On the night of Māgshar sudi 4, Samvat 1876 [21 November 1819], Shriji Mahārāj had come to the residential hall of the sādhus in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of sādhus as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj asked, “Which is the most difficult of all spiritual endeavors?”
\nThe brahmachāris, sādhus and householders answered according to their own understanding, but none could give a satisfactory reply.
\nShriji Mahārāj then said, “Allow Me to answer. There is no spiritual endeavor more difficult than to continuously engage one’s mind on the form of God. The scriptures state that there is no greater attainment for a person whose mind’s vrutti is constantly focused on the form of God, because the form of God is like a chintāmani. Just as a person who possesses a chintāmani attains whatever he desires, a person whose mind’s vrutti is constantly focused on the form of God can instantly see, if he so wishes, the forms of jiva, ishwar, māyā and Brahma. He can also see Vaikunth, Golok, Brahmamahol and the other abodes of God. Therefore, there is no spiritual endeavor more difficult nor is there any greater attainment than to continuously engage one’s mind on the form of God.”
\nThereafter, the devotee Govardhanbhāi Sheth asked Shriji Mahārāj, “What is the nature of God’s māyā?”
\nShriji Mahārāj replied, “Māyā is anything that obstructs a devotee of God while meditating on God’s form.”
\nThen Muktānand Swāmi inquired, “What type of body does a devotee of God attain when he leaves his physical body, which is composed of the five bhuts, and goes to the abode of God?”
\nShriji Mahārāj answered, “A devotee who has sought refuge in Dharmakul1 will attain, by the wish of God, a divine body composed of Brahma. When such devotees leave their body and go to the abode of God, some go by sitting on Garud, some go by sitting on a chariot and some go by sitting on a celestial vehicle. This is how they reach the abode of God. Those who have mastered yogic samādhi can actually witness these events.”
\nThereafter, the devotee Harji Thakkar asked Shriji Mahārāj, “Some have been practicing satsang for quite some time, yet they do not harbor the same profound love for the Satsang fellowship as they do for their own body and relatives. What is the reason for this?”
\nShriji Mahārāj explained, “Such a person has not fully realized the greatness of God. Consequently, when the Sant - by whose association God’s greatness is fully realized - talks to him about his swabhāvs, the person is not able to overcome them. Instead, he bears an aversion towards the Sant. It is due to this sin that he does not develop intense love for the Satsang fellowship. After all, sins committed elsewhere are washed away through association with the Sant, but sins committed against the Sant are washed away only by the grace of the Sant himself, not by any other means. The scriptures also state:
\nAnya-kshetre krutam pāpam teerth-kshetre vinashyati |“Therefore, if one does not bear an aversion towards the Sant, one develops profound love for the Satsang fellowship.”
", "english_footnote": "1. Dharma refers to Shriji Maharaj’s father Dharmadev. His kul (family) is the family of Dharmadev - in other words, Shriji Maharaj himself. Therefore, one who has the refuge of Dharmakul means one who has the refuge of Shriji Maharaj.
\nOrdinarily, the term ‘Dharmakul’ refers to the descendants of Rampratapbhai and Ichchharambhai, the brothers of Shriji Maharaj. However, when this Vachanamrut was written in 1876, they had not arrived in Gadhada. In 1877, both brothers first met Shriji Maharaj in Loya according to Shri Haricharitramrut Sagar (Pur 24, Tarang 39-55). Therefore, it is appropriate to conclude ‘Dharmakul’ refers to Shriji Maharaj.
\nFurthermore, Maharaj says “one who has sought refuge in Dharmakul.” Even the descendants of Rampratapbhai and Ichchharambhai have to take refuge of Shriji Maharaj. Therefore, the intent of the word ‘Dharmakul’ is Shriji Maharaj.
\nSins committed elsewhere are destroyed at a place of pilgrimage; [but] sins committed at a place of pilgrimage are as if etched in iron [i.e. totally irredeemable]. - Skand Purān
", "gujarati_title": "અખંડ વૃત્તિનું૧", "gujarati_text": "નિજૈર્વચોઽમૃતૈર્લોકેઽતર્પયદ્યો નિજાશ્રિતાન્।સંવત ૧૮૭૬ના માગશર સુદિ ૪ ચતુર્થીને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં સાધુની જાયગાને વિષે રાત્રિને સમે૨ પધાર્યા હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ સાધુ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યું જે, “સર્વ સાધનમાં૩ કયું સાધન કઠણ છે?” ત્યારે સર્વ બ્રહ્મચારી, સાધુ તથા ગૃહસ્થ તેમણે પોતાની સમજણ પ્રમાણે ઉત્તર કર્યો પણ૪ થયો નહીં. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “લ્યો, અમે ઉત્તર કરીએ જે, ભગવાનના સ્વરૂપમાં મનની અખંડ વૃત્તિ રાખવી તેથી કોઈ સાધન કઠણ નથી. અને જે મનુષ્યના મનની વૃત્તિ ભગવાનના સ્વરૂપમાં અખંડ રહે છે તેને તેથી બીજી અધિક પ્રાપ્તિ શાસ્ત્રમાં કહી નથી. કાં જે, ભગવાનની મૂર્તિ છે તે તો ચિંતામણિ તુલ્ય છે. જેમ ચિંતામણિ કોઈક પુરુષના હાથમાં હોય તે પુરુષ જે જે પદાર્થને ચિંતવે તે તે પ્રાપ્ત થાય છે; તેમ ભગવાનની મૂર્તિને વિષે જેના મનની અખંડ વૃત્તિ રહે છે તે તો જીવ, ઈશ્વર, માયા અને બ્રહ્મ એમના સ્વરૂપને જો જોવાને ઇચ્છે તો તત્કાળ દેખે છે તથા વૈકુંઠ, ગોલોક, બ્રહ્મમહોલ એ આદિક જે જે ભગવાનનાં ધામ છે તેને પણ દેખે છે. માટે ભગવાનના સ્વરૂપમાં અખંડ વૃત્તિ રાખવી તેથી કોઈ કઠણ સાધન પણ નથી અને તેથી કોઈ મોટી પ્રાપ્તિ પણ નથી.”
\nત્યાર પછી હરિભક્ત શેઠ ગોવર્ધનભાઈએ શ્રીજીમહારાજ પ્રત્યે પ્રશ્ન પૂછ્યું જે, “જેને ભગવાનની માયા કહે છે તેનું રૂપ શું છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ભગવાનનો ભક્ત હોય તેને ભગવાનની મૂર્તિનું ધ્યાન કરતાં જે પદાર્થ૫ આડું આવીને આવરણ કરે તેને માયા કહીએ.”૬
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યું જે, “ભગવાનનો ભક્ત જ્યારે પંચભૂતના દેહને મૂકીને ભગવાનના ધામમાં જાય છે, ત્યારે તે કેવા દેહને પામે છે?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ધર્મકુળને આશ્રિત૭ એવો જે ભગવાનનો ભક્ત છે તે ભગવાનની ઇચ્છાએ કરીને બ્રહ્મમય૮ દેહને પામે છે. અને જ્યારે દેહને મૂકીને ભગવાનના ધામ પ્રત્યે જાય છે ત્યારે કોઈક તો ગરુડ ઉપર બેસીને જાય છે અને કોઈક તો રથ ઉપર બેસીને જાય છે અને કોઈક તો વિમાન ઉપર બેસીને જાય છે. એવી રીતે ભગવાનના ભક્ત ભગવાનના ધામમાં જાય છે, તેને યોગસમાધિવાળા છે તે પ્રત્યક્ષ દેખે છે.”
\nપછી વળી હરિભક્ત ઠક્કર હરજીએ શ્રીજીમહારાજને પૂછ્યું જે, “કેટલાક તો ઘણા દિવસ સુધી સત્સંગ૯ કરે છે તો પણ તેને જેવી પોતાના દેહ અને દેહના સંબંધીને વિષે ગાઢ પ્રીતિ છે, તેવી સત્સંગમાં ગાઢ પ્રીતિ નથી થાતી તેનું શું કારણ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એને ભગવાનનું માહાત્મ્ય સંપૂર્ણ જાણ્યામાં આવ્યું નથી. અને જે સાધુને સંગે કરીને ભગવાનનું માહાત્મ્ય પરિપૂર્ણ જાણ્યામાં આવે છે તે સાધુ જ્યારે પોતાના સ્વભાવ૧૦ ઉપર વાત કરે છે ત્યારે તે સ્વભાવને મૂકી શકતો નથી અને તે વાતના કરનારા જે સાધુ તેનો અવગુણ૧૧ લે છે, તે પાપે કરીને સત્સંગમાં ગાઢ પ્રીતિ થાતી નથી. કાં જે, અન્ય સ્થળને વિષે જે પાપ કર્યાં હોય તે સંતને સંગે કરીને જાય અને સંતને વિષે જે પાપ કરે છે તે પાપ તો એક સંતના અનુગ્રહ વિના બીજા કોઈ સાધને૧૨ કરીને ટળતાં નથી. તે શાસ્ત્રમાં કહ્યું છે જે,
\nઅન્યક્ષેત્રે કૃતં પાપં તીર્થક્ષેત્રે૧૩ વિનશ્યતિ।“તે માટે સંતનો અવગુણ જો ન લે તો એને સત્સંગમાં દૃઢ પ્રીતિ થાય.”
", "gujarati_footnote": "૧. નોંધ: શ્રીજીમહારાજના સમયના મોટા સાધુઓએ વચનામૃતનાં જે નામ પાડેલાં છે, તે હવે દરેક વચનામૃત ઉપર આપવામાં આવશે.
\n૨. વાસુદેવનારાયણની સંધ્યા-આરતી પછી.
\n૩. ભગવાનની પ્રસન્નતાના કારણભૂત સ્વધર્મ, તપ આદિક ઉપાય.
\n૪. યથાર્થ.
\n૫. સ્ત્રી, પુત્ર ધનાદિક.
\n૬. માયાથી દેહાદિકમાં અહંમમતા થાય છે, તેથી સ્ત્રીઆદિક પદાર્થનો સંકલ્પ થાય છે. તે અંતરાયરૂપ થવાથી અખંડ ધ્યાન થતું નથી.
\n૭. ધર્મ એટલે શ્રીહરિના પિતાશ્રી, તેમનું કુળ એટલે ધર્મકુળ અર્થાત્ શ્રીજીમહારાજ; માટે શ્રીજીમહારાજને આશ્રીત એટલે ધર્મકુળને આશ્રીત. ‘ધર્મકુળ’ શબ્દથી રામપ્રતાપભાઈ તથા ઇચ્છારામભાઈના વંશજોને કહેવામાં આવે છે, પરંતુ આ વચનામૃત લખાયું ત્યારે અર્થાત્ ૧૮૭૬માં તેઓ આવ્યા જ ન હતા. સંવત ૧૮૭૭માં બંને ભાઈઓ લોયામાં શ્રીજીમહારાજને મળે છે, તેમ શ્રીહરિચરિત્રામૃતસાગરમાં પૂર: ૨૪, તરંગ: ૩૯-૫૫માં વર્ણન છે. તેથી અહીં ‘ધર્મકુળ એટલે શ્રીજીમહારાજ,’ તેવો અર્થ યોગ્ય છે. વળી, ‘ધર્મકુળને આશ્રીત’ એવો શબ્દ અહીં છે. આશ્રય તો રામપ્રતાપભાઈ તથા ઇચ્છારામભાઈના વંશજો તથા સંતો-હરિભક્તો તમામ સ્વામિનારાયણ ભગવાનનો જ કરે છે. તેથી પણ અહીં ‘ધર્મકુળ’ શબ્દથી શ્રીજીમહારાજ જ અભિપ્રેમ છે.
\n૮. સાકાર, અક્ષરબ્રહ્મ.
\n૯. સત્ શબ્દથી કહેલા ભગવાન, સત્પુરુષ, સદ્ધર્મ અને સચ્છાસ્ત્ર - આ ચારનો યથાયોગ્ય સંગ.
\n૧૦. માહાત્મ્યજ્ઞાનમાં વિરોધી કામ-ક્રોધ-લોભાદિક.
\n૧૧. આ તો અવિવેકી છે, એકદેશી જ્ઞાનવાળા છે, દીર્ઘદર્શી નથી, વ્યવહારને જાણતા નથી, કેવળ વાર્તા કરવામાં ચતુર છે ઇત્યાદિક.
\n૧૨. પ્રાયશ્ચિત્ત વગેરે.
\n૧૩. સાધુરૂપ તીર્થક્ષેત્રે.
\n૧૪. સ્કંદપુરાણ ૨/૫/૧૭; વરાહપુરાણ ૧૬૩/૪૯, ૧૭૪/૫૩માં પણ થોડા પાઠ-ભેદથી આ શ્લોક છે.
", "hindi_title": "भगवान के स्वरूप में मन की अखंड वृत्ति", "hindi_text": "निजैर्वचोऽमृतैर्लोकेऽतर्पयद्यो निजाश्रितान्।संवत् १८७६ में मार्गशीर्ष शुक्ला चतुर्थी (२१ नवम्बर, १८१९) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में साधुओं के निवासस्थान पर रात्रि के समय पधारे थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण कर रखे थे। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में स्थान-स्थान के साधु एवं हरिभक्त बैठे हुए थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने प्रश्न किया कि, “समस्त साधनाओं में कौन-सी साधना कठिन है?”
\nतब सभी ब्रह्मचारियों, साधुओं तथा गृहस्थों ने अपनी-अपनी समझ के अनुसार उत्तर दिए, परन्तु वे समुचित उत्तर नहीं दे पाए।\n\n
तब श्रीजीमहाराज बोले, “हम इसका उत्तर देते हैं कि भगवान के स्वरूप में मन की अखंड वृत्ति को रखना, इसके सिवा अन्य कोई भी साधना कठिन नहीं है। जिस मनुष्य की मनोवृत्ति भगवान के स्वरूप में अखंड रहती है, उससे अधिक कोई अन्य प्राप्ति शास्त्रों में नहीं बताई गयी है; क्योंकि भगवान की मूर्ति तो चिन्तामणि के समान है। जिस प्रकार किसी पुरुष के हाथ में चिन्तामणि हो, वह व्यक्ति जिस भी पदार्थ का चिन्तन करेगा, वह उसे तुरन्त प्राप्त होगा, उसी प्रकार भगवान को मूर्ति में जिसकी अखंड मनोवृत्ति रहती है, वह भक्त यदि जीव, ईश्वर, माया और ब्रह्म के स्वरूप को देखने की इच्छा करता है, तो वह उन्हें तत्काल देख सकता है और उसे भगवान के वैकुंठ, गोलोक, ब्रह्मधाम आदि धाम भी दिखाई देते है। इसलिए, भगवान के स्वरूप में अखंड वृत्ति रखने से बढ़कर कोई भी साधना नही है और उससे अधिक कोई महान उपलब्धि भी नही है।”
\nफिर हरिभक्त सेठ गोवर्धनभाई ने श्रीजीमहाराज से पूछा, “भगवान की माया कहते हैं, उसका स्वरूप क्या है?”
\nश्रीजीमहाराज बोले, “भगवान के भक्त को भगवान की मूर्ति के ध्यान के समय जो पदार्थ१ विघ्न उपस्थित करता है, उसे ही माया कहते हैं।”
\nमुक्तानन्द स्वामी ने पूछा, “भगवान का भक्त जब पंचभौतिक देह को छोड़कर धाम में जाता है, तब वह किस प्रकार का शरीर धारण करता है?”
\nश्रीजीमहाराज बोले, “धर्मकुलाश्रित२ भगवान का भक्त भगवान की इच्छा के अनुसार ब्रह्ममय देह को प्राप्त करते हैं। वे अपनी देह का त्याग करके कोई तो गरुड़ पर, कोई रथ पर अथवा कोई विमान में बैठकर भगवान के धाम में जाते हैं, इनको योगसमाधिनिष्ठ पुरुष प्रत्यक्ष रूप से देखते हैं।”
\nहरिभक्त हरजी ठक्कर ने श्रीजीमहाराज से पूछा, “कुछ लोग बहुत दिन तक सत्संग३ करते हैं; फिर भी उन्हें अपनी देह और उसके सम्बंधी में जितनी दृढ़ प्रीति है, उतनी दृढ़ प्रीति उन्हें सत्संग में नहीं होती, इसका क्या कारण है?”
\nश्रीजीमहाराज बोले, “उन्हें भगवान का माहात्म्य सम्यक् रूप से ज्ञात नही हुआ है तथा जिन साधुओं के सत्संग के द्वारा भगवान के माहात्म्य का पूर्ण ज्ञान हो जाता है, वे साधु जब उनके स्वभाव (काम-लोभादिक) मिटाने के सम्बंध में बात करते हैं, तब वे अपने स्वभाव का त्याग नहीं कर पाते। इसके उपरांत ऐसी बात करनेवाले सन्त में दोष देखते हैं, ऐसे ही दोष-दर्शनरूप पाप के कारण उन्हें सत्संग में प्रगाढ प्रीति नहीं हो पाती, क्योंकि अन्य स्थान पर किए गए पाप सन्त के संग से दूर हो जाते हैं और सन्त के सम्बंध में आकर जो पाप करता है, वे सन्त के अनुग्रह के बिना किसी भी साधन से दूर नहीं होते। शास्त्रों में कहा भी है कि:
\n“अन्यक्षेत्रे कृतं पापं तीर्थक्षेत्रे विनश्यति।“अतः जो मुमुक्षु सन्त में अवगुण नहीं देखता, उसी की अनुरक्ति सत्संग में दृढ़तापूर्वक हो जाती है।”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “हम इसका उत्तर देते हैं कि भगवान के स्वरूप में मन की अखंड वृत्ति को रखना, इसके सिवा अन्य कोई भी साधना कठिन नहीं है। जिस मनुष्य की मनोवृत्ति भगवान के स्वरूप में अखंड रहती है, उससे अधिक कोई अन्य प्राप्ति शास्त्रों में नहीं बताई गयी है; क्योंकि भगवान की मूर्ति तो चिन्तामणि के समान है। जिस प्रकार किसी पुरुष के हाथ में चिन्तामणि हो, वह व्यक्ति जिस भी पदार्थ का चिन्तन करेगा, वह उसे तुरन्त प्राप्त होगा, उसी प्रकार भगवान को मूर्ति में जिसकी अखंड मनोवृत्ति रहती है, वह भक्त यदि जीव, ईश्वर, माया और ब्रह्म के स्वरूप को देखने की इच्छा करता है, तो वह उन्हें तत्काल देख सकता है और उसे भगवान के वैकुंठ, गोलोक, ब्रह्मधाम आदि धाम भी दिखाई देते है। इसलिए, भगवान के स्वरूप में अखंड वृत्ति रखने से बढ़कर कोई भी साधना नही है और उससे अधिक कोई महान उपलब्धि भी नही है।”
\nफिर हरिभक्त सेठ गोवर्धनभाई ने श्रीजीमहाराज से पूछा, “भगवान की माया कहते हैं, उसका स्वरूप क्या है?”
\nश्रीजीमहाराज बोले, “भगवान के भक्त को भगवान की मूर्ति के ध्यान के समय जो पदार्थ१ विघ्न उपस्थित करता है, उसे ही माया कहते हैं।”
\nमुक्तानन्द स्वामी ने पूछा, “भगवान का भक्त जब पंचभौतिक देह को छोड़कर धाम में जाता है, तब वह किस प्रकार का शरीर धारण करता है?”
\nश्रीजीमहाराज बोले, “धर्मकुलाश्रित२ भगवान का भक्त भगवान की इच्छा के अनुसार ब्रह्ममय देह को प्राप्त करते हैं। वे अपनी देह का त्याग करके कोई तो गरुड़ पर, कोई रथ पर अथवा कोई विमान में बैठकर भगवान के धाम में जाते हैं, इनको योगसमाधिनिष्ठ पुरुष प्रत्यक्ष रूप से देखते हैं।”
\nहरिभक्त हरजी ठक्कर ने श्रीजीमहाराज से पूछा, “कुछ लोग बहुत दिन तक सत्संग३ करते हैं; फिर भी उन्हें अपनी देह और उसके सम्बंधी में जितनी दृढ़ प्रीति है, उतनी दृढ़ प्रीति उन्हें सत्संग में नहीं होती, इसका क्या कारण है?”
\nश्रीजीमहाराज बोले, “उन्हें भगवान का माहात्म्य सम्यक् रूप से ज्ञात नही हुआ है तथा जिन साधुओं के सत्संग के द्वारा भगवान के माहात्म्य का पूर्ण ज्ञान हो जाता है, वे साधु जब उनके स्वभाव (काम-लोभादिक) मिटाने के सम्बंध में बात करते हैं, तब वे अपने स्वभाव का त्याग नहीं कर पाते। इसके उपरांत ऐसी बात करनेवाले सन्त में दोष देखते हैं, ऐसे ही दोष-दर्शनरूप पाप के कारण उन्हें सत्संग में प्रगाढ प्रीति नहीं हो पाती, क्योंकि अन्य स्थान पर किए गए पाप सन्त के संग से दूर हो जाते हैं और सन्त के सम्बंध में आकर जो पाप करता है, वे सन्त के अनुग्रह के बिना किसी भी साधन से दूर नहीं होते। शास्त्रों में कहा भी है कि:
\n“अन्यक्षेत्रे कृतं पापं तीर्थक्षेत्रे विनश्यति।“अतः जो मुमुक्षु सन्त में अवगुण नहीं देखता, उसी की अनुरक्ति सत्संग में दृढ़तापूर्वक हो जाती है।”
", "hindi_footnote": "१. पुत्र-धनादि।
\n२. ‘धर्मकुल’ से श्रीहरि का अभिप्राय धर्मपिता-भक्तिमाता के कुल से नहीं है, अपितु ‘धर्मकुल’ का अर्थ यहाँ पर स्वयं ‘भगवान श्रीस्वामिनारायण’ ही होता है। क्योंकि अन्ततोगत्वा धर्म पिता के पुत्र-पौत्रों ने भी भगवान श्रीस्वामिनारायण का ही आश्रय ग्रहण किया था।
\n३. सत् शब्द से वर्णित भगवान, सत्पुरुष, सद्धर्म और सच्छास्त्र, इन चारों का यथायोग्य संग।
\n४. साधुरूप तीर्थक्षेत्र
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/1.mp3" }, { "english_title": "Three Levels ofVairāgya", "english_text": "On the night of Māgshar sudi 5, Samvat 1876 [22 November 1819], Shriji Mahārāj was sitting in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of sādhus as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Mayārām Bhatt asked Shriji Mahārāj, “Mahārāj, please describe the characteristics of the highest, intermediate and lowest levels of vairāgya?”
\nShriji Mahārāj explained, “A person who has the highest level of vairāgya engages in worldly activities, either by God’s command or as a consequence of his prārabdha karmas. But, like King Janak, he is not affected by those activities. He may indulge in the most alluring of the panchvishays - sights, sounds, smells, tastes and touch - attained as a consequence of his own prārabdha, but he does so dejectedly and with total indifference towards them. Those vishays are unable to entice him; thus, his renunciation remains undiminished. He invariably views those vishays as flawed and treats them like enemies. Moreover, he constantly remains in contact with sādhus and the sacred scriptures and remains in the service of God. Even if he were to encounter adverse places, times, company, etc., his understanding would not diminish. Such a person is said to possess the highest level of vairāgya.
\n“A person who has an intermediate level of vairāgya also indulges in the best of the panchvishays and remains unattracted to them. But, if he were to encounter adverse places, times, company, etc., he would become attached to those vishays. Consequently, his level of vairāgya would diminish. Such a person is said to possess an intermediate level of vairāgya.
\n“As for a person who has the lowest level of vairāgya, if he were to encounter ordinary or inferior vishays, he may indulge in them, but he would not become bound by them. However, if he were to encounter and indulge in appealing vishays, he would become bound by them. Such a person is said to possess the lowest level of vairāgya.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "ત્રણ પ્રકારના વૈરાગ્યનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના માગશર સુદિ ૫ પંચમીને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં રાત્રિને સમે વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ સાધુ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી મયારામ ભટ્ટે શ્રીજીમહારાજ પ્રત્યે પ્રશ્ન પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! ઉત્તમ, મધ્યમ અને કનિષ્ઠ એ ત્રણ પ્રકારનો જે વૈરાગ્ય તેનાં શાં લક્ષણ છે તે કહો?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ઉત્તમ૧૫ વૈરાગ્ય જેને હોય તે પરમેશ્વરની આજ્ઞાએ કરીને અથવા પોતાનાં પ્રારબ્ધકર્મ વશે કરીને વ્યવહારમાં રહે પણ તે વ્યવહારમાં જનક રાજાની પેઠે લોપાય નહીં. અને શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ એ પંચ પ્રકારના જે ઉત્તમ વિષય તે પોતાના પ્રારબ્ધ અનુસારે પ્રાપ્ત થાય તેને ભોગવે પણ પ્રીતિએ રહિત ઉદાસ થકો ભોગવે અને તે વિષય એને લોપી શકે નહીં અને તેનો ત્યાગ મોળો ન પડે અને તે વિષયને વિષે નિરંતર દોષને દેખતો રહે અને વિષયને શત્રુ જેવા જાણે અને સંત, સત્શાસ્ત્ર અને ભગવાનની સેવા તેનો નિરંતર સંગ રાખે. અને દેશ, કાળ, સંગ આદિક જો કઠણ આવી પડે તો પણ એની જે એવી સમજણ તે મોળી પડે નહીં, તેને ઉત્તમ વૈરાગ્યવાળો કહીએ. અને જેને મધ્યમ વૈરાગ્ય હોય તે પણ ઉત્તમ એવા જે પંચ પ્રકારના વિષય તેને ભોગવે પણ તેમાં આસક્ત ન થાય; અને જો દેશ, કાળ, સંગ કઠણ પ્રાપ્ત થાય તો વિષયને વિષે બંધાઈ જાય અને વૈરાગ્ય મંદ પડી જાય, તેને મધ્યમ વૈરાગ્યવાળો કહીએ. અને જે કનિષ્ઠ વૈરાગ્યવાળો હોય તેને સામાન્ય અને દોષે યુક્ત એવા પંચવિષય જો પ્રાપ્ત થાય અને તેને ભોગવે તો તેમાં ન બંધાય, અને જો સારા પંચવિષય પ્રાપ્ત થાય અને તેને ભોગવે તો તેમાં બંધાઈ જાય, તેને મંદ વૈરાગ્યવાળો કહીએ.”
", "gujarati_footnote": "૧૫. ત્રણ પ્રકારના વૈરાગ્યવાળા પુરુષોનાં લક્ષણો કહેવા દ્વારાએ ત્રણ પ્રકારના વૈરાગ્યનાં લક્ષણ કહેલાં જાણવાં.
", "hindi_title": "तीन प्रकार के वैराग्य", "hindi_text": "संवत् १८७६ में मार्गशीर्ष शुक्ला पंचमी (२२ नवम्बर, १८१९) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में रात्रि के समय\nविराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके मुखारविन्द के समक्ष हो रही सभा में साधु तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त उपस्थित थे।
\nतब मयाराम भट्ट ने श्रीजीमहाराज से प्रश्न पूछा कि, “हे महाराज! उत्तम, मध्यम तथा मन्द, तीन प्रकार का जो वैराग्य है, उसका पृथक्-पृथक् क्या लक्षण है? कृपया बताइए।”
\nतब श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “जिसका वैराग्य उत्तम होता है, वह परमेश्वर की आज्ञा के अनुसार अथवा अपने प्रारब्ध-कर्मवश, संसार में रहता है, परन्तु संसार-व्यवहार में वह राजा जनक के समान निर्लिप्त रहता है। उसे शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गंध नामक पाँच प्रकार के उत्तम विषय अपने प्रारब्ध के अनुसार प्राप्त होते हैं और वह उन्हें भोगता है, परन्तु वह उनमें आसक्त नहीं होता। भोग को वह उदासीनतापूर्वक भोगता है। अतः विषय उसको लिप्त नहीं कर सकते और उसका त्याग मंद नहीं होता। वह तो विषयों में निरन्तर दोष ही देखता रहता है, तथा विषयों को शत्रु के समान समझता है। इसके अतिरिक्त वह सन्त, सत्शास्त्रों तथा भगवान की सेवा में निरन्तर मग्न रहता है और देश, काल एवं संग आदि बुरे होने पर भी उसका ज्ञान क्षीण नहीं होता। ऐसे पुरुष को उत्तम वैराग्यवान कहते हैं।
\n“जिसे मध्यम वैराग्य होता है, वह भी पाँचों प्रकार के उत्तम विषयों को भोगता है, परन्तु उनमें आसक्त नहीं होता। यदि देश, काल और संग आदि बुरे होते हैं, तो वह विषयों की आसक्ति में फँस जाता है तथा उसका वैराग्य मंद पड़ जाता है। ऐसे पुरुष को मध्यम वैराग्यवान कहते हैं।
\n“जो कनिष्ठ वैराग्यवान होता है, उसे सामान्य एवं दोषयुक्त पंच विषय प्राप्त होते हैं, तो वह इनको भोगने पर भी आसक्त नहीं होता, परन्तु यदि उत्तम पंचविषय प्राप्त हो गए और वह उन्हें भोगे, तो वहाँ आबद्ध हो जाता है। ऐसे पुरुष को मंद वैराग्यवान कहते हैं।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/2.mp3" }, { "english_title": "Remembering the Divine Actions and Incidents of God", "english_text": "On the night of Māgshar sudi 6, Samvat 1876 [23 November 1819], Shriji Mahārāj was sitting in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “Even one who can constantly see the form of God in his heart should recall the divine actions and incidents of God performed in His various avatārs in various places. He should also maintain affection for the brahmachāris, sādhus and satsangis and should remember them as well. Why? Because if at the time of death he forgets God’s form but remembers the divine actions and incidents performed by Him at various places, or if he remembers those satsangis, brahmachāris or sādhus, then by that association, God’s form will also be remembered. Thereby, that person attains an elevated spiritual status and benefits tremendously. That is why I perform grand Vishnu-yāgs; annually celebrate Janmāshtami, Ekādashi and other observances; and gather brahmachāris, sādhus and satsangis on these occasions. After all, even if a sinner remembers these occasions at the time of his death, he will also attain the abode of God.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "લીલાચરિત્ર સંભારી રાખવાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના માગશર સુદિ ૬ છઠને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં રાત્રિને સમે વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેને ભગવાનની મૂર્તિ અંતરમાં અખંડ૧૬ દેખાતી હોય તેણે પણ ભગવાને જે જે અવતારે કરીને જે જે સ્થાનકને વિષે જે જે લીલા કરી હોય તે સંભારી રાખવી. અને બ્રહ્મચારી, સાધુ તથા સત્સંગી તેની સાથે હેત રાખવું અને એ સર્વને સંભારી રાખવા. તે શા સારુ જે, કદાપિ દેહ મૂક્યા સમે ભગવાનની મૂર્તિ ભૂલી જવાય તો પણ ભગવાને જે સ્થાનકને વિષે લીલા કરી હોય તે જો સાંભરી આવે અથવા સત્સંગી સાંભરી આવે અથવા બ્રહ્મચારી ને સાધુ સાંભરી આવે તો તેને યોગે કરીને ભગવાનની મૂર્તિ પણ સાંભરી આવે અને તે જીવ મોટી પદવીને પામે અને તેનું ઘણું રૂડું થાય. તે માટે અમે મોટા મોટા વિષ્ણુયાગ કરીએ છીએ તથા જન્માષ્ટમી અને એકાદશી આદિક વ્રતના વર્ષોવર્ષ ઉત્સવ કરીએ છીએ અને તેમાં બ્રહ્મચારી, સાધુ, સત્સંગીને ભેળા કરીએ છીએ. અને જો કોઈક પાપી જીવ હોય અને તેને પણ જો એમની અંતકાળે સ્મૃતિ થઈ આવે તો તેને ભગવાનના ધામની પ્રાપ્તિ થાય.”
", "gujarati_footnote": "૧૬. નિરંતર - ત્રણ અવસ્થામાં.
", "hindi_title": "लीलाचरित्र-स्मरण", "hindi_text": "संवत् १८७६ में मार्गशीर्ष शुक्ला षष्ठी (२३ नवम्बर, १८१९) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में रात्रि के समय विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे हुए थे।
\nफिर श्रीजीमहाराज बोले कि, “जिस पुरुष को अपने हृदय में भगवान की मूर्ति निरन्तर रूप से दिखाई देती हो, उसे भी भगवान के जिस-जिस अवतार ने जहाँ-जहाँ पर जो-जो लीलाएँ की हों, उनको स्मरण में रखना, तथा ब्रह्मचारियों, साधुओं एवं सत्संगियों के साथ स्नेह रखना और उन सभी का स्मरण भी रखना चाहिए। वह इसलिए कि कदाचित् देह-त्याग के समय यदि भगवान की मूर्ति विस्मृत हो गई, तो भी भगवान ने जिन स्थानों में जो लीलाएँ की हैं, उनकी स्मृति हो जाए तथा सत्संगी, अथवा ब्रह्मचारी अथवा साधुओं की स्मृति हो जाए, तो उनकी स्मृति के फलस्वरूप भगवान की मूर्ति का भी स्मरण हो आता है। ऐसे मुमुक्षु की जीवात्मा उच्च पद को प्राप्त हो जाती है और उसका कल्याण हो जाता है। इसीलिए हम बड़े-बड़े विष्णुयाग तथा प्रतिवर्ष जन्माष्टमी, एकादशी आदि व्रतोत्सवों का आयोजन करते हैं और उनमें ब्रह्मचारियों, साधुओं तथा सत्संगियों को एकत्र करते हैं। क्योंकि यदि कोई पापी भी हो और उसे अपने अन्त समय पर ऐसी स्मृति हो जाए, तो उसे भगवान का धाम प्राप्त हो जाता है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/3.mp3" }, { "english_title": "Jealousy like that of Nāradji", "english_text": "On Māgshar sudi 7, Samvat 1876 [24 November 1819], Shriji Mahārāj was sitting in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of sādhus as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen Shriji Mahārāj said, “Devotees of God should not harbor jealousy amongst themselves.”
\nThereupon Ānandānand Swāmi said, “But Mahārāj, even then, jealousy still remains.”
\nHearing this, Shriji Mahārāj explained, “If one does harbor jealousy, it should be like that of Nāradji. Once, both Nāradji and Tumbaru went to Vaikunth for the darshan of Lakshmi and Nārāyan. There, Tumbaru sang before them. As a result, both Lakshmi and Nārāyan were pleased and rewarded him with their clothes and ornaments. Seeing this, Nāradji became jealous of Tumbaru and thought, ‘I shall also learn to sing like Tumbaru and please God.’
\n“Then, Nāradji learned the art of singing and sang before God. But God commented, ‘You do not know how to sing like Tumbaru.’ Thereafter, Nāradji performed austerities to please Shiv and received his blessings to master the art of singing. However, when he sang before God again, God was still not pleased. In this way, Nāradji continued for seven manvantars. Despite this, God would not be pleased with his singing.
\n“Finally, Nāradji learned to sing from Tumbaru himself and then sang before Shri Krishna Bhagwān in Dwārikā. Only then was Shri Krishna Bhagwān pleased, and only then did he reward Nāradji with his own clothes and ornaments. Thereafter, Nāradji abandoned his jealousy towards Tumbaru.
\n“Thus, if one is to harbor jealousy, one should imbibe the virtues of the person towards whom one is jealous and should also abandon one’s own faults. If this cannot be done, then a devotee of God should at least totally abandon any form of jealousy that would result in harming another devotee of God.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "નારદજીના જેવી ઈર્ષ્યા કરવાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના માગશર સુદિ ૭ સપ્તમીને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ સાધુ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ભગવાનના ભક્તને પરસ્પર ઈર્ષ્યા૧૭ ન કરવી.” ત્યારે આનંદાનંદ સ્વામી બોલ્યા જે, “હે મહારાજ! ઈર્ષ્યા તો રહે છે.” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ઈર્ષ્યા કરવી તો નારદજીના જેવી કરવી. જેમ એક સમયને વિષે નારદજી અને તુંબરુ એ બે વૈકુંઠને વિષે લક્ષ્મીનારાયણનાં દર્શન કરવા ગયા. તે લક્ષ્મીનારાયણ આગળ તુંબરુએ ગાન કર્યું, તેણે કરીને લક્ષ્મીજી તથા નારાયણ એ બેય પ્રસન્ન થઈને તુંબરુને પોતાનાં વસ્ત્ર, આભૂષણ આપ્યાં. ત્યારે નારદજીને તુંબરુ ઉપર ઈર્ષ્યા આવી જે, ‘હું તુંબરુના જેવી ગાનવિદ્યા શીખું અને ભગવાનને પ્રસન્ન કરું.’ પછી નારદજી ગાનવિદ્યા શીખતા હવા અને ભગવાન આગળ ગાતા હવા. ત્યારે ભગવાને કહ્યું જે, ‘તમને તુંબરુના જેવું ગાતાં નથી આવડતું.’ પછી વળી શિવ ઉપર તપ કરીને શિવ થકી વર પામીને ગાનવિદ્યા શીખીને ભગવાન આગળ ગાવતા હવા, તો પણ ભગવાન એની ગાનવિદ્યા ઉપર પ્રસન્ન ન થયા. એવી રીતે સાત મન્વંતર૧૮ સુધી ગાનવિદ્યા શીખ્યા અને ભગવાન આગળ ગાયા, તો પણ ભગવાન પ્રસન્ન ન થયા. પછી તુંબરુ પાસે ગાનવિદ્યા શીખ્યા અને શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન આગળ દ્વારિકામાં ગાવતા હવા. ત્યારે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન પ્રસન્ન થયા અને પોતાનાં વસ્ત્ર, અલંકાર નારદજીને આપ્યાં. ત્યારે નારદજીએ તુંબરુ સાથે ઈર્ષ્યા મેલી.૧૯ માટે ઈર્ષ્યા કરવી તો એવી કરવી જે, જેની ઉપર ઈર્ષ્યા હોય તેના જેવા ગુણને ગ્રહણ કરવા અને પોતાના અવગુણને ત્યાગ કરવા. અને તેવું ન થવાય અને ઈર્ષ્યાએ કરીને ભગવાનના ભક્તનો દ્રોહ થાય તેવી ઈર્ષ્યાનો તો ભગવાનના ભક્તને સર્વ પ્રકારે ત્યાગ કરવો.”
", "gujarati_footnote": "૧૭. પોતાને સમાન બીજા કોઈનો ઉદય સહન ન થાય તે.
\n૧૮. એક મન્વંતર = ૩૦,૮૫,૭૧,૪૨૮ વર્ષ. તેથી સાત મન્વંતર = ૨,૧૫,૯૯,૯૯,૯૯૬ (બે અબજ, પંદર કરોડ, નવાણું લાખ, નવાણું હજાર, નવસો છન્નુ) વર્ષ.
\n૧૯. લિંગમહાપુરાણ, ઉત્તર ભાગ: ૨-૩ અધ્યાયમાં થોડા ફેરફાર સાથે આ પ્રસંગ નોંધાયો છે.
", "hindi_title": "नारदजी जैसी ईर्ष्या", "hindi_text": "संवत् १८७६ में मार्गशीर्ष शुक्ला सप्तमी (२४ नवम्बर, १८१९) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्वेत वस्त्र धारण करके विराजमान थे। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में साधु तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त उपस्थित थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “भगवान के भक्तों को परस्पर ईर्ष्या नहीं करनी चाहिए।”
\nतब आनन्दानन्द स्वामी बोले कि, “हे महाराज! ईर्ष्या तो रहती है।”
\nइस पर श्रीजीमहाराज ने कहा, “यदि ईर्ष्या ही करनी है, तो वह नारदजी जैसी होनी चाहिए। एक बार नारदजी और तुंबरु दोनों वैकुंठ में लक्ष्मीनारायण के दर्शन करने गए। उस समय तुंबरु ने लक्ष्मीनारायण के सामने स्तोत्र-गान किया। उससे लक्ष्मी और नारायण, दोनों प्रसन्न हो गए तथा उन्होंने तुंबरु को अपने वस्त्र और आभूषण दे दिए। इससे तुंबरु के प्रति नारदजी में ईर्ष्या उत्पन्न हो गयी और उन्होंने सोचा कि मुझे तुंबरु जैसी गायनविद्या सीखकर भगवान को प्रसन्न करना है। फिर नारदजी ने गायनविद्या सीखी और भगवान के सामने स्तुति-गान किया; किन्तु भगवान ने कहा, ‘तुम्हें तुंबरु जैसा गाना नहीं आता।’ अतः नारदजी ने शिवजी को प्रसन्न करने के लिए तपस्या की। उनसे वरदान प्राप्त कर गायनविद्या सीखी और वे भगवान का गुणगान करते रहे।
\n“इस पर भी भगवान प्रसन्न नहीं हुए। फिर नारदजी ने सात मन्वन्तर तक गायनविद्या का अभ्यास किया और भगवान का गुणगान करते रहे। फिर भी भगवान प्रसन्न नहीं हुए। अन्ततः उन्होंने स्वयं तुंबरु से गायनविद्या सीखी और द्वारिका में श्रीकृष्ण भगवान के सम्मुख गान किया। तब श्रीकृष्ण भगवान प्रसन्न हो गए और उन्होंने अपने वस्त्र-अलंकार नारदजी को भेंट कर दिए। उसी समय से तुंबरु से नारदजी की ईर्ष्या समाप्त हो गई। अतः यदि ईर्ष्या करनी हो तो इस प्रकार की करनी चाहिए कि जिससे ईष्या हो, उसके गुणों का ग्रहण करें और अपने अवगुणों का परित्याग कर दें। यदि ऐसा न हो सके तो भगवान के भक्तों को उसके प्रति द्रोह उत्पन्न करनेवाली ईर्ष्या का सर्वथा परित्याग कर दें।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/4.mp3" }, { "english_title": "Persistence in Meditation", "english_text": "On Māgshar sudi 8, Samvat 1876 [25 November 1819], Shriji Mahārāj was sitting in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “One should meditate on Shri Krishna Bhagwān together with Rādhika. If during that meditation one cannot behold the form within one’s heart, one should not lose faith and stop the meditation. Those who persist in this way will earn the immense grace of God. Moreover, God will be bound by their bhakti.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "ધ્યાનના આગ્રહનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના માગશર સુદિ ૮ અષ્ટમીને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “રાધિકાએ સહિત એવા જે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન તેનું ધ્યાન કરવું.૨૦ અને તે ધ્યાન કરતાં મૂર્તિ હૃદાને વિષે ન દેખાય તો પણ ધ્યાન કરવું; પણ કાયર થઈને તે ધ્યાનને મૂકી દેવું નહીં. એવી રીતના જે આગ્રહવાળા છે તેની ઉપર ભગવાનની મોટી કૃપા૨૧ થાય છે અને એની ભક્તિએ કરીને ભગવાન એને વશ થઈ જાય છે.”
", "gujarati_footnote": "૨૦. અહીં રાધિકાએ સહિત શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનના ધ્યાનના દૃષ્ટાંતથી, પોતાના ઉત્તમ ભક્ત અક્ષરબ્રહ્મ ગુણાતીતાનંદ સ્વામી તથા બ્રહ્મસ્વરૂપ સત્પુરુષે સહિત શ્રીજીમહારાજનું ધ્યાન કરવું તેવો ભાવાર્થ ‘ખોરડા પર બીજ’ એ ન્યાયથી મુખ્યપણે સંપ્રદાયમાં સમજાવાય છે.
\n૨૧. પોતાની મૂર્તિનાં દર્શન આપવારૂપ.
", "hindi_title": "ध्यान का आग्रह", "hindi_text": "संवत् १८७६ में मार्गशीर्ष शुक्ला अष्टमी (२५ नवम्बर, १८१९) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में विराजमान थे।\nउन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए हुए थे। उनके मुखारविन्द के समक्ष स्थान-स्थान के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “राधिकाजी सहित श्रीकृष्ण भगवान का ध्यान करना चाहिए।५ यदि ऐसा ध्यान करते समय मूर्ति हृदय में न दिखायी पड़े तो भी ध्यान करना चाहिए, परन्तु कायर बनकर ध्यान छोड़ देना नहीं चाहिए। इस प्रकार के आग्रहवाले भक्तों पर भगवान की बड़ी कृपा होती है तथा नकी भक्ति से भगवान उनके वश में हो जाते हैं।”
", "hindi_footnote": "५. यहाँ राधिका के सहित श्रीकृष्ण भगवान के ध्यान का आदेश दिया गया है। इस दृष्टांत से श्रीहरि के उत्तम भक्त अक्षरब्रह्म गुणातीतानंद स्वामी तथा ब्रह्मस्वरूप सत्पुरुष के साथ भगवान स्वामिनारायण का ध्यान करना चाहिए ऐसा तात्पर्यार्थ है।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/5.mp3" }, { "english_title": "One with Wisdom and One without Wisdom", "english_text": "On Māgshar sudi 9, Samvat 1876 [25 November 1819], Shriji Mahārāj was sitting in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “In this Satsang fellowship, a person who is wise increasingly finds flaws within himself and perceives virtues in God and His devotees. Moreover, when God and His Sant utter harsh words of advice for his own benefit, he accepts them as beneficial and is not hurt by them. Such a person steadily attains greatness in Satsang.
\n“Conversely, as a person who lacks wisdom practices satsang and listens to discourses in Satsang, he continually perceives virtues within himself. Moreover, when God and His Sant highlight his flaws and advise him, he misinterprets such advice due to his arrogance. On the contrary, he perceives flaws in God and His Sant. Such a person steadily declines and loses his reputation in Satsang. Therefore, if a person renounces the vanity of his own virtues, becomes brave, and keeps faith in God and His Sant, then his ignorance is eradicated and he attains greatness in Satsang.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "વિવેકી-અવિવેકીનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના માગશર સુદિ ૯ નવમીને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “આ સત્સંગમાં જે વિવેકી૨૨ છે તે તો દિવસે દિવસે પોતાને વિષે અવગુણને દેખે છે અને ભગવાન અને ભગવાનના ભક્તને વિષે ગુણને દેખે છે; અને ભગવાન ને સાધુ પોતાના હિતને અર્થે કઠણ વચન કહે છે તેને પોતાનાં હિતકારી માને છે અને દુઃખ નથી લગાડતો, તે તો દિવસે દિવસે સત્સંગને વિષે મોટ્યપને પામે છે. અને જે અવિવેકી છે તે તો જેમ જેમ સત્સંગ કરે છે અને સત્સંગની વાત સાંભળે છે તેમ તેમ પોતાને વિષે ગુણ પરઠે છે; અને ભગવાન ને સંત એનો દોષ દેખાડીને એની આગળ વાત કરે છે, તે વાતને માને કરીને અવળી લે છે અને વાતના કરનારાનો અવગુણ લે છે, તે તો દિવસે દિવસે ઘટતો જાય છે અને સત્સંગમાં પ્રતિષ્ઠાહીન થઈ જાય છે. માટે પોતાને વિષે જે ગુણનું માન તેનો ત્યાગ કરીને શૂરવીર થઈને ભગવાન અને ભગવાનના સંતને વિષે વિશ્વાસ રાખે તો એનો અવિવેક ટળી જાય છે અને સત્સંગમાં મોટ્યપને પામે છે.”
", "gujarati_footnote": "૨૨. સત્-અસત્ના જ્ઞાનવાળો.
", "hindi_title": "विवेकी-अविवेकी", "hindi_text": "संवत् १८७६ में मार्गशीर्ष शुक्ला नवमी (२५ नवम्बर, १८१९) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्वेत वस्त्र धारण करके विराजमान थे। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में स्थान-स्थान के मुनि एवं हरिभक्त उपस्थित थे।
\nतब श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “इस सत्संग में जो मुमुक्षु विवेकी६ होता है, वह तो दिन-प्रतिदिन अपने में अवगुण देखता है तथा भगवान और उनके भक्तों में उसे गुण ही गुण दिखायी पड़ते हैं। भगवान एवं साधु हित के लिए जो कठोर वचन कहते हैं, उन्हें वह अपने लिए हितकर समझता है और दुःखी नहीं होता, ऐसा भक्त दिन-प्रतिदिन सत्संग में महत्ता को प्राप्त करता है; और जो अविवेकी होता है वह ज्यों-ज्यों सत्संग करता है, त्यों-त्यों अपने में गुण देखता है; और जब भगवान एवं सन्त उसके दोष दिखाकर बात करते हैं, तब वह अभिमानवश होकर सन्त की बातों को उलटी समझकर सन्त में ही अवगुण देखने लगता है।
\n“ऐसे अविवेकी की भक्ति दिन-प्रतिदिन कम होती जाती है और सत्संग में वह प्रतिष्ठाहीन हो जाता है। अतः अपने गुणों के अभिमान का त्याग करके शूरवीरता से भगवान एवं भगवान के सन्त में दृढ़ विश्वास रखे, तो उसका अविवेक दूर हो जाता है और सत्संग में वह महानता प्राप्त करता है।”
", "hindi_footnote": "६. सत्-असत् के ज्ञान से संपन्न।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/6.mp3" }, { "english_title": "Anvay-Vyatirek", "english_text": "On Māgshar sudi 10, Samvat 1876 [26 November 1819], Shriji Mahārāj was sitting in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of sādhus as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “No one is able to understand the philosophical principles found in the scriptures; in fact, all are confused by them. Therefore, please listen as I explain those principles precisely as they are.
\n“Behaving as if united with the three bodies of sthul, sukshma and kāran is the anvay form of the jiva. The jiva as distinct from these three bodies and characterized by eternal existence is its vyatirek form.
\n“Ishwar when together with its three bodies of virāt, sutrātmā and avyākrut is its anvay form. Ishwar as distinct from those three bodies and characterized by eternal existence is its vyatirek form.
\n“When Aksharbrahma pervades māyā and the entities evolved from māyā - the countless millions of brahmānds - it is said to be in its anvay form. When it is distinct from everything and has the attributes of eternal existence, consciousness and bliss, that is said to be its vyatirek form.
\n“When Shri Krishna Bhagwān is the antaryāmi of and the controller of Aksharbrahma, the ishwars, the jivas, māyā and the entities evolved from māyā - the brahmānds - that is said to be the anvay form of God. When He is distinct from all and resides amidst the light of Brahma in His abode, Golok, that is said to be the vyatirek form of God.
\n“These five entities - Parabrahma, Aksharbrahma, māyā, the ishwars and the jivas - are eternal.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "અન્વય-વ્યતિરેકનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના માગશર સુદિ ૧૦ દશમીને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ સાધુ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “શાસ્ત્રમાં જ્યાં જ્યાં અધ્યાત્મવાર્તા આવે છે તે કોઈને૨૩ સમજાતી નથી અને ભ્રમી જવાય છે, માટે એ અધ્યાત્મવાર્તા જેમ છે તેમ યથાર્થપણે અમે કહીએ છીએ, તે સર્વ સાંભળો જે, સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ અને કારણ એ ત્રણ દેહને વિષે એકાત્મપણે૨૪ જે વર્તવું તે એ જીવનું અન્વયપણું છે; અને એ ત્રણ દેહથી પૃથક્પણે૨૫ સત્તામાત્ર૨૬ જે કહેવો તે જીવનું વ્યતિરેકપણું છે. તથા વિરાટ, સૂત્રાત્મા અને અવ્યાકૃત એ ત્રણ શરીરે સહિત જે ઈશ્વરને કહેવા તે ઈશ્વરનું અન્વયપણું છે; અને એ ત્રણ શરીરથી પૃથક્ ને સત્તામાત્રપણે કહેવા તે ઈશ્વરનું વ્યતિરેકપણું છે. તથા માયા અને માયાનાં કાર્ય જે અનંત કોટિ બ્રહ્માંડ તેને વિષે વ્યાપકપણે જે અક્ષરબ્રહ્મને કહેવા તે એનું અન્વયપણું છે; અને એ સર્વથી વ્યતિરેક સચ્ચિદાનંદપણે૨૭ જે અક્ષરબ્રહ્મને કહેવા તે એનું વ્યતિરેકપણું છે. તથા અક્ષરબ્રહ્મ, ઈશ્વર, જીવ, માયા અને માયાનાં કાર્ય જે બ્રહ્માંડ એમને વિષે જે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનને અંતર્યામીપણે કહેવા અને નિયંતાપણે કહેવા તે એ ભગવાનનું અન્વયપણું છે; અને એ સર્વથી પૃથક્પણે કરીને પોતાના ગોલોકધામને વિષે જે બ્રહ્મજ્યોતિ૨૮ તેને વિષે રહ્યા છે એમ જે કહેવું તે એ ભગવાનનું વ્યતિરેકપણું છે. અને એ પુરુષોત્તમ ભગવાન, અક્ષરબ્રહ્મ, માયા, ઈશ્વર અને જીવ એ જે પાંચ ભેદ૨૯ તે અનાદિ૩૦ છે.” ૩૧
", "gujarati_footnote": "૨૩. વિદ્વાનોને પણ.
\n૨૪. ‘સ્થૂલાદિ દેહ તે જ હું છું,’ એવા અનાદિ અજ્ઞાનથી ઉપજેલ અહંભાવપણે.
\n૨૫. ચિદ્રૂપપણું, સ્વયંપ્રકાશપણું અને અછેદ્ય-અભેદ્યપણું વગેરે.
\n૨૬. જ્ઞાનસત્તામાત્ર એટલે છ વિકારે રહિત.
\n૨૭. અક્ષરધામમાં મૂર્તિમાન સેવકરૂપે તથા ધામરૂપે.
\n૨૮. બ્રહ્મજ્યોતિ અર્થાત્ અક્ષરધામ. આ વાક્યનો અર્થ પરથારાની ટીપણી ક્રમાંક-૧ પરથી જાણવો.
\n૨૯. પાંચેયનું પરસ્પર જુદાપણું.
\n૩૦. નિત્ય છે, પરંતુ ઔપાદિક નથી.
\n૩૧. આવી રીતે, અન્વય-વ્યતિરેકથી જીવ, ઈશ્વર વગેરે પાંચેય તત્ત્વોનાં નિરૂપણરૂપ અધ્યાત્મવાર્તાને બરાબર સમજવાથી બુદ્ધિમાં ભ્રમ થતો નથી, તે તાત્પર્ય છે.
", "hindi_title": "अन्वय-व्यतिरेक", "hindi_text": "संवत् १८७६ में मार्गशीर्ष शुक्ला दशमी (२६ नवम्बर, १८१९) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्वेत वस्त्र धारण करके विराजमान थे। उनके मुखारविन्द के समक्ष स्थान-स्थान के साधुओं एवं हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले, “शास्त्रों में जहाँ-जहाँ अध्यात्म-वार्ता७ आती है, उसे कोई समझ नहीं पाता और भ्रान्ति हो जाती है। इसलिए हम अध्यात्म-वार्ता के यथार्थ स्वरूप का वर्णन करते हैं, उसे सभी लोग सुनें। जीवात्मा जब स्थूल, सूक्ष्म तथा कारण इस प्रकार की देह के साथ एकात्मभाव से व्यवहार किया करती है, तो वह जीव का ‘अन्वय-भाव’ है, और उसी जीव को इन तीनों देहों से पृथक्८ तथा सत्तामात्र९ कहना वह जीव का व्यतिरेक भाव है। तथा विराट, सूत्रात्मा और अव्याकृत इन तीनों शरीरों सहित ईश्वर का जो वर्णन है, वह ईश्वर का अन्वय-भाव है और उसी ईश्वर को उपरोक्त तीनों शरीरों से पृथक् सत्तामात्र कहना, वह ईश्वर का व्यतिरेक-भाव है। माया और माया के कार्यरूप अनन्तकोटि ब्रह्मांडों में, अक्षरब्रह्म को व्यापकरूप से कहना, वह अक्षरब्रह्म का अन्वय-भाव है और उन सबसे व्यतिरेक सच्चिदानन्दरूप१० से अक्षरब्रह्म को कहना, वह उनका व्यतिरेक-भाव है। इसके अतिरिक्त अक्षरब्रह्म, ईश्वर, जीव, माया और माया के कार्यरूप ब्रह्मांडों में श्रीकृष्ण भगवान (प्रत्यक्ष श्रीहरि) को जो अन्तर्यामीरूप तथा नियन्तारूप में कहना, यह भगवान का अन्वय-भाव है और वही भगवान इन सबसे पृथक् तथा गोलोकधाम की ब्रह्मज्योति११ में रहनेवाले हैं, ऐसा कहना वह भगवान का व्यतिरेक-भाव है। इस प्रकार पुरुषोत्तम भगवान, अक्षरब्रह्म, माया, ईश्वर तथा जीव - ये जो पाँच तत्त्व हैं, वे अनादि हैं।”
", "hindi_footnote": "७. आत्मा, परमात्मा आदि स्वरूप के ज्ञानयुक्त।
\n८. चिद्रूप, स्वयंप्रकाश तथा अछेद्य, अभेद्य स्वरूप आदि।
\n९. ज्ञानसत्तामात्र।
\n१०. अक्षरधाम में मूर्तिमान सेवकरूप में तथा ब्रह्मधाम के रूप में।
\n११. ‘गोलोक में ब्रह्मज्योति’ का अर्थ अनंत गोलोकों के बीच अक्षरधाम सर्वोच्च है। जैसे कि अन्य पर्वतों के बीच हिमालय सबसे बड़ा है, उस प्रकार ‘गोलोक में ब्रह्मज्योति’ कि विभावना है, परंतु ‘गोलोक के भीतर अक्षरधाम अर्थात् ब्रह्मज्योति का समावेश है’ यह आशय नहीं है। (वचनामृत गढ़डा प्रथम प्रकरण - ६३)
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/7.mp3" }, { "english_title": "Engaging theIndriyasin the Service of God and His Sant", "english_text": "On Māgshar sudi 11, Samvat 1876 [27 November 1819], Shriji Mahārāj was sitting in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of sādhus as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “If the vruttis of the indriyas are engaged in the service of Shri Krishna Bhagwān and His Bhakta, then the antahkaran is purified and the sins that have been attached to the jiva since time immemorial are destroyed. On the other hand, if the vruttis of the indriyas are directed towards women and other vishays, then one’s antahkaran becomes polluted and one falls from the path of liberation.
\n“Therefore, one should indulge in the vishays only as prescribed in the scriptures; but one should never indulge in them by transgressing the regulations that are described in the scriptures. Also, one should keep association with the Sant and should shun bad company. In this manner, when a person shuns bad company and maintains association with the Sant, the sense of I-ness that he harbors towards his body and the sense of my-ness that he harbors towards his bodily relations are eradicated. He also develops profound love for God and vairāgya towards everything except God.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાને ભગવાન અને સંતની સેવામાં રાખ્યાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના માગશર સુદિ ૧૧ એકાદશીને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ સાધુ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ઇન્દ્રિયોની જે ક્રિયા છે તેને જો શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન અને તેના ભક્તની સેવાને વિષે રાખે તો અંતઃકરણ શુદ્ધ૩૨ થાય છે અને અનંત કાળનાં જે પાપ જીવને વળગ્યાં છે તેનો નાશ થઈ જાય છે. અને જો ઇન્દ્રિયોની વૃત્તિઓને સ્ત્રીઆદિકના વિષયમાં પ્રવર્તાવે છે તો એનું અંતઃકરણ ભ્રષ્ટ થાય છે અને કલ્યાણના માર્ગ થકી પડી જાય છે. માટે શાસ્ત્રમાં જે રીતે વિષયને ભોગવ્યાનું કહ્યું છે તેવી રીતે નિયમમાં રહીને વિષયને ભોગવવા, પણ શાસ્ત્રની મર્યાદાને ઉલ્લંઘન કરીને ભોગવવા નહીં. અને સાધુનો સંગ રાખવો અને કુસંગનો ત્યાગ કરવો. અને જ્યારે એ કુસંગનો ત્યાગ કરીને સાધુનો સંગ કરે છે ત્યારે એને દેહને વિષે જે અહંબુદ્ધિ છે તે નિવૃત્તિ પામે છે અને દેહના સંબંધીને વિષે જે મમત્વબુદ્ધિ છે તે નિવૃત્તિ પામે છે અને ભગવાનને વિષે અસાધારણ પ્રીતિ થાય છે અને ભગવાન વિના અન્યને વિષે વૈરાગ્ય થાય છે.”
", "gujarati_footnote": "૩૨. રાગ-દ્વેષાદિ દોષે રહિત.
", "hindi_title": "भगवान एवं सन्त की सेवा", "hindi_text": "संवत् १८७६ में मार्गशीर्ष शुक्ला एकादशी (२७ नवम्बर, १८१९) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्वेत वस्त्र धारण करके विराजमान थे। उनके मुखारविन्द के समक्ष साधुओं तथा स्थान-स्थान के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “इन्द्रियों की जो क्रियाएँ हैं, उन्हें यदि श्रीकृष्ण भगवान तथा उनके भक्त की सेवा में लगाए रखें, तो अन्तःकरण शुद्ध हो जाता है तथा जीव के अनन्तकाल के पापों का नाश हो जाता है। जो इन्द्रियों की वृत्तियों को स्त्री आदि विषयों में लगाए रखता है, उसका अंतःकरण भ्रष्ट हो जाता है और कल्याण-मार्ग से उसका पतन हो जाता है । इसलिए शास्त्रों में जिस प्रकार विषयों को भोगने का निर्देश दिया गया है, उसी प्रकार नियम में रहकर उनका उपभोग करना चाहिए, परन्तु शास्त्रों की मर्यादा का उल्लंघन करके उनका उपभोग नहीं करना चाहिए। इसके साथ ही साधुओं का संग करना चाहिए और कुसंग का परित्याग कर देना चाहिए। इस प्रकार कुसंग का त्याग करने से और साधुओं का सत्संग करने से ‘मैं देह हूँ’ ऐसी अहंबुद्धि निवृत्त हो जाती है तथा देह के सम्बंधियों के प्रति ममत्वबुद्धि का भी लोप हो जाता है, भगवान के प्रति असाधारण प्रीति हो जाती है और भगवान के सिवा अन्य सांसारिक विषयों से वैराग्य हो जाता है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/8.mp3" }, { "english_title": "Desiring Nothing Except God", "english_text": "On Māgshar sudi 12, Samvat 1876 [28 November 1819], Shriji Mahārāj was sitting in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “Suppose a person has developed a conviction of the manifest form of Shri Krishna Bhagwān, offers bhakti to Him and does His darshan. But, despite this, he still does not consider himself fulfilled and feels a deficiency within his antahkaran instead; that is, ‘As long as I have not seen the radiant form of this very same God in Golok, Vaikunth and the other abodes, I have not attained ultimate liberation.’ Even talks about God should not be heard from a person with such ignorance.
\n“Conversely, if a person has firm faith in the manifest form of God and believes himself to be fulfilled merely by His darshan and desires nothing else, then God Himself forcefully shows him His divine powers and forms in His abodes.
\n“Therefore, one with singular faith in God should desire nothing except the manifest form of God.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "ભગવાન વિના બીજું ન ઇચ્છવાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના માગશર સુદિ ૧૨ દ્વાદશીને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનનો પ્રત્યક્ષપણે નિશ્ચય કર્યો હોય અને તેની ભક્તિ કરતો હોય અને તેનાં દર્શન કરતો હોય, તો પણ જે પોતાને પૂર્ણકામ ન માને અને અંતઃકરણમાં ન્યૂનતા વર્તે જે, ‘ગોલોક-વૈકુંઠાદિક ધામને વિષે જે આ ને આ ભગવાનનું તેજોમય રૂપ છે તે મને જ્યાં સુધી દેખાયું નથી ત્યાં સુધી મારું પરિપૂર્ણ કલ્યાણ થયું નથી.’ એવું જેને અજ્ઞાન હોય, તેના મુખથી ભગવાનની વાત પણ ન સાંભળવી. અને જે પ્રત્યક્ષ ભગવાનને વિષે દૃઢ નિષ્ઠા રાખે છે અને તેને દર્શને કરીને જ પોતાને પરિપૂર્ણ માને છે અને બીજું કાંઈ નથી ઇચ્છતો, તેને તો ભગવાન પોતે બલાત્કારે પોતાના ધામને વિષે જે પોતાનાં ઐશ્વર્ય છે અને પોતાની મૂર્તિઓ છે તેને દેખાડે છે. માટે જેને ભગવાનને વિષે અનન્ય નિષ્ઠા હોય, તેને પ્રત્યક્ષ ભગવાન વિના બીજું કાંઈ ઇચ્છવું નહીં.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "भगवान के प्रत्यक्षरूप की ही इच्छा", "hindi_text": "संवत् १८७६ में मार्गशीर्ष शुक्ला द्वादशी (२८ नवम्बर, १८१९) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्वेत वस्त्र धारण करके विराजमान थे। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में स्थान-स्थान के साधु और हरिभक्त उपस्थित थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “जिसने श्रीकृष्ण भगवान का प्रत्यक्षभाव से निश्चय कर लिया हो तथा उनकी भक्ति करता हो, एवं दर्शन करता हो, फिर भी जो स्वयं को पूर्णकाम न माने और अपने अंतःकरण में न्यूनभाव रखे कि, ‘गोलोक, वैकुंठादि धामों में विद्यमान रहनेवाले इन्हीं भगवान के तेजोमय रूप के दर्शन मुझे जब तक नहीं हुआ है, तब तक मेरा परिपूर्ण कल्याण भी नहीं हुआ है।,’ ऐसे अज्ञानी के मुख से भगवान की बात तक नहीं सुननी चाहिए। और जो भक्त प्रत्यक्ष भगवान के प्रति दृढ़ निष्ठा रखता हो तथा उनके दर्शन से ही स्वयं को परिपूर्ण मानता हो तथा अन्य किसी की अपेक्षा न रखता हो, उसे तो भगवान स्वयमेव बलपूर्वक अपने धाम में अपना ऐश्वर्य और अपनी मूर्तियाँ दिखाते हैं। इसलिए भगवान में जिसकी अनन्य निष्ठा हो, उसे प्रत्यक्ष भगवान के सिवा अन्य किसी की इच्छा नहीं करनी चाहिए।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/9.mp3" }, { "english_title": "The Ungrateful Sevakrām", "english_text": "On Māgshar sudi 13, Samvat 1876 [29 November 1819], Shriji Mahārāj was sitting in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “Once, when I was travelling from Venkatādri to Setubandh Rāmeshwar, I encountered a sādhu by the name of Sevakrām. He had studied the Shrimad Bhāgwat and the other Purāns. But it so happened that during his journey, he fell ill. He had a thousand rupees worth of gold coins with him, but since he had no one to nurse him, he began to cry. I consoled him, saying, ‘Do not worry about anything; I shall serve you.’
\n“On the outskirts of the village was a banana grove which had a banyan tree within which a thousand ghosts lived. Because that sādhu had become extremely ill and was unable to walk any further, I felt extreme pity for him. I prepared a bed of banana leaves one-and-a-half feet high under that banyan tree. As the sādhu was suffering from dysentery and was passing blood, I would wash him and attend to him.
\n“The sādhu would give Me enough of his money to buy sugar, sākar, ghee and grains for himself. I would bring the ingredients, cook them, and then feed him. As for Myself, I would go to the village for My meals. On some days, when I did not receive any food from the village, I had to fast. Despite this, that sādhu never once said to Me, ‘I have enough money. Cook for both of us so that You may dine with me.’
\n“After serving the sādhu for two months in this way, he began to recover. Thereafter, as we walked towards Setubandh Rāmeshwar, he made Me carry his belongings weighing about 20 kgs, whereas he would walk with only a rosary in his hand. By then, he was healthy and capable of digesting half a kilogram of ghee, yet he would make Me carry his load while he walked empty-handed. In actual fact, My nature was such that I would not keep even a handkerchief with Me. But respecting him as a sādhu, I walked carrying his belongings weighing 20 kgs.
\n“Although I served that sādhu and helped him recover, he did not offer Me even a single paisa worth of food. Therefore, realizing him to be ungrateful, I abandoned his company. In this way, a person who does not appreciate favors done by others should be known as an ungrateful person.
