Муниципаль берәмлекләр бюджетларына субвенцияләр</td>
<td>2 02 30000 00 0000 150</td>
<td>304,20</td>
</tr>
<tr>
<td>БАРЛЫК КЕРЕМНӘР</td>
<td></td>
<td>7499,00</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h4>2024 -2025 елларга Алексеевск муниципаль районы Биләр авыл җирлеге бюджетының фаразлана торган керемнәре күләмнәре</h4>
<p>Таблица 2</p>
<p>мең.сум.</p>
<table>
<thead>
<tr>
<th rowspan="2">Исеме</th>
<th rowspan="2">Керем коды</th>
<th colspan="2">План чоры</th>
</tr>
<tr>
<th>2024 ел</th>
<th>2025 ел</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td>САЛЫМ ҺӘМ САЛЫМ БУЛМАГАН КЕРЕМНӘР</td>
<td>1 00 00000 00 0000 000</td>
<td>3 063,80</td>
<td>3 136,30</td>
</tr>
<tr>
<td>ТАБЫШКА САЛЫМНАР, КЕРЕМНӘР</td>
<td>1 01 00000 00 0000 000</td>
<td>1 102,50</td>
<td>1 175,30</td>
</tr>
<tr>
<td>Физик затлар кеременә салым</td>
<td>1 01 02000 01 0000 110</td>
<td>1 102,50</td>
<td>1 175,30</td>
</tr>
<tr>
<td>МИЛЕККӘ САЛЫМНАР</td>
<td>1 06 00000 00 0000 000</td>
<td>1 818,00</td>
<td>1 818,00</td>
</tr>
<tr>
<td>Физик затлар милкенә салым</td>
<td>1 06 01000 10 0000 110</td>
<td>316,00</td>
<td>316,00</td>
</tr>
<tr>
<td>Җир салымы</td>
<td>1 06 06000 10 0000 110</td>
<td>1 502,00</td>
<td>1 502,00</td>
</tr>
<tr>
<td>САЛЫМ БУЛМАГАН КЕРЕМНӘР</td>
<td>1 17 05000 00 0000 180</td>
<td>143,00</td>
<td>143,00</td>
</tr>
<tr>
<td>ТҮЛӘҮСЕЗ КЕРЕМНӘР</td>
<td>2 00 00000 00 0000 000</td>
<td>4 343,10</td>
<td>4 372,30</td>
</tr>
<tr>
<td>РФ бюджет системасының башка бюджетларыннан кире кайтарылмый торган керемнәр</td>
<td>2 02 00000 00 0000 000</td>
<td>4 343,10</td>
<td>4 372,30</td>
</tr>
<tr>
<td>Муниципаль берәмлекләр бюджетларына дотацияләр</td>
<td>2 02 10000 00 0000 150</td>
<td>4 024,00</td>
<td>4 041,60</td>
</tr>
<tr>
<td>Муниципаль берәмлекләр бюджетларына субвенцияләр</td>
<td>2 02 30000 00 0000 150</td>
<td>319,10</td>
<td>330,70</td>
</tr>
<tr>
<td>БАРЛЫК КЕРЕМНӘР</td>
<td></td>
<td>7 406,60</td>
<td>7 508,60</td>
</tr>
</tbody>
</table>
### Алексеевск муниципаль районы Биләр авыл җирлеге Советының 03.11.2022 ел, № 38 карарына 3 нче кушымта
<h4>2023 елга Алексеевск муниципаль районы Биләр авыл җирлеге бюджеты чыгымнары классификациясенең бүлекләре һәм бүлекчәләре, максатчан маддәләре, чыгымнар төрләре төркемнәре буенча бюджет ассигнованиеләрен бүлү</h4>
<p>Таблица 1</p>
<p>мең.сум</p>
<table>
<thead>
<tr>
<th>Исеме</th>
<th>РЗ</th>
<th>ПР</th>
<th>ЦСР</th>
<th>ВР</th>
<th>сумма</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td>Гомум дәүләт эшләре</td>
<td>01</td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td>1 984,70</td>
</tr>
<tr>
<td>Муниципаль берәмлек башлыгының эшләве</td>
<td>01</td>
<td>02</td>
<td></td>
<td></td>
<td>511,80</td>
</tr>
<tr>
<td>Билгеләнгән функцияләр өлкәсендә җитәкчелек һәм идарә итү</td>
<td>01</td>
<td>02</td>
<td>99 0 00 00000</td>
<td></td>
<td>511,80</td>
</tr>
<tr>
<td>Муниципаль берәмлек башлыгы</td>
<td>01</td>
<td>02</td>
<td>99 0 00 02030</td>
<td></td>
<td>511,80</td>
</tr>
<tr>
<td>Дәүләт (муниципаль) органнары, казна учреждениеләре, бюджеттан тыш дәүләт фондлары белән идарә итү органнары функцияләрен үтәүне тәэмин итү максатларында персоналга түләү чыгымнары</td>
<td>01</td>
<td>02</td>
<td>99 0 00 02030</td>
<td>100</td>
<td>511,80</td>
</tr>
<tr>
<td>Башкарма органнар эшчәнлеге</td>
<td>01</td>
<td>04</td>
<td></td>
<td></td>
<td>1 200,90</td>
</tr>
<tr>
<td>Үзәк аппарат</td>
<td>01</td>
<td>04</td>
<td>99 0 00 02040</td>
<td></td>
<td>1 200,90</td>
</tr>
<tr>
<td>Дәүләт (муниципаль) органнары, казна учреждениеләре, бюджеттан тыш дәүләт фондлары белән идарә итү органнары функцияләрен үтәүне тәэмин итү максатларында персоналга түләү чыгымнары</td>
<td>01</td>
<td>04</td>
<td>99 0 00 02040</td>
<td>100</td>
<td>643,60</td>
</tr>
<tr>
<td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td>
<td>01</td>
<td>04</td>
<td>99 0 00 02040</td>
<td>200</td>
<td>538,50</td>
</tr>
<tr>
<td>Башка салымнар, җыемнар һәм башка түләүләр түләү</td>
<td>01</td>
<td>04</td>
<td>99 0 00 02040</td>
<td>800</td>
<td>18,80</td>
</tr>
<tr>
<td>Резерв фонды</td>
<td>01</td>
<td>11</td>
<td></td>
<td></td>
<td>57,00</td>
</tr>
<tr>
<td>Башкарма комитетның резерв фонды</td>
<td>01</td>
<td>11</td>
<td>99 0 00 07411</td>
<td></td>
<td>57,00</td>
</tr>
<tr>
<td>Башка бюджет ассигнованиеләре</td>
<td>01</td>
<td>11</td>
<td>99 0 00 07411</td>
<td>800</td>
<td>57,00</td>
</tr>
<tr>
<td>Башка Гомумдәүләт мәсьәләләре</td>
<td>01</td>
<td>13</td>
<td></td>
<td></td>
<td>215,00</td>
</tr>
<tr>
<td>2015-2022 елларга Алексеевск муниципаль районының коррупциягә каршы комплекслы программасы</td>
<td>01</td>
<td>13</td>
<td>99 0 00 02043</td>
<td></td>
<td>1,00</td>
</tr>
<tr>
<td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td>
<td>01</td>
<td>13</td>
<td>99 0 00 02043</td>
<td>200</td>
<td>1,00</td>
</tr>
<tr>
<td>Милеккә салым түләү</td>
<td>01</td>
<td>13</td>
<td>99 0 00 02950</td>
<td></td>
<td>214,00</td>
</tr>
<tr>
<td>Оешмалар милкенә салым һәм җир салымын түләү</td>
<td>01</td>
<td>13</td>
<td>99 0 00 02950</td>
<td>800</td>
<td>214,00</td>
</tr>
<tr>
<td>Милли оборона</td>
<td>02</td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td>319,10</td>
</tr>
<tr>
<td>Мобилизация һәм хәрби хезмәткә әзерлек</td>
<td>02</td>
<td>03</td>
<td></td>
<td></td>
<td>304,20</td>
</tr>
<tr>
<td>Хәрби комиссариатлар булмаган территорияләрдә беренчел хәрби исәпкә алуны гамәлгә ашыру</td>
<td>02</td>
<td>03</td>
<td>99 0 00 51180</td>
<td></td>
<td>304,20</td>
</tr>
<tr>
<td>Дәүләт (муниципаль) органнары, казна учреждениеләре, ор-бюджеттан тыш дәүләт фондлары белән идарә итү органнары функцияләрен үтәүне тәэмин итү максатларында персоналга түләүгә чыгымнар</td>
<td>02</td>
<td>03</td>
<td>99 0 00 51180</td>
<td>100</td>
<td>289,30</td>
</tr>
<tr>
<td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td>
<td>02</td>
<td>03</td>
<td>100 0 00 51180</td>
<td>200</td>
<td>14,90</td>
</tr>
<tr>
<td>Торак-коммуналь хуҗалык</td>
<td>05</td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td>3 210,40</td>
</tr>
<tr>
<td>Урамнарны яктырту</td>
<td>05</td>
<td>03</td>
<td>Б1 000 78010</td>
<td></td>
<td>1 606,40</td>
</tr>
<tr>
<td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td>
<td>05</td>
<td>03</td>
<td>Б1 000 78010</td>
<td>200</td>
<td>1 606,40</td>
</tr>
<tr>
<td>Яшелләндерү</td>
<td>05</td>
<td>03</td>
<td>Б1 000 78030</td>
<td>200</td>
<td>26,00</td>
</tr>
<tr>
<td>Төзекләндерү</td>
<td>05</td>
<td>03</td>
<td>Б1 000 78050</td>
<td></td>
<td>1 578,00</td>
</tr>
<tr>
<td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td>
<td>05</td>
<td>03</td>
<td>Б1 000 78050</td>
<td>200</td>
<td>298,00</td>
</tr>
<tr>
<td>Оешмалар милкенә салым һәм җир салымын түләү</td>
<td>05</td>
<td>03</td>
<td>Б1 000 78050</td>
<td>800</td>
<td>1 280,00</td>
</tr>
<tr>
<td>Юллар</td>
<td>04</td>
<td>09</td>
<td>Б1 000 78020</td>
<td>200</td>
<td>90,00</td>
</tr>
<tr>
<td>Мәдәният, кинематография</td>
<td>08</td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td>1 909,70</td>
</tr>
<tr>
<td>Мәдәният</td>
<td>08</td>
<td>01</td>
<td></td>
<td></td>
<td>1 909,70</td>
</tr>
<tr>
<td>2019-2023 елларга Татарстан Республикасы Алексеевск</td>
<td>08</td>
<td>01</td>
<td>06 3 00 0000 0</td>
<td></td>
<td>1,00</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<table>
<tbody>
<tr>
<td>муниципаль районында терроризмны һәм экстремизмны профилактикалау программасы</td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
</tr>
<tr>
<td>"Терроризм һәм экстремизмны профилактикалау»төп чарасы</td>
<td>08</td>
<td>01</td>
<td>06 3 01 0000 0</td>
<td></td>
<td>1,00</td>
</tr>
<tr>
<td>Программа чараларын тормышка ашыру</td>
<td>08</td>
<td>01</td>
<td>06 3 01 1099 0</td>
<td></td>
<td>1,00</td>
</tr>
<tr>
<td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td>
<td>08</td>
<td>01</td>
<td>06 3 01 1099 0</td>
<td>200</td>
<td>1,00</td>
</tr>
<tr>
<td>"2020-2025 елларга Алексеевск муниципаль районында мәдәниятне үстерү"муниципаль программасы</td>
<td>08</td>
<td>01</td>
<td>08 000 0000 0</td>
<td></td>
<td>1 908,70</td>
</tr>
<tr>
<td>"Клуб, концерт оешмалары һәм башкарма сәнгатьне үстерү"төп чарасы</td>
<td>08</td>
<td>01</td>
<td>08 401 0000 0</td>
<td></td>
<td>1 908,70</td>
</tr>
<tr>
<td>Клублар һәм мәдәни-ял үзәкләре эшчәнлеген тәэмин итү</td>
<td>08</td>
<td>01</td>
<td>08 401 4409 1</td>
<td></td>
<td>1 908,70</td>
</tr>
<tr>
<td>Дәүләт (муниципаль) органнары, казна учреждениеләре, бюджеттан тыш дәүләт фондлары белән идарә итү органнары функцияләрен үтәүне тәэмин итү максатларында персоналга түләүгә чыгымнар</td>
<td>08</td>
<td>01</td>
<td>08 401 44091</td>
<td>100</td>
<td>967,50</td>
</tr>
<tr>
<td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td>
<td>08</td>
<td>01</td>
<td>08 401 44091</td>
<td>200</td>
<td>797,20</td>
</tr>
<tr>
<td>Оешмалар милкенә салым һәм җир салымын түләү</td>
<td>08</td>
<td>01</td>
<td>08 401 44091</td>
<td>800</td>
<td>144,00</td>
</tr>
<tr>
<td><strong>Барлыгы чыгымнар</strong></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td><strong>7 513,90</strong></td>
</tr>
</tbody>
</table>
### Алексеевск муниципаль районы Биләр авыл җирлеге Советының 03.11.2022 ел, № 38 карарына 2 нче кушымта
Таблица 2
2024-2025 елларга Алексеевск муниципаль районы Биләр авыл җирлеге бюджеты чыгымнары классификациясенең бүлекләре һәм бүлекчәләре, максатчан маддәләре, чыгымнар төрләре төркемнәре буенча бюджет ассигнованиеләрен бүлү
<table>
<thead>
<tr>
<th rowspan="2">Исеме</th>
<th rowspan="2">Рз</th>
<th rowspan="2">ПР</th>
<th rowspan="2">ЦСР</th>
<th rowspan="2">ВР</th>
<th colspan="2">сумма</th>
</tr>
<tr>
<th>2023 ел</th>
<th>2024 ел</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td><strong>Гомум дәүләт эшләре</strong></td>
<td><strong>01</strong></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td><strong>1 819,30</strong></td>
<td><strong>1 871,20</strong></td>
</tr>
<tr>
<td>Муниципаль берәмлек башлыгының эшләве</td>
<td>01</td>
<td>02</td>
<td></td>
<td></td>
<td>515,00</td>
<td>530,50</td>
</tr>
<tr>
<td>Билгеләнгән функцияләр өлкәсендә җитәкчелек һәм идарә итү</td>
<td>01</td>
<td>02</td>
<td>99 0 00 00000</td>
<td></td>
<td>515,00</td>
<td>530,50</td>
</tr>
<tr>
<td>Муниципаль берәмлек башлыгы</td>
<td>01</td>
<td>02</td>
<td>99 0 00 02030</td>
<td></td>
<td>515,00</td>
<td>530,50</td>
</tr>
<tr>
<td>Дәүләт (муниципаль) органнары, казна учреждениеләре, бюджеттан тыш дәүләт фондлары белән идарә итү органнары функцияләрен үтәүне тәэмин итү максатларында персоналга түләү чыгымнары</td>
<td>01</td>
<td>02</td>
<td>99 0 00 02030</td>
<td>100</td>
<td>515,00</td>
<td>530,50</td>
</tr>
<tr>
<td>Башкарма органнар эшчәнлеге</td>
<td>01</td>
<td>04</td>
<td></td>
<td></td>
<td>1 214,80</td>
<td>1 251,20</td>
</tr>
<tr>
<td>Үзәк аппарат</td>
<td>01</td>
<td>04</td>
<td>99 0 00 02040</td>
<td></td>
<td>1 214,80</td>
<td>1 251,20</td>
</tr>
<tr>
<td>Дәүләт (муниципаль) органнары, казна учреждениеләре, бюджеттан тыш дәүләт фондлары белән идарә итү органнары функцияләрен үтәүне тәэмин итү максатларында персоналга түләү чыгымнары</td>
<td>01</td>
<td>04</td>
<td>99 0 00 02040</td>
<td>100</td>
<td>653,60</td>
<td>660,00</td>
</tr>
<tr>
<td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td>
<td>01</td>
<td>04</td>
<td>99 0 00 02040</td>
<td>200</td>
<td>542,40</td>
<td>572,40</td>
</tr>
<tr>
<td>Башка салымнар, җыемнар һәм башка түләүләр түләү</td>
<td>01</td>
<td>04</td>
<td>99 0 00 02040</td>
<td>800</td>
<td>18,80</td>
<td>18,80</td>
</tr>
<tr>
<td>Резерв фонды</td>
<td>01</td>
<td>11</td>
<td></td>
<td></td>
<td>57,00</td>
<td>57,00</td>
</tr>
<tr>
<td>Башкарма комитетның резерв фонды</td>
<td>01</td>
<td>11</td>
<td>99 0 00 07411</td>
<td></td>
<td>57,00</td>
<td>57,00</td>
</tr>
<tr>
<td>Башка бюджет ассигнованиеләре</td>
<td>01</td>
<td>11</td>
<td>99 0 00 07411</td>
<td>800</td>
<td>57,00</td>
<td>57,00</td>
</tr>
<tr>
<td>Башка Гомумдәүләт мәсьәләләре</td>
<td>01</td>
<td>13</td>
<td></td>
<td></td>
<td>32,50</td>
<td>32,50</td>
</tr>
<tr>
<td>2015-2022 елларга Алексеевск муниципаль районының коррупциягә каршы комплекслы программасы</td>
<td>01</td>
<td>13</td>
<td>99 0 00 02043</td>
<td></td>
<td>1,00</td>
<td>1,00</td>
</tr>
<tr>
<td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td>
<td>01</td>
<td>13</td>
<td>99 0 00 02043</td>
<td>200</td>
<td>1,00</td>
<td>1,00</td>
</tr>
<tr>
<td>Милеккә салым түләү</td>
<td>01</td>
<td>13</td>
<td>99 0 00 02950</td>
<td></td>
<td>31,50</td>
<td>31,50</td>
</tr>
<tr>
<td>Оешмалар милкенә салым һәм җир салымын түләү</td>
<td>01</td>
<td>13</td>
<td>99 0 00 02950</td>
<td>800</td>
<td>31,50</td>
<td>31,50</td>
</tr>
<tr>
<td><strong>Милли оборона</strong></td>
<td><strong>02</strong></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td><strong>334,00</strong></td>
<td><strong>345,00</strong></td>
</tr>
<tr>
<td>Мобилизация һәм хәрби хезмәткә әзерлек</td>
<td>02</td>
<td>03</td>
<td></td>
<td></td>
<td>319,10</td>
<td>330,70</td>
</tr>
<tr>
<td>Хәрби комиссариатлар булмаган территорияләрдә беренчел хәрби исәпкә алуны гамәлгә ашыру</td>
<td>02</td>
<td>03</td>
<td>99 0 00 51180</td>
<td></td>
<td>319,10</td>
<td>330,70</td>
</tr>
<tr>
<td>Дәүләт (муниципаль) органнары, казна учреждениеләре, ор-бюджеттан тыш дәүләт фондлары белән идарә итү органнары функцияләрен үтәүне тәэмин итү максатларында персоналга түләүгә чыгымнар</td>
<td>02</td>
<td>03</td>
<td>99 0 00 51180</td>
<td>100</td>
<td>304,20</td>
<td>316,40</td>
</tr>
<tr>
<td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td>
<td>02</td>
<td>03</td>
<td>100 0 00 51180</td>
<td>200</td>
<td>14,90</td>
<td>14,30</td>
</tr>
<tr>
<td><strong>Торак-коммуналь хуҗалык</strong></td>
<td><strong>05</strong></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td><strong>3 250,80</strong></td>
<td><strong>3 271,40</strong></td>
</tr>
<tr>
<td>Урамнарны яктырту</td>
<td>05</td>
<td>03</td>
<td>Б1 000 78010</td>
<td></td>
<td>1 646,80</td>
<td>1 667,40</td>
</tr>
<tr>
<td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td>
<td>05</td>
<td>03</td>
<td>Б1 000 78010</td>
<td>200</td>
<td>1 646,80</td>
<td>1 667,40</td>
</tr>
<tr>
<td>Яшелләндерү</td>
<td>05</td>
<td>03</td>
<td>Б1 000 78030</td>
<td>200</td>
<td>26,00</td>
<td>26,00</td>
</tr>
<tr>
<td>Төзекләндерү</td>
<td>05</td>
<td>03</td>
<td>Б1 000 78050</td>
<td></td>
<td>1 578,00</td>
<td>1 578,00</td>
</tr>
<tr>
<td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td>
<td>05</td>
<td>03</td>
<td>Б1 000 78050</td>
<td>200</td>
<td>298,00</td>
<td>298,00</td>
</tr>
<tr>
<td>Оешмалар милкенә салым һәм җир салымын түләү</td>
<td>05</td>
<td>03</td>
<td>Б1 000 78050</td>
<td>800</td>
<td>1 280,00</td>
<td>1 280,00</td>
</tr>
<tr>
<td><strong>Юллар</strong></td>
<td><strong>04</strong></td>
<td><strong>09</strong></td>
<td><strong>Б1 000 78020</strong></td>
<td><strong>200</strong></td>
<td><strong>90,00</strong></td>
<td><strong>90,00</strong></td>
</tr>
<tr>
<td><strong>Мәдәният, кинематография</strong></td>
<td><strong>08</strong></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td><strong>1 927,40</strong></td>
<td><strong>1 945,30</strong></td>
</tr>
<tr>
<td>Мәдәният</td>
<td>08</td>
<td>01</td>
<td></td>
<td></td>
<td>1 927,40</td>
<td>1 945,30</td>
</tr>
<tr>
<td>2019-2023 елларга Татарстан Республикасы Алексеевск муниципаль районында терроризмны һәм экстремизмны профилактикалау программасы</td>
<td>08</td>
<td>01</td>
<td>06 3 00 0000 0</td>
<td></td>
<td>1,00</td>
<td>1,00</td>
</tr>
<tr>
<td>"Терроризм һәм экстремизмны профилактикалау»төп чарасы</td>
<td>08</td>
<td>01</td>
<td>06 3 01 0000 0</td>
<td></td>
<td>1,00</td>
<td>1,00</td>
</tr>
<tr>
<td>Программа чараларын тормышка ашыру</td>
<td>08</td>
<td>01</td>
<td>06 3 01 1099 0</td>
<td></td>
<td>1,00</td>
<td>1,00</td>
</tr>
<tr>
<td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td>
<td>08</td>
<td>01</td>
<td>06 3 01 1099 0</td>
<td>200</td>
<td>1,00</td>
<td>1,00</td>
</tr>
<tr>
<td>"2020-2025 елларга Алексеевск муниципаль районында мәдәниятне үстерү"муниципаль программасы</td>
<td>08</td>
<td>01</td>
<td>08 000 0000 0</td>
<td></td>
<td>1 926,40</td>
<td>1 944,30</td>
</tr>
<tr>
<td>"Клуб, концерт оешмалары һәм башкарма сәнгатьне үстерү"төп чарасы</td>
<td>08</td>
<td>01</td>
<td>08 401 0000 0</td>
<td></td>
<td>1 926,40</td>
<td>1 944,30</td>
</tr>
<tr>
<td>Клублар һәм мәдәни-ял үзәкләре эшчәнлеген тәэмин итү</td>
<td>08</td>
<td>01</td>
<td>08 401 4409 1</td>
<td></td>
<td>1 926,40</td>
<td>1 944,30</td>
</tr>
<tr>
<td>Дәүләт (муниципаль) органнары, казна учреждениеләре, бюджеттан тыш дәүләт фондлары белән идарә итү органнары функцияләрен үтәүне тәэмин итү максатларында персоналга түләүгә чыгымнар</td>
<td>08</td>
<td>01</td>
<td>08 401 44091</td>
<td>100</td>
<td>992,20</td>
<td>1 010,10</td>
</tr>
<tr>
<td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td>
<td>08</td>
<td>01</td>
<td>08 401 44091</td>
<td>200</td>
<td>797,20</td>
<td>1 797,20</td>
</tr>
<tr>
<td>Оешмалар милкенә салым һәм җир салымын түләү</td>
<td>08</td>
<td>01</td>
<td>08 401 44091</td>
<td>800</td>
<td>137,00</td>
<td>137,00</td>
</tr>
<tr>
<td><strong>Барлыгы чыгымнар(шартлы расланган чыгымнардан башка)</strong></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td></td>
<td><strong>7 421,50</strong></td>
<td><strong>7 522,90</strong></td>
</tr>
</tbody>
</table>
### Алексеевск муниципаль районы Биләр авыл җирлеге Советының 03.11.2022 ел, № 38 карарына 4 нче кушымта
#### 2023 елга Биләр авыл җирлеге бюджеты чыгымнарының ведомство структурасы
Таблица 1
мең.сум
<table>
<thead>
<tr><th>Исеме</th><th>Ведом-<br/>ство</th><th>РЗ</th><th>ПР</th><th>ЦСР</th><th>ВР</th><th>сумма</th></tr>
</thead>
<tbody>
<tr><td>Биләр авыл җирлеге башкарма комитеты</td><td><strong>532</strong></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr>
<tr><td><strong>Гомум дәүләт эшләре</strong></td><td><strong>532</strong></td><td><strong>01</strong></td><td></td><td></td><td></td><td><strong>1 984,70</strong></td></tr>
<tr><td>Муниципаль берәмлек башлыгының эшләве</td><td>532</td><td>01</td><td>02</td><td></td><td></td><td>511,80</td></tr>
<tr><td>Билгеләнгән функцияләр өлкәсендә җитәкчелек һәм идарә итү</td><td>532</td><td>01</td><td>02</td><td>99 000 00000</td><td></td><td>511,80</td></tr>
<tr><td>Муниципаль берәмлек башлыгы</td><td>532</td><td>01</td><td>02</td><td>99 000 02030</td><td></td><td>511,80</td></tr>
<tr><td>Жирле үзидарә органнарының функцияләрен үтәве</td><td>532</td><td>01</td><td>02</td><td>99 000 02030</td><td>100</td><td>511,80</td></tr>
<tr><td>Башкарма органнар эшчәнлеге</td><td>532</td><td>01</td><td>04</td><td></td><td></td><td>1 200,90</td></tr>
<tr><td>Үзәк аппарат</td><td>532</td><td>01</td><td>04</td><td>99 000 02040</td><td></td><td>1 200,90</td></tr>
<tr><td>Дәүләт (муниципаль) органнары, казна учреждениеләре, бюджеттан тыш дәүләт фондлары белән идарә итү органнары функцияләрен үтәүне</td><td>532</td><td>01</td><td>04</td><td>99 000 02040</td><td>100</td><td>643,60</td></tr>
<tr><td>тәэмин итү максатларында персоналга түләү чыгымнары</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr>
<tr><td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td><td>532</td><td>01</td><td>04</td><td>99 000 02040</td><td>200</td><td>538,50</td></tr>
<tr><td>Оешмалар милкенә салым һәм җир салымын түләү</td><td>532</td><td>01</td><td>04</td><td>99 000 02040</td><td>800</td><td>18,80</td></tr>
<tr><td>Резерв фонд</td><td>532</td><td>01</td><td>11</td><td></td><td></td><td>57,00</td></tr>
<tr><td>Башкарма комитетның резерв фонды</td><td>532</td><td>01</td><td>11</td><td>99 000 07411</td><td></td><td>57,00</td></tr>
<tr><td>Башка чыгымнар</td><td>532</td><td>01</td><td>11</td><td>99 000 07411</td><td>800</td><td>57,00</td></tr>
<tr><td>Башка Гомумдәүләт мәсьәләләре</td><td>532</td><td>01</td><td>13</td><td></td><td></td><td>215,00</td></tr>
<tr><td>2015-2022 елларга Алексеевск муниципаль районының коррупциягә каршы комплекслы программасы</td><td>532</td><td>01</td><td>13</td><td>99 000 02043</td><td></td><td>1,00</td></tr>
<tr><td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td><td>532</td><td>01</td><td>13</td><td>99 000 02043</td><td>200</td><td>1,00</td></tr>
<tr><td>Милеккә салым түләү</td><td>532</td><td>01</td><td>13</td><td>99 000 02950</td><td></td><td>214,00</td></tr>
<tr><td>Оешмалар милкенә салым һәм җир салымын түләү</td><td>532</td><td>01</td><td>13</td><td>02950</td><td>800</td><td>1 631,00</td></tr>
<tr><td><strong>Милли оборона</strong></td><td><strong>532</strong></td><td><strong>02</strong></td><td></td><td></td><td></td><td><strong>304,20</strong></td></tr>
<tr><td>Мобилизация һәм хәрби хезмәткә әзерлек</td><td>532</td><td>02</td><td>03</td><td></td><td></td><td>304,20</td></tr>
<tr><td>Хәрби комиссариатлар булмаган территорияләрдә беренчел хәрби исәпкә алуны гамәлгә ашыру</td><td>532</td><td>02</td><td>03</td><td>99 000 51180</td><td></td><td>304,20</td></tr>
<tr><td>Дәүләт (муниципаль) органнары, казна учреждениеләре, ор-бюджеттан тыш дәүләт фондлары белән идарә итү органнары</td><td>532</td><td>02</td><td>03</td><td>99 000 51180</td><td>100</td><td>289,30</td></tr>
<tr><td>функцияләрен үтәүне тәэмин итү максатларында персоналга түләүгә чыгымнар</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr>
<tr><td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td><td>532</td><td>02</td><td>03</td><td>99 000 51180</td><td>200</td><td>14,90</td></tr>
<tr><td><strong>Торак-коммуналь хуҗалык</strong></td><td><strong>532</strong></td><td><strong>05</strong></td><td></td><td></td><td></td><td><strong>3 210,40</strong></td></tr>
<tr><td>Урамнарны яктырту</td><td>532</td><td>05</td><td>03</td><td>Б1 000 78010</td><td></td><td>1 606,40</td></tr>
<tr><td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td><td>532</td><td>05</td><td>03</td><td>Б1 000 78010</td><td>200</td><td>1 606,40</td></tr>
<tr><td>Яшелләндерү</td><td>532</td><td>05</td><td>03</td><td>Б1 000 78030</td><td>200</td><td>26,00</td></tr>
<tr><td>Төзекләндерү</td><td>532</td><td>05</td><td>03</td><td>Б1 000 78050</td><td></td><td>1 578,00</td></tr>
<tr><td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td><td>532</td><td>05</td><td>03</td><td>Б1 000 78050</td><td>200</td><td>298,00</td></tr>
<tr><td>Төзекләндерү буенча башка чаралар</td><td>532</td><td>05</td><td>03</td><td>Б1 000 78050</td><td>800</td><td>1 280,00</td></tr>
<tr><td><strong>Юллар</strong></td><td><strong>532</strong></td><td><strong>04</strong></td><td><strong>09</strong></td><td><strong>Б1 000 78020</strong></td><td><strong>200</strong></td><td><strong>90,00</strong></td></tr>
<tr><td><strong>Мәдәният, кинематография</strong></td><td><strong>532</strong></td><td><strong>08</strong></td><td></td><td></td><td></td><td><strong>1 909,70</strong></td></tr>
<tr><td>Мәдәният</td><td>532</td><td>08</td><td>01</td><td></td><td></td><td>1 909,70</td></tr>
<tr><td>2019-2023 елларга Татарстан Республикасы Алексеевск муниципаль районында терроризмны һәм экстремизмны профилактикалау программасы</td><td>532</td><td>08</td><td>01</td><td>06 300 00000</td><td></td><td>1,00</td></tr>
<tr><td>"Терроризм һәм экстремизмны профилактикалау»төп чарасы</td><td>532</td><td>08</td><td>01</td><td>06 301 00000</td><td></td><td>1,00</td></tr>
<tr><td>Программа чараларын тормышка ашыру</td><td>532</td><td>08</td><td>01</td><td>06 301 10990</td><td></td><td>1,00</td></tr>
<tr><td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td><td>532</td><td>08</td><td>01</td><td>06 301 10990</td><td>200</td><td>1,00</td></tr>
<tr><td>"2020-2025 елларга Алексеевск муниципаль районында мәдәниятне үстерү"муниципаль программасы</td><td>532</td><td>08</td><td>01</td><td>08 000 00000</td><td></td><td>1 908,70</td></tr>
<tr><td>"Клуб, концерт оешмалары һәм башкарма сәнгатьне үстерү"төп чарасы</td><td>532</td><td>08</td><td>01</td><td>08 401 00000</td><td></td><td>1 908,70</td></tr>
<tr><td>Клублар һәм мәдәни-ял үзәкләре эшчәнлеген тәэмин итү</td><td>532</td><td>08</td><td>01</td><td>08 401 44091</td><td></td><td>1 908,70</td></tr>
<tr><td>Дәүләт (муниципаль) органнары, казна учреждениеләре, бюджеттан тыш дәүләт фондлары белән идарә итү органнары функцияләрен үтәүне тәэмин итү максатларында персоналга түләүгә чыгымнар</td><td>532</td><td>08</td><td>01</td><td>08 401 44091</td><td>100</td><td>967,50</td></tr>
<tr><td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td><td>532</td><td>08</td><td>01</td><td>08 401 44091</td><td>200</td><td>797,20</td></tr>
<tr><td>Оешмалар милкенә салым һәм җир салымын түләү</td><td>532</td><td>08</td><td>01</td><td>08 401 44091</td><td>800</td><td>144,00</td></tr>
<tr><td><strong>Барлыгы чыгымнар</strong></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td><strong>7 499,00</strong></td></tr>
</tbody>
</table>
#### 2024-2025 елларга Биләр авыл җирлеге бюджеты чыгымнарының ведомство структурасы
Таблица 2
мең.сум
<table>
<thead>
<tr><th>Исеме</th><th>Ведом-<br/>ство</th><th>Рз</th><th>ПР</th><th>ЦСР</th><th>ВР</th><th>2024</th><th>2025</th></tr>
</thead>
<tbody>
<tr><td>Биләр авыл җирлеге башкарма комитеты</td><td><strong>532</strong></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr>
<tr><td><strong>Гомум дәүләт эшләре</strong></td><td><strong>532</strong></td><td><strong>01</strong></td><td></td><td></td><td></td><td><strong>1 819,30</strong></td><td><strong>1 871,20</strong></td></tr>
<tr><td>Муниципаль берәмлек Башлыгының эшләве</td><td>532</td><td>01</td><td>02</td><td></td><td></td><td>515,00</td><td>530,50</td></tr>
<tr><td>Билгеләнгән функцияләр өлкәсендә җитәкчелек һәм идарә итү</td><td>532</td><td>01</td><td>02</td><td>99 000 00000</td><td></td><td>515,00</td><td>530,50</td></tr>
<tr><td>Муниципаль берәмлек башлыгы</td><td>532</td><td>01</td><td>02</td><td>99 000 02030</td><td></td><td>515,00</td><td>530,50</td></tr>
<tr><td>Җирле үзидарә органнарының функцияләрен үтәве</td><td>532</td><td>01</td><td>02</td><td>99 000 02030</td><td>100</td><td>515,00</td><td>530,50</td></tr>
<tr><td>Башкарма органнар эшчәнлеге</td><td>532</td><td>01</td><td>04</td><td></td><td></td><td>1 214,80</td><td>1 251,20</td></tr>
<tr><td>Үзәк аппарат</td><td>532</td><td>01</td><td>04</td><td>99 000 02040</td><td></td><td>1 214,80</td><td>1 251,20</td></tr>
<tr><td>Дәүләт (муниципаль) органнары, казна учреждениеләре, бюджеттан тыш дәүләт фондлары белән идарә итү органнары</td><td>532</td><td>01</td><td>04</td><td>99 000 02040</td><td>100</td><td>653,60</td><td>660,00</td></tr>
</tbody>
</table>
<table><tbody><tr><td>функцияләрен үтәүне тәэмин итү максатларында персоналга түләү чыгымнары</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td><td>532</td><td>01</td><td>04</td><td>99 000 02040</td><td>200</td><td>542,40</td><td>572,40</td></tr><tr><td>Оешмалар милкенә салым һәм җир салымын түләү</td><td>532</td><td>01</td><td>04</td><td>99 000 02040</td><td>800</td><td>18,80</td><td>18,80</td></tr><tr><td>Резерв фонды</td><td>532</td><td>01</td><td>11</td><td></td><td></td><td>57,00</td><td>57,00</td></tr><tr><td>Башкарма комитетның резерв фонды</td><td>532</td><td>01</td><td>11</td><td>99 000 07411</td><td></td><td>57,00</td><td>57,00</td></tr><tr><td>Башка чыгымнар</td><td>532</td><td>01</td><td>11</td><td>99 000 07411</td><td>800</td><td>57,00</td><td>57,00</td></tr><tr><td>Башка Гомумдәүләт мәсьәләләре</td><td>532</td><td>01</td><td>13</td><td></td><td></td><td>32,50</td><td>32,50</td></tr><tr><td>2015-2022 елларга Алексеевск муниципаль районының коррупциягә каршы комплекслы программасы</td><td>532</td><td>01</td><td>13</td><td>99 000 02043</td><td></td><td>1,00</td><td>1,00</td></tr><tr><td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td><td>532</td><td>01</td><td>13</td><td>99 000 02043</td><td>200</td><td>1,00</td><td>1,00</td></tr><tr><td>Милеккә салым түләү</td><td>532</td><td>01</td><td>13</td><td>99 000 02950</td><td></td><td>31,50</td><td>31,50</td></tr><tr><td>Оешмалар милкенә салым һәм җир салымын түләү</td><td>532</td><td>01</td><td>13</td><td>100 000 02950</td><td>800</td><td>31,50</td><td>31,50</td></tr><tr><td><strong>Милли оборона</strong></td><td><strong>532</strong></td><td><strong>02</strong></td><td></td><td></td><td></td><td><strong>319,10</strong></td><td><strong>330,70</strong></td></tr><tr><td>Мобилизация һәм хәрби хезмәткә әзерлек</td><td>532</td><td>02</td><td>03</td><td></td><td></td><td>319,10</td><td>330,70</td></tr><tr><td>Хәрби комиссариатлар булмаган территорияләрдә беренчел хәрби исәпкә алуны гамәлгә ашыру</td><td>532</td><td>02</td><td>03</td><td>99 000 51180</td><td></td><td>319,10</td><td>330,70</td></tr><tr><td>Дәүләт (муниципаль) органнары, казна учреждениеләре, ор-бюджеттан тыш дәүләт фондлары белән идарә итү органнары функцияләрен үтәүне тәэмин итү максатларында персоналга түләүгә чыгымнар</td><td>532</td><td>02</td><td>03</td><td>99 000 51180</td><td>100</td><td>304,20</td><td>316,40</td></tr><tr><td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td><td>532</td><td></td><td></td><td>99 000 51180</td><td>200</td><td>14,90</td><td>14,30</td></tr><tr><td><strong>Торак-коммуналь хуҗалык</strong></td><td><strong>532</strong></td><td><strong>05</strong></td><td></td><td></td><td></td><td><strong>3 250,80</strong></td><td><strong>3 271,40</strong></td></tr><tr><td>Урамнарны яктырту</td><td>532</td><td>05</td><td>03</td><td>Б1 000 78010</td><td></td><td>1 646,80</td><td>1 667,40</td></tr><tr><td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td><td>532</td><td>05</td><td>03</td><td>Б1 000 78010</td><td>200</td><td>1 646,80</td><td>1 667,40</td></tr><tr><td>Яшелләндерү</td><td>532</td><td>05</td><td>03</td><td>Б1 000 78030</td><td>200</td><td>26,00</td><td>26,00</td></tr><tr><td>Төзекләндерү</td><td>532</td><td>05</td><td>03</td><td>Б1 000 78050</td><td></td><td>1 578,00</td><td>1 578,00</td></tr><tr><td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td><td>532</td><td>05</td><td>03</td><td>Б1 000 78050</td><td>200</td><td>298,00</td><td>298,00</td></tr><tr><td>Төзекләндерү буенча башка чаралар</td><td>532</td><td>05</td><td>03</td><td>Б1 000 78050</td><td>800</td><td>1 280,00</td><td>1 280,00</td></tr><tr><td><strong>Юллар</strong></td><td><strong>532</strong></td><td><strong>04</strong></td><td><strong>09</strong></td><td><strong>Б1 000 78020</strong></td><td><strong>200</strong></td><td><strong>90,00</strong></td><td><strong>90,00</strong></td></tr><tr><td><strong>Мәдәният, кинематография</strong></td><td><strong>532</strong></td><td><strong>08</strong></td><td></td><td></td><td></td><td><strong>1 742,40</strong></td><td><strong>1 570,30</strong></td></tr><tr><td>Мәдәният</td><td>532</td><td>08</td><td>01</td><td></td><td></td><td>1 742,40</td><td>1 570,30</td></tr><tr><td>2019-2023 елларга Татарстан Республикасы Алексеевск муниципаль районында терроризмны һәм экстремизмны профилактикалау программасы</td><td>532</td><td>08</td><td>01</td><td>06 300 00000</td><td></td><td>1,00</td><td>1,00</td></tr><tr><td>"Терроризм һәм экстремизмны профилактикалау» төп чарасы</td><td>532</td><td>08</td><td>01</td><td>06 301 00000</td><td></td><td>1,00</td><td>1,00</td></tr><tr><td>Программа чараларын тормышка ашыру</td><td>532</td><td>08</td><td>01</td><td>06 301 10990</td><td></td><td>1,00</td><td>1,00</td></tr><tr><td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td><td>532</td><td>08</td><td>01</td><td>06 301 10990</td><td>200</td><td>1,00</td><td>1,00</td></tr><tr><td>"2020-2025 елларга Алексеевск муниципаль районында мәдәниятне үстерү"муниципаль программасы</td><td>532</td><td>08</td><td>01</td><td>08 000 00000</td><td></td><td>1 741,40</td><td>1 569,30</td></tr><tr><td>"Клуб, концерт оешмалары һәм башкарма сәнгатьне үстерү"төп чарасы</td><td>532</td><td>08</td><td>01</td><td>08 401 00000</td><td></td><td>1 741,40</td><td>1 569,30</td></tr><tr><td>Клублар һәм мәдәни-ял үзәкләре эшчәнлеген тәэмин итү</td><td>532</td><td>08</td><td>01</td><td>08 401 44091</td><td></td><td>1 741,40</td><td>1 569,30</td></tr><tr><td>Дәүләт (муниципаль) органнары, казна учреждениеләре, бюджеттан тыш дәүләт фондлары белән идарә итү органнары функцияләрен үтәүне тәэмин итү максатларында персоналга түләүгә чыгымнар</td><td>532</td><td>08</td><td>01</td><td>08 401 44091</td><td>100</td><td>992,20</td><td>1 010,10</td></tr><tr><td>Дәүләт (муниципаль) ихтыяҗлары өчен товарлар сатып алу, эшләр башкару һәм хезмәтләр күрсәтү</td><td>532</td><td>08</td><td>01</td><td>08 401 44091</td><td>200</td><td>612,20</td><td>422,20</td></tr><tr><td>Оешмалар милкенә салым һәм җир салымын түләү</td><td>532</td><td>08</td><td>01</td><td>08 401 44091</td><td>800</td><td>137,00</td><td>137,00</td></tr><tr><td><strong>Барлыгы чыгымнар(шартлы расланган чыгымнардан башка)</strong></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td><strong>7 221,60</strong></td><td><strong>7 133,60</strong></td></tr></tbody></table>
### Алексеевск муниципаль районы Биләр авыл җирлеге Советының 03.11.2022 ел, № 38 карарына 5 нче кушымта
#### Нигезләмә
#### Алексеевск муниципаль районы Биләр авыл җирлеге Башкарма комитетының 2022 елга резерв фонды турында
1. Биләр авыл җирлеге башкарма комитетының Резерв фонды күләме Алексеевск муниципаль районы Советы карары белән Алексеевск муниципаль районы бюджетын чираттагы финанс елына раслаганда билгеләнә һәм район бюджетының расланган чыгымнарының 3 (өч) процентыннан артып китә алмый.