\n“In addition, if a person has committed a sin but has also performed the prescribed atonement for it as laid down in the scriptures, then whoever still considers him a sinner should himself be known as a sinner just like an ungrateful person.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "કૃતઘ્નીનું, સેવકરામનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના માગશર સુદિ ૧૩ તેરસને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “અમે વેંકટાદ્રિથી સેતુબંધ રામેશ્વર જતા હતા ત્યાં એક સેવકરામ નામે સાધુ હતો. તે શ્રીમદ્ભાગવતાદિક પુરાણને ભણ્યો હતો. તે માર્ગમાં ચાલતાં માંદો પડ્યો. તેની પાસે રૂપિયા હજારની સોનામહોર હતી પણ ચાકરીનો કરનારો કોઈ નહીં માટે રોવા લાગ્યો. પછી તેને અમે કહ્યું જે, ‘કાંઈ ચિંતા રાખશો મા, તમારી ચાકરી અમે કરીશું.’ પછી ગામને બહાર એક કેળાંની ફૂલવાડી હતી તેમાં એક વડનો વૃક્ષ હતો તે વડના વૃક્ષને વિષે હજાર ભૂત રહેતાં. પણ તે સાધુ તો ચાલી શકે એવો રહ્યો નહીં અને અતિશય માંદો થયો, તે ઉપર અમને અતિશય દયા આવી. પછી તે ઠેકાણે અમે તે સાધુને કેળનાં પત્ર લાવીને હાથ એક ઊંચી પથારી કરી આપી. અને તે સાધુને લોહીખંડ પેટબેસણું૩૩ હતું તેને અમે ધોતા અને ચાકરી કરતા. અને તે સાધુ પોતાને જેટલું જોઈએ તેટલું અમારી પાસે ખાંડ, સાકર, ઘી, અન્ન તે પોતાના રૂપિયા આપીને મંગાવતો તે અમો લાવીને રાંધી ખવરાવતા અને અમો વસ્તીમાં જઈને જમી આવતા. અને કોઈક દિવસ તો અમને વસ્તીમાં અન્ન મળતું નહીં ત્યારે અમારે ઉપવાસ થતો તો પણ કોઈ દિવસ તે સાધુએ અમને એમ કહ્યું નહીં જે, ‘અમ પાસે દ્રવ્ય છે તે આપણે બેને કાજે રસોઈ કરો અને તમે પણ અમ ભેળા જમો.’ પછી એમ સેવા કરતે થકે તે સાધુ બે માસે કાંઈક સાજો થયો. પછી સેતુબંધ રામેશ્વરને માર્ગે ચાલ્યા, ત્યારે તેનો ભાર મણ એક હતો તે અમારી પાસે ઉપડાવતો અને પોતે તો એક માળા લઈને ચાલતો. અને દેહે પણ સાજો અને એક શેર ઘી જમીને પચાવે એવો સમર્થ થયો તો પણ ભાર અમારી પાસે ઉપડાવે અને પોતે અમથો ચાલે. અને અમારી પ્રકૃતિ તો એવી હતી જે, ‘ભાર નામે તો એક રૂમાલ પણ રાખતા નહીં.’ માટે તેને સાધુ જાણીને અમે એનો મણ એકનો ભાર ઉપાડી ચાલતા. એવી રીતે તે સાધુની અમે ચાકરી કરીને સાજો કર્યો પણ તે સાધુએ અમને એક પૈસાભાર અન્ન આપ્યું નહીં. પછી અમે તેને કૃતઘ્ની જાણીને તેના સંગનો ત્યાગ કર્યો. એવી રીતે જે મનુષ્ય કર્યા કૃતને ન જાણે તેને કૃતઘ્ની જાણવો. અને કોઈક મનુષ્યે કાંઈક પાપ કર્યું અને તેણે તે પાપનું યથાશાસ્ત્ર પ્રાયશ્ચિત કર્યું અને વળી તેને તે પાપે યુક્ત જે કહે તેને પણ તે કૃતઘ્ની જેવો પાપી જાણવો.”
", "gujarati_footnote": "૩૩. લોહીખંડ પેટબેસણું અર્થાત્ લોહી સાથે થતા અતિશય ઝાડા, અતિસાર.
", "hindi_title": "कृतघ्नी सेवकराम", "hindi_text": "संवत् १८७६ में मार्गशीर्ष शुक्ला त्रयोदशी (२९ नवम्बर, १८१९) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्वेत वस्त्र धारण करके विराजमान थे। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में परमहंसों तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त उपस्थित थे।
\nतब श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “जब हम वेंकटाद्रि से सेतुबंध रामेश्वर जा रहे थे, तब मार्ग में एक साधु मिला। जिसका नाम सेवकराम था। उसने श्रीमद्भागवत आदि पुराणों का अध्ययन किया था। वह मार्ग में बीमार हो गया। उसके पास एक सहस्र रुपए की स्वर्णमुद्राएँ थीं, किन्तु उसकी देखभाल करनेवाला कोई भी नहीं था, इसलिए वह रोने लगा। हमने उससे कहा कि किसी भी प्रकार की चिन्ता मत करना। हम तुम्हारी चाकरी करेंगे।
\n“गाँव के बाहर केले का एक बगीचा था, जिसमें बड़ का एक वृक्ष था। बड़ के वृक्ष में एक हजार भूत रहते थे। परन्तु, साधु चल नहीं सकता था और अत्यन्त अस्वस्थ था, उस पर हमें अतिशय दया आयी। अतः वहीं हमने केले के पत्ते लाकर उस साधु के लिए एक हाथ ऊँचा बिछौना तैयार कर दिया। वह रक्तातिसार से पीड़ित था, जिसे हम धोते और सेवा करते थे। वह साधु अपनी आवश्यकता के अनुसार चीनी, शक्कर, घी, अन्न मंगवाने के लिए हमें अपने पास से धन देता और हम ये वस्तुएँ खरीदकर लाते, उनसे रसोई तैयार कर उसे भोजन कराते तथा हम बस्ती में जाकर भिक्षा मांगकर खा लेते थे। कभी-कभार तो हमें भिक्षा में अन्न नहीं मिलता था, तो हमें उपवासकरना पड़ता था। फिर भी, उस साधु ने कभी भी हमसे यह नहीं कहा कि, ‘हमारे पास धन है, अतः तुम, हम दोनों के लिए रसोई बना लो और तुम भी हमारे साथ भोजन किया करो।’ परंतु हम उसी प्रकार सेवा करते रहे।
\n“वह साधु दो महीने में कुछ स्वस्थ हुआ और उसके बाद हम सेतुबंध रामेश्वर के मार्ग पर चल पड़े। उसके सामान का वजन एक मन था, जिसे वह हमसे उठवाता था, और स्वयं माला लेकर चलता था। यद्यपि साधु स्वस्थ था और एक सेर घी खाकर पचाने की उसकी शक्ति थी, फिर भी वह अपना बोझ हमसे उठवाता था और स्वयं खाली हाथ चलता था। हमारी प्रकृति तो ऐसी थी कि हम भार के रूप में एक रूमाल तक नहीं रखते थे। फिर भी, हम उसे साधु समझकर उसका एक मन का बोझ उठाकर चलते थे। इस प्रकार हमने उस साधु की सेवा करके उसे निरोगी किया। लेकिन, साधु ने हमें एक पैसाभार भी अन्न नहीं दिया। बाद में हमने उसे कृतघ्न समझकर उसका साथ छोड़ दिया। इस प्रकार, जो मनुष्य किए गए उपकार को नहीं माने, उसे कृतघ्न समझना चाहिए। और यदि किसी मनुष्य ने कोई पाप किया और शास्त्रानुसार पाप का प्रायश्चित कर लिया, तो फिर उसे जो कोई ‘पापयुक्त’ कहता है, उसको भी कृतघ्नी मनुष्य के समान पापी समझना चाहिए।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/10.mp3" }, { "english_title": "Vāsanā; AnEkāntik Bhakta", "english_text": "On Māgshar sudi 14, Samvat 1876 [30 November 1819], Shriji Mahārāj was sitting in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Brahmānand Swāmi asked, “Mahārāj, what is the nature of ‘vāsanā’?”
\nShriji Mahārāj explained, “A desire within the antahkaran to enjoy vishays that have been previously seen, heard or indulged in is called ‘vāsanā’. Moreover, a desire within the antahkaran to enjoy those vishays that have not been previously indulged in is also called ‘vāsanā’.”
\nThereafter Muktānand Swāmi asked, “Mahārāj, who can be called an ekāntik bhakta of God?”
\nShriji Mahārāj replied, “A person who has no ‘vāsanā’ except that of God and who offers bhakti to God realizing himself to be brahmarup is called an ekāntik bhakta.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "વાસનાનું તથા એકાંતિક ભક્તનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના માગશર સુદિ ૧૪ ચૌદશને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! વાસનાનું શું રૂપ છે?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “પૂર્વે જે વિષય ભોગવ્યા હોય ને દીઠા હોય અને સાંભળ્યા હોય તેની જે અંતઃકરણને વિષે ઇચ્છા વર્તે તેને વાસના કહીએ; અને વળી જે વિષય ભોગવ્યામાં ન આવ્યા હોય તેની જે અંતઃકરણને વિષે ઇચ્છા વર્તે તેને પણ વાસના કહીએ.”
\nત્યારે મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! ભગવાનનો એકાંતિક ભક્ત કેને કહીએ?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેને ભગવાન વિના બીજી કોઈ વાસના ન હોય અને પોતાને બ્રહ્મરૂપ માનીને ભગવાનની ભક્તિ કરતો હોય તે એકાંતિક ભક્ત કહેવાય.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "वासना तथा एकान्तिक भक्त", "hindi_text": "संवत् १८७६ में मार्गशीर्ष शुक्ला चतुर्दशी (३० नवम्बर, १८१९) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्वेत वस्त्र धारण करके विराजमान थे। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त उपस्थित थे।
\nउस समय ब्रह्मानन्द स्वामी ने पूछा कि, “हे महाराज! वासना का स्वरूप कैसा है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “पूर्वजन्म में जिन विषयों को भोगा हो, देखा हो और उनके सम्बंध में सुना हो, उनकी इच्छा यदि अन्तःकरण में बनी रहे, उसको वासना कहा जाता है। जिन विषयों को नहीं भोगा गया हो, उनकी अन्तःकरण में रहनेवाली इच्छा को भी वासना कहते हैं।”
\nइसके पश्चात् मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा, “हे महाराज! भगवान का एकान्तिक भक्त किसे कहा जाता है?”
\nश्रीजीमहाराज बोले, “जिसे भगवान के सिवा दूसरी कोई भी वासना न हो और जो स्वयं को ब्रह्मरूप समझकर भगवान की भक्ति करता हो, उसे एकान्तिक भक्त कहा जाता है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/11.mp3" }, { "english_title": "The Attributes of the Elements; Creation", "english_text": "On Māgshar sudi Punam, Samvat 1876 [1 December 1819], Shriji Mahārāj was sitting in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of sādhus as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nShriji Mahārāj then said, “When one understands the nature of the causes of the entire creation, specifically Purush,1 Prakruti, kāl, the 24 elements including mahattattva, etc., then one is released from the bondage of one’s inherent avidyā and the entities evolved from it, the 24 elements.”
\nThereupon Muktānand Swāmi asked, “Mahārāj, how can their nature be known?”
\nShriji Mahārāj replied, “Their nature can be realized by knowing their attributes. I shall now describe those attributes.
\n“Purush1 is the controller of Prakruti and is also distinct from her. He is indivisible, without a beginning, without an end, self-luminous, omniscient, satya, kshetragna and the cause of the activities of all objects that possess a form. He also has a divine body.
\n“Prakruti is composed of the three gunas. She is both jad and chaitanya, eternal, nirvishesh, the kshetra of all jivas and all elements including mahattattva, and also the divine power of God.
\n“That which disturbs māyā - which is nirvishesh and whose gunas are normally in a state of equilibrium - is known as kāl.
\n“Now I shall describe the attributes of mahattattva and the other elements, so please listen.
\n“Chitt and mahattattva should not be regarded as being different. The entire world inherently resides in a subtle form within mahattattva, which itself is unchanging, luminous, pure, passive and full of pure sattvagun.
\n“Now I shall describe the attributes of ahamkār. Ahamkār is composed of the three gunas and is the cause of the evolution of all of the bhuts, indriyas, antahkarans, their presiding deities, and the prāns. It is passive, dense, and totally ignorant.
\n“I shall now describe the attributes of the man. The man is the site where all desires for women and other objects are generated. It is subject to fluctuating thoughts and is the governor of all of the indriyas.
\n“Now I shall describe the attributes of buddhi. It possesses the knowledge of all objects. The specific knowledge which all of the indriyas possess is also due to the buddhi. Its inherent features are doubts, conviction, sleep and memory.
\n“The attribute of the ten indriyas - the ears, the skin, the eyes, the tongue, the nose, the voice, the hands, the feet, the anus, and the genitals - is to engage themselves in their respective vishays.
\n“Now I shall describe the attributes of the five tanmātrās. The attributes of sound are that it is the indicator of all objects and the cause of all social interactions. Sound also reveals the nature and class of the speaker. It dwells within ākāsh and is also the tanmātrā of ākāsh. It is perceived by the ears. These are the attributes of sound.
\n“I shall now describe the attributes of touch. It is the tanmātrā of vāyu. Softness, hardness, coldness, hotness and perception by the skin are the attributes of touch.
\n“Now I shall describe the attributes of sight. It reveals the forms of all objects. It resides subordinately in all objects and changes as objects change. It is the tanmātrā of tej and is perceived by the eyes.
\n“Now I shall describe the attributes of taste. Sweetness, pungency, distastefulness, bitterness, sourness and saltiness are its attributes. It is the tanmātrā of jal and is perceived by the tongue.
\n“I shall now describe the attributes of smell. Fragrance and stench are its attributes. It is the tanmātrā of pruthvi and is perceived by the nose.
\n“Now I shall describe the attributes of pruthvi. It supports all jivas and, in the form of a celestial body, is their place of residence. It separates the other four bhuts, i.e. ākāsh, etc., and it gives a physical form to all life forms. These are the attributes of pruthvi.
\n“I shall now describe the attributes of jal. It binds pruthvi and other substances, and it also softens and moistens all objects. It satisfies and sustains all life forms. Quenching thirst, subduing heat and abundance are also the attributes of jal.
\n“Now I shall describe the attributes of tej. Luminance, causing the digestion of food, absorbing liquids, eliminating cold, drying, creating hunger and thirst, as well as burning wood, ghee and other sacrificial offerings are the attributes of tej.
\n“I shall now describe the attributes of vāyu. Vāyu causes trees to shake, and it gathers leaves and other objects. It also carries the panchvishays, i.e., sights, sounds, smells, tastes and touch, to their respective indriyas, i.e. eyes, ears, etc. It is the vital force of all of the indriyas.
\n“Finally, I shall describe the attributes of ākāsh. It provides space for all jivas and is the cause of the internal and external activities of their bodies. It is also where the prāns, indriyas and antahkarans reside. These are the attributes of ākāsh.
\n“In this manner, by knowing the attributes of the 24 elements, Prakruti, Purush1 and kāl, one is freed from ignorance.
\n“Moreover, one should know the process of creation of all of these, which I shall now describe.
\n“While residing in His abode, Shri Krishna Bhagwān impregnates the womb of māyā through Akshar-Purush, through whom countless millions of Pradhāns and Purushes are produced. What are those Pradhān-Purush pairs like? Well, they are the cause of the creation of countless millions of brahmānds. Of these, I shall now tell you about one Pradhān-Purush pair - the cause of the creation of one brahmānd.
\n“Firstly, Purushottam Shri Krishna Bhagwān, in the form of Purush,2 impregnated the womb of Pradhan. From that Pradhān, mahattattva evolved. From mahattattva, the three types of ahamkār evolved. Of these, from sāttvik-ahamkār, the man and the presiding deities of the indriyas evolved; from rājas-ahamkār, the ten indriyas, the buddhi and the prāns evolved; and from tāmas-ahamkār, the five bhuts and the five tanmātrās evolved. In this way, all of those elements were produced.
\n“Then, inspired by God’s will, each element, with its own constituents, helped create the bodies of the ishwars and the jivas. A particular ishwar’s bodies are known as virāt, sutrātmā and avyākrut; and a particular jiva’s bodies are known as sthul, sukshma and kāran.
\n“The body of the ishwar called Virāt has a lifespan of two parārdhs. Fourteen manvantars elapse during one of Virāt-Purush’s days. His night is of the same duration as the day. During his day, the lower ten realms of the brahmānd remain in existence, and after his night falls, they are destroyed. This is called nimitta-pralay. When the two parārdhs of Virāt-Purush have elapsed, the body of Virāt is destroyed along with Satyalok and the other realms. At that time, Pradhān-Prakruti, Purush,2 and the 24 elements including mahattattva are absorbed back into mahāmāyā. This is called prākrut-pralay. When that mahāmāyā is absorbed by the divine light of Aksharbrahma - like the night merges into the day - it is called ātyantik-pralay. Also, the day-to-day death of the bodies of individual deities, demons, humans and others is called nitya-pralay.
\n“In this manner, by knowing the process of the creation, sustenance and dissolution of the various realms, one develops vairāgya towards the world and bhakti towards God. In addition, when all of those brahmānds are destroyed, all other jivas lie dormant within māyā, whereas the devotees of God attain the abode of God.”
\nAgain, Muktānand Swāmi inquired, “What is the abode of God like?”
\nShriji Mahārāj replied, “The abode of God is without a beginning and without an end; it is divine, infinite and indivisible; and it is characterized by eternal existence, consciousness and bliss. I shall describe it using an analogy. Imagine that this whole world, with all of its mountains, trees, humans, animals and all other forms, is made of glass. Also imagine that all of the stars in the sky are as bright as the sun. Then, just as this glass world would glow with extreme beauty amidst this radiance, the abode of God is similarly beautiful. Devotees of God see this in samādhi and attain that luminous abode after death.”
", "english_footnote": "1. In these cases, Purush refers to Akshar-Purush, or Maha-Purush, who is an aksharmukta that creates the countless pairs of Pradhan-Purushes via Prakruti.
\n1. In these cases, Purush refers to Akshar-Purush, or Maha-Purush, who is an aksharmukta that creates the countless pairs of Pradhan-Purushes via Prakruti.
\n2. In this case, Purush refers to the Purush in the Pradhan-Purush pair. He is responsible for the creation of countless Virat-Purushes via Pradhan. Pradhan-Purush is of the ishwar entity.
", "gujarati_title": "તત્ત્વોનાં લક્ષણનું તથા ઉત્પત્તિનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના માગશર સુદિ ૧૫ પૂનમને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ સાધુ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જગતનાં કારણ એવાં જે પુરુષ, પ્રકૃતિ, કાળ અને મહત્તત્ત્વાદિક ચોવીસ તત્ત્વ એમનાં સ્વરૂપને જ્યારે એ જીવ જાણે છે ત્યારે પોતાને વિષે રહી જે અવિદ્યા અને તેનાં કાર્ય એવાં જે ચોવીસ તત્ત્વ તેના બંધન થકી મુકાય છે.”
\nત્યારે મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! એમનું સ્વરૂપ કેમ જાણ્યામાં આવે?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એમનાં સ્વરૂપ તો એમનાં લક્ષણને જાણવે કરીને જણાય છે. તે લક્ષણ કહીએ છીએ જે, પ્રકૃતિના નિયંતા ને પ્રકૃતિ થકી વિજાતીય૩૪ ને અખંડ૩૫ ને અનાદિ૩૬ ને અનંત૩૭ ને સત્ય૩૮ ને સ્વયંજ્યોતિ૩૯ ને સર્વજ્ઞ ને દિવ્યવિગ્રહ૪૦ ને સમગ્ર આકારમાત્રની પ્રવૃત્તિના કારણ અને ક્ષેત્રજ્ઞ૪૧ એવા પુરુષ છે. અને જે પ્રકૃતિ છે તે ત્રિગુણાત્મક૪૨ છે ને જડચિદાત્મક૪૩ છે ને નિત્ય છે ને નિર્વિશેષ૪૪ છે અને મહદાદિક સમગ્ર તત્ત્વ અને જીવમાત્ર તેનું ક્ષેત્ર છે અને ભગવાનની શક્તિ છે. અને ગુણસામ્ય૪૫ ને નિર્વિશેષ એવી જે માયા તેનો જે ક્ષોભ૪૬ કરે છે તેને કાળ કહીએ.
\n“હવે મહત્તત્ત્વાદિક જે તત્ત્વ તેનાં લક્ષણ કહીએ તે સાંભળો જે, ચિત્તને અને મહત્તત્ત્વને અભેદપણે જાણવું. અને જે, મહત્તત્ત્વને વિષે સૂક્ષ્મરૂપે કરીને સમગ્ર જગત રહ્યું છે અને પોતે નિર્વિકાર છે, ને પ્રકાશમાન છે, ને સ્વચ્છ છે, ને શુદ્ધસત્ત્વમય૪૭ છે અને શાંત છે. હવે અહંકારનું લક્ષણ કહીએ છીએ જે, અહંકાર જે તે ત્રિગુણાત્મક૪૮ છે અને ભૂતમાત્ર, ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ, દેવતા અને પ્રાણ એ સર્વેની ઉત્પત્તિનું કારણ છે; અને એને વિષે શાંતપણું છે, ઘોરપણું છે અને વિમૂઢપણું છે. હવે મનનું લક્ષણ કહીએ છીએ જે, મન જે તે સ્ત્રીઆદિક પદાર્થની જે સમગ્ર કામના તેની ઉત્પત્તિનું ક્ષેત્ર છે અને સંકલ્પ-વિકલ્પરૂપ છે અને સમગ્ર ઇન્દ્રિયોનું નિયંતા૪૯ છે. હવે બુદ્ધિનું લક્ષણ કહીએ છીએ જે, બુદ્ધિને વિષે પદાર્થમાત્રનું જ્ઞાન રહ્યું છે અને સમગ્ર ઇન્દ્રિયોને વિષે જે વિશેષ જ્ઞાન છે તે બુદ્ધિ વતે છે; અને જે બુદ્ધિને વિષે સંશય, નિશ્ચય, નિદ્રા અને સ્મૃતિ એ રહ્યાં છે. અને શ્રોત્ર, ત્વક, ચક્ષુ, રસના, ઘ્રાણ, વાક, પાણિ, પાદ, પાયુ અને ઉપસ્થ એ જે દશ ઇન્દ્રિયો તેમનું લક્ષણ તો એ છે જે, પોતપોતાના વિષયમાં પ્રવર્તવું.
\n“હવે પંચ માત્રાનાં૫૦ લક્ષણ કહીએ છીએ; તેમાં શબ્દનું લક્ષણ તો એ છે જે, શબ્દ જે તે અર્થમાત્રનો આશ્રય૫૧ છે, અને વ્યવહારમાત્રનો કારણ છે, અને બોલનારાની જે જાતિ અને સ્વરૂપ તેનો જણાવનારો છે, અને આકાશને વિષે રહેવાપણું છે અને આકાશની માત્રા૫૨ છે, અને શ્રોત્ર ઇન્દ્રિયે કરીને ગ્રહણ કર્યામાં આવે છે, એ શબ્દનું લક્ષણ છે. હવે સ્પર્શનું લક્ષણ કહીએ છીએ જે, સ્પર્શ છે તે વાયુની તન્માત્રા છે, અને કોમળપણું, કઠણપણું, શીતળપણું, ઉષ્ણપણું અને ત્વચાએ કરીને ગ્રહણ કરવાપણું એ સ્પર્શનું સ્પર્શપણું૫૩ છે. હવે રૂપનું લક્ષણ કહીએ છીએ જે, પદાર્થમાત્રના આકારને જણવી દેવાપણું અને તે પદાર્થને વિષે ગૌણપણે રહેવાપણું અને તે પદાર્થની રચનાએ કરીને પરિણામપણું અને તેજતત્ત્વનું તન્માત્રાપણું અને ચક્ષુ ઇન્દ્રિયે કરીને ગ્રહણ કરવાપણું એ રૂપનું રૂપપણું છે. હવે રસનું લક્ષણ કહીએ છીએ જે, મધુરપણું, તીખાપણું, કષાયલાપણું, કડવાપણું, ખાટાપણું, ખારાપણું અને જળનું તન્માત્રાપણું અને રસના ઇન્દ્રિયે કરીને ગ્રહણ કરવાપણું એ રસનું રસપણું છે. હવે ગંધનું લક્ષણ કહીએ છીએ જે, સુગંધપણું, દુર્ગંધપણું અને પૃથ્વીનું તન્માત્રાપણું અને ઘ્રાણ ઇન્દ્રિયે કરીને ગ્રહણ કરવાપણું એ ગંધનું ગંધપણું છે.
\n“હવે પૃથ્વીનું લક્ષણ કહીએ છીએ જે, સર્વ જીવમાત્રનું ધારવાપણું અને લોકરૂપે કરીને સ્થાનપણું૫૪ અને આકાશાદિક જે ચાર ભૂત તેનું વિભાગ કરવાપણું અને સમગ્ર ભૂતપ્રાણીમાત્રના શરીરનું પ્રગટ કરવાપણું એ પૃથ્વીનું લક્ષણ છે. હવે જળનું લક્ષણ કહીએ છીએ જે, પૃથિવ્યાદિક દ્રવ્યનું પિંડીકરણ કરવાપણું ને પદાર્થને કોમળ કરવાપણું ને ભીનું કરવાપણું ને તૃપ્તિ કરવાપણું ને પ્રાણીમાત્રને જિવાડવાપણું ને તૃષાની નિવૃત્તિ પમાડવાપણું ને તાપને ટાળવાપણું અને બહુપણું એ જળનું લક્ષણ છે. હવે તેજનું લક્ષણ કહીએ છીએ જે, પ્રકાશપણું ને અન્નાદિકને પચવી નાંખવાપણું ને રસને ગ્રહણ કરવાપણું ને કાષ્ઠનું ને હુતદ્રવ્યાદિકનું૫૫ ગ્રહણ કરવાપણું ને ટાઢ્યને હરવાપણું ને શોષણ કરવાપણું અને ક્ષુધા ને તૃષા એ તેજનું લક્ષણ છે. હવે વાયુનું લક્ષણ કહીએ છીએ જે, વૃક્ષાદિકને કંપાવવાપણું ને તૃણાદિકને ભેળાં કરવાપણું ને શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ એ જે પંચવિષય તેને શ્રોત્રાદિક પંચ ઇન્દ્રિયો પ્રત્યે પમાડવાપણું અને સર્વ ઇન્દ્રિયોનું આત્માપણું૫૬ એ વાયુનું લક્ષણ છે. હવે આકાશનું લક્ષણ કહીએ છીએ જે, સમગ્ર જીવમાત્રને અવકાશ દેવાપણું ને ભૂતપ્રાણીમાત્રનો જે દેહ તેનો માંહેલો વ્યવહાર૫૭ અને દેહને બાહેરનો વ્યવહાર૫૮ તેનું કારણપણું અને પ્રાણ, ઇન્દ્રિયો અને અંતઃકરણ એ સર્વનું સ્થાનકપણું એ આકાશનું લક્ષણ છે. એવી રીતે ચોવીસ તત્ત્વ, પ્રકૃતિ, પુરુષ અને કાળ એમનાં જો લક્ષણ જાણે તો એ જીવ અજ્ઞાન થકી મુકાય છે.
\n“અને એ જે સર્વે તેની ઉત્પત્તિ જાણવી. તે ઉત્પત્તિ કહીએ છીએ જે, પોતાના ધામને વિષે રહ્યા એવા જે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન તે અક્ષરપુરુષરૂપે કરીને માયાને વિષે ગર્ભને ધરતા હવા, ત્યારે તે માયા થકી અનંત કોટિ જે પ્રધાન અને પુરુષ તે થતાં હવાં. તે પ્રધાનપુરુષ૫૯ કેવાં છે? તો અનંત કોટિ બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિનાં કારણ છે. તે મધ્યે એક બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિના કારણ જે પ્રધાનપુરુષ તેને કહીએ છીએ જે, પ્રથમ પુરુષોત્તમ એવા જે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન તે પુરુષરૂપે કરીને પ્રધાનને વિષે ગર્ભને ધરતા હવા. પછી તે પ્રધાન થકી મહત્તત્ત્વ ઉત્પન્ન થતું હવું અને મહત્તત્ત્વ થકી ત્રણ પ્રકારનો અહંકાર ઉત્પન્ન થતો હવો. તેમાં સાત્ત્વિક અહંકાર થકી મન અને ઇન્દ્રિયોના દેવતા ઉત્પન્ન થતાં હવાં અને રાજસ અહંકાર થકી દસ ઇન્દ્રિયો, બુદ્ધિ અને પ્રાણ એ ઉત્પન્ન થતાં હવાં અને તામસ અહંકાર થકી પંચ ભૂત અને પંચ તન્માત્રા૬૦ એ ઊપજતાં હવાં. એવી રીતે એ સમગ્ર તત્ત્વ ઊપજ્યાં.
\n“પછી તે પરમેશ્વરની ઇચ્છાએ પ્રેર્યાં થકાં પોતપોતાના અંશે કરીને ઈશ્વર અને જીવના દેહને સૃજતાં હવાં; તે ઈશ્વરના દેહ તે વિરાટ, સૂત્રાત્મા અને અવ્યાકૃત અને જીવના દેહ તે સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ અને કારણ. અને વિરાટ નામે જે ઈશ્વરનો દેહ તેનું દ્વિપરાર્ધ કાળ પર્યંત આયુષ છે. અને તે વિરાટ પુરુષના એક દિવસને વિષે ચૌદ મન્વંતર થાય છે, અને જેવડો એનો દિવસ છે તેવડી જ રાત્રિ છે, અને જ્યાં સુધી એનો દિવસ હોય ત્યાં સુધી ત્રિલોકીની સ્થિતિ રહે છે અને જ્યારે એની રાત્રિ પડે છે ત્યારે ત્રિલોકીનો નાશ થાય છે; તેને નિમિત્ત પ્રલય કહીએ. અને જ્યારે તે વિરાટ પુરુષનો દ્વિપરાર્ધ કાળ પૂરો થાય છે ત્યારે એ વિરાટ દેહનો સત્યાદિક લોકે સહિત નાશ થાય છે, અને મહદાદિક જે ચોવીસ તત્ત્વ, પ્રધાન, પ્રકૃતિ અને પુરુષ એ સર્વે મહામાયાને વિષે લય પામે છે; તેને પ્રાકૃત પ્રલય કહીએ. અને એ મહામાયા તે અક્ષરબ્રહ્મના પ્રકાશને વિષે લય પામે છે, જેમ દિવસને વિષે રાત્રિ લય પામે છે તેમ લય પામે છે, તેને આત્યંતિક પ્રલય કહીએ. અને દેવ, દૈત્ય અને મનુષ્યાદિકના જે દેહ તેનો જે ક્ષણ ક્ષણ પ્રત્યે નાશ તેને નિત્ય પ્રલય કહીએ. એવી રીતે જે વિશ્વની ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને પ્રલય તેને જો જાણે તો જીવને સંસારને વિષે વૈરાગ્ય થાય અને ભગવાનને વિષે ભક્તિ થાય છે. અને જ્યારે એ સર્વે બ્રહ્માંડનો પ્રલય થાય છે ત્યારે જે સર્વ જીવ છે તે તો માયાને વિષે રહે છે અને જે ભગવાનના ભક્ત છે તે તો ભગવાનના ધામમાં જાય છે.”
\nત્યારે વળી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “તે ભગવાનનું ધામ કેવું છે?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “તે ભગવાનનું ધામ તો સનાતન છે, નિત્ય છે, અપ્રાકૃત છે, સચ્ચિદાનંદ છે, અનંત છે અને અખંડ છે. તેને દૃષ્ટાંતે કરીને કહીએ છીએ, જેમ પર્વત-વૃક્ષાદિકે સહિત અને મનુષ્ય, પશુ, પક્ષ્યાદિકની જે આકૃતિ તેણે સહિત એવી જે આ સમગ્ર પૃથ્વી તે કાચની હોય અને આકાશને વિષે જે સમગ્ર તારા તે સર્વ સૂર્ય હોય, પછી તેને તેજે કરીને તે સમગ્ર આકૃતિએ સહિત કાચની પૃથ્વી જેવી શોભે તેવી શોભાએ યુક્ત ભગવાનનું ધામ છે; એવું જે ભગવાનનું ધામ તેને ભગવાનના ભક્ત છે તે સમાધિને વિષે દેખે છે અને દેહ મૂક્યા પછી એ તેજોમય જે ભગવાનનું ધામ તેને પામે છે.”
", "gujarati_footnote": "૩૪. સ્વરૂપ-સ્વભાવથી અત્યંત વિલક્ષણ.
\n૩૫. જેનો ખંડ-ભાગ નથી, કે ખંડિત થતા નથી.
\n૩૬. જેનો આદિ નથી અર્થાત્ ઉત્પત્તિ નથી.
\n૩૭. જેનો અંત નથી અર્થાત્ નાશ નથી.
\n૩૮. ત્રણ કાળમાં પણ જેના સ્વરૂપનો બાધ નથી.
\n૩૯. પોતાને આધીન પ્રકાશવાળા.
\n૪૦. અમાયિક શરીરવાળા.
\n૪૧. માયા અને તેના કાર્યને જાણનારા.
\n૪૨. સત્ત્વ, રજ, તમ એ ત્રણ ગુણો જેના સ્વરૂપમાં રહેલા છે.
\n૪૩. સ્વયં જડ છે તથા પ્રલયકાળમાં જીવો અને ઈશ્વરરૂપ ચૈતન્યોને પોતાના ગર્ભમાં સમાવનાર હોવાથી ચિત છે, તેવી રીતે જડ-ચિત સ્વરૂપવાળી.
\n૪૪. કારણ અવસ્થામાં પૃથિવી, જળ વગેરે વિશેષે રહિત.
\n૪૫. સત્ત્વગુણ, રજોગુણ અને તમોગુણનું સરખાપણું ધરાવતી.
\n૪૬. ત્રણે ગુણોનું અસમાનપણું.
\n૪૭. રજ-તમથી અભિભૂત નહિ થયેલો, માટે શુદ્ધ એવો સત્ત્વગુણ તે જેમાં મુખ્ય છે.
\n૪૮. સાત્ત્વિક, રાજસ અને તામસ.
\n૪૯. સહાયકપણે.
\n૫૦. પાંચ મહાભૂતના કારણરૂપ શબ્દાદિક પાંચ તન્માત્રાનાં.
\n૫૧. વાચક.
\n૫૨. અસાધારણ ગુણ.
\n૫૩. લક્ષણ.
\n૫૪. આશ્રયદાતા.
\n૫૫. હોમવાનાં જવ, તલ, ડાંગર વગેરે દ્રવ્યોનું.
\n૫૬. ઇન્દ્રિયોને કાર્યશક્તિ આપવાપણું.
\n૫૭. અન્નના રસને જઠરાદિકમાં લઈ જવો, મળને બહાર કાઢવો, લોહીનું પરિભ્રમણ વગેરે.
\n૫૮. હરવું, ફરવું, બોલવું, હસવું, રડવું, ખાવું, પીવું વગેરે.
\n૫૯. ‘પ્રધાનપુરુષ’ શબ્દમાં ‘પ્રધાનપુરુષો’ એમ બહુવચન સમજવું.
\n૬૦. જેને સૂક્ષ્મ ભૂત કહે છે, તે દ્વારા એ પાંચ સ્થૂળ ભૂત ઉત્પન્ન થાય છે.
", "hindi_title": "तत्त्वों के लक्षण तथा उनकी उत्पत्ति", "hindi_text": "संवत् १८७६ में मार्गशीर्ष शुक्ला पूर्णिमा (१ दिसम्बर, १८१९) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्वेत वस्त्र धारण करके विराजमान थे। उनके मुखारविन्द के समक्ष हो रही सभा में साधु-संत तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त उपस्थित थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “जब जीव जगत के कारणीभूत पुरुष, प्रकृति, काल तथा महत्तत्त्वादि चौबीस तत्त्वों को जान लेता है, तब स्वयं के सम्बंध में रहनेवाली अविद्या और उसके कार्यरूप चौबीस तत्त्वों के बन्धनों से मुक्त हो जाता है।”\n\n
मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा, “हे महाराज! उन सभी के स्वरूपों का बोध किस प्रकार से हो सकता है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “उनके स्वरूपों का बोध तो उनके लक्षणों द्वारा हो सकता है। उनके लक्षण ये हैं कि ‘पुरुष’ तो प्रकृति के नियन्ता और प्रकृति से विजातीय,१२ अखंड, अनादि, अनन्त, सत्य,१३ स्वयंज्योति, सर्वज्ञ, दिव्यविग्रह, समग्र आकारमात्र की प्रवृत्ति का कारण और क्षेत्रज्ञ१४ कहा जाता है। जो प्रकृति है, वह त्रिगुणात्मक, जडचिदात्मक,१५ नित्य एवं निर्विशेष१६ है। महदादि समग्र तत्त्व और जीवमात्र का क्षेत्र है और भगवान की शक्ति भी है। तथा ‘काल’ तो यह है, कि गुणसाम्यरूप१७ और निर्विशेष माया में जो विक्षेप करता है, वही काल है।
\n“अब महत्तत्त्वादि तत्त्वों के लक्षणों को सुनिए। चित्त तथा महत्तत्त्व को अभेद रूप से जानना तथा महत्तत्त्वों में समग्र जगत सूक्ष्मरूप से रहा है, तथा वह स्वयं निर्विकार, प्रकाशमान, स्वच्छ तथा शुद्धसत्त्वमय१८ एवं शान्त है। अब अहंकार के लक्षण कहते हैं कि अहंकार त्रिगुणात्मक है तथा वह भूतमात्र, इन्द्रियों, अन्तःकरण, देवता तथा प्राण आदि की उत्पत्ति का कारण है। अहंकार में शान्तपन, घोरपन और विमूढ़ता है।
\n“अब मन के लक्षण कहते हैं। मन स्त्री आदि की समग्र कामनाओं की उत्पत्ति का क्षेत्र है तथा संकल्प-विकल्पात्मक है। वह समस्त इन्द्रियों का नियन्ता भी है। अब बुद्धि के लक्षण कहते हैं। बुद्धि में पदार्थमात्र का ज्ञान रहता है और समस्त इन्द्रियों में जो विशेष ज्ञान है, वह बुद्धि के कारण है तथा बुद्धि में संशय, निश्चय, निद्रा तथा स्मृति का समावेश रहता है। श्रोत्र, त्वक्, चक्षु, रसना, घ्राण, वाक्, पाणि, पाद, पायु (गुदा) और उपस्थ, इन दस इन्द्रियों के लक्षण ये हैं कि वे अपने-अपने विषयों में प्रवृत्त रहती हैं।
\n“अब पंच मात्राओं (पंचतन्मात्रा) के लक्षण कहते हैं। इनमें शब्द के लक्षण तो ये हैं कि शब्द अर्थमात्र का आश्रय तथा व्यवहारमात्र का कारण है। वह बोलनेवाले की जाति तथा स्वरूप का द्योतक, आकाश में रहनेवाला और आकाश की मात्रा१९ है तथा श्रोत्र इन्द्रिय द्वारा ग्रहण किया जाता है। ये शब्द के लक्षण हैं। अब स्पर्श के लक्षण कहते हैं - स्पर्श वायु की तन्मात्रा है। वह कोमलता, कठोरता, शीतलता, उष्णतायुक्त है तथा त्वचा द्वारा ग्राह्य है। यही स्पर्श के लक्षण हैं। अब रूप के लक्षण कहते हैं - पदार्थमात्र के आकार का बोध कराना, पदार्थों में गौणभाव से व्याप्त रहना, पदार्थ की रचना के द्वारा परिणाम की निष्पत्ति प्राप्त करना, और जो तेजतत्त्व की तन्मात्रा है तथा चक्षु इन्द्रिय द्वारा ग्रहण किया जाता है इत्यादि रूप के लक्षण हैं। अब रस के लक्षण कहते हैं - मधुरता, तिक्तता, कषायता, कड़वापन, खट्टापन, खारापन, जल की तन्मात्रा तथा रसना इन्द्रिय द्वारा ग्राह्य तत्त्व को ही रस कहा गया है। अब गन्ध के लक्षण कहते हैं - सुगन्ध, दुर्गन्ध, पृथ्वी की तन्मात्रा तथा घ्राण इन्द्रिय द्वारा ग्रहण करने के तत्त्व को ही गन्ध का लक्षण बताया गया है। अब पृथ्वी के लक्षण कहते हैं - समस्त जीवमात्र को धारण करना, लोकरूप द्वारा स्थान (आश्रयदाता) होना, आकाशादि चार भूतों का विभागीकरण करना तथा समस्त भूतप्राणिमात्र के शरीर को प्रकट करना ही पृथ्वी का लक्षण है। अब जल के लक्षण कहते हैं - पृथ्वी आदि द्रव्यों का पिंडीकरण करना, पदार्थों को कोमल करना, आर्द्रता, तृप्ति प्रदान करना, प्राणिमात्र को जीवन-शक्ति देना, तृषा की निवृत्ति तथा उष्णता को दूर करना एवं विपुलता ये जल के लक्षण हैं। अब तेज के लक्षण कहते हैं - प्रकाशत्व, अन्नादि को पचाने की शक्ति होना, रस का ग्रहण करना, काष्ठ एवं हुतद्रव्यादि को ग्रहण करने की शक्ति होना, शीत को दूर करना, शोषण करना, तथा क्षुधा एवं तृषा को उद्दीप्त करना, ये तेज के लक्षण हैं। अब वायु के लक्षण कहते हैं - वृक्षादि में कम्पन उत्पन्न करना, तृणादि को एकत्र करना, शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गन्ध नामक पाँच विषयों को श्रोत्रादि पाँच इन्द्रियों के प्रति उन्मुख करना तथा समस्त इन्द्रियों का प्राणस्वरूप होना आदि वायु के लक्षण हैं। अब आकाश के लक्षण कहते हैं - समस्त जीवमात्र को अवकाश प्रदान करना, भूतप्राणि-मात्र की देह का आन्तरिक और बाह्य व्यवहार का कारण होना तथा प्राण, इन्द्रियों एवं अन्तःकरण में स्थान होना ये आकाश के लक्षण कहे गये हैं। इस प्रकार चौबीस तत्त्वों, प्रकृति, पुरुष तथा काल के लक्षणों को जान लेने पर जीव अज्ञान से मुक्त हो जाता है।
\n“इन सब तत्त्वों की उत्पत्ति को भी जानना चाहिए। इनकी उत्पत्ति का वर्णन करते हैं: अपने धाम में विराजमान श्रीकृष्ण भगवान ने अक्षरपुरुष द्वारा माया में गर्भ-स्थापन किया। तब उस माया से अनन्तकोटि प्रधान तथा पुरुष उत्पन्न हुए। वे प्रधान एवं पुरुष अनन्तकोटि ब्रह्मांडों की उत्पत्ति के कारण हैं। उनमें एक ब्रह्मांड की उत्पत्ति के कारणीभूत प्रधानपुरुष२० का वर्णन करते हैं कि पुरुषोत्तम श्रीकृष्ण भगवान ने प्रथम पुरुषरूप के द्वारा प्रधान में गर्भ स्थापन किया। बाद में प्रधान से महत्तत्त्व उत्पन्न हुआ और महत्तत्त्व से तीन प्रकार के अहंकार की उत्पत्ति हुई। उनमें सात्त्विक अहंकार से मन तथा इन्द्रियों के देवता, राजस अहंकार से दस इन्द्रियाँ, बुद्धि एवं प्राण तथा तामस अहंकार से पंचभूत और पंचतन्मात्राएँ उत्पन्न हुए। इस प्रकार ये समस्त तत्त्व उत्पन्न हुए।
\n“इसके पश्चात् उन्होंने परमेश्वर की इच्छा से प्रेरित होकर अपने-अपने अंशों के द्वारा ईश्वर और जीव की देहों का सृजन किया। ईश्वर की तीन देह विराट, सूत्रात्मा तथा अव्याकृत हुई और जीव की तीन देह स्थूल, सूक्ष्म और कारण हुई। उस विराट नामक ईश्वर की देह का आयुष्य द्विपरार्ध काल पर्यन्त है। उस विराट पुरुष के एक दिवस में चौदह मन्वन्तर होते हैं। तथा जितना प्रलम्ब उनका दिन है, उतनी ही लम्बी उसकी रात्रि है। जब तक उनका दिवस होता है, तब तक त्रिलोक की स्थिति रहती है। जब उनकी रात्रि होती है, तब त्रिलोक का नाश होता है, उसे निमित्त२१ प्रलय कहते हैं। जब विराट पुरुष का द्विपरार्ध काल पूरा होता है तब विराट देह का सत्यादि लोकों सहित नाश हो जाता है। महदादि चौबीस तत्त्व, प्रधान, प्रकृति तथा पुरुष, ये सभी महामाया में विलीन हो जाते हैं, इस स्थिति को प्राकृत प्रलय कहते हैं। तथा जिस प्रकार रात्रि का दिन के प्रकाश में लय होता है, उसी प्रकार महामाया का अक्षरब्रह्म के प्रकाश में विलय हो जाता है, उसे आत्यन्तिक प्रलय कहते हैं। देवों, दैत्यों और मनुष्यों आदि की देहों का प्रतिक्षण जो नाश होता है, उसे नित्य प्रलय कहते हैं। जिसे इस प्रकार विश्व की उत्पत्ति, स्थिति और प्रलय का ज्ञान होता है, उसे संसार के प्रति वैराग्य हो जाता है तथा भगवान की भक्ति उत्पन्न हो जाती है। जब समस्त ब्रह्मांड का प्रलय होता है, तब सभी जीव माया में रहते हैं और भगवद्भक्त भगवान के धाम में जाते हैं।”
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा, “भगवान का धाम कैसा है?”
\nश्रीजीमहाराज बोले, “भगवान का धाम तो सनातन, नित्य, अप्राकृत, सच्चिदानन्द, अनन्त तथा अखंड है। उसका दृष्टान्त द्वारा वर्णन करते हैं - जैसे पर्वतवृक्षादि सहित तथा मनुष्यों, पशुओं और पक्षियों आदि को आकृतियों से युक्त समस्त पृथ्वी कदाचित् शीशे की हो और आकाश में व्याप्त समग्र तारे स्वयं सूर्य हों, फिर उनके तेज से समस्त आकृतियों सहित शीशे की पृथ्वी देदीप्यमान होकर जैसी शोभायमान होती है, वैसी हो शोभा भगवान के धाम की बनी रहती है। ऐसा ही धाम भगवान के भक्त समाधि में देखते हैं और देहत्याग के पश्चात् वह भगवान के उसी तेजोमय धाम को प्राप्त होता है।”
\nमुक्तानन्द स्वामी ने पूछा, “हे महाराज! उन सभी के स्वरूपों का बोध किस प्रकार से हो सकता है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “उनके स्वरूपों का बोध तो उनके लक्षणों द्वारा हो सकता है। उनके लक्षण ये हैं कि ‘पुरुष’ तो प्रकृति के नियन्ता और प्रकृति से विजातीय,१२ अखंड, अनादि, अनन्त, सत्य,१३ स्वयंज्योति, सर्वज्ञ, दिव्यविग्रह, समग्र आकारमात्र की प्रवृत्ति का कारण और क्षेत्रज्ञ१४ कहा जाता है। जो प्रकृति है, वह त्रिगुणात्मक, जडचिदात्मक,१५ नित्य एवं निर्विशेष१६ है। महदादि समग्र तत्त्व और जीवमात्र का क्षेत्र है और भगवान की शक्ति भी है। तथा ‘काल’ तो यह है, कि गुणसाम्यरूप१७ और निर्विशेष माया में जो विक्षेप करता है, वही काल है।
\n“अब महत्तत्त्वादि तत्त्वों के लक्षणों को सुनिए। चित्त तथा महत्तत्त्व को अभेद रूप से जानना तथा महत्तत्त्वों में समग्र जगत सूक्ष्मरूप से रहा है, तथा वह स्वयं निर्विकार, प्रकाशमान, स्वच्छ तथा शुद्धसत्त्वमय१८ एवं शान्त है। अब अहंकार के लक्षण कहते हैं कि अहंकार त्रिगुणात्मक है तथा वह भूतमात्र, इन्द्रियों, अन्तःकरण, देवता तथा प्राण आदि की उत्पत्ति का कारण है। अहंकार में शान्तपन, घोरपन और विमूढ़ता है।
\n“अब मन के लक्षण कहते हैं। मन स्त्री आदि की समग्र कामनाओं की उत्पत्ति का क्षेत्र है तथा संकल्प-विकल्पात्मक है। वह समस्त इन्द्रियों का नियन्ता भी है। अब बुद्धि के लक्षण कहते हैं। बुद्धि में पदार्थमात्र का ज्ञान रहता है और समस्त इन्द्रियों में जो विशेष ज्ञान है, वह बुद्धि के कारण है तथा बुद्धि में संशय, निश्चय, निद्रा तथा स्मृति का समावेश रहता है। श्रोत्र, त्वक्, चक्षु, रसना, घ्राण, वाक्, पाणि, पाद, पायु (गुदा) और उपस्थ, इन दस इन्द्रियों के लक्षण ये हैं कि वे अपने-अपने विषयों में प्रवृत्त रहती हैं।
\n“अब पंच मात्राओं (पंचतन्मात्रा) के लक्षण कहते हैं। इनमें शब्द के लक्षण तो ये हैं कि शब्द अर्थमात्र का आश्रय तथा व्यवहारमात्र का कारण है। वह बोलनेवाले की जाति तथा स्वरूप का द्योतक, आकाश में रहनेवाला और आकाश की मात्रा१९ है तथा श्रोत्र इन्द्रिय द्वारा ग्रहण किया जाता है। ये शब्द के लक्षण हैं। अब स्पर्श के लक्षण कहते हैं - स्पर्श वायु की तन्मात्रा है। वह कोमलता, कठोरता, शीतलता, उष्णतायुक्त है तथा त्वचा द्वारा ग्राह्य है। यही स्पर्श के लक्षण हैं। अब रूप के लक्षण कहते हैं - पदार्थमात्र के आकार का बोध कराना, पदार्थों में गौणभाव से व्याप्त रहना, पदार्थ की रचना के द्वारा परिणाम की निष्पत्ति प्राप्त करना, और जो तेजतत्त्व की तन्मात्रा है तथा चक्षु इन्द्रिय द्वारा ग्रहण किया जाता है इत्यादि रूप के लक्षण हैं। अब रस के लक्षण कहते हैं - मधुरता, तिक्तता, कषायता, कड़वापन, खट्टापन, खारापन, जल की तन्मात्रा तथा रसना इन्द्रिय द्वारा ग्राह्य तत्त्व को ही रस कहा गया है। अब गन्ध के लक्षण कहते हैं - सुगन्ध, दुर्गन्ध, पृथ्वी की तन्मात्रा तथा घ्राण इन्द्रिय द्वारा ग्रहण करने के तत्त्व को ही गन्ध का लक्षण बताया गया है। अब पृथ्वी के लक्षण कहते हैं - समस्त जीवमात्र को धारण करना, लोकरूप द्वारा स्थान (आश्रयदाता) होना, आकाशादि चार भूतों का विभागीकरण करना तथा समस्त भूतप्राणिमात्र के शरीर को प्रकट करना ही पृथ्वी का लक्षण है। अब जल के लक्षण कहते हैं - पृथ्वी आदि द्रव्यों का पिंडीकरण करना, पदार्थों को कोमल करना, आर्द्रता, तृप्ति प्रदान करना, प्राणिमात्र को जीवन-शक्ति देना, तृषा की निवृत्ति तथा उष्णता को दूर करना एवं विपुलता ये जल के लक्षण हैं। अब तेज के लक्षण कहते हैं - प्रकाशत्व, अन्नादि को पचाने की शक्ति होना, रस का ग्रहण करना, काष्ठ एवं हुतद्रव्यादि को ग्रहण करने की शक्ति होना, शीत को दूर करना, शोषण करना, तथा क्षुधा एवं तृषा को उद्दीप्त करना, ये तेज के लक्षण हैं। अब वायु के लक्षण कहते हैं - वृक्षादि में कम्पन उत्पन्न करना, तृणादि को एकत्र करना, शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गन्ध नामक पाँच विषयों को श्रोत्रादि पाँच इन्द्रियों के प्रति उन्मुख करना तथा समस्त इन्द्रियों का प्राणस्वरूप होना आदि वायु के लक्षण हैं। अब आकाश के लक्षण कहते हैं - समस्त जीवमात्र को अवकाश प्रदान करना, भूतप्राणि-मात्र की देह का आन्तरिक और बाह्य व्यवहार का कारण होना तथा प्राण, इन्द्रियों एवं अन्तःकरण में स्थान होना ये आकाश के लक्षण कहे गये हैं। इस प्रकार चौबीस तत्त्वों, प्रकृति, पुरुष तथा काल के लक्षणों को जान लेने पर जीव अज्ञान से मुक्त हो जाता है।
\n“इन सब तत्त्वों की उत्पत्ति को भी जानना चाहिए। इनकी उत्पत्ति का वर्णन करते हैं: अपने धाम में विराजमान श्रीकृष्ण भगवान ने अक्षरपुरुष द्वारा माया में गर्भ-स्थापन किया। तब उस माया से अनन्तकोटि प्रधान तथा पुरुष उत्पन्न हुए। वे प्रधान एवं पुरुष अनन्तकोटि ब्रह्मांडों की उत्पत्ति के कारण हैं। उनमें एक ब्रह्मांड की उत्पत्ति के कारणीभूत प्रधानपुरुष२० का वर्णन करते हैं कि पुरुषोत्तम श्रीकृष्ण भगवान ने प्रथम पुरुषरूप के द्वारा प्रधान में गर्भ स्थापन किया। बाद में प्रधान से महत्तत्त्व उत्पन्न हुआ और महत्तत्त्व से तीन प्रकार के अहंकार की उत्पत्ति हुई। उनमें सात्त्विक अहंकार से मन तथा इन्द्रियों के देवता, राजस अहंकार से दस इन्द्रियाँ, बुद्धि एवं प्राण तथा तामस अहंकार से पंचभूत और पंचतन्मात्राएँ उत्पन्न हुए। इस प्रकार ये समस्त तत्त्व उत्पन्न हुए।
\n“इसके पश्चात् उन्होंने परमेश्वर की इच्छा से प्रेरित होकर अपने-अपने अंशों के द्वारा ईश्वर और जीव की देहों का सृजन किया। ईश्वर की तीन देह विराट, सूत्रात्मा तथा अव्याकृत हुई और जीव की तीन देह स्थूल, सूक्ष्म और कारण हुई। उस विराट नामक ईश्वर की देह का आयुष्य द्विपरार्ध काल पर्यन्त है। उस विराट पुरुष के एक दिवस में चौदह मन्वन्तर होते हैं। तथा जितना प्रलम्ब उनका दिन है, उतनी ही लम्बी उसकी रात्रि है। जब तक उनका दिवस होता है, तब तक त्रिलोक की स्थिति रहती है। जब उनकी रात्रि होती है, तब त्रिलोक का नाश होता है, उसे निमित्त२१ प्रलय कहते हैं। जब विराट पुरुष का द्विपरार्ध काल पूरा होता है तब विराट देह का सत्यादि लोकों सहित नाश हो जाता है। महदादि चौबीस तत्त्व, प्रधान, प्रकृति तथा पुरुष, ये सभी महामाया में विलीन हो जाते हैं, इस स्थिति को प्राकृत प्रलय कहते हैं। तथा जिस प्रकार रात्रि का दिन के प्रकाश में लय होता है, उसी प्रकार महामाया का अक्षरब्रह्म के प्रकाश में विलय हो जाता है, उसे आत्यन्तिक प्रलय कहते हैं। देवों, दैत्यों और मनुष्यों आदि की देहों का प्रतिक्षण जो नाश होता है, उसे नित्य प्रलय कहते हैं। जिसे इस प्रकार विश्व की उत्पत्ति, स्थिति और प्रलय का ज्ञान होता है, उसे संसार के प्रति वैराग्य हो जाता है तथा भगवान की भक्ति उत्पन्न हो जाती है। जब समस्त ब्रह्मांड का प्रलय होता है, तब सभी जीव माया में रहते हैं और भगवद्भक्त भगवान के धाम में जाते हैं।”
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा, “भगवान का धाम कैसा है?”
\nश्रीजीमहाराज बोले, “भगवान का धाम तो सनातन, नित्य, अप्राकृत, सच्चिदानन्द, अनन्त तथा अखंड है। उसका दृष्टान्त द्वारा वर्णन करते हैं - जैसे पर्वतवृक्षादि सहित तथा मनुष्यों, पशुओं और पक्षियों आदि को आकृतियों से युक्त समस्त पृथ्वी कदाचित् शीशे की हो और आकाश में व्याप्त समग्र तारे स्वयं सूर्य हों, फिर उनके तेज से समस्त आकृतियों सहित शीशे की पृथ्वी देदीप्यमान होकर जैसी शोभायमान होती है, वैसी हो शोभा भगवान के धाम की बनी रहती है। ऐसा ही धाम भगवान के भक्त समाधि में देखते हैं और देहत्याग के पश्चात् वह भगवान के उसी तेजोमय धाम को प्राप्त होता है।”
", "hindi_footnote": "१२. स्वरूप-स्वभाव से अत्यन्त विलक्षण।
\n१३. तीन कालों में भी जिसके स्वरूप का लोप नहीं होता।
\n१४. माया और उसके कार्य को जाननेवाले।
\n१५. स्वयं जड है, तथा प्रलयकाल में जीव एवं ईश्वररूप चैतन्य को अपने गर्भ में समाविष्ट करनेवाली चित् है, इस प्रकार जड-चिदात्मक।
\n१६. कारण अवस्था में पृथ्वी आदि विशेष तत्त्वों से रहित।
\n१७. सत्त्वगुण, रजोगुण और तमोगुण की समता रखनेवाली।
\n१८. जिसमें रजोगुण, तमोगुण के स्पर्श से रहित शुद्धसत्त्वगुण की प्रधानता रहती है।
\n१९. मात्रा अर्थात असाधारण गुण।
\n२०. ‘प्रधानपुरुष’ शब्द से बहुवचन समझना।
\n२१. विराट का दिन पूर्ण होता है उस निमित्त को लेकर ‘निमित्त’ शब्द कहा गया है।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/12.mp3" }, { "english_title": "Planting the Branch of a Banyan orPipalTree Elsewhere", "english_text": "On the night of Māgshar vadi 1, Samvat 1876 [2 December 1819], Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot placed on the platform beneath the neem tree near the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a red survāl and a red dagli. He had tied a golden shelu around His head, and another golden shelu was tied around His waist. Pearl necklaces hung around His neck, and tassels of pearls were also dangling from His pāgh. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Nityānand Swāmi asked Shriji Mahārāj, “Is there only one jiva within each body or are there many? If You say there is only one, then when the branches of banyan, pipal or other trees are cut and planted elsewhere, exactly the same type of tree grows there as well. Has that one jiva been dissected into two, or has another jiva entered the new tree? If You say that it is the same jiva, then how has the jiva, which is whole and indivisible, been cut?”
\nHearing this, Shriji Mahārāj said, “Here, I shall answer the question. Purush and Prakruti are the instruments of Shri Krishna Bhagwān. He is the cause of the creation, sustenance, and dissolution of this cosmos. Through His two instruments of Purush and Prakruti, He assumed the form of Virāt. Then, during the first Brāhma-kalp, from his body in the form of Virāt, God gave all beings from Brahmā to the smallest blade of grass their respective bodies. Thereafter, during the Pādma-kalp, God, through the form of Brahmā, gave Marichi and others their respective bodies. Then through Kashyap and Daksha, He gave the deities, demons, humans, animals, and all of the mobile and immobile life forms their bodies. That Shri Krishna Bhagwān, along with His instruments in the form of Purush and Prakruti, resides as the antaryāmi in all jivas and grants each jiva a body according to its past karmas.
\n“That jiva, in its past lives, has performed many karmas - some with sattvagun predominating, some with rajogun predominating and some with tamogun predominating. As a consequence of those karmas, God grants that jiva a body of the udbhij category, or a body of the jarāyuj category, or a body of the svedaj category, or a body of the andaj category. God also grants it the fruits of its karmas in the form of happiness and misery.
\n“In addition, God makes the body of that jiva give birth to another body - again, according to its own karmas. Just as God created the various life forms from the bodies of Kashyap and the other prajāpatis, similarly, that same God, while residing in all jivas as antaryāmi, creates other bodies from one body by methods appropriate to that particular body. However, the jiva, through which other bodies are created, does not itself multiply into many forms. So, in reality, God grants birth to a jiva, through an appropriate body of another jiva, according to the relation of the karmas between the two jivas.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "વડ-પીપળની ડાળ બીજે રોપ્યાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના માગશર વદિ ૧ પડવાને દિવસ રાત્રિને સમે શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિરને સમીપે લીંબડાના વૃક્ષની હેઠે ઓટા ઉપર ઢોલિયો ઢળાવીને વિરાજમાન હતા અને રાતો સુરવાળ પહેર્યો હતો અને રાતી ડગલી પહેરી હતી અને માથે સોનેરી શેલું બાંધ્યું હતું અને કટીને વિષે સોનેરી શેલું બાંધ્યું હતું અને કંઠને વિષે મોતીની માળાઓ પહેરી હતી અને પાઘને વિષે મોતીના તોરા લટકતા મૂક્યા હતા અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજને નિત્યાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “દેહ-દેહ પ્રત્યે જીવ એક છે? કે અનેક છે? અને જો એક કહેશો તો વડ, પીંપર આદિક જે વૃક્ષ છે તેની ડાળખીઓ કાપીને બીજે ઠેકાણે રોપે છે ત્યારે તેવું ને તેવું જ વૃક્ષ થાય છે. એ તે એક જીવ બે પ્રકારે થયો? કે બીજે જીવે પ્રવેશ કર્યો? અને કહેશો જે, ‘એ તો એનો એ જીવ છે,’ તો જીવ તો અખંડ છે અને અચ્યુત છે તે કપાણો કેમ?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “લ્યો, એનો ઉત્તર કરીએ જે, શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન છે તેની પુરુષ અને પ્રકૃતિ એ બે શક્તિઓ છે, તે જગતની ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને પ્રલય તેનું કારણ છે. તે પુરુષપ્રકૃતિરૂપ જે પોતાની બે શક્તિઓ તેનું ગ્રહણ કરીને પોતે વિરાટરૂપને ધારતા હવા. અને વિરાટરૂપ જે એ ભગવાન તે પ્રથમ બ્રાહ્મકલ્પને૬૧ વિષે તો પોતાના અંગ થકી બ્રહ્માદિક સ્તંબ પર્યંત સમગ્ર જીવને સૃજતા હવા અને પાદ્મકલ્પને૬૨ વિષે તો એ ભગવાન બ્રહ્મારૂપે કરીને મરીચ્યાદિકને સૃજતા હવા અને કશ્યપ અને દક્ષરૂપે કરીને દેવ, દૈત્ય, મનુષ્ય અને પશુપક્ષી આદિક સમગ્ર સ્થાવર-જંગમ જે જીવ તેને સૃજતા હવા.૩૧૯ એવા જે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન તે પુરુષપ્રકૃતિરૂપ જે પોતાની શક્તિ તેણે સહિત થકા જીવ-જીવ પ્રત્યે અંતર્યામીરૂપે રહ્યા છે, અને જે જીવે જેવાં કર્મ કર્યાં છે તે જીવને તેવા દેહને પમાડે છે. અને તે જીવ છે તેણે પૂર્વજન્મને વિષે કેટલાંક કર્મ તો સત્ત્વગુણ પ્રધાનપણે કરીને કર્યાં છે, અને કેટલાંક કર્મ તો રજોગુણ પ્રધાનપણે કરીને કર્યાં છે, અને કેટલાંક કર્મ તો તમોગુણ પ્રધાનપણે કરીને કર્યાં છે; તે કર્મને અનુસારે એ જીવને ભગવાન જે તે ઉદ્ભિજ્જ૬૩ જાતિના જે દેહ, જરાયુજ૬૪ જાતિના જે દેહ, સ્વેદજ૬૫ જાતિના જે દેહ અને અંડજ૬૬ જાતિના જે દેહ તેને પમાડે છે, અને સુખ-દુઃખરૂપ જે કર્મનાં ફળ તેને પમાડે છે, અને તે જીવના કર્મને અનુસારે તેના દેહ થકી બીજા દેહને સૃજે છે. જેમ ‘કશ્યપ આદિક પ્રજાપતિના દેહ થકી અનેક જાતિના દેહને સૃજતા હવા,’ તેમ એના એ ભગવાન અંતર્યામીરૂપે કરીને સમગ્ર જીવ-જીવ પ્રત્યે રહ્યા થકા, જે દેહ થકી જેમ ઊપજ્યાની રીતિ હોય તેમ બીજા દેહને ઉપજાવે છે, પણ જે જીવ થકી બીજા દેહને ઉપજાવે છે તે જીવ જ અનેકરૂપે થાય એમ નથી. એ તો જે જીવને જેના દેહ થકી ઊપજ્યાનો કર્મસંબંધ પ્રાપ્ત થયો હોય તે જીવને તે દ્વારા એ ઉપજાવે છે.”
", "gujarati_footnote": "૬૧. વૈરાજપુરુષની આયુષ્યના પ્રથમ અર્ધા ભાગને પરાર્ધ કહે છે. તે પરાર્ધનો પ્રથમ દિવસ અથવા પ્રથમ કલ્પ એટલે બ્રાહ્મકલ્પ. (ભાગવત: ૩/૧૧/૩૩-૩૪)
\n૬૨. ઉપર કહેલ વૈરાજપુરુષના પ્રથમ પરાર્ધનો છેલ્લો દિવસ અથવા છેલ્લો કલ્પ એટલે પાદ્મકલ્પ. (ભાગવત: ૩/૧૧/૩૫)
\n૬૩. પૃથ્વીને ભેદીને બહાર નીકળનારા દેહ: વૃક્ષ, લતા આદિક.
\n૬૪. ઓરથી ઢંકાયેલ જન્મ પામે તેવા દેહ: મનુષ્ય, પશુ આદિક.
\n૬૫. મળ, કીચડ તેમજ પરસેવામાંથી પેદા થનાર દેહ: માંકડ, ચાંચડ આદિક.
\n૬૬. ઈંડાંમાંથી ઉત્પન્ન થનાર દેહ: પક્ષી, સર્પ આદિક.
\n૩૧૯. જીવ અનાદિ અને નિત્ય હોવાથી તેનું સર્જન (ઉત્પત્તિ) શક્ય નથી. (વચનામૃત ગઢડા અંત્ય ૧૦). તેથી આ કથનનું તાત્પર્ય એવું સમજવું કે ભગવાન જીવોના કર્મ અનુસાર દેવ, દૈત્ય, મનુષ્ય, પશુ-પક્ષી આદિક જુદી જુદી યોનિના દેહ જીવોને પ્રાપ્ત કરાવે છે. આવી જ વાત શ્રીજી મહારાજ આ વચનામૃતમાં આગળ કરે છે.
", "hindi_title": "बड-पीपल की शाखा का रोपण", "hindi_text": "संवत् १८७६ में मार्गशीर्ष कृष्णा प्रतिपदा (२ दिसम्बर, १८१९) को रात के समय श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के समीप नीम के वृक्ष के नीचे चबूतरे पर पलंग बिछवाकर विराजमान थे। वे लाल चूड़ीदार पायजामा तथा बगलबंडी पहने हुए थे। उन्होंने मस्तक पर ज़रीदार शेला बाँधा था और इसी प्रकार कमर में सुनहरी शेला कसा था। कंठ में मोतियों की मालाएँ पहनी थीं और पाग में मोती का तुर्रा (फँदना) लटक रहा था। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त उपस्थित थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज से नित्यानन्द स्वामी ने यह प्रश्न पूछा, “प्रत्येक शरीर में जीव एक है या अनेक हैं? यदि इसे ‘एक’ कहेंगे तो बरगद, पीपल आदि जो वृक्ष हैं, उनकी डालें काट कर उन्हें दूसरी जगह पर लगाते हैं, तब भी बिल्कुल उसी प्रकार का वृक्ष उत्पन्न हो जाता है। इस प्रकार एक जीव दो तरह से हुआ या दूसरे जीव ने प्रवेश किया? यदि यह कहेंगे कि ‘यह तो एक ही जीव है,’ तो जीव को तो अखंड एवं अच्युत कहा गया है, फिर वह कट कर दो भाग में कैसे बँट गया?”
\nश्रीजीमहाराज बोले कि, “सुनिये, इसका उत्तर देते हैं कि श्रीकृष्ण भगवान की दो शक्तियाँ हैं: पुरुष तथा प्रकृति। ये दोनों जगत की उत्पत्ति, स्थिति तथा प्रलय का कारण हैं। भगवान ने पुरुष-प्रकृतिरूपी अपनी दोनों शक्तियों को ग्रहण करके स्वयं विराट रूप धारण किया। ऐसे विराट रूपवाले भगवान ने सबसे पहले ब्राह्मकल्प२२ में अपने अंगों से ब्रह्मादि से लेकर घास के स्तम्ब तक समस्त जीवों का सृजन किया, और पाद्मकल्प२३ में ब्रह्मा-रूप होकर मरीच्यादि तथा कश्यप का सृजन किया एवं दक्ष-रूप द्वारा देवों, दैत्यों, मनुष्यों और पशु-पक्षियों आदि समग्र स्थावर-जंगम जीवों का सृजन किया। ऐसे श्रीकृष्ण भगवान पुरुष-प्रकृति-रूपिणी अपनी शक्तियों के साथ प्रतिजीव में अन्तर्यामी स्वरूप में रहते हैं। और जिस जीव ने जैसे कर्म किए हैं, उसे वे उसी प्रकार की देह प्रदान करते हैं।
\n“इस जीव ने पूर्वजन्म में कितने ही सत्त्वगुण, रजोगुण तथा तमोगुणप्रधान कर्म किए हैं, जिनके अनुसार भगवान उसे उद्भिज (वृक्ष-लता आदि), जरायुज (मनुष्य, पशु आदि), स्वेदज (कीड़े, मकोड़े आदि) तथा अंडज (पक्षी, सर्प आदि) जातियों की देह प्रदान करते हैं; और उन्हें सुख-दुःखरूपी कर्मफल देते हैं और उस जीव के कर्मानुसार उसकी देह से अन्य देह का सृजन करते हैं। जिस प्रकार कश्यप आदि प्रजापतियों की देह से अनेक जातियों की देहों का सृजन उन्होंने किया, उसी प्रकार वही भगवान अन्तर्यामीरूप द्वारा प्रत्येक जीव में रहते हुए, जिस देह से जैसे शरीर की उत्पत्ति करने की विधि होती है, उसी के अनुसार वे दूसरी देह उत्पन्न करते हैं। परन्तु, वे जिस जीव से दूसरी देह उत्पन्न करते हैं, वह जीव ही अनेक रूपों में परिणत हो जाता है, ऐसी बात नहीं है। जिस जीव को जिस देह से उत्पन्न करने का कर्म-सम्बंध प्राप्त हुआ हो, उस जीव की उत्पत्ति तो वे उसी के द्वारा करते हैं।”
", "hindi_footnote": "२२. वैराजपुरुष की आयुष्य के प्रथम अर्ध भाग को परार्ध कहा जाता है। उस परार्ध का प्रथम दिन अर्थात् प्रथम कल्प को ब्राह्मकल्प कहते हैं। (श्रीमद्भागवत: ३/११/३३-३४)
\n२३. उपरोक्त प्रथम कल्प के अंतिम दिन को पाद्मकल्प कहते हैं। (श्रीमद्भागवत: ३/११/३५)
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/13.mp3" }, { "english_title": "“Ante Yā Matihi Sā Gatihi”", "english_text": "On Māgshar vadi 2, Samvat 1876 [3 December 1819], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting facing south on a large, decorated cot under the neem tree in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He had tied a white pāgh around His head. He was also wearing a white khes and had covered Himself with a white cotton cloth. Also, tassels of yellow flowers decorated His pāgh. Bunches of yellow flowers had been placed above both of His ears, with roses decorating those bunches. Garlands of yellow flowers adorned His neck as well. With His right hand, He was playing with a white sevanti flower. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nShriji Mahārāj then asked the munis, “Suppose there are two devotees of God. One has renounced worldly life, and although he does not have intense vairāgya, he does physically observe the religious vows thoroughly. Nevertheless, he still harbors a slight desire for worldly life in his mind, but he overcomes this by a thought process. He also has firm faith in God. Such is the renunciant. On the other hand, there is another devotee, a householder, who also has firm faith in God. Even though he has remained a householder by God’s command, he is disinterested in worldly life. He has the same intensity of worldly desires as the renunciant. Of these two devotees of God, who is better?”