2. Резерв фонды акчалары район һәм республика күләмендә социаль-икътисади тигезлекне саклау өчен кирәкле көтелмәгән чыгымнарны финанслауга тотыла:
— а) агымдагы финанс елында булган табигать афәтләре һәм башка гадәттән тыш хәлләр нәтиҗәләрен бетерү буенча авария-торгызу эшләрен башкару;
— б) башка гадәттән тыш хәлләр һәм табигый бәла-казаларны кисәтү буенча чаралар үткәрү;
— в) халык иҗатын, фольклорны үстерү өчен финанс ярдәме күрсәтү һәм талантларны саклау;
— г) табигый бәла-казалар, янгыннар һәм башка гадәттән тыш хәлләр нәтиҗәсендә зыян күргән гражданнарга финанс ярдәме күрсәтү;
— д) социаль әһәмиятле, дини объектларны, Бөек Ватан сугышы инвалидлары, катнашучылары өчен торак төзелешен, капиталь ремонтны өлешчә финанслау;
— е) иҗтимагый оешмаларга өлешчә финанс ярдәме (инвалидлар әфганчылар һәм башкалар);
— ж) хокук саклау органнарына һәм аларның хезмәткәрләренә финанс ярдәме күрсәтү, соңгыларга федераль, региональ һәм урыннарда да, шулай ук хокук тәртибен саклау буенча программаларны тормышка ашырганда урыннарда, район һәм республикадан читтә;
— з) ел дәвамында расланган көтелмәгән, гомумдәүләт, республика, район программаларын һәм карарларын финанслау.
— з) хокук саклау органнарына һәм аларның хезмәткәрләренә финанс ярдәме күрсәтү, соңгыларга федераль, региональ һәм урыннарда да, шулай ук хокук тәртибен саклау буенча программаларны тормышка ашырганда урыннарда, район һәм республикадан читтә;
3. Резерв фонды акчаларын тоту Биләр авыл җирлеге Башкарма комитетының боерыклары һәм карарлары нигезендә башкарыла.
4. Биләр авыл җирлеге Башкарма комитетының Резерв фонды акчаларыннан файдалану турындагы хисап квартал саен Биләр авыл җирлеге башкарма комитеты җитәкчесенең бюджет үтәлеше турындагы хисабына кертелә.
|
006409939c92b01c37d0aa27b7c7c6e4 | null | Religious literature | 01. Эшебез ошасын өчен, нәрсә эшләргә?
02. Брошюра темасы
03. Авыр эш. Әле дә модадамы?
04. Эшне яратыр өчен нәрсә эшләргә?
05. Ни өчен Изге Язмаларны тикшерергә кирәк?
06. Изге Язмадагы ачык һәм логик җаваплар мине канәгатьләндерде
07. «Төш юрау Аллаһы иркендә түгелме?»
08. Рухи сорауларга җавап
09. Битләр исемлеге
10. 1
11. 2
12. 3
13. 4
14. 5
15. 6
16. 7
17. 8
18. 9
19. 10
20. 11
21. 12
22. 13
23. 14
24. 15
25. 16
<!-- mdformat-toc start --slug=github --no-anchors --maxlevel=6 --minlevel=1 -->
- [Эшебез Ошасын Өчен, Нәрсә Эшләргә?](#%D1%8D%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%B7-%D0%BE%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD-%D3%A9%D1%87%D0%B5%D0%BD-%D0%BD%D3%99%D1%80%D1%81%D3%99-%D1%8D%D1%88%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B3%D3%99)
- [Эшебез ошасын өчен, нәрсә эшләргә?](#%D1%8D%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%B7-%D0%BE%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD-%D3%A9%D1%87%D0%B5%D0%BD-%D0%BD%D3%99%D1%80%D1%81%D3%99-%D1%8D%D1%88%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B3%D3%99)
- [3—6 БИТ](#3%E2%80%946-%D0%B1%D0%B8%D1%82)
- [АВЫР ЭШ. Әле дә модадамы?](#%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D1%80-%D1%8D%D1%88-%D3%99%D0%BB%D0%B5-%D0%B4%D3%99-%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B)
- [Эшне яратыр өчен нәрсә эшләргә?](#%D1%8D%D1%88%D0%BD%D0%B5-%D1%8F%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80-%D3%A9%D1%87%D0%B5%D0%BD-%D0%BD%D3%99%D1%80%D1%81%D3%99-%D1%8D%D1%88%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B3%D3%99)
- [Ни өчен Изге Язмаларны тикшерергә кирәк?](#%D0%BD%D0%B8-%D3%A9%D1%87%D0%B5%D0%BD-%D0%B8%D0%B7%D0%B3%D0%B5-%D1%8F%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B-%D1%82%D0%B8%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%80%D0%B3%D3%99-%D0%BA%D0%B8%D1%80%D3%99%D0%BA)
- [Изге Язмадагы ачык һәм логик җаваплар мине канәгатьләндерде](#%D0%B8%D0%B7%D0%B3%D0%B5-%D1%8F%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D1%8B-%D0%B0%D1%87%D1%8B%D0%BA-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA-%D2%97%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B5-%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B3%D0%B0%D1%82%D1%8C%D0%BB%D3%99%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5)
- [«Төш юрау Аллаһы иркендә түгелме?»](#%C2%AB%D1%82%D3%A9%D1%88-%D1%8E%D1%80%D0%B0%D1%83-%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%BB%D1%8B-%D0%B8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D3%99-%D1%82%D2%AF%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%C2%BB)
- [РУХИ СОРАУЛАРГА ҖАВАП](#%D1%80%D1%83%D1%85%D0%B8-%D1%81%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B0-%D2%97%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BF)
<!-- mdformat-toc end -->
# **Эшебез Ошасын Өчен, Нәрсә Эшләргә?**
**Эчтәлек**
**БРОШЮРА ТЕМАСЫ:**
— ------------------
# **Эшебез ошасын өчен, нәрсә эшләргә?**
### **3—6 БИТ**
Авыр эш. Әле дә модадамы? 3
Эшне яратыр өчен нәрсә эшләргә? 4
БУ БАСМАДА ШУЛАЙ УК:
— -------------------
Изге Язмалар нигезендә сөйләшү
Ни өчен Изге Язмаларны тикшерергә кирәк? 7
Изге Язмалар тормышны үзгәртә
Изге Язмадагы ачык һәм логик җаваплар мине канәгатьләндерде 10
Иманнарын үрнәк итеп тотыгыз
«Төш юрау Аллаһы иркендә түгелме?» 12
Рухи сорауларга җавап 16
ОНЛАЙН КҮБРӘК УКЫГЫЗ
— -------------------
[Башка рухи сорауларга җавап](http://www.jw.org/finder?docID=502012498&wtlocale=TAT)
[Изге Язмаларда кеше фикерләре язылганмы?](http://www.jw.org/finder?docID=502012498&wtlocale=TAT)
(ИЗГЕ ЯЗМАЛАР ТӘГЪЛИМАТЛАРЫ >
[РУХИ СОРАУЛАРГА ҖАВАП](http://www.jw.org/finder?docID=1011202&wtlocale=TAT) дигән сылтама буенча барыгыз)
**БРОШЮРА ТЕМАСЫ | ЭШЕБЕЗ ОШАСЫН ӨЧЕН, НӘРСӘ ЭШЛӘРГӘ?**
# **АВЫР ЭШ. Әле дә модадамы?**
Алексның эшли торган компаниясе күченә. Грузовикка коробкалар ташый-ташый, ул сулап куя. «Әллә миңа гомер буе шунда эшләргәме? — дип эченнән генә уйлый ул.— Кайчан инде мин юньле эш табармын? Их, бөтенләй *эшләмәскә* иде!»
Күпләр бүген Алекс кебек уйлый. Аларның авыр эш эшлисе килми. Аарон исемле бер автомеханик болай ди: «Күп кенә кешеләр кара эш аларны түбәнсетә дип саный. Алар: „Яхшырак эш тапсам, шунда ук таярмын“,— дип уйлый».
Ни өчен күпләрнең авыр эштә эшлисе килми? Бәлки, алар массакүләм мәгълүмат чараларының «идеаль» тормышка карашын үзләштергәндер. Алар балда-майда йөзеп бармакка бармак та сукмыйча яшәргә тели. Мэттью исемле бер техник хезмәткәр болай ди: «Күпләр, үзеңне тәэмин итәр өчен авыр эштә эшләсәң, әллә ни зур уңышка ирешмәссең, дип уйлый». Җыештыручы булып эшли торган Шейн исемле бер ир-ат шундый ук фикергә килгән. Ул: «Бүген эш хакы өчен тулы көн эшләргә теләүче кеше инде юк»,— ди.
Башка кешеләр исә авыр эш ярата. Алар үз тормышлары белән канәгать. Мәсәлән, Дэниел исемле 25 яшьлек төзүче: «Минемчә, авыр эш эшләсәң, зур канәгатьлек кичерерсең, ә изге максат өчен эшләсәң, шатлыгың тагы да зуррак булыр»,— ди. 23 яшьлек Андре Дэниел белән ризалаша: «Эшләү шатлык белән канәгатьлек китерә. Эшеңне киметсәң һәм ялкаулансаң, шатлыгың озакка җитмәс, ләкин ямансулы хисләргә бирелерсең».
Дэниел һәм Андре кебек кешеләр авыр эшкә уңай караш белән карарга ничек өйрәнгән? Кыскача әйткәндә, Изге Язмалардагы принциплар буенча яшәп. Изге Язмалар авыр эшнең әһәмиятен төшерми. Ул тырышып һәм көч куеп эшләүне мактап телгә ала. Аллаһы Сүзе эшләргә генә түгел, ә эшне *яратырга* да өйрәтә.
Изге Язмалардагы кайсы принциплар безгә эшебезне яратырга булышыр? Әйдәгез, киләсе мәкаләдән кайберләрен карап чыгыйк.
**БРОШЮРА ТЕМАСЫ | ЭШЕБЕЗ ОШАСЫН ӨЧЕН, НӘРСӘ ЭШЛӘРГӘ?**
# **Эшне яратыр өчен нәрсә эшләргә?**
«Әгәр берәү ашап-эчүдән һәм үзенең һәр эшеннән тәм һәм игелек таба икән, бу, димәк, аңа Аллаһы биргән нигъмәттер» (Вәгазьче 3:13). Аллаһы безнең эштән шатлык табуыбызны тели. Алай булса, әллә ул безгә моны *ничек* эшләргә икәнен аңлатмасмы? (Ишагыя 48:17) Әлбәттә, аңлатыр! Ул моны үз Сүзе — Изге Язмалар аша эшли. Әйдәгез, эшне яратуга кагылышлы Изге Язмалардагы кайбер киңәшләрне карап чыгыйк.
**ЭШКӘ УҢАЙ КАРАШ БЕЛӘН КАРАГЫЗ**
— --------------------------------
Ничек кенә эшләсәгез — башыгыз беләнме, кулыгыз беләнме, яисә икесе белән бергәме, «һәр хезмәтнең табышы булганын» онытмагыз (Гыйбрәтле сүзләр 14:23). Нинди табыш турында сүз бара? Тырыш хезмәтнең бер «табышы» — үз-үзеңне тәэмин итү. Әлбәттә, Аллаһы үзенең эчкерсез хезмәтчеләре турында кайгыртырга вәгъдә итә (Маттай 6:31, 32). Ләкин ул безнең дә өлеш кертүебезне, ягъни бөтен көчебезне куеп намус белән эшләвебезне тели (2 Тисалуникәлеләргә 3:10).
Шулай итеп, эш «табыш» алырга яхшы мөмкинлек бирә. Эш — бурычыбызны үтәү өчен иң яхшы юл. «Үз-үзеңне тәэмин итә алсаң, син инде мактауга лаек,— ди 25 яшьлек Джошуа.— Кирәк-яракларың өчен түли алсаң, димәк, эшең үз максатына иреште».
Тырыш хезмәтнең тагын бер «табышы» — үз-үзеңне хөрмәт итү. Тырышып хезмәт иткәндә, кеше үз көчен аямый. Әгәр без эшебезне — ошамаса да, авыр булып тоелса да — намус белән башкарабыз икән, димәк, без үз-үзебезгә тугры калабыз, ә, нәтиҗәдә, канәгатьлек хисе кичерәбез. Башка сүзләр белән әйткәндә, без ялкаулыкны җиңәбез (Гыйбрәтле сүзләр 26:14). Әйе, эш зур канәгатьлек китерә. «Көне буе эшләгәннән соң мин шундый канәгать! — дип әйтә беренче мәкаләдә искә алынган Аарон.— Бәлки, минем хәлем юктыр, ә, бәлки, эшләгәннәрем игътибарсыз калгандыр, әмма мин „табышны“ алганымны беләм».
**ТЫРЫШЫП ХЕЗМӘТ ИТЕГЕЗ**
— ------------------------
Изге Язмалар «үз эшенең остасы булган» ир-атларны һәм «кулларын һич эшсез тотмас» хатын-кызларны мактап телгә ала (Гыйбрәтле сүзләр 22:29; 31:13). Тырышлыкларсыз кеше оста булып китә алмый. Берәр нәрсә кулдан килмәсә, без моны яратып башкарырбызмы? Ай-һай. Шул сәбәптән күп кенә кешеләр эшләрен яратмый; алар эш осталыкларын яхшыртырга бер дә тырышмый.
Чынлыкта кеше теләсә нинди эштән шатлык таба ала, моның өчен аңа бары тик эшенә дөрес караш белән карарга, ягъни эшен тырышып башкарырга өйрәнергә кирәк. «Берәр эшне бөтен көчен куеп эшләп җимешләрен урган кеше канәгатьлек хисе кичерә,— ди 24 яшьлек Уильям.— Ашык-пошык эшләгән һәм көчен кызганган кеше исә андый хисне беркайчан да кичермәс».
**ЭШНЕҢ БАШКАЛАР ӨЧЕН ФАЙДАСЫ ТУРЫНДА УЙЛАНЫГЫЗ**
— ------------------------------------------------
Күпме акча эшләгәнегез турында чамадан тыш уйламагыз. Моның урынына үз-үзегезгә: «Ни өчен бу эш мөһим? Аны башкармасам яисә начар башкарсам, нәтиҗәсе нинди булыр? Эшемнең башкалар өчен файдасы бармы?» — дигән сораулар биреп уйланыгыз.
Аеруча соңгы сорауны биреп уйлану мөһим, чөнки эшебезнең башкаларга нинди яктан файдалы булуын белсәк, эшебез безгә күбрәк шатлык китерәчәк. Гайсә пәйгамбәр үзе: «Алуга караганда бирүдә бәхет күбрәк»,— дигән (Рәсүлләр 20:35). Безнең хезмәтебездән эшкә яллаучылар һәм эш бирүчеләр генә түгел, ә шулай ук башка кешеләр дә файда ала. Болар — гаиләбез әгъзалары һәм мохтаҗлар.
**Гаиләбез әгъзалары.** Гаилә башы үз якыннарын тәэмин итәр өчен тырышып хезмәт итсә, якыннары ике яктан файда ала. Беренчедән, ул үз гаиләсен кирәк-яраклар — ризык, кием-салым һәм яшәү урыны белән тәэмин итә. Шулай итеп, ул Аллаһының кушуы буенча «гаиләсенең ихтыяҗларын кайгырта» (1 Тимутигә 5:8). Икенчедән, ашатучы тырышып хезмәт итү ягыннан үрнәк күрсәтә. «Әтием намуслы эшләп яхшы үрнәк күрсәтә,— дип әйтә беренче мәкаләдә искә алынган Шейн.— Ул — намуслы кеше, гомере буе тырышып хезмәт итә, гомернең зур өлешен балта остасы булып эшләде. Мәсәлән, ул мине эшне яратырга өйрәтте; мин үз кулым белән башкалар өчен файдалы әйберләр ясарга өйрәндем».
**Мохтаҗлар.** Рәсүл Паул мәсихчеләргә «мохтаҗларга бирерлек» нәрсәләре «булсын өчен... тырышып» эш башкарырга киңәш иткән (Эфеслеләргә 4:28). Аның сүзләре чыннан да хак: үзебезне һәм гаиләбезне тәэмин итәр өчен тырышып хезмәт итсәк, без уңышсызлыкка дучар булган кешеләргә ярдәм итә алырбыз (Гыйбрәтле сүзләр 3:27). Тырыш хезмәт нәтиҗәсендә без бирүдән зур шатлык табарбыз.
**ИКЕ АРА ҮТЕГЕЗ**
— -----------------
Таудагы вәгазендә Гайсә: «Хакимлеккә ия берәрсе сине бер ара җир үтәргә мәҗбүр итсә, аның белән ике ара үт»,— дигән (Маттай 5:41). Бу сүзләрдәге принципны эшебезгә карата ничек кулланып була? Көчегезне кызганыр урынына, кирәк булганны гына түгел, ә *күбрәкне* эшләр өчен юллар эзләгез. Максатлар куегыз, эшегезне сыйфатлырак яки тизрәк башкарырга тырышыгыз. Нәрсә генә — хәтта вак нәрсәләр эшләсәгез дә, бар көчегезне куеп эшләгез.
Ике ара үтсәгез, эшегезне күбрәк яратырсыз. Сәбәп нәрсәдә? Сезнең *үзегезнең* хуҗа булуыгызда. Сез күбрәкне мәҗбүриләп түгел, ә үз ихтыярыгыздан бирерсез (Филимунга 14). Моның турында Гыйбрәтле сүзләр 12:24 тә әйтелә: «Тырыш кеше хакимлек итәр, ә ялкау кеше кол булыр». Бәлки, безгә туры мәгънәдә коллар булырга я мәҗбүри рәвештә эшләргә туры килмәстер. Шулай да көчебезне кызгансак, үзебезне башкаларның кураена биюче кол итеп сизәрбез. Ә ике ара үткән кеше турында алай әйтеп булмый. Кирәгеннән күбрәкне *үз иреге белән* эшләгәнгә, ул үзенә-үзе хуҗа һәм үз ихтыярын үтәп яши.
**ЭШЕГЕЗ ТИЕШЛЕ УРЫНДА БУЛСЫН**
— ------------------------------
Тырышып хезмәт итү мактауга лаек, шулай да тормышыбызда аннан мөһимрәк нәрсә бар. Изге Язмаларда тырыш кеше мактап телгә алына (Гыйбрәтле сүзләр 13:4). Ләкин анда көне-төне эшләргә киңәш ителми. «Бер уч нигъмәткә канәгать булып, тыныч күңел белән яшәү күп хезмәт һәм күңел тынычлыгын сарыф итеп ирешелгән байлыктан яхшырак»,— дип әйтелә Вәгазьче 4:6 да. Бу сүзләр нәрсәне аңлата? Эшкә бирелгән кеше бар вакытын, көчен эшкә сарыф иткәнгә, беркайчан да үз хезмәтенең җимешен ура алмас. Ул байлыкка ирешергә теләп, «күңел тынычлыгын сарыф итәр», һәм аның эше мәгънәсез булыр.
Изге Язмалардагы киңәшләр безгә эшне тиешле урынга куярга булыша. Инҗилдә тырыш хезмәт мактап телгә алынса да, анда шулай ук «нәрсә мөһимрәк, шуны аера белегез» дип әйтелә (Филипиялеләргә 1:10). Ә нәрсә мөһимрәк соң? Мәсәлән, туганнар һәм дуслар белән аралашу. Ләкин Аллаһы Сүзен уку һәм язылганнар турында уйлану кебек рухи эшләр тагы да мөһимрәк.
Барысын тиешле урында тота белгән кеше эштән аеруча зур шатлык кичерә. «Минем элекке начальнигым эшкә дөрес караш белән карый, бу яктан ул яхшы үрнәк күрсәтә,— ди югарыда искә алынган Уильям.— Ул тырышып хезмәт итә һәм эшне сыйфатлы итеп башкара, шуңа күрә аның үз клиентлары белән яхшы мөнәсәбәтләр. Әмма көн азагында, эшне бетергәч, ул үзенең бөтен игътибарын инде эшенә түгел, ә гаиләсенә һәм гыйбадәт кылуга туплый белә. Һәм беләсезме нәрсә? Аның кебек бәхетле кешеләр бик аз!»
**Аларның тырыш хезмәткә карашлары**
> «Көн азагында арыганлык сизсәм дә, мин канәгатьлек һәм шатлык кичерәм. Мин бу көнне чыннан да *эшләдем* дип әйтә алам» **(Ник).**
> «Эш турында әйткәндә, тырышып хезмәт ит. Берәр нәрсә эшләргә теләсәң, бөтен көчеңне куеп эшлә» **(Кристиан).**
> «Кеше кулыннан күп нәрсә килә ала. Мин тормыш кебек бүләкне югары бәялим, шуңа күрә тырышып хезмәт итәргә һәм башка кешеләргә ярдәм итәргә телим» **(Дэйвид).**
^ **(Мат. 6:31, 32)** Шулай итеп, беркайчан да: „Безгә нәрсә ашарга?“, я „Безгә нәрсә эчәргә?“, я „Безгә нәрсә кияргә?“ — дип кайгырмагыз. **32** Башка халыкларның төп кайгылары — шул бит. Ә күктәге Атагыз сезгә боларның барысы кирәк икәнен белә.
^ **(2 Тис. 3:10)** Әле яныгызда булганда, без сезгә: «Эшләргә теләмәүче ашамасын да»,— дигән сүзләрне боерык итеп әйтә идек.
^ **(Рәс. 20:35)** Мин сезгә һәр эштә шуны күрсәттем: сез, минем кебек эшләп, хәлсезләргә ярдәм итәргә һәм Хуҗабыз Гайсәнең: „Алуга караганда бирүдә бәхет күбрәк“,— дигән сүзләрен истә тотарга тиеш».
^ **(1 Тим. 5:8)** Ә инде кеше үз якыннарының, аеруча үз гаиләсенең ихтыяҗларын кайгыртмый икән, ул иманнан ваз кичкән һәм имансыздан да яманрак була.
^ **(Эфес. 4:28)** Урлашучы моннан ары урлашмасын, ә мохтаҗларга бирерлек берәр нәрсәсе булсын өчен, үз куллары белән тырышып, файдалы эш башкарсын.
^ **(Мат. 5:41)** Хакимлеккә ия берәрсе сине бер ара җир үтәргә мәҗбүр итсә, аның белән ике ара үт.
^ **(Фил. 14)** Әмма синең игелекле эшең мәҗбүриләп түгел, ә үз теләгеңнән булсын өчен, бернәрсәне дә синең ризалыгыңнан башка эшлисем килми.
^ **(Флп. 1:10)** шулай ук сез нәрсә мөһимрәк, шуны аера белсен дип һәм шуның белән Мәсих көненә кадәр кимчелексез калсын һәм башкаларның иманнарына киртә булмасын дип сорыйм
**ИЗГЕ ЯЗМАЛАР НИГЕЗЕНДӘ СӨЙЛӘШҮ**
# **Ни өчен Изге Язмаларны тикшерергә кирәк?**
Бу мәкалә — Йәһвә Шаһитләренең башка кешеләр белән була алган сөйләшүләренең берсе. Күз алдыгызга китерегез: Адел исемле Йәһвә Шаһите Эдуард исемле ир-ат янына килә.
**ИЗГЕ ЯЗМАЛАР ТАРИХИ ЯКТАН ТӨГӘЛ**
— ----------------------------------
**Эдуард:** Дөресен генә әйткәндә, мин әллә ни диндар кеше түгел. Шуңа күрә, бәлки, сезгә минем белән сөйләшеп вакытыгызны әрәм итмәскәдер?
**Адел:** Рәхмәт сезгә моның турында әйткәнегез өчен. Бер уңайдан, минем исемем Адел. Ә сезнеке ничек?
**Эдуард:** Эдуард.
**Адел:** Танышуыбызга бик шат.
**Эдуард:** Мин дә.
**Адел:** Сорасам буламы, сез дини гаиләдә үстегезме?
**Эдуард:** Әйе. Әмма укырга киткәч, диндарлыгым юкка чыкты.
**Адел:** Аңлашыла. Ә сез нинди фәннәр өйрәндегез?
**Эдуард:** Иҗтимагый фәннәрне һәм тарихны. Миңа һәрвакыт тарихны — кешелек тарихын өйрәнү кызык иде.
**Адел:** Әйе, тарих — чыннан да кызыклы фән. Бәлки, сез беләсездер, Изге Язмалар — тарихи китап. Сезнең кайчан да булса Изге Язмаларны тикшергәнегез бармы?
**Эдуард:** Дөресен генә әйткәндә, юк. Минем өчен Изге Язмалар һәрвакыт яхшы китап иде. Тик мин аның тарихи китап булуын белми идем.
**Адел:** Күрәсең, сез — киң карашлы кеше. Берничә минутыгыз булса, бер-ике мисал ярдәмендә Изге Язмаларның тарихи яктан төгәл булуына игътибар итәр идек.
**Эдуард:** Ярар. Әмма минем Изге Язмалар китабым юк.
**Адел:** Булмаса, минеке бар. Аннан бергә карый алабыз. Беренче мисал 1 Елъязма китабының 29 нчы бүлегендә, 26 һәм 27 нче шигырьләрендә язылган: «Шулай итеп, Ишай улы Давыт бөтен Исраил белән идарә итте. Ул Исраилдә 40 ел патшалык итте: 7 ел Хебрунда һәм 33 ел Иерусалимда».
**Эдуард:** Ә бу Изге Язмаларның тарихи яктан төгәл булуын ничек исбатлый?
**Адел:** Бервакыт Изге Язмаларны тәнкыйтьләүчеләр Давыт патша кебек кешенең булуын шик астына куйган.
**Эдуард:** Чыннан дамы? Ни өчен аларның шундый фикерләре туган?
**Адел:** Изге Язмалардан тыш Давыт кебек кешенең булганлыгын раслаучы башка дәлилләр булмаган. Әмма 1993 елны археологлар төркеме бер борынгы ташны тапкан, ул ташта «Давыт йортына» да, «Исраил патшасына» да кагыла торган сүзләр чокып язылган булган.
**Эдуард:** Кызык.
**Адел:** Изге Язмаларда искә алынган башка бер кешенең яшәгәне дә шик астына алынган. Бу кеше — Гайсә заманындагы идарәче Понти Пилат. Ул Инҗилдә Лүк китабының 3 нче бүлегендә, 1 нче шигырендә ул вакыттагы башка түрәләр арасында телгә алына.
**Эдуард:** Әйе, мин күрәм. Монда: «Яһүдиядә Понти Пилат идарә иткәндә, Һируд Гәлиләя өлкәсенең... башлыгы булган»,— диелә.
**Адел:** Дөп-дөрес. Күп еллар кайбер белгечләр Понти Пилат кебек кешенең чынында булганына шикләнгән. Әмма 50 ел элек Якын Көнчыгышта аның исеме чокып язылган таш табылган.
**Эдуард:** Алай икән. Минем моның турында ишеткәнем юк.
**Адел:** Изге Язмалар — кызык китап, шулай бит?
**Эдуард:** Әйе. Дөресен генә әйткәндә, мин Изге Язмаларны һәрвакыт сәнгать әсәре итеп саный идем. Бәлки, ул тарихи яктан төгәлдер, ләкин, минемчә, ул искергән һәм анда язылганнар тормышыбызда кулланырлык түгел.
**ИЗГЕ ЯЗМАЛАР — БОРЫНГЫ, ӘММА ЗАМАНЧА КИТАП**
— ---------------------------------------------
**Адел:** Күп кешеләр шулай уйлый. Әмма мин алай уйламыйм. Ни өчен дигәндә, чөнки гасырлар буе кешеләрнең ихтыяҗлары үзгәрмәгән. Мәсәлән, без һәрвакыт ризыкка, кием-салымга һәм яшәү урынына мохтаҗ. Безнең һәрвакыт кем беләндер аралашасы, гаилә тормышыбызда бәхетле буласы килә. Ризалашырсыздыр, боларның барысы безнең өчен мөһим. Шулай түгелме?
**Эдуард:** Әйе, шулай.
**Адел:** Изге Язмалардагы киңәшләр безгә бар бу өлкәләрдә булыша ала. Менә ни өчен Изге Язмаларны борынгы, әмма заманча китап дип атап була.
**Эдуард:** Ничек инде?
**Адел:** Башка сүзләр белән әйткәндә, Изге Язмалар күп гасырлар элек язылган булса да, андагы төп принциплар әле дә кулланырлык.
Изге Язмалар күп гасырлар элек язылган булса да, андагы төп принциплар әле дә кулланырлык
**Эдуард:** Хәзер аңлашыла. Ә нинди яклардан ул кулланырлык?
**Адел:** Акчаны тота белү, бәхетле гаилә тормышы һәм яхшы дус булу турында әйткәндә, Изге Язмалардагы принциплар безгә ярдәмгә килә ала. Алар дөрес юлны күрсәтүче карта сыман. Мәсәлән, бүген яхшы ир һәм гаилә башы булу авыр. Сез моның белән ризамы?
**Эдуард:** Әйе, риза. Безнең хатыным белән өйләнешкәнебезгә әле бер ел да юк. Безгә кайвакыт бер фикергә килү авыр.
**Адел:** Сез хаклы. Ләкин, беләсезме, Изге Язмалардагы ачык принциплар бу яктан булыша ала. Мисал өчен Инҗилнең Эфеслеләргә китабындагы 5 нче бүлекне ачып, 22, 23 һәм 28 нче шигырьләрне укыйк. Теләсәгез, үзегез укый аласыз.
**Эдуард:** Ярар. Монда болай дип әйтелә: «Хатыннар үз ирләренә Хуҗабызга буйсынгандай буйсынсыннар, чөнки Мәсих җыелышның башы булган кебек, ир дә хатынның башы. Мәсих исә җыелышның — үз тәненең коткаручысы». Ә 28 нче шигырьдә: «Нәкъ шулай ук ирләр дә хатыннарын үз тәннәрен яраткан кебек яратырга тиеш. Хатынын яратучы кеше үзен ярата»,— диелә.
**Адел:** Рәхмәт. Сезнеңчә, бу гади киңәшне ир белән хатын икесе дә кулланса, аларның гаилә тормышлары яхшырмас мыни?
**Эдуард:** Яхшырырдыр. Әйтүе җиңел, эшләве генә авыр.
**Адел:** Әйе, камил кеше юк. Әмма Инҗилнең шул үк бүлегендә башка бер шигырендә юл куючанлык турында әйтелә\*. Шунысын әйтү мөһим: гаиләдә һәрберсе акыллы эш итәргә һәм юл куючан булырга тиеш. Изге Язмаларда язылганнар бу яктан булыша ала. Без хатыным белән үзебез моңа инандык.
**Эдуард:** Кызык.
**Адел:** Йәһвә Шаһитләренең сайтыннан никах кору һәм гаилә тормышына кагылышлы кызык мәгълүмат табып була. Берничә минутыгыз булса, сайтыбыздагы кайбер фикерләргә күз салыр идек.
**Эдуард:** Ярар, бер-ике минутым булыр.
**Адел:** Әйбәт. Безнең сайтыбызның адресы — www.jw.org/ru/. Менә, аның баш бите.
**Эдуард:** Матур фото.
**Адел:** Монда төрле илләрдә вәгазьләүче Йәһвә Шаһитләре күрсәтелә. Менә, «Никахтагылар һәм әти-әниләр» дигән сылтама. Аны ачсак, төрле мәсьәләләргә кагылышлы кыска мәкаләләр күрербез. Кайсысы сезгә кызык?
**Эдуард:** «Никахтагы авырлыкларны чишәр өчен киңәшләр» дигән мәкалә. Нәкъ ул миңа кирәк иде!
**Адел:** Бу мәкаләдә авырлыкларны чишәр өчен дүрт адым китерелә. Менә бу абзацка игътибар итегезче. Эдуард, аны укый алмассызмы?
**Эдуард:** Ярар. Монда: «Әгәр аралашуны — никахның каны дип атасак, ярату белән хөрмәт — никахның йөрәге һәм үпкәләре булып чыга»,— дип әйтелә. Хм, миңа ошый бу мисал.
**Адел:** Рәхмәт сезгә. Монда Изге Язмаларның бер шигыре китерелә. Аңа бассагыз, ул ачылыр.
**Эдуард:** Әйе, күрәм. Эфеслеләргә 5:33. Монда: «Һәрберегез үз хатынын үзен яраткандай яратсын, ә хатын үз ирен тирән хөрмәт итсен»,— дип әйтелә.
**Адел:** Игътибар иттегезме, монда тормыш иптәше нәрсәгә *мохтаҗ*, аңа шуны *бирергә* кирәк дип әйтелә?
**Эдуард:** Сезнең нәрсә әйтәсегез килә?
**Адел:** Аңлатып карыйм. Ир — хатынының үзен хөрмәт итүен, ә хатын иренең «яратам» дигән сүзне ешрак әйтүен тели, шулай бит?
**Эдуард:** Әйе, шулай.
**Адел:** Ир үз яратуын ешрак күрсәтергә тырышса, хатынына аны хөрмәт итү җиңелрәк булмасмы әллә?
**Эдуард:** Бәлкем.
**Адел:** Карагыз әле, Изге Язмалардагы бер генә киңәш нинди зур файда китерә ала! Якынча 2 000 ел элек язылган булса да, ул бүген дә кулланырлык. Шигырьдә ирнең дә, хатынның да ихтыяҗлары исәпкә алына. Гаилә шул киңәш буенча эш итсә, «йөрәге һәм үпкәләре» сәламәт булачак.
**Эдуард:** Менә сиңа мә! Изге Язмаларда андый киңәшләр барлыгын белмәгән идем!
**Адел:** Эдуард, беләсезме, Изге Язмаларда әле күп нәрсә бар. Мин сезнең белән янә очрашып сайтыбыздагы бу мәкаләнең «Авырлыкларны чишәр өчен дүрт адым» дигән бүлекчәсен карап чыгуны дәвам итәргә теләр идем\*.
**Эдуард:** Ярар. Без хатыным белән бергә карарбыз.
Изге Язмалар белән бәйле, үзегезне борчый торган берәр соравыгыз бармы? Йәһвә Шаһитләренең ышанулары һәм дине турында беләсегез киләме? Алайса, киләсе тапкыр Йәһвә Шаһитләре белән сөйләшкәндә, аларга сораулар бирергә оялмагыз. Алар сезнең белән фикер алышырга бик шат булыр.
^ 43 абз. Эфеслеләргә 5:17 не карагыз.
^ 63 абз. Күбрәк белер өчен, «Изге Язмаларның хак тәгълиматлары» дигән китапның 14 нче бүлеген карагыз. Йәһвә Шаһитләре тарафыннан бастырылган.
^ **(Эфес. 5:22, 23)** Хатыннар үз ирләренә Хуҗабызга буйсынгандай буйсынсыннар, **23** чөнки Мәсих җыелышның башы булган кебек, ир дә хатынның башы. Мәсих исә җыелышның — үз тәненең коткаручысы.
^ **(Эфес. 5:28)** Нәкъ шулай ук ирләр дә хатыннарын үз тәннәрен яраткан кебек яратырга тиеш. Хатынын яратучы кеше үзен ярата,
^ **(Эфес. 5:28)** Нәкъ шулай ук ирләр дә хатыннарын үз тәннәрен яраткан кебек яратырга тиеш. Хатынын яратучы кеше үзен ярата,
^ **(Эфес. 5:33)** Шулай да һәрберегез үз хатынын үзен яраткандай яратсын, ә хатын үз ирен тирән хөрмәт итсен.
^ **(Эфес. 5:17)** Шуңа күрә уйламыйча эш итүегезне ташлагыз, ә Йәһвә ихтыярына төшенеп яшәгез.
**ИЗГЕ ЯЗМАЛАР ТОРМЫШНЫ ҮЗГӘРТӘ**
# **Изге Язмадагы ачык һәм логик җаваплар мине канәгатьләндерде**
Эрнест Лоуди сөйләде
- ТУУ ЕЛЫ: **1948**
- ТУГАН ИЛЕ: **ВЕНГРИЯ**
- ҮТКӘНДӘ: **ИҢ МӨҺИМ СОРАУЛАРГА ҖАВАП ЭЗЛӘГӘН**
**ТӘРҖЕМӘИ ХӘЛ.**
— ----------------
Мин Секе́шфехерварда (Венгрия) — тарихи вакыйгаларга бай якынча 1 000 еллык шәһәрдә туып үстем. Икенче бөтендөнья сугышыннан соңгы ямьсез шәһәр җимереклекләре әле дә күз алдымда.
Кечкенә чагымда мин бабай белән әби тәрбиясендә үстем. Аларны — аеруча әбием Элизабетны искә төшергәндә, күңелем назлы хисләр белән тула. Әбием минем күңелемә Аллаһыга ышануны сеңдерде. Инде өч яшемдә мин кич саен аның артыннан дога сүзләрен кабатлый идем; бу доганы Раббы догасы яисә үрнәк дога дип атыйлар. Шулай да бу доганың мәгънәсен мин утызлар тирәсендә генә аңладым.