\nMuktānand Swāmi replied, “The renunciant devotee is better.”
\nShriji Mahārāj countered, “The renunciant has renounced of his own accord, out of frustration; so how can he be better? The householder, on the other hand, has stayed at home because of God’s command; so how can he be inferior?”
\nMuktānand Swāmi attempted to answer Shriji Mahārāj’s question in many ways but was unable to do so satisfactorily. Thus, he said, “Mahārāj, please answer the question Yourself.”
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “If a renunciant who is weak-minded receives rich foods to eat, then desires for worldly life will be revived within his heart. Or, if he encounters many hardships, again, desires for worldly life will be revived. Compared to such a renunciant, a householder is much better, because whenever a householder encounters times of extreme hardship or even times of great pleasure, he is always cautious lest he becomes attached to these pleasures. With this awareness, he remains disinterested in worldly life. Therefore, a true renunciant is one who has no desires for worldly life having once renounced it.
\n“Keep in mind, though, that a householder is much better than a renunciant with worldly desires, provided he observes the dharma prescribed for householders. The householders’ dharma, however, is extremely difficult to observe, because countless occasions of good and bad times are encountered. Despite this, a true householder’s mind does not waver from serving the Sant or from observing his dharma. He also realizes, ‘The profound association of the Sant that I have attained is like a magnificent chintāmani and a kalpavruksh. My wealth, property, sons and daughters are all merely like a dream, whereas the profound association of the Sant that I have attained is the only true benefit of life.’ Moreover, he remains undeterred amidst any type of adversity that may come his way. Such a householder is by far the better of the two. Therefore, of all things, becoming a devotee of God is very difficult. Moreover, to attain the association of the Bhakta of God is very rare, indeed.”
\nHaving spoken in this way, Shriji Mahārāj then arranged for the singing of devotional songs written by Muktānand Swāmi describing the glory of God and His Sant.
\nThereafter Muktānand Swāmi asked, “The Shrutis state, ‘Ante Yā Matihi Sā Gatihi |’.1 They claim that if one’s mind is fixed on God at the time of death, one will attain a favourable fate after death; otherwise, one will not. This seems to be the interpretation of that Vedic verse. If this is so, what is the significance of the bhakti one has performed throughout one’s life?”
\nShriji Mahārāj explained, “A person who has been graced with the attainment of the manifest form of God never falls from the path of liberation, regardless of whether he remembers God at the time of death. God invariably protects him.
\n“Conversely, a person who has turned away from God does not attain liberation even if he dies normally, while being conscious. Instead, he is consigned to Yampuri after death. Many sinful butchers die while still fully conscious. But if a devotee of God suffers an untimely death, does that mean he will not attain liberation? Moreover, will that sinner attain liberation? Certainly not. Therefore, that Vedic verse should be interpreted as follows: ‘The outcome at the time of death is determined by the present state of the mind.’ Thus, a devotee who realizes in his mind, ‘My liberation is guaranteed,’ will, as a result, certainly attain liberation after death. In comparison, a person who has not been graced with the attainment of the Sant or the form of God will feel in his mind, ‘I am ignorant, and I will not attain liberation.’ As a result, his state of mind will determine his fate after death.
\n“Furthermore, a person who is a servant of God has nothing left to do. In fact, other jivas attain liberation by his darshan, so what is surprising about he himself attaining liberation? But to cultivate servitude towards God is very difficult indeed. Why? Because a servant of God has the following characteristics: He realizes the physical body is asatya and his own ātmā is satya. He harbors no desires to indulge in the objects that are intended for his Master. Also, he never behaves contrary to the wishes of his Master. Such a person is called a true servant of God; whereas a servant of God who behaves as the body is a pseudo-devotee.”
", "english_footnote": "Whatever one’s mental state is like at the time of one’s death, such will be the state of one’s jiva after one’s death. - Hiranyakeshiyashākhā Shruti
", "gujarati_title": "‘અન્તે યા મતિઃ સા ગતિઃ’નું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના માગશર વદિ ૨ બીજને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિર આગળ લીંબડાના વૃક્ષ હેઠે ઢોલિયા ઉપર દક્ષિણાદે મુખારવિંદે વિરાજમાન હતા અને માથે ધોળી પાઘ બાંધી હતી અને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો અને ધોળી ચાદર ઓઢી હતી અને પીળાં પુષ્પના તોરા પાઘમાં વિરાજમાન હતા અને બે કાન ઉપર પીળાં પુષ્પના ગુચ્છ વિરાજમાન હતા અને તે ગુચ્છની ઉપર ગુલાબનાં પુષ્પ વિરાજમાન હતાં અને કંઠને વિષે પીળાં પુષ્પના હાર વિરાજમાન હતા અને જમણા હાથમાં ધોળું જે સેવતીનું પુષ્પ તેને ફેરવતા હતા અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે મુનિ પ્રત્યે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “એક હરિજન છે તે સંસારને તજીને નીસર્યો છે અને અતિ તીવ્ર વૈરાગ્યવાળો તો નથી, અને દેહે કરીને તો વર્તમાન યથાર્થ પાળે છે અને મનમાં થોડી થોડી સંસારની વાસના રહી છે તેને વિચારે કરીને ખોટી કરી નાંખે છે, એવો એક ત્યાગી ભક્ત છે; અને તેને ભગવાનનો નિશ્ચય પણ દૃઢ છે. અને વળી બીજો ગૃહસ્થ ભક્ત છે તેને પણ ભગવાનનો નિશ્ચય દૃઢ છે, અને આજ્ઞાએ કરીને ઘરમાં રહ્યો છે અને સંસાર થકી ઉદાસ છે, અને જેટલી ત્યાગીને જગતમાં વાસના છે તેટલી તે ગૃહસ્થને પણ વાસના છે. એ બે જે ભગવાનના ભક્ત તેમાં કોણ શ્રેષ્ઠ છે?” પછી મુક્તાનંદ સ્વામી બોલ્યા જે, “એ ત્યાગી ભક્ત શ્રેષ્ઠ છે.” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ઓલ્યો મૂંઝાઈને પોતાની મેળે ભેખ લઈને નીસર્યો છે તે કેવી રીતે શ્રેષ્ઠ છે? અને ગૃહસ્થ તો આજ્ઞાએ કરીને ઘરમાં રહ્યો છે તે કેવી રીતે ન્યૂન છે?” પછી શ્રીજીમહારાજના પ્રશ્નનું મુક્તાનંદ સ્વામીએ બહુ પ્રકારે સમાધાન કર્યું પણ સમાધાન થયું નહીં. પછી મુક્તાનંદ સ્વામી બોલ્યા જે, “હે મહારાજ! તમે ઉત્તર કરો.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ત્યાગી હોય અને તેને સારી પેઠે ખાવા મળે અને જો કાચી મતિવાળો હોય તો પાછી સંસારની વાસના હૃદયમાં ઉદય થાય અથવા ઘણું દુઃખ પડે તો પણ પાછી સંસારની વાસના ઉદય થાય. એવા ત્યાગી કરતાં તો ગૃહસ્થ ઘણો સારો; કેમ જે, ગૃહસ્થ ભક્તને જ્યારે દુઃખ પડે અથવા ઘણું સુખ આવી પડે ત્યારે તે એમ વિચાર રાખે જે, ‘રખે મારે આમાંથી બંધન થાય!’ એવું જાણીને તે સંસારમાંથી ઉદાસ રહે. માટે ત્યાગી તો તે ખરો જે, જેણે સંસાર મૂક્યો ને પાછી સંસારની વાસના રહે જ નહીં. અને ગૃહસ્થ તો વાસનાવાળા ત્યાગી કરતાં ઘણો શ્રેષ્ઠ છે, જો ગૃહસ્થના ધર્મ સચવાય તો; પણ ગૃહસ્થના ધર્મ તો ઘણા કઠણ છે. અને અનંત પ્રકારનાં સુખ-દુઃખ આવી પડે ત્યારે સંતની સેવામાંથી અને ધર્મમાંથી મનને આડુંઅવળું ડોલવા દે નહીં, અને એમ સમજે જે, ‘સંતનો સમાગમ મળ્યો છે તે તો મને પરમ ચિંતામણિ અને કલ્પવૃક્ષ મળ્યો છે; અને ધન, દોલત, દીકરા, દીકરી એ તો સર્વે સ્વપ્ન તુલ્ય છે અને સાચો લાભ તે સંતનો સમાગમ મળ્યો એ જ છે’ એમ સમજે અને ગમે તેવું ભારે દુઃખ આવી પડે પણ તેણે કરીને પાછો પડે નહીં, એવો જે ગૃહસ્થ તે અતિ શ્રેષ્ઠ છે. અને સૌ કરતાં ભગવાનના ભક્ત થાવું એ ઘણું કઠણ છે અને ભગવાનના ભક્તનો સમાગમ મળવો ઘણો દુર્લભ છે.” એમ કહીને તે ઉપર શ્રીજીમહારાજે ભગવાન અને સંતના મહિમાનાં મુક્તાનંદ સ્વામીનાં કીર્તન ગવરાવ્યાં.૬૭
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “શ્રુતિમાં એમ કહ્યું છે જે, ‘અન્તે યા મતિઃ સા ગતિઃ’૬૮ એવી રીતે કહ્યું છે જે, અંતકાળે ભગવાનને વિષે મતિ રહે તો ગતિ થાય અને ન રહે તો ન થાય; એવો એ શ્રુતિનો અર્થ ભાસે છે. ત્યારે જે ભક્તિ કરી હોય તેનો શો વિશેષ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેને સાક્ષાત્ ભગવાનની પ્રાપ્તિ થઈ છે તેને અંતકાળે સ્મૃતિ રહે અથવા ન રહે તો પણ તેનું અકલ્યાણ થાય નહીં, તેની તો ભગવાન રક્ષા કરે છે. અને જે ભગવાન થકી વિમુખ છે તે તો બોલતાં-ચાલતાં દેહ મૂકે છે તો પણ તેનું કલ્યાણ થાતું નથી અને મરીને યમપુરીમાં જાય છે. અને કેટલાક પાપી કસાઈ હોય તે બોલતાં-ચાલતાં દેહ મૂકે છે, અને ભગવાનનો ભક્ત હોય અને તેનો અકાળ મૃત્યુ થયો તે માટે શું તેનું અકલ્યાણ થાશે? અને તે પાપીનું શું કલ્યાણ થાશે? નહીં જ થાય. ત્યારે એ શ્રુતિનો અર્થ એમ કરવો જે, જેવી હમણાં એને મતિ છે તેવી અંતકાળે ગતિ થાય છે. માટે તે જે ભક્ત છે તેની મતિમાં એમ રહ્યું છે જે, ‘મારું કલ્યાણ તો થઈ રહ્યું છે,’ તો તેનું કલ્યાણ અંતકાળે થઈ જ રહ્યું છે. અને જેને સંતની પ્રાપ્તિ નથી થઈ અને ભગવાનના સ્વરૂપની પણ પ્રાપ્તિ નથી થઈ તેની મતિમાં તો એમ વર્તે છે જે, ‘હું અજ્ઞાની છું અને મારું કલ્યાણ નહીં થાય,’ તો જેવી એની મતિ છે તેવી એની અંતકાળે ગતિ થાય છે. અને જે ભગવાનના દાસ થયા છે તેને તો કાંઈ કરવું રહ્યું નથી. એનાં દર્શને કરીને તો બીજા જીવનું કલ્યાણ થાય છે, તો એનું કલ્યાણ થાય એમાં શું કહેવું? પણ ભગવાનનું દાસપણું આવવું તે ઘણું કઠણ છે. કેમ જે, ભગવાનના દાસ હોય તેનાં તો એ લક્ષણ છે જે, દેહને મિથ્યા જાણે અને પોતાના આત્માને સત્ય જાણે, અને પોતાના જે સ્વામી તેને ભોગવ્યાનાં જે પદાર્થ તેને પોતે ભોગવવાને૬૯ અર્થે ઇચ્છે જ નહીં, અને પોતાના સ્વામીનું ગમતું મૂકીને બીજું આચરણ કરે જ નહીં; એવો હોય તે હરિનો દાસ કહેવાય. અને જે હરિનો દાસ હોય તે દેહરૂપે વર્તે તે તો પ્રાકૃત ભક્ત કહેવાય.”
", "gujarati_footnote": "૬૭. જુઓ પરિશિષ્ટ: ૫, પૃ. ૬૮૩.
\n૬૮. હિરણ્યકેશીયશાખાશ્રુતિ; આ શાખા હાલ ઉપલબ્ધ નથી.
\n૬૯. તેમને ધરાવ્યા વિના પ્રથમથી.
", "hindi_title": "अन्ते या मतिः सा गतिः", "hindi_text": "संवत् १८७६ में मार्गशीर्ष कृष्णा द्वितीया (३ दिसम्बर, १८१९) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के आगे नीम वृक्ष के नीचे पलंग पर दक्षिण की ओर मुखारविन्द करके विराजमान थे। उन्होंने मस्तक पर सफ़ेद पाग पहनी थी, श्वेत धोती धारण की थी, सफ़ेद चादर ओढ़ी थी। उनकी पाग में पीले पुष्पों की कलगी लगी हुई थी। उनके दोनों कानों में पीले फूलों के गुच्छ लगे हुए थे और उनके ऊपर गुलाब के पुष्प थे। उनके कंठ में पुष्पों का हार था। तथा वे अपने दायें हाथ में सफ़ेद सेवती पुष्प को घुमा रहे थे। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nश्रीजीमहाराज ने साधुओं से प्रश्न पूछा, “एक हरिभक्त है, वह संसार छोड़कर निकला है। यद्यपि वह अति तीव्र वैराग्यवाला तो नहीं है, और देह से व्रत-नियमों का यथार्थ पालन करता है, और उसके मन में संसार की थोड़ी-सी वासना बची हुई है, जिसे वह विचार द्वारा नष्ट कर देता है। उसके मन में भगवान का निश्चय भी सुदृढ़ बना हुआ है। ऐसा एक त्यागी भक्त है। दूसरा गृहस्थ भक्त है, उसे भी भगवान का निश्चय दृढ़ है। वह आज्ञापालन करके घर में रहता है और संसार से उदासीन है। संसार में जितनी वासना पूर्वोक्त त्यागी को है, उतनी ही वासना गृहस्थ को भी है। भगवान के इन दोनों भक्तों में कौन श्रेष्ठ है?”
\nमुक्तानन्द स्वामी बोले, “त्यागी भक्त श्रेष्ठ है।”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “वह तो संसार से उद्विग्न होने के कारण स्वयमेव केवल वेश बनाकर निकला है, वह किस प्रकार श्रेष्ठ है? तथा गृहस्थ तो आज्ञापालन से घर में रहता है, वह किस प्रकार न्यून है?”
\nश्रीजीमहाराज के प्रश्न का मुक्तानन्द स्वामी ने अनेक प्रकार से समाधान किया, परन्तु समाधान हुआ नहीं। तब मुक्तानन्द स्वामी बोले, “हे महाराज! आप ही समाधान कीजिए।”
\nश्रीजीमहाराज बोले, “त्यागी को यदि अच्छी तरह से खाने को मिले, उसमें भी वह अपरिपक्व मानसिकता रखता हो, तो संसार की वासना उसके हृदय में पुनः उत्पन्न हो जाती है अथवा त्यागी-जीवन में अत्यन्त दुःख पड़ने पर भी सांसारिक वासना फिर पैदा हो जाती है। ऐसी स्थिति में तो त्यागी की अपेक्षा गृहस्थ बहुत अच्छा है, क्योंकि गृहस्थ भक्त को जब दुःख पड़ता है अथवा अधिक सुख मिलता है, तब वह ऐसा विचार रखने लगता है कि, ‘शायद मुझे इन सुखों में बन्धन हो गया तो?’ ऐसा समझकर वह संसार से उदासीन रहता है। इसलिए, वास्तव में वही सच्चा त्यागी है, जिसमें संसार छोड़ने के बाद सांसारिक वासना रहती ही नहीं है। गृहस्थ तो वासनिक त्यागी की अपेक्षा कहीं अधिक श्रेष्ठ है, बशर्ते कि वह गृहस्थ-धर्म का पालन करे। फिर भी, गृहस्थ-धर्म तो बड़ा कठिन है। उसमें यह कठिनाई है कि अनेक प्रकार के सुख-दुःख आने पर भी वह सन्त की सेवा तथा धर्म से अपने मन को विचलित नहीं होने देता। वह तो यह समझता है कि, ‘सन्त का सत्संग जो मुझे मिला है, वह तो मुझे परमचिन्तामणि तथा कल्पवृक्ष प्राप्त हुआ है। धन, दौलत, पुत्र-पुत्रियाँ आदि तो सभी स्वप्नतुल्य हैं। सच्चा लाभ तो सन्त का सत्संग मिला वही है।’ ऐसा समझे और चाहे कितना ही भारी दुःख आ पड़े, फिर भी वह गृहस्थ उससे विचलित नहीं होता हो, इस प्रकार का गृहस्थ सत्संगी अतिश्रेष्ठ है। इस स्थिति में ऊपर उठकर भगवान का भक्त होना वास्तव में अत्यन्त कठिन है तथा भगवद्भक्तों का संग मिलना तो और भी अधिक दुर्लभ है।”
\nइतना कहने के पश्चात् श्रीजीमहाराज ने भगवान और सन्त की महिमा सम्बंधी मुक्तानन्द स्वामी रचित कीर्तनपदों का गान करवाया।
\nमुक्तानन्द स्वामी ने प्रश्न किया, “श्रुतियों में ऐसा कहा गया है कि ‘अन्ते या मतिः सा गतिः’२४ अर्थात् अन्तकाल में यदि भगवान में मति रहे तो सद्गति होती है। यदि ऐसा नहीं हुआ तो जीव की उच्चतम पद पर गति नहीं होती। यदि ऐसा ही होता, तो जीवनभर मुमुक्षु ने जो भक्ति की है, उससे कौन-सा अधिक लाभ है?”
\nफिर श्रीजीमहाराज बोले, “जिसे साक्षात् भगवान की प्राप्ति हुई है, उसे अन्तकाल में उनकी स्मृति रहे या न रहे फिर भी उसका अकल्याण नहीं होता। भगवान उसकी रक्षा करते हैं। और जो पुरुष भगवान से विमुख रहता है, वह यदि बोलते-चलते हुए, बिना कष्ट के देह-त्याग करता है, तो भी उसका कल्याण नहीं होता और वह मरकर यमपुरी में जाता है। कितने ही पापी कसाई होते हैं, जो बोलते-चलते हुए देह-त्याग करते हैं, और कई भगवान के भक्त होते हुए भी उनकी अकाल मृत्यु हो जाती है, उन भक्तों का अकल्याण होगा? और क्या उस पापी का कल्याण होगा? बिल्कुल नहीं! यहाँ तो इस श्रुतिवाक्य का अर्थ इस प्रकार करना चाहिए कि, ‘इस समय उस भक्त की जैसी मति है, वैसी ही गति अन्तकाल में होती है।’ इसलिए जिस भक्त की मति में ऐसा भाव रहता हो कि, ‘मेरा कल्याण तो हो चुका है।’ तो अन्तकाल में अवश्यरूप से उसका कल्याण हो ही गया है। जिसे सन्त नहीं मिले हैं और भगवान के स्वरूप की भी प्राप्ति नहीं हुई है, उसकी मति में ऐसा हो कि, ‘मैं अज्ञानी हूँ, और मेरा कल्याण नहीं होगा।’ तो उसकी मति के अनुसार ही उसकी गति होगी। जो पुरुष भगवान के दास हो गए हैं, उनको तो कुछ करना शेष नहीं रहा। उनके दर्शनों से तो अन्य जीवों का कल्याण हो जाता है। तब उनका अपना कल्याण होने में कहना ही क्या है? परन्तु, भगवान का दास बनना अत्यन्त कठिन है, क्योंकि भगवान के जो दास होते हैं, उनके लक्षण ये हैं कि, ‘देह को मिथ्या जाने, और अपनी आत्मा को सत्य माने, और अपने स्वामी के भोग्य पदार्थों को स्वयं भोगने की इच्छा कभी न करे, तथा अपने स्वामी की इच्छा के विपरीत दूसरा आचरण कभी न करे।’ ऐसा हो उसको ही भगवान का दास कहा जा सकता है। जो भगवान का दास होता है, वह यदि देहरूप होकर बरतने लगता है, तो वह प्राकृत भक्त कहा जाएगा!”
", "hindi_footnote": "२४. हिरण्यकेशीयशाखाश्रुतिः, यह शाखा वर्तमान समय में उपलब्ध नहीं है।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/14.mp3" }, { "english_title": "Not Becoming Discouraged in Meditation", "english_text": "On Māgshar vadi 3, Samvat 1876 [4 December 1819], Shriji Mahārāj was sitting in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of all of the sādhus as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “A person whose heart is filled with bhakti towards God feels, ‘I want to act only according to God’s and His Sant’s commands.’ Such is the spirit within his heart. Moreover, he never - even by mistake - utters, ‘I will only be able to follow certain commands but not others.’
\n“Furthermore, such a person remains determined to behold God’s form in his heart. If, while meditating on that form, it cannot be beheld, he does not lose courage. Instead, he constantly maintains renewed shraddhā. While trying to behold that form, disturbing thoughts may arise, and, despite his efforts, they may not be suppressed. In this situation, by understanding the immense glory of God and believing himself to be completely fulfilled, such a person persists in overcoming those disturbing thoughts and beholding God’s form within his heart. Even if this process takes 10 years, 20 years, 25 years, or even 100 years, he still does not become discouraged; and never does he abandon his attempts at beholding God’s form. After all, Shri Krishna Bhagwān has mentioned in the Gitā:
\nAneka-janma-sansiddhas-tato yāti parām gatim |1\n“Therefore, one who continues to behold God in this manner is called an ekāntik bhakta.”
", "english_footnote": "[A yogi] who... has become realised after many lives attains the highest state of enlightenment. - Bhagwad Gitā: 6.45
", "gujarati_title": "ધ્યાન કરવામાં કાયર ન થવાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના માગશર વદિ ૩ ત્રીજને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ સર્વ સાધુ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે એમ વાર્તા કરી જે, “જેના હૈયામાં ભગવાનની ભક્તિ હોય તેને એવી વૃત્તિ રહે જે, ‘ભગવાન તથા સંત તે મને જે જે વચન કહેશે તેમ જ મારે કરવું છે;’ એમ તેના હૈયામાં હિંમત્ય રહે. અને, ‘આટલું વચન મારાથી મનાશે અને આટલું નહીં મનાય,’ એવું વચન તો ભૂલ્યે પણ ન કહે. અને વળી ભગવાનની મૂર્તિને હૈયામાં ધારવી તેમાં શૂરવીરપણું રહે. અને મૂર્તિ ધારતાં ધારતાં જો ન ધરાય તો પણ કાયર ન થાય અને નિત્ય નવી શ્રદ્ધા રાખે. અને મૂર્તિ ધારતાં જ્યારે ભૂંડા ઘાટ-સંકલ્પ થાય અને તે હઠાવ્યા હઠે નહીં, તો ભગવાનનો મોટો મહિમા સમજીને પોતાને પૂર્ણકામ માનીને તે સંકલ્પને ખોટા કરતો રહે અને ભગવાનના સ્વરૂપને હૈયામાં ધારતો રહે. તે ધારતાં ધારતાં દસ વર્ષ થાય અથવા વીસ વર્ષ થાય અથવા પચીસ વર્ષ થાય અથવા સો વર્ષ થાય તો પણ કાયર થઈને ભગવાનના સ્વરૂપને ધારવું તે મૂકી દે નહીં; કેમ જે, શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને ગીતામાં કહ્યું છે જે, ‘અનેકજન્મસંસિદ્ધસ્તતો યાતિ પરાં ગતિમ્।’૭૦ તે માટે એમ ને એમ ભગવાનને ધારતો રહે. એવું જેને વર્તતું હોય તેને એકાંતિક ભક્ત કહીએ.”
", "gujarati_footnote": "૭૦. ભાવાર્થ: અનેક જન્મનાં પુણ્યકર્મો વડે સિદ્ધ થાય ત્યારે તેને છેલ્લા જન્મરૂપ પરાગતિ પ્રાપ્ત થાય છે, અર્થાત્ પ્રગટ ભગવાનની પ્રાપ્તિ થાય છે. (ગીતા: ૬/૪૫)
", "hindi_title": "ध्यान करने में कायर नहीं बनना", "hindi_text": "संवत् १८७६ में मार्गशीर्ष कृष्णा तृतीया (४ दिसम्बर, १८१९) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष सभा में साधु तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nश्रीजीमहाराज बोले, “जिसके हृदय में भगवान की भक्ति होती है, उसकी ऐसी मनोवृत्ति रहती है कि, ‘भगवान तथा सन्त मुझसे जो-जो वचन कहेंगे, उसी के अनुसार ही मुझे पालन करना है।’ इस प्रकार की भावना उसके हृदय में बनी रहती है। परन्तु, ‘मैं इतने वचनों का पालन कर सकूँगा और इतने वचनों का पालन मुझ से नहीं हो पाएगा’ ऐसा वचन तो वह भूलकर भी नहीं कहता है, तथा भगवान की मूर्ति को हृदय में उतारने के लिए वह हमेशा शूरवीर बना रहता है, यदि वह किसी कारणवश भगवान की मूर्ति हृदय में न उतार पाया, तो भी वह कायर नहीं होता!
\n“वह तो नित्य नवीन श्रद्धा रखता है, और मूर्ति को हृदयस्थ करते समय यदि अशुभ संकल्प उत्पन्न हो जाए और यदि वे हटाने पर भी नहीं हटे, तो वह भक्त भगवान की महान महिमा समझकर, स्वयं को कृतकृत्य मानकर उन संकल्पों को निष्फल करता रहता है, साथ-साथ भगवान के स्वरूप को हृदय में धारण करने का प्रयत्न करता रहता है। फिर इस प्रयत्न में भले ही दस, बीस, पचीस अथवा सौ वर्ष क्यों न लग जाएँ, परन्तु वह कायर होकर भगवान के स्वरूप को हृदय में उतारने की साधना को कभी नहीं छोड़ता! क्योंकि श्रीकृष्ण भगवान ने गीता में कहा है कि ‘अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ।’२५ इसलिए जो भक्त, भगवान को अपने हृदय में धारण करता रहता हो, और ऐसा अपना वर्तन रहता हो, उसे एकान्तिक भक्त कहते हैं।”
", "hindi_footnote": "२५. भावार्थ: अनेक जन्म के पुण्यकर्म द्वारा सिद्ध स्थिति प्राप्त होने पर उसे अंतिम जन्मरूप परागति प्राप्त होती है अर्थात् प्रकट भगवान की प्राप्ति होती है। (गीता: ६/४५)
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/15.mp3" }, { "english_title": "Wisdom", "english_text": "On Māgshar vadi 4, Samvat 1876 [5 December 1819], Shriji Mahārāj was sitting in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of sādhus as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “A wise devotee of God who can discern between sat and asat identifies the flaws within himself and thoughtfully eradicates them. He also rejects any apparent flaws he perceives in the Sant or a satsangi and imbibes only their virtues. Moreover, he never perceives any faults whatsoever in God. In addition, he accepts whatever words of advice God and the Sant offer as the highest truth but does not doubt their words in any way. Thus, when the Sant tells him, ‘You are distinct from the mind, body, indriyas and prāns; you are satya; you are the knower of the body, indriyas and prāns, which are all asatya’ - he accepts this to be the truth. He then behaves as the ātmā - distinct from them all - but never follows the instincts of his own mind.
\n“Furthermore, such a person identifies those objects and evil company that may cause bondage or raise deficiencies in his ekāntik dharma and shuns them; but he does not become bound by them. Also, he imbibes positive thoughts and avoids negative thoughts. One who behaves in this manner should be known to possess wisdom.”1
", "english_footnote": "1. In Gujarati, Shriji Maharaj used the word ‘vivek’ for wisdom.
", "gujarati_title": "વિવેકનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના માગશર વદિ ૪ ચોથને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ સાધુ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે એમ વાર્તા કરી જે, “જે ભગવાનના ભક્તને સત્-અસત્નો વિવેક૭૧ હોય તે તો જે જે અવગુણ પોતામાં હોય તેને જાણે અને વિચારીને તેનો ત્યાગ કરી દે. અને સંતમાં અથવા કોઈ સત્સંગીમાં કાંઈક અવગુણ પોતાને ભાસતો હોય તો તેને ત્યાગ કરી દે અને તેના જે ગુણ તેનું જ ગ્રહણ કરે. અને પરમેશ્વરને૭૨ વિષે તો તેને કોઈ અવગુણ ભાસે જ નહીં. અને ભગવાન અને સંત તે જે જે વચન કહે તેને પરમ સત્ય કરીને માને, પણ તે વચનને વિશે સંશય કરે નહીં. અને સંત કહે જે, ‘તું દેહ, ઇન્દ્રિય, મન, પ્રાણથી જુદો છું અને સત્ય છું અને એનો જાણનારો છું, અને દેહાદિક સર્વે અસત્ય છે,’ એમ વચન કહે તેને સત્ય માનીને તે સર્વથી જુદો આત્મારૂપે૭૩ વર્તે પણ મનના ઘાટ ભેળો ભળી જાય નહીં. અને જેણે કરીને પોતાને બંધન થાય અને પોતાને એકાંતિક ધર્મમાં ખોટ્ય આવે એવા જે પદાર્થ તથા કુસંગ૭૪ તેને ઓળખી રાખે અને તેથી છેટે જ રહે અને તેના બંધનમાં આવે નહીં. અને સવળો વિચાર૭૫ હોય તેને ગ્રહણ કરે અને અવળો વિચાર હોય તેનો ત્યાગ કરે. એવી રીતે જે વર્તતો હોય ત્યારે જાણીએ જે, તેને વિવેક છે.”
", "gujarati_footnote": "૭૧. કાળાદિકથી પરિણામ નહિ પામનારા આત્મા-પરમાત્મા તથા કાળાદિકથી પરિણામ પામનારાં માયા અને તેનાં કાર્યને યથાર્થ જાણવારૂપ વિવેક.
\n૭૨. મનુષ્યરૂપ એવા પણ.
\n૭૩. બ્રહ્મરૂપે.
\n૭૪. અશુભ દેશાદિક આઠ.
\n૭૫. એકાંતિક ધર્મમાં પુષ્ટિ થાય તેવો.
", "hindi_title": "विवेकशीलता", "hindi_text": "संवत् १८७६ में मार्गशीर्ष कृष्णा चतुर्थी (५ दिसम्बर, १८१९) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में साधु तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nश्रीजीमहाराज ने कहा, “भगवान के जिस भक्त को सत्-असत् का विवेक होता है, वह अपने में विद्यमान दोषों को जान लेता है और विचार करके उन अवगुणों का परित्याग करता है। यदि सन्त में अथवा किसी सत्संगी में स्वयं को कोई दोष होने का आभास हो, तो वह उसका त्याग कर देता है और केवल उसके गुण को ही ग्रहण करता है। और उसे परमेश्वर के स्वरूप में तो कोई दोष का आभास ही नहीं होता। और भगवान तथा सन्त जो कुछ भी कहें, उसे परम सत्य मानकर उनके वचनों में कभी संशय नहीं करता। यदि सन्त यह कहें कि, ‘तुम देह, इन्द्रियों, मन और प्राण से भिन्न हो, सत्य हो और इन सभी के ज्ञाता हो और ये देहादिक सब असत्य हैं।’ इन वचनों को सत्य समझकर उन सबसे अलग रहकर वह आत्मरूप में व्यवहार करे, परन्तु मन के कुसंकल्पों के चक्कर में न फँस जाए। और जिसके कारण स्वयं को बन्धन हो तथा अपने एकान्तिक धर्म में बाधा पड़ती हो, ऐसे पदार्थों तथा कुसंग से सुविदित रहे, तथा उनसे दूर ही रहे, और कभी उनके बंधन में न फँसे। और एकांतिक धर्म में पुष्टिकर्ता विचार को ही ग्रहण करे तथा उसके विरुद्ध विचार का परित्याग कर दे। इस प्रकार का जिसमें आचरण हो, तो समझ लें कि उसमें ‘विवेक’ है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/16.mp3" }, { "english_title": "Negative Influence in Satsang; Not Uttering Discouraging Words", "english_text": "On Māgshar vadi 5, Samvat 1876 [6 December 1819], Shriji Mahārāj was sitting in a west-facing room of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white khes and had covered Himself with a white cotton cloth. He had also tied a white pāgh around His head, and a tassel of yellow flowers was inserted into that pāgh. Wearing a garland of yellow flowers, Mahārāj was seated in this manner in a very cheerful mood while a passage from the Shrimad Bhāgwat was being read.
\nAt that time, Shriji Mahārāj called for Muktānand Swāmi, Gopālānand Swāmi and some other sādhus. Addressing them, He said, “In our Satsang fellowship, a small element of negative influence remains, which I wish to eliminate today. I want to conduct this matter in such a manner that it encompasses all satsangis, paramhansas, sānkhya-yogis and karma-yogis.
\n“Now, what is this negative influence in Satsang? Well, those who preach in Satsang speak discouragingly. That is the negative influence in Satsang. What do they say? They say, ‘Who can follow God’s commands thoroughly? Who can possibly observe the religious vows perfectly? No one. Therefore, we should observe only as much as we possibly can. After all, God is the redeemer of even the wicked, and so He will grant liberation to us as well.’
\n“Moreover, they say, ‘Attempting to behold God’s form in the heart is not possible by one’s own efforts. It is only beheld by those whom God helps out of compassion.’ With such complacent words, they discourage others from practicing dharma, gnān, vairāgya, bhakti, and other spiritual endeavors for pleasing God.
\n“Therefore, from this day onwards, no one in our Satsang fellowship should utter such discouraging words. Instead, always speak courageously. Those who do speak such words should be known as impotent. In fact, on days when one speaks such discouraging words, one should observe a fast.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "સત્સંગમાં કુસંગનું, મોળી વાત ન કર્યાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના માગશર વદિ ૫ પાંચમને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં આથમણે બારણે ઓરડો છે તેમાં કથા૭૬ વંચાવતા હતા, અને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો તથા ધોળી ચાદર ઓઢી હતી તથા ધોળી પાઘ બાંધી હતી અને પીળાં પુષ્પની માળા પહેરી હતી અને પીળાં પુષ્પનો તોરો પાઘને વિષે ખોસ્યો હતો અને અતિ પ્રસન્ન થકા વિરાજમાન હતા.
\nતે સમયને વિષે મુક્તાનંદ સ્વામી તથા ગોપાળાનંદ સ્વામી આદિક સાધુને તેડાવ્યા અને શ્રીજીમહારાજ તે સર્વે પ્રત્યે બોલ્યા જે, “આપણા સત્સંગમાં થોડોક કુસંગનો ભાગ રહ્યો જાય છે તે આજ કાઢવો છે અને આ પ્રકરણ એવું ચલાવવું છે જે, સર્વ પરમહંસ તથા સાંખ્યયોગી૭૭ તથા કર્મયોગી૭૮ સર્વ સત્સંગીમાં પ્રવર્તે. તે સત્સંગમાં કુસંગ તે શું છે? તો જે વાતના કરનારા હિંમત્ય વિનાની વાત કરે છે તે સત્સંગમાં કુસંગ છે. તે કેવી રીતે વાત કરે છે? તો એમ કહે છે જે, ‘ભગવાનનું જે વચન તેને યથાર્થ કોણ પાળી શકે છે? અને વર્તમાનધર્મ૭૯ પણ યથાર્થ કોણ પાળી શકે છે? માટે જેટલું પળે તેટલું પાળીએ, અને ભગવાન તો અધમઉદ્ધારણ છે તે કલ્યાણ કરશે;’ અને વળી એમ વાત કરે છે જે, ‘ભગવાનનું સ્વરૂપ જે હૃદયમાં ધારવું તે કાંઈ આપણું ધાર્યું ધરાતું નથી, એ તો ભગવાન જેને દયા કરીને ધરાવે છે તેને ધરાય છે.’ એવી રીતની મોળી વાત કરીને ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય ને ભક્તિ ઇત્યાદિ જે ભગવાનની પ્રસન્નતાનાં સાધન તેમાંથી બીજાને મોળા પાળે છે. માટે હવે આજ દિનથી આપણા સત્સંગમાં કોઈ પણ એવી હિંમત્યરહિત વાત કરશો નહીં, સદા હિંમત્ય સહિત જ વાત કરજ્યો. અને જે એવી હિંમત્યરહિત વાત કરે તેને તો નપુંસક જાણવો. અને એવી હિંમત્ય વિનાની વાત જે દિવસ થઈ જાય તો તે દિવસ ઉપવાસ કરવો.”
", "gujarati_footnote": "૭૬. શ્રીમદ્ભાગવતની.
\n૭૭. ગૃહસ્થાશ્રમી હોવા છતાં કાયમ બ્રહ્મચર્ય પાળી સત્સંગમાં સેવા આપતા ભક્તો.
\n૭૮. ગૃહસ્થાશ્રમી સ્ત્રી-પુરુષ ભક્તો.
\n૭૯. ગૃહસ્થના તથા ત્યાગીના શિક્ષાપત્રી વગેરેમાં કહેલ ભક્તિના પોષક નિયમ-ધર્મો.
", "hindi_title": "सत्संग में कुसंग क्या है?", "hindi_text": "संवत् १८७६ में मार्गशीर्ष कृष्णा पंचमी (६ दिसम्बर, १८१९) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पश्चिमी द्वार के बड़े कमरे में कथावाचन (श्रीमद्भागवत कथा) करवा रहे थे। उन्होंने सफ़ेद धोती धारण की थी, सफ़ेद चादर ओढ़ी थी, सफ़ेद पाग पहनी थी, पीले पुष्पों की माला धारण की थी और पीले पुष्पों का तुर्रा पाग में खोंसा था। वे अतिप्रसन्न मुद्रा में विराजमान थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने मुक्तानन्द स्वामी, गोपालानन्द स्वामी आदि साधुओं को बुलाया और उनसे कहा कि, “अपने सत्संग में थोड़ा-सा कुसंग का भाग रह जाता है, उसे आज दूर करना है और यह प्रकरण इस प्रकार चलाना है कि समस्त परमहंसों, सांख्ययोगिनियों (भगवान की भक्त ब्रह्मचारिणी विधवा स्त्रियों), कर्मयोगियों (गृहस्थ भक्तों) तथा अन्य सभी सत्संगियों में इस बात का प्रवर्तन हो जाए!
\n“सत्संग में कुसंग क्या है? तो बात करनेवाले उत्साहहीन होकर बिना हिम्मत की बातें किया करते हैं, वही सत्संग में कुसंग है। ऐसे लोग किस प्रकार की बातें करते हैं? तो वे कहते हैं कि, ‘भगवान के वचनों का यथार्थरूप में पालन कौन कर सकता है? व्रत-नियमों का यथार्थ पालन कौन कर सकता है? इसलिए जितना हो सके, उतना धर्म-पालन२६ करना चाहिए; क्योंकि भगवान तो अधमों के उद्धारक हैं, वे कल्याण तो करेंगे ही!’ तथा वे लोग ऐसी बातें भी कहते हैं कि, ‘भगवान के स्वरूप को हमें हृदय में धारण करना है, वह तो अपने किए कभी नहीं हो पाता! वह तो तभी संभव हो पाता है, जिस पर भगवान की दया होती है!’
\n“इस प्रकार की बिना हिम्मत की बातें करके वे भगवान की प्रसन्नता के साधन धर्म, ज्ञान, वैराग्य तथा भक्ति आदि से दूसरों को विमुख कर डालते हैं। इसलिए, आज से अपने सत्संग में कोई भी इस तरह की बलहीन बातें मत करें; सदा हिम्मत के साथ ही बात करियेगा। यदि कोई इस प्रकार बलहीन बात करे, तो उसे नपुंसक ही समझना और ऐसी बलहीन बातें हो जाएँ, उस दिन उपवास करना।”
", "hindi_footnote": "२६. गृहस्थ एवं त्यागियों के लिए श्रीहरि ने शिक्षापत्री आदि ग्रंथों में कहे गए भक्तपोषक सदाचाररूप नियम धर्म।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/17.mp3" }, { "english_title": "Denouncing theVishays; A Haveli", "english_text": "Three hours before sunrise on Māgshar vadi 6, Samvat 1876 [8 December 1819], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot in the courtyard in front of the veranda outside the west-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes.
\nAfter summoning the paramhansas and satsangis, Shriji Mahārāj sat engrossed in thought for quite some time. Then He said, “I wish to tell all of you something, so please listen.” He then said, “In My mind I feel that I should not talk about this matter, but understanding all of you to be Mine, I shall tell you anyway. The matter is such that only one who understands it and acts exactly according to it will become a mukta. Otherwise, even by listening to or studying and understanding the meanings of the four Vedas,1 six Shāstras,2 eighteen Purāns,3 and the Mahābhārat and other Itihās scriptures, one cannot become a mukta. I shall now talk about that matter, so please listen.
\n“Regardless of the tempting objects which may appear before Me, if there is no desire for them in My mind, I am not worried. Besides, My nature is such that even if the slightest desire for an object arises within, I feel at ease only after shunning it.
\n“For this reason, I thought about what actually causes disturbances within the hearts of God’s devotees. I considered the man, buddhi, chitt and ahamkār as possible causes. However, the antahkaran is not the cause of these disturbances. The only fault of the antahkaran is the complacency that it harbors - due to either the power of its faith in God or the strength derived from knowledge of the ātmā. Due to this complacency, it feels, ‘I have found God, and so I have nothing left to do.’
\n“Actually, the greater fault lies with the five gnān-indriyas, which I shall now elaborate in detail. Of the many varieties of foods that a person eats, each has differing tastes and differing intrinsic qualities. When he eats that food, the intrinsic qualities of the food pervade and affect the antahkaran as well as the entire body. For example, if someone drinks bhang, then even if he is a devotee of God, he loses awareness of his religious vows and the worship of God due to the stimulation caused by that bhang. Similarly, the intrinsic qualities of the countless types of food are, like bhang, of a countless variety. So much so, that they seem endless.
\n“In the same way, a person also hears a countless variety of sounds with his ears. Those sounds also have a countless variety of intrinsic qualities. Consequently, the qualities of whatever sounds he listens to pervade and affect his antahkaran. For example, there may be an armed and violent person, an adulterous person, a prostitute, or a person who transgresses the rules of the Vedas and society. Listening to the talks of such vicious persons is like drinking bhang or alcohol; i.e., such talks pollute the antahkaran of the listener and make him forget the worship of God as well as his religious vows.
\n“Similarly, there are countless varieties of touch sensations. They too have countless varieties of intrinsic qualities. The touch of a sinful person also has an effect like that of bhang and alcohol. Therefore, even if a devotee were to touch such a person, that devotee would lose all of his virtues.
\n“There are also countless varieties of things to see. They too have countless varieties of intrinsic qualities. If one looks at an immoral person, the effect is just as detrimental as drinking bhang or alcohol, i.e., looking at an immoral person certainly does pollute one’s mind and cause harm.
\n“In the same way, there are countless varieties of smells with countless varieties of intrinsic qualities. If one smells the fragrance of a flower or some sandalwood paste from the hands of a sinful person, it pollutes one’s mind in the same way as drinking bhang.
\n“Conversely, just as one’s mind is polluted by association with the immoral, association with God or His Sant purifies one’s mind. Even if one’s mind is polluted, it is purified by listening to the words of God and His Sant. The mind is similarly purified by their touch. If, however, due to the constraints of one’s religious vows, one is unable to touch such a great Sant, then merely touching the dust of his feet to one’s head makes one pure. Likewise, one is purified by the darshan of the great Sant; but of course one should do darshan while respecting one’s religious vows. One is also purified by eating his prasād. Here also, prasād should be taken in accordance with the niyams of one’s caste and āshram as set by God. If one is unable to take prasād, one should offer sākar and take that as prasād. In the same manner, smelling the fragrance of the flowers and sandalwood paste offered to the great Sant also purifies the mind.
\n“On the other hand, if one indulges in the panchvishays thoughtlessly, without distinguishing good from bad, then even if one is as great as Nārad and the Sanakādik, one’s mind will surely become polluted. What is so surprising, then, about the mind of one who believes oneself to be the body becoming polluted? Therefore, if one gives liberty to the five indriyas without applying the discrimination of what is suitable or unsuitable, one’s antahkaran will become polluted. On the other hand, if one indulges only in pure vishays through the five indriyas, then one’s antahkaran becomes pure. If the antahkaran becomes pure, one will be able to constantly remember God.
\n“However, if the objects of indulgence of just one of the five indriyas is impure, the antahkaran will also become impure. Therefore, the sole cause of any disturbance experienced by a devotee of God during worship is the vishays of the five indriyas, not the antahkaran.
\n“Another factor that determines the nature of a person’s antahkaran is the type of company he keeps. If he sits in a gathering of materialistic people in a lavish seven-story haveli decorated with beautiful mirrors and comfortable seats, and if those materialistic people are seated wearing various types of jewelry and fine clothes and are exchanging alcohol amongst themselves, with prostitutes performing vulgar dances to the accompaniment of various musical instruments, then the person’s antahkaran will unquestionably be adversely affected. On the other hand, if a person sits in an assembly where a paramhansa is seated on a torn mattress in a grass hut and discourses of God, dharma, gnān, vairāgya and bhakti are in progress, then the person’s antahkaran will surely be favorably affected.
\n“Therefore, if one thoughtfully examines the influence of good company and evil company on the antahkaran, their effects can be realized. A fool, however, cannot realize this. Indeed, this fact will not be understood by those who behave irresponsibly like animals. In comparison, one who has even a little wisdom and has sought at least some refuge in God will immediately understand. Therefore, all paramhansas, sānkhya-yogis and karma-yogis should not associate with evil people.
\n“Regardless of how evil a person may be before joining the Satsang fellowship, he should be accepted into Satsang after he takes the appropriate vows. If after joining Satsang, however, that person retains his evil nature, he should be removed from Satsang. If he or she is not removed, then much harm will result. For example, if a person’s finger is bitten by a snake, or if it develops gangrene, and if the affected part is immediately amputated, then the rest of the body remains healthy. But if it is not amputated, much harm results. Similarly, if a person is recognized as evil, you should immediately shun him.
\n“In conclusion, be wise enough to accept these words of Mine. If you do so, I shall consider it to be equivalent to you having served Me in every way. I will also bless all of you and be extremely pleased with you. Why? Because thereby you will have justified My efforts. Moreover, all of us will dwell together in the abode of God. However, if you do not behave in this manner, we will be greatly distanced. Consequently, you will be reborn as a ghost or a demon, and you will have to suffer. Of course, the fruits of whatever bhakti you may have previously offered to God will be rewarded eventually, but only after much misery. Even then, you will become a mukta and go to the abode of God only by behaving as I have described.
\n“Furthermore, if anyone attempts to imitate Me, he will definitely suffer. Why? Because Narnārāyan resides within My heart. Moreover, I am eternally liberated. I have not become a mukta through the preaching of others. I exercise complete control over My man, buddhi, chitt and ahamkār. In fact, I seize My antahkaran just as a lion seizes a goat, whereas others cannot even see their antahkaran. Therefore, imitating Me, believing that one can remain pure even amidst alluring pleasures is just not possible, even for the likes of Nārad and the Sanakādik. So what can be said of others?
\n“Countless have become muktas and countless more will become so. Amongst them, none have been able to indulge in pleasures of the senses and yet remain uninfluenced by them; none will be able to do so in the future; nor is there anyone like that presently. Even one who has endeavored for countless millions of years is incapable of remaining uninfluenced amidst temptations. Therefore, if you behave as I have described, you will benefit.”
\nContinuing, Shriji Mahārāj said, “When I lovingly call someone near, it is for the benefit of their jiva. When I look at someone affectionately, or eat the tasty meals they have prepared, or sit on a decorated cot arranged by them, or accept from them clothes, ornaments, garlands of flowers and other offerings - it is all for the good of their jiva, but not for the sake of My personal enjoyment. In fact, I swear by the name of Rāmānand Swāmi that I do not accept those objects for My personal pleasure. Therefore, realizing this, none of you should imitate Me.
\n“Also, keep the activities of your five indriyas extremely pure. Please accept this command of Mine without fail. This fact is simple in that it is comprehensible to all; so all of you will immediately understand it. Moreover, if you extensively propagate it throughout Satsang, I shall be very pleased indeed.”
\nHaving delivered this discourse, Shriji Mahārāj bid ‘Jai Sachchidānand’ to all and returned to His residence.
", "english_footnote": "1. The four Vedas are: (1) Rigved, (2) Sāmved, (3) Yajurved, and (4) Atharvaved.
\n2. The six Shāstras are: (1) Sānkhya, (2) Yoga, (3) Nyāya, (4) Vaisheshik, (5) Purva-Mimānsā, and (6) Uttar-Mimānsā (Vedānta).
\n3. The 18 Purāns are: (1) Brahma, (2) Padma, (3) Brahmānd, (4) Agni, (5) Vishnu, (6) Garud, (7) Brahmavaivarta, (8) Shiv, (9) Ling, (10) Nārad, (11) Skand, (12) Mārkandeya, (13) Bhavishya, (14) Matsya, (15) Varāh, (16) Kurma, (17) Vāman, and (18) Shrimad Bhāgvat.
", "gujarati_title": "વિષયખંડનનું, હવેલીનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના માગશર વદિ ૬ છઠને દિવસ રાત્રિ પાછલી પહોર બાકી હતી ત્યારે સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં આથમણે બારણે ઓરડાની ઓસરીને આગળ ફળિયામાં ઢોલિયા ઉપર વિરાજ્યા હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં.
\nપછી પરમહંસ તથા સત્સંગીને તેડાવ્યા ને ઘણીવાર સુધી તો પોતે વિચારી રહ્યા અને પછી બોલ્યા જે, “એક વાત કહું તે સાંભળો.” એમ કહીને શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “મારા મનમાં તો એમ થાય છે જે વાત ન કહું, પણ તમે અમારા છો માટે જાણીએ છીએ જે કહીએ જ. અને આ વાત છે તેને સમજીને તે જ પ્રમાણે વર્તે તે જ મુક્ત થાય છે અને તે વિના તો ચાર વેદ, ષટ શાસ્ત્ર,૮૦ અઢાર પુરાણ૮૧ અને ભારતાદિક ઇતિહાસ૮૨ તેને ભણવે કરીને તથા તેના અર્થને જાણવે કરીને અથવા તેને શ્રવણે કરીને પણ મુક્ત થાય નહીં. તે વાત કહીએ તે સાંભળો જે, બહાર તો ગમે તેટલી ઉપાધિ૮૩ હોય પણ તેનો જો મનમાં સંકલ્પ ન હોય તો તેનો અમારે ખરખરો નહીં અને અંતરમાં જો રંચ જેટલો પદાર્થનો ઘાટ થાય તો તેનો ત્યાગ કરીએ ત્યારે નિરાંત થાય એવો અમારો સ્વભાવ છે. માટે અમે હૃદયમાં વિચાર કર્યો જે, ‘ભગવાનના ભક્તના હૃદયમાં વિક્ષેપ૮૪ થાય છે તેનું કારણ તે શું છે?’ પછી મન, બુદ્ધિ, ચિત્ત, અહંકાર સામું જોયું ત્યાં તો એ અંતઃકરણ પણ ઉદ્વેગનું કારણ નથી. અંતઃકરણમાં તો ભગવાનના સ્વરૂપના નિશ્ચયનું બળ અથવા આત્મજ્ઞાનનું બળ તેને યોગે કરીને અંતઃકરણને ગાફલતા રહે છે જે, ‘ભગવાન મળ્યા છે તે હવે કાંઈ કરવું રહ્યું નથી,’ એવું ગાફલપણું રહે છે એટલો જ અંતઃકરણનો વાંક છે. અને ઝાઝો વાંક તો પંચ જ્ઞાન-ઇન્દ્રિયોનો છે. તેની વિગતિ કહીએ છીએ જે, એ જીવ જે નાના પ્રકારનાં ભોજન જમે છે તે ભોજન-ભોજન પ્રત્યે જુદા જુદા સ્વાદ છે અને જુદા જુદા ગુણ૮૫ છે. તે ભોજનને જ્યારે જમે છે ત્યારે તે ગુણ અંતઃકરણમાં તથા શરીરમાં પ્રવર્તે છે. અને જો લીલાગર ભાંગ્ય૮૬ પીએ અને તે પ્રભુનો ભક્ત હોય તોય પણ લીલાગર ભાંગ્યને કેફે કરીને વર્તમાનની ખબર રહે નહીં અને પ્રભુના ભજનની પણ ખબર રહે નહીં; તેમ અનંત પ્રકારના જે આહાર તેના ગુણ પણ લીલાગર ભાંગ્યની પેઠે જ અનંત પ્રકારના છે, તેનો ગણતાં પણ પાર આવે નહીં. તેમ જ એ જીવ શ્રોત્ર દ્વારે અનંત પ્રકારના શબ્દને સાંભળે છે, તે શબ્દના પણ અનંત પ્રકારના ગુણ જુદા જુદા છે, તે જેવો શબ્દ સાંભળે છે તેવો જ અંતઃકરણમાં ગુણ પ્રવર્તે છે; જેમ કોઈક હત્યારો જીવ હોય અથવા કોઈક પુરુષ વ્યભિચારી હોય અથવા કોઈક સ્ત્રી વ્યભિચારિણી હોય અથવા લોક અને વેદની મર્યાદાને લોપીને વર્તતો એવો કોઈક ભ્રષ્ટ જીવ હોય તેમની જે વાત સાંભળવી તે તો જેવી લીલાગર ભાંગ્ય પીએ અથવા દારૂ પીએ એવી છે; માટે તે વાતના સાંભળનારાના અંતઃકરણને ભ્રષ્ટ કરી નાંખે છે અને ભગવાનનું ભજન, સ્મરણ તથા વર્તમાન તેની વિસ્મૃતિ કરાવી નાંખે છે. તેમ જ ત્વચાના સ્પર્શ પણ અનંત પ્રકારના છે અને તેના ગુણ પણ જુદા જુદા અનંત પ્રકારના છે; તેમાં પાપી જીવનો જે સ્પર્શ તે જ ભાંગ્ય-દારૂના જેવો છે, માટે તે સ્પર્શનો કરનારો હરિભક્ત હોય તેની પણ શૂધબૂધને ભુલાડી દે છે. તેમ જ રૂપ પણ અનંત પ્રકારનાં છે અને તેના ગુણ પણ અનંત પ્રકારના જુદા જુદા છે; તે કોઈક ભ્રષ્ટ જીવ હોય ને જો તેનું દર્શન થયું હોય તો જેમ લીલાગર ભાંગ્ય તથા દારૂ પીધે ભૂંડું થાય છે તેમ જ તે પાપીનાં દર્શનના કરનારાનું પણ ભૂંડું જ થાય અને બુદ્ધિ ભ્રષ્ટ થઈ જાય છે. તેમ જ ગંધ પણ અનંત પ્રકારના છે અને તેના ગુણ પણ અનંત પ્રકારના છે; તે જો પાપી જીવના હાથનું પુષ્પ અથવા ચંદન તેની જો સુગંધી લે તો જેમ લીલાગર પીધે બુદ્ધિ ભ્રષ્ટ થાય તેમ જ બુદ્ધિ ભ્રષ્ટ થાય છે. એવી રીતે જેમ ભૂંડાને યોગે કરીને જીવની બુદ્ધિ ભ્રષ્ટ થાય છે તેમ જ પરમેશ્વર અથવા પરમેશ્વરના સંત તેને યોગે કરીને જીવની બુદ્ધિ સારી થાય છે. અને જીવની બુદ્ધિ ભ્રષ્ટ હોય તો પણ ભગવાન અને સંતના શબ્દને સાંભળવે કરીને ઉત્તમ થાય છે; તેમ જ એમને સ્પર્શે કરીને પણ મતિ ઉત્તમ થાય છે, અને વર્તમાનની આડ્યે કરીને મોટા સંતનો સ્પર્શ ન થાય તો તેના ચરણની રજ લઈને માથે ચડાવે તેણે કરીને પવિત્ર થાય; અને તેમ જ મોટા સંતને દર્શને કરીને પણ પવિત્ર થાય, પણ વર્તમાન રાખીને દર્શન કરવાં; તેમ જ તે મોટાની પ્રસાદી છે તેને જમવે કરીને પણ પવિત્ર થાય છે, તેમાં પણ વર્ણાશ્રમની મર્યાદા પરમેશ્વરે બાંધી છે તે મર્યાદાને રાખીને પ્રસાદી લેવી અને જેને ન ખપે તેને સાકરની પ્રસાદી કરાવીને પ્રસાદી લેવી; તેમ જ તે મોટાપુરુષને ચઢ્યું એવું જે પુષ્પ, ચંદન તેની સુગંધી લીધે પણ બુદ્ધિ નિર્મળ થાય છે. તે માટે એ પંચવિષયને સમજ્યા વિના જે ભોગવશે અને સાર-અસારનો વિભાગ નહીં કરે અને તે નારદ-સનકાદિક જેવો હશે તેની પણ બુદ્ધિ ભ્રષ્ટ થઈ જશે, તો જે દેહાભિમાની હોય અને તેની બુદ્ધિ ભ્રષ્ટ થાય તેમાં શું કહેવું? તે સારુ એ પંચ ઇન્દ્રિયોને યોગ્ય-અયોગ્ય વિચાર્યા વિના જે મોકળી મેલશે તેનું અંતઃકરણ ભ્રષ્ટ થઈ જશે. અને પંચ ઇન્દ્રિયો દ્વારે જીવ જે આહાર કરે છે તે આહાર જો શુદ્ધ કરશે તો અંતઃકરણ શુદ્ધ થાશે, અને અંતઃકરણ શુદ્ધ થાશે તો અખંડ ભગવાનની સ્મૃતિ રહેશે. અને જો પંચ ઇન્દ્રિયોના આહારમાંથી એક ઇન્દ્રિયનો આહાર મલિન થાય છે તો અંતઃકરણ પણ મલિન થઈ જાય છે. માટે ભગવાનના ભક્તને ભગવાનના ભજનને વિષે જે કોઈ વિક્ષેપ થઈ આવે છે તેનું કારણ તો પંચ ઇન્દ્રિયોના વિષય જ છે પણ અંતઃકરણ નથી.
\n“અને આ જીવ છે તે જેવી સોબત કરે છે તેવું એનું અંતઃકરણ થાય છે; તે જ્યારે એ જીવ વિષયી જીવની સભામાં બેઠો હોય અને તે જગ્યા પણ સુંદર સાત માળની હવેલી હોય, તે હવેલીને વિષે કાચના તકતા સુંદર જડ્યા હોય અને સુંદર બિછાનાં કર્યાં હોય, તેમાં નાના પ્રકારનાં આભૂષણ તથા વસ્ત્રને પહેરીને વિષયી જન બેઠા હોય અને દારૂના શીશા લઈને પરસ્પર પાતા હોય અને કેટલાક તો દારૂના શીશા ભરેલા પડ્યા હોય અને વેશ્યાઓ થેઈથેઈકાર કરી રહી હોય અને નાના પ્રકારનાં વાજિંત્ર વાજતાં હોય, તે સભામાં જઈને જે જન૮૭ બેસે તે સમે તેનું અંતઃકરણ૮૮ બીજી જાતનું૮૯ થઈ જાય છે. અને તૃણની ઝૂંપડી હોય ને તેમાં ફાટેલ ગોદડીવાળા પરમહંસની સભા બેઠી હોય અને ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ને ભક્તિ સહવર્તમાન ભગવદ્વાર્તા થાતી હોય, તે સભામાં જઈને જે જન૯૦ બેસે ત્યારે તે સમે તેનું અંતઃકરણ૯૧ બીજી રીતનું૯૨ થાય છે. માટે સત્સંગ અને કુસંગને યોગે કરીને જેવું અંતઃકરણ થાય છે તેને જો વિચારીને જુએ તો જાણ્યામાં આવે છે અને ગબરગંડને તો કાંઈ ખબર પડતી નથી. માટે આ વાર્તા છે તે છેક મૂર્ખપણે પશુને પાડે વર્તતો હોય તેને તો ન સમજાય અને જે કાંઈક વિવેકી હોય અને કાંઈક ભગવાનનો આશ્રિત હોય તેને તો આ વાર્તા તુરત સમજ્યામાં આવે છે; માટે પરમહંસ તથા સાંખ્યયોગી હરિજન તથા કર્મયોગી હરિજન એ સર્વેને કુપાત્ર માણસની સંગત કરવી નહીં. અને સત્સંગ મોર તો ગમે તેવો કુપાત્ર જીવ હોય તોય તેને નિયમ ધરાવીને સત્સંગમાં લેવો, પણ સત્સંગમાં આવ્યા પછી કુપાત્રપણું રાખે તો બાઈ અથવા ભાઈ જે હોય તેને સત્સંગ બહાર કાઢી મેલવો અને જો ન કાઢે તો એમાંથી ઝાઝું ભૂંડું થાય. જેમ, જે આંગળીને સર્પે કરડી હોય અથવા કીડિયારાનો રોગ૯૩ થયો હોય અને તેટલું અંગ જો તુરત કાપી નાંખે તો પંડે કુશળ રહે; તેનો લોભ કરે તો ઝાઝો બિગાડ થાય. તેમ જે કુપાત્ર જીવ જણાય તેનો તત્કાળ ત્યાગ કરજ્યો; અને આ અમારું વચન છે તે ભલા થઈને સર્વે જરૂર રાખજ્યો, તો જાણીએ તમે અમારી સર્વ સેવા કરી. અને અમે પણ તમને સર્વેને આશીર્વાદ દઈશું અને તમો ઉપર ઘણા પ્રસન્ન થઈશું, કાં જે, તમે અમારો દાખડો સુફળ કર્યો. અને ભગવાનનું ધામ છે ત્યાં આપણ સર્વે ભેળા રહીશું. અને જો એમ નહીં રહો તો તમારે અને અમારે ઘણું છેટું થઈ જાશે અને ભૂતનું કે બ્રહ્મરાક્ષસનું દેહ આવશે અને હેરાન થાશો. અને જે કાંઈ ભગવાનની ભક્તિ કરી હશે તેનું ફળ તો રઝળતાં રઝળતાં કોઈક કાળે પ્રગટ થાશે, ત્યારે પણ અમે વાત કરી તે પ્રમાણે રહેશો ત્યાર પછી મુક્ત થઈને ભગવાનના ધામમાં જાશો.
\n“અને જો કોઈ અમારો વાદ લેશો તો તેનું તો જરૂર ભૂંડું થાશે; કાં જે, અમારા હૃદયમાં તો નરનારાયણ પ્રગટ વિરાજે છે૯૪ અને હું તો અનાદિ મુક્ત૯૫ જ છું પણ કોઈને ઉપદેશે કરીને મુક્ત નથી થયો. અને મન, બુદ્ધિ, ચિત્ત અને અહંકાર તેમને તો હું પકડી લઉં છું; જેમ સિંહ બકરાને પકડે છે તેની પેઠે એ અંતઃકરણને હું પકડું છું અને બીજાને તો એ અંતઃકરણ દેખ્યામાં પણ આવતું નથી. માટે અમારો વાદ લઈને જાણે જે ઉપાધિમાં૯૬ રહીને શુદ્ધપણે રહીશું, તે તો નારદ-સનકાદિક જેવો હોય તેથી પણ રહેવાય નહીં તો બીજાની શી વાર્તા કહેવી? અને અનંત મુક્ત થઈ ગયા ને અનંત થશે, તેમાં ઉપાધિમાં રહીને નિર્લેપ રહે એવો કોઈ થયો નથી ને થશે પણ નહીં અને હમણાં પણ કોઈએ નથી અને કોટિ કલ્પે સુધી સાધન કરીને પણ એવો થવાને કોઈ સમર્થ નથી. માટે અમે કહ્યું છે તે પ્રમાણે રહેશો તો રૂડું થશે. અને અમે જે કોઈને હેતે કરીને બોલાવીએ છીએ તે તો તેના જીવના રૂડા સારુ બોલાવીએ છીએ અથવા કોઈને હેતે કરીને સામું જોઈએ છીએ અથવા કોઈ સારાં ભોજન કરાવે છે તેને જમીએ છીએ અથવા કોઈ ઢોલીયો બિછાવી દે છે તે ઉપર બેસીએ છીએ અથવા કોઈ વસ્ત્ર-આભૂષણ તથા પુષ્પના હાર ઇત્યાદિક જે જે પદાર્થ લાવે છે તેને અંગીકાર કરીએ છીએ તે તો તેના જીવના રૂડા વાસ્તે અંગીકાર કરીએ છીએ પણ અમારા સુખને વાસ્તે કરતા નથી; અને જો અમારા સુખને વાસ્તે કરતા હોઈએ તો અમને શ્રીરામાનંદ સ્વામીના સમ છે. માટે એવું વિચારીને કોઈ અમારો વાદ કરશો મા, અને પંચ ઇન્દ્રિયોના આહાર છે તેને અતિશય શુદ્ધપણે કરીને રાખજ્યો, એ વચન અમારું જરૂરાજરૂર માનજ્યો. અને આ વાત તો સર્વને સમજાય એવી સુગમ છે માટે સર્વના સમજ્યામાં તુરત આવી જશે, તે સારુ સત્સંગમાં અતિશય પ્રવર્તાવજ્યો; તેમાં અમારો ઘણો રાજીપો છે.” એમ વાર્તા કરીને ‘જય સચ્ચિદાનંદ’ કહીને શ્રીજીમહારાજ પોતાના ઉતારામાં પધારતા હવા.
", "gujarati_footnote": "૮૦. છ દર્શનો: (૧) સાંખ્ય, (૨) યોગ, (૩) ન્યાય, (૪) વૈશેષિક, (૫) પૂર્વમીમાંસા, (૬) વેદાંત.
\n૮૧. (૧) બ્રહ્મ, (૨) પદ્મ, (૩) વિષ્ણુ, (૪) શિવ, (૫) ભાગવત, (૬) અગ્નિ, (૭) નારદીય, (૮) માર્કંડેય, (૯) ભવિષ્ય, (૧૦) બ્રહ્મવૈવર્ત, (૧૧) લિંગ, (૧૨) વરાહ, (૧૩) સ્કંદ, (૧૪) વામન, (૧૫) કૂર્મ, (૧૬) મત્સ્ય, (૧૭) ગરુડ, (૧૮) બ્રહ્માંડ.
\n૮૨. મહાભારત, રામાયણ વગેરે.
\n૮૩. સુવર્ણના અલંકારાદિક અનેક રમણીય વસ્તુઓનો યોગ; મુશ્કેલી.
\n૮૪. મોક્ષ-ઉપયોગી સાધનાના અનુસંધાનથી મુમુક્ષુને વિચલિત કરનાર, અંતરાય, ક્લેશ.
\n૮૫. શુભ અથવા અશુભ.
\n૮૬. એક જાતનું કેફી પીણું.
\n૮૭. ધર્મનિષ્ઠ ભક્તજન.
\n૮૮. નિર્વિકાર એવું પણ.
\n૮૯. અશુદ્ધ, વિકારી.
\n૯૦. દુરાચારી પણ.
\n૯૧. કામ, ક્રોધ વગેરેની વાસનાથી દૂષિત એવું પણ.
\n૯૨. શુદ્ધ.
\n૯૩. સંસ્કૃત:
\n૯૪. તપસ્વી નરનારાયણ દેવની જેમ શ્રીજીમહારાજને પણ તપ વિશેષ પ્રિય હોવાથી, નરનારાયણ દેવ પોતાને પ્રિય છે તેમ જણાવવા માટે પોતાના હૃદયમાં નરનારાયણ પ્રગટ બિરાજે છે તેવા શબ્દો કહે છે. વસ્તુતઃ નરનારાયણ ઈશ્વર છે જ્યારે શ્રીહરિ પરમેશ્વર છે.
\n૯૫. ત્રણ કાળમાં પણ માયાના સંબંધે રહિત.
\n૯૬. તે તે વિષયોના પ્રસંગમાં.
", "hindi_title": "पंचविषयों का खण्डन, हवेली का दृष्टांत", "hindi_text": "संवत् १८७६ में मार्गशीर्ष कृष्णा षष्ठी (८ दिसम्बर, १८१९) को रात एक पहर शेष थी, तब स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पश्चिमी द्वार के कमरे में बरामदे के आगे चौक में पलंग पर विराजमान थे और श्वेत वस्त्र धारण किए हुए थे।
\nतब उन्होंने परमहंसों तथा सत्संगियों को बुलाया। फिर बहुत देर तक विचारमग्न बैठे रहने के पश्चात् वे बोले कि, “एक बात कहता हूँ, उसे सुनिये। मेरे मन में ऐसा विचार आता है कि यह बात न कहूँ, किन्तु आप हमारे हैं, इसलिए ऐसा होता है कि मैं आप से वह बात अवश्य बता दूं। इस बात को समझकर उसी के अनुसार वर्तन करनेवाला ही ‘मुक्त’ होता है; और इसके बिना तो चार वेदों, छः शास्त्रों,२७ अठारह पुराणों२८ तथा भारतादि (महाभारत, रामायण आदि) इतिहासों का अध्ययन करके, तथा उन शास्त्रों के अर्थों को समझ के अथवा उनका श्रवण करके भी कोई ‘मुक्त’ नहीं हो पाता। वही बात कहता हूँ, उसे सुनिये:
\n“बाहर चाहे कितना ही मायिक पदार्थों का संयोग क्यों न हो, फिर भी अगर मन में उसका संकल्प न हों तो हमें कोई सन्ताप नहीं है। परन्तु अन्तःकरण में यदि पदार्थों का लेशमात्र भी संकल्प हो गया, तो उस पदार्थ का त्याग कर दें, तभी हमें शान्ति होती है, ऐसा हमारा स्वभाव है। इसलिए हमने हृदय में विचार किया कि भगवान के भक्त के हृदय में विक्षेप उत्पन्न होता है, उसका क्या कारण है? फिर हमने मन, बुद्धि, चित्त तथा अहंकार पर दृष्टिपात किया, परन्तु हमें लगा कि अन्तःकरण तो उद्वेग का कारण नहीं है। वहाँ तो भगवान के स्वरूप के निश्चय का बल रहने के कारण अथवा आत्मज्ञान के बल के कारण अंतःकरण में ऐसी लापरवाही रहती है कि, ‘हमें तो भगवान मिल गए हैं, अतः अब कोई साधना करनी शेष नहीं रही!’ ऐसी गफलत रहती है, इतना ही अन्तःकरण का दोष है, परन्तु अधिक दोष तो पाँच ज्ञानेन्द्रियों का है।
\n“उनका विस्तृत रूप से वर्णन करते हैं कि यह जीव कई तरह के भोजन करता है, उनके विभिन्न स्वाद तथा विभिन्न गुण होते हैं। व्यक्ति जैसा भोजन करता है वैसे ही गुण उसके अन्तःकरण तथा शरीर में बने रहते हैं। गहरी हरी भाँग पीनेवाला यदि प्रभु का भक्त हो, फिर भी ऐसी भाँग के कारण न तो धर्मपालन का ही भान रहता है और न भगवान के भजन की ही सुध रहती है, वैसे ही अनेक प्रकार के आहार के गुण भी गहरी भाँग के नशे के समान इतने विविध प्रकार के होते हैं कि उनकी गिनती करना ही असम्भव होगा! उसी प्रकार यह जीव श्रोत्रेन्द्रिय द्वारा अनन्त प्रकार के शब्दों को सुनता है, उन शब्दों के गुण भी अनन्त प्रकार के होते हैं। अतः व्यक्ति जैसा शब्द सुनता है, वैसा ही गुण उसके अन्तःकरण को प्रभावित करने लगता है। जिस प्रकार किसी हत्यारे की अथवा किसी व्यभिचारी पुरुष या स्त्री की अथवा लोकाचार और वेद-प्रतिपादित मर्यादा के विपरीत आचरण करनेवाले किसी भ्रष्ट जीव की बात को सुनना ऐसा ही है, जैसा गहरी भाँग पीनेवाले की या शराबी की बकवास होती है। ऐसी बातें तो सुननेवालों के अन्तःकरण को भ्रष्ट कर देती हैं तथा भगवान के भजन, स्मरण तथा नियम धर्म की विस्मृति करा देती हैं।
\n“त्वचा का स्पर्श भी अनन्त प्रकार का होता है तथा उसके गुण भी अनन्त प्रकार के होते हैं। उनमें पापी जीव का स्पर्श, उसी भाँग और शराब के असर की तरह होता है। यदि कोई हरिभक्त भी पापी का स्पर्श कर ले तो उसकी सुधबुध खो जाती है।
\n“रूप भी अनन्त प्रकार के होते हैं और उनके गुण भी अनन्त ही होते हैं। अतः किसी भ्रष्ट जीव को देखना उसका दर्शन करना भी गहरी भाँग और शराब-सा उन्माद भर देता है। तथा पीनेवालों के समान पापी को देखनेवालों की हालत भी बुरी हो जाती है तथा उसकी बुद्धि भी भ्रष्ट हो जाती है।
\n“गन्ध भी कई प्रकार की हैं और उनके गुण भी कई तरह के होते हैं। यदि पापी के हाथ के पुष्प अथवा चन्दन को सूंघ लिया, तो बुद्धि उसी प्रकार भ्रष्ट हो जाती है, जिस तरह भाँग पीने से बुद्धि का नाश हो जाया करता है। इस प्रकार पतित व्यक्ति के कुसंग से व्यक्ति की बुद्धि भ्रष्ट हो जाती है, परंतु के परमेश्वर अथवा उनके संत की संगति से मुमुक्षु की बुद्धि अच्छी हो जाती है। यदि उसकी बुद्धि भ्रष्ट हो गयी हो, तो भी वह भगवान और संत के शब्दों को सुनने मात्र से उत्तम हो जाती है। उनके स्पर्श से भी मति शुभ होती है। यदि धार्मिक मर्यादा के कारण महान सन्त का स्पर्श न हो पाया, तो उनकी चरण-धूलि को लेकर अपने मस्तक पर लगाने से या उनके दर्शन करने से भी उत्तम-पवित्र हो सकते हैं!
\n“हाँ, उनका दर्शन भी धर्म की मर्यादा का पालन करते हुए ही करना चाहिए, तथा ऐसे महान सन्त का प्रसाद ग्रहण करने से भी जीव पवित्र तो होता है, परन्तु प्रसाद भी परमेश्वर के द्वारा प्रस्थापित वर्णाश्रम की मर्यादा का पालन करते हुए ही लेना चाहिए। यदि कोई वर्णाश्रमधर्म के कारण अन्य प्रसादी न ले सके, तो उसे महान सन्त की प्रासादिक शक्कर की ही प्रसादी लेनी चाहिए। इसी प्रकार से महापुरुषों को समर्पित किए गए पुष्प एवं चन्दन की सुगन्ध लेने से भी बुद्धि निर्मल हो जाती है। इसलिए कोई इन पंचविषयों का उपभोग बिना समझ के करेगा तथा सार-असार का विवेक नहीं रखेगा, तो यदि वह नारद-सनकादिक जैसा भी होगा तो भी उसकी बुद्धि भ्रष्ट हो जाएगी। ऐसी स्थिति में यदि देहाभिमानी की बुद्धि भ्रष्ट हो जाए तो उसके लिए क्या कहना? अतः इन पाँच इन्द्रियों को योग्य-अयोग्य समझे बिना अपने वश से बाहर करेगा तो उसका अन्तःकरण भ्रष्ट हो जाएगा।
\n“और पाँच इन्द्रियों द्वारा जीव जो आहार करता है, वह यदि शुद्ध आहार करेगा तो अन्तःकरण शुद्ध होगा और अन्तःकरण शुद्ध होने से निरंतर भगवान की स्मृति बनी रहेगी। यदि पंचेन्द्रियों के आहार में एक भी इन्द्रिय का आहार मलिन रहा, तो अन्तःकरण भी मलिन हो जाता है। इसलिए, भगवद्भक्त को भगवान के भजन में जो भी कोई विक्षेप पड़ता है, उसका कारण पाँचों इन्द्रियों के विषय ही हैं, परन्तु अन्तःकरण नहीं है!
\n“और यह जीव जैसी संगति करता है, वैसा ही उसका अन्तःकरण हो जाता है। यदि वह जीव विषयी जीवों के समाज में बैठा हो और वहाँ सुन्दर सात मंजिलवाली हवेली हो, उसमें सुन्दर शीशे जड़े हुए हों, सुन्दर बिछौने बिछे हुए हों, नानाप्रकार के आभूषणों और वस्त्रों से सुसज्जित होकर विषयीजन बैठे हों और वे एक दूसरे को शराब के जाम पिला रहे हों, शराब से भरी कितनी ही बोतलें पड़ी हों, वेश्याएँ नूपुर-झंकार के साथ थेई-थेई नृत्य कर रही हों, नाना प्रकार के बाजे बज रहे हों, ऐसे वातावरण में जाकर यदि कोई (धर्मिष्ठ भी) बैठ गया, तो उसका अन्तःकरण भी दूसरी तरह का (अशुद्ध, विकारी) हो जाता है। दूसरी ओर घासफूस की झोंपड़ी हो और उसमें फटी गूदड़ीवाले परमहंस की सभा हो रही हो तथा धर्म, ज्ञान, वैराग्य और भक्ति के साथ भगवत्कथा हो रही हो, उस समय वहाँ जाकर यदि कोई पुरुष (दुराचारी भी) बैठ गया, तो उस समय उसका अन्तःकरण दूसरी ही तरह का (विशुद्ध) हो जाता है।
\n“इसलिए, सत्संग और कुसंग के कारण अन्तःकरण की कैसी स्थिति हो जाती है, वह तो विचार करने पर ही ज्ञात हो सकता है, किन्तु मूर्ख को तो कुछ ज्ञात नहीं होता। अतः यह बात जो मूर्खता तथा पशुतापूर्वक आचरण कर रहे हैं, उनको समझ में नहीं आती, परन्तु जो थोड़ा भी विवेकशील तथा भगवान का आश्रित हो उसे तुरन्त समझ में आती है। अतः परमहंस, सांख्ययोगी तथा कर्मयोगी हरिभक्त सभी को कुपात्र मनुष्यों की संगति नहीं करनी चाहिए।
\n“और सत्संग में आने से पूर्व कैसा भी कुपात्र जीव हो, परन्तु उसे नियमों की प्रतिज्ञा देकर सत्संग में स्वीकार कर लेना, किन्तु सत्संग में आने के बाद भी यदि कोई स्त्री या पुरुष कुपात्रता रखें, तो उसे सत्संग से दूर कर देना! यदि उसे हटाया नहीं गया तो परिणाम में ज्यादा खराबी भुगतनी पड़ती है। जैसे ‘सर्पदंश’ अथवा ‘किड़ियारा’ - वल्मीक रोग (गैंग्रीन) से ग्रस्त अंग को यदि तुरन्त काट दिया जाए तो वह रोगी स्वस्थ हो जाता है। परन्तु, ऐसा करने में यदि हिचकिचाहट हुई तो और भी ज्यादा बिगाड़ हो जाता है।
\n“उसी प्रकार जो कुपात्र प्रतीत होता हो, उसका तत्काल ही त्याग कर देना। और यह हमारा वचन है, उसे मेहरबानी करके आप सभी अवश्य पालन करना, तो हम समझेंगे कि आप लोगों ने हमारी हर प्रकार की सेवा की है और हम भी आप सबको आशीर्वाद देंगे, तथा बहुत प्रसन्न होंगे। क्योंकि आपने हमारे परिश्रम को सफल बनाया है और हम सब मिलजुलकर भगवान के धाम में भी साथ में रहेंगे, परन्तु आप सब इस प्रकार नहीं रहेंगे, तो आपके और हमारे बीच की दूरी बहुत बढ़ जाएगी तथा भूत या ब्रह्मराक्षस की देह मिलेगी, आपको परेशान होना पड़ेगा, तथा भगवान की जो कुछ भक्ति की होगी, उसका फल तो भटकते-भटकते न जाने कब मिलेगा और उस समय भी, हमने आगे जो बात कही है, उसी के अनुसार यदि रहेंगे, तभी ही ‘मुक्त’ बनकर आप भगवान के धाम में जा सकेंगे।
\n“यदि किसी ने भी हमारा अनुकरण किया, तो उसका बहुत बुरा होगा। क्योंकि हमारे हृदय में तो नरनारायण प्रकटरूप में बिराजमान हैं, और मैं तो अनादि मुक्त ही हूँ, लेकिन किसी के उपदेशों से मैं मुक्त नहीं बना हूँ। और मन, बुद्धि, चित्त तथा अहंकार को मैं इस प्रकार पकड़ लेता हूँ, जिस तरह सिंह बकरे को पकड़ लेता है! उसी भाँति मैं अन्तःकरण को पकड़े रहता हूँ और दूसरों को अन्तःकरण दिखायी भी नहीं पड़ता।
\n“अतः हमारा अनुकरण करके कोई समझे कि, हम भी विषयों का संसर्ग रखकर अलिप्त (निर्लेप) रह पाएँगे, तो समझ लेना कि जब नारद-सनकादिक जैसे भी इस प्रकार नहीं रह सके, तो दूसरों की तो बात ही क्या है? आज तक अनन्त मुक्त हो गए और अनन्त होंगे, लेकिन उनमें विषय-उपाधि में रहकर भी निर्लेप रहे, ऐसा कोई न तो हुआ है और न होगा ही। और, ऐसा आज भी कोई नहीं दिखाई देता है, तथा कोटिकोटि कल्पों तक साधना करने पर भी ऐसा होने में कोई समर्थ नहीं है। अतः हमने जो कहा है, उसके अनुसार आप सभी रहेंगे तभी आपका श्रेय होगा।
\n“और हम जिस किसी को स्नेहपूर्वक बुलाते हैं, तो उसके जीव के श्रेय के वास्ते ही बुलाते हैं। या तो हम किसी के सामने देखते हैं, अथवा किसी के आग्रह पर स्वादिष्ट भोजन स्वीकार करते हैं, या किसी के द्वारा पलंग बिछाये जाने पर उसे भी स्वीकार करते हैं या किसी के दिये हुए वस्त्राभूषण तथा पुष्पमाला आदि पदार्थों का स्वीकार करते हैं, वह सब हमारा सुखसाधन बढ़ाने के उद्देश्य से नहीं, बल्कि उस जीव के भले के लिए स्वीकार करते हैं! यदि अपने सुख के लिए इन सभी का स्वीकार करते हों, तो हमें श्री रामानन्द स्वामी की सौगन्ध हैं!
\n“अतः इसे सोच-समझकर कोई हमारा अनुकरण न करें। और पाँचों इन्द्रियों के आहार को अतिशय शुद्ध रूप में बनाये रखें। हमारे इस वचन को अवश्य और अवश्यरूप से मानें। हमारी यह बात तो इतनी सरल है कि सबकी समझ में तुरन्त आ जाएगी। अतः इस बात का सत्संग में अतिशय प्रसार प्रचार करते रहें, उसमें हमारी बहुत प्रसन्नता है!” इतनी बात करने के बाद श्रीजीमहाराज ‘जय सच्चिदानन्द’ कहते हुए अपने निवासस्थान पर पधारे।
", "hindi_footnote": "२७. छः दर्शन: सांख्य, योग, न्याय, वैशेषिक, पूर्वमीमांसा, वेदांत।
\n२८. अठारह पुराण: ब्रह्म, पद्म, विष्णु, शिव, भागवत, अग्नि, नारदीय, मार्कंडेय, भविष्य, ब्रह्मवैवर्त, लिंग, वराह, स्कंद, वामन, कूर्म, मत्स्य, गरुड, ब्रह्मांड।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/18.mp3" }, { "english_title": "The Interdependency ofĀtmā-realization and Other Virtues", "english_text": "On the evening of Posh sudi 1, Samvat 1876 [18 December 1819], Shriji Mahārāj was sitting in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “In this Satsang fellowship, those devotees seeking their own ultimate liberation cannot fulfill that aim by ātmā-realization alone; nor can they fulfill that aim by lovingly offering the nine types of bhakti alone; nor can they fulfill that aim by vairāgya alone; nor can they fulfill that aim by swadharma alone. Thus, all four virtues, i.e., ātmā-realization, bhakti, vairāgya and swadharma, should be perfected since all are dependent upon each other.
\n“Now please listen as I describe how these four virtues are interdependent.
\n“One may have the virtue of ātmā-realization, but if one does not have love1 towards God, then one does not attain the favor of God, which can only be attained by such love. Such favor results in the attainment of the desirable and great divine power of not being overpowered by the gunas of māyā. If, on the other hand, one does have love for God but has not attained ātmā-realization, then due to the belief that oneself is the body, that love cannot be perfected. One may have both the virtue of ātmā-realization and love for God, but if one lacks firm vairāgya, then the desires for worldly vishays will prevent the perfection of ātmā-realization and love for God. Then again, one may have vairāgya, but if one lacks the virtues of ātmā-realization and love for God, one does not experience the profound bliss associated with the form of God. Also, one may have swadharma, but if love for God, ātmā-realization and vairāgya are absent, then one will not be able to transcend Bhurlok, Bhuvarlok and all of the other realms up to Brahmā’s Satyalok. That is to say, one will not be able to transcend the brahmānds and attain God’s Akshardhām, which transcends the darkness of māyā. On the other hand, one may have the three virtues of ātmā-realization, love for God and vairāgya, but if swadharma is lacking, the other three cannot be perfected.
\n“In this manner, ātmā-realization and the other three virtues are dependent upon each other. A devotee who has extremely firmly established these four virtues within himself through the profound association with God’s Ekāntik Bhakta has completed all spiritual endeavors. Only he should be known as an ekāntik bhakta. Therefore, a devotee having any deficiency in these four virtues should overcome that deficiency by serving and profoundly associating with the Ekāntik Bhakta of God.”
", "english_footnote": "1. Here, ‘love’ should be understood as ‘bhakti’.
", "gujarati_title": "આત્મનિષ્ઠા આદિક ગુણની અપેક્ષાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના પોષ સુદિ ૧ પડવાને દિવસ શ્રીજીમહારાજ સંધ્યા સમે શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “આ સત્સંગને વિષે પોતાના આત્યંતિક કલ્યાણને ઇચ્છતો એવો જે ભક્તજન તેને એકલી આત્મનિષ્ઠાએ કરીને જ પોતાનું આત્યંતિક કલ્યાણરૂપ કાર્ય સરતું નથી તથા એકલી પ્રીતિ જે પ્રેમે સહિત નવ પ્રકારની ભક્તિ કરવી તેણે કરીને પણ તે કાર્ય સરતું નથી તથા એકલો જે વૈરાગ્ય તેણે કરીને પણ તે કાર્ય સરતું નથી તથા એકલો જે સ્વધર્મ તેણે કરીને પણ તે કાર્ય સરતું નથી; તે માટે એ આત્મનિષ્ઠા આદિક જે ચારે ગુણ તે સિદ્ધ કરવા. શા માટે? તો એ ચારે ગુણને એકબીજાની અપેક્ષા છે. હવે એ ચારે ગુણને એકબીજાની અપેક્ષા છે તે કહીએ તે સાંભળો જે, આત્મનિષ્ઠા તો હોય પણ જો શ્રીહરિને વિષે પ્રીતિ ન હોય તો તે પ્રીતિએ કરીને થઈ જે શ્રીહરિની પ્રસન્નતા તેણે કરીને જ પામવા યોગ્ય એવું મોટું ઐશ્વર્ય જે, ‘માયાના ગુણે કરીને પરાભવ ન પમાય એવું મોટું સામર્થ્ય’ તેને એ ભક્ત નથી પામતો; અને શ્રીહરિને વિષે પ્રીતિ હોય પણ જો આત્મનિષ્ઠા ન હોય તો દેહાભિમાનને યોગે કરીને તે પ્રીતિની સિદ્ધિ થાતી નથી. અને શ્રીહરિને વિષે પ્રીતિ અને આત્મનિષ્ઠા એ બેય હોય પણ જો દૃઢ વૈરાગ્ય ન હોય તો માયિક પંચવિષયને વિષે આસક્તિએ કરીને તે પ્રીતિ અને આત્મનિષ્ઠા તેની સિદ્ધિ થાતી નથી; અને વૈરાગ્ય તો હોય પણ જો પ્રીતિ અને આત્મનિષ્ઠા ન હોય તો શ્રીહરિના સ્વરૂપ સંબંધી જે પરમાનંદ તેની પ્રાપ્તિ થાતી નથી. અને સ્વધર્મ તો હોય તો પણ જો પ્રીતિ, આત્મનિષ્ઠા અને વૈરાગ્ય એ ત્રણ ન હોય તો ભૂર્લોક, ભુવર્લોક અને બ્રહ્માના ભુવન પર્યંત જે સ્વર્ગલોક તે થકી બહાર ગતિ થાતી નથી, કહેતાં બ્રહ્માંડને ભેદીને માયાના તમ થકી પર એવું જે શ્રીહરિનું અક્ષરધામ તેની પ્રાપ્તિ થાતી નથી; અને આત્મનિષ્ઠા, પ્રીતિ અને વૈરાગ્ય એ ત્રણ હોય તો પણ જો સ્વધર્મ ન હોય તો એ ત્રણેની સિદ્ધિ થાતી નથી. એવી રીતે આત્મનિષ્ઠા આદિક જે ચાર ગુણ તેમને એક-બીજાની અપેક્ષા છે. તે માટે ભગવાનના એકાંતિક ભક્તનો સમાગમ કરીને જે ભક્તને એ ચારે ગુણ અતિશય દૃઢપણે વર્તે છે તે ભક્તને સર્વ સાધન સંપૂર્ણ થયાં અને એને જ એકાંતિક ભક્ત જાણવો. તે માટે જે ભક્તને ચારે ગુણમાંથી જે ગુણની ન્યૂનતા હોય તો ભગવાનના એકાંતિક ભક્તની સેવા, સમાગમે કરીને તે ન્યૂનતાને ટાળવી.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "आत्मनिष्ठा आदि गुणों की अपेक्षा", "hindi_text": "संवत् १८७६ में पौष शुक्ला प्रतिपदा (१८ दिसम्बर, १८१९) को श्रीजीमहाराज सन्ध्या के समय श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके मुखारविन्द के सामने सभा में परमहंस तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे हुए।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “इस सत्संग में अपने आत्यन्तिक कल्याण की इच्छा रखनेवाला जो भक्त है, उसका आत्यन्तिक कल्याण का उद्देश्य केवल एक आत्मनिष्ठा के गुण के द्वारा ही सिद्ध नहीं हो सकता। और, केवल प्रीति यानी स्नेहपूर्वक नौ प्रकार की भक्ति से भी कल्याण का हेतु सिद्ध नहीं होता तथा केवल वैराग्य और अकेला स्वधर्म भी आत्यन्तिक कल्याण के लिए कारगर नहीं होता। इसलिए, कल्याण के लिए आत्मनिष्ठा आदि चार गुणों को सिद्ध करना चाहिए। क्योंकि, इन चारों गुणों को एकदूसरे की अपेक्षा रहती है।
\n“अब किस तरह इन चारों गुणों को एक-दूसरे की अपेक्षा है वह कहते हैं - आत्मनिष्ठा होने पर भी यदि श्रीहरि में प्रीति न हो, तो उस प्रीति के द्वारा होती श्रीहरि की प्रसन्नता तथा उस प्रसन्नता से प्राप्य महान ऐश्वर्य अर्थात् ‘माया के गुणों से पराभूत न हो सकें, ऐसा महान सामर्थ्य’ को वह भक्त नहीं पा सकता। और यदि श्रीहरि में प्रीति हो, परन्तु आत्मनिष्ठा न हो तो देहाभिमान के कारण उस प्रीति की सिद्धि नहीं हो पाती। यदि श्रीहरि में प्रीति भी हो तथा आत्मनिष्ठा भी हो परन्तु दृढ़ वैराग्य न हो तो मायिक पंचविषय में आसक्ति रह जाती है, और उसी के कारण प्रीति एवं आत्मनिष्ठा की सिद्धि नहीं हो पाती।
\n“यदि वैराग्य तो हो, फिर भी यदि भगवत्प्रीति और आत्मनिष्ठा न हो, तो श्रीहरि के स्वरूप से सम्बंधित परमानन्द की प्राप्ति नहीं हो सकती। साथ ही स्वधर्म के रहने पर भी यदि प्रीति, आत्मनिष्ठा और वैराग्य तीनों न रहे तो भूर्लोक, भुवर्लोक तथा ब्रह्माजी के लोक तक जो स्वर्गलोक है, उससे आगे जीव की गति नहीं हो पाती, अर्थात् ब्रह्मांड को लांघकर माया के तम से परे जो श्रीहरि का अक्षरधाम है, उसको वह नहीं पाता। इसी प्रकार आत्मनिष्ठा, प्रीति तथा वैराग्य के रहने पर भी यदि स्वधर्म न हो, तो इन तीनों की सिद्धि नहीं होती। इस प्रकार आत्मनिष्ठा आदि चारों गुणों को एक-दूसरे की अपेक्षा रहा करती है। इसलिए भगवान के एकान्तिक भक्त के सत्संग से जिस भक्त में इन चारों गुण अतिशय सुदृढ़ तौर से रहते हों, मान लें कि उसी भक्त के समस्त साधन सम्पूर्ण हो गए, तथा उसी को एकान्तिक भक्त समझें। अतः इन चारों गुणों में से जिस भक्त में जिस गुण की न्यूनता हों, उसे भगवान के एकान्तिक भक्त की सेवा तथा सत्संग के द्वारा मिटा देना चाहिए।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/19.mp3" }, { "english_title": "An Ignorant Person; Seeing One’s Own Self", "english_text": "On Posh sudi 2, Samvat 1876 [19 December 1819], Shriji Mahārāj was seated on a cushion with a cylindrical pillow on the veranda outside the east-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He had tied a white pāgh around His head, and a tassel of yellow flowers had been placed in that pāgh. A garland of yellow flowers had been placed around His neck, and bunches of white and yellow flowers had been placed upon His ears. He had also covered Himself with a thick, white cotton cloth and was wearing a black-bordered khes. At that time, scriptural reading had commenced, and paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Shriji Mahārāj.
\nThen Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj said, “Please listen, I wish to ask all of you a question.”
\nHearing this, all of the devotees said with folded hands, “Please do ask.”
\nThereupon Shriji Mahārāj asked, “Who is the most ignorant of all ignorant people?”
\nEveryone pondered over the question, but no one was able to reply. So Shriji Mahārāj said, “Here, I shall answer Myself.”
\nHearing this, everyone was pleased and said, “Mahārāj, only You will be able to give a precise answer; so please explain.”
\nShriji Mahārāj then began, “The jiva, which resides within the body, observes both the attractive and the unattractive. It witnesses childhood, youth and old age, as well as a countless number of other things. However, the observer fails to observe its own self. The jiva looks at objects externally; but it does not look at its own self. Therefore, it is the most ignorant of the ignorant.
\n“Furthermore, just as the jiva indulges in a countless variety of sights with the eyes, it similarly indulges in and knows the pleasures of the other vishays with the ears, skin, tongue and nose; but it does not indulge in the bliss of its own self; nor does it know its own nature. For this reason, it is the most ignorant of the ignorant, the most senseless of the senseless, the most foolish of fools and the vilest of the vile.”
\nAt that point, Shuk Muni raised a doubt. He asked, “Is it truly in one’s own hands to see one’s own self? If it is, why does the jiva remain ignorant?”
\nShriji Mahārāj replied, “For a person who has attained satsang, realization of his jivātmā does, indeed, lie in his own hands. In fact, when has he attempted to see his own self and failed to see it? Having become dependent to and made helpless by māyā, that jiva draws within and enters the dream and deep sleep states, but never does it draw within of its own accord to see its own self. On the other hand, one who contemplates on the greatness of God and draws within oneself sees one’s own self as extremely pure and luminous. In the midst of that luminance, one beholds the form of the manifest Purushottam Bhagwān and experiences bliss in the manner of Nārad and the Sanakādik. Therefore, all deficiencies which do remain in a devotee are due to his own lethargy.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "અજ્ઞાનીનું, પોતાના સ્વરૂપને જોવાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના પોષ સુદિ ૨ બીજને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં ઉગમણે દ્વાર ઓરડાની ઓશરીએ ગાદીતકિયા નંખાવીને વિરાજમાન હતા અને ધોળી પાઘ માથે બાંધી હતી ને તે પાઘને વિષે પીળાં ફૂલનો તોરો વિરાજમાન હતો અને કંઠને વિષે પીળાં પુષ્પનો હાર વિરાજમાન હતો અને બે કાનને વિષે ધોળાં ને પીળાં પુષ્પના ગુચ્છ વિરાજમાન હતા૯૭ અને ધોળો ચોફાળ ઓઢ્યો હતો ને કાળા છેડાનો ખેસ પહેર્યો હતો અને કથા વંચાવતા હતા અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ બોલ્યા જે, “સાંભળો, સર્વને એક પ્રશ્ન પૂછીએ છીએ.” ત્યારે સર્વ હરિભક્તે હાથ જોડીને કહ્યું જે, “પૂછો.” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “અજ્ઞાનીમાં અતિશય અજ્ઞાની તે કોણ છે?” પછી તો સર્વે વિચારી રહ્યા પણ ઉત્તર કરી શક્યા નહીં. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “લ્યો, અમે જ ઉત્તર કરીએ.” ત્યારે સર્વેએ રાજી થઈને કહ્યું જે, “હે મહારાજ! તમથી જ યથાર્થ ઉત્તર થશે, માટે કહો.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “આ દેહમાં રહેનારો જે જીવ છે તે રૂપને જુએ છે અને કુરૂપને જુએ છે તથા બાળ, યૌવન અને વૃદ્ધપણાને જુએ છે, એવા અનંત પદાર્થને જુએ છે, પણ જોનારો પોતે પોતાને જોતો નથી અને કેવળ બાહ્યદૃષ્ટિએ કરીને પદાર્થને જોયા કરે છે પણ પોતે પોતાને નથી જોતો તે જ અજ્ઞાનીમાં અતિશય અજ્ઞાની છે. અને જેમ નેત્રે કરીને અનંત પ્રકારના રૂપના સ્વાદને લે છે તેમ જ શ્રોત્ર, ત્વક, રસના, ઘ્રાણ ઇત્યાદિક સર્વ ઇન્દ્રિયોએ કરીને વિષયસુખને ભોગવે છે ને જાણે છે, પણ પોતે પોતાના સુખને ભોગવતો નથી ને પોતે પોતાના રૂપને જાણતો નથી, એ જ સર્વ અજ્ઞાનીમાં અતિશય અજ્ઞાની છે અને એ જ ઘેલામાં અતિશય ઘેલો છે અને એ જ મૂર્ખમાં અતિશય મૂર્ખ છે અને એ જ સર્વ નીચમાં અતિશય નીચ છે.”
\nત્યારે શુકમુનિએ આશંકા કરી જે, “પોતાનું સ્વરૂપ જોવું તે શું પોતાના હાથમાં છે? અને જો પોતાના હાથમાં હોય તો જીવ શીદ અતિશય અજ્ઞાની રહે?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેને સત્સંગ થયો છે તેને તો પોતાના જીવાત્માનું દર્શન પોતાના હાથમાં જ છે અને કે દહાડે એણે પોતાના સ્વરૂપને જોયાનો આદર કર્યો ને ન દીઠું? અને એ જીવ માયાને આધીન થકો પરવશ થઈને તો સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ અવસ્થામાં અંતર્દૃષ્ટિ કરીને જાય છે, પણ પોતે પોતાને જાણે કોઈ દિવસ પોતાના સ્વરૂપને જોવાને અંતર્દૃષ્ટિ કરતો નથી. અને જે ભગવાનના પ્રતાપને વિચારીને અંતર્દૃષ્ટિ કરે છે, તે તો પોતાના સ્વરૂપને અતિશય ઉજ્જ્વલ પ્રકાશમાન જુએ છે અને તે પ્રકાશને મધ્યે પ્રત્યક્ષ એવા જે પુરુષોત્તમ ભગવાન તેની મૂર્તિને જુએ છે અને નારદ-સનકાદિક જેવો સુખિયો પણ થાય છે. માટે હરિભક્તને તો જેટલી કસર રહે છે તેટલી પોતાની આળસે કરીને રહે છે.”
", "gujarati_footnote": "૯૭. અહીં ‘ધોળાં અને પીળાં પુષ્પના ગુચ્છ વિરાજમાન હતા’ તેમ લખ્યું છે, પરંતુ તે વખતના સંતો પાસેથી સાંભળ્યા મુજબ આ ગુચ્છની વચ્ચે એક મોટું પીળું પુષ્પ અને ફરતે સફેદ પુષ્પની હાર્ય હતી. (સેતુમાલા ટીકા).
", "hindi_title": "अज्ञानियों में अतिशय अज्ञानी कौन?", "hindi_text": "संवत् १८७६ में पौष शुक्ला द्वितीया (१९ दिसम्बर, १८१९) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पूर्वी द्वार के कमरे के बरामदे में गद्दी-तकिया रखवाकर विराजमान थे। उन्होंने अपने मस्तक पर सफ़ेद पाग बाँधी थी, जिसमें पीले फूलों का तुर्रा लगा हुआ था। वे कंठ में पीले पुष्पों का हार तथा दोनों कानों में सफ़ेद और पीले पुष्पों के गुच्छ धारण किए हुए थे। उन्होंने सफ़ेद शाल ओढ़ रखी थी और काले पल्ले की धोती पहनी हुई थी। वे कथा करा रहे थे। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में परमहंस तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nउस समय स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज बोले कि, “सुनिये, सबसे एक प्रश्न पूछते हैं।”
\nतब समस्त हरिभक्तों ने हाथ जोड़कर निवेदन किया, “पूछिये।”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “अज्ञानियों में अतिशय अज्ञानी कौन है?”
\nसब विचार करने लगे, परन्तु कोई भी उत्तर नहीं दे पाया। फिर श्रीजीमहाराज बोले, “लीजिए. हम ही उत्तर देते हैं।”
\nतब सभी ने आनन्दित होते हुए कहा कि, “हे महाराज! आपसे ही यथार्थ उत्तर हो सकेगा; कृपया कहिए।”
\nफिर श्रीजीमहाराज बोले कि, “इस देह में रहनेवाला जीव रूप और कुरूप को देखता है, बाल्यावस्था, युवावस्था तथा वृद्धावस्था को देखता है। इस प्रकार वह अनेक पदार्थों को देखता रहता है, परन्तु देखनेवाला स्वयं अपने आपको नहीं देखता, परंतु बाह्यदृष्टि से जगतभर के पदार्थों को देखता रहता है, बल्कि स्वयं को नहीं देखता, वही अज्ञानियों में अतिशय अज्ञानी है। जो अपने नेत्रों से अनेक प्रकार के रूपों का रसास्वादन करता है, उसी तरह श्रोत्र, त्वक्, रसना तथा घ्राण इत्यादि इन्द्रियों द्वारा विषय-सुख का उपभोग करता है और उसी को जानता है। परन्तु, स्वयं न तो अपने सुख को भोगता है, और न तो अपने स्वरूप को भी पहचानता है, वही समस्त अज्ञानियों में अतिशय अज्ञानी है, और वही सभी पागलों में अतिशय पागल है, और वही मूर्खों में अतिशय मूर्ख है, तथा वही समस्त नीचों में अतिशय नीच है।”
\nतब शुकमुनि ने आशंका प्रकट की कि, “क्या अपना स्वरूप देखना अपने वश की बात है? यदि यह अपने हाथ में हो, तो जीव क्यों अतिशय अज्ञानी रहे?”
\nइस प्रश्न को सुनकर श्रीजीमहाराज बोले कि, “जिसे सत्संग का सुयोग हुआ है, उसे तो अपना - अर्थात् जीवात्मा का दर्शन अपने हाथ में ही है! उसने कौन-से दिन अपने स्वरूप को देखने का पुरुषार्थ किया, जो उसने न देखा? वह तो माया के अधीन रहकर, परवश होकर स्वप्न और सुषुप्ति अवस्था में अन्तर्दृष्टि करके प्रविष्ट होता है, किन्तु वह अपने आपकी इच्छा से कभी भी अपने स्वरूप को देखने के लिए अन्तर्दृष्टि नहीं करता। और जो जीव भगवान के प्रताप का विचार करके अन्तर्दृष्टि करता है, वह तो अपने स्वरूप को अत्यन्त उज्ज्वल और प्रकाशमान देखता है, तथा इसी प्रकाश के मध्य वह प्रत्यक्ष पुरुषोत्तम भगवान की मूर्ति को देखता है और वह नारद-सनकादिक के समान सुखी भी हो जाता है। अतः हरिभक्त में जो कसर रहती है, वह तो उसके आलस्य के कारण ही रहा करती है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/20.mp3" }, { "english_title": "One PossessingEkāntik Dharma; The Two Forms of Akshar", "english_text": "On the evening of Posh sudi 3, Samvat 1876 [19 December 1819], Shriji Mahārāj was sitting facing east on a large, decorated cot on the veranda outside the east-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a black-bordered khes and had covered Himself with a thick, white cotton cloth. He had also tied a white pāgh around His head. At that time, some sādhus were singing devotional songs to the accompaniment of a jhānjh and pakhwāj. Many other sādhus as well as satsangis from various places had assembled before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj quietened the assembly and said, “Please listen; I wish to tell you something.” Having said this, He sat in contemplation with His eyes closed for quite some time.
\nThereafter, He began, “A devotee who in his mind desires to intensely please God can do so by the following means: unshakeable resolve in observing the dharma of one’s caste and āshram; intensely firm ātmā-realization; dislike for all objects except God; and bhakti which is devoid of all desires for fruits and which is accompanied with an understanding of God’s greatness. It is through these four spiritual endeavors that God can be extremely pleased. They are collectively known as ekāntik dharma. At present, there are many devotees possessing such ekāntik dharma in our Satsang fellowship.
\n“In addition, a devotee of God should contemplate on the form of God while eating, drinking, bathing, washing, walking and sitting - in fact, during all activities. He should particularly contemplate on God and continuously behold His form when there is no mental disturbance within. However, when there is some internal disturbance due to fluctuating thoughts, he should realize his own self to be distinct from the body, the indriyas, the antahkaran, their presiding deities and the vishays. Only when those disturbing thoughts subside should he contemplate on the form of God.
\n“Furthermore, this body should not be believed to be one’s true self. Nor should one’s bodily relations be regarded as one’s true relations. This is because the jiva has previously taken birth in each of the 8.4 million life forms. In fact, the jiva has taken birth in the wombs of all females in this world; it has also taken birth numerous times in the wombs of all of the dogs, cats, monkeys and other types of life forms in the cycle of 8.4 million life forms. Moreover, of all the different types of females in this world, which has it not previously made its wife? All have been its wife at one time or another. Similarly, assuming numerous female bodies, that jiva has also made all of the different forms of males its husband. Hence, just as one does not believe the relations of those previous 8.4 million life forms to be one’s true relations, and just as one does not believe the bodies of those 8.4 million life forms to be one’s true body, similarly, one should not believe this present body to be one’s true self, nor should one believe the relations of this body to be one’s true relations. Why? Because just as no relationship remains with bodies from the previous 8.4 million life forms, similarly the relationship with this body will not remain either. Therefore, having realised the body, all possessions and all objects to be asatya; and having realized one’s own self to be distinct from the body, indriyas and antahkaran; and while observing one’s own dharma, one should offer bhakti to God which is devoid of all desires for its fruits. Moreover, in order to increasingly understand the profound greatness of God day by day, one should also constantly keep the company of a sādhu.
\n“A person who does not have this understanding, who identifies his self with the body, and who has a mundane attitude should be thought of as an animal - even if he is presently in the Satsang fellowship. Yet, in this Satsang, even animals attain liberation by the profound grace of God. What is so surprising, then, about humans attaining liberation? However, such a person cannot be called a true ekāntik bhakta of God. Only one possessing the understanding previously described can be called an ekāntik bhakta. After such an ekāntik bhakta leaves his body and becomes free of all influences of māyā, he attains Akshardhām via the archimārg.”
\nContinuing, Shriji Mahārāj explained, “That Akshar has two forms. One, which is formless and pure chaitanya, is known as Chidākāsh or Brahmamahol. In its other form, that Akshar remains in the service of Purushottam Nārāyan. A devotee who has reached Akshardhām attains qualities similar to those of Akshar and forever remains in the service of God. Furthermore, Shri Krishna Purushottam Nārāyan is forever seated in that Akshardhām. The countless millions of muktas, who have attained qualities similar to those of Akshar, reside in that Akshardhām, and all of them behave as servants of Purushottam. Purushottam Nārāyan Himself is the master of them all and the Lord of the lords of countless millions of brahmānds.
\n“Keeping this in mind, all of our satsangis should develop the following singular conviction: ‘We also wish to join the ranks of the aksharrup muktas and go to Akshardhām to forever remain in the service of God. We have no desire for the temporary and vain worldly pleasures; nor do we wish to be tempted by them in any way.’ Keeping such a firm conviction, one should offer ekāntik bhakti to God.
\n“Furthermore, by thoroughly understanding the profound greatness of God, one should, in this very life, eradicate one’s desires for women, wealth and all objects other than God. Otherwise, if desires for objects other than God do remain, then after one dies, if one encounters enticements along the path to the abode of God, one will forsake God and be lured by those enticements instead. This would prove to be a major obstruction. Therefore, one should worship God after overcoming desires for all objects.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "એકાંતિક ધર્મવાળાનું, અક્ષરનાં બે સ્વરૂપનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના પોષ સુદિ ૩ ત્રીજને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં સાંજને સમે ઉગમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને કાળા છેડાનો ખેસ પહેર્યો હતો ને ધોળો ચોફાળ ઓઢ્યો હતો ને ધોળી પાઘ માથે બાંધી હતી ને ઉગમણે મુખારવિંદે વિરાજમાન હતા ને પોતાની આગળ સાધુ ઝાંઝ, પખાજ લઈને કીર્તન ગાતા હતા અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ સાધુ તથા દેશદેશના સત્સંગીની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી તે સર્વેને શ્રીજીમહારાજે છાના રાખ્યા ને એમ બોલ્યા જે, “સર્વે સાંભળો, એક વાર્તા કરીએ.” એમ કહીને ઝાઝી વાર સુધી તો નેત્રકમળને મીંચીને વિચારી રહ્યા ને પછી બોલ્યા જે, “જે હરિભક્તના મનમાં ભગવાનને અતિ પ્રસન્ન કરવાની ઇચ્છા હોય તે ભગવાનને પ્રસન્ન કરવાનો તો એ ઉપાય છે જે, પોતપોતાના વર્ણાશ્રમનો જે ધર્મ તેને વિષે અચળ નિષ્ઠા તથા આત્મનિષ્ઠાની અતિશય દૃઢતા તથા એક ભગવાન વિના બીજા સર્વ પદાર્થને વિષે અરુચિ તથા ભગવાનને વિષે માહાત્મ્યે સહિત એવી નિષ્કામભક્તિ, એ ચાર સાધને કરીને ભગવાનની અતિશય પ્રસન્નતા થાય છે. અને એ જે ચાર સાધન તેને એકાંતિક ધર્મ કહીએ. અને એવા એકાંતિક ધર્મવાળા જે ભક્ત તે આ સમામાં આપણા સત્સંગમાં કેટલાક છે. અને જે ભગવાનનો ભક્ત હોય તેને ખાતાં, પીતાં, ના’તાં, ધોતાં, ચાલતાં, બેઠતાં સર્વ ક્રિયાને વિષે ભગવાનની મૂર્તિનું ચિંતવન કરવું. અને જ્યારે અંતરમાં કોઈ વિક્ષેપ ન હોય ત્યારે તો ભગવાનનું ચિંતવન કરવું ને ભગવાનની મૂર્તિ સામું જોઈ રહેવું અને જો અંતરમાં સંકલ્પ-વિકલ્પનો વિક્ષેપ થાય તો દેહ, ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ, દેવતા, વિષય એ સર્વથી પોતાનું સ્વરૂપ જુદું સમજવું અને જ્યારે સંકલ્પનો વિરામ થાય ત્યારે ભગવાનની મૂર્તિનું ચિંતવન કરવું. અને આ દેહને તો પોતાનું સ્વરૂપ માનવું નહીં અને દેહનાં જે સંબંધી તેને પોતાનાં સંબંધી માનવાં નહીં; કેમ જે, આ જીવ છે તે ચોરાશી લાખ જાતના દેહને પૂર્વે ધરી આવ્યો છે. અને જેટલી જગતમાં સ્ત્રીઓ છે તે સર્વેને પેટ જન્મ લીધા છે તથા જગતમાં જેટલી કૂતરીઓ, જેટલી મીનડીઓ, જેટલી વાનરીઓ એ આદિક જે જે ચોરાશીમાં જીવ છે તે સર્વેને પેટ કેટલીક વાર જન્મ ધર્યા છે. અને આ જગતમાં જેટલી જાતની સ્ત્રીઓ છે તેમાં કેઈ એણે સ્ત્રી નથી કરી? સર્વેને પોતાની સ્ત્રીઓ કરી છે; તેમ જ એ જીવે સ્ત્રીના દેહ ધરી ધરીને જગતમાં જેટલી જાતના પુરુષ છે તે સર્વેને પોતાના ધણી કર્યા છે. તેટલા માટે જેમ એ ચોરાશી લાખ જાતનાં સગપણને હમણે માનતા નથી તથા ચોરાશી લાખ જાતના દેહને પોતાનું દેહ માનતા નથી, તેમ જ આ દેહને પોતાનું સ્વરૂપ માનવું નહીં અને આ દેહનાં સંબંધીને પોતાનાં સંબંધી માનવાં નહીં; કેમ જે, ચોરાશી લાખ જાતના દેહ ધર્યા તેનો સંબંધ રહ્યો નહીં તો આ દેહનો સંબંધ પણ નહીં જ રહે. તે માટે દેહગેહાદિક સર્વ પદાર્થને અસત્ય જાણીને તથા દેહ, ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ તેથી જુદું પોતાનું સ્વરૂપ જાણીને તથા પોતાના ધર્મમાં રહીને ભગવાનની નિષ્કામભક્તિ કરવી અને દિવસે દિવસે ભગવાનનું અતિશય માહાત્મ્ય જણાય તેને અર્થે સાધુનો સંગ નિરંતર રાખવો. અને જે આવી રીતે નથી સમજતો અને કેવળ દેહાભિમાની અને પ્રાકૃત મતિવાળો છે અને તે જો સત્સંગમાં પડ્યો છે તો પણ એને પશુ જેવો જાણવો. અને આ સત્સંગમાં તો ભગવાનનો મોટો પ્રતાપ છે તેણે કરીને પશુનું પણ કલ્યાણ થાય છે, તો મનુષ્યનું કલ્યાણ થાય તેમાં શું આશ્ચર્ય કહેવાય? પણ એને ખરેખરો ભગવાનનો એકાંતિક ભક્ત ન કહેવાય. એકાંતિક ભક્ત તો જેની પ્રથમ કહી એવી સમજણ હોય તેને જ કહીએ. અને એવો જે એકાંતિક ભક્ત તે દેહનો ત્યાગ કરીને સર્વે માયાના ભાવથી મુક્ત થઈને અર્ચિમાર્ગે૯૮ કરીને ભગવાનના અક્ષરધામને પામે છે. તે અક્ષરનાં બે સ્વરૂપ૯૯ છે - એક તો નિરાકાર૧૦૦ એકરસ ચૈતન્ય છે તેને ચિદાકાશ કહીએ, બ્રહ્મમહોલ કહીએ; અને એ અક્ષર બીજે૧૦૧ રૂપે કરીને પુરુષોત્તમ નારાયણની સેવામાં રહે છે. અને એ૧૦૨ અક્ષરધામને પામ્યો જે ભક્ત તે પણ અક્ષરના૧૦૩ સાધર્મ્યપણાને૧૦૪ પામે છે અને ભગવાનની અખંડ સેવામાં રહે છે. અને એ અક્ષરધામને વિષે શ્રીકૃષ્ણ પુરુષોત્તમ નારાયણ તે સદા વિરાજમાન છે અને એ અક્ષરધામને વિષે અક્ષરના સાધર્મ્યપણાને પામ્યા એવા અનંત કોટિ મુક્ત રહ્યા છે તે સર્વે પુરુષોત્તમના દાસભાવે વર્તે છે અને પુરુષોત્તમ નારાયણ તે સર્વના સ્વામી છે ને અનંત કોટિ બ્રહ્માંડના રાજાધિરાજ છે. માટે આપણા સત્સંગી સર્વેને તો એમ જ નિશ્ચય કરવો જે, ‘આપણે પણ એ અક્ષરરૂપ જે મુક્ત તેમની પંક્તિમાં ભળવું છે અને અક્ષરધામમાં જઈને અખંડ ભગવાનની સેવામાં હજૂર રહેવું છે, પણ નાશવંત ને તુચ્છ એવું જે માયિક સુખ તેને ઇચ્છવું નથી ને એમાં કોઈ ઠેકાણે લોભાવું નથી;’ એવો દૃઢ નિશ્ચય રાખીને નિરંતર ભગવાનની એકાંતિક ભક્તિ કરવી અને ભગવાનનું અતિશય માહાત્મ્ય યથાર્થ સમજીને ભગવાન વિના બીજા જે સ્ત્રી-ધનાદિક સર્વ પદાર્થ તેની જે વાસના તેને દેહ છતે જ ટાળી નાંખવી. અને જો ભગવાન વિના બીજા પદાર્થની વાસના રહી ગઈ હોય ને તેનો દેહ પડે ને તેને ભગવાનના ધામમાં જાતે જો માર્ગમાં સિદ્ધિયો દેખાય તો તે ભગવાનને મૂકીને તે સિદ્ધિઓમાં લોભાઈ જાય તો તેને મોટું વિઘ્ન થાય; માટે સર્વ પદાર્થની વાસના ટાળીને ભગવાનને ભજવા.”
", "gujarati_footnote": "૯૮. ભગવાનના ધામના માર્ગને અર્ચિમાર્ગ કહે છે; તેને દેવયાન અને બ્રહ્મપથ શબ્દથી પણ કહે છે. તે માર્ગમાં પ્રથમ અર્ચિ અર્થાત્ તેજ આવે છે. તેથી તેનું અર્ચિમાર્ગ એવું નામ પડ્યું છે. અર્ચિમાર્ગે ગયેલાઓ આ સંસારમાં પાછા આવતા નથી. આ માર્ગનું વર્ણન છાંદોગ્યોપનિષદ: ૫/૧૦/૧-૨, બ્રહ્મસૂત્ર: ૪/૩/૧ તથા ગીતા: ૮/૨૪માં કર્યું છે.
\n૯૯. દિવ્ય કરચરણાદિક અવયવયુક્ત મૂર્તિમાન તથા ભગવાનને રહેવાનું સ્થાન.
\n૧૦૦. અનંત કોટિ બ્રહ્માંડમાં વ્યાપક ચિદાકાશરૂપ, તથા સાકાર હોવા છતાં અતિશય વિશાળતાને લીધે નિરાકાર જેવું જણાનાર ધામ-સ્થાનરૂપ.
\n૧૦૧. દિવ્ય કરચરણાદિક-અવયવયુક્ત સેવકરૂપ.
\n૧૦૨. સ્થાનરૂપ.
\n૧૦૩. દિવ્ય કરચરણાદિક-અવયવયુક્ત સેવકરૂપ.
\n૧૦૪. સમાન અનેક ગુણોને અર્થાત્ અક્ષરબ્રહ્મની જેમ પરબ્રહ્મની અતિશય પ્રેમે કરીને નિરંતર સેવા કરવાની યોગ્યતાને.
", "hindi_title": "एकान्तिक धर्म, अक्षर के दो स्वरूप", "hindi_text": "संवत् १८७६ में पौष शुक्ला तृतीया (१९ दिसम्बर, १८१९) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में सायंकाल पूर्वी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने काले पल्ले की धोती पहनी थी और सफ़ेद शाल ओढ़ी थी। वे मस्तक पर सफ़ेद पाग बाँधे हुए थे और पूर्व की ओर मुखारविन्द करके विराजमान थे। उनके समक्ष साधुजन झाँझ और पखावज बजाते हुए कीर्तन कर रहे थे। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में स्थान-स्थान के साधु तथा सत्संगी बैठे हुए थे।
\nश्रीजीमहाराज ने उन सबको मौन रहने का संकेत किया और कहा, “सब सुनिये, एक बात बताते हैं।” इतना कहकर वे अपने नेत्रकमलों को काफ़ी देर तक बन्द करके कुछ विचार करते रहे, फिर बोले, “जिन हरिभक्तों के मन में भगवान को अतिप्रसन्न करने की इच्छा हो, तो भगवत्प्रसन्नता का उपाय यह है कि अपने-अपने वर्णाश्रमधर्म में अचल निष्ठा हो, आत्मनिष्ठा की अतिशय दृढ़ता हो, एकमात्र भगवान के सिवा अन्य समस्त पदार्थों के प्रति अरुचि हो और भगवान में माहात्म्य सहित निष्काम भक्ति हो, इन चारों साधनों के द्वारा भगवान अतिशय प्रसन्न होते हैं। इन चारों साधनों द्वारा की जानेवाली साधना को एकान्तिक धर्म कहा गया है। ऐसे एकान्तिक धर्मवाले भक्त इस समय अपने सत्संग में कुछ हैं। और भगवान के भक्तों को चाहिए कि वे खाते-पीते, नहाते-धोते, चलते-बैठते, समस्त क्रियाओं में भगवान की मूर्ति का चिन्तन करते रहें। तथा अंतःकरण में जब कोई विक्षेप न हो, तब भगवान का ध्यान करें एवं भगवान की मूर्ति के समक्ष देखते रहें। हृदय में संकल्प-विकल्प का कोई विक्षेप यदि आ जाए, तो देह, इन्द्रियों, अन्तःकरण, देवताओं तथा विषयों से अपने स्वरूप को भिन्न समझें; जब संकल्पों का विराम हो जाए, तब भगवान की मूर्ति का चिन्तन करें। और इस देह को अपना स्वरूप न मानें तथा देह के सम्बंधियों को भी अपना सम्बंधी न मानें; क्योंकि यह जो जीव है, वह पूर्व चौरासी लाख प्रकार की देहों को धारण करके आया है और जगत में जितनी स्त्रियाँ हैं, उन सबके उदर से वह जन्म ले चुका है; तथा संसार में जितनी कुत्तियाँ, बिल्लियाँ और बंदरियाँ आदि चौरासी लाख योनियों के जीव हैं, उन सबके उदरों से उसने कितनी ही बार जन्म लिये हैं। और इस जगत में जितने प्रकार की स्त्रियाँ हैं, उनमें से किसको उसने अपनी स्त्री नहीं किया? सबको अपनी स्त्री बनाया है। उसी प्रकार इस जीव ने स्त्री-देह धारण करके संसार में जितने तरह के पुरुष हैं, उन सबको अपना पति बनाया है।
\n“अतः जैसे हम उन चौरासी लाख प्रकार के सम्बंधों को आज नहीं मानते हैं, और चौरासी लाख तरह की देहों को अपना शरीर नहीं मानते हैं, ठीक उसी प्रकार इस देह को अपना स्वरूप न मानें। और इस देह के सम्बन्धियों को अपना सम्बंधी भी नहीं समझना चाहिए, क्योंकि जब चौरासी लाख तरह की देहों का सम्बंध नहीं रहा, तब इस देह का भी सम्बंध नहीं रहेगा। इसलिए, देह-गृहादिक सब पदार्थों को असत्य मानकर देह, इन्द्रियों तथा अन्तःकरण से अपने स्वरूप को भिन्न समझकर, तथा अपने धर्म के प्रति निष्ठावान रहते हुए भगवान की निष्काम भक्ति करना; और दिन-प्रतिदिन भगवान के माहात्म्य की अधिकाधिक जानकारी प्राप्त करने के लिए साधु का संग निरन्तर करना।
\n“और जिसको ऐसी समझ नहीं है, और जो केवल देहाभिमानी तथा प्राकृत मतिवाला है, उसे सत्संग में रहते हुए भी पशुवत् समझना चाहिए। और सत्संग में तो भगवान का बड़ा प्रताप है, जिससे पशु का भी कल्याण होता है, तब मनुष्य का कल्याण हो, उसमें आश्चर्य की क्या बात है? परन्तु, उसे वस्तुतः भगवान का एकान्तिक भक्त नहीं कहा जा सकता। एकान्तिक भक्त तो उसी को कहते हैं, जिसे पूर्व कही समझ हृदय में दृढ़ हो।
\n“ऐसा जो एकान्तिक भक्त होता है, वह देह त्याग कर तथा माया के समस्त भावों से मुक्त होकर अर्चिमार्ग२९ द्वारा भगवान के अक्षरधाम में जाता है। उस अक्षर के दो स्वरूप३० हैं। इनमें से एक तो निराकार३१ एकरस चैतन्य है। उसे चिदाकाश और ब्रह्मधाम कहते हैं। तथा वह अक्षर दूसरे रूप से३२ पुरुषोत्तम नारायण की सेवा में रहता है। उस अक्षरधाम३३ को पानेवाला भक्त भी अक्षरब्रह्म के साधर्म्य३४ को प्राप्त होता है और भगवान की सेवा में निरंतर रहता है। और उस अक्षरधाम३५ में श्रीकृष्ण पुरुषोत्तम नारायण सदैव विराजमान रहते हैं। और उस अक्षरधाम में अक्षर के साधर्म्य-भाव को प्राप्त हुए ऐसे अनन्त-कोटि मुक्त रह रहे हैं, जो सभी पुरुषोत्तम के दास होकर बरतते हैं। और पुरुषोत्तम नारायण उन सबके स्वामी तथा अनन्तकोटि ब्रह्मांडों के राजाधिराज हैं। इसलिए, हमारे समस्त सत्संगियों को केवल यही निश्चय करना चाहिए कि, ‘हमें भी इन अक्षररूप मुक्तों की पंक्ति में मिलना है और अक्षरधाम में जाकर भगवान की सेवा में निरंतर उपस्थित रहना है, किन्तु नाशवान एवं तुच्छ मायिक सुख की इच्छा नहीं करनी है और इसमें किसी भी स्थान के प्रति लुब्ध नहीं होना है।’ इस प्रकार दृढ़ निश्चय करके भगवान की एकान्तिक भक्ति निरन्तर करते रहना। तथा भगवान के अतिशय माहात्म्य को यथार्थरूप में समझकर, भगवान के सिवा अन्य जो स्त्री, धन आदि समस्त पदार्थ हैं, उनकी वासना को जीवित अवस्था में ही मिटा देना! यदि भगवान के सिवा अन्य पदार्थों की वासना रह गयी, और इसी दशा में उस मुमुक्षु का देहान्त हो गया तथा भगवान के धाम में जाते समय मार्ग में उसे सिद्धियाँ दिखायी पडी, और वह भगवान को छोड़कर कर उन सिद्धियों में लुब्ध हो गया तो उसे बड़ा विघ्न उपस्थित हो जाएगा। इसलिए, समस्त पदार्थों की वासना को मिटा करके भगवान का भजन कर लेना!”
", "hindi_footnote": "२९. भगवान के धाम की ओर जानेवाले मार्ग को अर्चिमार्ग, देवयान तथा ब्रह्मपथ भी कहते हैं। उस मार्ग में प्रथम अर्चि (ज्योति) आने के कारण उसे अर्चिमार्ग कहते हैं। [ब्रह्मसूत्र (४/३/१), छांदोग्योपनिषद् (५/१०/१-२), गीता (८/२४)]
\n३०. साकार एवं निराकार।
\n३१. अनंत कोटि ब्रह्मांडों में व्यापक चिदाकाश एवं साकार होने पर भी अत्यंत विशालता के कारण निराकार सदृश धाम।
\n३२. दिव्य करचरणादिक अवयवों से युक्त सेवकरूप।
\n३३. स्थानरूप अक्षर।
\n३४. सेवकरूप अक्षर का साधर्म्य।
\n३५. साधर्म्य अर्थात् समान गुणों से युक्त। जिस प्रकार अक्षरब्रह्म अत्यंत स्नेहपूर्वक परब्रह्म की निरंतर सेवा करने की योग्यता से संपन्न है, उस प्रकार अक्षररूप मुक्त भी ऐसी ही योग्यता प्राप्त करता है; यह अक्षरब्रह्म का साधर्म्य कहा जाता है।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/21.mp3" }, { "english_title": "Singing without Remembering God Is as Good as Not Singing at All; The Digit ‘1’1", "english_text": "At noon on Posh sudi 4, Samvat 1876 [20 December 1819], Shriji Mahārāj was sitting facing east on a large, decorated cot on the veranda outside the east-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. A tassel of flowers had been inserted in His pāgh, and bunches of flowers had been placed upon both of His ears. He was also wearing a garland of guldāvadi flowers around His neck. At that time, while some paramhansas were singing devotional songs, other paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him in an assembly.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “Please listen; I wish to tell you something.”
\nHearing this, the paramhansas stopped singing and prepared themselves to listen.
\nShriji Mahārāj then said, “If one does not remember God while singing to the accompaniment of a mrudang, sārangi, sarodā, tāl or other instruments, then that singing is as good as not having sung at all. Besides, there are many people in this world who sing and play instruments without remembering God; but they do not attain peace of mind. Therefore, whichever activity one performs - whether it be singing devotional songs, reciting God’s holy name, chanting the ‘Nārāyan’ dhunya, etc. - one should only perform that activity while remembering the form of God.
\n“If a person specifically attempts to engage himself in worship, he may be able to focus his vrutti on God; however, after completing those acts of worship, if he does not maintain his vrutti on God while engaged in other activities, then his vrutti will not become steadied on the form of God even when he attempts to engage in worship again. Therefore, one should practice maintaining one’s vrutti on the form of God while walking, eating, drinking - in fact, during all activities. If one does this, one’s vrutti becomes steadied on God when one engages in worship as well. Moreover, when one’s vrutti begins to remain on God, it remains so even during other work. If one is complacent, though, one’s vrutti will not remain on God even when one specifically attempts to engage oneself in worship. Therefore, a devotee of God should vigilantly practice maintaining his vrutti on the form of God.”
\nHaving said this, Shriji Mahārāj requested, “Now please sing devotional songs.”
", "english_footnote": "1. The title refers to the importance of the digit ‘1’. A long row of zeros has no value, but when a single ‘1’ is placed before the zeros, the value of the composite figure is exponentially increased with each zero.
", "gujarati_title": "સ્મૃતિ વિના ગાયું તે ન ગાયા જેવું, એકડાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના પોષ સુદિ ૪ ચોથને દિવસ મધ્યાહ્ન સમે શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં ઉગમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર પહેર્યાં હતાં ને પાઘને વિષે ફૂલનો તોરો ખોસ્યો હતો ને બે કાન ઉપર પુષ્પના ગુચ્છ ધાર્યા હતા ને કંઠમાં ગુલદાવદીનાં પુષ્પનો હાર પહેર્યો હતો ને ઉગમણે મુખારવિંદે વિરાજમાન હતા અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી અને પરમહંસ કીર્તન ગાતા હતા.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “સાંભળો, એક વાત કરીએ.” ત્યારે સર્વ પરમહંસ ગાવવું રાખીને વાત સાંભળવા તત્પર થયા. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “મૃદંગ, સારંગી, સરોદા, તાલ ઇત્યાદિક વાદિત્ર વજાડીને કીર્તન ગાવવાં તેને વિષે જો ભગવાનની સ્મૃતિ ન રહે તો એ ગાયું તે ન ગાયા જેવું છે. અને ભગવાનને વિસારીને તો જગતમાં કેટલાક જીવ ગાય છે તથા વાદિત્ર વજાડે છે પણ તેણે કરીને તેના મનમાં શાંતિ આવતી નથી. તે માટે ભગવાનનાં કીર્તન ગાવવાં તથા નામરટન કરવું તથા નારાયણધૂન્ય કરવી ઇત્યાદિક જે જે કરવું તે ભગવાનની મૂર્તિને સંભારીને જ કરવું. અને ભજન કરવા બેસે ત્યારે તો ભગવાનને વિષે વૃત્તિ રાખે અને જ્યારે ભજનમાંથી ઊઠીને બીજી ક્રિયાને કરે ત્યારે જો ભગવાનમાં વૃત્તિ ન રાખે તો તેની વૃત્તિ ભજનમાં બેસે ત્યારે પણ ભગવાનના સ્વરૂપમાં સ્થિર થાય નહીં. માટે હાલતાં, ચાલતાં, ખાતાં, પીતાં સર્વ ક્રિયાને વિષે ભગવાનના સ્વરૂપમાં વૃત્તિ રાખવાનો અભ્યાસ કરવો, તો તેને ભજનમાં બેસે ત્યારે ભગવાનમાં વૃત્તિ સ્થિર થાય. અને જેને ભગવાનમાં વૃત્તિ રહેવા લાગે તેને તો કામકાજ કરતે પણ રહે; અને જેને ગાફલાઈ હોય તેને તો ભજનમાં બેસે ત્યારે પણ ભગવાનમાં વૃત્તિ ન રહે. તે માટે સાવધાન થઈને ભગવાનના સ્વરૂપમાં વૃત્તિ રાખવાનો અભ્યાસ ભગવાનના ભક્તને કરવો.” એટલી વાત કરીને શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “હવે કીર્તન ગાવો.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "भगवत्स्मरण के बिना प्रत्येक साधना शून्य", "hindi_text": "संवत् १८७६ में पौष शुक्ला चतुर्थी (२० दिसम्बर, १८१९) को मध्याह्न के समय श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पूर्वी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। वे श्वेत वस्त्र पहने हुए थे और उन्होंने अपनी पाग में फूलों का तुर्रा खोंस रखा था और दोनों कानों के ऊपर पुष्पगुच्छ धारण किए हुए थे। उनके कंठ में गुलदावदी के फूलों का हार सुशोभित हो रहा था। वे पूर्व की ओर मुखकमल किए हुए विराजमान थे। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में परमहंस तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे। परमहंस कीर्तनगान कर रहे थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “सुनिये, एक बात कहते हैं।”
\nतब समस्त परमहंस कीर्तन-गान बंद करके बात सुनने के लिए तत्पर हो गए।
\nश्रीजीमहाराज बोले, “मृदंग, सारंगी, सरोद तथा ताल आदि वाद्ययन्त्रों के साथ गाए जानेवाले कीर्तन के समय, यदि भगवान की स्मृति न रहे, तो जो कुछ गाया, वह अनगाया-सा ही रहता है। वैसे तो जगत में ऐसे कितने ही जीव हैं, जो भगवान का विस्मरण करके गाने-बजाने में लगे रहते हैं, तो भी उससे उनके मन में शान्ति नहीं हो पाती। इसलिए, भगवान की मूर्ति का स्मरण करते हुए ही भगवान के कीर्तन गायें, भगवन्नाम-रटन करें तथा नारायणधुन आदि जो भी करें, भगवान की मूर्ति की स्मृति के साथ ही करें। और भजन करने के लिए बैठें तब तो अपनी चित्तवृत्ति भगवान में रखते ही हैं, परन्तु भजन से उठकर अन्य क्रिया करते हुए भगवान की तरफ ध्यान नहीं लगाते हैं, तो ऐसे लोगों की चित्तवृत्ति भजन में बैठने पर भी भगवान के स्वरूप में स्थिर नहीं हो पाएगी। इसलिए, चलते-फिरते, खाते-पीते तथा समस्त क्रियाओं में भगवान के स्वरूप में वृत्ति रखने का अभ्यास करना चाहिए। ऐसा करते रहने पर वह भगवद्भजन के लिए बैठेगा, तो उस वक्त उसकी वृत्ति भगवान में स्थिर हो जाएगी। भगवान की ओर जिसका मन इस तरह लग गया तो कामकाज के समय भी उसकी वृत्ति भगवान में बनी रहेगी। परंतु जो गफ़लत में रहनेवाला हो, उसका मन तो भजन के समय भी भगवान में मन स्थिर नहीं रह पाएगा। इसलिए, भगवान के भक्त को सावधान होकर भगवान के स्वरूप में अपनी वृत्ति लगाए रखने का अभ्यास करते रहना।” इतनी बात करके श्रीजीमहाराज बोले कि, “अब कीर्तन करिए।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/22.mp3" }, { "english_title": "Emptying a Pot of Water; Remaining in an Elevated Spiritual State", "english_text": "On Posh sudi 5, Samvat 1876 [21 December 1819], Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the veranda outside the east-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He had tied a white feto around His head and was wearing a white angarkhu and a white survāl. He had also tied a deep orange shelu around His waist. At that time, paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nOut of compassion, Shriji Mahārāj then began to speak to the paramhansas, “The Vāsudev Māhātmya scripture is extremely dear to Me because it describes all of the methods of how devotees of God should worship Him.”