Әти-әнием үз йорты белән яшәргә теләделәр һәм көне-төне эшләделәр. Шуңа күрә минем турында балачакта бабай белән әби кайгыртты. Шулай да ике атнага бер тапкыр шимбә көнне бөтен гаилә өстәл артында бергә җыела иде. Андый мизгелләрне мин бик кадерли идем.
1958 елны әти-әниемнең хыялы тормышка ашты; алар өчебез өчен яңа йорт сатып алды. Ниhаять, мин әти-әнием белән бергә яши башладым! Шатлыгым чиксез иде. Әмма алты айдан соң шатлыгым кинәт бетте. Әтием рактан вафат булды.
Мин үземә урын таба алмыйча газапландым. «Аллаһы Тәгаләм, мин бит сине әтиемне коткарырга сорадым. Ул миңа бик кирәк. Ни өчен соң син үтенечемне үтәмәдең?» дип дога кылганымны әле дә хәтерлим. Мине: «Әтием кайда микән? Күккә киттеме яисә бөтенләйгә юкка чыктымы?» — дигән сораулар борчый иде. Мин әтиләре исән булган балалардан көнләшә идем.
Елдан-ел мин зиратка көн саен диярлек йөри идем. Әтиемнең кабере янына тезләнеп: «Аллаһы Тәгаләм, әтиемнең кая булуын белергә ярдәм итче»,— дип үтендем. Шулай ук тормыш мәгънәсе турында дога кылдым.
13 яшьтә мин немец телен өйрәнергә булдым. Чиксез күп һәм төрле немец басмаларыннан мин сорауларыма җавап табармын дип уйладым. 1967 елда мин Йена (ул вакытта Көнчыгыш Германиянең өлеше) шәһәренә укырга киттем. Анда мин немец фәлсәфәчеләрнең китапларын, аеруча тормыш мәгънәсе турында язылган китапларын йотлыгып укып чыктым. Кайбер кызык нәрсәләргә юлыксам да, язучыларның берсе дә «ачлыгымны» баса алмады. Шуңа күрә мин җавап табу турында алга таба да дога кылып тордым.
**ИЗГЕ ЯЗМАЛАР ТОРМЫШЫМНЫ ҮЗГӘРТТЕ.**
— ------------------------------------
1970 елны мин Венгриягә кайттым, анда киләчәк хатыным Роза белән таныштым. Ул вакытта Венгриядә коммунизм режимы хөкем сөрә иде. Өйләнешүебездән соң озак вакыт узмастан без Австриягә күчендек. Тора-бара без Сиднейга (Австралия) күченергә теләдек, анда әниемнең бертуганы яши иде.
Австриядә мин эшне тиз таптым. Бер көнне хезмәттәшем: «Беләсеңме, синең сорауларыңа җавапны Изге Язмалардан табып була»,— дип әйтте. Ул миңа Изге Язмаларга нигезләнгән берничә китап бирде. Мин аларны йотлыгып укып чыктым. Күбрәк беләсе килгәнгә, мин бу китапларны нәшрият итүчеләргә — Йәһвә Шаһитләренә яздым һәм күбрәк әдәбият сорадым.
Өйләнешүебезгә бер ел тулгач, безнең янга Австриядәге бер яшь Йәһвә Шаһите килде. Ул мин сораган әдәбиятны китерде һәм миңа Изге Язмалар өйрәнүен тәкъдим итте. Мин ризалаштым. Белем алу теләгем булганга, без атнага ике тапкыр очраша идек, һәр «дәреснең» дәвамы якынча 4 сәгать иде!
Миңа Йәһвә Шаһитләренең Изге Язмалар нигезендә өйрәткәннәре бик ошый иде. Алар миңа венгр телендәге Изге Язмаларымны ачып Аллаһының исеме Йәһвә икәнен күрсәткәч, мин ышанып бетмәдем. Чиркәүгә 27 ел йөрсәм дә, минем бер тапкыр да Аллаһы исемен ишеткәнем булмады. Изге Язмадагы ачык һәм логик җаваплар мине канәгатьләндерде. Мәсәлән, мин «Кеше үлгәч аның белән нәрсә була?» дигән сорауга җавапны белдем. Үлгән кеше каты йоклаучы сыман, бернәрсә дә белми һәм сизми (Вәгазьче 9:5, 10; Яхъя 11:11—15). Шулай ук мин Аллаһының җирне оҗмахка әйләндерергә вәгъдә иткәнен белдем. Инҗилдә: «Үлем... инде булмаячак»,— диелә (Ачылыш 21:3, 4). Мин әтиемне яңадан күрергә өметләнәм, чөнки оҗмахта, ягъни яңа дөньяда кешеләр «үледән тереләчәк» (Рәсүлләр 24:15).
Роза да Изге Язмаларны өйрәнә башлады. Без рухи яктан тиз үстек һәм нибары ике ай эчендә бер басманы өйрәнеп чыктык! Без Шаһитләрнең Патшалык Залында үткән бер очрашуын да калдырмый идек. Йәһвә Шаһитләренең яратулары, ярдәм күрсәтүләре һәм бердәм булулары күңелебездә тирән эз калдырды (Яхъя 13:34, 35).
1976 елда безгә Роза белән Австралиягә керергә рөхсәт бирделәр. Күченгәч без шунда ук Йәһвә Шаһитләрен эзләп таптык. Алар арасында без үзебезне имин хис иттек. 1978 елны без үзебез Йәһвә Шаһитләре булып киттек.
**ТОРМЫШЫМ ЯХШЫРДЫ.**
— --------------------
Ниһаять, мин үземне озак борчыган сорауларыма җавап таптым. Йәһвә Аллаһыга якынлашкач, мин иң яхшы Атага ия булдым (Ягъкуб 4:8). Моннан тыш, мин үз әтиемне яңа дөньяда күрү өмете белән яшим. Бу өмет күңелемне җылыта (Яхъя 5:28, 29).
1989 елда без Роза белән Венгриягә кире кайтып, дини карашларыбыз турында дусларга, туганнарга һәм башка кешеләргә сөйләргә булдык. Без Изге Язмаларны өйрәнүен йөзләгән кеше белән үткәрдек! Бу кешеләрнең якынча җитмеше безгә Йәһвәгә хезмәт итүдә кушылды. Минем әнием дә алар арасында.
Сорауларыма җавап табарга теләп мин 17 ел буе дога кылдым. Шуннан соң инде 39 ел үтте, ә мин әле дә дога кылам. Ләкин хәзер мин: «Күктәге кадерле Атам, балачагымдагы сорауларыма җавап биргәнең өчен рәхмәт сиңа»,— дим.
^ **(Яхъя 11:11–15)** Шулай дигәннән соң Гайсә: «Дустыбыз Лазар йоклап киткән, әмма мин аны уятырга барам»,— дип өстәде. **12** Шунда шәкертләре: «Хуҗабыз, йоклап киткән икән, димәк савыгыр»,— диделәр. **13** Гайсә аның үлгәнлеге турында әйткән иде, ә алар, ул гадәттәге йокы турында сөйли, дип уйладылар. **14** Шуңа күрә Гайсә аларга турыдан-туры болай дип әйтте: «Лазар үлде. **15** Үземнең анда булмаганыма шатланам, чөнки хәзер сезнең иманыгыз ныгыячак. Әйдәгез, аның янына барыйк».
^ **(Ачыл. 21:3, 4)** Шуннан соң мин тәхеттән килгән көчле тавыш ишеттем. Ул болай диде: «Менә! Аллаһының чатыры кешеләр белән бергә, һәм ул алар белән бергә яшәячәк. Алар аның халкы булачак, һәм Аллаһы үзе алар белән булачак. **4** Ул аларның һәр күз яшен сөртәчәк, һәм үлем, кайгы, ачы тавыш, авырту инде булмаячак. Чөнки элеккегеләр үтеп китте».
^ **(Рәс. 24:15)** Тәкъва кешеләр дә, тәкъва булмаганнар да үледән тереләчәк дип, алар кебек үк, мин дә Аллаһыга өмет баглыйм.
^ **(Яхъя 13:34, 35)** Сезгә яңа әмер бирәм: бер-берегезне яратыгыз. Бер-берегезне мин сезне яраткандай яратыгыз. **35** Бер-берегезне яратуыгыздан барысы да сезнең минем шәкертләрем булуыгызны белерләр».
^ **(Ягък. 4:8)** Аллаһыга якынлашыгыз, ул да сезгә якынлашыр. Гөнаһ кылучылар, кулларыгызны сафландырыгыз; икеләнүчеләр, йөрәкләрегезне пакьләндерегез.
^ **(Яхъя 5:28, 29)** Моңа гаҗәпләнмәгез, чөнки вакыт якынлашып килә, һәм шул вакытта, аның тавышын ишетеп, кабердәгеләрнең һәммәсе **29** чыгачак; яхшылык кылганнар — яшәү өчен, ә бозыклык кылганнар — хөкем ителү өчен терелеп торачак.
**ИМАННАРЫН ҮРНӘК ИТЕП ТОТЫГЫЗ | ЙОСЫФ**
# **«Төш юрау Аллаһы иркендә түгелме?»**
ЙОСЫФ караңгы коридор буйлап бара. Кызуда каты эшләгәнгә, аның йөзеннән бөрчек-бөрчек тир тамчылары ага. Мисыр кояшы кыздырган төрмәдә әле генә ягылган мунчада шикелле эссе. Ул төрмәдәге һәр кирпечне, стенадагы һәр ярыкны белә төсле. Аның дөньясы төрмә эче белән чикләнә. Андагы кешеләр аны югары бәяләсә дә, ул барыбер тоткын булып кала.
Аның үз уйларында элекке тормышына — Хебрундагы кыялы тау битләрендә әтисенең көтүен көткән чакларга әллә ничә тапкыр әйләнеп кайтканы бар! 17 яшендә әтисе Ягъкуб аңа йөкләмә биреп берничә дистә километр ераклыкта урнашкан җиргә җибәргән. Әмма ул элеккечә иркенләп йөри алмый. Йосыфның абыйлары көнчелеккә һәм көчле нәфрәткә бирелеп аны коллыкка саткан. Ул Мисырга эләккән һәм башта Мисыр фиргавененең сарай хезмәтчесе Потифарда хезмәт иткән. Йосыф хуҗасы күзендә абруй казанган, әмма Потифарның хатыны яла яккач һәм үзен көчләүдә гаепләгәч, төрмәгә эләккән\* (Тәүратның Яратылыш китабы, 37 һәм 39 нчы бүлекләр).
Йосыфка инде 28 яшь. Коллыкта, төрмәдә ул якынча ун ел үткәргән. Аның өметләре һич тә акланмаган. Кайчан да булса ул азат булырмы, үзенең картлык көненә җиткән яраткан әтисен һәм энесен Биньяминны яңадан күрерме? Бу төрмәдә ул ничә еллар утырыр?
Сезнең Йосыф кичергән хисләргә охшаш хисләр кичергәнегез бармы? Бәлки, сезнең яшьлек өметләрегез тормышка ашмагандыр. Ә бәлки, авырлыкларыгызның очы-кырые күренмидер. Алай булса, сез чыгу юлын яисә җитәрлек көч таба алмыйча интегәсездер. Йосыфның иманын үрнәк итеп тотыгыз. Ничек итеп? Әйдәгез, моны белик.
**«РАББЫ ЙОСЫФНЫҢ ЯНЫНДА БУЛДЫ»**
— --------------------------------
Йосыф Аллаһысы Йәһвәнең үзен беркайчан да калдырмаячагын белгән. Бу аңа бар авырлыкларга түзәргә көч өстәгән. Чит җирдә дә Йәһвә Йосыфны фатихалар өчен юллар тапкан. Тәүратта: «Раббы Йосыфның янында булды, мәрхәмәтен ирештереп, зинданбашы күңелендә Йосыфка карата рәхимле караш уятты»,— диелгән (Яратылыш 39:21—23). Йосыф тырышып эшләвен дәвам иткән, шуңа күрә Аллаһының аны фатихалар өчен нигезе булган. Йәһвә һәрвакыт Йосыф янында булган, бу Йосыфны бик юаткандыр!
Йәһвә Йосыфның үз гомерен төрмәдә үткәрүен теләгәнме? Йосыфка фаразлар кыласы гына калган, әмма ул, һичшиксез, күңелен Аллаһыга дога кылып бушаткан. Ярдәм еш кына көтмәгән яктан килә, Йосыфның очрагында да шулай булган. Бер көнне зинданда ыгы-зыгы күтәрелгән: фиргавеннең ике сарай хезмәтчесен — баш икмәкчесен һәм баш шәрабчысын төрмәгә утыртканнар (Яратылыш 40:1—3).
Тән сакчылары башлыгы Йосыфка шул ике тоткынга — элекке сарай хезмәтчеләренә хезмәт күрсәтү вазифасын йөкләгән\*. Бер төнне бу ике тоткын ачык, серле төш күргән. Иртән Йосыф яннарына кергәч, аларның аптырашып утырганнарына игътибар иткән. Шуннан ул: «Бүген сезнең нигә чырайларыгыз бик боек?» — дип сораган (Яратылыш 40:3—7). Күрәсең, Йосыфның үзен йомшак тотуы аларны күңелләрен куркусыз бушатырга этәргән. Бу сөйләшүдән соң тормышы ничек үзгәрәчәген Йосыф хәтта күз алдына да китерә алмаган. Ләкин шул ике ир кешенең хәлен белешмәгән булса, бу сөйләшү булмас иде. Йосыф үрнәге өстеннән уйланып, без үз-үзебезгә: «Аллаһыга карата иманым башкаларга күрсәткән игътибарымнан күренәме?» — дигән сорау бирә алабыз.
Йосыф үзен башка тоткыннар белән йомшак тоткан һәм аларга хөрмәт күрсәткән
Бу ике тоткын үзләрен төнлә күргән төшләре борчыганын һәм бу төшләрнең мәгънәсен аңлатучы булмаганын сөйләгән. Мисырлылар төшләргә зур әһәмият биргән һәм төш юраучыларның тәэсирендә булган. Шәрабчы белән икмәкче үз төшләренең чыганагы Йосыф Аллаһысы Йәһвә икәнен белмәгән. Ә Йосыф белгән. Ул: «Төш юрау Аллаһы иркендә түгелме?» — дигән (Яратылыш 40:8). Йосыфның сүзләре Изге Язмаларны эчкерсез өйрәнүчеләр өчен әле дә әһәмиятле. Һәр иман итүче Йосыфтан үрнәк алып басынкылык күрсәтсә иде! Безгә Аллаһы сүзенең төгәл мәгънәсен аңлар өчен горурлыгыбызны басарга һәм Аллаһыга таянырга кирәк (1 Тисалуникәлеләргә 2:13; Ягъкуб 4:6).
Йосыф: «Миңа [төшләрегезне] сөйләгезче»,— дигән. Башта үз төшен шәрабчы сөйләгән. Ул чәчәк аткан өч ботаклы йөзем агачын күргән. Җимешләре өлгергәч, имеш ул сок чыгарып фиргәвеннең касәсенә салган. Йәһвәнең ярдәме белән Йосыф төшнең мәгънәсен шунда ук аңлаган. Ул шәрабчыга: «Өч ботак — ул өч көн; өч көннән фиргавен сине... элеккеге урыныңа кире кайтарачак»,— дигән. Өмет чаткысы шәрабчының йөзен яктырткан, һәм Йосыф аңардан: «Изгелек күрсәтеп, минем хакта фиргавенгә сүз җиткер»,— дип үтенгән. Ул үз иленнән урлап кителгәнен һәм зинданга бер сәбәпсез ябып куелганын әйткән (Яратылыш 40:9—15).
Йосыфның төшне яхшы юравын күреп икмәкче дәртләнеп киткән һәм Йосыфтан үз төшен дә аңлатып бирүен сораган. Төштә ул башы өстендә икмәк белән тулы өч үрмә кәрзин күргән. Бер кәрзиндәге ризыкны имеш чукып-чукып кошлар алып киткән. Аллаһы бу табышмакның мәгънәсен Йосыфка ачкан. Әмма икмәкченең шатланыр өчен сәбәбе булмаган. «Төшнең тәгъбире болай: өч кәрзин — ул өч көн; өч көннән фиргавен сине... югары күтәрәчәк — сине агачка асып куячак, күк кошлары исә чукып-чукып синең тәнеңдәге итне ашаячаклар»,— дип әйткән Йосыф (Яратылыш 40:16—19). Аллаһының башка тугры хезмәтчеләре кебек, Йосыф та Аллаһының яхшы хәбәрләрен һәм хөкемнәрен кыюлык белән җиткергән (Ишагыя 61:2).
Өч көннән соң Йосыфның сүзләре тормышка ашкан. Фиргавен үз туган көнен бәйрәм иткән; бу бәйрәмне борынгы заманнарда Аллаһы халкы уздырмаган. Шунда ул үзенең ике хезмәтчесенә хөкем чыгарган. Ул баш икмәкчене агачка аскан, ә баш шәрабчыны, Йосыф аларга юраганча, элекке урынына кайтарган. Әмма бу ышанычсыз кеше, кызганычка каршы, Йосыф турында оныткан (Яратылыш 40:20—23).
**«БУ МИНЕМ КОДРӘТЕМДӘ ТҮГЕЛ»**
— ------------------------------
Ике ел узган (Яратылыш 41:1). Йосыфны бу вакыт эчендә әллә нинди уйлар борчыгандыр! Йәһвә аңа шәрабчы белән икмәкченең серле төшләренең мәгънәсен ачкач, аның күңелендә өмет тугандыр. Бәлки, ул көн саен шул өмет белән уянгандыр һәм бу көн аның иреккә чыгу көне булыр дип өметләнгәндер. Көннәр артыннан айлар, айлар артыннан еллар уза барган, ләкин төрмә тормышында бер нәрсә дә үзгәрмәгән. Бу ике ел Йосыф өчен аеруча авыр булган. Шулай да ул һәрвакыт Аллаһысына — Йәһвәгә таянган. Өметсезлеккә бирелер урынына, ул түземлелек күрсәткән һәм бар сынауларны кичереп көчлерәк булып киткән (Ягъкуб 1:4).
Бу авыр көннәрдә һәрберебезгә түземлелек күрсәтү мөһим. Авырлыкларыбызны кичереп чыгар өчен, безгә кыюлык, сабырлык һәм җан тынычлыгы кирәк. Боларны безгә Аллаһы Тәгалә генә бирә ала. Йосыфка булышлык күрсәткән кебек, ул безгә дә төшенкелеккә бирелмичә өметебезгә тотынып яшәргә ярдәм итәр (Римлыларга 12:12; 15:13).
Бәлки, шәрабчы Йосыф турында оныткандыр, әмма Йәһвә аны һәрвакыт истә тоткан. Бер төнне фиргавен Аллаһыдан ике сәер төш күргән. Берсендә патша Нил елгасыннан башта көр-симез җиде сыер, ә алар артыннан гәүдәгә бик тә ябык җиде сыер чыкканын күргән. Ябык сыерлар симезләрен ашаган. Шуннан соң фиргавен төштә бер сабактан тук-симез орлыклы җиде башак үсеп чыкканын күргән. Ләкин ач орлыклы, көнчыгыш җилләреннән тәмам куырылып беткән җиде башак үсеп чыккан да, әлеге тук-симез орлыклы башакларны йотып-ашап бетергән. Иртән уянгач фиргавеннең бөтен җаны-рухы тынычсызланган. Ул Мисырның барлык акыл ияләрен, тәгъбирчеләрне чакыртып аларга үзенең төшләрен аңлатып бирергә кушкан. Ләкин беркем дә аңлатып бирә алмаган (Яратылыш 41:1—8). Ни өчен? Сәбәбе билгесез: бәлки, алар бер фикергә килә алмагандыр, ә бәлки, аптырашта калгандыр. Һәрхәлдә, фиргавен җавапсыз калган, ә аның бу табышмакны шулкадәр аңлыйсы килгән.
Ниһаять, шәрабчы Йосыфны искә төшергән! Ул вөҗдан газабы кичерә башлаган һәм фиргавенгә төрмәдә утыручы бер яшь гаҗәеп егет турында әйткән. Ул аңа бу егетнең ике ел элек үзенең һәм икмәкченең төшен төгәл юраганын сөйләгән. Фиргавен шунда ук Йосыфны төрмәдән чакырткан (Яратылыш 41:9—13).