\nShriji Mahārāj then continued, “There are two types of devotees of God: One has a complete conviction of God, yet worships God identifying himself with the body. The other, however, believes his own self to be chaitanya, transcending the influences of the three states - waking, dream and deep sleep - and the three bodies - sthul, sukshma and kāran. This devotee worships God while beholding God’s form within his own self. As a result, he sees his own self, which transcends the three states and the three bodies, as being extremely full of divine light. Within that light, he sees the form of God, just as it is in its incarnate form, as being extremely luminous. Such is the elevated spiritual state of the latter devotee.
\n“As long as one has not attained this elevated spiritual state, one is subject to obstacles, even if one is a devotee of God. Shivji, for example, did not behave in such an elevated spiritual state and was therefore enticed by the beauty of Mohini. Brahmā also did not behave in such a state and thus became infatuated on seeing Saraswati. Nāradji also did not behave in such an elevated spiritual state and consequently harbored a desire to marry. Moreover, because Indra, Chandra and others were not behaving in such a state, their reputations were also blemished due to their mistakes.
\n“Furthermore, if a person has not developed this elevated spiritual state, he will perceive worldly attributes even in God, even if he himself is a devotee of God. King Parikshit, for example, was not such a devotee, and so he raised doubts about the divinity of Shri Krishna Bhagwān after hearing of the rās episode. On the other hand, because Shukji was such an elevated devotee, he had no doubts whatsoever. Such a devotee firmly realizes, ‘If no flaws can affect me or bind me in any way, how can there possibly be any māyik flaws in God, by whose worship I have become like this?’ Such a devotee firmly realizes this.
\n“When such a devotee of God focuses his vrutti on the form of God, that vrutti is divided into two. Of these, one vrutti focuses on the form of God, while the other focuses within the worshipper himself. The vrutti that is fixed on God’s form is applied lovingly, whereas the vrutti that is fixed on the worshipper himself is full of contemplation. This latter vrutti negates all other thoughts and desires - except those of worshipping God - that may arise in the worshipper. It also negates all of the flaws within the worshipper himself. In this manner, the vrutti of such a devotee constantly remains on God.
\n“A person who at times worships God with a concentrated mind and, at other times, indulges in worldly thoughts does not develop such an elevated spiritual state. Consider, for example, a pot that is filled with water and emptied somewhere. If another pot of water is subsequently emptied at the same place on the following day or the day after that, a pool of water will not collect there. Why? Because the water poured on the first day dries up on that very day, and the water poured on the second day also dries up on that same day. On the other hand, if a trickle of water were to flow continuously, a large pool of water would soon be formed. Therefore, while eating, drinking, walking, engaging in any activity whatsoever - whether it be pure or impure - in fact, at all times, one should constantly keep one’s vrutti on God. While maintaining one’s vrutti constantly on God in this manner, one attains that abiding elevated spiritual state.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "પાણીનો ઘડો ઢોળ્યાનું, સ્થિતિમાં રહેવાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના પોષ સુદિ ૫ પંચમીને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં ઉગમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને શ્રીજીમહારાજે માથે ધોળો ફેંટો બાંધ્યો હતો તથા ધોળું અંગરખું પહેર્યું હતું તથા ધોળો સુરવાળ પહેર્યો હતો તથા કેડ્યે કસુંબલ શેલું બાંધ્યું હતું અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી કરુણા કરીને પરમહંસની આગળ શ્રીજીમહારાજ વાત કરવા લાગ્યા જે, “વાસુદેવમાહાત્મ્ય નામે જે ગ્રંથ તે અમને અતિશય પ્રિય છે; કેમ જે, ભગવાનના ભક્તને ભગવાનને ભજ્યાની જે રીતિ તે સર્વે એ ગ્રંથમાં કહી છે. અને ભગવાનના જે ભક્ત તે બે પ્રકારના છે. તેમાં એકને ભગવાનનો નિશ્ચય તો યથાર્થ છે પણ તે દેહાત્મબુદ્ધિ સોતો ભગવાનનું ભજન કરે છે. અને બીજો તો જાગ્રત, સ્વપ્ન, સુષુપ્તિ એ ત્રણ અવસ્થા તથા સ્થૂલ, સૂક્ષ્મ અને કારણ એ ત્રણ દેહ તેથી પર ને ચૈતન્યરૂપ એવું પોતાના સ્વરૂપને માને અને તે પોતાના સ્વરૂપને વિષે ભગવાનની મૂર્તિને ધારીને ભગવાનનું ભજન કરે; પછી ત્રણ અવસ્થાથી ને ત્રણ શરીરથી પર જે પોતાનું સ્વરૂપ તેને અતિશય પ્રકાશમાન ભાળે ને તે પ્રકાશને વિષે ભગવાનની મૂર્તિ જેવી પ્રગટ પ્રમાણ છે તેવી અતિશય પ્રકાશે યુક્ત ભાસે, એવી રીતની સ્થિતિવાળો હોય. અને એવી રીતની સ્થિતિ જ્યાં સુધી થઈ નથી ત્યાં સુધી ભગવાનનો ભક્ત છે તો પણ તેને માથે વિઘ્ન છે. અને જો એવી સ્થિતિમાં શિવજી નો’તા વર્તતા તો મોહિની સ્વરૂપમાં મોહ પામ્યા અને એવી સ્થિતિમાં બ્રહ્મા નો’તા વર્તતા તો સરસ્વતીને દેખીને મોહ પામ્યા અને એવી સ્થિતિમાં નારદજી નો’તા વર્તતા તો પરણ્યાનું મન થયું અને ઇન્દ્ર તથા ચંદ્રાદિક તેમને જો એવી સ્થિતિ નો’તી તો કલંક લાગ્યાં. અને ભગવાનનો ભક્ત હોય પણ જો એવી સ્થિતિને ન પામ્યો હોય તો ભગવાનને વિષે પણ પ્રાકૃતભાવ પરઠાઈ જાય છે. જેમ રાજા પરીક્ષિત એવો ભક્ત નો’તો તો રાસક્રીડા સાંભળીને શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનને વિષે સંશય થયો અને શુકજી જો એવા ભક્ત હતા તો તેને કોઈ જાતનો સંશય થયો જ નહીં. અને જે એવો ભક્ત હોય તે તો એમ સમજે જે, ‘મારે વિષે કોઈ દોષ અડી શકે નહીં તથા તે દોષ કાંઈ બાધ કરી શકે નહીં, તો જેને ભજને કરીને હું આવો થયો એવા જે ભગવાન તેને વિષે તો કોઈ માયિક દોષ હોય જ કેમ?’ એમ દૃઢપણે સમજે છે. અને એવો જે ભગવાનનો ભક્ત છે તે ભગવાનની મૂર્તિને વિષે જ્યારે વૃત્તિને રાખે છે ત્યારે તે વૃત્તિના બે વિભાગ થાય છે; તેમાં એક વૃત્તિ તો ભગવાનના સ્વરૂપમાં રહે છે અને બીજી તો જે ભજનનો કરનારો તેમાં રહે છે. અને ભગવાનના સ્વરૂપમાં જે વૃત્તિ રહે છે તે પ્રેમે યુક્ત રહે છે અને ભજનના કરનારામાં જે વૃત્તિ રહે છે તે તો વિચારે યુક્ત રહે છે; અને તે વૃત્તિ જે તે ભજનના કરનારાને વિષે ભગવાનના ભજન વિના બીજા જે જે ઘાટ-સંકલ્પ થાય છે તે સર્વેને ખોટા કરી નાંખે છે તથા તે ભજન કરનારામાં જે દોષ તે સર્વેને ખોટા કરી નાંખે છે, એવી રીતે તેની વૃત્તિ ભગવાનમાં અખંડ રહે છે. અને ઘડીક તો એકાગ્ર ચિત્તે બેસીને ભગવાનનું ભજન કરે ને ઘડીકમાં તો ચાળા ચૂંથતો ફરે તેને તો એવી સ્થિતિ થતી નથી. જેમ પાણીનો ઘડો ભરીને એક ઠેકાણે ઢોળી આવીએ, પછી વળી બીજે દિવસ અથવા ત્રીજે દિવસ તે ઠેકાણે પાણીનો ઘડો ઢોળીએ તેણે કરીને ત્યાં પાણીનો ધરો ભરાય નહીં; કાં જે, આગલા દિવસનું જળ આગલે દિવસ સુકાઈ જાય ને પાછલા દિવસનું પાછલે દિવસ સુકાઈ જાય. અને જો આંગળી જેવી નાની જ પાણીની સેર્ય અખંડ વહેતી હોય તો મોટો પાણીનો ધરો ભરાઈ જાય. તેમ ખાતાં, પીતાં, હાલતાં, ચાલતાં તથા શુભ ક્રિયાને વિષે તથા અશુભ ક્રિયાને વિષે સર્વ કાળે ભગવાનમાં અખંડ વૃત્તિ રાખવી. પછી એવી રીતે ભગવાનમાં અખંડ વૃત્તિ રાખતાં રાખતાં એવી દૃઢ સ્થિતિ થાય છે.”
", "gujarati_footnote": "૧૦૫. ભાગવત: ૮/૧૨.
\n૧૦૬. ભાગવત: ૩/૧૨.
\n૧૦૭. દેવીભાગવત: ૬/૨૭; તુલસીકૃત રામચરિતમાનસ, બાલકાંડ: ૧૨૩-૧૩૩; શિવમહાપુરાણ: ૨/૩; લિંગપુરાણ, ઉત્તરાર્ધ: ૫.
\n૧૦૮. વાલ્મીકિ રામાયણ; બાલકાંડ: ૪૭-૪૮, ઉત્તરકાંડ: ૩૦.
\n૧૦૯. ભાગવત: ૯/૧૪.
\n૧૧૦. ભાગવત: ૧૦/૩૩/૨૭-૪૦.
", "hindi_title": "ब्रह्म-स्थिति को पाना; पानी का घड़ा ढालने के बजाए उंगली सी जलधारा बहाए रखना", "hindi_text": "संवत् १८७६ में पौष शुक्ला पंचमी (२१ दिसम्बर, १८१९) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पूर्वी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। श्रीजीमहाराज ने सिर पर सफ़ेद फेंटा बाँधा था तथा श्वेत अंगरखा पहना था। वे सफ़ेद चूड़ीदार पाजामा पहने हुए थे। उन्होंने कटि पर कुसुंभी रंग का शेला कसकर बाँध रखा था। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में परमहंस तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nश्रीजीमहाराज करुणा करके परमहंसों के सामने कहने लगे कि, “वासुदेवमाहात्म्य नामक ग्रन्थ हमें अत्यन्त प्रिय है, क्योंकि इस ग्रन्थ में भगवद्भक्तों के लिए भगवान का भजन करने की विधि बताई गई है। और भगवान के भक्त दो प्रकार के हैं। इनमें से एक प्रकार का वह भक्त है, जिसका भगवान सम्बंधी निश्चय तो यथार्थ है, परन्तु वह देहात्मबुद्धि सहित भगवान का भजन करता है। दूसरा भक्त तो अपना स्वरूप जाग्रत, स्वप्न, सुषुप्ति इन तीनों अवस्थाओं तथा स्थूल, सूक्ष्म और कारण तीनों देहों से परे चैतन्य-रूप समझता है और अपने स्वरूप में भगवान की मूर्ति को धारण करके भगवद्भजन करता है; फिर तीनों अवस्थाओं और शरीरों से परे अपने स्वरूप को अतिशय प्रकाशमान देखता है और उसी प्रकाश में उसे प्रकट प्रमाण भगवान की मूर्ति अतिशय देदीप्यमान दिखायी पड़ती है। ऐसी स्थिति उसे प्राप्त हो जाती है। और जब तक ऐसी स्थिति नहीं हुई, तब तक भगवान के भक्त होते हुए भी उसके सिर पर विघ्न मँडराता रहता है।
\n“और ऐसी स्थिति में शिवजी नहीं रह पाए तो मोहिनी स्वरूप को देखकर मोहित हो गए थे और ब्रह्माजी ऐसी स्थिति में नहीं रह पाए, तो वे सरस्वती पर मुग्ध हुए थे। नारदजी भी इस स्थिति के अभाव के कारण विवाह करने के लिए लालायित हो उठे थे, तथा इन्द्र एवं चन्द्रादि को भी ऐसी स्थिति नहीं रहने के कारण कलंकित होना पड़ा। अतः भगवान का भक्त होने पर भी यदि इस स्थिति तक नहीं पहुंच पाया, तो भगवान के स्वरूप को भी वह मनुष्यभाव से देखने लगता है।
\n“जैसे राजा परीक्षित ऐसे भक्त नहीं थे, तो उन्हें भगवान की रास-क्रीड़ा की बात सुनकर श्रीकृष्ण भगवान पर संशय उत्पन्न हो गया। शुकदेवजी ऐसे भक्त थे, तो उनके मन में भगवान के प्रति किसी भी प्रकार का संदेह नहीं हुआ। अतः जो ऐसा भक्त होता है, वह तो यह समझता है कि, ‘यदि मुझे भी कोई दोष छू नहीं सकता, और मेरे मार्ग में बाधक नहीं बन सकता, तब मैं जिनके भजन से ऐसा हुआ हूँ, उन भगवान में तो कोई मायिक दोष संभव ही कैसे होगा?’ ऐसा दृढ़रूप से समझता है।
\n“और ऐसा जो भगवद्भक्त है, वह भगवान की मूर्ति में जब अपनी मनोवृत्ति रखता है, तब उस वृत्ति के दो भाग हो जाते हैं। इनमें से एक वृत्ति तो भगवान के स्वरूप में रहती है तथा दूसरी वृत्ति भजन करनेवाले में (आत्मा में) बनी रहती है। भगवान के स्वरूप में रहनेवाली वृत्ति प्रेममय वृत्ति रहती है, तथा भजन करनेवाले आत्मा में जो वृत्ति रहती है, वह विचारयुक्त हुआ करती है। और यह वृत्ति भजन के सिवा जो भी अन्य संकल्प-विकल्प होते हैं, उन सभी को मिथ्या कर डालती है तथा भजन करनेवाले के दोषों को मिथ्या कर डालती है। इस प्रकार उसकी वृत्ति भगवान में निरंतर रहा करती है। और जो जीव कभी तो एकाग्रचित्त होकर भगवान का भजन करता है, और कभी अन्य क्रियाओं में वृत्तियों को भटकाता फिरता है, उसे तो ऐसी स्थिति प्राप्त नहीं होती।
\n“जैसे पानी का घड़ा एक जगह खाली कर दिया जाए और दूसरे या तीसरे दिन भी उसी स्थान पर पानी डाला जाए, तो क्या वहाँ जल से भरी हुई झील बन जाएगी? नहीं, क्योंकि प्रथम दिन का पानी दूसरे दिन तक और दूसरे दिन का पानी तीसरे दिन तक सूख जाएगा। परन्तु यदि उँगली - जैसी छोटी-सी पानी की पतली धारा भी निरंतर बहती हो तो वहाँ धीरे-धीरे बड़ी-सी झील भर जाती है! उसी तरह खाते-पीते, चलते-फिरते तथा शुभ-अशुभ क्रिया में सदैव भगवान के प्रति निरंतर वृत्ति रखना, तभी ऐसी दृढ़ स्थिति हो जाती है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/23.mp3" }, { "english_title": "The Elevated Spiritual State ofGnān; ‘Sourness’ in the Form of the Understanding of God’s Greatness", "english_text": "On the evening of Posh sudi 6, Samvat 1876 [22 December 1819], Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the veranda outside the east-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He had tied a white feto around His head and was wearing a white khes. Also, He had donned a warm, red dagli and had covered Himself with a thick, white cotton cloth. At that time, paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said to the paramhansas, “I shall explain how an elevated spiritual state can be attained by gnān. What is that gnān like? Well, it transcends Prakruti-Purush. When an elevated spiritual state is attained by this gnān, Prakruti-Purush and the entities evolved from them do not come into view. This is known as gnān-pralay. One who has attained such an elevated spiritual state sees only pure chaitanya - within which only the form of God resides, with no other forms remaining. At times, one cannot see even the form of God within that divine light; only the light is seen. At other times, however, both the divine light and the form of God are seen. This is known as the elevated spiritual state attained by gnān. Such an elevated spiritual state is attained by constantly maintaining one’s vrutti on the form of the incarnate God visible at present.”
\nContinuing, Shriji Mahārāj said, “The extent to which one has understood the greatness of God determines the intensity of both the divine light experienced in the heart and the divine sound of pranav that is heard. Furthermore, the extent of one’s faith and understanding of the greatness of God determines the extent to which vicious thoughts are curbed. Thus, when one develops absolute faith in God and thoroughly understands His greatness, all of one’s vicious thoughts are eliminated.
\n“For example, if a person has sucked a slice of lemon, his teeth become a little sensitive, but he is still able to chew soft chanā. However, if he has sucked a whole lemon, he is unable to chew even chanā; in fact, he chews even a mung bean with much difficulty. If, however, he has sucked many lemons, he would be unable to chew even cooked rice. In the same manner, when one has developed ‘sourness’ in the form of faith in God and an understanding of His greatness, one’s gums - in the form of the four antahkarans and ten indriyas - become sensitized. In that state, the jiva is unable to chew chanā in the form of thoughts for the vishays with its gums in the form of the man. With its gums in the form of the chitt, the jiva becomes incapable of contemplating on the vishays. With its gums in the form of the buddhi, the jiva becomes incapable of developing a resolve for the vishays. With its gums in the form of the ahamkār, the jiva becomes incapable of developing any form of consciousness related to the vishays. Similarly, the jiva, with its gums in the form of the five gnān-indriyas and five karma-indriyas, becomes incapable of chewing chanā in the form of the vishays of the respective indriyas.
\n“Conversely, the indriyas and the antahkaran of a person who does not have absolute faith in God and who has not fully realized the greatness of God do not withdraw completely from their respective vishays.”
\nShriji Mahārāj then explained, “The form of God transcends māyā and its gunas and is free of all types of flaws, but it is for the sake of the liberation of jivas that He appears to be like a human. In fact, God is devoid of each of the flaws that senseless people attribute to Him. However, the intellect of the person attributing such flaws will never be freed of those flaws that he attributes to God. Specifically, a person who believes God to be full of lust will himself become intensely full of lust; a person who believes God to be full of anger will himself become intensely full of anger; a person who believes God to be full of avarice will himself become intensely full of avarice; and a person who believes God to be full of jealousy will himself become intensely full of jealousy; etc. In fact, whatever types of flaws a person attributes to God will ultimately cause misery to the person himself - just as a fistful of sand thrown at the sun falls back into the thrower’s eyes. On the other hand, if a person realizes God to be absolutely flawless, then regardless of his own swabhāvs, he himself becomes absolutely flawless as well.”
\nThereafter, Brahmānand Swāmi asked, “Suppose there is a person whose indriyas are not drawn towards any of the vishays; nor do vicious thoughts arise in his antahkaran. He also has absolute faith in God. Despite this, though, a feeling of unfulfillment remains, and he feels despondent within. What can be the reason for this?”
\nShriji Mahārāj replied, “That is also a major deficiency in the devotee; i.e., despite the fact that his mind has become stable and despite the fact that he has intensely firm faith in God, he still fails to experience profound happiness in his heart. Specifically, he does not feel, ‘I am extremely fortunate and completely fulfilled, whereas others in the world are constantly being troubled by lust, anger, avarice, infatuation, arrogance, matsar, desires and cravings. They are subject to the three types of sufferings1 day and night. As for me, the incarnate form of Purushottam has compassionately revealed His own form to me. He has also freed me from lust, anger and all of the other vicious natures. He has also placed me in the company of sādhus similar to Nārad and the Sanakādik. Indeed, I am very fortunate.’ Failing to think in this manner and failing to remain extremely elated throughout the day is a major deficiency. In fact, such a devotee is like a child who has been given a chintāmani in its hand, yet derives no happiness from it because it does not realize the chintāmani’s value. Similarly, the major drawback of that devotee is that despite having attained Purushottam Bhagwān, he does not feel constant elation within by realizing, ‘I am completely fulfilled.’
\n“Moreover, when a fault is noticed in a devotee, one should think, ‘His swabhāv is such that it is not suitable in the Satsang fellowship; nevertheless, he has attained satsang. Regardless of what he is like, he has still remained in the Satsang fellowship. Surely, then, his sanskārs from past lives or from this very life must be extremely favorable for him to have attained this satsang.’ With this understanding, one should highly appreciate even such a person’s virtues.”
\nAfter this discourse, Shriji Mahārāj bid ‘Jai Sachchidānand’ to everyone and returned to His residence.
", "english_footnote": "1. The three types of sufferings are adhidaiv (those caused by nature and deities), adhibhut (those caused by other men or animals), adhyātma (those caused by one’s own mind).
", "gujarati_title": "જ્ઞાનની સ્થિતિનું, માહાત્મ્યરૂપી ખટાઈનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના પોષ સુદિ ૬ છઠને દિવસ સંધ્યા સમે શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં ઉગમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને માથે ધોળો ફેંટો બાંધ્યો હતો ને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો તથા ગરમ પોસની રાતી ડગલી પહેરી હતી ને ધોળો ચોફાળ ઓઢ્યો હતો ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ પરમહંસ પ્રત્યે બોલ્યા જે, “જે રીતે જ્ઞાને કરીને સ્થિતિ થાય છે તે કહીએ છીએ. તે જ્ઞાન કેવું છે? તો પ્રકૃતિપુરુષથી પર છે.૧૧૧ અને જ્ઞાનને વિષે સ્થિતિ થાય છે ત્યારે પ્રકૃતિપુરુષ ને પ્રકૃતિપુરુષનું જે કાર્ય તે કાંઈ નજરમાં આવતું નથી. અને એનું નામ જ્ઞાનપ્રલય૧૧૨ કહેવાય છે. અને એવી સ્થિતિ થાય છે તેને એકરસ ચૈતન્ય ભાસે છે ને તેને વિષે એક ભગવાનની મૂર્તિ જ રહે છે, પણ બીજો કોઈ આકાર રહેતો નથી. અને ક્યારેક તો એ પ્રકાશમાં ભગવાનની મૂર્તિ પણ દેખાય નહીં એકલો પ્રકાશ જ દેખાય છે, ને ક્યારેક તો પ્રકાશ પણ દેખાય ને ભગવાનની મૂર્તિ પણ દેખાય; એને જ્ઞાને કરીને સ્થિતિ જાણવી. અને જેવી ભગવાનની મૂર્તિ પ્રગટ દેખાય છે, તે મૂર્તિને વિષે અખંડ વૃત્તિ રહે તેણે કરીને એવી સ્થિતિ થાય છે. અને જેને જેવો ભગવાનનો મહિમા સમજાણો હોય તેના હૃદયમાં તેટલો જ પ્રકાશ થાય છે અને તેટલો જ તેને પ્રણવ ને નાદ૧૧૩ સંભળાય છે. અને જેટલો જેને ભગવાનનો નિશ્ચય ને મહિમા સમજાય છે તેને તેટલા ભૂંડા ઘાટ બંધ થઈ જાય છે. અને જ્યારે ભગવાનનો નિશ્ચય યથાર્થ થાય છે ને યથાર્થ મહિમા સમજાય છે ત્યારે તેને ભૂંડા ઘાટમાત્ર ટળી જાય છે. જેમ લીંબુની એક ચિર્ય ચૂસી હોય તો થોડા થોડા દાંત અંબાય, પણ હળવા હળવા ચણા ચવાય ખરા; ને જો આખું લીંબુ ચૂસ્યું હોય તો ચણા ચવાય નહીં ને મગનો દાણો પરાણે પરાણે ચવાય; અને જો ઘણાં લીંબુ ચૂસ્યાં હોય તો રાંધેલો ભાત પણ ચવાય નહીં. તેમ ભગવાનનો નિશ્ચય અને માહાત્મ્યરૂપી જેને ખટાઈ ચડી હોય તેની ચાર અંતઃકરણ ને દસ ઇન્દ્રિયોરૂપ જે ડાઢ્યો તે સર્વે અંબાઈ જાય છે; ત્યારે એ જીવ મનરૂપ પોતાની ડાઢ્યે કરીને વિષયના સંકલ્પરૂપી ચણાને ચાવવાને સમર્થ થતો નથી, તેમ જ ચિત્તરૂપ પોતાની ડાઢ્યે કરીને વિષયનું ચિંતવન કરવા સમર્થ થતો નથી, તેમ જ બુદ્ધિરૂપ પોતાની ડાઢ્યે કરીને નિશ્ચય કરવા સમર્થ થતો નથી, તેમ જ અહંકારરૂપ પોતાની ડાઢ્યે કરીને વિષય સંબંધી અભિમાન કરવા સમર્થ થતો નથી, તેમ જ પંચ જ્ઞાનઇન્દ્રિયો ને પંચ કર્મઇન્દ્રિયોરૂપ જે ડાઢ્યો છે તે ડાઢ્યે કરીને તે તે ઇન્દ્રિયોના વિષયરૂપ જે ચણા તેને ચાવવાને સમર્થ થતો નથી. અને જેને યથાર્થ ભગવાનનો નિશ્ચય ન હોય ને યથાર્થ ભગવાનનો મહિમા જણાણો ન હોય તેનાં ઇન્દ્રિયો તથા અંતઃકરણ તે પોતપોતાના વિષય થકી યથાર્થપણે નિવૃત્તિ પામતાં નથી. અને જે ભગવાનનું સ્વરૂપ છે તે તો માયા ને માયાના જે ગુણ તે થકી પર છે અને સર્વ વિકારે રહિત છે, પણ જીવના કલ્યાણને અર્થે મનુષ્ય જેવા ભાસે છે. તે ભગવાનને વિષે જે અલ્પમતિવાળા છે તે જેવા જેવા દોષ કલ્પે છે તે ભગવાનને વિષે તો એકે દોષ નથી, પણ કલ્પનારાની બુદ્ધિમાંથી એ દોષ કોઈ કાળે ટળવાના નહીં. તેમાં જે ભગવાનને કામી સમજે છે તે પોતે અત્યંત કામી થઈ જાય છે, અને જે ભગવાનને ક્રોધી સમજે છે તે પોતે અત્યંત ક્રોધી થઈ જાય છે, ને જે ભગવાનને લોભી સમજે છે તે પોતે અત્યંત લોભી થઈ જાય છે, ને જે ભગવાનને ઈર્ષ્યાવાન સમજે છે તે પોતે અત્યંત ઈર્ષ્યાવાન થઈ જાય છે, એ આદિક જે જે દોષ ભગવાનને વિષે કલ્પે છે તે તો જેમ ‘સૂર્ય સામી ધૂડની ફાંટ ભરીને નાંખીએ તે પોતાની આંખમાં પડે છે,’ તેમ ભગવાનને વિષે જે જાતનો દોષ કલ્પે છે તે દોષ પોતાને દુઃખ દે છે. અને પોતામાં ગમે તેવા ભૂંડા સ્વભાવ હોય ને જો ભગવાનને અતિશય નિર્દોષ સમજે તો પોતે પણ અતિશય નિર્દોષ થઈ જાય છે.”
\nપછી બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “કોઈ વિષયમાં પણ પોતાનાં ઇન્દ્રિયો તણાતાં ન હોય ને અંતઃકરણમાં પણ ખોટા ઘાટ થતા ન હોય ને ભગવાનનો નિશ્ચય પણ યથાર્થ છે, તો પણ અપૂર્ણપણું રહે છે અને અંતર સૂનું રહે છે તેનું શું કારણ છે?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એ પણ હરિભક્તમાં મોટી ખોટ્ય છે જે, પોતાનું મન સ્થિર થયું છે ને ભગવાનનો નિશ્ચય પણ અતિશય દૃઢ છે, તોય પણ હૈયામાં અતિશય આનંદ આવતો નથી જે, ‘હું ધન્ય છું ને હું કૃતાર્થ થયો છું અને આ સંસારમાં જે જીવ છે તે કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, મદ, મત્સર, આશા, તૃષ્ણા તેને વિષે હેરાન થતા ફરે છે અને ત્રિવિધ તાપમાં રાત-દિવસ બળે છે. અને મને તો પ્રગટ પુરુષોત્તમે કરુણા કરીને પોતાનું સ્વરૂપ ઓળખાવ્યું છે ને કામ-ક્રોધાદિ સર્વ વિકારથી રહિત કર્યો છે અને નારદ-સનકાદિક જેવા સંત તેના સમાગમમાં રાખ્યો છે, માટે મારું મોટું ભાગ્ય છે.’ એવો વિચાર નથી કરતો ને આઠોપહોર અતિશય આનંદમાં નથી વર્તતો એ મોટી ખોટ્ય છે. જેમ ‘બાળકના હાથમાં ચિંતામણિ દીધો હોય તેનું તેને માહાત્મ્ય નથી એટલે તેનો તેને આનંદ નથી;’ તેમ ભગવાન પુરુષોત્તમ મળ્યા છે અને તેનો અંતરમાં આઠોપહોર કેફ રહેતો નથી જે, ‘મારું પૂર્ણકામપણું થયું છે’ એવું નથી સમજતો, એ હરિના ભક્તને મોટી ખોટ્ય છે. અને જ્યારે કોઈ હરિભક્તનો દોષ નજરમાં આવે ત્યારે એમ સમજવું જે, ‘આનો સ્વભાવ તો સત્સંગમાં ન ઘટે એવો છે તોય પણ એને જો સત્સંગ મળ્યો છે અને એ જો જેવો-તેવો છે તોય પણ સત્સંગમાં પડ્યો છે, તો એનો પૂર્વજન્મનો અથવા આ જન્મનો સંસ્કાર ભારે છે તો આવો સત્સંગ મળ્યો છે,’ એમ સમજીને તેનો પણ અતિશય ગુણ લેવો.” એમ વાર્તા કરીને શ્રીજીમહારાજ ‘જય સચ્ચિદાનંદ’ કહીને પોતાને ઉતારે પધાર્યા.
", "gujarati_footnote": "૧૧૧. અહીં ‘જ્ઞાન’ શબ્દથી બ્રહ્મસ્વરૂપ સત્પુરુષ જાણવા. કારણ કે પ્રકૃતિપુરુષથી પર પરમાત્મા પછી મોક્ષના સાધનરૂપ તે અક્ષરબ્રહ્મ જ છે. તેમના સમાગમે કરીને બ્રાહ્મીસ્થિતિ થાય છે. જેને કારણે પોતાના આત્મામાં કેવળ પરમાત્મા જ રહે છે.
\n૧૧૨. આ સ્થિતિને ‘જ્ઞાનપ્રલય’ શબ્દથી પણ કહે છે. ભાગવત: ૧૨/૪/૩૪; અગ્નિપુરાણ: ૩૬૯/૧.
\n૧૧૩. અહીં ‘પ્રણવનો નાદ’ આવો શબ્દ હોવાનો સંભવ છે. કારણ કે હરિવાક્ય સુધાસિન્ધુમાં ‘પ્રણવધ્વનિ’ શબ્દ વાપર્યો છે. વળી ‘પ્રણવ ને નાદ,’ આ વાક્યમાં કોનો નાદ? તે પ્રશ્નનો ઉત્તર મળતો નથી. ‘પ્રણવનો નાદ’ આ શબ્દનો અર્થ ‘ભગવાનના સર્વોપરી મહિમાનું અનુભવયુક્ત જ્ઞાન’ તેવો પરંપરાથી થાય છે.
", "hindi_title": "ज्ञान की स्थिति; माहात्म्य की खटाई", "hindi_text": "संवत् १८७६ में पौष शुक्ला षष्ठी (२२ दिसम्बर, १८१९) को सायंकाल श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पूर्वी द्वार के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। उनके सिर पर सफ़ेद फेंटा बंधा हुआ था और उन्होंने श्वेत धोती पहनी थी, गरम पोस की लाल बगलबंडी पहनी हुई थी और सफ़ेद शाल ओढ़ी थी। उनके समक्ष सभा में परमहंस तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nश्रीजीमहाराज परमहंसों से बोले, “ज्ञान द्वारा जो स्थिति होती है, उसे बताते हैं।३६ वह ज्ञान कैसा है? तो वह प्रकृति-पुरुष से परे है। और जब उस ज्ञान में स्थिति होती है, तब प्रकृति-पुरुष और उनका कार्य कुछ भी दिखाई नहीं देता। और उसे ज्ञानप्रलय कहते हैं। और जिसकी ऐसी स्थिति होती है, उसे एकरस चैतन्य का अनुभव होता है, फिर उस चैतन्य में केवल भगवान की मूर्ति ही रहती है, अन्य दूसरा आकार नहीं रहता। और कभी तो उस प्रकाश में भगवान की मूर्ति भी नहीं दिखाई देती, अकेला प्रकाश ही दिखाई पड़ता है। और कभी तो प्रकाश भी दिखता है, तथा भगवान की मूर्ति भी दिखायी पड़ती है। इसी स्थिति को ज्ञान द्वारा प्राप्त स्थिति कहते हैं। तथा भगवान की मूर्ति जैसी प्रत्यक्ष रूप में दिखती है, उसी मूर्ति में अखंडितरूप से वृत्ति रहने पर ऐसी स्थिति होती है। जिसे भगवान की जितनी महिमा समझ में आयी हो, उसके हृदय में उतना ही प्रकाश होता है और उसे उतना ही प्रणव-नाद सुनायी देता है। इसी प्रकार जिसे भगवान सम्बंधी जितना निश्चय होता है और उनकी जितनी महिमा समझ में आती है, उसके उतने ही बुरे संकल्प समाप्त हो जाते हैं।
\n“जब भगवान का यथार्थरूप में निश्चय हो जाता है तथा यथार्थ रूप में उनकी महिमा समझ में आ जाती है, तब उसके बुरे संकल्प बिल्कुल मिट जाते हैं। जिस प्रकार नींबू की एक फांक चूसने से दाँत थोड़े खट्टे पड़ जाते हैं, परन्तु चने धीरे धीरे चबाये जा सकते हैं, किन्तु मूंग का दाना बड़ी कठिनाई से चबाया जा सकता है। और अगर बहुत नींबू चूस डाले, तब तो ढीला भात तक नहीं खाया जा सकता। उसी तरह जिसे भगवान सम्बंधी निश्चय तथा माहात्म्यरूपी खटाई लग चुकी हो, तो उसका चार अन्तःकरण एवं दस इन्द्रियरूपी डाढ़ें खट्टी हो जाती हैं। तब वह जीव मनरूपी अपनी डाढ़ द्वारा विषयों के संकल्परूपी चने चबाने में समर्थ नहीं होता! और वह चित्तरूपी अपनी डाढ़ से विषय का चिन्तन करने में असमर्थ हो जाता है, तथा बुद्धिरूपी अपनी डाढ़ से विषयभोग आदि विपरीत निश्चय करने में समर्थ नहीं होता, एवं अहंकाररूपी अपनी डाढ़ द्वारा विषय सम्बंधी अभिमान करने में असमर्थ होता है।
\n“इसके उपरांत पंच-ज्ञानेन्द्रिय एवं पंच-कर्मेन्द्रियरूपी जो डाढ़ें हैं, उनके द्वारा उन-उन इन्द्रियों के विषयरूपी चने चबाने में भी समर्थ नहीं होता तथा जिन्हें भगवान का यथार्थरूप में निश्चय न हुआ हो तथा भगवान को महिमा यथार्थरूप में समझ में न आई हो, उनकी इन्द्रियाँ तथा अन्तःकरण अपने-अपने विषयों से निवृत्त नहीं हो पाते।
\n“भगवान का स्वरूप माया और माया के गुणों से परे है, समस्त विकारों से रहित है, तो भी वे जीव के कल्याण के लिए मनुष्य के समान दिखते हैं। ऐसे भगवान में जो मन्द मतिवाले लोग होते हैं, वे जिन-जिन दोषों की कल्पना करते हैं, उनमें से कोई भी दोष भगवान में नहीं हैं, किन्तु इस प्रकार की कल्पना करनेवालों की बुद्धि में से ये दोष कभी भी मिटनेवाले नहीं है। उसमें भी भगवान को जो कामी समझता है, वह अत्यन्त कामी हो जाता है, भगवान को जो क्रोधी समझता है, वह अत्यन्त क्रोधी हो जाता है, भगवान को जो लोभी समझता है, वह अत्यन्त लोभी हो जाता है, भगवान को जो ईर्ष्यालु समझता है, वह अत्यन्त ईर्ष्यालु हो जाता है। जो व्यक्ति भगवान पर इस प्रकार का दोषारोपण करते हैं, वे तो ‘सूर्य के ऊपर फेंकी हुई धूल लौटकर अपनी आँखों में ही पड़ती है’ उस प्रकार स्वयं को ही दुःखी बना लेते हैं और जिन दोषों की कल्पना उसने भगवान की थी वही दोष उसे ही पीड़ा देने लगते हैं! अपने आपमें चाहे कैसे भी बुरे स्वभाव हों, पर यदि वह भगवान को अतिशय निर्दोष समझें तो स्वयं भी अत्यन्त निर्दोष (दोषरहित) हो जाता है।”
\nफिर ब्रह्मानन्द स्वामी ने पूछा, “यदि किसी भी विषय में अपनी इन्द्रियाँ आकर्षित न होती हों तथा अन्तःकरण में भी अशुभ संकल्प न रहते हों तथा भगवान का निश्चय भी यथार्थरूप से रहता हो, फिर भी यदि भीतर अपूर्णता रहती है और अन्तःकरण सूना रहता है, तो इसका क्या कारण है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “यह भी उस हरिभक्त में एक बड़ी कमी है, कि उसका मन यद्यपि स्थिर हो चुका है तथा भगवान के प्रति निश्चय भी दृढ़ है, फिर भी हृदय में ऐसा अतिशय आनन्द नहीं आता कि, ‘मैं धन्य हूँ और कृतार्थ हुआ हूँ। तथा संसार के जीव (लोग) तो काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मत्सर, आशा तथा तृष्णा से परेशान होते फिरते हैं और त्रिविध तापों से रात-दिन जलते रहते हैं, किन्तु मुझे तो प्रकट पुरुषोत्तम ने करुणा करके अपने स्वरूप की पहचान करवाई है, तथा काम-क्रोधादि समस्त विकारों से मुक्त कर दिया है तथा मुझे नारद-सनकादिक जैसे सन्तों के सत्संग में रखा है, इसलिए मेरा धन्य भाग्य है।’ इस प्रकार का विचार नहीं करता और आठों पहर अतिशय आनन्दमग्न नहीं रहता, यह उसकी बड़ी कमी है।
\n“जिस प्रकार से बालक के हाथ में चिन्तामणि दे दिया हो, किन्तु उसे उसका महत्त्व प्रतीत नहीं होता और उसे उसका आनन्द नहीं मिल पाता। उसी प्रकार वह हरिभक्त यह नहीं समझ पाता कि मुझे भगवान पुरुषोत्तम मिले हैं और मेरे अन्तःकरण में मुझे आठों प्रहर कृतार्थता नहीं रहती कि, ‘मैं पूर्णकाम हुआ हूँ।’ ऐसा नहीं समझता, वह हरिभक्त में सबसे बड़ी कमी है। और जब कभी किसी हरिभक्त का दोष दिखाई दे, तब यही समझना कि, ‘यद्यपि इसका स्वभाव सत्संग में शोभास्पद नहीं है, तथापि उसे सत्संग प्राप्त हुआ है, तो वह चाहे साधारण ही क्यों न हो, परन्तु वह सत्संग में पड़ा रहा है, तो उसके पूर्वजन्म का अथवा इस जन्म का संस्कार बहुत बड़ा है, अतः उसे ऐसा सत्संग मिला है।’ ऐसा समझकर उसका भी अतिशय गुण ग्रहण करना चाहिए।” इतनी वार्ता करके श्रीजीमहाराज ‘जय सच्चिदानन्द’ कहकर अपने निवास पर पधारे।
", "hindi_footnote": "३६. आत्मा-परमात्मा के साक्षात् यथार्थ अनुभव-रूप ज्ञान तथा भगवान के स्वरूप में मन की स्थिरतारूप स्थिति।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/24.mp3" }, { "english_title": "The Flow of Twenty Pails of Water", "english_text": "On the morning of Posh sudi 7, Samvat 1876 [23 December 1819], Shriji Mahārāj arrived at the residence of the paramhansas in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white khes and had covered Himself with a thick, white cotton cloth. He had also tied a white feto around His head. He was sitting facing east on the western veranda. At that time, paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said out of compassion, “A devotee of God who observes only swadharma does not feel completely fulfilled within his heart. That feeling of fulfillment can only be attained by ātmā-realization and the knowledge of God’s greatness. Moreover, the extent of the deficiency in these two attributes determines the extent of the deficiency in his experience of fulfillment. Therefore, a devotee of God should firmly cultivate these two qualities.
\n“Moreover, the extent of the deficiency remaining in these two factors also determines the extent of the hindrances experienced during samādhi. Recently, I granted samādhi to a devotee in which she saw intense divine light. Seeing that light, she began to scream; she shouted, ‘I’m burning!’ Therefore, even those who experience samādhi require ātmā-realization. If one does not realize one’s own self to be the ātmā and instead believes one’s self to be the body, much deficiency will remain. I explained to that devotee, ‘Your self is the ātmā, not the body. You are not this Lādkibai of the Bhāt sub-caste. Rather, your self is the ātmā, which is unpierceable and uncuttable.’ I then placed her into samādhi again and told her, ‘Go to the four-petalled lotus at the site of Ganapati and behold your own self there.’
\n“When a person in samādhi enters the site of Ganapati, that person hears divine sounds and sees divine light. When he enters the higher site of Brahmā, he hears louder sounds and sees brighter light. When he enters the still higher site of Vishnu, he hears even louder sounds and sees even brighter light. In this manner, as he enters higher and higher locations, he hears increasingly louder sounds and sees increasingly brighter light. As a result of the intense divine light seen in samādhi and the loud thunderous sounds that occur, even the most resolute become timid. For example, despite being a devotee of God and despite being extremely brave, Arjun was still incapable of beholding God’s Vishwarup form. He therefore pleaded, ‘O Mahārāj! I am incapable of beholding this form of yours. Please grant me darshan of your former form.’ Similarly, in samādhi, when thundering noises like those of an entire brahmānd exploding are heard and masses of intense light like overflowing oceans are seen, even the brave lose their patience. Therefore, one should understand one’s own self to be distinct from the body.
\n“Samādhi experienced in this manner is achieved in two ways. One is controlling the prāns through prānāyām, whereby the chitt is also controlled. The other is by controlling the chitt, whereby the prāns are also controlled. When is control over the chitt achieved? It is achieved when one’s vruttis are detached from everything else and focused only on God. However, these vruttis can be focused on God only when desires for everything else are overcome and only a singular desire for the form of God remains. Thereafter, those vruttis will not be deflected from God’s form by any means whatsoever. For example, if twenty pails of water are drawn from a well and the flow of water from each pail allowed to flow in separate directions, then there would be little force in each flow. However, if the flow of all twenty pails of water are combined, then the resultant flow would become extremely powerful - like that of a river - and would not be able to be diverted by any means whatsoever. Similarly, when a person’s vruttis have become free of worldly desires, his chitt focuses only on God’s form.
\n“Conversely, when a person has desires in his chitt for the pleasures of the world, his vrutti is widely dispersed among countless types of sounds via the ears. Similarly, via the skin, the vrutti is dispersed among thousands of different types of touch sensations; the vrutti of the eyes is dispersed among thousands of different types of things to see; the vrutti of the tongue is dispersed among thousands of different types of tastes; and the vrutti of the nose is dispersed among countless types of smells. In the same manner, the vruttis of his karma-indriyas are dispersed among their respective vishays in thousands of different ways. In this way, via the ten indriyas, his antahkaran is dispersed in thousands of different ways. Only when his chitt contemplates on God, and his man generates thoughts of God, and his buddhi establishes the conviction of God, and his ahamkār harbors the consciousness, ‘I am the ātmā, and a devotee of God,’ can his desire for God be known to have become singular.
\n“Alternatively, the control of the chitt by controlling the prāns is achieved by ashtāng-yoga, which comprises of eight stages: yam, niyam, āsan, prānāyām, pratyāhār, dhyān, dhārnā and samādhi. This ashtāng-yoga is a means, and its fruit is the nirvikalp samādhi of God. When this nirvikalp samādhi is achieved, the chitt is controlled by controlling the prāns. On the other hand, if the chitt focuses on God after becoming free of worldly desires, then the prāns are controlled by control of the chitt. Therefore, just as the chitt is controlled by mastering ashtāng-yoga, similarly, the chitt can also be controlled by focusing on the form of God. A devotee whose chitt’s vrutti becomes focused on the form of God masters ashtāng-yoga without even attempting to master it. Therefore, the spiritual endeavors of ātmā-realization and the knowledge of God’s greatness that I have just described should be firmly practiced.
\n“Furthermore, one’s religious vows - which are God’s injunctions - should certainly be observed. For example, the dharma of a Brāhmin is to bathe, lead a pure life and never drink even water from a Shudra’s house. Similarly, a satsangi should never falter in observing God’s injunctions. Why? Because God will be pleased with him if he behaves accordingly.
\n“Moreover, a person should very firmly maintain both the knowledge of God’s greatness as well as the knowledge of the ātmā coupled with vairāgya. He should also feel fulfilled by realizing, ‘Now I have no deficiencies remaining.’ With this understanding, he should constantly offer bhakti to God. Having said this though, he should not get carried away in the elation of this understanding. Nor should he feel unfulfilled. If he does feel unfulfilled, then the blessings that have been showered upon him by God can be considered as not having germinated - like a seed sown in saline soil. Conversely, if he gets carried away and begins to behave waywardly, then that is like having thrown a seed into a fire, which burns it. Therefore, if one understands as I have explained, then no form of deficiency will remain whatsoever.”
\nAfter saying this, Shriji Mahārāj returned to His seat.
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "વીસ કોશના પ્રવાહનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના પોષ સુદિ ૭ સપ્તમીને દિવસ પ્રભાત સમે શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં પરમહંસની જાયગાને વિષે પધાર્યા હતા, ને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો ને ધોળો ચોફાળ ઓઢ્યો હતો ને ધોળો ફેંટો બાંધ્યો હતો ને આથમણે પરથારે ઉગમણું મુખારવિંદ કરીને વિરાજમાન હતા ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ કૃપા કરીને બોલ્યા જે, “સ્વધર્મે યુક્ત એવો જે ભગવાનનો ભક્ત તેના અંતરને વિષે તો પોતાનું યથાર્થ પૂર્ણકામપણું મનાતું નથી, અને તે પૂર્ણકામપણું તો આત્મનિષ્ઠા ને ભગવાનના માહાત્મ્યનું જ્ઞાન તેણે કરીને જ થાય છે; અને એ બેમાં જેટલી ન્યૂનતા રહે છે તેટલી પૂર્ણકામપણામાં ન્યૂનતા રહે છે. માટે એ બે વાનાં તો ભગવાનના ભક્તને દૃઢપણે સાધવાં. અને એ બેમાં જેટલી ખામી રહે તેટલી તો સમાધિમાં પણ નડે છે. અને હમણાં અમે એક હરિભક્તને સમાધિ કરાવી હતી તે તેને તેજ અતિશય દેખાણું; તે તેજને જોઈને ચીસ પાડવા માંડી ને કહ્યું જે, ‘હું બળુ છું.’ માટે સમાધિવાળાને પણ આત્મજ્ઞાનનું જરૂર કામ પડે છે; અને પોતાનું સ્વરૂપ આત્મા ન જાણે ને દેહને માને તો તેને ઘણી કાચ્યપ રહી જાય છે. અને અમે તે હરિભક્તને સમજાવ્યું જે, ‘તારું સ્વરૂપ તો આત્મા છે, દેહ નથી. ને આ લાડકીબાઈ નામ અને ભાટનો દેહ તે તું નથી અને અછેદ્ય, અભેદ્ય એવો જે આત્મા, તે તારું સ્વરૂપ છે.’ પછી અમે તેને સમાધિ કરાવીને કહ્યું જે, ‘ગણપતિને સ્થાનકે૧૧૪ ચાર પાંખડીનું કમળ છે ત્યાં જઈને તારું સ્વરૂપ જો,’ અને જ્યારે સમાધિવાળો ગણપતિને સ્થાનકે જાય છે ત્યારે ત્યાં નાદ સંભળાય છે ને પ્રકાશ દેખાય છે; અને તેથી પર બ્રહ્માના સ્થાનકને વિષે જાય છે ત્યારે તેથી નાદ પણ ઘણો સંભળાય છે ને પ્રકાશ પણ તેથી અતિશય ઘણો દેખાય છે; અને તેથી પર વિષ્ણુને સ્થાનકે જાય છે ત્યારે તેથી અતિશય નાદ સંભળાય છે ને તેથી તેજ પણ અતિશય દેખાય છે; એવી રીતે જેમ જેમ ઊંચા ઊંચા સ્થાનકને વિષે જાય છે તેમ તેમ વધુ નાદ સંભળાય છે ને વધુ વધુ પ્રકાશ દેખાય છે. અને એવી રીતે સમાધિમાં અતિશય તેજ દેખાય છે અને અતિશય નાદ થાય છે ને કડાકા અતિશય થાય છે, તે ગમે તેવો ધીરજ્યવાન હોય તો પણ કાયરપણું આવી જાય છે. જો અર્જુન ભગવાનના અંશ હતા અને મહાશૂરવીર હતા તો પણ ભગવાનનું વિશ્વરૂપ જોવાને સમર્થ થયા નહીં, માટે એમ બોલ્યા જે, ‘હે મહારાજ! આ રૂપ જોવાને હું સમર્થ નથી, માટે તમારું જેવું પ્રથમ રૂપ હતું તેવું તમારું દર્શન કરાવો.’ એવી રીતે એવા સમર્થને પણ સમાધિને વિષે જ્યારે બ્રહ્માંડ ફાટી જાય એવા કડાકા થાય છે અને જેમ સમુદ્ર મર્યાદા મેલે એવા તેજના સમૂહ દેખાય છે ત્યારે ધીરજ્ય રહેતી નથી; તે સારુ દેહ થકી પોતાનું સ્વરૂપ જુદું સમજવું જોઈએ. અને એવી જે સમાધિ થાય છે તેના બે ભેદ છે - એક તો પ્રાણાયામે કરીને પ્રાણનો નિરોધ થાય છે તે ભેળો ચિત્તનો પણ નિરોધ થાય છે અને બીજો પ્રકાર એ છે જે, ચિત્તને નિરોધે કરીને પ્રાણનો નિરોધ થાય છે. તે ચિત્તનો નિરોધ ક્યારે થાય છે? તો જ્યારે સર્વ ઠેકાણેથી વૃત્તિ તૂટીને એક ભગવાનને વિષે વૃત્તિ જોડાય. અને તે ભગવાનને વિષે વૃત્તિ ક્યારે જોડાય? તો જ્યારે સર્વ ઠેકાણેથી વાસના તૂટીને એક ભગવાનના સ્વરૂપની વાસના થાય, ત્યારે તે વૃત્તિ કોઈની હઠાવી ભગવાનના સ્વરૂપમાંથી પાછી હઠે નહીં. જેમ કોઈ કૂવો હોય ને તે ઉપર વીસ કોશ ફરતા હોય ને તેનો પ્રવાહ જુદો જુદો ચાલતો હોય ત્યારે તે પ્રવાહમાં જોર હોય નહીં અને તે વીસે કોશનો પ્રવાહ ભેળો કરીએ તો નદીના જેવો અતિશય બળવાન પ્રવાહ થાય, તે કોઈનો હઠાવ્યો પાછો હઠે નહીં; તેમ જેની વૃત્તિ નિર્વાસનિક થાય છે ત્યારે તેનું ચિત્ત છે તે ભગવાનના સ્વરૂપમાં જોડાય છે. અને જેના ચિત્તમાં સંસારના સુખની વાસના હોય તેને તો શ્રોત્ર ઇન્દ્રિય દ્વારે અનંત જાતના જે શબ્દ તેને વિષે જુદી જુદી વૃત્તિ ફેલાઈ જાય છે, તેમ જ ત્વચા ઇન્દ્રિય દ્વારે હજારો જાતના જે સ્પર્શ તેને વિષે જુદી જુદી વૃત્તિ ફેલાઈ જાય છે, તેમ જ નેત્ર ઇન્દ્રિયની વૃત્તિ તે હજારો જાતનાં જે રૂપ તેને વિષે ફેલાઈ જાય છે, તેમ જ રસના ઇન્દ્રિયની વૃત્તિ તે હજારો જાતના જે રસ તેમાં ફેલાઈ જાય છે, તેમ જ નાસિકા ઇન્દ્રિયની વૃત્તિ તે અનંત જાતના જે ગંધ તેમાં ફેલાઈ જાય છે, તેમ જ કર્મ ઇન્દ્રિયોની વૃત્તિઓ પણ પોતપોતાના વિષયને વિષે હજારો પ્રકારે ફેલાઈ જાય છે; એવી રીતે દસે ઇન્દ્રિયો દ્વારે એનું અંતઃકરણ છે તે હજારો પ્રકારે ફેલાઈ ગયું છે. તે જ્યારે ચિત્ત તે ભગવાનનું ચિંતવન કરે અને મન તે ભગવાનનો જ ઘાટ ઘડે અને બુદ્ધિ તે ભગવાનના સ્વરૂપનો જ નિશ્ચય કરે અને અહંકાર તે ‘હું આત્મા છું ને ભગવાનનો ભક્ત છું,’ એવું જ અભિમાન ધરે, ત્યારે એની એક વાસના થઈ જાણવી. અને પ્રાણે કરીને જે ચિત્તનો નિરોધ થાય છે તે તો અષ્ટાંગયોગે કરીને થાય છે. તે અષ્ટાંગયોગ તો યમ, નિયમ, આસન, પ્રાણાયામ, પ્રત્યાહાર, ધ્યાન, ધારણા અને સમાધિ એ જે આઠ અંગ તેણે યુક્ત છે. અને અષ્ટાંગયોગ તે સાધનરૂપ છે ને એનું ફળ તે ભગવાનને વિષે નિર્વિકલ્પ સમાધિ છે. તે જ્યારે એવી નિર્વિકલ્પ સમાધિ થાય છે ત્યારે પ્રાણને નિરોધે કરીને ચિત્તનો નિરોધ થાય છે. અને જો ચિત્ત નિર્વાસનિક થઈને ભગવાનને વિષે જોડાય છે તો તે ચિત્તને નિરોધે કરીને પ્રાણનો નિરોધ થાય છે. માટે જેમ અષ્ટાંગયોગ સાધવે કરીને ચિત્તનો નિરોધ થાય છે, તેમ ભગવાનના સ્વરૂપને વિષે જોડાવે કરીને ચિત્તનો નિરોધ થાય છે. માટે જે ભક્તની ચિત્તવૃત્તિ ભગવાનના સ્વરૂપને વિષે જોડાણી તેને અષ્ટાંગયોગ વગર સાધે સધાઈ રહ્યો. માટે અમે કહ્યાં જે આત્મનિષ્ઠા અને ભગવાનના માહાત્મ્યનું જ્ઞાન એ બે સાધન તે દૃઢપણે રાખવાં; અને વર્તમાનધર્મ છે તે તો ભગવાનની આજ્ઞા છે, તે જરૂર રાખવાં. જેમ બ્રાહ્મણનો ધર્મ છે જે, ના’વું-ધોવું ને પવિત્રપણે રહેવું, તે કોઈ દિવસ શૂદ્રના ઘરનું પાણી પીવે જ નહીં; તેમ સત્સંગી હોય તેને ભગવાનની આજ્ઞામાં ફેર પાડવો જ નહીં. કેમ જે, એ ભગવાનની આજ્ઞા પાળે તો તેની ઉપર ભગવાન રાજી થાય છે. અને ભગવાનનું માહાત્મ્યજ્ઞાન તથા વૈરાગ્યે સહિત આત્મજ્ઞાન એ બેની અતિશય દૃઢતા રાખવી અને પોતાને વિષે પૂર્ણકામપણું સમજવું જે, ‘હવે મારે ક્યાંઈ ન્યૂનતા રહી નથી;’ એમ સમજીને નિરંતર ભગવાનની ભક્તિ કરવી. અને તે સમજણ્યને કેફે કરીને છકી પણ જવું નહીં અને પોતાને અકૃતાર્થપણું પણ માનવું નહીં. અને જો અકૃતાર્થપણું માને તો એની ઉપર જે એવી ભગવાનની કૃપા થઈ તે જાણીએ ખારાપાટમાં બીજ વાવ્યું તે ઊગ્યું જ નહીં અને જો છકી જઈને જેમ-તેમ કરવા લાગે તો જાણીએ અગ્નિમાં બીજ નાખ્યું તે બળી ગયું. માટે અમે કહ્યું તેમ જે સમજે તેને કોઈ પ્રકારની ન્યૂનતા રહે નહીં.” એમ કહીને શ્રીજીમહારાજ પોતાના આસન ઉપર પધાર્યા.
", "gujarati_footnote": "૧૧૪. શરીરમાં રહેલાં આવાં સ્થાનોના નિરૂપણ માટે જુઓ પરથારો, ટીપણી-૧૪.
", "hindi_title": "बीस मोट का प्रवाह; चित्तवृत्ति का निरोध", "hindi_text": "संवत् १८७६ में पौष शुक्ला सप्तमी (२३ दिसम्बर, १८१९) को प्रातः काल श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में परमहंसों के स्थान पर पधारे। उन्होंने सफ़ेद धोती धारण की थी। श्वेत शाल ओढ़ी थी, सफ़ेद फेंटा बाँधा था और वे पश्चिमी द्वार के बरामदे में पूर्वाभिमुख होकर विराजमान थे। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में परमहंस तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nश्रीजीमहाराज कृपा करके बोले, “भगवान का भक्त स्वधर्म से युक्त होने पर भी वह अपने हृदय में यथार्थ पूर्णकामता नहीं समझता। पूर्णकामता तो आत्मनिष्ठा एवं भगवान के माहात्म्य के ज्ञान से ही उत्पन्न होती है। इन दोनों में जितनी न्यूनता रहती है, उतनी ही न्यूनता पूर्णकामता में भी रहती हैं। अतः भगवान के भक्त को इन दोनों साधनों को दृढ़तापूर्वक सिद्ध कर लेना चाहिए। इन दोनों में जितनी कमी रहती है, वह समाधि में भी उतनी ही बाधक बन जाती है।
\n“हाल में ही हमने एक हरिभक्त (स्त्री) को समाधिस्थ किया था। उस स्थिति में उसे अतिशय तेज दिखाई दिया। उसे देखकर वह चीखने लगी और बोली कि, ‘मैं जल रही हूँ।’ अतः समाधिवाले को भी आत्मज्ञान की आवश्यकता अनिवार्यरूप से रहती है। यदि वह अपने स्वरूप को आत्मा न समझकर ‘देह’ ही मानता है, तो उसमें बहुत कचाई अपूर्णता रह जाती है। हमने तो उस हरिभक्त को समझाया कि, ‘तुम्हारा स्वरूप देह नहीं, बल्कि आत्मा है। तथा “लाडकीबाई” नाम एवं भाट जाति की देह तुम्हारा वास्तविक रूप नहीं है। अछेद्य तथा अभेद्य आत्मा ही तुम्हारा स्वरूप है।’ बाद में हमने उसे समाधि कराकर बताया कि, ‘गणपति के स्थान में चार पंखुड़ीवाले कमल के पास जाकर तुम अपने स्वरूप को देखो। और जब समाधिवाला गणपति के स्थान में जाता है, तब उसे वहाँ नाद सुनायी पड़ता है और प्रकाश दिखाई देता है। फिर उससे परे ब्रह्मा के स्थान में जाने पर और भी अधिक नाद सुनायी पड़ता है तथा अधिक प्रकाश भी दिखाई पड़ता है। फिर उससे परे विष्णु के स्थान में जाता है, तब उसे उससे भी अधिक नाद और तेज क्रमशः सुनायी और दिखाई पड़ते हैं।३७
\n“इस प्रकार ज्यों-ज्यों वह ऊर्ध्वगति करता है, त्यों-त्यों उसे तीव्र नाद सुनाई पड़ता है और अधिकाधिक प्रकाश दिखाई पड़ता है। इस तरह समाधि में अतिशय तेज दिखायी पड़ता है, तथा अत्यधिक नाद सुनाई पड़ने लगता है और बहुत अधिक कड़ाके होते हैं, ऐसे समय में चाहे कितना ही अधिक धैर्यवान हो, फिर भी उसमें कायरता आ जाती है। यद्यपि अर्जुन भगवान के अंश थे तथा महाशूरवीर भी थे, फिर भी वे भगवान के विश्वरूप को देखने में समर्थ नहीं हुए। वे बोले कि, ‘हे भगवन्! मैं इस रूप को देखने में समर्थ नहीं हूँ। इसलिए, आप अपने पूर्व-रूप के दर्शन कराइए।’ इस प्रकार समाधि में जब ऐसे समर्थ व्यक्ति को भी ब्रह्मांड फट जाने के समान कड़ाके सुनाई पड़ते हैं और जिस प्रकार समुद्र के अमर्यादित होने पर प्रचंड जलप्रवाह को देखकर डर लगता है, उसी तरह प्रचंड तेज के समूह को भी देखकर धैर्य नहीं रहता। इसलिए अपने स्वरूप को देह से भिन्न समझना चाहिए। इस तरह जो समाधि होती है, उसके दो प्रकार होते हैं। पहला प्रकार वह है कि प्राणायाम करने से प्राण का निरोध होता है और उसके साथ-साथ चित्त का भी निरोध हो जाता है। दूसरा प्रकार यह कि चित्त के निरोध से प्राण का निरोध हो जाता है। चित्त का निरोध तब होता है, जब सब स्थानों से वृत्ति हटकर जब भगवान में जुड़ जाए। और यह वृत्ति भगवान में तभी जुड़ पाती है, जब सभी स्थानों से वासना मिटकर एक भगवान के स्वरूप की ही वासना हो जाए। ऐसा होने पर चित्त की वृत्ति को कोई हटाने का प्रयत्न करे, फिर भी वह भगवान से नहीं हट सकती।
\n“जिस तरह किसी कुएँ पर बीस मोट (चरसा) चलते हों और प्रत्येक का प्रवाह भिन्न-भिन्न दिशा में जाता हो, तो उन प्रवाहों में शक्ति नहीं रहती, परन्तु यदि इन बीस मोटों के प्रवाह को मिला दिया जाए, तो उसमें नदी के समान इतना तीव्र प्रवाह होता है कि वह किसी के हटाने पर भी नहीं हटता। उसी प्रकार, जिसकी वृत्ति निर्वासनिक होती है, उसका चित्त भगवान के स्वरूप में लग जाता है। परन्तु जिसके चित्त में संसार के सुखों की वासना हो, उसकी वृत्ति श्रोत्र-इन्द्रिय द्वारा अनन्त प्रकार के शब्दों में अलग-अलग होकर बिखर जाती है। उसी प्रकार, त्वचा-इन्द्रिय द्वारा हज़ारों प्रकार के स्पर्शों में अलग-अलग होकर वह फैल जाती है। इसी तरह नेत्रेन्द्रिय की वृत्ति हजारों प्रकार के रूपों में, रसनेन्द्रिय की वृत्ति हजारों प्रकार के रसों में, नासिका (घ्राण) इन्द्रिय की वृत्ति हजारों प्रकार की गंधों में फैल जाती है। इस तरह कर्म इन्द्रियों की वृत्तियाँ भी अपने-अपने विषयों में हजारों प्रकार से फैल जाती हैं। वैसे दसों इन्द्रियों के द्वारा उसका अन्तःकरण हज़ारों प्रकार की वृत्तियों में बिखर जाता है। जैसे कि चित्त जब भगवान का ही चिन्तन करे, मन भगवान का ही संकल्प करे, बुद्धि भगवान के स्वरूप का ही निश्चय करे और अहंकार ‘मैं आत्मा हूँ तथा भगवान का भक्त हूँ,’ ऐसा अभिमान करे, तब उसकी ‘एक’ ही वासना हुई समझें।
\n“और प्राण से चित्त का निरोध अष्टांगयोग द्वारा होता है। अष्टांगयोग यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, ध्यान, धारणा और समाधि इन आठ अंगों से युक्त होता है। ऐसा अष्टांगयोग साधनरूप है तथा उसकी फलश्रुति है भगवान के स्वरूप में निर्विकल्प समाधि! जब ऐसी निर्विकल्प समाधि होती है, तब प्राण के निरोध से चित्त का निरोध होता है। और यदि चित्त निर्वासनिक होकर भगवान में लग जाता है, तब उस चित्त के निरोध से प्राण का निरोध होता है। अतः जिस प्रकार अष्टांगयोग की सिद्धि से चित्त का निरोध होता है, वैसे ही भगवान के स्वरूप में जुड़ जाने से चित्त का निरोध होता है। इसलिए जिस भक्त की चित्तवृत्ति भगवान के स्वरूप में जुड़ जाती है, उसे अष्टांगयोग की सिद्धि, बिना साधना के ही सिद्ध हो जाती है। अतः हमने आत्मनिष्ठा तथा भगवान के माहात्म्यज्ञानरूपी जो दो साधन बताए हैं, उनमें दृढ़ता रखें; और धर्म-मर्यादा अर्थात् भगवान की आज्ञा का पालन अवश्य करें। जिस प्रकार नहाना-धोना और पवित्रतापूर्वक रहना आदि ब्राह्मण का धर्म है, वह कभी शूद्र के घर का पानी भी नहीं पीता इसे वह अपना धर्म समझता है। उसी तरह सत्संगी को भगवान की आज्ञा के पालन में कभी न्यूनता नहीं बरतनी चाहिए। क्योंकि जो आज्ञा का पालन करता है, उस पर भगवान प्रसन्न हो जाते हैं। तथा भगवान का माहात्म्य-ज्ञान तथा वैराग्यसहित आत्मज्ञान - दोनों गुणों में अतिशय दृढ़ता रखें एवं स्वयं को पूर्णकाम हुए समझें कि, ‘अब मुझ में कोई कमी नहीं है।’ इस प्रकार समझकर निरन्तर भगवान की भक्ति करनी चाहिए। तथा ऐसी समझ के मद से कभी उन्मत्त भी नहीं होना और स्वयं को अकृतार्थ भी नहीं मानना चाहिए। यदि वह स्वयं को अकृतार्थ मानेगा तो समझ लें कि उसके ऊपर भगवान की कृपा तो हुई, किन्तु क्षारभूमि में बोया गया बीज उगा ही नहीं, तथा उन्मत्त होने पर जैसा तैसा बरतने लगा तो यह समझना कि अग्नि में डाला गया बीज जैसे जल गया! अतः हमने जिस प्रकार बताया उसी प्रकार जो समझाता है, उसमें किसी प्रकार की न्यूनता नहीं रहती।” ऐसा कहकर श्रीजीमहाराज अपने निवास पर पधारे।
", "hindi_footnote": "३७. गणपति तथा विष्णु आदि के स्थान सम्बंधी जानकारी: आधार आदि छः चक्र तथा सातवें ब्रह्मरंध्र का वर्णन, योगशिखोपनिषद् के संदर्भानुसार (१/१६८-१७५) दिया गया है।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/25.mp3" }, { "english_title": "A Genuine Amorous Devotee; TheNirgunState", "english_text": "On the afternoon of Posh sudi 11, Samvat 1876 [27 December 1819], Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the veranda outside the east-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He had tied a white pāgh around His head. He was wearing a white khes and had covered Himself with a thick, white cotton cloth. Two large guldāvadi flowers had been placed upon His ears, and a tassel of flowers had been inserted in His pāgh. At that time, while some paramhansas were singing devotional songs to the accompaniment of a tāl and pakhwāj, other paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him in an assembly.
\nShriji Mahārāj then said, “Now please stop singing and listen as I sing a devotional song in the form of a discourse.”
\nThe paramhansas said in return, “Very well, Mahārāj. Please do.”
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “If, while singing amorous devotional songs, a person is attracted only by God’s form, then that is fine. But, being attracted to anything except God’s form constitutes a major deficiency. Why? Because just as that devotee develops affection for and is attracted by sounds related to God, he also develops affection for and is attracted by worldly songs, musical instruments, talks related to women, etc. Such a devotee should be known to lack wisdom. Thus, a person who is attracted to an equal extent by the words of God and His Sant and by worldly speech should forsake such foolishness. Having forsaken such foolishness, he should experience happiness through sounds and speech related only to God. Such a person is a genuine amorous devotee.
\n“Furthermore, just as that devotee wishes for sounds related only to God, he desires the touch only of God. When he realizes other types of touch to be like touching a black cobra or a blazing fire, then he is a genuine amorous devotee. Similarly, if a person experiences profound bliss on seeing God, realizing everything else to be like a pile of filth or a decomposed dog, then he is a genuine amorous devotee. Similarly, if a person experiences profound bliss on tasting the prasād of God, not enjoying the various other types of tastes, then he is a genuine amorous devotee. Furthermore, such a devotee experiences profound bliss on smelling tulsi, garlands of flowers, sandalwood paste, the many varieties of fragrant perfumes, etc., that have been offered to God. He is not pleased on smelling the perfume, sandalwood paste, or garlands of flowers worn by materialistic people. In this manner, a person who has intense love for God-related vishays and an intense aversion for worldly vishays is a genuine amorous devotee.