Фиргавеннең хәбәрчеләре патша әмерен җиткергәч Йосыфны нинди уйлар борчыганын күз алдыбызга китерик. Ул тиз генә киемен алмаштырган, кырынган һәм, күрәсең, мисырлыларның йоласы буенча чәчен пеләшкә алдырган. Йосыф, һичшиксез, Йәһвәдән патша белән очрашуны фатихаласын дип ялварып сораган! Тиздән ул бай патша сараена фиргавен алдына килеп баскан. Тәүратта болай дип әйтелә: «Фиргавен аңа болай диде: „Мин бер төш күрдем, әмма аны юрап аңлатырдай кеше юк. Ә синең турыда, төшләрне ишетүгә үк юрый белә, диләр“». Йосыфның җавабыннан басынкы булуы һәм үз Аллаһысына ышануы күренгән. «Бу минем кодрәтемдә түгел. Фиргавенгә хәерле җавапны Аллаһы Үзе ирештерер»,— дигән ул (Яратылыш 41:14—16).
Йосыф басынкылык белән фиргавенгә: «Бу минем кодрәтемдә түгел»,— дигән
Йәһвә басынкы, тугры кешеләрне ярата, шуңа күрә аның төшне акыл ияләренә һәм тәгъбирчеләргә түгел, ә Йосыфка ачканына гаҗәпләнәсе юк. Йосыф фиргавен күргән ике төшнең бер мәгънәле булуын аңлаткан. Бер үк хәбәрне ике тапкыр кабатлап Йәһвә бу хәбәрнең «хак булуын» күрсәткән. Ул аны, һичшиксез, гамәлгә ашырачак. Симез сыерлар һәм тук башаклар — ул Мисырдагы җиде ел муллык чоры, ә ябык сыерлар һәм ач орлыклы башаклар муллык чорыннан соңгы җиде ел кытлык буласын белдергән. Кытлык чоры шулкадәр авыр булачак, элекке муллык онытылачак (Яратылыш 41:25—32).
Фиргавен Йосыфның төшне төгәл юраганын аңлаган. Әмма нәрсә эшләп була соң? Йосыф билгеле чаралар күрергә тәкъдим иткән. Фиргавенгә, «зирәк акыллы бер адәм» табып, аны Мисыр җирләре өстеннән идарәче итеп куярга кирәк булган. Ул шул муллык елларында һәртөрле икмәктән җыелган азык-төлекне амбарларга туплап аны җиде еллык кытлык чорында мохтаҗлар ихтыяҗына кулланырга тиеш булган (Яратылыш 41:33—36). Йосыфның андый эшне башкарыр өчен җитәрлек осталыклары һәм сәләтләре булган, ләкин ул үзен тәкъдим итмәгән. Андый фикер аның башына да килмәгән, чөнки ул үз-үзенә түгел, ә басынкы булып Аллаһыга таянган. Йәһвәгә чын күңелдән ышансак, без үзебезгә чиктән тыш игътибар җәлеп итеп үзебезне тәкъдим итәргә тырышмабыз. Барысын да Йәһвә кулына тапшыруыбыз үзебезне кирәкмәгән борчылудан саклар.
**«МОНДЫЙ КЕШЕНЕ ТАГЫН КАЯН ТАБАРГА МӨМКИН?!»**
— ----------------------------------------------
Фиргавен һәм аның бар хезмәтчеләре Йосыфның тәкъдиме акыллы булуын абайлаган. Шулай ук патша Йосыфның акыллы сүзләре Аллаһыдан булганын аңлаган. Ул сарайдагы хезмәтчеләренә: «Аллаһының Рухын үзендә йөрткән мондый кешене тагын каян табарга мөмкин?!» — дигән. Ә Йосыфка ул: «Аллаһы сиңа боларның һәммәсен ачып биргән икән, димәк, синдәй зирәк акыллы адәм бүтән юктыр... Син минем ил-йортымның идарәчесе булырсың. Бөтен халкым синең сүзне тыңлап эш итәр. Синнән тик минем тәхетем генә бөегрәк булыр»,— дип әйткән (Яратылыш 41:38—41).
Фиргавен үз сүзен тоткан. Тиздән Йосыфка югары сыйфатлы җитен кием кидергәннәр. Фиргавен аңа мөһерле йөзек, алтын чылбыр муенса һәм патша арбасын биргән. Ул Йосыфка ил буйлап йөреп үзенең планнарын тормышка ашырыр өчен чиксез хокуклар тапшырган (Яратылыш 41:42—44). Шулай итеп, бер көн эчендә генә Йосыф төрмәдән сарайга эләккән. Иртән түбән дәрәҗәле тоткын булып уянса, кич көне фиргавеннән соң икенче кеше булып йокларга яткан. Шик тә юк, Йосыфның Йәһвә Аллаһыга иманы мул фатихалар китергән! Йәһвә үз хезмәтчесенең күп еллар буе нахакка күргән газапларына игътибар иткән. Ул бу авырлыкларны кирәк чакта һәм кирәгенчә хәл иткән. Йәһвәнең Йосыф күргән зыянны төзәтәсе генә түгел, ә шулай ук булачак Исраил халкын саклап каласы килгән. Ул ничек эш иткән? Моны без шушы рубриканың берәр мәкаләсеннән белербез.
Әгәр дә сез авыр шартларга эләксәгез, мәсәлән, күп еллар гаделсезлектән интексәгез, бирешмәгәз. Йосыфның үрнәген исегезгә төшерегез. Ул һәрвакыт игелекле, басынкы, түземле булган һәм Аллаһыга иман иткән. Йәһвә аны, һичшиксез, үз вакытында фатихалаячак!
^ 4 абз. «Сез Аллаһы өчен мөһимме?» һәм «Шайтан чыннан да бармы?» дигән брошюралардагы «Иманнарын үрнәк итеп тотыгыз» дигән мәкаләләрне карагыз.
^ 10 абз. Борынгы мисырлылар якынча 90 төрле икмәк пешергән. Шулай итеп, фиргавеннең баш икмәкчесе мөһим кеше булган. Ә баш шәрабчысы берничә хезмәтче белән җитәкчелек иткән. Алар фиргәвенгә бирелгән шәрабның һәм, бәлки, сыраның югары сыйфатлы булуы турында кайгырткан. Кешеләр еш кына фиргавенгә каршы интрига һәм хәйлә корганга, бу хезмәтчеләр берәрсе патшаны агуламасын дип эчемлекләрне тикшергән. Гадәттә, шәрабчы патшаның якын киңәшчесе булган.
^ **(1 Тис. 2:13)** Без Аллаһыга өзлексез рәхмәтләр белдерәбез, чөнки сез бездән Аллаһы сүзен ишеткәч, аны кеше сүзе итеп түгел, ә Аллаһы сүзе итеп кабул иттегез (ул чыннан да Аллаһы сүзе бит), һәм бу сүз сезгә, иман итүчеләргә, тәэсир итеп тора.
^ **(Ягък. 4:6)** Ләкин Аллаһы күрсәтә торган юмарт игелек күпкә зуррак. Менә ни өчен: «Аллаһы тәкәбберләргә каршы тора, ә басынкыларга юмарт игелеген күрсәтә»,— дип әйтелгән.
^ **(Ягък. 1:4)** Сез камил һәм бар яктан таза булсын өчен, шулай ук сездә һичнәрсәдә дә җитешсезлек булмасын өчен, чыдамлык үз эшен башкарып чыксын.
^ **(Рим. 12:12)** Өметегезгә шатланып яшәгез. Бәла-каза кичергәндә нык калыгыз. Өзлексез дога кылыгыз.
^ **(Рим. 15:13)** Өмет бирүче Аллаһы, сез аңа таянганга, изге рухның кодрәте ярдәмендә өметегез ныгый барсын өчен, сезне зур шатлык һәм чиксез тынычлык белән сугарсын.
# **РУХИ СОРАУЛАРГА ҖАВАП**
**Бөтен дөнья белән кайчан да булса бер хөкүмәт идарә итәрме?**
— --------------------------------------------------------------
Дөнья хөкүмәте бар милләт кешеләрен ничек берләштерә алыр? (Ишагыя 32:1, 17; 54:13)
Дөнья белән бер хөкүмәт идарә итсә, бик яхшы булыр иде! Бүген күп кеше ярлылыкта яши, башкалары исә — муллыкта. Әмма дөнья белән кешеләрнең ихтыяҗларын исәпкә алган бер хөкүмәт идарә итсә, беркем дә бернәрсәгә дә мохтаҗ булмас иде. Кешеләр андый хөкүмәтне кайчан да булса урнаштырырмы? **(Ирмия 10:23 укыгыз.)**
Тарих шуны күрсәтә: дәүләтләр үз гражданнары, аеруча ярлылар турында кайгырта алмый. Кайбер дәүләтләр үз халкын җәберли (Вәгазьче 4:1; 8:9). Ләкин Чиксез Кодрәтле Аллаһы кешеләрнең бар дәүләтләре урынына бер хөкүмәт урнаштырырга вәгъдә иткән. Бу хөкүмәтнең Хакиме кешеләр турында чыннан да кайгырта алыр. **(Ишагыя 11:4; Данил 2:44 укыгыз.)**
**Аллаһы Патшалыгы кешеләр өчен нәрсә эшләячәк?**
— ------------------------------------------------
Йәһвә Аллаһы бөтен дөнья өстеннән иң яхшы Хакимне — үз Улы Гайсә Мәсихне сайлаган (Лүк 1:31—33). Гайсә җирдә яшәгәндә һәрвакыт кешеләргә ярдәм итәргә тырышкан. Патша буларак, ул бар милләт кешеләрен берләштерәчәк һәм аларны бар газаплардан коткарачак. **(Мәдхия 71:8, 12—14 укыгыз.)**
Гайсәнең Хаким булуын һәрбер кеше теләрме? Юк. Әмма Йәһвә сабыр (2 Петер 3:9). Ул кешеләргә Гайсәне Хаким итеп танырга мөмкинлек бирә. Тиздән Гайсә явыз кешеләрне юк итеп тынычлык һәм иминлек урнаштырачак. **(Михей 4:3, 4 укыгыз.)**
^ **(Лүк 1:31–33)** Менә, син буйга узарсың һәм ир бала табарсың, аңа Гайсә дигән исем кушарсың. **32** Ул бөек булыр һәм Аллаһы Тәгаләнең Улы дип аталыр. Йәһвә Аллаһы аңа атасы Давытның тәхетен бирер. **33** Ул Ягъкуб йорты өстеннән мәңге Патша булып идарә итәр, һәм аның Патшалыгының ахыры булмас».
^ **(2 Пет. 3:9)** Кайберәүләр Йәһвә үз вәгъдәсен үтәүне кичектерә дип саный, ләкин ул моны кичектерми, ә сезнең белән үзен сабыр тота. Ул бит беркемнең дә һәлак ителүен теләми, ә барысының да тәүбәгә килүен тели.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16
|
0064a5df4f9e9032da35c0d27b91fe6a | 1,963 | Newspaper | ## КПСС ӨЛКӘ КОМИТЕТЫНДА ҺӘМ ТАССР МИНИСТРЛАР СОВЕТЫНДА
### Язгы чәчүдә механизаторларның, комплекслы механикалаштырылган звеноларның, колхозларның һәм совхозларның социалистик ярыш шартлары турында
Дәүләтиец „Бөгелмә" нәсел кошчылыгы заводыннан С. Хафизов, Октябрь производство идарәсенең «Дружба" колхозыннан Х. Мурадымов иптәшләр җитәкчелегендәге комплекслы коллективлары язгы чәчүне югары сыйфатлы һәм оешкан төстә үткәрү өчен ярыш инициаторлары сыйфатында чыктылар. КПСС өлкә комитеты бюросы һәм Татарстан АССР Министрлар Советы С. Хафизов һәм Х. Мурамыдов звенолары башлангычын яхшы дип таптылар һәм техникадан югары җитештерүчән файдалану, чәчүне бик тиз һәм югары сыйфатлы итеп үткәрү өчен, механизаторлар, комплекслы механикалаштырылган звенолар, колхозлар, совхозлар арасында социалистик ярыш жәелдерү максатында карар бирделәр:
Бөртекле һәм кузаклы культураларны, кукуруз һәм шикәр чөгендере чәчүдә яхшы күрсәткечләргә ирешкән механизаторларга бирү өчен акчалата 20 премия билгеләргә. 50 сумлык премияләрне һәр чәчкеч белән көнтә кимендә 25 гектар эшләгән, „ДТ-54" тракторлы агрегат 5 көндә кимендә 350 гектар бөртекле-кузаклы культураларны тар рәтле ысул белән яки 180 гектарны аркылыга-буйга чәчкән, „КДП-35", „Т-38", „Беларусь" тракторлары булган агрегат-200 гектарны тар рәтле ысул белән яки 100 гектарны аркылыга-буйга, „Т-40" һәм „Т-28" маркалы тракторлары булган агрегат -130 гектарны тар рәтле ысул белән һәм 65 гектарны аркылыга-буйга чәчүне тәэмин иткән агрегат коллективына бирергә.
Кукуруз чәчүдә премияләрне квадратлы-оялы ысул белән чәчү шартларында, биш эш көнендә 100 гектар, эшкәртүгә ирешкән агрегат механизаторларына бирергэ.
Шикәр чөгендере чәчүдә премияләрне өч көн эчендә ким дигәндә 50 гектар чәчүгә ирешкән агрегат механизаторларына бирергә.
Премияләр чәчүнең сыйфатын тикшергәннән соң, игеннәрнең тишелеп чыгуына карап, чәчүлекләрнең куелыгы, кукуруз участокларында квадратларның дөрес һәм шикәр чөгендере участокларында рәтләрнең тигез булуы шартларында бирелә.
Комплекслы механикалаштырылган звенолар коллективлары өчен техник 8 премия билгеләргә. 150 сумлык бу премияләрне технологик карта нигезендә агрочараларныц бөтен комплексын үтәгэн, бөртекле һәм кузаклы культуралар чәчүне 6 ош көнендә, шул исәптән борчак чәчүне өч эш көнендо, кукурузны биш һәм шикәр чөгендерен-өч эш көнендә төгәлләгән һәм сызма культуралар участокларында һәр гектарга кимендә 15-20 тонна органик ашлама керткән звено коллективларына бирелә. Премияләрне чәчүлекләр тишелеп чыкканнан соң участокларны кабул иткәч бирергә.
1963 елда язгы кыр эшләрен югары сыйфатлы һәм оешкан төстә үткәрүгә ирешкән колхозларны һәм совхозларны кертү Өчен „Социалистик Татарстан" һәм „Советская Татария" газеталарында Почет тактасы булдырырга. Республика газеталарында Почет тактасына кертү өчен түбәндәге шартлар куела:
Туфракны яхшы сыйфатлы итеп хәзерләү, бөртекле культуралар чәчүне прогрессив агротехник алымнарны: аркылыга-буйга һәм тар рәтле ысулны киң кулланып 7-8 эш көнендә үткәрү, кондицияле һәм агуланган орлыклар гына, борчакны нитрагин белән, тулы нормада һәм орлыкны дөрес тирәнлектә күмдереп чәчу, кукурузны тик квадратлы-оялы ысул белән, һәр гектарга кимендә 15 тонна ашлама кертеп, һәр ояда тиешле үсемлек чыгуына ирешеп, 6-7 өш көнендә чәчү.
Механизаторларга, комплекслы механикалаштырылган звеноларга бүләк бирү, „Советская Татария" һәм „Социалистик Тартарстан" газеталарында республика Почет тактасына колхозларны һәм совхозларны кертү производство идарәләре парткомнарының тәкъдиме белән тормышка ашырыла.
Колхоз-совхоз производство идарәләре парткомнары, колхозларның һәм совхозларның партия, профсоюз, комсомол оешмалары бу социалистик ярыш шартларын механизаторлар, колхозчылар һәм совхоз эшчеләре арасында җентекләп тикшерүне оештырырга бурычлылар.
## Парткомда һәм идара советында
### Язгы чәчү буенча күчмә Кызыл байрак тапшыру турында
Социалистик ярышның икенче бишкөнлек йомгакларын карап, партком бюросы һәм идарә советы КАРАР БИРӘЛӘР:
1. Партком һәм идарәнең күчмә Кызыл байрагын „Алга" колхозында калдырырга (председателе Нигъмәтов, партоешма секретаре Фәхретдинов иптәшләр). Колхоз иртә культуралар чәчү планын 10 майга яхшы сыйфат белән 82 процентка утәде. Хәзер кукуруз җирләренә ашлама чыгару бара.
2. „Красное знамя" колхозының (председателе Хокимов, партоешма секретаре Казаев иптәшләр), Карл Маркс исемендәге (Николаев, Рыжов иптәшләр). Тукай исемендәге (Заһидуллин, Ибәтуллин иптәшләр), „Яңа юл" (Саттаров, Газизуллин иптәшләр), Ленин исемендәге (Ибраһимов, Яруллин иптәшләр), „Татарстан" колхозларының (Нургалиев, Дәүләтшин иптәшләр) яхшы эшләүләрен күрсәтеп үтәргә. Алар иртә культуралар чәчүне 65-80 % ка үтәделәр.
3. Вахитов исемендәге колхозның (Сабиржанов; Габдерахманов иптәшләр), „Уңыш" (Мәжитов, Шәрәпов иптәшләр), „Просвет" (Шишканов, Пантелеев иптәшләр), „Новый мир" (Барабанов, Рыжов иптәшләр), Киров исемендәге колхозларның (Һидиятуллин, Киреев иптәшләр) язгы чәчүне канәгатьләнмәслек алып баруларын билгеләп үтәргә. Бу хуҗалыкларда чәчү пла-ны 25 0/0 ка да үтәлмәгән әле.
## МАЯКЛАР ЯКТЫРТА
— „Красное знамя" колхозы тракторчысы Алексей Абраконов гүзәл нәтиҗәләргә иреште. Ул һәр сменада 60 гектар урынына 70 әрне чәчә. Алдынгы механизатор үзенең эш тәҗрибәсен тракторда әле беренче генә ел эшләүче Иван Поселкии белән бик теләп уртаклаша, Ул да смена заданиеләрен арттырып үти.
— „Родина" колхозы тракторчылары Р. Раков, А.Барсуков, И. Майоркин иптәшләр „Беларусь" тракторында көнгә 28-30 гектар чәчәләр.
— Тракторчылар 3. Садыйков, Н. Фәтхуллин, 3. Камусев агрегатларында кызыл флажок жилферди. Моны аларга „Волга" колхозы идарәсе һәм партоешмасы смена заданиеләрен системалы рәвештә арттырып үтәгән, эшне яхшы сыйфат белән башкарган өчен тапшырды.
— „Алга" колхозының Р. Садыйков һәм Р. Фәтхуллин агрегатлары тәүлеккә 90-шар гектар чэчтеләр. Алар икенче бишкөнлектә дә күчмә вымпелны кулдан ычкындырмыйлар.
— Калинин исемендәге колхозның Андрей Махов һәм Николай Ханжин агрегатлары язгы чәчүдә беренчелекне алдылар. Алар норманы көн саен 130-150 процентка үтиләр.
## Беренче җиңү
Безнең колхоз эшчәннәре ашлык һәм терлекчелек продуктлары җитештерүне арттыру буенча җидееллыкның бишенче елына күтәренке йөкләмәләр алганнар иде. Язгы кыр эшләре йөкләмәләрне үтәүдә мөһим этаб булып тора.
Югары уңышка ныклы нигез салу өчен без ярышып эшлиләр. Эш тәүлек буе алып барыла. Чачуга дыгуның беренче көннәреннән үк ярыш оештырдык.
Менә беренче җиңүгә ирешелде. Колхоз 2560 гектар мәйданда иртә культуралар чәчүне тәмамлады. Чәчү аркылы-буйга һәм тар рәтле ысул белән башкарылды, катоклау үткәрелде. Барлык агрегатлар норманы үтәделәр һәм арттырып үтәделәр. Көнгә 300-350 гектар чәчтек.
Андрей Махов агрегаты беренче урында бара. Ул 5 көндә 7,5 норма эшләде, бишкөнлек заданиене 149 процентка үтоде. Н. Ханжин агрегатында үтәлеш 137 процент. Тракторчылардан И. Никишин, А. Яшин иптәшләр тырмалау һәм культивацияләүдә норманы һәр көнне арттырып үтәделәр.