\n“On the other hand, a person who becomes an amorous devotee and yet derives the same pleasure from other types of sights, sounds, smells, tastes and touch as he does from God-related vishays is a false amorous devotee. Why? Because he experiences the same type of joy from vishays as he does from God. Therefore, such amorousness and mode of worship should be forsaken. Why? Because it is not God who is at fault; it is the amorous devotee’s attitude that is at fault; i.e., he has believed God to be exactly like other objects. As a result, his bhakti and amorousness are flawed.
\n“Now, just as I have described discretion in indulging in the five types of vishays for the sthul body in the waking state, similarly, subtle vishays exist for the sukshma body in the dream state. A devotee may experience happiness from God-related sights, sounds, smells, tastes and touch on seeing the form of God in his dream, but if he also derives exactly the same pleasure on seeing other vishays in his dream, then that devotee’s amorousness is false. If, on the other hand, a person in his dream experiences happiness only by association with God and feels an aversion for other vishays as if they were vomited food, then he can be said to be a genuine amorous devotee. If he does not experience this, then although the form of God seen in his dream is true, that devotee’s understanding is flawed. Why? Because he has equal love for God and for other vishays. Thus, true understanding is to remain attracted only towards the form of God and not towards other vishays.
\n“In this way, when only thoughts of God remain while contemplating, a state of void is attained wherein, with the exception of the form of God, that devotee does not perceive the body or the brahmānd at all. Thereafter, while seeing the form of God within that void, divine light is generated, and the form of God is seen within that light. So, affection towards only the form of God in this manner is called faithful bhakti.”
\nIn conclusion, Shriji Mahārāj added, “When you sing amorous devotional songs, I also close My eyes and think about just this. These thoughts of Mine may be simple, but nothing is able to persist in those thoughts except God. In fact, so powerful are My thoughts that if any vishay were to come in the way of the amorous love that I have for God’s form, it would be decapitated. Just as you sing devotional songs, I have also sung a devotional song in the form of this discourse, which I have shared with all of you today.”
\nIn this way, using Himself as an example, Shriji Mahārāj delivered this discourse for the benefit of His devotees.
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "સાચા રસિક ભક્તનું, નિર્ગુણભાવનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના પોષ સુદિ ૧૧ એકાદશીને દિવસ બપોરને સમે શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં ઉગમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા ને માથે ધોળી પાઘ બાંધી હતી તથા ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો તથા ધોળો ચોફાળ ઓઢ્યો હતો તથા બે કાનને ઉપર ગુલદાવદીનાં મોટાં મોટાં બે પુષ્પ ખોસ્યાં હતાં તથા પુષ્પનો તોરો પાઘને વિષે ખોસ્યો હતો ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી ને પરમહંસ તાલપખાજ લઈને કીર્તન ગાતા હતા.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “હવે કીર્તન બોલવાં રાખો ને અમે આ એક વાતરૂપ કીર્તન બોલીએ તે સાંભળો.” પછી પરમહંસે કહ્યું જે, “હે મહારાજ! બહુ સારું, તમે વાત કરો.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ભગવાનનાં રસિક કીર્તન ગાતાં ગાતાં જો એક ભગવાનના સ્વરૂપમાં જ રસ જણાય તો ઠીક છે અને જો ભગવાનના સ્વરૂપ વિના બીજે ઠેકાણે રસ જણાય તો તો એમાં મોટી ખોટ્ય૧૧૫ છે; કેમ જે, એ ભક્તને જેમ ભગવાનના શબ્દમાં હેત થાય છે ને તે શબ્દમાં રસ જણાય છે તેમ જ ગીત-વાદિત્રના શબ્દમાં અથવા સ્ત્રીઆદિકના શબ્દમાં રસ જણાય છે ને હેત થાય છે. માટે એ ભક્તને અવિવેકી જાણવો. અને ભગવાન અથવા ભગવાનના સંત તેનાં જે વચન તેને વિષે જેવો રસ જણાય છે તેવો જ બીજા વિષયના શબ્દમાં રસ જણાય છે એવી જે એ મૂર્ખતા તેનો ત્યાગ કરવો, અને એવી મૂર્ખતાનો ત્યાગ કરીને એક ભગવાનને શબ્દે કરીને જ સુખ માનવું. અને એવી જાતનો જે રસિક ભક્ત છે તે ખરો છે. અને જેમ શબ્દ તેમ જ સ્પર્શ પણ એક ભગવાનનો જ ઇચ્છે અને અન્ય સ્પર્શને તો કાળો નાગ તથા બળતો અગ્નિ તે જેવો જાણે ત્યારે તે રસિક ભક્ત સાચો. તેમ જ રૂપ પણ ભગવાનનું જોઈને પરમ આનંદ પામે ને બીજા રૂપને તો જેવો નરકનો ઢગલો તથા સડેલ કૂતરું તેવું જાણે એ રસિક ભક્ત સાચો. તેમ જ રસ પણ ભગવાનના મહાપ્રસાદનો હોય તેણે કરીને પરમ આનંદ પામે પણ બીજા જે નાના પ્રકારના રસ તેને સ્વાદે કરીને આનંદને ન પામે તે રસિક ભક્ત સાચો. તેમ જ ભગવાનને ચડ્યાં એવાં જે તુલસી, પુષ્પના હાર તથા નાના પ્રકારની સુગંધીએ યુક્ત એવાં અત્તર-ચંદનાદિક તેની સુગંધીને ગ્રહણ કરીને પરમ આનંદ પામે, પણ કોઈ અન્ય વિષયી જીવે દેહે અત્તર-ચંદનાદિક ચરચ્યાં હોય અથવા પુષ્પના હાર પહેર્યા હોય તેના સુગંધને પામીને રાજી ન જ થાય. એવી રીતે પંચવિષય ભગવાન સંબંધી હોય તેને વિષે અતિશય પ્રીતિવાન થાય અને જગત સંબંધી જે પંચવિષય તેને વિષે અતિશય અભાવે યુક્ત વર્તે તે રસિક ભક્ત સાચો છે. અને રસિક ભક્ત થઈને જેમ ભગવાન સંબંધી વિષયને યોગે કરીને આનંદ પામે છે તેમ જ અન્ય સંબંધી જે શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ તેને યોગે કરીને આનંદ પામે છે તો એ ખોટો રસિક ભક્ત છે; કેમ જે, જેમ ભગવાનને વિષે આનંદને પામ્યો તેમ જ વિષયને વિષે પણ આનંદ પામ્યો. માટે એવા રસિકપણાને અને ઉપાસનાને ખોટી કરી નાંખવી; કાં જે, ભગવાન તો કાંઈ ખોટા નથી પણ એનો ભાવ ખોટો છે. અને જેવા અન્ય પદાર્થને જાણ્યા તેવા જ ભગવાનને પણ જાણ્યા, માટે એની ભક્તિ અને એનું રસિકપણું તે ખોટું કહ્યું. હવે જેમ સ્થૂળ દેહ અને જાગ્રત અવસ્થામાં પંચવિષયનો વિવેક કહ્યો તેમ જ સૂક્ષ્મ દેહ અને સ્વપ્ન અવસ્થા તેને વિષે સૂક્ષ્મ પંચવિષય છે. તે સ્વપ્નમાં જ્યારે ભગવાનની મૂર્તિને દેખીને તે ભગવાન સંબંધી શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધે કરીને જેવો આનંદ પમાય તેવો ને તેવો જ જો અન્ય પંચવિષયને દેખીને સ્વપ્નમાં આનંદ પમાય તો તે ભક્તનું રસિકપણું ખોટું છે. અને સ્વપ્નમાં કેવળ ભગવાનને સંબંધે કરીને આનંદ પામતો હોય અને અન્ય વિષયને વિષે ઊલટા અન્નની પેઠે અભાવ રહેતો હોય તો એ રસિક ભક્ત સાચો છે. અને એમ ન જાણતો હોય તો જે ભગવાન સ્વપ્નમાં દેખાયા તે તો સાચા છે પણ એ ભક્તને તો જેવો ભગવાનમાં પ્રેમ તેવો અન્ય વિષયમાં પ્રેમ છે માટે એની સમજણ ખોટી છે. અને એક ભગવાનના સ્વરૂપમાં લોભાઈ રહે ને બીજા વિષયમાં ન લોભાય તે સમજણ સાચી છે. અને જ્યારે કેવળ ભગવાનનું જ ચિંતવન રહે છે ત્યારે ચિંતવન કરતાં કરતાં શૂન્યભાવને પામી જાય છે ત્યારે એ ભક્તને ભગવાનની મૂર્તિ વિના પિંડ-બ્રહ્માંડ કાંઈ ભાસતું નથી. પછી એવા શૂન્યને વિષે ભગવાનની મૂર્તિને જોતાં જોતાં પ્રકાશ થઈ આવે છે અને તે પ્રકાશમાં ભગવાનની મૂર્તિ દેખાય છે. માટે એવી રીતે કેવળ ભગવાનના સ્વરૂપમાં પ્રીતિ હોય એ પતિવ્રતાની ભક્તિ છે. અને અમે પણ જ્યારે તમે રસિક કીર્તન ગાવો છો ત્યારે આંખ્યો મીંચીને વિચારીએ છીએ તે આવો જ વિચાર કરીએ છીએ. અને અમારો વિચાર થોડો જ છે પણ ભગવાન વિના તે વિચારમાં બીજું કાંઈ ટકી શકતું નથી. અને ભગવાનના સ્વરૂપમાં જ રસિક પ્રીતિ છે તેમાં જો કોઈ વિષય આડો આવે તો તેનું માથું ઊડી જાય એવો અમારો બળવાન વિચાર છે. અને તમે જેમ કીર્તન જોડી રાખો છો તેમ અમે પણ આ વાત કરી એટલું એ કીર્તન જોડી રાખ્યું છે તે તમારી આગળ કહ્યું.” એમ શ્રીજીમહારાજે પોતાનું મિષ લઈને પોતાના ભક્તને અર્થે વાત કરી દેખાડી.
", "gujarati_footnote": "૧૧૫. પોતાના કલ્યાણમાંથી પડવારૂપ.
", "hindi_title": "रसिक भक्त; निर्गुणभाव", "hindi_text": "संवत् १८७६ में पौष शुक्ला एकादशी (२७ दिसम्बर, १८१९) को दोपहर के समय श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पूर्वी द्वार के कक्षों के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने सिर पर सफ़ेद पाग बाँधी थी, सफ़ेद धोती धारण की थी, सफ़ेद शाल ओढ़ी थी, दोनों कानों पर गुलदावदी के बड़े-बड़े दो पुष्प खोंसे थे और पाग में पुष्पों का तुर्रा लगाया था। उनके मुखारविन्द के समक्ष स्थान-स्थान के परमहंस तथा हरिभक्त बैठे थे। कुछ परमहंस पखावज लेकर कीर्तन कर रहे थे।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “अब कीर्तन बन्द करिये और हम ज्ञान वार्तारूपी जो कीर्तन करते हैं उसे सुनिये।”
\nपरमहंसों ने कहा, “महाराज! बहुत अच्छा, आप बात करिये।”
\nतत्पश्चात् श्रीजीमहाराज बोले कि, “भगवान का रसिक कीर्तन गाते हुए यदि एकमात्र भगवान के स्वरूप में ही रस का अनुभव करें तो ठीक है। किन्तु यदि भगवान के स्वरूप को छोड़कर किसी दूसरे स्थान पर (स्त्री आदि विषयों में) रस का अनुभव करें तो उसमें बड़ा दोष३८ है।
\n“क्योंकि, ऐसे भक्त को जिस प्रकार भगवान के शब्द के प्रति प्रेम होता है और उनके ही शब्दों में रस मालूम पड़ता है, वैसा ही रस सांसारिक गीतों और वाद्यतंत्रों के स्वर में अथवा स्त्री आदि के शब्दों में मालूम होने लगता है और उन्हीं से लगाव हो जाता है। ऐसे भक्त को अविवेकी समझना। भगवान अथवा उनके सन्त के वचनों में जैसा रसानुभव होता है वैसी ही समान रसानुभूति यदि उस भक्त को अन्य सांसारिक शब्दों में होती हो, तो ऐसी मूर्खता का परित्याग कर देना चाहिए। ऐसी मूर्खता को छोड़कर एकमात्र भगवान के शब्द में ही आनन्द मानना चाहिए। और ऐसा जो रसिक भक्त है, वही सच्चा भक्त है। वह शब्द तथा स्पर्श भी एकमात्र भगवान का ही हो ऐसी इच्छा रखे और अन्य स्पर्श को काले साँप तथा जलती अग्नि के समान समझे, तभी जानना कि यह रसिक भक्त पक्का है!
\n“इसके अतिरिक्त भगवान के रूप को देखकर जो भक्त आनन्दित होता है, उनके अलावा अन्य सभी रूप, उसे सड़े हुए कुत्ते के समान या नरक के ढ़ेर के समान लगे, वही पक्का रसिक भक्त है। उसी प्रकार भगवान के महाप्रसाद से ही जो परम आनन्द प्राप्त करे, परन्तु संसार के नाना प्रकार के अन्य रसों से आनन्दित न हो वही रसिक भक्त सच्चा! और भगवान को समर्पित तुलसी, पुष्पहार तथा नाना प्रकार की सुगंधवाले इत्र और चन्दन आदि सुगंध को ग्रहण करके जो भक्त परम आनंदित हो, परन्तु किसी अन्य विषयी जन ने अपने शरीर पर लगाए इत्र-चन्दन तथा उसके पहने हुए पुष्पहारों की सुगन्ध से जो भक्त प्रसन्न न हो, तो समझिए कि वह रसिक भक्त सच्चा है। इस प्रकार भगवान सम्बंधी पंचविषयों में अतिशय प्रीति करनेवाला तथा जगत सम्बंधी पाँच विषयों में अत्यन्त अनासक्त रहनेवाला ही सच्चा रसिक भक्त है।
\n“और रसिक भक्त होकर वह जैसे भगवान सम्बंधी विषय के योग से आनंद पाता है, उसी प्रकार जगत सम्बंधी अन्य शब्द, स्पर्श, रूप, रस एवं गन्ध के भोग से आनन्दित होता है, तो वह झूठा रसिक भक्त है। क्योंकि जिस प्रकार वह भगवत्सम्बंधी विषय में आनन्दित हुआ, ठीक उसी प्रकार जगत्सम्बंधी विषयों में भी वह प्रसन्न हुआ! इसलिए, ऐसी झूठी रसिकता को और ऐसी उपासना को मिथ्या कर डालना चाहिए, क्योंकि भगवान का स्वरूप तो सत्य है, किन्तु ऐसे भक्त का भाव झूठा है, वजह यह है कि उसने जिस तरह अन्य पदार्थों को समझा, उसी प्रकार भगवान को भी मान लिया, इसलिए उसकी भक्ति तथा रसिकता मिथ्या कही गई।
\n“इस तरह जैसे स्थूल देह तथा जाग्रत अवस्था में पंचविषयों का विवेक बताया, वैसे ही अब सूक्ष्म देह और स्वप्नावस्था में सूक्ष्म पंचविषयों का भोग रहता है। उसके विषय में बताते हैं - जिसे स्वप्न में जब भगवान की मूर्ति को देखकर भगवान सम्बंधी शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गन्ध द्वारा जैसा आनन्द प्राप्त होता है, वैसा ही सुख यदि स्वप्न में अन्य पंचविषयों को देखकर मिलने लगता है, तो उस भक्त की रसिकता झूठी है। और स्वप्न में केवल भगवान के सम्बंध से ही जो भक्त आनन्द पाता हो और अन्य विषयों का तो वमन किए गए अन्न की तरह जिसे अभाव रहता हो, तो वह रसिक भक्त सच्चा है।
\n“यदि ऐसी समझ न हो तो समझना कि उसे जो भगवान स्वप्न में दिखायी पड़े, वे स्वरूपतः सच्चे हैं, परन्तु उस भक्त को भगवान के प्रति जैसा प्रेम हो, वैसा ही प्रेम अन्य विषयों में भी है। अतः उसकी समझ मिथ्या है। और जो भक्त एकमात्र भगवान के स्वरूप में ही लुब्ध बनकर रहे और अन्य विषयों में आसक्त न हो, ऐसी समझ सच्ची है। और जब भक्त को केवल भगवान का ही चिन्तन रहता है, तब ऐसा चिन्तन करते-करते वह शून्य-भाव (अवस्था) को प्राप्त हो जाता है, तब उस भक्त को भगवान की मूर्ति के सिवा पिंड एवं ब्रह्मांड आदि कुछ भी नहीं दिखाई पड़ता। फिर ऐसे शून्य में भगवान की मूर्ति को देखने के प्रयास में प्रकाश दिखाई देता है, फिर उस प्रकाश में भगवान की मूर्ति दृश्यमान होती है।
\n“इसलिए, जिसे केवल भगवान के स्वरूप में ही प्रीति रहती हो वही पतिव्रता की भक्ति है। जब भी आप लोग रसिक भजन-कीर्तन गाते हैं, तब हम भी आँखें मूंदकर यही चिन्तन करते हैं। चाहे भले ही हमारा विचार थोड़ा ही है, किन्तु उन विचारों की धारा में भगवान के सिवा अन्य कुछ भी टिक नहीं सकता। भगवान के स्वरूप में रही हमारी रसमय प्रीति में यदि कोई विषय रुकावट डालने के लिए उपस्थित हो जाए, तो उस विषय का विनाश निश्चित ही है, ऐसा हमारा बलवान् विचार है। जिस प्रकार आप लोग भजन की रचना करते हैं, उसी प्रकार हमने भी आज जो बात कही, उसी का वार्तारूपी कीर्तन संजोकर रखा है और उसी का वर्णन आपके सामने किया है।” इस प्रकार श्रीजीमहाराज ने स्वयं को निमित्त बनाकर अपने भक्तों के लिए इस बात को विस्तार से समझाया।
", "hindi_footnote": "३८. राधा, लक्ष्मी आदि भगवान के स्त्री भक्तों के स्वरूप का वर्णन करनेवाले कीर्तन रसिक कीर्तन हैं। ऐसे कीर्तन गानेवाले का लक्ष्य बदल जाने से उसे कल्याण मार्ग से पतन होने का दोष लग जाता है, यही भावार्थ समझना।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/26.mp3" }, { "english_title": "The Understanding by which God Eternally Resides within One", "english_text": "Before sunrise on Posh sudi 12, Samvat 1876 [28 December 1819], Shriji Mahārāj arrived at the residential hall of the paramhansas in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. There, He sat on a platform facing west. He had tied a white feto around His head. He had also covered Himself with a thick, white cotton cloth and was wearing a khes. At that time, an assembly of paramhansas had gathered before Him.
\nAfter a few minutes of contemplation, Shriji Mahārāj said, “Everyone wishes to worship God, but their understanding differs. But God fully resides in the heart of a person who possesses the following understanding: ‘The earth remains stable and trembles; the stars remain steady in the sky; the rains fall; the sun rises and sets; the moon appears and disappears, waxes and wanes; the vast oceans remain constrained within their boundaries; a drop of liquid develops into a human possessing hands, feet, a nose, ears and the rest of the ten indriyas; the clouds, through which lightning strikes, float unsupported in the sky - these and a countless variety of other wonders are due only to the form of God that I have attained.’ With this understanding, he has the conviction that no one except the incarnate form of God is the cause of these wonders. He realizes, ‘The countless wonders which have occurred in the past, those which are currently taking place, and those which will occur in the future are all only due to the manifest form of God that I have attained.’
\n“Moreover, he also has the following understanding: ‘Even if someone were to throw dust on me, or were to humiliate me in any way, or were to seat me on a donkey after cutting off my nose and ears; or even if someone were to honor me by seating me on an elephant - all these situations would be equal for me.’ Such a devotee views a beautiful young woman, an unattractive woman and an old woman with equality; he treats a heap of gold and a pile of stones with equality; he also possesses countless noble virtues such as gnān, bhakti, vairāgya, etc. God eternally resides in the heart of such a devotee.
\n“Consequently, by the grace of God, that devotee attains countless types of powers and liberates countless beings. Despite these powers, though, he tolerates the praises and insults of other people. This itself is also a great feat, because to tolerate despite being so powerful is not easy for others to achieve. Therefore, one who tolerates in this manner should be considered to be extremely great.
\n“The powers of such a person are such that since it is God who sees through his eyes, he empowers the eyes of all of the beings in the brahmānd; and since it is God who walks through his legs, he is also capable of endowing the strength to walk to the legs of all of the beings in the brahmānd. Thus, since it is God who resides in all of the indriyas of such a Sant, that Sant is able to empower the indriyas of all beings in the brahmānd. Therefore, such a Sant is the sustainer of the world. His greatness lies in the fact that he tolerates the insults delivered even by insignificant people. Only those who are forgiving in this manner should be considered to be extremely great.
\n“On the other hand, those who threaten and frighten those meeker than themselves and believe, ‘I have become great,’ are not truly great. In fact, those people in this world who frighten others by showing yogic powers should not be considered to be devotees of God; rather, they are beings lost in māyā and suitable only for Yampuri. Their greatness is limited to the worldly realm. For example, in society, a person with one horse is considered to be greater than someone with no horses at all; whereas a person with five horses is considered to be greater than someone with only one horse. In this way, the wealthier a person is, the greater he is considered to be in society. However, such a person is not great in the spiritual realm.”
\nContinuing, Shriji Mahārāj said, “Householders and renunciants who believe, ‘This woman is very beautiful; these clothes are extremely fashionable; this house is very nice; this gourd is very nice and this utensil is very nice’ are all petty-minded. Then you may ask whether such people will attain liberation or not. Well, in this Satsang fellowship, even the wretched attain liberation. However, the former persons never develop the virtues of a sādhu or the noble virtues of the Sant previously described. Why? Because they have not become suitable for such nobility.”
\nAfter delivering this discourse, Shriji Mahārāj bid ‘Jai Sachchidānand’ to all and returned to His residence in Dādā Khāchar’s darbār.
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "ભગવાન અખંડ નિવાસ કરી રહે તેવી સમજણનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના પોષ સુદિ ૧૨ દ્વાદશીને દિવસ શ્રીજીમહારાજ દિવસ ઊગ્યા પહેલાં શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં પરમહંસની જાયગાને વિષે પધાર્યા હતા ને માથે ધોળો ફેંટો બાંધ્યો હતો તથા ધોળો ચોફાળ ઓઢ્યો હતો તથા ખેસ પહેર્યો હતો ને ઓટા ઉપર આથમણું મુખારવિંદ રાખીને વિરાજમાન હતા ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ અર્ધ ઘડી સુધી તો પોતાની નાસિકાના અગ્ર સામું જોઈ રહ્યા ને પછી બોલ્યા જે, “પરમેશ્વરને ભજવાની તો સર્વને ઇચ્છા છે પણ સમજણમાં ફેર રહે છે, માટે જેની આવી સમજણ હોય તેના હૃદયમાં ભગવાન સર્વ પ્રકારે નિવાસ કરીને રહે છે. તેની વિગત જે, જે એમ સમજતો હોય જે, ‘આ પૃથ્વી જેની રાખી સ્થિર રહી છે ને ડોલાવી ડોલે છે તથા આ તારામંડળ જેનું રાખ્યું અધર રહ્યું છે તથા જેના વરસાવ્યા મેઘ વર્ષે છે તથા જેની આજ્ઞાએ કરીને સૂર્ય-ચંદ્ર ઉદય-અસ્તપણાને પામે છે તથા ચંદ્રમાની કળા વધે-ઘટે છે તથા પાળ વિનાનો સમુદ્ર જેની મર્યાદામાં રહે છે તથા જળના બિંદુમાંથી મનુષ્ય ઉત્પન્ન થાય છે અને તેને હાથ, પગ, નાક, કાન એ આદિક દસ ઇન્દ્રિયો થઈ આવે છે તથા આકાશને વિષે અધર જળ રાખી મૂક્યું છે અને તેમાં ગાજવીજ થાય છે, એવાં અનંત આશ્ચર્ય છે તે સર્વે મને મળ્યા એવા જે ભગવાન તેનાં કર્યાં થાય છે,’ એમ સમજે, પણ પ્રગટ પ્રમાણ જે ભગવાન તે વિના બીજો કોઈ એ આશ્ચર્યનો કરનારો છે એમ માને નહીં. અને ‘પૂર્વે જે જે અનંત પ્રકારનાં આશ્ચર્ય થઈ ગયાં છે તથા હમણાં જે થાય છે તથા આગળ થશે તે સર્વે મને મળ્યા એવા પ્રત્યક્ષ ભગવાન તે વતે જ થાય છે’ એમ સમજે. અને વળી પોતે એમ જ સમજતો હોય જે, ‘ચાયે કોઈ મારી ઉપર ધૂડ નાંખો, ચાયે કોઈ ગમે તેવું અપમાન કરો, ચાયે કોઈ હાથીએ બેસાડો, ચાયે કોઈ નાક, કાન કાપીને ગધેડે બેસાડો, તેમાં મારે સમભાવ છે;’ તથા જેને રૂપવાન એવી યૌવન સ્ત્રી અથવા કુરૂપવાન સ્ત્રી અથવા વૃદ્ધ સ્ત્રી તેને વિષે તુલ્યભાવ રહે છે; તથા સુવર્ણનો ઢગલો હોય તથા પથ્થરનો ઢગલો હોય તે બેયને જે તુલ્ય જાણે છે; એવી જાતના જ્ઞાન, ભક્તિ, વૈરાગ્યાદિક જે અનંત શુભ ગુણ તેણે યુક્ત જે ભક્ત હોય તેના હૃદયમાં ભગવાન નિવાસ કરે છે. પછી તે ભક્ત જે તે ભગવાનને પ્રતાપે કરીને અનંત પ્રકારનાં ઐશ્વર્યને પામે છે ને અનંત જીવના ઉદ્ધારને કરે છે. અને એવી સામર્થીએ યુક્ત થકો પણ અન્ય જીવનાં માન-અપમાનને સહન કરે છે એ પણ મોટી સામર્થી છે; કાં જે, સમર્થ થકા જરણા કરવી૧૧૬ તે કોઈથી થાય નહીં, એવી રીતે જરણા કરે તેને અતિ મોટા જાણવા. અને એ સમર્થ તો કેવો જે, એનાં નેત્રમાં ભગવાન જોનારા છે તે માટે બ્રહ્માંડમાં જેટલાં જીવપ્રાણી છે તેનાં નેત્રને પ્રકાશ કરવાને સમર્થ થાય છે, અને એના પગમાં ચાલનારા ભગવાન છે તે માટે બ્રહ્માંડમાં સર્વ જીવના પગને વિષે ચાલવાની શક્તિને પોષણ કરવાને એ સમર્થ થાય છે; એમ એ સંતની સર્વે ઇન્દ્રિયોમાં ભગવાન રહ્યા છે, તે માટે એ સંત તો બ્રહ્માંડમાં સર્વે જીવોનાં ઇન્દ્રિયોને પ્રકાશ કરવાને સમર્થ થાય છે. માટે એ સંત તો સર્વ જગતના આધારરૂપ છે, તે તુચ્છ જીવનું અપમાન સહે તે એમની એ અતિશય મોટ્યપ છે. અને એવી રીતની ક્ષમાવાળા છે તે જ અતિ મોટા છે. અને જે આંખ્યો કાઢીને પોતાથી ગરીબ હોય તેને બિવરાવે છે ને મનમાં જાણે જે, ‘હું મોટો થયો છું,’ પણ એ મોટો નથી અથવા સિદ્ધાઈ દેખાડીને લોકોને ડરાવે છે, એવા જે જગતમાં જીવ છે તે ભગવાનના ભક્ત નથી, એ તો માયાના જીવ છે અને યમપુરીના અધિકારી છે. અને એવાની જે મોટ્યપ છે તે સંસારના માર્ગમાં છે. જેમ સંસારમાં જેને ઘોડું ચડવા ન હોય તેથી જેને ઘોડું હોય તે મોટો, અને એક ઘોડું જેને હોય તેથી જેને પાંચ ઘોડાં હોય તે મોટો, એમ જેમ જેમ અધિક સંપત્તિ હોય તેમ સંસાર-વ્યવહારમાં અતિ મોટો કહેવાય, પણ પરમેશ્વર ભજ્યામાં એ મોટો નથી. અને જેની મતિ એવી હોય જે, ‘આ સ્ત્રી તો અતિશય રૂપવાન છે અને આ વસ્ત્ર તો અતિશય સારું છે અને આ મેડી તો ઘણી સારી છે અને આ તુંબડી તો અતિશય સારી છે ને આ પાત્ર તો અતિશય સારું છે,’ એવી રીતના જે ગૃહસ્થ તથા ભેખધારી તે સર્વે તુચ્છ બુદ્ધિવાળા છે. ત્યારે તમે કહેશો જે, એનું કલ્યાણ થશે કે નહીં થાય? તો કલ્યાણ તો પામર જેવો સત્સંગમાં હોય તેનુંયે થાય છે, પણ મોરે કહી એવી જે સંતતા તે એમાં કોઈ દહાડે આવતી નથી તથા પૂર્વે કહ્યા એવા જે સંત તેના જે ગુણ તે પણ એવામાં આવતા નથી; કાં જે, એ પાત્ર થયો નથી.” એમ વાર્તા કરીને ‘જય સચ્ચિદાનંદ’ કહીને શ્રીજીમહારાજ દાદાખાચરના દરબારમાં પોતાને ઉતારે પધાર્યા.
", "gujarati_footnote": "૧૧૬. ધીરજ રાખવી, સહન કરવું.
", "hindi_title": "भगवान निरंतर निवास करके रहे ऐसी समझ", "hindi_text": "संवत् १८७६ में पौष शुक्ला द्वादशी (२८ दिसम्बर, १८१९) को श्रीजीमहाराज सूर्योदय के पूर्व श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में परमहंसों की जगह पर पधारे थे। उन्होंने सिर पर सफ़ेद फेंटा बाँधा था, श्वेत शाल ओढ़ी थी और धोती धारण की थी। वे पश्चिम की ओर मुखारविंद करके चबूतरे पर विराजमान थे। उनके समक्ष सभा में परमहंस बैठे हुए थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज आधी घड़ी तक अपनी नासिका के अग्रभाग की ओर देखते रहे, फिर बोले, “परमेश्वर की भक्ति करने की सबकी इच्छा रहती है, किन्तु समझ में भेद रहता है। इसलिए, जिसकी इस प्रकार की समझ हो, तब उसके हृदय में भगवान समस्त प्रकार से निवास करते हैं। उसका विवरण यह है कि:
\n“जो ऐसा समझता हो कि, ‘जिनके रखने से यह पृथ्वी स्थिर रहती है और डुलाये जाने पर डोलती है; जिनके द्वारा रखे जाने पर तारामंडल ऊँचे टिका रहता है; जिनके बरसाने पर मेघ से वर्षा होती है; जिनकी आज्ञा से सूर्य और चन्द्र का उदय एवं अस्त होता है तथा चंद्र की कला घटती-बढ़ती है; तथा बिना पाल के समुद्र अपनी मर्यादा में रहता है; तथा जल के बिन्दु से मनुष्य उत्पन्न होता है और उसके हाथ, पैर, नाक, कान आदि दस इन्द्रियाँ निर्मित हो जाती हैं; अंतरिक्ष में जल यूं ही बिना आधार रख छोड़ा है तथा उसमें गड़गड़ाहट होती है और बिजली चमकती है - ऐसे अनन्त आश्चर्य हैं, वह मुझको प्राप्त हुए भगवान के द्वारा होते हैं।’ जो ऐसा समझता है, परन्तु प्रकट प्रमाण जो भगवान है उसके सिवा अन्य कोई भी इन आश्चर्यों का करनेवाला नहीं है, ऐसा मानता है तथा, ‘पूर्व काल में जो-जो आश्चर्य हुए हैं, अभी भी जो हो रहे हैं और भविष्य में भी जो होंगे, वह मुझे प्रकट मिले भगवान के द्वारा ही होते हैं,’ ऐसा समझे। और फिर उसमें ऐसी समझ हो कि, ‘चाहे कोई मुझ पर धूल डाले, चाहे कोई कितना ही अपमान करे, चाहे कोई हाथी पर बैठाये और चाहे कोई नाक-कान काटकर गधे पर बैठाये, ऐसी समस्त क्रियाओं में भी मुझे समान भाव है।’
\n“तथा जिसे रूपवती यौवना अथवा कुरूप स्त्री या वृद्धा तीनों में भी समभाव रहता है; और जो स्वर्ण के ढेर या पत्थरों के ढेर दोनों को एक ही समान समझता है; इस प्रकार के ज्ञान, भक्ति, वैराग्य आदि अनेक शुभगुणों से सम्पन्न जो भक्त हो, उसके हृदय में भगवान निवास करते हैं। फिर ऐसा भक्त भगवान के प्रताप से अनन्त प्रकार के ऐश्वर्यों को प्राप्त करता है और असंख्य जीवों का उद्धार करता है। तथा ऐसा सामर्थ्य रखने पर भी वह अन्य जीवों द्वारा किए गए मान एवं अपमान को सहन करता है। ऐसी सहनशीलता भी एक प्रकार का सामर्थ्य ही है, क्योंकि समर्थ होते हुए भी क्षमा करना, किसी से भी सम्भव नहीं हो सकता। अतः ऐसी तितिक्षा-क्षमा रखनेवाले को अति महान समझना।
\n“तथा वह समर्थ भी कैसा है? तो उसके नेत्रों द्वारा देखनेवाले स्वयं भगवान ही हैं। अतः ब्रह्मांड में जितने प्राणी हैं, उन सबके नेत्रों को प्रकाशवान करने में वे समर्थ होता है। उनके पैरों से चलनेवाले भगवान हैं, अतः वे ब्रह्मांड के समस्त जीवों के पैरों में चलने की शक्ति देने में समर्थ होत है। इसी प्रकार, उस सन्त की सभी इन्द्रियों में भगवान का निवास है, इसलिए वह ब्रह्मांड के समस्त जीवों की इन्द्रियों को प्रकाश देने में समर्थ होता है। अतएव, ऐसा संत संपूर्ण जगत के आधार-रूप हैं। वह तुच्छ जीवों द्वारा किए गए अपमान को सहन करते हैं, यह उनकी अतिशय महानता है।
\n“इस प्रकार समर्थ होने पर भी क्षमाभाव रखनेवाले ही अत्यन्त महान हैं। और जो अपने से गरीब व्यक्ति को आँखें दिखाकर डराता है और मन में समझता है कि, ‘मैं बड़ा आदमी हो गया हूँ,’ परन्तु वह बड़ा नहीं है। अथवा जगत में कोई अपनी सिद्धता दिखाकर लोगों को डराता है, ऐसे जगत में कितने ही जीव हैं, वे भगवान के भक्त नहीं, बल्कि माया के जीव हैं, और यमपुरी के अधिकारी हैं। ऐसे लोगों का जो बड़प्पन है, वह सांसारिक है। जिस प्रकार, संसार में सवारी के लिए घोड़ा नहीं रखनेवाले की अपेक्षा एक घोड़ा रखनेवाले को बड़ा माना जाता है तथा उसकी अपेक्षा पाँच घोड़े रखनेवाले को बड़ा माना जाता है, उसी तरह जिस व्यक्ति के पास ज्यों-ज्यों अधिक सम्पत्ति हो, उसे संसार-व्यवहार में लोग ‘बड़ा आदमी’ कहते हैं। परन्तु भगवान के भजन में उसकी कोई महानता नहीं है। तथा जिसकी मति ऐसी हो, कि ‘यह स्त्री तो अतिशय रूपवती है, और यह वस्त्र तो बहुत बढ़िया है, और यह महल तो बहुत सुन्दर है, यह तुम्बी तो बहुत अच्छी है और यह पात्र तो बहुत अच्छा है,’ ऐसे गृहस्थ तथा वेशधारी नकली साधु सभी तुच्छ बुद्धिवाले हैं।
\n“तब आप कहेंगे कि उनका कल्याण होगा या नहीं? तो वस्तुतः कल्याण तो सत्संग में रहनेवाले पामर जीव तक का होता है, परन्तु आगे कही गई ऐसी साधुता उसमें कभी नहीं आ पाती और पहले बताए गए सन्त के गुण उसमें कभी भी नहीं आते, क्योंकि वह सुपात्र नहीं हुआ है।”
\nइस प्रकार वार्ता करके ‘जय सच्चिदानन्द’ कहकर श्रीजीमहाराज दादाखाचर के राजभवन में अपने निवास स्थान पर पधारे।
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/27.mp3" }, { "english_title": "A Smouldering Log; Progressing and Regressing", "english_text": "On Posh sudi 14, Samvat 1876 [30 December 1819], Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the veranda outside the room in line with the room of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, the sādhus had sat down to eat in His presence.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “When a satsangi is likely to regress in the Satsang fellowship, vicious desires steadily flourish within him. At first, he begins to perceive flaws in all of the satsangis day by day. In his heart, he feels, ‘All of these satsangis lack understanding; only I have true understanding.’ In this way, he considers himself to be superior to all. Such a person remains constantly uneasy, day and night. He cannot sit peacefully anywhere during the day; nor can he sleep at night. Moreover, his anger never subsides. In fact, he constantly smolders like a half-burnt log. A person who behaves in this manner should be known to be on the verge of falling out of Satsang. No matter how many days he spends in Satsang, he will never experience peace in his heart; ultimately, he will fall from Satsang.
\n“Conversely, when a person is likely to progress in Satsang, pure desires steadily flourish within him. Day by day, he sees only virtues in all of the satsangis. He views all devotees as superior to himself and considers himself to be insignificant. Moreover, he experiences the bliss of Satsang in his heart 24 hours a day. Such characteristics indicate that pure desires have flourished. In fact, the more such a person practices satsang, the more he benefits; and eventually, he attains profound greatness.”
\nHaving delivered this discourse, Shriji Mahārāj bid ‘Jai Sachchidānand’ to all and returned to His seat.
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "અર્ધબળ્યા કાષ્ઠનું, વધવાઘટવાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના પોષ સુદિ ૧૪ ચૌદશને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના ઓરડાની હારે જે ઓરડો તેની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ સાધુને જમવાની પંક્તિ થઈ હતી.
\nતે સમે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જે સત્સંગી સત્સંગમાંથી પાછો પડવાનો હોય તેને અસદ્વાસનાની વૃદ્ધિ થાય છે ને તેને પ્રથમ તો દિવસે દિવસે સત્સંગીમાત્રનો અવગુણ આવે છે ને પોતાના હૈયામાં એમ જાણે જે, ‘સર્વે સત્સંગી તો અણસમજુ છે ને હું સમજુ છું’ એમ સર્વથી અધિક પોતાને જાણે અને રાત્રિ-દિવસ પોતાના હૈયામાં મૂંઝાયા કરે અને દિવસમાં કોઈ ઠેકાણે સુખે કરીને બેસે નહીં અને રાત્રિમાં સૂએ તો નિદ્રા પણ આવે નહીં અને ક્રોધ તો ક્યારેય મટે જ નહીં અને અર્ધબળેલા કાષ્ઠની પેઠે ધૂંધવાયા કરે, એવું જેને વર્તે ત્યારે તેને એમ જાણીએ જે, ‘એ સત્સંગમાંથી પડવાનો થયો છે.’ અને એવો હોય અને તે જેટલા દિવસ સત્સંગમાં રહે પણ તેના હૈયામાં કોઈ દિવસ સુખ આવે નહીં અને અંતે પાછો પડી જાય છે.
\n“અને સત્સંગમાં જેને વધારો થયાનો હોય તેને શુભ વાસના વૃદ્ધિ પામે છે ત્યારે તેને દિવસે દિવસે સત્સંગીમાત્રનો હૈયામાં ગુણ જ આવે અને સર્વ હરિભક્તને મોટા સમજે ને પોતાને ન્યૂન સમજે ને આઠે પહોર તેના હૈયામાં સત્સંગનો આનંદ વર્ત્યા કરે, એવાં લક્ષણ જ્યારે હોય ત્યારે જાણીએ જે, ‘શુભ વાસના વૃદ્ધિ પામી છે.’ અને તે જેમ જેમ વધુ વધુ સત્સંગ કરે તેમ તેમ વધુ વધુ સમાસ થતો જાય અને અતિશય મોટ્યપને પામી જાય છે.” એવી રીતે શ્રીજીમહારાજ વાત કરીને ‘જય સચ્ચિદાનંદ’ કહીને પોતાને આસને પધાર્યા.
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "अर्धदग्ध काष्ठ; साधना में उत्थान-पतन", "hindi_text": "संवत् १८७६ में पौष शुक्ला चतुर्दशी (३० दिसम्बर, १८१९) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके मुखारविन्द के समक्ष भोजन के लिए साधुओं की पंक्ति बैठी थी।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “जिस सत्संगी का सत्संग से पतन होनेवाला हो, उसमें असद् वासना की वृद्धि होती है तथा उसे सबसे पहले तो दिन-प्रतिदिन सत्संगीमात्र के प्रति दोष-भावना हो जाती है और वह अपने हृदय में ऐसा समझता है कि, ‘सभी सत्संगी नासमझ हैं, और केवल मैं ही हूँ, जो समझदार हूँ।’ इस प्रकार वह सबसे अधिक अपने आपको ही महत्त्वपूर्ण समझता है। ऐसा व्यक्ति रात-दिन अपने हृदय में स्वयं को हताश महसूस करता है और दिन में किसी भी जगह चैन से नहीं बैठ पाता। यदि वह रात में सोये, तो उसे नींद तक नहीं आती तथा उसका क्रोध कभी मिटता ही नहीं और आधे जले हुए काष्ठ की भांति उसका हृदय अर्धदग्ध रहा करता है। जिसकी दशा इस प्रकार की हो जाए, उसे देखकर समझना चाहिए कि, ‘सत्संग से इसका पतन होनेवाला है।’ ऐसी दशा में वह चाहे जितने भी दिन सत्संग में रहे, परन्तु उसे कभी भी आनन्द नहीं मिलता और अन्त में उसका पतन निश्चित ही हो जाता है।
\n“इसके अलावा सत्संग में जिसकी प्रगति होनेवाली हो, उसकी शुभ-वासना में वृद्धि होती है। उसके हृदय में दिन-प्रतिदिन सत्संगीमात्र के प्रति गुणदृष्टि ही रहा करती है और वह सभी हरिभक्तों को महान समझता है, तथा स्वयं को न्यून समझता है। उसके हृदय में आठों प्रहर सत्संग का आनन्द छाया रहता है। जब ऐसे लक्षण हों, तब समझना चाहिए कि, ‘उसकी शुभ-वासना में वृद्धि हो चुकी है।’ वह जितना ही अधिक सत्संग करता है, उतनी ही अधिक उसकी उन्नति होती जाती है और अतिशय महत्ता को वह प्राप्त करता है।”
\nइस प्रकार बात करके श्रीजीमहाराज ‘जय सच्चिदानन्द’ कहकर अपने निवास पर पधारे।
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/28.mp3" }, { "english_title": "Intensifying the Force ofDharma,Gnān,VairāgyaandBhakti;Prārabdha, Grace and Personal Endeavor", "english_text": "On the evening of Posh sudi Punam, Samvat 1876 [31 December 1819], Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the veranda outside the west-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white khes and had covered Himself with a thick, white cotton cloth. He had also tied a white pāgh around His head. He was wearing garlands of white flowers, and tassels of white flowers were dangling from His pāgh. At that time, an assembly of sādhus as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nShriji Mahārāj then said, “Please ask a question.”
\nThereupon Gopālānand Swāmi asked, “How can the force of bhakti coupled with dharma, gnān and vairāgya be intensified?”
\nShriji Mahārāj replied, “There are four means to accomplish this: One is a pure place, the second is an auspicious time, the third is pious actions, and the fourth is the company of a holy person. Of these, the influence of actions is slight, whereas the influences of place, time and company are more powerful. Why? Because, if a place is pure, and the time is pure and one also keeps the company of a sādhu like yourself, then actions will naturally be pure as well. Conversely, if a place is impure - like the region of Sindh, if the time is impure, and if one also keeps the company of prostitutes and perverted people, or of those who consume alcohol and meat, then actions will certainly be impure as well. Therefore, one should stay where there is a pure place and should abandon - by whatever means necessary - a place where the time has become unfavorable. One should keep the company of devotees of God as well as the company of the Sant who is a knower of Brahma and who observes the five religious vows. As a result, a devotee’s bhakti for God gains tremendous vigor. This is the answer to your question.”
\nThereafter Muktānand Swāmi asked, “Mahārāj, initially a devotee may be very impure at heart, but he later becomes extremely pure. Is this due to his previous sanskārs, the grace of God or the devotee’s personal endeavors?”
\nShriji Mahārāj explained, “The good or bad that occurs due to one’s previous sanskārs is apparent to everyone in the world. For instance, the case of Bharatji becoming attached to a deer can be understood to be due to prārabdha. Or if a poor person were to receive a large kingdom, then everyone would come to know of it. That should be known as prārabdha.”
\nThen, narrating His own story, Shriji Mahārāj continued, “Now, considering the spiritual endeavors I had performed, it is inconceivable that My body should survive such austerities, yet even in those circumstances it did survive. That can be considered to be due to prārabdha. What were those circumstances? Well, while staying in Purushottampuri, I spent many months surviving merely on air. On one occasion, I allowed My body to be carried away by a river that was three to four gāus wide. During the winter, summer and monsoon, I stayed without any shelter whatsoever, wearing only a loincloth. I also used to wander in the jungle amongst wild animals such as tigers, elephants and wild buffaloes. I travelled in countless such arduous conditions, yet My body did not perish. In these situations, one should consider prārabdha to be responsible.
\n“Now consider the son of the Brāhmin named Sāndipani who was saved from narak and also five-year-old Dhruvji, to whom the meanings of the Vedas and other scriptures were spontaneously revealed when he began to utter the praises of God. In these situations, as well as when one’s mind is purified by the wish of God, or by His grace, or by the grace of His Ekāntik Sant who has been pleased by one’s extremely pure sentiments - the influence of God’s grace should be considered to be responsible.
\n“If one keeps the company of a pious sādhu and becomes virtuous through one’s own thoughts, then that is known as ‘personal endeavor’.”
\nHaving said this, Shriji Mahārāj bid ‘Jai Sachchidānand’ to the assembly and returned to His seat laughing.
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "ધર્માદિકનું બળ વૃદ્ધિ પામ્યાનું; પ્રારબ્ધ, કૃપા અને પુરુષપ્રયત્નનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના પોષ સુદિ ૧૫ પૂનમને દિવસ સાંજને સમે શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં આથમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા ને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો ને ધોળી ચાદર ઓઢી હતી ને માથે ધોળી પાઘ બાંધી હતી ને ધોળાં પુષ્પના હાર પહેર્યા હતા ને પાઘને વિષે ધોળાં પુષ્પનો તોરો લટકતો હતો ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ સાધુ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “પ્રશ્ન પૂછો.” ત્યારે ગોપાળાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય સહિત જે ભક્તિ તેનું બળ વૃદ્ધિને કેમ પામે?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એના ઉપાય ચાર છે: એક તો પવિત્ર દેશ, બીજો રૂડો કાળ, ત્રીજી શુભ ક્રિયા અને ચોથો સત્પુરુષનો સંગ. તેમાં ક્રિયાનું સમર્થપણું તો થોડું છે ને દેશકાળ ને સંગનું કારણ વિશેષ છે; કેમ જે, જો પવિત્ર દેશ હોય, પવિત્ર કાળ હોય અને તમ જેવા સંતનો સંગ હોય ત્યાં ક્રિયા રૂડી જ થાય અને જો સિંધ જેવો ભૂંડો દેશ હોય તથા ભૂંડો કાળ હોય તથા પાતર્યો ને ભડવા અથવા દારૂ-માંસના ભક્ષણ કરનારા તેનો સંગ થાય તો ક્રિયા પણ ભૂંડી જ થાય. માટે પવિત્ર દેશમાં રહેવું અને ભૂંડો કાળ વર્તતો હોય ત્યાંથી આઘુંપાછું ખસી નીસરવું, અને સંગ પણ પ્રભુના ભક્ત અને પંચ વર્તમાને યુક્ત એવા જે બ્રહ્મવેત્તા સાધુ તેનો કરવો, તો હરિભક્તને પરમેશ્વરની જે ભક્તિ તેનું બળ અતિશય વૃદ્ધિ પામે; એ પ્રશ્નનો એ ઉત્તર છે.”
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! કોઈક હરિભક્ત હોય તેને પ્રથમ તો અંતર ગોબરું સરખું હોય અને પછી તો અતિશય શુદ્ધ થઈ જાય છે, તે એને પૂર્વનો સંસ્કાર૧૧૭ છે તેણે કરીને એમ થયું? કે ભગવાનની કૃપાએ કરીને એમ થયું? કે એ હરિભક્તને પુરુષપ્રયત્ને કરીને થયું?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “પૂર્વને સંસ્કારે કરીને જે સારું અથવા નરસું થાય તે તો સર્વ જગતના જાણ્યામાં આવે. જેમ ભરતજીને મૃગલામાં આસક્તિ થઈ એવે ઠેકાણે પ્રારબ્ધ લેવાય અથવા કોઈ કંગાલ હોય ને તેને મોટું રાજ્ય મળે એવી રીતે થાય તે તો સર્વ જગતના જાણ્યામાં આવે, ત્યારે તેને તો પ્રારબ્ધ જાણવું.” પછી શ્રીજીમહારાજે પોતાની વાત કરી જે, “અમે જે જે સાધન કર્યાં હતાં તેને વિષે કોઈ રીતે દેહ રહે જ નહીં ને તેમાં પણ દેહ રહ્યો તેને પ્રારબ્ધ૧૧૮ કહીએ. તે શું? તો અમે શ્રીપુરુષોત્તમપુરીમાં રહેતા ત્યારે કેટલાક માસ સુધી તો વાયુ ભક્ષણ કરીને રહ્યા તથા ત્રણ-ચાર ગાઉના પહોળા પાટવાળી૧૧૯ એક નદી હતી તેને વિષે એક વાર શરીર તણાતું મેલ્યું તથા શિયાળો, ઉનાળો અને ચોમાસું તેને વિષે છાયા વિના એક કૌપીનભર રહેતા તથા ઝાડીને વિષે વાઘ, હાથી તથા અરણાપાડા તેની ભેળે ફરતા, એવાં એવાં અનંત વિકટ ઠેકાણાં તેને વિષે ફર્યા તોય પણ કોઈ રીતે દેહ પડ્યો નહીં; ત્યારે એવે ઠેકાણે તો પ્રારબ્ધ લેવું. અને જેમ સાંદીપનિ નામે બ્રાહ્મણ તેનો પુત્ર તે નરકથી મુકાયો૧૨૦ અને વળી જેમ પાંચ વર્ષના ધ્રુવજીએ ભગવાનની સ્તુતિ કરવા માંડી ત્યારે વેદાદિકના અર્થની સહેજે સ્ફૂર્તિ થઈ.૧૨૧ એવી રીતે અતિ શુદ્ધભાવે કરીને પ્રસન્ન થયા જે ભગવાન તેની ઇચ્છાએ કરીને તથા તે ભગવાનને વરદાને કરીને અથવા અતિ શુદ્ધભાવે કરીને પ્રસન્ન થયા જે ભગવાનના એકાંતિક સાધુ તેના વરદાને કરીને જે રૂડી બુદ્ધિ થાય તેને ભગવાનની કૃપા જાણવી. અને રૂડા સાધુનો સંગ કરે ને પોતે પોતાને વિચારે કરીને જે સારો થાય તેને તો પુરુષપ્રયત્ન કહીએ.” એમ વાત કરીને ‘જય સચ્ચિદાનંદ’ કહીને શ્રીજીમહારાજ હસતાં હસતાં પોતાને આસને પધાર્યા.
", "gujarati_footnote": "૧૧૭. પૂર્વજન્મમાં ભેળું કરેલું અને આ દેહની ઉત્પત્તિનું કારણભૂત એવું પ્રારબ્ધકર્મ આ પ્રકરણમાં ‘સંસ્કાર’ શબ્દથી કહેલું જાણવું.
\n૧૧૮. ભગવાનને પ્રારબ્ધકર્મનો સંબંધ નથી છતાં પણ મનુષ્યરૂપને અનુસરવાથી એવી રીતે કહે છે.
\n૧૧૯. જમીનનો લાંબો પટ; નદીના તળના વિસ્તાર માટે ‘પાટ’ શબ્દનો ઉપયોગ પણ થાય છે.
\n૧૨૦. ભાગવત: ૧૦/૪૫.
\n૧૨૧. ભાગવત: ૪/૯.
", "hindi_title": "धर्मादि बल की वृद्धि का उपाय; प्रारब्ध, कृपा एवं पुरुष प्रयत्न", "hindi_text": "संवत् १८७६ में पौष शुक्ला पूर्णिमा (३१ दिसम्बर, १८१९) को सायंकाल श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पश्चिमी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत धोती धारण की थी, सफ़ेद चादर ओढ़ी थी, माथे पर श्वेत पाग बाँधी थी, सफ़ेद पुष्पों के हार पहने थे और पाग में श्वेत पुष्पों का तुर्रा लटक रहा था। उनके मुखारविन्द के समक्ष स्थान-स्थान के साधु तथा हरिभक्त बैठे हुए थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “प्रश्न पूछिये।”
\nतब गोपालानन्द स्वामी ने पूछा कि, “धर्म, ज्ञान, वैराग्य सहित भक्ति के बल की वृद्धि किस प्रकार होती है?”
\nश्रीजीमहाराज ने उत्तर देते हुए कहा, “उसके लिए चार उपाय हैं, जिनमें से एक तो पवित्र देश, दूसरा पवित्र काल, तीसरी शुभ क्रिया और चौथा सत्पुरुष का संग, ये चार हैं। उनमें क्रिया का सामर्थ्य थोड़ा तथा देश, काल और संग का सामर्थ्य विशेष रहता है; क्योंकि यदि पवित्र देश हो, पवित्र काल हो, और आप जैसे सन्त का संग हो, तो वहाँ क्रिया शुभ ही होती है। और यदि सिन्ध जैसा अपवित्र देश हो, तथा अशुभ काल हो और पतुरियों (वेश्याओं), भडुवों अथवा मद्यपान-मांसभक्षण करनेवालों का संग हो, तो वहाँ क्रिया भी बुरी ही होती है। अतः पवित्र देश में रहना, अशुभ काल का प्रभाव हो, तो उस समय इधर- उधर खिसक कर वहाँ से निकल जाना चाहिए; और संग भी प्रभु के भक्तों का एवं पंचव्रतयुक्त ब्रह्मवेत्ता साधु का ही करना चाहिए; तभी हरिभक्त को परमेश्वर की भक्ति के बल की अतिशय वृद्धि होती है। इस प्रश्न का यही उत्तर है।”
\nइसके बाद मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा, “हे महाराज! कोई हरिभक्त का अन्तःकरण पहले तो मलिन-सा रहता हो, और बाद में वह अत्यन्त शुद्ध हो गया, तो क्या उसके पूर्वसंस्कार३९ के कारण ऐसा हुआ? या भगवान की कृपा के कारण ऐसा हुआ? अथवा इस हरिभक्त के पुरुषार्थ के कारण शुद्धि हुई?”
\nतब श्रीजीमहाराज ने इसका उत्तर इस प्रकार दिया, “पूर्वजन्म के संस्कारों के अनुसार, जो अच्छा या बुरा फल मिलता है, वह तो समस्त जगत को ज्ञात हो जाता है। जैसे भरतजी को मृग में आसक्ति हुई, इस दृष्टांत में प्रारब्ध को महत्त्व देना चाहिए। जैसे कोई कंगाल हो, फिर उसे बड़ा राज्य मिले, ऐसा होने पर सब संसार उसे जान पाता है, तब ऐसी घटना को प्रारब्ध ही मानना चाहिए।”
\nइतना कहकर श्रीजीमहाराज ने अपनी बात कही कि, “हमने जो-जो साधनाएँ की थीं, उनमें किसी भी तरह जीवित रहना संभव नहीं था, फिर भी देह जीवित रह गयी, तो वह भी प्रारब्ध४० ही है। जैसे हम जब श्रीपुरुषोत्तमपुरी (जगन्नाथपुरी) में निवास करते थे, तब कई मास तक वायुभक्षण करके ही रहे थे। एक बार तो हमने तीन-चार कोस के पाटवाली नदी में अपना शरीर बहता हुआ छोड़ दिया था और शीतकाल, ग्रीष्मकाल तथा चौमासे में हम बिना छाया के मात्र एक कौपीन धारण करके रहते थे। झाड़ी में बाघों, हाथियों और जंगली भैसों के साथ घूमते-फिरते थे। हमने ऐसे-ऐसे अनेक विकट ठिकानों में भ्रमण किया, तो भी किसी तरह देह नहीं छूटी (मृत्यु नहीं हुई)। यहाँ ‘प्रारब्ध’ को ही महत्त्व देना चाहिए।
\n“और जैसे सान्दीपनि नामक ब्राह्मण का पुत्र नरक से मुक्त हुआ, तथा जैसे पाँच वर्ष के ध्रुवजी भगवान की स्तुति करने लगे, तब वेदादि के अर्थ उन्हें सहज में ही स्फूर्त हो गए। इस प्रकार अति शुद्धभाव से प्रसन्न हुए भगवान की इच्छा से तथा उनके वरदान से अथवा अति-शुद्धभाव से प्रसन्न हुए भगवान के एकान्तिक साधु के वरदान से यदि किसी की बुद्धि पवित्र हो जाए, तो उसे भगवान की कृपा समझना चाहिए। तथा पवित्र साधु के संग से एवं स्वयं अपने विचार के द्वारा जो पवित्र होते हैं, उसे पुरुषार्थ कहना चाहिए।”
\nइस प्रकार बात करके ‘जय सच्चिदानन्द’ कहकर श्रीजीमहाराज हँसते हुए अपने निवास पर पधारे।
", "hindi_footnote": "३९. पूर्वसंस्कार अर्थात् अगले जन्मों में संचित एवं इस शरीर की उत्पत्ति में कारणरूप प्रारब्ध कर्म।
\n४०. भगवान को प्रारब्ध कर्म का सम्बंध न होने पर भी उन्होंने मनुष्यरूप धारण किया है, इसलिए यहाँ ‘प्रारब्ध’ शब्द से श्रीहरि अपनी बात करते हैं।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/29.mp3" }, { "english_title": "Thoughts that Leave a Lasting Impression", "english_text": "On Posh vadi 1, Samvat 1876 [1 January 1820], Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the veranda outside the room facing north, in line with the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white khes and had covered Himself with a white cotton cloth. He had also tied a white feto around His head. Around His neck were garlands of white flowers, and tassels of white flowers were dangling from both of His ears. He was also wearing a string of white flowers around His wrists. At that time, while some munis were singing devotional songs, other munis as well as devotees from various places had gathered before Him in an assembly.
\nShriji Mahārāj then requested, “Please begin a question-answer dialogue.”
\nThereupon Dinānāth Bhatt asked, “Mahārāj, at times, thousands of thoughts1 arise, yet they do not leave a lasting impression in the mind. At other times, however, only an insignificant thought arises, yet it leaves a strong impression on the mind. What is the reason for this? Also, by what means can a devotee eradicate such disturbing thoughts?”
\nShriji Mahārāj answered, “The reason is the influence of the gunas. Thoughts occurring when tamogun is predominant induce a state similar to that of deep sleep. Therefore those thoughts do not leave a lasting impression in the mind. When sattvagun prevails, one experiences a state of awareness; so, any disturbing thoughts that occur at that time are dispelled by contemplation. Therefore, those thoughts do not leave a lasting impression either. However, thoughts that arise when rajogun is prevalent do leave a lasting impression in the mind. Therefore, the reason some thoughts do leave a lasting impression in the mind and others do not is due to the prevalence of the various gunas.
\n“If an intelligent person reflects on this matter and examines his thoughts whenever they arise, he will be able to recognize which guna is predominant in him at that particular time. However, subtle thoughts that arise repeatedly from moment to moment cannot be grasped by anyone. At the most, someone intelligent like yourself may be able to discern two, three, or four of the more superficial thoughts that arise during the course of a day.
\n“So, if a person examines the predominant guna under whose influence his thoughts arise and contemplates on and imbibes the spiritual discourses which take place in Satsang, then the power of practicing satsang is such that any disturbing thoughts arising under the influence of the gunas are dispelled. Thereafter, becoming free from all doubts, he is able to continuously concentrate on the form of God. Without satsang, however, even if he endeavors in a million other ways, disturbing thoughts and the influence of rajogun and the other gunas will not be eradicated. Therefore, if someone sincerely practices satsang and reflects upon and tries to imbibe the discourses relating to God, then his vile thoughts are eradicated. In this manner, the influence of satsang is extremely powerful. In fact, no other spiritual endeavor can compare with satsang. Why? Because thoughts which cannot be eradicated by any other spiritual endeavor can be removed by engaging in satsang. Therefore, one who wishes to rid the mind of base thoughts related to rajogun should sincerely practice satsang by thought, word and deed. As a result, those thoughts will be eradicated due to the power of satsang.”
", "english_footnote": "1. Here ‘thoughts’ should be interpreted as worldly thoughts and desires, such as thoughts of indulging in sense pleasures.
", "gujarati_title": "ઘાટના ડંસ બેઠાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના પોષ વદિ ૧ પડવાને દિવસ સાંજને સમે શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિરની હાર્યે ઉત્તરાદે દ્વાર ઓરડો છે તેની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા ને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો ને ધોળી ચાદર ઓઢી હતી ને માથે ધોળો ફેંટો બાંધ્યો હતો ને ધોળાં પુષ્પના હાર પહેર્યા હતા ને બે કાનને વિષે ધોળાં પુષ્પના તોરા લટકતા હતા ને ધોળાં પુષ્પના બેરખા પહેર્યા હતા ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી અને મુનિમંડળ કીર્તન ગાતા હતા.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “હવે તો પ્રશ્ન-ઉત્તર કરો.” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ પ્રત્યે દીનાનાથ ભટ્ટે પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! કોઈક સમે તો હજારો ઘાટ૧૨૨ થાય પણ તેનો મનને વિષે ડંસ૧૨૩ બેસે નહીં અને કોઈક સમે તો અલ્પ ઘાટ થાય તેનો પણ મનને વિષે ડંસ બેસે છે તેનું કારણ શું છે? અને ભગવાનના ભક્તને એ મનના ઘાટની નિવૃત્તિ થયાનો ઉપાય શો છે?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એનું કારણ તો ગુણ છે. તે જ્યારે તમોગુણ પ્રધાન હોય ને તેમાં ઘાટ થાય ત્યારે સુષુપ્તિ સરખી અવસ્થા રહેતી હોય, માટે તેમાં ઘાટનો ડંસ બેસે નહીં. અને જ્યારે સત્ત્વગુણ વર્તતો હોય ત્યારે પ્રકાશ જેવું વર્તે ને તે સમે જે જે ઘાટ થાય તેને વિચારે કરીને ખોટા કરી નાંખે, માટે તે ઘાટનો પણ ડંસ બેસે નહીં. અને જ્યારે રજોગુણ વર્તે ત્યારે જે ઘાટ થાય તેનો મનને વિષે ડંસ બેસે. માટે ડંસ બેસે છે ને નથી બેસતો તેનું કારણ તો ગુણની વૃત્તિ છે. અને બુદ્ધિવાન હોય તો આ વાતને વિચારીને જે સમે ઘાટ થાય તે સમે તે ઘાટ સામું જુએ તો પોતામાં જે ગુણ પ્રધાન વર્તતો હોય તેને ઓળખે. અને ઘડી ઘડી, પળ પળમાં સૂક્ષ્મ ઘાટ થાય છે તે તો કોઈના ઓળખ્યામાં આવે નહીં અને તમારા જેવો કોઈક બુદ્ધિવાન હોય તો આખા દિવસમાં બે-ત્રણ-ચાર સ્થૂલ ઘાટ થાય તે તેના ઓળખ્યામાં આવે. અને જે ગુણને પ્રધાનપણે પોતામાં ઘાટ થતા હોય તે સામી દૃષ્ટિ રાખે અને સત્સંગમાં જે ભગવાનની વાર્તા થાય તેને ધાર્યા-વિચાર્યા કરે તો આ સત્સંગનો પ્રતાપ એવો છે જે, જે ગુણના ઘાટ થતા હોય તે ઘાટની તેને નિવૃત્તિ થઈ જાય છે અને નિરુત્થાન૧૨૪ થઈને અખંડ પરમેશ્વરના સ્વરૂપનું ચિંતવન થાય છે. અને સત્સંગ વિના તો બીજાં કોટિ સાધન કરે પણ તેને ઘાટની તથા રજોગુણ આદિક ગુણની નિવૃત્તિ થાય નહીં. અને જો નિષ્કપટપણે કરીને સત્સંગ કરે ને પરમેશ્વરની વાર્તાને ધારે-વિચારે તો એ મલિન ઘાટનો નાશ થાય છે, માટે સત્સંગનો પ્રતાપ તો અતિશય મોટો છે. અને બીજાં સાધન છે તે કોઈ સત્સંગ તુલ્ય થાય નહીં; કાં જે, કોઈ સાધને કરીને જે ઘાટની નિવૃત્તિ નથી થતી તેની નિવૃત્તિ સત્સંગમાં થાય છે. તે કારણપણા માટે જેને રજોગુણ સંબંધી મલિન ઘાટ ટાળવા હોય તેને મન-કર્મ-વચને નિષ્કપટપણે સત્સંગ કરવો, તો સત્સંગના પ્રતાપથી એ ઘાટની નિવૃત્તિ થઈ જાય છે.”
", "gujarati_footnote": "૧૨૨. માયિક વિષય સંબંધી સંકલ્પો.
\n૧૨૩. વાસનાનો પાશ.
\n૧૨૪. ફરી ક્યારેય ઘાટ ઊભો ન થાય તેવી રીતે.
", "hindi_title": "संकल्पों के घाव से निवृत्त होने का उपाय", "hindi_text": "संवत् १८७६ में पौष कृष्णा प्रतिपदा (१ जनवरी, १८२०) को सायंकाल श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के निकटवर्ती उत्तरी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने सफ़ेद धोती धारण की थी, श्वेत चादर ओढ़ी थी, सिर पर सफ़ेद फेंटा धारण किया था तथा श्वेत पुष्पों के हार पहने थे। उनके दोनों कानों में श्वेत पुष्पों के तुर्रे लटक रहे थे। उन्होंने सफ़ेद फूलों के बेरवे पहने थे। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे हुए थे तथा मुनिमंडल कीर्तन कर रहा था।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “अब तो प्रश्नोत्तरी प्रारम्भ कीजिए।”
\nतब श्रीजीमहाराज से दीनानाथ भट्ट ने पूछा कि, “हे महाराज! कभी-कभार तो सहस्रों संकल्प४९ उठे, किन्तु मन में उनका दंश४२ नहीं बैठता। कभी-कभार तो अल्प संकल्प होने पर भी मन में उस संकल्प का दंश लग जाता है, उसका क्या कारण है? और भगवान के भक्त के लिए मन के इन संकल्पों से निवृत्त होने का कौन-सा उपाय है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “इसका कारण तो (माया के तीन) गुण हैं। जब तमोगुण की प्रधान अवस्था हो, उस समय मन में संकल्प हुआ, तब सुषुप्ति के समान अवस्था रहती है; अतः संकल्प का दंश चुभता नहीं है। जब सत्त्वगुण की प्रधान अवस्था होती है, तब अंतःकरण प्रकाशित-सा रहता है। अतः उस समय जो भी संकल्प होते हैं, वे ज्ञान द्वारा ही मिथ्या किए जाते हैं। अतः उस समय होनेवाले संकल्पों के भी दंश नहीं जमते! परन्तु जब रजोगुण का प्राधान्य रहता है, तब मन में जो संकल्प होते हैं, उनके दंश मन में गहराई तक उतर जाते हैं। अतः दंश बैठता है या आसक्ति उमड़ती है अथवा नहीं, इन सबका कारण तो गुणों की वृत्ति है। और कोई बुद्धिमान ही इस बात को समझकर जिस समय पर जो संकल्प हुआ, उसे देखकर अपने भीतर जिस गुण की प्रधानता हो, उसे पहचान सकता है। और घड़ी-घड़ी और पल-पल में जो सूक्ष्म संकल्प होते हैं, वे तो किसी को ज्ञात ही नहीं हो पाते! यदि आप जैसा कोई बुद्धिमान् हो तो दिनभर में दो, तीन, चार स्थूल संकल्पों को पहचान पाता है तथा जिस गुण की प्रधानता के कारण संकल्प होते हैं, उनके सामने दृष्टि रखते हुए, सत्संग में हो रही भगवान की वार्ता को हृदय में धारे और उसका चिन्तन करे, तो इस सत्संग का प्रताप ऐसा है कि उसे जिस गुण के द्वारा संकल्प होते हों उन संकल्पों की निवृत्ति हो जाती है और निरुत्थान४३ होकर परमेश्वर के स्वरूप का अखंड चिन्तन होने लगता है। बिना सत्संग के कोटि प्रकार की साधना करने पर भी संकल्प तथा रजोगुण आदि गुणों से छुटकारा नहीं मिल पाता। यदि कोई निष्कपट भाव से सत्संग करता है और परमेश्वर की बात को हृदयस्थ करके उस पर विचार करता है, तो उसके मलिन संकल्प नष्ट हो जाते हैं। अतः सत्संग का प्रताप अतिशय महान है। अन्य कोई भी साधन सत्संग के समान महिमामय नहीं होते; क्योंकि अन्य किसी भी साधना से जिस संकल्प की निवृत्ति नहीं होती, उसकी निवृत्ति सत्संग में होती है। इस कारण को दृष्टिगत रखते हुए, जिसे रजोगुण सम्बंधी मलिन संकल्प नष्ट करने हों, उसे मन, कर्म तथा वचन द्वारा निष्कपट भाव से सत्संग करना चाहिए, तभी सत्संग के प्रताप से उन संकल्पों की निवृत्ति हो जाएगी।”
", "hindi_footnote": "४१. मायिक विषयभोग को जुटाने के संकल्प।
\n४२. वासना की तीव्रता का असर।
\n४३. पुनः संकल्प का उत्थान ही न हो ऐसी स्थिति।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/30.mp3" }, { "english_title": "Greatness Is Due To Faith", "english_text": "On the evening of Posh vadi 2, Samvat 1876 [2 January 1820], Shriji Mahārāj was sitting on a cushion with a cylindrical pillow that had been placed on the east-facing veranda outside His residence in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes.