Колхозның партия комитеты бригадаларның, агрегатлар һәм чәчүдә эшләүче аерым колхозчыларның ярышын оештыруга, нәтиҗәләрен күрсәтеп баруга тиешенчә игътибар бирә. Көн саен „молния "ләр,» сугышчан листок"лар чыгарыла. Күрсәткечләр тактасы даими эшли. Иң яхшы тракторчыларыбыз, кырчыларыбыз турында радиотапшырулар оештырыла. Эшкә намуссыз караучылар тәнкыйть уты астына алыналар.
Трактор агрегатларында, кыр станнарында агитаторлар беседалар, күмәк укулар үткәрәләр, механизаторларны колхОЗ Яңалыклары белән таныштыралар. Агитаторлардан И. Королев, Е. Самсонова иптәшләрнең эше мактауга лаеклы.
Хәзер кешеләр һәм техника соңгы культуралар чәчү өчен туфрак хәзерләүгә күчерелделәр. Барлык культураларны яхшы һәм тиз чәчеп, югары уңышка ныклы нигез салырбыз. Бу-КПСС Үзәк Комитетының май Пленумына безнең хезмәт бүләгебез булыр.
И. ДАЖИН,
Калинин исемендәге колхоз парткомы секретаре.
## «Алга» колхозы
Колхоз председателе иптәш НИГЪМӘТОВка
Партком секретаре иптәш ФӘХРЕТДИНОВка
„Алга" колхозы членнарына
Тәтеш производство идарәсе парткомы һәм идарә советы сезне зур жинүегез-3100 гектар мәйданда иртә культуралар чәчүне тәмамлавыгыз белән котлыйлар.
Партком һәм идарә советы сезгә җидееллыкның бишенче елына алган социалистик йөкләмәләрегезне үтәүдә яңа уңышлар телиләр.
Партком. Идарә советы.
## САВЫМ АРТА
К. Маркс исемендәге колхоз сыер савучысы М. Шәрәева, 1963 елга алган йөкләмәсен үти барып, үзенә беркетелгән 14 сыердан барысы 7.782 килограмм сөт савып алды инде. Ул колхоз күләмендәге ярышта икенче урынга чыкты. Савым көннән-көн арта бара.
### Иртә культуралар чәчүнең барышы турында
1963 елның 11 маена (процентларда).
<table>
<tbody>
<tr><td>Красное знамя</td><td>99</td><td>Ватан</td><td>54</td></tr>
<tr><td>Алга</td><td>91</td><td>13 лет Октября</td><td>53</td></tr>
<tr><td>Яна юл</td><td>80</td><td>Комсомол</td><td>52</td></tr>
<tr><td>К. Маркс исем.</td><td>77</td><td>Горбунов исем.</td><td>51</td></tr>
<tr><td>Тукай исем.</td><td>75</td><td>Үрнәк</td><td>51</td></tr>
<tr><td>Калинии исем.</td><td>74</td><td>Ленин исем.</td><td>51</td></tr>
<tr><td>Путь Ильича</td><td>69</td><td>Р. Люксембург исем.</td><td>48</td></tr>
<tr><td>Татарстан</td><td>68</td><td>Россия</td><td>46</td></tr>
<tr><td>Родина</td><td>68</td><td>Яна тормыш</td><td>46</td></tr>
<tr><td>Ильич исем.</td><td>68</td><td>Кама</td><td>42</td></tr>
<tr><td>Дружба</td><td>65</td><td>Гигант</td><td>42</td></tr>
<tr><td>Крупская исем.</td><td>65</td><td>Октябрь</td><td>41</td></tr>
<tr><td>Большевик</td><td>63</td><td>Мичурин исем.</td><td>37</td></tr>
<tr><td>Память Ильича</td><td>62</td><td>Просвет</td><td>34</td></tr>
<tr><td>Победа</td><td>61</td><td>„Правда" исем.</td><td>34</td></tr>
<tr><td>Заря</td><td>61</td><td>ХХІІ партсъезд исем.</td><td>33</td></tr>
<tr><td>Искра</td><td>61</td><td>Вахитов исем.</td><td>29</td></tr>
<tr><td>1 Май</td><td>57</td><td>Новый мир</td><td>26</td></tr>
<tr><td>Спартак</td><td>56</td><td>М. Горький исем.</td><td>25</td></tr>
<tr><td>Ирек</td><td>56</td><td>Уңыш</td><td>23</td></tr>
<tr><td></td><td></td><td>Киров исем.</td><td>20</td></tr>
</tbody>
</table>
## Алар алда бара
### Сыер савучылар ярышы
Беренче графа-сыер савучының фамилиясе, икенче-колхоз исеме, өченче -1963 елның 1 январеннан 1 маена кадәр һәр сыердан савын алынган сөт, дүртенче - шул исәптән апрель аенда (килограммнарда)
<table>
<tbody>
<tr><td>Хөсәенова М.</td><td>Яңа юл</td><td>1019</td><td>181</td><td>Сизова М.</td><td>Дружба</td><td>691</td><td>134</td></tr>
<tr><td>Григорьева А.</td><td></td><td>1010</td><td>235</td><td>Горланова Е.</td><td>„Правда" исем.</td><td>684</td><td>105</td></tr>
<tr><td>Морадимова М.</td><td>Бакунина Е.</td><td>1002</td><td>151</td><td>Бикчәнтәева Р.</td><td>Искра</td><td>682</td><td>177</td></tr>
<tr><td>Румянцева Л.</td><td>Мичурин исем.</td><td>984</td><td>147</td><td>Артемьева А.</td><td>Калинин исем.</td><td>681</td><td>180</td></tr>
<tr><td>Белоусова М.</td><td>Киров исем.</td><td>953</td><td>263</td><td>Семина Т.</td><td>Мичурин исем.</td><td>679</td><td>142</td></tr>
<tr><td>Шакирова Г.</td><td>Яңа юл</td><td>943</td><td>237</td><td>Левина Н.</td><td>Калинин исем.</td><td>678</td><td>117</td></tr>
<tr><td>Аламова А.</td><td>К. Маркс исем.</td><td>930</td><td>201</td><td>Сязькина А.</td><td>Мичурин исем.</td><td>676</td><td>109</td></tr>
<tr><td>Филатчева М.</td><td>Просвет</td><td>902</td><td>194</td><td>Никушева Т.</td><td>Просвет</td><td>675</td><td>141</td></tr>
<tr><td>Малафеева А.</td><td>Победа</td><td>893</td><td>286</td><td>Шемуранова А.</td><td>Калинин исем.</td><td>674</td><td>142</td></tr>
<tr><td>Сөләйманова Р.</td><td>1 Май</td><td>884</td><td>222</td><td>Бузынина М.</td><td>Мичурин исем.</td><td>670</td><td>153</td></tr>
<tr><td>Моськова Р.</td><td>Дружба</td><td>877</td><td>220</td><td>Игунова Л.</td><td>Алга</td><td>653</td><td>144</td></tr>
<tr><td>Абидина А.</td><td>М. Горький исем.</td><td>876</td><td>196</td><td>Мартынова А.</td><td>К. Маркс исем.</td><td>651</td><td>153</td></tr>
<tr><td>Клементьева Н.</td><td>К. Маркс исем.</td><td>845</td><td>170</td><td>Мохитова Р.</td><td>Мичурин исем.</td><td>647</td><td>103</td></tr>
<tr><td>Архиреева К.</td><td>Победа</td><td>832</td><td>297</td><td>Чумакова Н.</td><td>Алга</td><td>647</td><td>135</td></tr>
<tr><td>Миннуллина Ф.</td><td>Яңа юл</td><td>820</td><td>185</td><td>Гыймранова Г.</td><td>Просвет</td><td>645</td><td>174</td></tr>
<tr><td>Әхмәтшина Л.</td><td>Ленин исем.</td><td>816</td><td>180</td><td>Володягина М.</td><td>Алга</td><td>642</td><td>143</td></tr>
<tr><td>Хайретдинова Д.</td><td>Октябрь</td><td>813</td><td>202</td><td>Әүһалиева Р.</td><td>М. Горький исем.</td><td>642</td><td>126</td></tr>
<tr><td>Масырнина Р.</td><td>Родина</td><td>802</td><td>207</td><td>Галиәкбәрова Г.</td><td>Алга</td><td>634</td><td>221</td></tr>
<tr><td>Алатырцева А.</td><td>„Правда" исем.</td><td>799</td><td>252</td><td>Дегтева Г.</td><td></td><td>629</td><td>134</td></tr>
<tr><td>Никитина О.</td><td>Дружба</td><td>795</td><td>197</td><td>Фәсхетдинова С.</td><td>Калинин исем.</td><td>628</td><td>127</td></tr>
<tr><td>Туганова Н.</td><td>Победа</td><td>794</td><td>248</td><td>Карунина Б.</td><td>Ленин исем.</td><td>626</td><td>104</td></tr>
<tr><td>Свидетелева В.</td><td>Победа</td><td>793</td><td>121</td><td>Гаврилина А.</td><td>Дружба</td><td>624</td><td>127</td></tr>
<tr><td>Гыйниятова Г.</td><td>Спартак</td><td>787</td><td>203</td><td>Никулина Л.</td><td>Калинин исем.</td><td>621</td><td>141</td></tr>
<tr><td>Исламова Д.</td><td>Уңыш</td><td>774</td><td>157</td><td>Макарчева Н.</td><td>Просвет</td><td>619</td><td>129</td></tr>
<tr><td>Дәүләтшина Ф.</td><td></td><td>768</td><td>145</td><td>Гайнуллина Г.</td><td></td><td>617</td><td>115</td></tr>
<tr><td>Юнысова А.</td><td>Киров исем.</td><td>763</td><td>149</td><td>Заһирова 3,</td><td>Яңа юл</td><td>617</td><td>106</td></tr>
<tr><td>Жиһаншина Ф.</td><td>Кама</td><td>762</td><td>159</td><td>Малова Р.</td><td>Ленин исем.</td><td>597</td><td>155</td></tr>
<tr><td>Йосыпова М.</td><td>Октябрь</td><td>751</td><td>208</td><td>Захарова Л.</td><td>М. Горький исем.</td><td>594</td><td>144</td></tr>
<tr><td>Яковлева Е.</td><td>Родина</td><td>750</td><td>143</td><td>Хайруллина М.</td><td>„Правда" исем.</td><td>592</td><td>109</td></tr>
<tr><td>Фокина А.</td><td>Кама</td><td>745</td><td>172</td><td>Черединина Е.</td><td>1 Май</td><td>590</td><td>138</td></tr>
<tr><td>Баһавиева Г.</td><td>Искра</td><td>739</td><td>182</td><td>Куркина</td><td>М. Горький исем.</td><td>589</td><td>142</td></tr>
<tr><td>Кәлимуллина Т.</td><td>Киров исем.</td><td>739</td><td>144</td><td>Балантаева В.</td><td>Алга</td><td>586</td><td>115</td></tr>
<tr><td>Хәмидуллина С.</td><td>Искра</td><td>705</td><td>109</td><td>Вәлиева А.</td><td>Дружба</td><td>577</td><td>151</td></tr>
<tr><td>Николаева В.</td><td>Родина</td><td>704</td><td>118</td><td>Слободскова А.</td><td>Яңа юл</td><td>577</td><td>95</td></tr>
<tr><td>Сонгатуллина Г.</td><td>Уңыш</td><td>703</td><td>114</td><td>Нургалимова К.</td><td>К. Маркс исем.</td><td>577</td><td>126</td></tr>
<tr><td>Зәйнуллина Д.</td><td>Октябрь</td><td>702</td><td>129</td><td>Рябинина В.</td><td>1 Май</td><td>574</td><td>79</td></tr>
<tr><td>Зәйнуллина Д.</td><td>Кама</td><td>695</td><td>158</td><td></td><td>М. Горький исем.</td><td>574</td><td>148</td></tr>
</tbody>
</table>
## ПАРТИЯ-ДӘҮЛӘТ КОНТРОЛЕ КОМИТЕТЫНДА
### Брак өчек-җавапка
Тәтеш партия-дәүләт контроле комитеты „Дружба" колхозында Язгы чәчүнең сыйфаты турындагы мәсьәләне карады.
6 нчы кырчылык бригадасында комбинацияләнгән агрегатлар булдырылмаган, туфрак өшкәртү искечә алып барыла. 15 гектар мәйданда борчак катокланмаган җиргә, төзек булмаган чачкеч белән, бик сай чәчелгән.
Комитет, брак җибәрүдә агроном Васильев һәм бригадир Майоров иптәшләрне гаепле санап, колхоз идарәсен артельгә килгән зыянны гаеплеләрдән иптәш Васильевтан (45 сум), иптәш Майоровтан (35 сум) түләтергә мәҗбүр итте.
Комитет колхоз председателе иптәш Захватовка чәчүнең сыйфатына йомшак контрольлек итүе өчен кисәтү ясады, аны бу карарның үтәлеше турында 20 майга комитетка хәбәр итәргә мәҗбүр итте.
## Сүзендә ның тора
Мария Фионина фермада моннан 5-6 ел элек эшли башлады. Бу эшне бик ярата ул, дуңгызларны яхшы карый.
Коммунист Фионина елның елында яхшы нәтижеләргә ирешә. Намуслы хезмәте өчен колхоз идарәсе аны берничә тапкыр бүләкләде.
Ферма коллективы быел асрау дуңгызларның hapкайсыннан-9, бер кат балалатыла торганнарыннан 6-шар дуңгыз баласы алып үстерергә йөкләмә алган иде. М. Фионана, йөкләмәсен уңышлы үти. Ул асрау дуңгызлардан 8 эр, бер кат балалатыла торганнардаи 4-5 ор үрчем алды инде.
Быелның 4 не эчендә колхоз дәүләткә 725 центнер ит сатып, ярты еллык планны 62 процентка үтәде.
Ф. ШУТОВ,
Калинии исемендәге колхоз бухгалтеры.
## КПСС Үзәк Комитеты Пленумын каршылап
### Массаларның авангардында
Идеология өше мәсьәләләрен тикшерү өчен КПСС Үзәк Комитетының Пленумын чакыру партиябезнен совет кешеләрен коммунистик тәрбияләүгә никадәр зур игътибар биргәнлеген тагын бер мәртәбә күрсәтә. Бу аңлашыла да. Безнең барлык планнарыбызның уңышлы үтәлеше күп яктан массаларның аңлылыгы үсүгә, партия оешмаларының идеологик эшенә дәрәҗәсенә бәйләнгән бит.
Массалар арасында оештыру-тәрбия өше алып баруда партоешмаларның, һәр коммунистның ролен ничек итеп күтәрергә кирәклекне районыбызның „Алга" колхозы, парткомы мисалында (секретаре иптәш Фәхретдинов) күрсәтергә мөмкин, Бу колхозга 5 авыл керә. Һәркайсында башлангыч партоешма һәм агитколлектив бар. Алар производство алдынгыларыннан, авыл интеллигенциясеннән торалар, Бу исә массаны тәрбияләү буенча күпьяклы эш алып бару мөмкинлеген бирә.
Кешеләрне коммунистик тәрбияләү, авылда культура-агарту эшен яхшырту, ул эшнең тормыш, производство белән элемтәсен ныгыту мәсьәләләре парткомның игътибар үзәгендә тора. Партия җыелышларында агитаторларның эш тәҗрибәләре гомумиләштерелә, клуб, китапханә, агитколлектив җитәкчеләренең информацияләре тыңлана. Партком утырышларында агитколлективлар»ның, лекторлар группаларының эш планнары тикшерелә. Артельдә культура университеты, агитаторлар мәктәбе эшли, кичке мәктәп киңәйтелә бара.
Коммунистлар колхоз производствосында ярышны оештыручылар ролен башкаралар. Менә КПСС члены иптәш Сабиржанов житәкчелегендәге бригада. Ул барлык күрсәткечләр буенча да алда бара. Биредә иртә сабан культураларын кыска срокларда һәм яхшы сыйфат белән башкарылды. Терлекчелек продуктлары җитештерү буенча да бригаданың күрсәткечләре әйбәт. Болар бөтенесе шуның белән аңлатыла: биредә коммунистлар үзләренең шәхси үрнәкләре белән дә, ялкынлы сүзләре белән дә колхозчыларны хезмәт батырлыкларына рухландыралар. Коммунистлардан тракторчы Р. Садыйков, чәчүче Ф. Вәлиев иптәшләр агрегаты смена нормаларын системалы рәвештә 140 150 процентка үтәп Коммунист Г. Гыймранова куп сөт өчен ярышучыларның беренче сафында бара. Ул һәр сыердан 9 килограмм сөт савып ала.
Хәзер механизаторлар соңгы культуралар чәчү өчен жир эшкәртәләр. Колхозның партоешмалары үзләренен ышанычлы ярдәмчеләре - агитаторлар, авыл активы белән бергәләп, кукуруз чәчү, бәрәңге утырту эшләрен яхшы сыйфатлы итеп үткәрү Өчен сугышчан ярыш җәелдерәләр. Бригадаларда көн саен „молния" ләр, „сугышчан листок "лар чыгарыла, күрсәткеч такталар регуляр рәвештә тутырылалар. Ярыш йомгаклары колхоз радиоузелы аша хәбәр ителә. Агитаторлардан М. Мохитов, А. Ганиуллин, З. Абаев, А. Мәхсудов һ. б. иптәшләр трактор бригадаларында, кыр станнарында системалы рәвештә беседалар, кычкырып укулар үткәрәләр, колхоз яңалыкларын хәбәр итәләр.
Партком һәм колхоз идарәсе ярыш алдынгыларына, чәчүдә беренчелекне алган агрегатларга кызыл вымпеллар һәм акчалата бүләк тапшыралар.
Быел артель членнары яңа чикләрне яуларга: һәр гектардан кимендэ 13 центнер бөртекле ашлык уңышы, 400 центнер кукуруз яшел азыгы, 150 центнер шикәр чөгендере алырга карар бирделәр.
Колхозның терлекчеләре дә җидееллыкның бишенче елына күтәренке йөкләмәләр алдылар. Һәр сыердан 2500 килограмм сөт алырга, дәүләткә 8950 центнер сөт, 2180 центнер ит, 215 мен йомырка һәм 56 центнер йон сатарга карар бирелде. Бу йөкләмәләрне үтәү өчен барлык игенчеләрнең, терлекчеләрнең, механизаторларның бик тырышып эшләүләре таләп ителә. Тырышлыкны арттыруда оештыру һәм идеология эшен тиешле югарылыкта алып бару зур ярдәм итә.
Ф. ТИХОНОВ.
## Сөт хәзерләү удар фронт
Майның икенче бишкәнлегенә мәгълүматлар
Беренче графа-колхоз исеме, икенче һәр сыердан савылган сөт (килограммнэраа), өченче колхоз председателенең фамилиясе.
### Алда баралар
<table>
<tbody>
<tr><td>Волга</td><td>28,31</td><td>Учаев</td></tr>
<tr><td>Ленин исем.</td><td>25,7</td><td>Ибраһимов</td></tr>
<tr><td>Алга</td><td>24,7</td><td>Нигъмәтов</td></tr>
<tr><td>Искра</td><td>24,0</td><td>Абдуллин</td></tr>
<tr><td>Калинин исем.</td><td>23,2</td><td>Николаев</td></tr>
<tr><td>1 Май</td><td>22,11</td><td>Шамсетдинов</td></tr>
</tbody>
</table>
### Артта калалар
<table>
<tbody>
<tr><td>Горбунов исем.</td><td>14,9</td><td>Мифтахов</td></tr>
<tr><td>Октябрь</td><td>13.1</td><td>Иштиряков</td></tr>
<tr><td>Память Ильича</td><td>12,8</td><td>Шитов</td></tr>
<tr><td>Путь Ильича</td><td>12,4</td><td>Садыйков</td></tr>
<tr><td>Заря</td><td>12.1</td><td>Измайлов</td></tr>
<tr><td>Комсомол</td><td>11,9</td><td>Сусарин</td></tr>
<tr><td>Россия</td><td>11,3</td><td>Рәхмәтуллин</td></tr>
<tr><td>Ватан</td><td>11,0</td><td>Зарипов</td></tr>
<tr><td>Гигант</td><td>9,81</td><td>Рубзнин</td></tr>
</tbody>
</table>
Терлекче иптәшләр! Ит, сөт, йомырка, йон җитештерүдә һәм хәзерләүдә алдынгыларга тиңләшегез!
## ИХ, КҮҢЕЛЛЕ ХӘЗЕР ИДЕЛДӘ!
<figure style="text-align: center; margin: 1em 0;"><img alt="" src="https://storage.yandexcloud.net/ttimg/0064a5df4f9e9032da35c0d27b91fe6a-3-0.png" style="max-width: 800px; width: 50%; height: auto;"><figcaption>Иделнең Тәтеш янындагы күренеше.</figcaption></figure>
Идел-аръягындагы паратлык күгелжем пәрдә белән капланган. Кояш нурлары агач яфраклары арасыннан үтеп, үләндә уйнаклыйлар. Иделдәге вак дулкынчыклар естендә ялтырыйлар.
Иделгә көндез дә, төнлә дә зур хәрәкәт. Электроховлар, буксирлар үтеп кенә торалар...
Ял көннәрендә яр буйларын балыкчылар биләп ала. Кешедәр ял итәргә киләләр. Идел буендагы саф һавада рәхәтләнеп ял иткәч, тәндә көч аргып китә. Хезмәткә булган дәрт үсә.
## СИН БЕЛӘСЕҢМЕ?!
— Татлы апельсинны моннан 5000 еллар элек кытайлар китереп чыгарган, Европага ул ХѴ гасырда күчерелгән. Апельсин - голландия телендә „кытай алмасы" дигән мәгънәне аңлата.
— Европага чәйне XVII гасырда Голландия купецлары китергән. Алар аны „кытай үләне" дип атаганнар. Россиядә чәй XVII гасырның икенче яртысында кулланыла башлый.
— Тәмәке Европада XVI гасыр башында килеп чыккан. Аны башта дару средствосы итеп кулланганнар. Тәмәкенең исеме америка түземецлары теленнән алынган.
— Россиягә помидор узган йэзнең 60 нчы елларында килеп кергән. Итальянча „помидоро"- "-„алтын алма" мәгънәсендә. Башта помидорны клумба һәм чәчәклекләрне бизәү өчен кулланганнар.
— Бәрәңге бездә күптән түгел кулланыла башлый. Петр І заманында әле бәрәңгене чи килешме, әллә пешереп ашаргамы кирәклеген белмәгәннәр. Бәрәңгенең исеме немец теленнән килеп кергән.
— Орус телендә „адмирал" сүзе гарәпләрнең „Әмир аль-бар" дигән сүздән үзгәртелеп кертелгән. „Әмир аль-бар" диңгез хуҗасы дигән сүз.
## Мәктәпнең культура университеты
Тәтеш урта мәктәбендә өлкән класс укучылары өчен культура университеты оештырылды. Анда укытучылар тарафыннан табигый-фәнни, атеистик һәм башка темаларга кызыклы лекцияләр укыла. Лекцияләр еш кына тәжрибәләр белән аралаштырыла.
...Укытучы өстәлендә химик прибор тора. Аның озын пыяла торбасы бар. Укучылар кабызылган шырпыны бу торба очына якын китергәч, якты ялкын хасил була.
— Этилен газы шулай яна, -ди химия укытучысы Александр Максимович Волгин. -Бу газ кыйммәтле матдә полиэтилен алу өчен төп элементларның берсе булып тора.
Культура университетына йөрүче укучылар тагын шуны белделәр: полиэтилен матдәсе гаҗәеп сыйфатларга ия икән. Ул төссез, жиңел, организм өчен зарарсыз, химик яктан тотрыклы; полиэтилен нефть газыннан алына. Ә нефть газларының запасы йөзләрчә миллиард кубометр исәпләнә. Алар Татарстанда да бик күп. Полиэтилен хуҗалыкта киң кулланыла.
Укытучы полимерлар-пыяла пластиклар, пенопластлар турында сөйли, бу синтетик матдәләрнең үрнәкләрен күрсәтә.
Укучылар вакытның үткәнен сизми дә калалар. Укытучы беседаны мавыктыргыч итеп үткәрә, укучылар аңа сораулар бирәләр, тәжрибәләрне үзләре ясап карыйлар.
Укучыларның бөлемен тирәнәйтүдә культура университеты зур ярдәм күрсәтә.
А. НИКОЛАЕВА.
## Нәниләр янында
Күптән түгел без беренче номерлы балалар бакчасында булдык. Нәниләр шат яшиләр. Менә 4 яшькә кадәрге балалар группасы. Алар ачык мәйданда, агачлар күләгәсендә чыр-чу килеп уйныйлар. Берәүләр үзләренең курчакларын йокларга яткыралар, икенчеләре кубиклардан пирамидалар һәм башнялар төзиләр.
Алар янында тәрбияче А. В. Чершенцева бөтерелеп йөри. Балалар, аның белән бергәләп, агачларның беренче яфрак чыгаруларын, чирәмнәрнең ничек итеп яшелләнә баруын кызыксынып күзәтәләр.
Әнә, 4 яшьлек балалар группасы. Алар Е. Ф. Вавилина. җитәкчелегендә, тигез сафка тезелеп, музыка көенә атлыйлар. Музыка җитәкчесе Людмила Николаевна Рудольская пианинода күнелле көй уйный. Ул биредә күптән түгел генә эшли әле. Ә балалар аны яратып та өлгергәннәр инде.
Тәрбиячеләр нәниләрне рәсем, балчыктан төрле фигуралар ясарга, кәгазьдән рәсемнәр кисәргә өйрәтәләр. Алар туган телне дә өйрәнәләр. Диафильмнар карыйлар. Биредә шәүлә күләгә һәм курчак театрлары бар.
Нянялардан Т. Козлова, А. Маямсина, повар А. Шиндягина балалар турында өзлексез кайгырталар.
Биредә уен бүлмәләре, мәйданчыклар, жыйнак кына йокы бүлмәләре бар. Балалар күңелле һәм кызыклЬ! яшиләр.
ЭЛ. НИКОЛАЕВА,
3\. КРАЮШКИНА.
## Типографиягә экскурсия
Тәтеш урта мәктәбенең 9 „б" классы укучылары тарих укытучысы Юрий Николаевич Лабутин җитәкчелегендә район типографиясенә экскурсиягә килделәр.
Экскурсантлар типография работнигы Василий Степанович Демахинның аңлатмаларын игътибар белән тыңладылар. Газетаны эшләү технологиясе белән, полиграфик терминнар булган „верстка", „полоса", „хәреф кассасы" һ. б. төшенчәләр белән таныштылар. Сораулар күп булды.
Укучылар басу машинала-рын, кәгазь кису станогын, төпләү машинасын зур кызыксыну белән карадылар, аларның эшләү технологиясе белән таныштылар.
Типография быел яңа машиналар белән җиһазландырылачак. Шушы көннәрдә заводында эшләнгән хәреф жыюҗыю машинасы- „линотип" урнаштырылачак. Бу машина жыю цехының эшен тизләтә һәм җиңеләйтә. Быел тагын бер шундый машина кайтарып файдалануга тапшырылачак.
## Эш әйбәт куелган
Нармонка китапханәсендә укучылар саны елдан-ел арта бара. Китапханәгә 12 нче ел инде Анна Николаевна Панфилова җитәкчелек итә. Ул үзенең бөтен эшен план буенча алып бара. Укучыларның зәвык һәм ихтыяҗларын исәпкә алып, алар белән еш кына аерым һәм күмәк беседалар үткәрә.
Китапханәнең күренерлек бер урынына китаптан файдалану кагыйдәләре язып эленгән, механизаторларга, терлекчеләргә ярдәмгә китап күргәзмәләре матур итеп эшләнгән. Ул китаплар колхоз производствосы новаторларының алдынгы тәжрибәсе турында сөйлиләр.
Хәзер, язгы чәчү барган көннәрдә, китапхана стеналарын язгы кыр эшләрен яхшы һәм тиз башкарырга өндәүче лозунг һәм плакатлар бизи. „Маякларга тиңләшегез!", „Машиналар игенченең хезмәтен җиңеләйтә" дигән стендлар, „Агитатор почмагы", „Балалар почмагы" оештырылган.
Хәзерге вакытта китапханәнең 7 мең китабы бар. Китап укучылар арасында игенчеләр, терлекчеләр күп. Л. Захарова, М. Кошкин, А. Осипов аеруча активлык күсәтәләр.
Колхоз активы, авыл Советы һәм партия оешмасы китапханәгә зур ярдәм итеп киләләр.
Е. ТИХОНОВА.
## АГИТБРИГАДА КОЛХОЗЛАРДА
Караңгы төшеп килә. Өйләрдә электр лампалары кабынды. Колхозчылар киеренке хезмәттән соң Ял итәр Өчен клубка ашыгалар. Тәтеш культура йортының агитбригадасы килгән икән.
Зал шыгырым тулы. Концерт бара. Н. Панягина, К. Семенова, Т. Бакушиналарның җырлавын тамашачы аеруча яратып кабул итте. Л. Базаров һәм В. Бакушин иптәшләр конферанслыкны Яхшы башкардылар. А. Куренцов мәсәлләрне тәэсирле итеп укыды. А. Николаевның баянда уйнавы әйбәт тәэсир калдырды. Колхозчылар концерттан бик канәгать булдылар.
В. ГАЗЕЕВ.
## Кайсы мөһимрәк?
Беренче номерлы сигезьеллык мәктәптә 25 апрельдән бирле буфет эшләми. Һәр тәнәфес саен укучылар буфетка йөгерәләр, ә аларны ишеккә эленгән зур йозак каршылый. Мәктәптә уздырган 5-6 сәгать вакыт эчендә 'аларни булка, ни пирожок белән тамак ялгап ала алмыйлар.
Ә буфетта эшләүче иптәш Баранова кинотеатр каршындагы ларекта бер дә пошынмыйча сыра сатып утыра. Горпо председателе ЯШИН һәм ашханә мөдире Скурихин иптәшләрдән сорыйсы килә: сыра сату мөһимме, әллә 500 баланың сәләмәтлеген саклау мөһимрәкме?
Мәктәп буфетында сатуны кичекмәстән тәртипкә салуны, сатучы иптәш Баранованы укучылар һәм укытучылар белән тупас мөгамәләдә булуы өчен башка работник белән алыштыруны сорыйбыз.
М. КОСТИНА, Г. РЫНИНА, А. ОСЕНКОВА, О. МАЛКИНА, укытучылар.
## Китапханәләрегезне тулыландырыгыз
Быелның 5 маеннан бирле КПСС тарихының 6 томлы китаплар пропагандалау һәм тарату буенча Бөтенсоюз күләмендәге айлык бара.
Тәтеш райсоюзы кибетләренә яңа китаплар кайтты. Шул ук вакытта әдәби әсәрләргә, энциклопедик сүзлекләргә подписка киңәйтелде. Хөрмәтле иптәшләр! Ки-таплар таратуда актив катнашыгыз, китапханәләрегезне тулыландырыгыз.
К. НОВИКОВА,
райпотребсоюз тавороведы.
|
006591474ffdb9638ecade9272e06fbf | 2,023 | null | ИСПОЛНИТЕЛЬНЫЙ
КОМИТЕТ
КАМСКО-УСТЬИНСКОГО
МУНИЦИПАЛЬНОГО
РАЙОНА
РЕСПУБЛИКИ ТАТАРСТАН
ТАТАРСТАН
РЕСПУБЛИКАСЫ
КАМА ТАМАГЫ
МУНИЦИПАЛЬ РАЙОНЫ
БАШКАРМА КОМИТЕТЫ
ПОСТАНОВЛЕНИЕ
КАРАР
2023елның 13 феврале
№ 86
«Стационар булмаган сәүдә объектларын урнаштыру схемасын раслау турында» 2012 елның 17 апрелендәге 328 номерлы Кама Тамагы муниципаль районы башкарма комитеты карарына үзгәрешләр кертү хакында
«Россия Федерациясендә сәүдә эшчәнлеген дәүләти җайга салу нигезләре турында» 2009 елның 28 декабрендәге 381-ФЗ номерлы Федераль законның 10 статьясын, «Татарстан Республикасы җирле үзидарә органнары тарафыннан стационар булмаган сәүдә объектларын урнаштыру схемаларын эшләү һәм раслау тәртибен раслау турында» 26.02.2011 ел, №34-ОД боерыгын, Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 13.08.2016 елның 13 августындагы 553 номерлы карарларын үтәү йөзеннән «җирләрдә яки җир кишәрлекләрендә стационар булмаган сәүдә объектларын урнаштыру тәртибен раслау турында, » муниципаль милектә булган җирләрдә, шулай ук дәүләт милке чикләнмәгән җирләрдә яки җир кишәрлекләрендә стационар булмаган сәүдә объектларын, шулай ук дәүләт милке чикләнмәгән җирләрдә яки җир кишәрлекләрендә урнаштыру тәртибенә үзгәрешләр кертү турында" 2017 елның 18 ноябрендәге 675 номерлыкарары нигезендә Татарстан Республикасы Кама Тамагы муниципаль районы Башкарма комитеты КАРАР БИРӘ:
1. «Стационар булмаган сәүдә объектларын урнаштыру схемасын раслау турында» Кама Тамагы муниципаль районы Башкарма комитетының 2012 елның 17 апрелендәге 328 номерлы карарының 1 нче кушымтасына үзгәрешләр кертергә һәм яңа редакциядә әлеге карарга кушымта нигезендә бәян итәргә.
2. Әлеге карарның үтәлешен тикшереп торуны Кама Тамагы муниципаль районы Башкарма комитеты җитәкчесенең беренче урынбасарына (инфраструктур үсеш, төзекләндерү һәм ТКХ буенча) Р.Р. Баржановка йөкләргә.
<table><tr><td>Җитәкче</td><td style="text-align: right;">Р. М. Заһидуллин</td></tr></table>
Кама Тамагы муниципаль районы Башкарма комитетының 2012 елның 17 апрелендәге 328 номерлы карарына(2023елның 13 февралендәге 86 номерлы карар ред.) кушымта
## Татарстан Республикасы Кама Тамагы муниципаль районы территориясендә стационар булмаган сәүдә объектларын урнаштыру схемасы
<table>
<thead>
<tr>
<th>№ т/б</th>
<th>Стационар булмаган сәүдә объектының урнашу урыны</th>
<th>Сатыла торган товарның ассортименты</th>
<th>Стационар булмаган сәүдә объекты тибы (павильон, киоск, авто магазин, җимерекләр)</th>
<th>Стационар булмаган сәүдә объектларын урнаштыру вакыты</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td>1</td>
<td>Кама Тамагы штп, К. Маркс, автовокзал бинасы янында</td>
<td>азык-төлек товарлары</td>
<td>киоск</td>
<td>көн саен</td>
</tr>
<tr>
<td>2</td>
<td>Кама Тамагы штп, К. Маркс, ярминкә территориясенә керү</td>
<td>яшелчәләр, җиләк-җимешләр</td>
<td>автолавка</td>
<td>сезонлы</td>
</tr>
<tr>
<td>3</td>
<td>Кама Тамагы штп, район буенча</td>
<td>азык-төлек һәм азык-төлек булмаган товарлар</td>
<td>автолавка, шатер</td>
<td>сезонлы</td>
</tr>
<tr>
<td>4</td>
<td>Кама Тамагы штп, К. Маркс, ярминкә территориясе</td>
<td>азык-төлек һәм азык-төлек булмаган товарлар</td>
<td>автолавка, палатка</td>
<td>атна саен пәнҗешәмбе</td>
</tr>
<tr>
<td>5</td>
<td>Кама Тамагы штп, К. Маркс, мәйданы (район прокуратурасы һәм район мәдәният йорты биналары арасында)</td>
<td>азык-төлек авыл хуҗалыгы товарлары</td>
<td>автолавка, палатка</td>
<td>сезонлы</td>
</tr>
<tr>
<td>6</td>
<td>Кама Тамагы, Киров ур., мәйданы (УСХИП һәм Татфондбанк биналары арасында)</td>
<td>авыл хуҗалыгы товарлары</td>
<td>автолавка, палатка</td>
<td>сезонлы</td>
</tr>
<tr>
<td>7</td>
<td>Куйбышев Затоны, Ульяновск шоссесы (Куйбышев исемендәге заводның ОРС кибете бинасы янында)</td>
<td>азык-төлек товарлары</td>
<td>киоск</td>
<td>көн саен</td>
</tr>
<tr>
<td>8</td>
<td>Куйбышев Затоны, Ульяновск шоссесы (поселок советы бинасы һәм Куйбышев исемендәге заводның OPC кибете арасында)</td>
<td>азык-төлек һәм азык-төлек булмаган товарлар</td>
<td>автолавка, палатка</td>
<td>атна саен җомга көнне</td>
</tr>
<tr>
<td>9</td>
<td>Тәмте ав., Октябрь ур. (ИП Шәрәфиев сөт кибете янында)</td>
<td>азык-төлек товарлары</td>
<td>киоск</td>
<td>көн саен</td>
</tr>
<tr>
<td>10</td>
<td>Тәмте ав., Кызыл Тау ур. (элеккеге стадион территориясе)</td>
<td>азык-төлек һәм азык-төлек булмаган товарлар</td>
<td>автолавка, палатка</td>
<td>атна саен чәршәмбе буенча</td>
</tr>
<tr>
<td>11</td>
<td>Кама Тамагы, Комаров ур. (Парк Туфан Миңнуллина)</td>
<td>азык-төлек һәм азык-төлек булмаган товарлар</td>
<td>киоск</td>
<td>сезонлы</td>
</tr>
<tr>
<td>12</td>
<td>Кама Тамагы штп, Заовраж Каратай Пляж ур.</td>
<td>азык-төлек һәм азык-төлек булмаган товарлар</td>
<td>киоск</td>
<td>сезонлы</td>
</tr>
</tbody>
</table>
|
00666258a9251391b1d0951a79404b51 | 2,024 | null | Республика Татарстан
Янурусовское сельское
поселение Сармановского
муниципального района
Татарстан Республикасы
Сарман муниципаль районы
Янурыс авыл җирлеге
КАРАР
20.06.2024
КАРАР
№ 6
Сарман муниципаль районы Янурыс авыл җирлеге Башкарма комитетының 2021 елның 12 августында 11 номерлы карары белән расланган агачларны, куакларны кисүгә, кронировкалауга, утыртуга һәм күчереп утыртуга рөхсәт бирү буенча муниципаль хезмәт күрсәтүнең административ регламентына үзгәрешләр кертү турында
Сарман районы прокуратурасының 18.03.2024 ел, № 02-07-01/2024 протестын карап чыгып, Татарстан Республикасы Сарман муниципаль районы Янурыс авыл җирлеге башкарма комитеты **КАРАР БИРӘ:**
1. Сарман муниципаль районы Янурыс авыл җирлеге Башкарма комитетының 2021 елның 12 августында 11 нче карары белән расланган кисүгә, кронацияләүгә, утыртуга һәм күчереп утыртуга (агачлар, куаклар, газонны сүтүгә) рөхсәт бирү буенча муниципаль хезмәт күрсәтүнең административ регламентына түбәндәге үзгәрешләрне кертергә:
1. 3.5.2.1 пунктының җиденче абзацы. түбәндәге редакциядә бәян итәргә:
«Татарстан Республикасы Сарман муниципаль районы Янурыс авыл җирлеге территориясендә сүтелә торган (кисеп алына торган) яшеллекләрнең бәясен исәпләү һәм компенсацион яшелләндерү үткәрү методикасына ярашлы рәвештә компенсацион бәяне исәпләп чыгара, компенсацион бәяне түләү өчен счет төзи;
2. 3.5.2.2 пунктының дүртенче абзацында. кирәк булганда сүзләр;
3. 3.8 пункт белән тулыландырырга. түбәндәге эчтәлектәге:
«3.8. Алдан (актив) режимда муниципаль хезмәт күрсәтү очраклары һәм тәртибе Муниципаль хезмәтне алдан (проактив) режимда күрсәтү каралмаган.».
2. Әлеге карарны «Татарстан Республикасының рәсми хокукый мәгълүмат порталы» (PRAVO.TATARSTAN.RU) һәм «Сарман муниципаль районы» муниципаль берәмлегенең рәсми сайтында «Интернет» мәгълүмат-телекоммуникация челтәрендә урнаштырырга.
3. Әлеге карарның үтәлешен контрольдә тотуны үз өстемдә калдырам.
Янурыс авыл җирлеге
Башкарма комитет җитәкчесе
А.А.Мөхәмәдиева
|
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.