\nAt that time, Yogānand Muni asked, “Mahārāj, suppose there are two devotees of God. One observes nivrutti and does not hurt anyone verbally. The other, however, is constantly serving God and His Bhakta - by offering food, clothes, flowers, etc. In doing so, however, he may occasionally hurt someone verbally. Of these two devotees, who is better?”
\nShriji Mahārāj did not answer the question immediately; instead, He called for Muktānand Swāmi and Brahmānand Swāmi. He had them listen to the question and then requested, “Please answer this question.”
\nBoth Muktānand Swāmi and Brahmānand Swāmi then answered, “The devotee who may verbally hurt someone but serves God and the Sant is better. On the other hand, the one who observes nivrutti without hurting anyone and is thereby unable to serve God and the Sant should be known to be feeble. The devotee who serves others can be described as having bhakti; thus, the devotee with bhakti is the better of the two.”
\nShriji Mahārāj confirmed, “The answer you have given is correct.” He then added, “It is a major drawback if one notices some negligible flaw and subsequently bears an aversion towards a person who possesses such bhakti and implicitly abides by the injunctions of God. A person who perceives flaws in this way may also perceive flaws in God, who has assumed a human form for the purpose of granting liberation to the jivas; he may also perceive flaws in the profoundly great devotees of God.
\n“Moreover, just because such a person alleges such faults in God or His Sant, does that render the avatārs of God or the Sant incapable of granting liberation? They are indeed capable of granting liberation. However, one whose intellect is distorted always negatively misinterprets things. For example, Shishupāl always maintained, ‘The Pāndavs are bastards; and because all five of them have the same wife, they are also immoral. Krishna is also a scoundrel, because from the moment he was born, first he killed a woman, then he killed a crane, and then he killed a calf. He is known as Madhusudan not because he killed a demon named Madhu, but because he destroyed honeycombs. Just because those bastard Pāndavs worship him, does that make him God?’ In this manner, Shishupāl, with his demonic intellect, perceived flaws in God and His devotees. However, those who were devotees of God did not do so in any way. Therefore, one who perceives flaws should be known to have a demonic intellect.”
\nHearing this, Yogānand Muni remarked, “But Mahārāj, we do not perceive flaws in the great devotees of God; we merely perceive flaws in ordinary devotees.”
\nShriji Mahārāj said in return, “A devotee’s greatness or smallness is not measured the way you seem to understand it. Greatness is due to one’s faith in the manifest form of God and the observance of His commands. However great a person may be in worldly matters, if he lacks these two attributes, then he is still ordinary.
\n“Besides, the greatness which I have just described is present today in all of the devotees in our Satsang fellowship. Why? Because all of the devotees here realize, ‘We have attained Purushottam Bhagwān - who transcends even Akshar - in a manifest form; and thus we have become fulfilled.’ Realizing this, they offer bhakti to the manifest form of God while following His commands. Therefore, on seeing some insignificant personal peculiarity in such a devotee, one should not perceive flaws in him. Moreover, if a person does have a habit of doing so, his intellect becomes demonic.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "નિશ્ચય વડે મોટ્યપનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના પોષ વદિ ૨ બીજને દિવસ સાંજને સમે શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં પોતાને ઉતારે ઉગમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ગાદીતકિયા નંખાવીને વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં.
\nતે સમે યોગાનંદ મુનિએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! ભગવાનના ભક્ત બે હોય; તેમાં એક તો નિવૃત્તિ૧૨૫ પકડીને બેસી રહે ને કોઈને વચને કરી દુખવે નહીં અને એક તો પરમેશ્વર અથવા પરમેશ્વરના ભક્ત તેની અન્ન, વસ્ત્ર, પુષ્પાદિકે કરીને સેવા કર્યા કરે પણ વચને કરીને કોઈને૧૨૬ દુખવાય ખરું; એવી રીતના બે ભક્ત તેમાં ક્યો શ્રેષ્ઠ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજે એનો ઉત્તર કર્યો નહીં અને મુક્તાનંદ સ્વામી તથા બ્રહ્માનંદ સ્વામીને તેડાવીને એ પ્રશ્ન સંભળાવ્યો ને પછી કહ્યું જે, “એનો ઉત્તર તમે કરો.” ત્યારે એ બે જણે ઉત્તર કર્યો જે, “વચને કરીને કોઈને દુખવે છે પણ ભગવાન અથવા સંતની સેવા કરે છે તે શ્રેષ્ઠ છે. અને નિવૃત્તિને વિષે રહે છે ને કોઈને દુખવતો નથી ને તેથી ભગવાનની તથા સંતની કાંઈ સેવા થતી નથી તેને અસમર્થ સરખો જાણવો. અને જે ટેલ-ચાકરી કરે તેને તો ભક્તિવાળો કહીએ; તે ભક્તિવાળો શ્રેષ્ઠ છે.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એ ઉત્તર ઠીક કર્યો. અને એવી ભક્તિવાળો હોય ને ભગવાનના વચનમાં દૃઢપણે રહ્યો હોય ને તેને વિષે કાંઈક અલ્પ સરખો દોષ૧૨૭ દેખાય તે સામું જોઈને તેનો અવગુણ લેવો તે મોટી ખોટ્ય છે. અને એવી રીતે દોષ જુએ ત્યારે તો પરમેશ્વરે જીવના કલ્યાણને અર્થે દેહ ધર્યો હોય તેમાં પણ દોષના જોનારાને ખોટ્ય દેખાય ખરી અને અતિ મોટા ભગવાનના ભક્ત હોય તેમાં પણ ખોટ્ય૧૨૮ દેખાય ખરી. અને તે દોષને જોનારે ખોટ્ય કાઢી તેણે કરીને પરમેશ્વરના અવતાર અથવા સંત તે શું કલ્યાણકારી નહીં? તે તો કલ્યાણકારી જ છે, પણ જેને અવળી બુદ્ધિ હોય તેને અવળું જ સૂઝે. જેમ શિશુપાળ એમ જ કહેતો જે, ‘પાંડવ તો વર્ણસંકર છે ને પાંચ જણે એક સ્ત્રી રાખી માટે અધર્મી પણ છે. અને કૃષ્ણ છે તે પણ પાખંડી છે; કેમ જે, જન્મ થયો ત્યાંથી પ્રથમ તો એક સ્ત્રી મારી, ત્યાર પછી બગલો માર્યો, વાછડો માર્યો, અને મધના પૂડા ઉખેડ્યા તેણે કરીને એને મધુસૂદન કહે છે પણ એણે કાંઈ મધુ નામે દૈત્ય માર્યો નથી, ને વર્ણસંકર એવા જે પાંડવ તેણે પૂજ્યો તેણે કરીને શું એ ભગવાન થયો?’ એવી રીતે ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તનો અવગુણ આસુરી બુદ્ધિવાળો શિશુપાળ તેણે લીધો, પણ ભગવાનના ભક્ત હતા તેણે એવો અવગુણ કાંઈ ન લીધો. માટે એવી જાતનો જેને અવગુણ આવે તેને આસુરી બુદ્ધિવાળો જાણવો.”
\nત્યારે ફરીને તે મુનિએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! મોટા જે પ્રભુના ભક્ત હોય તેનો તો અવગુણ આવે નહીં, પણ જેવો-તેવો હરિભક્ત હોય તેનો અવગુણ તો આવે ખરો.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેમ તમે સમજો છો તેમ નાનપ્ય-મોટ્યપ૧૨૯ નથી, મોટ્યપ તો પ્રત્યક્ષ ભગવાનના નિશ્ચયે કરીને તથા તે ભગવાનની આજ્ઞાને વિષે વર્તવે કરીને છે. અને એ બે વાનાં જેને ન હોય ને તે ગમે તેવો વ્યવહારે કરીને મોટો હોય તો પણ એ નાનો જ છે. અને પ્રથમ કહી એવી મોટ્યપ તો આજ આપણા સત્સંગમાં સર્વ હરિભક્તને વિષે છે; કેમ જે, આજ જે સર્વ હરિભક્ત છે તે એમ સમજે છે જે, ‘અક્ષરાતીત એવા જે ભગવાન પુરુષોત્તમ તે અમને પ્રત્યક્ષ મળ્યા છે અને અમે કૃતાર્થ થયા છીએ.’ એમ સમજીને પ્રત્યક્ષ ભગવાનની આજ્ઞામાં રહ્યા થકા તે ભગવાનની ભક્તિ કરે છે. માટે એવા જે હરિભક્ત તેનો કાંઈક દેહસ્વભાવ જોઈને તેનો અવગુણ લેવો નહીં અને જેને અવગુણ લીધાનો સ્વભાવ હોય તેની તો આસુરી બુદ્ધિ થઈ જાય છે.”
", "gujarati_footnote": "૧૨૫. પોતાનાં મન, વાણી, ક્રિયાથી કોઈને દુઃખ ન થાય તે રીતે એકાંતમાં અંતર્વૃત્તિ કરીને.
\n૧૨૬. ભગવાન અથવા ભક્તની સેવા માટે જ બીજા કોઈ ભગવદ્ભક્તને.
\n૧૨૭. કોઈને ભગવાન અથવા તેમના ભક્તની સેવામાં પ્રેરવા નિમિત્તે કઠણ વચન કહેવારૂપ દૂષણ.
\n૧૨૮. સ્વતંત્રપણે પ્રગટ થયેલ દિવ્યરૂપ એવા ભગવાનમાં પણ માયિકભાવ કલ્પવારૂપ.
\n૧૨૯. વ્યવહારિક દૃષ્ટિએ નાનપ-મોટપ.
", "hindi_title": "निश्चय द्वारा महत्ता", "hindi_text": "संवत् १८७६ में पौष कृष्णा द्वितीया (२ जनवरी, १८२०) को सायंकाल श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में अपने निवासस्थान के पूर्वी द्वार के कमरे के बरामदे में गादी-तकिया रखवाकर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे।
\nउस समय योगानन्द मुनि ने प्रश्न किया कि, “हे महाराज! भगवान के भक्त दो प्रकार के होते हैं। उनमें से एक तो निवृत्ति मार्ग४४ को अपनाता है और किसी को भी अपनी वाणी से दुःख नहीं पहुँचाता, तथा दूसरा भक्त परमेश्वर और उनके भक्तों की अन्न, वस्त्र एवं पुष्पादि से सेवा करता रहता है, किन्तु वचन से किसी को (भगवत् सेवा के निमित्त) कुछ दुःख पहुँचाता है, इन दोनों भक्तों में कौन-सा भक्त श्रेष्ठ है?”
\nतब श्रीजीमहाराज ने इसका उत्तर नहीं दिया और मुक्तानन्द स्वामी तथा ब्रह्मानन्द स्वामी को बुलवाकर उन्हें यह प्रश्न सुनवाया। फिर उनसे कहा कि, “इसका उत्तर आप दीजिए।”
\nतब इन दोनों ने उत्तर दिया कि, “अपने वचन द्वारा किसी को कुछ दुःख भले ही पहुँचाता हो, किन्तु भगवान अथवा सन्त की जो सेवा करता है, वह श्रेष्ठ है, परन्तु निवृत्तिमार्ग पर चलनेवाला भक्त यद्यपि किसी को दुःख नहीं देता, फिर भी उससे भगवान तथा सन्त की कोई सेवा नहीं हो सकती, तो उसे असमर्थ-सा जानना और सेवा-चाकरी करनेवाला तो भक्तिमान कहा जाता है, वह भक्तिवाला ही श्रेष्ठ है।”
\nफिर श्रीजीमहाराज बोले कि, “यह उत्तर ठीक है। और जो ऐसी भक्तिवाला हो, तथा भगवान के वचन में दृढ़ रहता हो, फिर उसमें अल्प मात्रा में भी (कठोर वाणीरूप) दोष दिखायी पड़े और उसे देखकर उसका अवगुण ग्रहण किया जाए, तो यह एक बड़ी कमी है। अगर इस प्रकार दोष देखे, तब जीवों के कल्याण के लिए परमेश्वर ने देह धारण की है, उनके स्वरूप में भी दोष देखनेवाले को भी कमी अवश्य दिखेगी! और वैसे ही भगवान के अति बड़े भक्त में भी उसे अवश्यरूप से दोष दिखाई देगा। परन्तु दोष देखनेवाले ने कमी ढूँढ निकाली, उससे क्या परमेश्वर के अवतार अथवा सन्त कल्याणकारी नहीं रहे? वस्तुतः वे तो कल्याणकारी ही हैं, किन्तु जिसकी दुर्बुद्धि है, उसे सब कुछ उल्टा ही दिखाई पड़ता है। जैसे शिशुपाल कहता था कि, ‘पांडव तो वर्णसंकर हैं, और पाँच पुरुषों की केवल एक ही स्त्री है, इसलिए वे धार्मिक भी नहीं हैं। तथा कृष्ण भी पाखंडी है, क्योंकि उसने जन्मकाल से ही, पहले तो एक स्त्री को उसने मार डाला, इसके बाद बगुले और बछड़े का भी वध कर डाला और मधु (शहद) का छत्ता उखाड़ने के कारण उसे मधुसूदन कहते हैं, परन्तु उसने कोई मधु नामक दैत्य को नहीं मारा! फिर भी वर्णसंकर पांडवों ने उसकी पूजा की, तो क्या वह इससे भगवान हो गया?’ इस प्रकार आसुरी बुद्धिवाले शिशुपाल ने भगवान और उनके भक्तों पर दोषारोपण किया, परन्तु भगवान के भक्तों ने ऐसा कोई भी दोष ग्रहण नहीं किया। इसलिए, जो अवगुण देखता है, उसे आसुरी बुद्धिवाला ही समझना चाहिए।”
\nतब मुनियों ने पुनः प्रश्न पूछा कि, “हे महाराज! जो महान भक्त होते हैं, उनमें तो कोई अवगुण दिखाई नहीं देता, परन्तु कोई साधारण से हरिभक्त के कुछ दोष तो दिखेंगे कि नहीं?”
\nयह सुनकर श्रीजीमहाराज बोले कि, “आप सब जैसा समझते हैं, उस प्रकार किसी की लघुता और महानता नहीं होती है। महत्ता तो प्रत्यक्ष भगवान के निश्चय से तथा उन भगवान की आज्ञा का पालन करने में है। जो पुरुष इन दोनों बातों पर ध्यान नहीं देता, वह व्यावहारिक दृष्टि से चाहे कितना ही बड़ा हो, वह छोटा ही रहता है। और पहले बताई गयी महत्ता तो आजकल अपने सत्संग में सब हरिभक्तों में है। क्योंकि आज जो हरिभक्त हैं, वे सब ऐसा समझते हैं कि, ‘अक्षरातीत भगवान पुरुषोत्तम हमें प्रत्यक्षरूप से मिले हैं, और हम कृतार्थ हुए हैं।’ ऐसा समझकर वे प्रत्यक्ष भगवान की आज्ञा में रहते हुए भगवान की भक्ति करते हैं, ऐसे हरिभक्तों का कोई सामान्य सा देह-स्वभाव देखकर उनका अवगुण-ग्रहण नहीं करना चाहिए। अवगुण देखने का स्वभाव जिसका भी होता है, उसकी तो आसुरी बुद्धि हो जाती है।”
", "hindi_footnote": "४४. अपनी वाणी, क्रिया आदि से किसी को भी दुःख न पहुँचे उस प्रकार एकांत में अंतर्वृत्ति करके रहना।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/31.mp3" }, { "english_title": "A Nest and a Stake", "english_text": "On the morning of Posh vadi 3, Samvat 1876 [3 January 1820], Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the veranda outside the west-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white khes and had tied a white pāgh around His head. He had also covered Himself with a white cotton cloth. Sandalwood paste had been applied to His forehead. He was wearing a garland of white flowers, and tassels of white flowers were dangling from His pāgh. At that time, while some munis were singing devotional songs, other munis as well as devotees from various places had gathered before Him in an assembly.
\nShriji Mahārāj then said, “Please listen, I have a question to ask.”
\nThereupon the munis and devotees said, “Mahārāj, please ask.”
\nAfter thinking for quite some time, Shriji Mahārāj said, “In this world, a materialistic individual who is attached to the vishays cannot survive without indulging in them. Moreover, just as that non-believer indulges in vishays, similarly, a devotee of God also indulges in vishays. However, the two are different. In what way? Well, the materialistic person who is attached to the vishays enjoys only worldly vishays, whereas for a devotee of God, listening to discourses of God is the only vishay for his ears; touching the holy feet of God or touching the holy dust from the feet of the Sant is the only vishay for his skin; doing darshan of God or the Sant is the only vishay for his eyes; taking the prasād of God and singing His praises are the only vishays for his tongue; and smelling the flowers and other objects which have been offered to God is the only vishay for his nose. In this manner, there is a difference between the vishays that a non-believer indulges in and those that a devotee indulges in.
\n“Furthermore, just as a devotee cannot stay without indulging in the vishays, even eternally liberated muktas such as Nārad and the Sanakādik1 cannot stay without indulging in them. Although they remain in samādhi for long periods of time, after emerging from samādhi, they also indulge in vishays in the form of discourses, talks, devotional songs, etc., related to God.
\n“For example, birds leave their nests to gather food, but after gathering their food, they always return to their respective nests at night to rest. Never do they forget their own nests and return to another bird’s nest. Similarly, after feeding on discourses, talks, devotional songs, etc., related to God, devotees of God also return to their own nest in the form of God to rest. Again, animals, birds and, in fact, all creatures return to their respective homes to rest after feeding. People also travel far and wide for their work, but only when they return to their own home do they rest peacefully.
\n“Now based on the analogies that I have just narrated, I ask all the devotees: Just as a non-believer is attached to worldly vishays and is unable to live without them for even a single moment, similarly, after becoming firmly attached to the vishays in the form of the shravan, manan, etc., of the talks and discourses related to God, have you also become attached to and engrossed in them or not? Also, just as a bird returns to its nest after feeding, do all of you also return to rest in your nest, the form of God, after feeding on feed in the form of discourses, devotional songs, etc., related to God? Or, do you rest elsewhere?
\n“Furthermore, cattle that are domesticated return to their stake in the evening after grazing in the outskirts of the village, whereas stray cattle do not return to their stake. A stray cow, after grazing in someone’s field, sits wherever it wishes. There, someone may beat it, or if a tiger comes, it may even attack the cow. Now, do you return to your stake like the domesticated cattle; or like the stray cattle, do you sit down to rest anywhere after grazing in someone else’s field? Let the seniors amongst you answer these questions after due deliberation.”
\nThereupon, all of the munis and devotees replied individually, “Mahārāj, we have indeed become attached to discourses, devotional songs, etc., related to God. Moreover, except for the nest and stake in the form of God’s form, we do not stay anywhere else.” Hearing their reply, Shriji Mahārāj became extremely pleased.
\nTowards the end of the afternoon on that same day, Shriji Mahārāj was seated facing the mandir of Shri Vāsudevnārāyan on a large, decorated cot under the neem tree in the center of Dādā Khāchar’s darbār. At that time, while some munis were singing devotional songs, other munis as well as devotees from various places had gathered before Him in an assembly.
\nShriji Mahārāj then requested, “Now please begin a question-answer dialogue.”
\nThereupon Dinānāth Bhatt and Brahmānand Swāmi asked, “At times, a devotee of God is able to blissfully engage in the worship and remembrance of God and is able to concentrate on His form. At other times, however, he is disturbed within and is unable to experience the bliss of worship and remembrance. What is the reason for this?”
\nShriji Mahārāj replied, “He has not mastered the technique of beholding the form of God.”
\nHearing this, Muktānand Swāmi asked, “What is that technique?”
\nShriji Mahārāj explained, “The technique is as follows: Different gunas enter the antahkaran at different times. When sattvagun prevails, the antahkaran is pure, and one can pleasantly engage in worship and remembrance of God’s form. When rajogun prevails, the antahkaran becomes polluted and many disturbing thoughts arise, making it difficult to engage in worship and remembrance. When tamogun prevails, no thoughts arise in the antahkaran at all. Therefore, a person engaged in worship should learn to recognize the prevailing guna and should meditate on the form of God whenever sattvagun prevails. When tamogun prevails, no thoughts arise at all, and one experiences a feeling of emptiness. One should not attempt to meditate on God in such conditions. When rajogun prevails, many disturbing thoughts arise. Therefore, one should not attempt to meditate on God at that time either. On such occasions, one should think, ‘I am distinct from these thoughts. In fact, I am the knower of these thoughts. Furthermore, Purushottam Bhagwān is forever present within me as antaryāmi.’ Only when the force of rajogun subsides should one meditate on the form of God.
\n“However, one should not become dejected on noticing the many thoughts which arise when rajogun prevails. After all, the antahkaran is like a small child, or a monkey, or a dog, or like a person who plays with a child. The nature of the antahkaran is such that it remains fidgety for no reason whatsoever. Therefore, one who wishes to meditate on God should not become disheartened on seeing the disturbing thoughts that arise in the antahkaran. Moreover, the thoughts arising in the antahkaran should not be accepted as being a part of oneself; instead, the antahkaran should be regarded as being distinct from oneself. Thus, one should believe one’s ātmā to be distinct and engage in the worship of God.”
", "english_footnote": "1. It should be noted that, from studying the Vachanamrut and other scriptures of the Swaminarayan Sampraday, only Parabrahman and Aksharbrahman eternally transcend māyā - hence, eternally liberated. Other jivas and ishwars are liberated by worshiping God. Therefore, Shriji Maharaj’s use of the words “eternally liberated muktas” for Nārad and Sanakādik should be understood as a persective of mahimā.
", "gujarati_title": "માળા અને ખીલાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના પોષ વદિ ૩ ત્રીજને દિવસ પ્રભાત સમે શ્રીગઢડા મધ્યે શ્રીજીમહારાજ દાદાખાચરના દરબારમાં આથમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો ને માથે ધોળી પાઘ બાંધી હતી ને ધોળી ચાદર ઓઢી હતી ને લલાટને વિષે કેસરની આડ્ય કરી હતી ને ધોળાં પુષ્પનો હાર પહેર્યો હતો ને પાઘને વિષે ધોળાં પુષ્પનો તોરો લટકતો હતો અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી ને મુનિ કીર્તન ગાવતા હતા.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “સાંભળો, એક પ્રશ્ન કરીએ.” ત્યારે મુનિ તથા હરિભક્તે કહ્યું જે, “હે મહારાજ! પૂછો.” પછી શ્રીજીમહારાજ ઘણીક વાર સુધી વિચારીને બોલ્યા જે, “આ સંસારમાં જે વિષયી જીવ હોય તે પંચવિષય વિના રહી શકે નહીં, તે જેમ એ વિમુખ જીવને પંચવિષય છે તેમ હરિજનને પણ પંચવિષય છે, પણ તેમાં ભેદ છે. તે ભેદ કેમ છે? તો વિષયી જીવ તો ભગવાન વિના અન્ય જે ગ્રામ્ય વિષય તેને ભોગવે છે, અને ભગવાનના ભક્ત છે તેને તો ભગવાનની કથા સાંભળવી તે જ શ્રોત્રનો વિષય છે, અને ભગવાનનાં ચરણારવિંદનો સ્પર્શ કરવો અથવા સંતના ચરણની રજનો સ્પર્શ કરવો તે ત્વચાનો વિષય છે, અને ભગવાનનાં અથવા સંત તેનાં દર્શન કરવાં તે નેત્રનો વિષય છે, અને ભગવાનનો પ્રસાદ લેવો તથા ભગવાનના ગુણ ગાવવા તે જીભનો વિષય છે, અને ભગવાનને ચડ્યાં એવાં જે પુષ્પાદિક તેની સુગંધી લેવી તે ઘ્રાણનો વિષય છે, એવી રીતે વિમુખ અને હરિભક્તના વિષયમાં ભેદ છે. અને એવી રીતના વિષય વિના તો હરિભક્તે પણ રહેવાતું નથી અને નારદ-સનકાદિક જેવા અનાદિ મુક્ત૧૩૦ છે તેણે પણ એવા પંચવિષય વિના રહેવાતું નથી; તે સમાધિમાં ઘણા કાળ રહે છે પણ તે સમાધિમાંથી નીકળીને ભગવાનની કથા, કીર્તન, શ્રવણાદિક વિષયને ભોગવે છે. અને જેમ પક્ષી હોય તે પોતાના માળાને મૂકીને ચરવા નીકળે છે તે ચારો કરીને રાત્રિ સમે પોતપોતાના માળામાં જઈને વિરામ કરે છે, પણ પોતપોતાના સ્થાનકને કોઈ દિવસ ભૂલીને બીજાને સ્થાનકે જતાં નથી; તેમ ભગવાનના ભક્ત છે તે ભગવાનની કથા, કીર્તન, શ્રવણાદિક એવો જે ચારો તેને ચરીને પોતાનો માળો જે ભગવાનનું સ્વરૂપ તેમાં જઈને વિરામ કરે છે. અને વળી પશુ-પક્ષી સર્વે જીવ જેમ પોતપોતાનો ચારો કરીને પોતપોતાને સ્થાનકે જઈને વિરામ કરે છે, તેમ મનુષ્ય પણ જે જે કાર્ય હોય તેને અર્થે દેશ-વિદેશ જાય છે, પણ પોતાને ઘેર આવે છે ત્યારે નિરાંત કરીને બેસે છે. એ સર્વ દૃષ્ટાંત-સિદ્ધાંત કહ્યાં. તે ઉપર તમે સર્વે હરિભક્તને અમે પ્રશ્ન પૂછીએ છીએ જે, ‘જેમ વિમુખ જીવ ગ્રામ્ય૧૩૧ પંચવિષયમાં બંધાણા છે ને તે વિષય વિના પળમાત્ર ચાલતું નથી, તેમ તમે ભગવાનની કથાવાર્તાનું જે શ્રવણાદિક તે રૂપી જે વિષય તેમાં દૃઢપણે બંધાઈને એના વિષયી થયા છો કે નહીં?’ અને વળી બીજો પ્રશ્ન પૂછીએ છીએ જે, ‘જેમ પક્ષી ચારો કરીને પોતાના માળામાં આવે છે, તેમ તમે સર્વે ભગવાનની કથા-કીર્તનાદિકરૂપી ચારો કરીને પાછા ભગવાનના સ્વરૂપરૂપી માળામાં વિરામ કરો છો? કે બીજે જ્યાં-ત્યાં વિરામ કરો છો? અને વળી જેમ ધણિયાતું ઢોર હોય તે સીમમાં ચરીને સાંજે પોતાને ખીલે આવે છે અને જે હરાયું ઢોર હોય તે ખીલે આવે નહીં અને જેનું-તેનું ખેતર ખાઈને જ્યાં-ત્યાં બેસી રહે, પછી કોઈક ધોકા મૂકે કાં વાઘ આવે તો મારે, તેમ તમે તે ધણિયાતા ઢોરની પેઠે પોતાને ખીલે આવો છો? કે હરાયા ઢોરની પેઠે કોઈનું ખેતર ખાઈને જ્યાં-ત્યાં બેસીને વિરામ કરો છો?’ એ સર્વે પ્રશ્નનો ઉત્તર પોતાના અંતરમાં વિચારીને મોટા મોટા હો તે કરો.” પછી મુનિ તથા હરિભક્ત સર્વે જુદા જુદા બોલ્યા જે, “હે મહારાજ! ભગવાનની કથા-કીર્તનાદિકના વિષયી પણ થયા છીએ અને ભગવાનની મૂર્તિરૂપી જે માળો તથા ખીલો તેને મૂકીને બીજે ઠેકાણે રહેતા નથી.” તે વાર્તાને સાંભળીને શ્રીજીમહારાજ ઘણું પ્રસન્ન થયા.
\nઅને વળી તે ને તે દિવસ બપોર નમતે શ્રીજીમહારાજ દાદાખાચરના દરબાર વચ્ચે લીંબડા તળે ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી ને પોતે શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિર સન્મુખ વિરાજમાન હતા અને મુનિ કીર્તન બોલતા હતા.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “હવે તો પ્રશ્ન-ઉત્તર કરો.” પછી દીનાનાથ ભટ્ટે તથા બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યું જે, “કોઈ સમે તો ભગવાનના ભક્તના હૃદયમાં આનંદથી ભગવાનનું ભજન-સ્મરણ થાય છે ને ભગવાનની મૂર્તિનું ચિંતવન થાય છે, અને કોઈ સમે તો અંતર ડોળાઈ જાય છે ને ભજન-સ્મરણનું સુખ આવતું નથી તેનું શું કારણ છે?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એને ભગવાનની મૂર્તિ ધાર્યાની યુક્તિ આવડતી નથી.” ત્યારે મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “કેવી રીતે યુક્તિ જાણવી?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “યુક્તિ તો એમ છે જે, અંતઃકરણને વિષે ગુણનો પ્રવેશ થાય છે, તે જ્યારે સત્ત્વગુણ વર્તતો હોય ત્યારે અંતઃકરણ નિર્મળ વર્તે ને ભગવાનની મૂર્તિનું ભજન-સ્મરણ સુખેથી થાય, અને જ્યારે રજોગુણ વર્તે ત્યારે અંતઃકરણ ડોળાઈ જાય ને ઘાટ-સંકલ્પ ઘણા થાય ને ભજન-સ્મરણ સુખે થાય નહીં, અને જ્યારે તમોગુણ વર્તે ત્યારે તો અંતઃકરણ શૂન્ય વર્તે, માટે ભજનના કરનારાને ગુણ ઓળખવા. અને જે સમે સત્ત્વગુણ વર્તતો હોય તે સમે ભગવાનની મૂર્તિનું ધ્યાન કરવું, અને તમોગુણ જ્યારે વર્તે ત્યારે કશો ઘાટ થાય નહીં ને શૂન્ય સરખું વર્તે તેમાં પણ ભગવાનનું ધ્યાન ન કરવું, અને જ્યારે રજોગુણ વર્તતો હોય ત્યારે ઘાટ-સંકલ્પ ઘણા થાય માટે તે સમે ભગવાનનું ધ્યાન કરવું નહીં અને તે સમે તો એમ જાણવું જે, ‘હું તો સંકલ્પ થકી જુદો છું ને સંકલ્પનો જાણનારો છું ને તે મારે વિષે અંતર્યામીરૂપે પુરુષોત્તમ ભગવાન સદાકાળ વિરાજે છે.’૧૩૨ અને જ્યારે રજોગુણનો વેગ મટી જાય ત્યારે ભગવાનની મૂર્તિનું ધ્યાન કરવું. અને રજોગુણ વર્તતો હોય ત્યારે સંકલ્પ ઘણા થાય, તે સંકલ્પને જોઈને મૂંઝાવું નહીં; કેમ જે, અંતઃકરણ તો જેવું નાનું છોકરું તથા વાનરું તથા કૂતરું તથા બાળકનો રમાડનાર તેવું છે.૧૩૩ અને એ અંતઃકરણનો એવો સ્વભાવ છે તે વિના પ્રયોજન ચાળા કર્યા કરે. માટે જેને ભગવાનનું ધ્યાન કરવું તેને અંતઃકરણના ઘાટને જોઈને કચવાઈ જવું નહીં ને અંતઃકરણના ઘાટને માનવા પણ નહીં, ને પોતાને ને અંતઃકરણને જુદું માનવું અને પોતાના આત્માને જુદો માનીને ભગવાનનું ભજન કરવું.”
", "gujarati_footnote": "૧૩૦. વચનામૃત વગેરે સાંપ્રદાયિક ગ્રંથોના અધ્યયન પરથી એમ જણાય છે કે – અનાદિ અર્થાત્ માયાથી હંમેશાં પર અક્ષર અને પુરુષોત્તમ બે જ તત્ત્વો છે. બીજા તમામ જીવો-ઈશ્વરો ભગવાનનાં ભજનથી જ મુક્તિ પામે છે. તેથી અહીં નારદ-સનકાદિક માટે વાપરેલ ‘અનાદિ મુક્ત’ શબ્દ મહિમાની દૃષ્ટિએ પ્રયોજ્યો છે તેમ સમજવું.
\n૧૩૧. તુચ્છ, નાશવંત, ક્ષણિક, લૌકિક, માયિક.
\n૧૩૨. એમ જાણીને ઉચ્ચ સ્વરથી ભગવાનના નામનું ઉચ્ચારણ કરવું.
\n૧૩૩. ચંચળ સ્વભાવવાળું છે.
", "hindi_title": "घोंसले और खूंटे के दृष्टांत से भगवान के स्वरूप में विराम", "hindi_text": "संवत् १८७६ में पौष कृष्णा तृतीया (३ जनवरी, १८२०) को प्रातःकाल श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पश्चिमी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत धोती धारण की थी, सिर पर श्वेत पाग बाँधी थी, सफ़ेद चादर ओढ़ी थी, ललाट में केसर-मिश्रित चन्दन लगाया था, सफ़ेद फूलों का हार पहना था और पाग में सफ़ेद फूलों का तुर्रा लटकाया था। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में साधुवृंद तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे हुए थे और साधुजन कीर्तन गा रहे थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “सुनिये, एक प्रश्न करते हैं।”
\nतब साधुओं तथा हरिभक्तों ने कहा, “हे महाराज! पूछिये।”
\nतत्पश्चात् श्रीजीमहाराज बहुत देर तक विचारमग्न रहे। बाद में उन्होंने कहा कि, “इस संसार में विषयी जीव पंचविषयों के बिना नहीं रह सकते। जिस प्रकार इन विमुख जीवों के लिए पाँच विषय हैं, उसी तरह भक्तों के लिए भी पंचविषय हैं, परन्तु उनमें अन्तर है। वह अंतर क्या है? विषयी जीव बिना भगवान के लौकिक विषयों का उपभोग करते हैं, और भगवद्भक्तों के लिए तो भगवान की कथा सुनना वही श्रोत्र का विषय है, और भगवान के चरणारविन्दों का स्पर्श करना या सन्त की चरणरज का स्पर्श करना, वही त्वचा का विषय है; और भगवान अथवा सन्त का दर्शन करना, वह नेत्र का विषय है; और भगवान का प्रसाद लेना और उनका गुणगान करना, वह जिह्वा का विषय है; तथा भगवान को अर्पित पुष्पादि की सुगन्ध लेना, वह नासिका का विषय है। इस प्रकार विमुख जीवों तथा हरिभक्तों के पंचविषयों में बड़ा अन्तर है। और इस तरह के विषयों के बगैर तो हरिभक्तों से भी नहीं रहा जा सकता। और नारद-सनकादिक अनादि मुक्तों४५ से भी ऐसे पंचविषयों के बिना नहीं रहा जाता। वे समाधि में बहुत समय तक रहते हुए भी समाधि से जाग्रत होकर भगवान के कथा-कीर्तन-श्रवणादि विषयों को भोगते हैं।
\n“और जिस प्रकार पक्षी चारा करने के लिए अपने घोंसलों से बाहर निकलते हैं और पेट भरने के बाद रात्रि के समय वापस अपने-अपने घोंसलों में आकर आराम करते हैं, परन्तु कभी भी अपने स्थानों को भूलकर दूसरों के घोंसलों पर नहीं जाते। उसी प्रकार भगवद्भक्त, भगवान का कथा-कीर्तन-श्रवणादि रूपी चारा ग्रहण करने के बाद भगवान के स्वरूपरूपी अपने घोंसले में विराम करते हैं।
\n“और जैसे पशु-पक्षी सभी जीव अपना-अपना चारा करने के बाद अपने-अपने स्थानों में आकर विराम करते हैं, वैसे ही मनुष्य भी अपने कार्यों के लिए देश-विदेश जाते हैं, परन्तु जब अपने घर वापस लौटते हैं, तब सुखचैन पाते हैं। इन दृष्टान्त-सिद्धान्तों के जरिए हम आप सभी हरिभक्तों से प्रश्न पूछते हैं कि, ‘जिस प्रकार विमुख जीव लौकिक पंचविषयों के बन्धन में पड़े हुए हैं और उनके बिना उनसे पलमात्र भी नहीं रहा जाता, उसी प्रकार आप सब भगवान की कथावार्ता के श्रवणादिरूपी विषयों में दृढ़तापूर्वक निमग्न होकर उनके ‘विषयी’ हुए हो कि नहीं? तथा हम एक अन्य प्रश्न भी पूछते हैं कि, ‘जिस प्रकार पक्षी अपना चारा लेने के बाद अपने घोंसले में आ जाते हैं, उसी प्रकार क्या आप सब भगवान का कथा-कीर्तनादि रूपी चारा ग्रहण करने के पश्चात् भगवान के स्वरूपरूपी अपने घोंसले में विश्राम करते हैं या फिर किसी अन्य स्थान पर जहाँ-तहाँ विराम करते हैं?
\n“और, जैसे मालिकी का पशु चरागाह में चरने के बाद शाम को अपने खूँटे पर आ जाता है, किन्तु जो निरंकुश पशु होता है, वह खूँटे पर नहीं आता और जिस किसी का खेत खाकर जहाँ-तहाँ बैठा रहता है। बाद में कोई उसे लाठी मारता है या बाघ आता है तो उसे मार डालता है, वैसे ही क्या आप उस निरंकुश पशु के समान किसी का खेत खाकर और जहाँ तहाँ बैठकर विश्राम करते हैं या पालतु पशु की तरह अपने खूँटे पर आ जाते हैं? जो बड़े सन्त हों, वे अपने अन्तःकरण में विचार करके इन प्रश्नों के उत्तर दें।”
\nबाद में मुनि तथा हरिभक्त सभी पृथक्-पृथक् रूप से बोले, “हे महाराज! हम भगवान की कथा एवं कीर्तनादि के विषयी भी हुए हैं और भगवान की मूर्तिरूपी घोंसले तथा खूँटे को छोड़कर अन्य दूसरे ठिकाने पर रहते भी नहीं हैं।” इस बात को सुनकर श्रीजीमहाराज अत्यन्त प्रसन्न हुए।
\nउसी दिन दोपहर ढलने पर श्रीजीमहाराज दादाखाचर के राजभवन के बीच नीमवृक्ष के नीचे पलंग पर विराजमान हुए उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे। श्रीजीमहाराज श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के सम्मुख विराजमान थे तथा मुनि कीर्तनगान कर रहे थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “अब प्रश्नोत्तरी प्रारम्भ करिए।”
\nतब दीनानाथ भट्ट तथा ब्रह्मानन्द स्वामी ने प्रश्न पूछा, “कभी-कभार तो भगवान के भक्त के हृदय में भगवान का भजन-स्मरण आनन्दपूर्वक होता है और भगवान की मूर्ति का चिन्तन होता है और कभी-कभार अन्तर विचलित हो जाता है तथा भजन-स्मरण का आनन्द नहीं आता, इसका क्या कारण है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “उसे भगवान की मूर्ति को धारण करने की युक्ति नहीं आती।”
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा कि, “वह युक्ति कैसे ज्ञात हो?”
\nतब श्रीजीमहाराज ने उत्तर देते हुए कहा कि, “वह युक्ति इस प्रकार है कि अन्तःकरण में गुणों का प्रवेश होता है; सो जब सत्त्वगुण रहता है, तब अन्तःकरण निर्मल हो जाता है तथा भगवान का भजन-स्मरण आनन्दपूर्वक होता है; किन्तु रजोगुण के रहने पर अन्तःकरण विपरीत हो जाता है तथा अनेक संकल्प-विकल्प होने लगते हैं और भजन-स्मरण भी अच्छी तरह नहीं हो पाता। और जब तमोगुण रहता है, तब तो अन्तःकरण शून्य हो जाता है। इसलिए, भजन करनेवाले को गुणों का अवलोकन करके उन्हीं को पहचानना चाहिए और जिस समय सत्त्वगुण रहता हो, उस समय भगवान की मूर्ति का ध्यान करना चाहिए। तथा तमोगुण के रहने पर कोई भी संकल्प-विकल्प नहीं होता और अंतर शून्य-सा रहता है, उस समय भी भगवान का ध्यान नहीं करना चाहिए। और जब रजोगुण रहता है तब अनेक संकल्प-विकल्प होते रहते हैं। इसलिए, उस अवस्था में भगवान का ध्यान नहीं करना चाहिए तथा उस समय ऐसा समझना चाहिए कि, ‘मैं संकल्प से भिन्न हूँ और उस संकल्प को जाननेवाला हूँ तथा मुझमें अन्तर्यामी रूप से पुरुषोत्तम भगवान सदैव विराजमान हैं।’ ऐसा समझकर उच्च स्वर से भगवन्-नामस्मरण करना चाहिए। जब रजोगुण का वेग मिट जाए, तब भगवान की मूर्ति का ध्यान करना चाहिए। रजोगुण रहता है, तब अनेक संकल्प-विकल्प होते हैं। उन्हें देखकर उद्विग्न नहीं होना चाहिए, क्योंकि अन्तःकरण छोटे बालक, बन्दर, कुत्ते और बच्चे को खिलानेवालों के सदृश (नटखट) होता है। इस अंतःकरण का स्वभाव ऐसा है कि बिना प्रयोजन के ही नखरा करता रहता है। अतः जिसे भगवान का ध्यान करना हो, उसे चाहिए कि वह अन्तःकरण के संकल्पों को देखकर व्यग्र न हो जाए। और अन्तःकरण के संकल्प को माने भी नहीं और स्वयं को तथा अपने अन्तःकरण को पृथक् समझे एवं अपनी आत्मा को पृथक् समझकर भगवान का भजन करते रहे।”
", "hindi_footnote": "४५. माया से परे केवल दो ही अनादि तत्त्व हैं: ब्रह्म एवं परब्रह्म। अतः यहाँ नारद-सनकादिक के लिए प्रयुक्त ‘अनादि मुक्त’ शब्द प्रसिद्धि परक समझना चाहिए।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/32.mp3" }, { "english_title": "Blind Faith, Love and Understanding", "english_text": "On the evening of Posh vadi 5, Samvat 1876 [5 January 1820], Shriji Mahārāj was sitting facing east on a large, decorated cot on the veranda outside the room next to the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white khes and had covered Himself with a white cotton cloth. He had also tied a deep orange reto around His head. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Muktānand Swāmi asked, “The scriptures have described innumerable spiritual endeavors to please God; but amongst them all, which one is so powerful that it alone earns as much pleasure of God as is earned by performing all spiritual endeavors combined? Please reveal it to us.”
\nShriji Mahārāj began by saying, “Please listen as I tell you the one spiritual endeavor by which God can be pleased.” He then continued, “Accepting the firm refuge of God is the single, greatest endeavor amongst all spiritual endeavors for pleasing God. That refuge, though, must be extremely firm and without any flaws.
\n“This refuge can be of three types. One way of having the refuge of God is with blind faith. If a person has intense blind faith, then even if someone such as Brahmā were to attempt to deflect him from his refuge, he would not be deflected.
\n“The second type is firm refuge of God that is cultivated out of love. Even if a person possessing profound love for God forces himself, he does not become attracted to any object other than God. This is known as firm refuge produced out of profound love.
\n“The third type is with understanding. A person who has profound intelligence understands the sagun-nirgun and anvay-vyatirek aspects of God. He understands the entities that have been created by God’s māyā, as well as the ways of God’s avatārs on earth. He also understands how, at the time of the creation of the cosmos, God behaves as Akshar, how God behaves as Prakruti-Purush, how God behaves as Virāt-Purush, and how God behaves as Brahmā and other prajāpatis. He also comprehends how God works through Nārad, the Sanakādik and others for the purpose of granting liberation to the jivas. He understands all these methods. Moreover, he realizes that Purushottam Bhagwān transcends everything and is absolutely unaffected. He who has such an insight is said to have a firm refuge of God using his intelligence. If someone tries to dissuade him, or even if he tries to dissuade himself, such a refuge never diminishes. Also, regardless of whether God - after assuming a human form - exhibits His divine powers or acts powerless, such a person’s intellect would not harbor any doubts.”
\nThereafter, Shriji Mahārāj said, “If you allow Me, may I ask all of you a question?”
\nMuktānand Swāmi said, “Mahārāj, please do ask.”
\nThereupon, Shriji Mahārāj asked, “Of the three inclinations I have just described to you, which is your inclination? After all, although a combination of all three inclinations is generally present in all devotees of God, the inclination that is predominant is said to be the inclination they possess. So, of the three - blind faith, love and understanding - which is your inclination?”
\nMuktānand Swāmi and Brahmānand Swāmi both replied, “Our inclination is of understanding.”
\nThereafter, the other sādhus also stated their own inclinations.
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "મૂઢપણું, પ્રીતિ ને સમજણનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના પોષ વદિ ૫ પંચમીને દિવસ પાછલો પહોર દિવસ હતો ત્યારે શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિરની જોડે જે ઓરડો તેની ઓસરીએ ઉગમણે મુખારવિંદે ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો ને ધોળી ચાદર ઓઢી હતી ને માથે કસુંબી રંગને છેડે રેંટો બાંધ્યો હતો અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nતે સમે મુક્તાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “ભગવાનને પ્રસન્ન કરવાનાં સાધન૧૩૪ અનંત પ્રકારનાં શાસ્ત્રમાં કહ્યાં છે, પણ તે મધ્યે એવું એક સાધન કયું બળવાન છે જે સમગ્ર સાધન કર્યે જેવા ભગવાન પ્રસન્ન થાય તેવા એક સાધને કરી ભગવાન રાજી થાય? તે એવો એક ઉપાય કહો.” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એક જ સાધને કરીને ભગવાન રાજી થાય તે કહીએ તે સાંભળો જે, ભગવાનનો જે દૃઢ આશરો૧૩૫ એ જ એક સર્વ સાધનમાં મોટું સાધન છે, તેણે કરીને ભગવાન રાજી થાય છે. અને તે આશરો અતિ દૃઢ જોઈએ, જેને વિષે કાંઈ પોલ રહે નહીં. તે આશરામાં ત્રણ ભેદ છે.૧૩૬ એક મૂઢપણે૧૩૭ કરીને ભગવાનનો આશ્રય થાય છે, તે અતિ મૂઢ હોય તેને બ્રહ્મા જેવો હોય તે આશ્રયમાં ડોલાવે તોય પણ ડોલે નહીં. અને બીજો પ્રકાર એ છે જે, ભગવાનમાં જે પ્રીતિ૧૩૮ તેણે કરીને ભગવાનનો દૃઢ આશરો થાય છે, તે જેને દૃઢ પ્રીતિ હોય તે પરમેશ્વરને મૂકીને બીજા પદાર્થમાં જોરાવરી પ્રીતિ કરે તોય પણ થતી નથી; એવી રીતે દૃઢ પ્રીતિએ કરીને ભગવાનનો દૃઢ આશરો કહેવાય છે. અને ત્રીજો પ્રકાર એ છે જે, જેને બુદ્ધિ૧૩૯ વિશાળ હોય તે ભગવાનનું સગુણ૧૪૦-નિર્ગુણપણું૧૪૧ તથા અન્વય-વ્યતિરેકપણું૧૪૨ તેને સમજતો હોય અને ભગવાનની માયા થકી જે જે સર્ગ થયો છે તેને સમજતો હોય અને ભગવાનના જે પૃથ્વીને વિષે અવતાર થાય છે તેની રીતને૧૪૩ સમજતો હોય અને જગતની ઉત્પત્તિકાળે ભગવાન જે પ્રકારે અક્ષરરૂપે વર્તે છે તથા પુરુષપ્રકૃતિરૂપે વર્તે છે તથા વિરાટપુરુષરૂપે વર્તે છે તથા બ્રહ્માદિક પ્રજાપતિરૂપે વર્તે છે તથા જીવના કલ્યાણને અર્થે નારદ-સનકાદિકરૂપે વર્તે છે૧૪૪ એ સર્વ રીતને સમજી જાણે; અને પુરુષોત્તમ ભગવાનને સર્વથી પર૧૪૫ ને નિર્વિકાર સમજતો હોય. એવી રીતે જેની દૃષ્ટિ પહોંચતી હોય તેને બુદ્ધિએ કરીને ભગવાનનો દૃઢ આશરો છે, તે બીજાનો ટાળ્યો ટળે નહીં ને પોતાનો પણ ટાળ્યો ટળે નહીં. અને ભગવાન મનુષ્ય દેહને ગ્રહણ કરીને સમર્થપણે અથવા અસમર્થપણે વર્તતા હોય તો તેને દેખીને તેની બુદ્ધિને વિષે ભ્રાંતિ થાય નહીં.”
\nએમ કહીને પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “કહો તો તમને એક પ્રશ્ન પૂછું?” ત્યારે મુક્તાનંદ સ્વામી બોલ્યા જે, “પૂછો, મહારાજ!” પછી એમ પૂછ્યું જે, “અમે કહ્યાં જે ત્રણ અંગ તેમાં તમારું કયું અંગ છે? અને એ ત્રણ અંગ ભગવાનના ભક્તને મિશ્રિત હોય પણ તેમાં જે અંગ પ્રધાન હોય તેનું તે અંગ કહેવાય. માટે મૂઢપણું, પ્રીતિ અને સમજણ એ જે ત્રણ અંગ તેમાં તમારું કયું અંગ છે?” પછી મુક્તાનંદ સ્વામી તથા બ્રહ્માનંદ સ્વામી બોલ્યા જે, “અમારે તો સમજણનું અંગ છે.” અને બીજા સાધુએ પણ જેને જે અંગ હતાં તે કહ્યાં.
", "gujarati_footnote": "૧૩૪. ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય આદિક.
\n૧૩૫. અનન્ય શરણાગતિ. ‘હે પ્રભુ! હું આપના અપરાધમાત્રના સ્થાનરૂપ છું અર્થાત્ મેં આપના અનંત અપરાધ કર્યા છે. હું અનન્યગતિ છું અર્થાત્ આ અપરાધોમાંથી છૂટવા માટે મારી પાસે આપની કૃપા સિવાય કોઈ ઉપાય નથી. વળી, અકિંચન છું અર્થાત્ આપને પ્રસન્ન કરવા માટે પણ મારી પાસે કોઈ સાધન નથી. માટે હે પ્રભુ! મારા અભીષ્ટમાં ઉપાયભૂત થાઓ અર્થાત્ આપ જ મારું પરમ શ્રેય કરો.’
\n૧૩૬. આશરો તો એક જ છે પરંતુ ત્રણ પ્રકારથી થાય છે, માટે ‘આશરામાં ત્રણ ભેદ છે’ એમ કહ્યું છે.
\n૧૩૭. સચ્છાસ્ત્ર અને સત્પુરુષનાં વચનમાં પ્રહ્લાદ, વજીબા વગેરેની જેમ કેવળ દૃઢ વિશ્વાસથી.
\n૧૩૮. વ્રજવાસીઓની જેમ.
\n૧૩૯. નારદ-સનકાદિકની જેમ.
\n૧૪૦. સગુણપણું: જ્ઞાન, આનંદ વગેરે ગુણોથી યુક્તપણું.
\n૧૪૧. સર્વદા માયિકગુણે રહિતપણું.
\n૧૪૨. વચનામૃત ગઢડા પ્રથમ ૭માં કહ્યું છે.
\n૧૪૩. વચનામૃત કારિયાણી ૫માં તથા ગીતામાં “બહૂનિ મે વ્યતીતાનિ” આ શ્લોકને આરંભીને “જન્મ કર્મ ચ મે દિવ્યમ્” આ શ્લોક પર્યંત પાંચ શ્લોક (ગીતા: ૪/૫-૯)માં કહેલી.
\n૧૪૪. “યસ્યાક્ષરં શરીરમ્” (સુબાલોપનિષદ: ૭); “યસ્યાત્મા શરીરમ્” (બૃહદારણ્યકોપનિષદ, માધ્યન્દિનપાઠ: ૩/૭/૩૦); “યસ્ય પૃથિવી શરીરમ્” (બૃહદારણ્યકોપનિષદ: ૩/૭/૩); “સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ” (છાન્દોગ્યોપનિષદ: ૩/૧૪/૧); “ઇદં હિ વિશ્વં ભગવાન્” (ભાગવત: ૧/૫/૨૦) ઇત્યાદિક શ્રુતિ-સ્મૃતિમાં કહ્યા અનુસાર જડ-ચૈતન્ય સર્વ જગત ભગવાનનું શરીર છે, તેમાં પોતે ભગવાન તેના આત્મા(ધારક, નિયંતા અને સ્વામી)પણે રહ્યા છે, તેથી અક્ષરાદિરૂપે પોતે જ વર્તે છે એમ કહે છે.
\n૧૪૫. સ્વરૂપ, સ્વભાવ, ગુણ, વિભૂતિ અને અવતારો વગેરેથી શ્રેષ્ઠ.
", "hindi_title": "मूढ़ विश्वास, प्रीति और ज्ञान से भगवान का दृढ़ आश्रय", "hindi_text": "संवत् १८७६ में पौष कृष्णा पंचमी (५ जनवरी, १८२०) को, दिवस का अंतिम पहर था। उस समय श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के निकटवर्ती कमरे के बरामदे में पूर्व की ओर मुखारविन्द करके पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने सफ़ेद धोती धारण की थी, श्वेत चादर ओढ़ी थी, सिर पर कुसुंभी रंग के पल्लेवाला फेंटा बाँधा था। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे हुए थे।
\nउस समय मुक्तानन्द स्वामी ने प्रश्न किया कि, “भगवान को प्रसन्न करने के लिए अनंत प्रकार के साधन शास्त्रों में बताए गए हैं, परन्तु उनमें ऐसा कौन-सा एक बलवान साधन है; जो सिद्ध करने से समग्र साधनों की अपेक्षा, वे केवल उस एक ही साधन से प्रसन्न हो जाएँ? कृपया ऐसा कोई साधन हो तो बताइए।”
\nउत्तर देते हुए श्रीजीमहाराज बोले कि, “भगवान जिस एक ही साधन से प्रसन्न होते हैं, उसके विषय में सुनिये - भगवान का दृढ़ आश्रय ही समस्त साधनों में महान साधन है, जिससे भगवान प्रसन्न होते हैं। उस आश्रय की अतिशय दृढ़ता होनी चाहिए और उसमें किसी भी प्रकार का खोखलापन नहीं होना चाहिए। आश्रय के भी तीन प्रकार हैं। उनमें से एक मूढ़तापूर्वक४६ भगवान का आश्रय होता है। अतिमूढ़ को ब्रह्मा के सदृश समर्थ पुरुष भी भगवान के आश्रय से विचलित करने का प्रयत्न करे, फिर भी वह नहीं डगमगाता। दूसरा प्रकार है, भगवान में प्रीति।४७ ऐसी प्रीति रहने से भगवान का आश्रय दृढ़ हो जाता है। जिसे ऐसी दृढ़ प्रीति होती है उसको परमेश्वर के सिवा अन्य किसी पदार्थ में जबरन भी प्रीति नहीं हो पाती। ऐसी सुदृढ़ प्रीति को ही भगवान का दृढ़ आश्रय कहा जाता है।
\n“और आश्रय का तीसरा प्रकार यह है कि जिसकी बुद्धि विशाल हो,४८ कि जो भगवान के सगुण-निर्गुणभाव४९ को समझता हो तथा अन्वय-व्यतिरेक-भाव को जानता हो। और भगवान की माया से जो भी सृष्टि हुई है, उसे समझता हो, और पृथ्वी पर भगवान के जो अवतार होते हैं, उनकी रीति को जानता हो। तथा जगत की उत्पत्ति के समय भगवान जिस प्रकार अक्षररूप में रहते हैं, फिर पुरुषप्रकृति के रूप में रहते हैं, विराट पुरुष के रूप में, ब्रह्मादि प्रजापतिरूप में रहते हैं; एवं जीवों के कल्याण के लिए नारद-सनकादिक के रूप में वे भगवान विद्यमान रहते हैं, उन सभी रीतियों को समझ लेता हो। और पुरुषोत्तम भगवान को सबसे परे५० और निर्विकार समझता हो। - इस तरह जिसकी दृष्टि पहुँचती हो, उसको बुद्धि द्वारा भगवान का दृढ़ आश्रय कहा जाएगा है। वह आश्रय अन्यों के द्वारा५१ विचलित किए जाने पर भी बिल्कुल विचलित नहीं होता। और अपने आप भी उस आश्रय को टालने का यत्न करेगा, तो भी वह नहीं टलेगा! इसके उपरांत यदि भगवान मनुष्य देह को ग्रहण करके समर्थ अथवा असमर्थभाव दिखाते हों, तो उन्हें देखकर भी उसकी बुद्धि में भ्रान्ति नहीं होती।”
\nइतना कहने के बाद श्रीजीमहाराज पुनः बोले, “यदि आप कहें तो एक प्रश्न पूछूँ।”
\nतब मुक्तानन्द स्वामी बोले कि, “पूछिये, महाराज!”
\nश्रीजीमहाराज ने पूछा कि, “हमने जो आश्रय के तीन प्रकार बताए हैं, उनमें से आपका अंग कैसा है? (यानी तीन प्रकार में से आप किस ‘प्रकार’ में दृढ़ता रखते हो?) और भगवान के भक्त को तो तीनों प्रकार मिश्रित रहते हैं, परन्तु उनमें भी जो प्रकार प्रधान होता है, वही उसका ‘अंग’ कहलाता है। इस तरह मूढ़ता, प्रीति तथा ज्ञान-समझ, इन तीनों अंगों में से आपका अंग कौन-सा है?”
\nमुक्तानन्द स्वामी तथा ब्रह्मानन्द स्वामी बोले कि, “हमारा तो समझ (ज्ञान) का अंग है।”
\nइसी प्रकार अन्य सन्तों ने भी अपने-अपने अंग बताए।
", "hindi_footnote": "४६. अति दृढ़ विश्वासपूर्वक।
\n४७. व्रजवासियों की भाँति।
\n४८. नारद-सनकादि की तरह।
\n४९. सगुणभाव अर्थात् ज्ञान, आनंद आदि गुण. निर्गुण भाव अर्थात् मायिक गुणों से रहित होने का भाव।
\n५०. स्वरूप, स्वभाव, गुण, विभूति एवं अवतारों से श्रेष्ठ।
\n५१. शुष्कवेदान्ती आदि लोगों के द्वारा।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/33.mp3" }, { "english_title": "Setting the World in Motion", "english_text": "On the morning of Posh vadi 11, Samvat 1876 [11 January 1820], Shriji Mahārāj was sitting facing south on a large, decorated cot on the veranda outside the west-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white khes and had covered Himself with a thick, white cotton cloth. He had also tied a white pāgh around His head and was wearing garlands of flowers as well. Tassels of flowers and silken threads were dangling from His pāgh, and bunches of flowers had also been placed upon both of His ears. At that time, some munis were singing devotional songs to the accompaniment of musical instruments, while other munis as well as satsangis from various places had gathered before Him in an assembly.
\nThen Shriji Mahārāj said, “Please stop the devotional songs and begin a question-answer dialogue.”
\nThereupon Brahmānand Swāmi asked, “God is the haven of all bliss, and He transcends everything, yet the jiva’s vrutti does not become attached to Him. Instead, its vrutti becomes attached to worldly objects that are worthless and perishable. What is the reason for this?”
\nMuktānand Swāmi attempted to give an answer, but was unable to do so satisfactorily.
\nSo Shriji Mahārāj said, “Please listen as I answer that question. Since the day God created this world, He has set it in motion in such a manner that He will not have to toil again. In fact, He has devised it in such a way that procreation occurs automatically. Men naturally develop affection for women, women naturally develop affection for men, and both naturally develop affection for their offspring. That is God’s māyā in the form of affection. The vrutti of one who is not swept away by the flow of that māyā remains focused on the form of God. So, a devotee of God develops vairāgya by maintaining an aversion for worldly objects. Furthermore, knowing God to be absolutely blissful, he keeps his vrutti focused on God. If, however, one does not cultivate vairāgya towards worldly objects and becomes distanced from the form of God, then even great muktas such as Shiv, Brahmā, Nārad, etc., would be swept away by those worldly objects. For this reason, if one forsakes God and keeps the company of worldly objects, then one’s vrutti will most certainly become attached to those worldly objects. Therefore, devotees of God should not keep affection for anything other than God.”
\nThereafter Shriji Mahārāj said, “Now it is Muktānand Swāmi’s turn to ask a question, so please ask.”
\nMuktānand Swāmi then asked, “It is extremely difficult for a person to attain God. Moreover, there is no greater benefit and no greater bliss than attaining God. Why, then, do people forsake such immense bliss and strive agonizingly for worthless objects? That is the question.”
\nShriji Mahārāj said, “Here, I shall answer that. When one ignores the injunctions of God and begins to stray away from them, one suffers. On the other hand, if one acts according to those injunctions, one will experience the true bliss of God. So, in fact, one suffers only to the extent that one transgresses the injunctions of God. Therefore, renunciants should live according to the injunctions that have been prescribed for renunciants, and householders should live according to the injunctions that have been prescribed for householders. One suffers to the extent that one lapses in observing these injunctions. Only when a renunciant observes eight-fold renunciation of women is his vow of brahmacharya considered complete. He suffers to the extent that he deviates from this. Brahmacharya has also been prescribed for householders. For them, brahmacharya constitutes shunning all women except their wives, abstinence from sexual relations with one’s wife on days of observance, and engaging in sexual relations only during appropriate times. Whosoever deviates from these and the other niyams that have been prescribed for renunciants and householders suffers accordingly.
\n“Therefore, the happiness and misery experienced by a non-believer is determined by his own karmas. As for a devotee of God, whatever misery he suffers is due to negligence in observing God’s injunctions for the sake of worthless objects; and whatever happiness he does experience is a result of following the injunctions of God.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "ભગવાને કળ ચઢાવ્યાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના પોષ વદિ ૧૧ એકાદશીને દિવસ સવારમાં શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં આથમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર દક્ષિણાદું મુખારવિંદ રાખીને વિરાજમાન હતા અને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો ને ધોળો ચોફાળ ઓઢ્યો હતો ને માથે ધોળી પાઘ બાંધી હતી ને ફૂલના હાર પહેર્યા હતા ને પાઘને વિષે પુષ્પના તથા હીરના તોરા લટકતા મૂક્યા હતા ને બે કાનની ઉપર પુષ્પના ગુચ્છ ખોસ્યા હતા અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના સત્સંગીની સભા ભરાઈને બેઠી હતી અને મુનિ વાજિંત્ર લઈને કીર્તન ગાતા હતા.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “કીર્તન રાખીને પ્રશ્ન-ઉત્તર કરો.” પછી બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “સર્વ સુખના ધામ અને સર્વ થકી પર એવા પરમેશ્વર છે તેમાં જીવની વૃત્તિ ચોંટતી નથી અને માયિક એવાં જે નાશવંત તુચ્છ પદાર્થ તેમાં જીવની વૃત્તિ ચોંટી જાય છે તેનું શું કારણ છે?” પછી તેનો ઉત્તર મુક્તાનંદ સ્વામી કરવા લાગ્યા પણ થયો નહીં. ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એ પ્રશ્નનો ઉત્તર સાંભળો, અમે કરીએ છીએ જે, જે દિવસથી પરમેશ્વરે આ જગતની સૃષ્ટિ કરી છે તે દિવસથી એવી કળ૧૪૬ ચડાવી મૂકી છે જે ફરીને પરમેશ્વરને દાખડો કરવો પડે નહીં અને સંસારની જે વૃદ્ધિ કરવી તે પોતાની મેળે જ થયા કરે, એવો ફેર ચડાવી મૂક્યો છે. તે માટે સહજે જ સ્ત્રીમાં પુરુષને હેત થાય છે ને પુરુષમાં સ્ત્રીને હેત થાય છે અને એ સ્ત્રીથી ઊપજી જે પ્રજા તેમાં પણ સહજે જ હેત થાય છે. તે એ હેતરૂપી જ ભગવાનની માયા છે. તે માયાના પ્રવાહમાં જે ન વહે તેની વૃત્તિ ભગવાનના સ્વરૂપમાં રહે છે. માટે જે ભગવાનનો ભક્ત હોય તે માયિક પદાર્થને વિષે દોષબુદ્ધિ રાખીને વૈરાગ્યને પામે અને ભગવાનને સર્વ સુખમય જાણીને ભગવાનમાં વૃત્તિ રાખે. અને જો માયિક પદાર્થને વિષે વૈરાગ્ય ન રાખે ને ભગવાનના સ્વરૂપથી જુદા પડે તો શિવ, બ્રહ્મા અને નારદાદિક એ જેવા સમર્થ મુક્ત હોય તે પણ માયિક પદાર્થમાં તણાઈ જાય છે. તેટલા માટે ભગવાનને મૂકીને માયિક પદાર્થનો સંગ કરે તો જરૂર તેમાં જીવની વૃત્તિ ચોંટી જાય. તે સારુ પરમેશ્વરના ભક્તને પરમેશ્વર વિના બીજે ઠેકાણે પ્રીતિ રાખવી નહીં.”
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “હવે મુક્તાનંદ સ્વામીને પ્રશ્ન કર્યાનો વારો આવ્યો તે પ્રશ્ન કરો.” પછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “જીવને ભગવાનની પ્રાપ્તિ થવી તે અતિ દુર્લભ છે અને ભગવાનની પ્રાપ્તિ થઈ ત્યારે એથી બીજો મોટો લાભ પણ નથી ને તેથી આનંદ પણ બીજો નથી, તે એવા મોટા આનંદને મૂકીને તુચ્છ પદાર્થ માટે કેમ ક્લેશને પામે છે? એ પ્રશ્ન છે.” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “લ્યો, એનો ઉત્તર અમે કરીએ જે, પરમેશ્વરના વચનને મૂકીને જ્યારે આડો-અવળો ડોલે છે ત્યારે ક્લેશને પામે છે અને જો વચનને વિષે રહે તો જેવો ભગવાનનો આનંદ છે તેવા આનંદમાં રહે છે, અને જેટલું જે ભગવાનનું વચન લોપે છે તેટલો તેને ક્લેશ થાય છે. માટે ત્યાગીને જે જે આજ્ઞા કરી છે તે પ્રમાણે ત્યાગીને રહેવું અને ગૃહસ્થને જે પ્રમાણે આજ્ઞા કરી છે તે પ્રમાણે ગૃહસ્થને રહેવું ને તેમાં જેટલો ફેર પડે છે તેટલો ક્લેશ થાય છે. અને ત્યાગી હોય તેને અષ્ટ પ્રકારે સ્ત્રીનો ત્યાગ રાખવો ત્યારે તેનું બ્રહ્મચર્ય વ્રત પૂરું કહેવાય ને તેમાંથી જેને જેટલો ફેર પડે તેટલો ક્લેશ થાય છે, અને ગૃહસ્થને પણ બ્રહ્મચર્ય કહ્યું છે જે, પરસ્ત્રીનો ત્યાગ રાખવો તથા પોતાની સ્ત્રીનો પણ વ્રતને દિવસ ત્યાગ રાખવો ને ઋતુ સમે સ્ત્રીનો સંગ કરવો; એ આદિક જે જે ત્યાગીને અને ગૃહસ્થને નિયમ કહ્યા છે તેમાં જેટલો જેને ફેર પડે તેટલો તેને ક્લેશ થાય છે. અને ભગવાનથી જે વિમુખ જીવ હોય તેને જે સુખ-દુઃખ આવે છે તે તો પોતાને કર્મે કરીને આવે છે, અને જે ભગવાનના ભક્ત હોય તેને જેટલું દુઃખ થાય છે તે તુચ્છ પદાર્થને અર્થે ભગવાનની આજ્ઞા લોપવે કરીને થાય છે ને જેટલું સુખ થાય છે તે ભગવાનની આજ્ઞા પાળવે કરીને થાય છે.”
", "gujarati_footnote": "૧૪૬. રમકડાંને ચાવી આપે તેમ.
", "hindi_title": "स्नेहरूपी माया - आज्ञापालन में सुख", "hindi_text": "संवत् १८७६ में पौष कृष्णा एकादशी (११ जनवरी, १८२०) को प्रातः काल श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पश्चिमी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर दक्षिण की ओर मुखारविन्द करके विराजमान थे। उन्होंने सफ़ेद धोती धारण की थी, श्वेत शाल ओढ़ी थी, सिर पर सफ़ेद पाग बाँधी थी, फूलों का हार पहना था और पाग में पुष्प तथा रेशम के तुर्रे लटक रहे थे और दोनों कानों के ऊपर पुष्पगुच्छ खोंसे हुए थे। उस समय उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के सत्संगी बैठे थे। मुनिगण बाजे बजाकर भजन गा रहे थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “अब भजन समाप्त करके, प्रश्नोत्तरी प्रारम्भ करिए।”
\nब्रह्मानन्द स्वामी ने पूछा, “समस्त आनन्द के धाम और सबसे परे रहनेवाले परमेश्वर में जीव की वृत्ति नहीं लगती, किन्तु मायिक, नाशवान एवं तुच्छ पदार्थों में ही जीव की वृत्ति लिप्त रहती है, उसका क्या कारण है?”
\nमुक्तानन्द स्वामी उसका उत्तर देने लगे, परन्तु वह यथार्थ उत्तर न दे सके।
\nतब श्रीजीमहाराज ने उत्तर देते हुए कहा, “हम इस प्रश्न का उत्तर देते हैं। सुनिये, परमेश्वर ने जबसे इस सृष्टि की रचना की है तबसे उन्होंने ऐसा यन्त्र लगाया है कि उन्हें (परमेश्वर को) फिरसे परिश्रम न करना पड़े तथा संसार की जो वृद्धि करनी है, वह अपने आप होती रहे, ऐसा चक्र चला रखा है।
\n“इसलिए, पुरुष को स्त्री से और स्त्री को पुरुष से सहज प्रेम हो जाता है तथा स्त्री से उत्पन्न होनेवाली सन्तान से भी सहज स्नेह हो जाता है, वस्तुतः वह भगवान की स्नेहरूपी माया ही है। उस माया के प्रवाह में जो न बहे, उसकी वृत्ति ही भगवान के स्वरूप में रहती है। इसलिए, भगवान के भक्त को मायिक पदार्थों में दोषबुद्धि रखकर वैराग्य को सिद्ध करना चाहिए और भगवान को सर्व आनन्दमय जानकर परमेश्वर में ही अपनी वृत्ति को बनाए रखना चाहिए।
\n“यदि वह मायिक पदार्थों में वैराग्य की भावना न रखे और भगवान के स्वरूप से बिछड़ जाए, तो वह शिव, ब्रह्मा तथा नारद आदि समर्थ मुक्त के समान होने पर भी मायिक पदार्थों की आसक्ति में लिप्त हो जाता है। अतः भगवान को छोड़कर मायिक पदार्थों का संग करना भक्त की आसक्ति बढ़ाना ही है। इसलिए परमेश्वर के भक्त को भगवान के सिवा अन्यत्र कहीं भी स्नेह नहीं रखना चाहिए।”
\nइतना कहकर श्रीजीमहाराज बोले कि, “अब प्रश्न करने के लिए मुक्तानन्द स्वामी की बारी आई है, इसलिए प्रश्न पूछिए।” तब मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा कि, “जीव के लिए भगवान की (साक्षात्) प्राप्ति अतिदुर्लभ है। और भगवान की प्राप्ति हो जाने से उससे बढ़कर और कोई दूसरा अधिक लाभ ही नहीं है, और उससे बड़ा अन्य आनन्द भी नहीं है। फिर ऐसे परम आनन्द को छोड़कर जीव तुच्छ पदार्थों के लिए क्लेश क्यों प्राप्त करता है? यह प्रश्न है।”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “इसका उत्तर यह है कि जब जीव परमेश्वर के वचनों का उल्लंघन करके इधर-उधर भटकता है, तब वह क्लेश को पाता है। यदि वह आज्ञा के अनुसार रहता है, तो उसे भगवान का जो आनन्द है, वही आनन्द प्राप्त होता है।
\n“और भगवान के वचनों का जितना जो उल्लंघन करता है, उतना ही वह क्लेश पाता है। इसलिए, त्यागियों के लिए जो-जो आज्ञा दी गयी है, उसके अनुसार ही त्यागी को रहना चाहिए तथा गृहस्थ को जो भी आज्ञा कही गई है, उसके अनुसार गृहस्थ को रहना चाहिए। इसमें जितना भी फ़रक होता है, उतना ही क्लेश होता है। अतः साधु को आठ प्रकार से स्त्री का त्याग रखना चाहिए, तभी उसके ब्रह्मचर्यव्रत को पूर्ण कहा जा सकता है। उसमें जितना फ़रक रहता है, उतना उसे क्लेश होता है।
\n“एवं गृहस्थ के लिए भी ब्रह्मचर्य व्रत का पालन करने को कहा गया है कि परस्त्री के प्रति आसक्ति का त्याग रखना और अपनी स्त्री का भी व्रत के दिन संग नहीं करना, और ऋतुकाल में ही वे अपनी स्त्री का संग करें; इत्यादि जो-जो नियम त्यागी और गृहस्थ के लिए बताए गए हैं, उनके पालन में जितनी कमी रहती है, उतना ही उसे क्लेश रहता है।
\n“और जो जीव भगवान से विमुख है, उसे जो सुख-दुःख होते हैं, तो उसके अपने कर्मानुसार ही आते हैं, किन्तु जो भगवान के भक्त होते हैं, वे उनको जितना भी दुःख होता है, वह तुच्छ पदार्थों के लिए भगवान की आज्ञा का उल्लंघन किए जाने के कारण ही होता है और उसे जितना सुख होता है, वह भगवान की आज्ञा का पालन करने के कारण ही होता है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/34.mp3" }, { "english_title": "Safeguarding One’s Liberation", "english_text": "On Posh vadi 12, Samvat 1876 [12 January 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting facing east on a large, decorated cot under the neem tree in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nAddressing the munis, Shriji Mahārāj said, “Either you ask Me a question, or I shall ask you a question.”
\nThereupon the munis said, “Mahārāj, please ask.”
\nShriji Mahārāj then said, “Suppose there is a person who, despite having little intelligence, does not falter when it comes to safeguarding his own liberation. On the other hand, there is another person who is very intelligent; so much so that he can point out mistakes even in great men. But he does not walk on the path of liberation. What is the reason for this?”
\nThe munis attempted to answer, but as Shriji Mahārāj raised doubts, they were unable to do so satisfactorily.
\nShriji Mahārāj then said, “Here, allow Me to answer. Such a person may be highly intelligent, but his intellect is polluted. As a result, he is unable to walk on the path of liberation. For example, suppose there is some tasty buffalo-milk in which sākar has been dissolved. Now if a snake’s venom were to fall in it, then that same milk and sākar would become poisonous. Thereafter, whoever drinks it would die. Similarly, such a person may be highly intelligent, but he has perceived a flaw in the great Sant or God. This drawback, in the form of perceiving a flaw, has entered his mind and is comparable to the snake’s venom. So how can he possibly walk on the path of liberation? In fact, even if someone were to listen to his talks, the listener’s mind would also fall back from Satsang. Moreover, wherever a person possessing such a polluted intellect takes birth, he always maligns God or His devotees. Conversely, a person whose intellect is not polluted in this manner, even if he has little intelligence, does not falter in safeguarding his own liberation.”
\nThereupon Muktānand Swāmi asked, “Mahārāj, can one with such a polluted intellect ever turn towards God?”
\nShriji Mahārāj replied, “No, he never turns towards God.”
\nMuktānand Swāmi asked further, “Mahārāj, please tell us how we can avoid developing such a demonic intellect.”
\nShriji Mahārāj explained, “If a person does not keep the following four swabhāvs with God or His Sant, then his intellect will never become demonic: first, anger; second, arrogance; third, jealousy; and fourth, deceit. If, however, he keeps even one of these four, then his intellect will become demonic - just like Jay and Vijay. Despite being wise, their intellect became demonic because they were arrogant towards the Sanakādik. Consequently, both fell from Vaikunth.
\n“Furthermore, when a person’s intellect becomes demonic, even the virtues of God and His devotees appear as faults to him. Wherever such a person takes birth, he either becomes an attendant of Shiv or the king of some demons and worships God through animosity.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "કલ્યાણના જતનનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના પોષ વદિ ૧૨ દ્વાદશીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિર આગળ લીંબડાના વૃક્ષ તળે ઢોલિયા ઉપર ઉગમણે મુખારવિંદે વિરાજતા હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિની સભા તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ મુનિ પ્રત્યે બોલ્યા જે, “તમે પ્રશ્ન પૂછો કાં અમે પૂછીએ.” ત્યારે મુનિએ કહ્યું જે, “હે મહારાજ! તમે પૂછો.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “કોઈ પુરુષ છે તેમાં થોડી બુદ્ધિ૧૪૭ છે તો પણ પોતાના કલ્યાણને અર્થે જે જતન કરવું તેમાંથી પાછો પડતો નથી અને કોઈ બીજો પુરુષ છે તેમાં બુદ્ધિ૧૪૭ તો ઘણી છે અને મોટા-મોટામાં પણ ખોટ્ય કાઢે એવો છે તોય પણ કલ્યાણને માર્ગે ચાલતો નથી તેનું શું કારણ છે?” ત્યારે મુનિએ ઉત્તર કરવા માંડ્યો, પણ શ્રીજીમહારાજે આશંકા કરી તે ઉત્તર ન થયો. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “લ્યો, અમે ઉત્તર કરીએ જે, એમાં બુદ્ધિ તો ઝાઝી છે પણ એની બુદ્ધિ દૂષિત૧૪૮ છે, માટે એ કલ્યાણને માર્ગે ચાલી શકતો નથી. જેમ સુંદર ભેંસનું દૂધ હોય તેમાં સાકર ઘોળી હોય ને તેમાં સર્પની લાળ પડી એટલે એ સાકર ને દૂધ હતું તે ઝેર થયું, પછી તેને જે પીએ તેના પ્રાણ જાય; તેમ બુદ્ધિ તો ઝાઝી છે પણ એણે કોઈ મોટા સંતનો અથવા પરમેશ્વરનો અવગુણ લીધો છે, તે અવગુણરૂપ દોષ એની બુદ્ધિમાં આવ્યો છે, તે સર્પની લાળ સરખો છે, માટે એ તો કલ્યાણને માર્ગે ક્યાંથી ચાલે? પણ જો કોઈક એના મુખની વાત સાંભળે તો તે સાંભળનારાની બુદ્ધિ પણ સત્સંગમાંથી પાછી પડી જાય છે. અને એવી દૂષિત બુદ્ધિવાળો જ્યાં જ્યાં જન્મ ધરે ત્યાં ત્યાં ભગવાનનો અથવા ભગવાનના ભક્તનો દ્રોહ જ કરે. અને જેની બુદ્ધિ એવી રીતે દૂષિત ન હોય ને તે જો થોડી જ હોય તો પણ તે પોતાના કલ્યાણને અર્થે જતન કરતો થકો પાછો પડતો નથી.”
\nત્યારે મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! એ કોઈ દિવસ ભગવાનને સન્મુખ થાય? કે ન થાય?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજે કહ્યું જે, “એ તો કોઈ કાળે ભગવાન સન્મુખ થાય જ નહીં.” ત્યારે વળી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! કોઈ રીતે એવી આસુરી બુદ્ધિ ન થાય તેનો જે ઉપાય હોય તે કહો.” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એક ક્રોધ, બીજું માન, ત્રીજી ઈર્ષ્યા, ચોથું કપટ એ ચાર વાનાં પરમેશ્વર સાથે તથા સંત સાથે રાખે નહીં, તો કોઈ દિવસ એની આસુરી બુદ્ધિ થાય નહીં. અને એ ચાર વાનાં માંહેલું એક જો રાખે તો જેમ જય-વિજય ઘણાય ડાહ્યા હતા પણ સનકાદિક સંગાથે માને કરીને વૈકુંઠલોકમાંથી પડી ગયા ને આસુરી બુદ્ધિ થઈ, તેમ તેની પણ આસુરી બુદ્ધિ થાય. અને જ્યારે આસુરી બુદ્ધિ થાય ત્યારે ભગવાન તથા ભગવાનના ભક્તના જે ગુણ હોય તે દોષ સરખા ભાસે છે. અને એ જ્યાં જ્યાં જન્મ ધરે ત્યાં ત્યાં કાં તો શિવનો ગણ થાય૧૪૯ ને કાં તો કોઈ દૈત્યનો રાજા થાય અને વૈરભાવે પરમેશ્વરનું ભજન કરે.”
", "gujarati_footnote": "૧૪૭. શાસ્ત્ર તથા વ્યવહારની.
\n૧૪૭. શાસ્ત્ર તથા વ્યવહારની.
\n૧૪૮. ભગવાન અથવા ભક્તના અવગુણથી.
\n૧૪૯. તે વખતના સમાજમાં શૈવ-વૈષ્ણવ સંઘર્ષ ચાલતો હતો. તેથી શિવજીના ભક્તો વિષ્ણુ સાથે વેરભાવ રાખતા. તેવી સામાજિક પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં લઈને શ્રીજીમહારાજે આ વાક્ય કહ્યું છે.
", "hindi_title": "आत्मकल्याण के लिए यत्न", "hindi_text": "संवत् १८७६ में पौष कृष्णा द्वादशी (१२ जनवरी, १८२०) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के आगे नीम के वृक्ष के नीचे पलंग पर पूर्व की ओर मुखारविंद करके विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किये थे। उनके मुखारविंद के समक्ष सभा में संतवृंद तथा स्थान-स्थान से आए हरिभक्त बैठे हुए थे।
\nश्रीजीमहाराज संतों से बोले कि, “आप प्रश्न पूछेंगे या हम पूछें?”
\nतब संतों ने कहा, “हे महाराज! आप पूछिए।”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “एक पुरुष ऐसा है कि उसमें बुद्धि अल्प है, फिर भी वह अपने कल्याण के लिए प्रयत्न करने में पीछे नहीं हटता; तथा कोई दूसरा पुरुष ऐसा है कि उसमें (व्यावहारिक) बुद्धि तो अधिक है, और वह बड़े-बड़े व्यक्तियों की भी गलती निकालने की क्षमता रखता है, फिर भी वह कल्याण के मार्ग पर नहीं चलता, इसका क्या कारण है?”
\nमुनियों ने अपनी समझ के अनुसार उत्तर दिए। किन्तु श्रीजीमहाराज ने उसमें शंकाएँ उपस्थित की, अतः वे यथार्थ उत्तर नहीं दे पाए।
\nफिर श्रीजीमहाराज बोले, “अच्छा, अब हम इसका उत्तर देते हैं। भले ही उस पुरुष में बुद्धि अधिक है, परन्तु वह बुद्धि दूषित५२ है, अतः वह कल्याण के मार्ग पर नहीं चल सकता। जैसे भैंस का बढ़िया दूध हो और उसमें शक्कर मिलाई गई हो, किन्तु उसमें यदि सर्प की लार गिर पड़े, तो वह शक्कर मिश्रित दूध विष ही हो जाता है। उसे अगर कोई जीव पी ले, तो उसका प्राणान्त हो जाएगा। वैसे ही इसमें बुद्धि तो अधिक है, किन्तु उसने किसी बड़े सन्त या परमेश्वर के प्रति दोषभाव रखा है, अतः, यह अवगुणरूपी दोष उसकी बुद्धि में प्रवेश कर गया है, जो सर्प की लार के सदृश है। इसलिए वह कल्याण के मार्ग पर कैसे चल सकता है? प्रत्युत यदि कोई उसके मुख से बात सुने तो सुननेवाले की बुद्धि भी सत्संग से विमुख हो जाती है। इस प्रकार ऐसी दूषित बुद्धिवाला जहाँ-जहाँ जन्म लेता है, वहाँ-वहाँ भगवान अथवा उनके भक्तों से द्रोह ही करता है, और जिसकी बुद्धि इस प्रकार दूषित न हो और वह यदि थोड़ी ही हो, तो भी वह आत्मकल्याण के लिए यत्न करने से पीछे नहीं हटता।”
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा कि, “हे महाराज! वह दूषित बुद्धिवाला कभी भगवान के सम्मुख होता है या नहीं?”
\nश्रीजीमहाराज ने कहा कि, “वह तो कभी भगवान के सम्मुख होता ही नहीं है।”
\nफिर मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा कि, “हे महाराज! किसी भी प्रकार से ऐसी आसुरी बुद्धि न हो, उसका उपाय बताइए।”
\nश्रीजीमहाराज बोले कि, “एक क्रोध, दूसरा मान, तीसरी ईर्ष्या और चौथा कपट, इन चार दोषों को परमेश्वर तथा सन्त के प्रति नहीं रखें, तो कभी भी उसकी आसुरी बुद्धि नहीं होती। यदि इन चारों में से एक को भी रखा गया, तो जय-विजय की तरह, जो कि अधिक बुद्धिमान थे, फिर भी सनकादिक के साथ अभिमान करने के कारण, वैकुंठलोक से पतित होकर आसुरी बुद्धिवाले हो गए। इसी प्रकार उसकी भी आसुरी बुद्धि हो जाती है। जब आसुरी बुद्धि होती है, तब भगवान और भगवद्भक्त के गुण भी दोष जैसे दिखाई पड़ते हैं, और वह जहाँ-जहाँ जन्म लेता है, वहाँ-वहाँ या तो वह शिव का गण होता है अथवा दैत्यों का कोई राजा होता है और वैरभाव से परमेश्वर का भजन करता है।”
", "hindi_footnote": "५२. भगवान अथवा भगवान के भक्त के अवगुण ग्रहण करने के कारण।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/35.mp3" }, { "english_title": "A True Renunciant Based on the Example of a Pauper", "english_text": "On Posh vadi 13, Samvat 1876 [13 January 1820]. Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the platform under the neem tree in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes, with garlands of white and yellow flowers adorning His neck. Bunches of white flowers were placed on both of His ears, and a tassel of yellow flowers was dangling from His pāgh. A chhoglu made from red karnikār flowers had also been placed in His pāgh. Also, He was playing with a ball of white flowers with His right hand. To the joy of the devotees, He sat adorned in such a charming fashion. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “How should one view a person who has renounced worldly life and accepted the garb of a renunciant, yet still harbors affection for asat objects, i.e., objects other than the form of God? He should be viewed to be like a pauper before a great tycoon. Suppose there is a pauper who has no clothes to wear and feeds himself by scavenging for scraps of food from piles of garbage. Not only does he consider himself to be a sinner, but other wealthy people also consider him to be a sinner. They presume, ‘He must have committed many sins; that is why he has no food or clothes.’ Similarly, after becoming a renunciant, a person who collects nice clothes and other pleasant objects with a strong craving for them but does not have affection for dharma, gnān, vairāgya and bhakti is considered by the great Ekāntik Sant to be a sinner just like the pauper. Why? Since he is a sinner, he does not have love for dharma, gnān, vairāgya and bhakti; instead, he has affection for objects other than God.
\n“However, for a true renunciant, both dirt and gold are equal. Moreover, a renunciant never makes distinctions by thinking, ‘This object is pleasant, and this object is unpleasant.’ He never has such an understanding; instead, he has affection only towards God. Only such a person is a true renunciant.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "કંગાલના દૃષ્ટાંતે સાચા ત્યાગીનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના પોષ વદિ ૧૩ તેરસને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિરની આગળ લીંબડાના વૃક્ષ હેઠે ઓટા ઉપર ઢોલિયો ઢળાવીને વિરાજમાન થયા હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને કંઠને વિષે ધોળાં ને પીળાં પુષ્પના હાર ધારણ કર્યા હતા અને બે કાન ઉપર ધોળાં પુષ્પના ગુચ્છ ખોસ્યા હતા ને પાઘને વિષે પીળાં પુષ્પનો તોરો લટકતો હતો તથા કર્ણિકારના રાતા પુષ્પનું છોગલું મૂક્યું હતું અને જમણા હાથને વિષે ધોળાં પુષ્પનો દડો ફેરવતા હતા, એવી રીતની શોભાને ધારણ કરતા ને પોતાના ભક્તજનને આનંદ ઉપજાવતા થકા વિરાજમાન હતા અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેણે સંસાર મૂક્યો અને ત્યાગીનો ભેખ લીધો અને તેને પરમેશ્વરના સ્વરૂપ વિના અસત પદાર્થમાં પ્રીતિ રહે છે તેને કેવો જાણવો? તો જેવો મોટા શાહુકાર માણસની આગળ કંગાલ માણસ હોય તેવો જાણવો. જેમ કંગાલ માણસ હોય ને પહેરવા વસ્ત્ર ન મળતું હોય ને ઉકરડામાંથી દાણા વીણી ખાતો હોય, તે પોતે પોતાને પાપી સમજે અને બીજા શાહુકાર લોક પણ તેને પાપી સમજે જે, ‘આણે પાપ કર્યાં હશે માટે એને અન્ન-વસ્ત્ર મળતું નથી;’ તેમ જે ત્યાગી થઈને સારાં સારાં જે વસ્ત્રાદિ પદાર્થ તેને ભેળાં કરી રાખે અને તેની તૃષ્ણા પણ ઘણી રાખે અને ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને ભક્તિ તેને વિષે પ્રીતિએ રહિત હોય એવો જે ત્યાગી તેને તો જે મોટા એકાંતિક સાધુ છે તે કંગાલ માણસની પેઠે પાપી જાણે છે. કેમ જે, જો એ પાપી છે તો એને ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને ભક્તિ તેને વિષે પ્રીતિ થતી નથી અને પરમેશ્વર વિના બીજા પદાર્થમાં પ્રીતિ થાય છે. અને જે ત્યાગી હોય તેને તો કચરો અને કંચન એ બેય બરોબર હોય અને ‘આ પદાર્થ સારું અને આ પદાર્થ ભૂંડું,’ એવી તો સમજણ જ હોય નહીં અને એક ભગવાનને વિષે જ પ્રીતિ હોય તે જ સાચો ત્યાગી છે.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "सच्चा त्यागी", "hindi_text": "संवत् १८७६ में पौष कृष्णा त्रयोदशी (१३ जनवरी, १८२०) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के आगे नीमवृक्ष के नीचे चबूतरे पर पलंग बिछवाकर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किये थे, कंठ में श्वेत तथा पीले पुष्पों का हार धारण किया था, दोनों कानों पर श्वेत पुष्पों के गुच्छे खोंसे थे और पाग में पीले पुष्पों का तुर्रा लटक रहा था। उन्होंने कर्णिकार के लाल पुष्पों का तुर्रा लगा रखा था और वे दाहिने हाथ में सफ़ेद फूलों का गोला घुमा रहे थे। इस प्रकार शोभायमान होते हुए वे अपने भक्तजनों को आनन्दित करते हुए विराजमान थे। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में संतवृंद तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे हुए थे।
\nतब श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “जिसने संसार छोड़ दिया है और साधु का वेश धारण किया है, फिर भी उसकी परमेश्वर के स्वरूप को छोड़कर असत्पदार्थों में प्रीति नहीं मिटती है, उस त्यागी को कैसा समझना चाहिए? तो उसे ‘साहूकार के सामने कंगाल आदमी’ जैसा समझना। जैसे कंगाल मनुष्य को पहनने के लिए वस्त्र न मिलते हों, और वह कूड़े के ढेर में से दाने बिनकर खाता हो, तो वह स्वयं को पापी समझता है, और अन्य साहूकार मनुष्य भी उसे पापी समझते हैं कि, ‘इसने पाप किए होंगे, अतः इसे अन्न-वस्त्र नहीं मिलते हैं।’ वैसे ही साधु होकर जो पुरुष अच्छे-अच्छे वस्त्रादि पदार्थों को एकत्र करके रखता है और ऐसे पदार्थों की तृष्णा भी अधिक रखता है, तथा धर्म, ज्ञान, वैराग्य एवं भक्ति में प्रीति नहीं रखता, ऐसे साधु को बड़े एकान्तिक साधु कंगाल मनुष्य के समान पापी ही समझते हैं। क्योंकि वह पापी है, इसी कारण उसे धर्म, ज्ञान, वैराग्य एवं भक्ति में प्रीति नहीं होती और परमेश्वर को छोड़कर अन्य पदार्थों से प्रीति हो जाती है। और, जो त्यागी होता है, उसे कचरा और कंचन दोनों में समान भाव ही रहता है। उसमें तो, ‘यह पदार्थ अच्छा है और वह पदार्थ बुरा है,’ ऐसा विचार तक नहीं रहता तथा एकमात्र भगवान में ही उसकी प्रीति बनी रहती है, वही सच्चा त्यागी है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/36.mp3" }, { "english_title": "Attachment to One’s Native Place; Eleven Honors", "english_text": "On Posh vadi 14, Samvat 1876 [14 January 1820], Shriji Mahārāj was sitting facing west on a large, decorated cot under the neem tree in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white pāgh, from which hung a tassel of yellow flowers. Bunches of white flowers had also been placed upon both of His ears, and a garland of yellow and white flowers adorned His neck. He was wearing a white khes and had covered Himself with a white cotton cloth. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “One who lacks proper understanding cannot abandon his feelings of affection for his birthplace even though he has renounced the world.” So saying, He showed everyone the scar on His thigh where He had been hurt by the stump of a tree during His childhood. Shriji Mahārāj then continued, “Whenever I see this scar, that tree and that lake immediately spring to mind. So you see, it is extremely difficult to forget one’s birthplace and relatives from within. Now I would like those amongst you who do not remember their birthplace and bodily relations to confess. For those who do not speak up out of shame, confess in the holy name of Shri Narnārāyan.”
\nAll the munis subsequently revealed their own situation.
\nAfter listening to them, Shriji Mahārāj said, “If one believes oneself to be the ātmā, where is the birthplace of that ātmā? Who are the relatives of that ātmā? Of what gender is that ātmā? Moreover, if you wish to maintain relationships with your relatives, then you should also maintain relationships with all of the relatives that you have had throughout your previous lives in the cycle of 8.4 million life forms. Furthermore, if one wishes for the liberation of one’s relatives, then one should wish the same for all. However, just as upon beginning this human life, the parents of the previous 8.4 million life forms have all been forgotten due to ignorance, similarly the parents of this human body should be forgotten through knowledge.
\n“As for Me, I have no affection towards any of My relatives. Moreover, a person may be serving Me, but if there is no bhakti for God in his heart, I cannot develop a liking for him - even if I try. Even if he is as virtuous as Nāradji, if he lacks bhakti for God, I do not like him.
\n“On the other hand, there is a person who has bhakti for God in his heart. He understands that the manner in which the incarnate form of God resides on this earth and the manner in which the devotees of God remain in the vicinity of God is exactly how they remain when ātyantik-pralay occurs. He also understands that God and His devotees eternally possess a form; but never does he understand them to be formless, regardless of any Vedānta scripture he may hear. Furthermore, he realizes that there is no other all-doer in this world besides that God, and he also realizes that without God, even a dry leaf cannot be stirred.
\n“A person with such firm conviction that God has a form, even if he is an ordinary person, is still dear to Me [1].1 Kāl [2], karma [3] and māyā [4] are unable to administer their power over him. In fact, God Himself imparts any punishment that he is to receive, but no one else has any authority over him. On the other hand, I have no respect for a person without such a conviction, even if he happens to have the virtues of renunciation and vairāgya. However, a person with firm faith in God in his heart never loses his conviction that God has a form; nor does he ever understand God to be formless like a mass of light, regardless of how many scriptures he may hear or the company he may keep. A Sant with such a conviction is so highly respected by Me that even I place the dust of his feet on My head [5]. In My mind, I am afraid of harming him [6], and I also long to have his darshan [7].
\n“A person without such a conviction attempts to attain liberation using the strength of his own spiritual endeavors, but he does not strive for it by relying on the grace of God. Such a senseless person is as foolish as someone wishing to cross the ocean by his own efforts - without the aid of a ship. Conversely, one who wishes for liberation through the grace of God is wise [8], like one who wishes to cross the ocean with the help of a ship.
\n“After leaving their body, all those with such knowledge of God’s form attain a form of chaitanya in the abode of God and forever remain in His service in His presence [9]. But if a person has endeavored without having such a conviction, then he will go to dwell in the realms of other deities.
\n“In fact, the darshan of such a true Bhakta of God is equivalent to the darshan of God Himself [10]. He is so great that his darshan alone can redeem countless wretched jivas [11].”
\nHaving delivered this discourse, Shriji Mahārāj then requested, “Now please sing a devotional song.”
", "english_footnote": "1. These numbers indicate the 11 honours bestowed upon the Satpurush, as indicated in the title.
", "gujarati_title": "દેશવાસનાનું, અગિયાર પદવીનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના પોષ વદિ ૧૪ ચૌદશને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિર આગળ લીંબડા તળે ઢોલિયા ઉપર આથમણે મુખારવિંદે વિરાજમાન થયા હતા અને માથે ધોળી પાઘ વિરાજમાન હતી અને તે પાઘમાં પીળાં પુષ્પનો તોરો વિરાજમાન હતો અને બે કાન ઉપર ધોળાં પુષ્પના ગુચ્છ વિરાજમાન હતા અને કંઠને વિષે પીળાં ને ધોળાં પુષ્પનો હાર વિરાજમાન હતો અને ધોળી ચાદર ઓઢી હતી અને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિજનની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જે અણસમજુ૧૫૦ હોય ને તેણે ભેખ લીધો હોય તો પણ તેને જ્યાં જ્યાં પોતાની જન્મભૂમિ હોય તેને વિષે હેત ટળતું નથી.” એમ કહીને પછી પોતાના સાથળને વિષે નાનપણમાં ઝાડનો ખાંપો લાગ્યો હતો તે સર્વને દેખાડ્યો ને બોલ્યા જે, “આ ચિહ્નને જ્યારે અમે દેખીએ છીએ ત્યારે તે ઝાડ ને તલાવડી સાંભરી આવે છે. માટે જન્મભૂમિ તથા પોતાનાં સગાંસંબંધી તેને અંતરમાંથી વિસારી દેવાં તે ઘણું કઠણ છે. માટે જેને જેને જન્મભૂમિ તથા દેહનાં સંબંધી તે ન સાંભરતાં હોય તે બોલો અને જે લાજે કરીને ન બોલે તેને શ્રીનરનારાયણના સમ છે.” પછી સર્વે મુનિ જેમ જેને વર્તતું હતું તેમ બોલ્યા. પછી તે સાંભળીને શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જ્યારે પોતાને આત્મારૂપે માનીએ ત્યારે તે આત્માની જન્મભૂમિ કઈ? ને તે આત્માનું સગું કોણ? ને તે આત્માની જાત પણ કઈ? અને જો સગપણ લેવું હોય તો પૂર્વે ચોરાશી લાખ જાતના દેહ ધર્યા છે તે સર્વનું સગપણ સરખું જાણવું, અને તે સગાંનું કલ્યાણ ઇચ્છવું તો સર્વનું ઇચ્છવું. અને આ મનુષ્ય દેહમાં આવ્યા ત્યારે ચોરાશી લાખ જાતનાં જે માબાપ તે અજ્ઞાને કરીને વીસર્યાં છે, તેમ આ મનુષ્ય શરીરનાં જે માબાપ છે તેમને જ્ઞાને કરીને વિસારી દેવાં. અને અમારે તો કોઈ સગાંસંબંધી સાથે હેત નથી. તથા અમારી સેવા કરતા હોય ને તેના હૃદયમાં જો પરમેશ્વરની ભક્તિ ન હોય તો તે ઉપર હેત કરીએ તોય પણ ન થાય. અને જો નારદજી જેવો ગુણવાન હોય ને તેને ભગવાનની ભક્તિ ન હોય તો તે અમને ન ગમે. અને જેના હૃદયમાં ભગવાનની ભક્તિ હોય ને એમ સમજતો હોય જે, ‘જેવા૧૫૧ પ્રગટ ભગવાન પૃથ્વી ઉપર વિરાજે છે અને જેવા૧૫૨ તે ભગવાનના ભક્ત ભગવાનની સમીપે વિરાજે છે તેવા ને તેવા જ૧૫૩ જ્યારે આત્યંતિક પ્રલય થાય છે ત્યારે પણ રહે છે,’ અને ‘આ ભગવાન ને ભગવાનના ભક્ત તે સદા સાકાર જ છે’ એમ સમજતો હોય અને ગમે તેવા વેદાંતીના૧૫૪ ગ્રંથ સાંભળે પણ ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તને નિરાકાર સમજે જ નહીં, અને એમ જાણે જે, ‘એ ભગવાન વિના બીજો કોઈ જગતનો કર્તા છે જ નહીં,’ અને એમ જાણે જે, ‘ભગવાન વિના સૂકું પાંદડું પણ ફરવાને સમર્થ નથી,’ એવી જેને ભગવાનને વિષે સાકારપણાની દૃઢ પ્રતીતિ હોય ને તે જેવો-તેવો૧૫૫ હોય તો પણ એ અમને ગમે છે. અને એને માથે કાળ, કર્મ ને માયા તેનો હુકમ નથી; અને જો એને દંડ દેવો હોય તો ભગવાન પોતે દે છે, પણ બીજા કોઈનો૧૫૬ એને માથે હુકમ નથી. અને એવી નિષ્ઠા ન હોય ને તે જો ત્યાગ-વૈરાગ્યે યુક્ત હોય તો પણ તેનો અમારા અંતરમાં ભાર આવે નહીં. અને જેના હૃદયમાં ભગવાનની એવી નિષ્ઠા અચળ હોય ને તે ગમે તેટલાં શાસ્ત્ર સાંભળે અથવા ગમે તેનો સંગ કરે તો પણ પોતાને જે ભગવાનના સાકારપણાની નિષ્ઠા છે તે ટળે નહીં અને તેજના બિંબ જેવા નિરાકાર ભગવાનને કોઈ દિવસ સમજે જ નહીં, એવી નિષ્ઠાવાળો જે સંત છે તેના પગની રજને તો અમે પણ માથે ચઢાવીએ છીએ, અને તેને દુખવતા થકા મનમાં બીએ છીએ, અને એનાં દર્શનને પણ ઇચ્છીએ છીએ. અને એવી નિષ્ઠા વિનાના જે જીવ છે તે પોતાના સાધનને બળે કરીને પોતાનું કલ્યાણ ઇચ્છે છે, પણ એવા પરમેશ્વરના પ્રતાપે કરીને પોતાનું કલ્યાણ ઇચ્છતા નથી. એવા જે જડમતિવાળા પુરુષ છે તે તો જેમ નાવ વિના પોતાના બાહુબળે કરીને સમુદ્ર તરવાને ઇચ્છે તેવા મૂર્ખ છે. અને જે એવા ભગવાનને પ્રતાપે કરીને પોતાનું કલ્યાણ ઇચ્છે છે તે તો જેમ નાવમાં બેસીને સમુદ્ર તરવાને ઇચ્છે એવા ડાહ્યા છે. અને એવા જે ભગવાનના સ્વરૂપના જ્ઞાનવાળા છે તે સર્વે દેહને મૂકીને ભગવાનના ધામમાં ચૈતન્યની જ મૂર્તિ૧૫૭ થઈને ભગવાનની હજૂરમાં રહે છે. અને એવી નિષ્ઠા જેને ન હોય ને તેણે બીજાં સાધન જો કર્યાં હોય તો તે બીજા દેવતાના લોકમાં રહે છે. અને જે એવા યથાર્થ ભગવાનના ભક્ત છે તેનું દર્શન તો ભગવાનના દર્શન તુલ્ય છે, અને એના દર્શને કરીને અનંત પતિત જીવનો ઉદ્ધાર થાય છે એવા એ મોટા છે.” એવી રીતે વાર્તા કરીને શ્રીજીમહારાજે કહ્યું જે, “કીર્તન બોલો.”
", "gujarati_footnote": "૧૫૦. તીવ્ર-વૈરાગ્યપૂર્વક આત્મજ્ઞાને રહિત.
\n૧૫૧. સાકાર.
\n૧૫૨. સાકાર.
\n૧૫૩. સાકાર જ.
\n૧૫૪. શુષ્ક જ્ઞાનીએ કરેલા.
\n૧૫૫. લૌકિક દૃષ્ટિએ વ્યવહારકુશળ ન હોય તેવો.
\n૧૫૬. યમરાજા વગેરેનો.
\n૧૫૭. અક્ષરબ્રહ્મમય દિવ્ય-શરીરયુક્ત.
", "hindi_title": "जन्मभूमि की वासना; संत की पदवी", "hindi_text": "संवत् १८७६ में पौष कृष्णा चतुर्दशी (१४ जनवरी, १८२०) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के आगे नीमवृक्ष के नीचे पलंग पर पश्चिम की ओर मुखारविन्द करके विराजमान थे। उनके सिर पर सफ़ेद पाग थी, जिसमें पीले पुष्पों का तुर्रा लगा हुआ था। दोनों कानों पर सफ़ेद पुष्पों के गुच्छे लगे हुए थे और कंठ में पीले तथा श्वेत पुष्पों का हार था। उन्होंने सफ़ेद चादर ओढ़ी हुई थी और श्वेत धोती धारण की थी। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने कहा, “जो अज्ञानी हो और जिसने त्यागी का वेश धारण किया हो, उसे अपनी जन्मभूमि से स्नेह नहीं मिटता है।” इतना कहकर श्रीजीमहाराज सबको अपनी जाँघ पर बाल्यावस्था में वृक्ष की ठूँठ लग गयी थी, उसे दिखाकर बोले कि, “इस चिह्न को जब हम देखते हैं, तब हमें उस वृक्ष और तालाब की याद आ जाती है। इस प्रकार जन्मभूमि अपने परिवार एवं सम्बंधीजनों को हृदय से विस्मृत कर देना बड़ा कठिन है। अतः जिनको जन्मभूमि तथा देह के सम्बंधीजनों की याद न आती हो, वे बोलें। और, जो लज्जावश उसे छुपाएँगे, उन्हें श्रीनरनारायण की सौगंध है।”
\nबाद में सभी साधुओं ने अपनी-अपनी स्थिति बता दी।
\nउसे सुनकर श्रीजीमहाराज बोले, “जब स्वयं को आत्मारूप मानते हो, तब उस आत्मा की जन्मभूमि कैसी? उस आत्मा का सम्बंधी कौन? उस आत्मा की जाति भी कैसी? यदि सम्बंध ही बताना हो, तो पूर्वजन्मों में चौरासी लाख योनियों में देह को धारण किया था, उन सबका सम्बंध समान जानना चाहिए और यदि उन समस्त सगे-सम्बन्धियों के कल्याण की इच्छा हो, तो पिछले जन्मों के सभी सम्बंधियों के कल्याण की कामना करनी चाहिए! जैसे इस मनुष्यदेह में चौरासी लाख तरह के माता-पिताओं को अज्ञानवश भूल गए हैं, उसी प्रकार इस वर्तमान शरीर के माँ-बाप को ज्ञान द्वारा भुला देना चाहिए।
\n“हमारा तो किसी भी सगे-सम्बंधी के साथ स्नेह नहीं है। और, जो हमारी सेवा करते हैं, उनके हृदय में यदि परमेश्वर की भक्ति न हो, तो उनसे स्नेह करें तो भी हमें स्नेह नहीं होता है। और, यदि नारदजी के समान गुणवान हो, किन्तु उसमें भगवान की भक्ति न हो, वह हमें बिल्कुल अच्छा नहीं लगता।
\n“एवं, जिसके हृदय में भगवान की भक्ति हो और जो यह समझता हो कि, ‘जैसे (साकार रूप में) प्रकट भगवान पृथ्वी पर विराजित हैं और जैसे (साकार रूप में) भक्त उन भगवान के समीप बैठते हैं, वैसे के वैसे ही आत्यन्तिक प्रलय होने पर भी रहते हैं’ और ‘ये भगवान तथा भगवद्भक्त सदा साकार ही है,’ ऐसा समझता हो; तथा चाहे जैसे (शुष्क) वेदान्ती के ग्रन्थों को सुने, पर भगवान और भगवद्भक्तों को निराकार समझता ही नहीं; और वह ऐसा जाने कि, ‘भगवान के सिवा दूसरा कोई भी जगत का कर्ता है ही नहीं।’ तथा जो यह जानता हो कि, ‘भगवान की आज्ञा के बिना सूखा पत्ता भी हिलने में समर्थ नहीं हो पाता।’
\n“ऐसी जिसे भगवान में साकार भाव की दृढ़ प्रतीति हो, तो वह साधारण-सा५३ होगा, तो भी वही हमें पसन्द है। उस पर काल, कर्म तथा माया का हुक्म नहीं चलता। यदि उसे दण्ड देना हो, तो भगवान स्वयं देते हैं, किन्तु अन्य किसी का५४ हुक्म उस पर नहीं चलता। यदि ऐसी निष्ठा न हो, तो उसके त्याग-वैराग्ययुक्त रहने पर भी हमारे अन्तःकरण पर उसका कोई प्रभाव नहीं पड़ता। तथा जिसके हृदय में भगवान की ऐसी अचल निष्ठा हो, वह चाहे जितने शास्त्र सुने अथवा चाहे किसी का भी संग करे, परन्तु भगवान में साकार-भाव की अपनी जो निष्ठा है, वह नहीं मिटती! वह भगवान को प्रकाश बिम्ब जैसे निराकार कभी समझता ही नहीं। ऐसी निष्ठावाले सन्त की चरणरज को हम भी सिर पर चढ़ाते हैं, और उसे दुःखी करने से मन में डरते हैं तथा उसके दर्शन के भी इच्छुक रहते हैं।
\n“ऐसी निष्ठा से विहीन जो जीव होते हैं, वे अपने साधनों के बल पर आत्मकल्याण की कामना करते हैं, परन्तु परमेश्वर के ऐसे प्रताप से अपने कल्याण की इच्छा नहीं करते हैं; ऐसे जड़मति पुरुष, बिना नौका के अपने बाहुबल से समुद्र पार करने की इच्छा करनेवाले मनुष्यों के समान मूर्ख हैं। दूसरी ओर जो भगवान के प्रताप से अपना कल्याण चाहते हैं, वे नाव में बैठकर समुद्र पार करने की इच्छा रखनेवाले पुरुषों के समान बुद्धिमान हैं।
\n“और, भगवान के स्वरूप का ऐसा ज्ञानवाले जो भक्त हैं, वे सब देह त्याग के बाद भगवान के धाम में चैतन्यमूर्ति५५ होकर भगवान की सेवा में रहते हैं। जिसकी ऐसी निष्ठा न हो, परन्तु यदि उसने अन्य साधन अपनाये हों, तो वह अन्य देवों के लोक में रहता है।
\n“और जो भगवान के यथार्थ भक्त हैं, उनका दर्शन तो भगवान के दर्शन के समान है। एवं उनके दर्शन में तो अनेक पतित जीवों का उद्धार होता है, ऐसे ये महान हैं।”
\nइस प्रकार की वार्ता करने के बाद श्रीजीमहाराज बोले कि, “अब भजन गाएँ।”
", "hindi_footnote": "५३. सांसारिक दृष्टि से मंदबुद्धि एवं गरीब स्वभाववाला।
\n५४. यमराज आदि का।
\n५५. अक्षरब्रह्ममय दिव्य शरीर से युक्त।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/37.mp3" }, { "english_title": "A Merchant’s Balance Sheet", "english_text": "On the evening of Mahā sudi 1, Samvat 1876 [16 January 1820], Shriji Mahārāj was sitting on a small mattress which had been placed on the veranda outside the stables in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white khes and had tied a white, red-bordered feto around His head. He was also wearing a richly embroidered angarkhu and had covered Himself with a thick, white cotton cloth. At that time, an assembly of sādhus as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nAfter glancing at all of the devotees, Shriji Mahārāj thought for a considerable length of time and said, “Please listen, I have something to say.” He then continued, “From the time a satsangi enters the Satsang fellowship, he should examine his mind by thinking, ‘In the first year, my mind was like this; then it was like this. Previously, I had this much desire for God and this much desire for the world.’ In this manner, he should repeatedly reflect on this yearly total of desires and always strive to gradually, yet constantly eradicate all worldly desires that remain in his mind. If, however, he does not introspect in this manner and allows those desires to accumulate, then they will never be overcome. Consider, for example, the analogy of opening an account with a merchant. If one settles one’s debts to him regularly on a monthly basis, then it would not be difficult to repay the debt. But if one waits to pay until the end of the year, it would be extremely difficult to settle the account. Likewise, one should introspect constantly.
\n“In reality, the mind is saturated with desires for the world. But, in the manner in which sesame seeds are imbued with scent by padding them between alternating layers of flowers, the mind should be similarly saturated with flowers in the form of the constant remembrance of God’s divine actions and incidents - coupled with an understanding of His greatness. The mind should constantly be entangled in a web in the form of these divine actions and incidents of God, and thoughts of God should be constantly conceived in the mind. As one thought subsides, another thought should be conceived. As the second subsides, a third should be conceived. In this manner, the mind should not be left idle.” Saying this, Shriji Mahārāj narrated the example of the ghost in detail.
\nThereafter, He continued, “Even if one begins to recall the divine incidents, discourses and darshan of God of just one day in this manner, there would be no end to them. If that is so, then there would certainly be no end to them for one who has passed ten to fifteen years in Satsang.
\n“These divine actions and incidents should be recalled in the following manner: ‘Mahārāj and the paramhansas held an assembly in this village, in this manner; puja was offered to Mahārāj in this manner; and discourses took place in this manner, etc.’ Those divine incidents of God should be recalled over and over again. Moreover, for one who does not understand much, this is certainly the best method. In fact, there is no other method like it.
\n“Then you may say, ‘We will eat a little amount and observe many fasts.’ But I do not stress those methods. One should abide by those methods as best as one can according to one’s given niyams. But what is truly to be done is what I have just described to you.”
\nThereafter, Shriji Mahārāj said, “I believe that the mind should be free of worldly desires. No matter how much pravrutti a person may do physically, if his mind is pure, then he cannot be seriously harmed - even though outwardly, in society, a person engaged in pravrutti appears to be discreditable. On the other hand, if a person’s mind is full of worldly desires and he superficially behaves as if he is practicing nivrutti, then he may appear respectable in society, but his jiva will suffer severely. Why? Because at the time of death, it is those thoughts that are in one’s mind that spring forth, just like the fawn sprang forth in Bharatji’s mind during his last moments. As a result, he became a deer in his next life, even though he had originally renounced a kingdom and Rushabhdev Bhagwān was his father. Therefore, to remain free of worldly desires mentally is My principle. By observing fasts, the mind does become weak along with the body, but when the body becomes robust again, the mind becomes robust as well. Therefore, mental renunciation is required along with physical renunciation. In fact, one whose mind entertains thoughts of God but not thoughts relating to the world should be considered eminent in our Satsang fellowship. Conversely, those who do not do this are inferior.
\n“Furthermore, a householder should engage in worldly activities physically, but mentally - just like the renunciant - he should also remain free of worldly desires and should contemplate on God. Also, he should engage in social activities according to the command of God. Moreover, if mental renunciation is not genuine renunciation, then what about King Janak, whose mind was like that of a great yogi master despite ruling a kingdom? Therefore, only renunciation which is cultivated mentally is appropriate.”
\nShriji Mahārāj then explained, “If impure thoughts arise in one’s mind, one should reveal them. But, as the saying goes, ‘Only a dog would lick a dog’s face;’ or ‘Sarpne gher parono sāp, mukh chātine valiyo āp;’1 or when a married woman goes to a widow, the widow says, ‘Come, lady, May you also become like me’ - similarly, to reveal one’s thoughts to a person who also experiences impure thoughts like oneself is like the aforesaid examples. To whom, then, should one reveal one’s impure thoughts? Well, one should reveal them to a person who is so strong-willed that no impure thoughts relating to the world arise in his mind. However, there may be many who do not experience such thoughts. So, out of those, one should reveal one’s impure thoughts to a person who denounces those thoughts after listening to them and who continues to denounce them in all of one’s activities, i.e., while eating, drinking, sitting, standing, etc. - until they are eradicated from one’s mind. Moreover, that person should have the same determination to eradicate others’ impure thoughts as he has to remove his own. One should reveal one’s impure thoughts to such a person. But if the person to whom one reveals one’s impure thoughts does not counsel in this manner and is himself careless, then what can one gain from him? Therefore, after revealing one’s impure thoughts in this way and eradicating them, one should continuously harbor thoughts only of God and become free from all desires for the pleasures of the world.”
\nThereafter, Shriji Mahārāj said, “What are the characteristics of observing a fast on the day of Ekādashi? Well, the ten indriyas and the mind, the eleventh, should be withdrawn from their respective vishays and attached to God. That is considered as having observed Ekādashi. In fact, devotees of God should engage in this observance continuously. In comparison, if a person whose mind is not free from worldly desires in this way engages in observances and austerities physically, he does not benefit very much. Therefore, observing his own dharma and understanding God’s greatness, a devotee of God should maintain a constant effort to free his mind of worldly desires.”
\nShriji Mahārāj then explained, “A true renunciant is one whose mind never entertains a desire for objects that he has already renounced. Just as one harbors no desire for feces once they have been excreted, similarly, no desire arises for renounced objects; thus the related verse which Nāradji narrated to Shukji: ‘Tyaja dharmam-adharmam cha ... ||.’2 The essence of that verse is: ‘Renouncing all objects except the ātmā, one should behave only as the ātmā and worship God.’ Such a person can be called a perfect renunciant. Furthermore, householder devotees should behave in the manner of King Janak, who said, ‘Although my city of Mithilā is burning, nothing of mine is burning.’ Thus the verse: ‘Mithilāyām pradeeptāyām na me dahyati kinchana ||.’3 A householder devotee with this type of understanding, even though he may possess a house, is a true devotee. One who is not such a renunciant or such a householder is called a pseudo-devotee, whereas one who does behave as described above should be known as an ekāntik bhakta.”
\nThereafter, Motā Ātmānand Swāmi asked Shriji Mahārāj, “What are the characteristics of the jivātmā, which is distinct from the body, the indriyas, the antahkaran and their presiding deities?”
\nShriji Mahārāj replied, “I shall answer that question in brief. The jiva is the speaker that elaborates on the nature of the body, the indriyas, etc., and explains their natures separately to the listener. That speaker also endorses the body, indriyas, etc.; it is the knower and is distinct from all of the above - that is called the jiva. Also, the listener, which understands the forms of the body, indriyas, etc., as being distinct, which endorses them, which knows them and which is distinct from them all is also known as the jiva itself. This is the method of understanding the nature of the jiva.”4 Shriji Mahārāj spoke in this manner.
", "english_footnote": "When a snake becomes a guest to another snake, as the host is also a snake and will have nothing to offer, the guest snake’s reward will be nothing more than an opportunity to lick the host’s face.
\n4. The jiva is a chaitanya entity, meaning it possesses consciousness. The body, the indriyas, the antahkarans, etc. are jad, meaning they do not possess consciousness. Therefore, the jiva that resides in the body itself explains to itself using the indriyas, the antahkarans, etc. Moreover, it itself listens in order to understand. In this manner, the jiva is the knower of the body, the indriyas, man, prāns, and buddhi; it is the one who develops conviction, one who sees, one who listens, one who speaks, one who tastes, one who smells, one who contemplates, etc. One should understand that that is one’s true form.
", "gujarati_title": "વણિકના નામાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના મહા સુદિ ૧ પડવાને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં સાંજને સમે ઘોડશાળની ઓસરીએ ગાદલું નંખાવીને વિરાજમાન હતા અને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો અને માથે રાતા છેડાનો ધોળો ફેંટો બાંધ્યો હતો ને દોરિયાનું અંગરખું પહેર્યું હતું ને ધોળો ચોફાળ ઓઢ્યો હતો અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ સાધુ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nતે સમે શ્રીજીમહારાજ સર્વ હરિભક્ત સામું જોઈને ઝાઝી વાર વિચારી રહ્યા અને પછી એમ બોલ્યા જે, “સાંભળો, વાત કરીએ છીએ જે, જે સત્સંગી હોય તેને જ્યાંથી પોતાને સત્સંગ થયો હોય ત્યાંથી પોતાના મનનો તપાસ કરવો જે, ‘પ્રથમના વર્ષમાં મારું મન આવું હતું ને પછી આવું હતું અને આટલી ભગવાનની વાસના હતી ને આટલી જગતની હતી,’ એમ વર્ષોવર્ષનો સરવાળો વિચાર્યા કરવો અને પોતાના મનમાં જેટલી જગતની વાસના બાકી રહી ગઈ હોય તેને થોડે થોડે નિરંતર ટાળવી. અને એમ વિચારે નહીં ને બધી ભેગી કરે તો તે વાસના એની ટળે નહીં. જેમ વણિકને ઘેર નામું કર્યું હોય તે જો મહિના મહિનાનું નિરંતર ચુકવી દઈએ તો દેતાં કઠણ ન પડે ને વર્ષ-દહાડાનું ભેગું કરીએ તો આપવું બહુ કઠણ પડે; તેમ નિરંતર વિચાર કરવો. અને મન છે તે જગતની વાસનાએ કરીને વસાણું છે. જેમ ફૂલે કરીને તિલ વસાય છે૧૫૮ તેમ મનને ભગવાનનાં જે ચરિત્ર તેનું જે મહિમાએ સહિત નિત્ય સ્મરણ તે રૂપ ફૂલને વિષે વાસવું. અને ભગવાનના ચરિત્રરૂપ જાળાને વિષે મનને ગૂંચવી મેલવું અને ભગવાનના ઘાટ મનમાં કર્યા કરવા. એક શમ્યો ને બીજો કરવો, બીજો શમ્યો ને ત્રીજો કરવો; એમ ને એમ મનને નવરું રહેવા દેવું નહીં.” એમ કહીને પછી ભૂતનું દૃષ્ટાંત વિસ્તારીને કહી દેખાડ્યું ને પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એવી રીતે ભગવાનનાં જે ચરિત્ર તથા વાર્તા તથા દર્શન તે એક દિવસનાં જો સંભારવા માંડે તો તેનો પાર ન આવે, તો સત્સંગ થયાં તો દસ-પંદર વર્ષ થયાં હોય તે એનો તો પાર જ ન આવે. અને તે એવી રીતે સંભારવાં જે, ‘આ ગામમાં આવી રીતે મહારાજ તથા પરમહંસની સભા થઈ અને આવી રીતે મહારાજની પૂજા થઈ ને આવી રીતે વાર્તા થઈ,’ ઇત્યાદિક જે ભગવાનનાં ચરિત્ર તેને વારંવાર સંભારવાં. અને જે ઝાઝું ન સમજતો હોય તેને તો એમ કરવું એ જ શ્રેષ્ઠ ઉપાય છે, એ જેવો બીજો નથી. ત્યારે તમે કહેશો જે, ‘અન્ન થોડું ખાઈએ તથા ઘણા ઉપવાસ કરીએ,’ તો તે અમે કહેતા નથી. એ તો જેમ જેના નિયમ કહ્યા છે તે પ્રમાણે સાધારણપણે રહેવું અને કરવાનું તો આ અમે તમને કહ્યું તે છે. અને અમે તો એમ માન્યું છે જે, મન નિર્વાસનિક જોઈએ અને દેહે કરીને ગમે તેટલી પ્રવૃત્તિ હોય ને તેનું મન જો શુદ્ધ છે તો તેનું અતિ ભૂંડું થાય નહીં. અને બાહેર લોકમાં તો તે પ્રવૃત્તિવાળાનું ભૂંડા જેવું જણાય. અને જેને મનમાં વાસના હોય ને તે બાહેર સારી પેઠે નિવૃત્તિપરાયણ વર્તતો હોય તો તેનું બાહેર લોકમાં તો સારું જણાય પણ તેના જીવનું અતિ ભૂંડું થાય; કેમ જે, મૂવા ટાણે તો જેવા મનમાં સંકલ્પ હોય તેવા સ્ફુરી આવે. જેમ ભરતજીને અંતકાળમાં મૃગનું બાળક સ્ફુરી આવ્યું૧૫૯ ત્યારે તે મૃગને આકારે થઈ ગયા અને પ્રથમ રાજ્ય મેલ્યું હતું ને ઋષભદેવ ભગવાન તો પોતાના બાપ હતા તો પણ એમ થયું. માટે મને કરીને નિર્વાસનિક રહેવું એ અમારો મત છે. અને જે ઉપવાસ કરવા તેણે કરીને દેહ દુર્બળ થાય ત્યારે મન દુર્બળ થાય તો ખરું, પણ જ્યારે દેહ પુષ્ટ થાય ત્યારે વળી મન પુષ્ટ થાય. માટે દેહે કરીને ત્યાગ ને મને કરીને ત્યાગ એ બે ભેળા જોઈએ. અને જેને મનમાં ભગવાનના ઘાટ થતા હોય ને જગતના ઘાટ ન થતા હોય તે આપણા સત્સંગમાં મોટેરો છે અને એવો જે ન હોય તે નાનેરો છે. અને ગૃહસ્થ હોય તેને પણ દેહે કરીને વ્યવહાર કરવો ને મને કરીને તો ત્યાગીની પેઠે જ નિર્વાસનિક રહેવું ને ભગવાનનું ચિંતવન કરવું ને વ્યવહાર તો ભગવાનને વચને કરીને રાખવો. અને મનનો ત્યાગ સાચો ન હોય તો જનક જેવા રાજા હતા તે રાજ્ય કરતા ને મન તો મોટા યોગેશ્વરના જેવું હતું;૧૬૦ તે માટે મને કરીને જે ત્યાગ તે જ ઠીક છે. અને જે પોતાના મનમાં ભૂંડા ઘાટ થતા હોય તે કહેવા, પણ જેમ, ‘કૂતરાનું મુખ કૂતરો ચાટે’ તથા ‘સર્પને ઘેર પરોણો સાપ, મુખ ચાટીને વળિયો આપ’ તથા રાંડીને પાસે સુવાસિની સ્ત્રી૧૬૧ જાય ત્યારે તે કહે જે, ‘આવ બાઈ, હું જેવી તું પણ થા;’ તેમ પોતાની પેઠે જેને ભૂંડા ઘાટ થતા હોય તેની આગળ જે ઘાટ કહેવો તે તો આ દૃષ્ટાંત દીધાં એમ૧૬૨ છે. માટે ઘાટ કેને કહેવો? તો જેના મનમાં કોઈ દિવસ જગતનો ભૂંડો ઘાટ ન થતો હોય એવો બળિયો હોય તેની આગળ કહેવો. અને એમ ઘાટ ન થાય એવા પણ ઘણા હોય; તેમાંથી પણ એવાને ઘાટ કહેવો જે, તે ઘાટને સાંભળીને તે ઘાટ ઉપર વાત કરે તે જ્યાં સુધી તે કહેનારાનો ઘાટ ટળી જાય ત્યાં સુધી બેઠતો-ઊઠતો, ખાતો-પીતો સર્વ ક્રિયામાં વાત કર્યા કરે અને તેના ઘાટ ટાળ્યામાં કેવી ચાડ હોય? તો જેમ પોતાના ઘાટને ટાળ્યાની ચાડ હોય તેવી હોય, એવા આગળ ઘાટ કહેવો. અને જેની આગળ ઘાટ કહીએ ને તે આવી રીતે વાત તો ન કરે ને પોતે આળસુ હોય તો શો સમાસ થાય? માટે એવી રીતે પોતાના મનનો ઘાટ કહીને તે ઘાટને ટાળી નાંખીને પોતાના મનને વિષે કેવળ ભગવાનના ઘાટ કર્યા કરવા ને જગતના સુખથી નિર્વાસનિક થવું. અને એકાદશીનો ઉપવાસ કરવો તેનું શું લક્ષણ છે? તો દસ ઇન્દ્રિયો ને અગિયારમું મન તેમને પોતપોતાના વિષયમાંથી કાઢીને ભગવાનમાં જોડવાં તેને એકાદશીનું વ્રત કર્યું કહેવાય અને એવું વ્રત તો ભગવાનના ભક્તને નિરંતર કરવું. અને એવી રીતે જેનું મન નિર્વાસનિક ન હોય ને દેહે કરીને તો વ્રત-તપ કરે તો પણ તેનું અતિશય સારું થતું નથી. માટે જે ભગવાનનો ભક્ત હોય તેને પોતપોતાના ધર્મમાં રહીને તે ભગવાનનું માહાત્મ્ય સમજીને પોતાના મનને નિર્વાસનિક કરવાનો નિત્યે અભ્યાસ રાખવો.” એમ વાર્તા કરી.
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજે બીજી વાર્તા કરી જે, “સાચો ત્યાગી કેને કહીએ? તો જે પદાર્થનો ત્યાગ કર્યો તેનો પાછો કોઈ દિવસ મનમાં સંકલ્પ પણ ન થાય. જેમ વિષ્ટાનો ત્યાગ કર્યો છે તેનો પાછો સંકલ્પ થતો નથી તેમ સંકલ્પ ન થાય. ત્યાં શુકજી પ્રત્યે નારદજીનો કહેલો શ્લોક છે જે, ‘ત્યજ ધર્મમધર્મં ચ’૧૬૩ અને એ શ્લોકનું હાર્દ એ છે જે, ‘એક આત્મા વિના બીજા જે જે પદાર્થ છે તેનો ત્યાગ કરીને કેવળ આત્માપણે વર્તવું ને ભગવાનની ઉપાસના કરવી,’ તેને પૂરો ત્યાગી કહીએ. અને જે ગૃહસ્થ હરિભક્ત હોય તે તો જેમ જનક રાજાએ કહ્યું જે, ‘આ મારી મિથિલાનગરી બળે છે પણ તેમાં કાંઈ મારું બળતું નથી,’ ત્યાં શ્લોક છે જે, ‘મિથિલાયાં પ્રદીપ્તાયાં ન મે દહ્યતિ કિંચન’૧૬૪ એમ સમજે ને ગૃહમાં રહેતો હોય, તે ગૃહસ્થ હરિભક્ત ખરો કહેવાય. અને એવી રીતનો જે ત્યાગી ન હોય ને એવી રીતનો જે ગૃહસ્થ ન હોય તે તો પ્રાકૃત ભક્ત કહેવાય અને મોરે કહ્યો એવો જે હોય તે તો એકાંતિક ભક્ત કહેવાય.” એવી રીતે વાર્તા કરી.
\nપછી મોટા આત્માનંદ સ્વામીએ શ્રીજીમહારાજને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “દેહ, ઇન્દ્રિયો તથા અંતઃકરણ તથા દેવતા તેથી જુદો જે જીવાત્મા તેનું રૂપ કેવી રીતે છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “થોડાકમાં એનો ઉત્તર કરીએ છીએ જે, દેહ ને ઇન્દ્રિયાદિકનાં સ્વરૂપનો જે વક્તા તે સર્વેનાં સ્વરૂપને જુદું જુદું કરીને શ્રોતાને સમજાવે છે. તે જે સમજાવનારો વક્તા તે દેહાદિક સર્વના પ્રમાણનો કરનારો છે ને જાણનારો છે ને એ સર્વથી જુદો છે એને જ જીવ કહીએ. અને જે શ્રોતા છે તે દેહાદિકનાં રૂપને જુદાં જુદાં સમજે છે ને એનું પ્રમાણ કરે છે ને એને જાણે છે ને એ સર્વથી જુદો છે એને જ જીવ કહીએ. એવી રીતે જીવના સ્વરૂપને સમજવાની રીત છે.” એવી રીતે૧૬૫ વાર્તા કરી.
", "gujarati_footnote": "૧૫૮. યંત્રયુગ પહેલાં ફૂલમાંથી અત્તર બનાવવા માટે એક થર ફૂલનો અને તેના પર એક થર તલનો, આમ ઘણા થર બનાવીને થોડા દિવસ દબાવીને રાખતા, જેથી ફૂલની સુગંધ તલમાં આવી જાય. તેવી રીતે મનમાં ભગવાનનાં ચરિત્રોના સુગંધનો પાશ બેસારવો.
\n૧૫૯. ભાગવત: ૫/૫-૯.
\n૧૬૦. મહાભારત, શાંતિપર્વ: ૧૨/૨૧૨-૨૧૯.
\n૧૬૧. પતિવ્રતા.
\n૧૬૨. ગમતી વસ્તુનો લાભ નહિ, અને ઊલટો ન ગમતી વસ્તુની પ્રાપ્તિ.
\n૧૬૩. મહાભારત, શાંતિપર્વ: ૩૧૬/૪૦, ૩૧૮/૪૪. આ સ્થળે ધર્માદિનો સ્વરૂપથી ત્યાગ કહ્યો નથી, પરંતુ ભગવાનના ધ્યાનમાં અંતરાય કરનારા ધર્મ વગેરેના સંકલ્પોનો ત્યાગ કહ્યો છે અથવા ફળનો ત્યાગ કહ્યો છે.
\n૧૬૪. મહાભારત, શાંતિપર્વ: ૧૨/૧૭/૧૮, ૧૭૧/૫૬, ૨૬૮/૪.
\n૧૬૫. જીવાત્મા ચૈતન્ય છે અને દેહ, ઇન્દ્રિયો અને અંતઃકરણ જડ છે. તેથી દેહમાં રહેલો જીવાત્મા ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ વગેરે સાધનોનો ઉપયોગ કરીને પોતે જ સમજાવનારો છે અને પોતે જ સાંભળીને સમજનારો છે. એટલે કે જીભ દ્વારા બોલનાર જીવ જ છે અને કાન દ્વારા સાંભળનાર પણ જીવ જ છે. એવી રીતે દેહ, ઇન્દ્રિયો, મન, પ્રાણ અને બુદ્ધિ આદિકનો જાણનારો, નિશ્ચય કરનારો, જોનારો, સાંભળનારો, બોલનારો, સ્વાદ લેનારો, સૂંઘનારો, મનન કરનારો જે જણાય છે તે જીવાત્મા છે. તે જ પોતાનું સ્વરૂપ છે એમ સમજવું.
", "hindi_title": "सत्संग का मूल्यांकन; आत्मनिरीक्षण", "hindi_text": "संवत् १८७६ में माघ शुक्ला प्रतिपदा (१६ जनवरी, १८२०) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में संध्या के समय घुड़साल के बरामदे में गद्दी बिछवाकर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत धोती धारण की थी। सिर पर लाल पल्ले का सफ़ेद फेंटा बांधा था, डोरीबद्ध अंगरखा पहना था और सफ़ेद शाल ओढ़ी थी। उनके समक्ष सभा में साधु तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज समस्त हरिभक्तों की ओर देखते हुए बहुत देर तक सोचते रहे और बाद में इस प्रकार कहने लगे, “सुनिये! बात करते हैं। जो सत्संगी हो, उसने जबसे सत्संग में आना शुरू किया, तबसे लेकर आज तक अपने मन की जाँच पड़ताल करनी चाहिए कि, ‘प्रथम वर्ष में मेरा मन ‘ऐसा’ था और बाद में ‘ऐसा’ था तथा ‘इतनी’ भगवान की वासना थी और ‘इतनी’ जगत की वासना थी।’ इस प्रकार वर्षानुवर्ष सत्संग में अपनी स्थिति का लेखा-जोखा करते रहना चाहिए और अपने मन में जगत की जितनी वासना शेष रह गयी हो, उसे थोड़ा-थोड़ा करके निरन्तर समाप्त करते रहना चाहिए।
\n“यदि वह इस प्रकार विचार नहीं करता है और वासनिक वृत्तियों को एकत्र करता रहता है, तो उसकी वह वासना कभी नहीं मिटेगी। जैसे किसी बनिये के यहाँ कोई खाता खोला हो, उसका हिसाब यदि हर महीने नियमितरूप से चुका दिया जाए, तो उसका हिसाब चुकाने में कठिनाई नहीं पड़ती, किन्तु एक वर्ष का हिसाब इकट्ठा होने पर उसे चुकता करना बहुत कठिन हो जाता है, इस प्रकार निरन्तर विचार करते रहना चाहिए।
\n“और, मन तो जगत की वासनाओं से परिपूरित ही रहता है। जिस प्रकार तिल फूलों की सुगन्ध से सुगन्धित हो जाते हैं, उसी प्रकार भगवान के चरित्र का महिमा सहित नित्य स्मरणरूपी फूलों से मन को सुगन्धित करना चाहिए। और, भगवान के चरित्र रूपी जाल में मन को जकड़कर रखना चाहिए और मन में भगवान सम्बंधी संकल्प करते रहना चाहिए। एक संकल्प के बाद दूसरा और दूसरे के बाद तीसरा संकल्प करते रहना चाहिए। इस प्रकार, मन को निवृत्त नहीं रहने देना चाहिए।” इतना कहने के बाद श्रीजीमहाराज ने भूत का दृष्टान्त५६ विस्तृतरूप से सुनाया।
\nफिर श्रीजीमहाराज बोले कि, “इस प्रकार भगवान के एक दिन के चरित्रों, वार्ता तथा दर्शन का स्मरण करने लगें, तो उनका ही पार नहीं पाया जा सकता, तब जिसके सत्संग-प्रवेश के दस-पन्द्रह वर्ष लग चुके हैं, उनकी स्मृतियों का पार ही कैसे लग सकता है? और, उन चरित्रों को इस प्रकार स्मरण करें कि, ‘इस गाँव में इस प्रकार महाराज तथा परमहंसों की सभा हुई थी, इस तरह महाराज की पूजा तथा इस प्रकार वार्ता हुई थी।’ इत्यादि जो भगवान के चरित्र हैं उनका बार-बार स्मरण करना चाहिए। और जो अधिक न समझ पाता हो उसके लिए तो ऐसा करना ही श्रेष्ठ उपाय है, इसके समान दूसरा कोई उपाय ही नहीं है।
\n“तब, आप कहेंगे कि, ‘अन्न कुछ कम खायें तथा अनेक उपवास करें।’ यह बात तो हम नहीं कहते। वह तो जिनके जो नियम बताए गए हैं, उन्हें उसी के अनुसार सामान्यरूप से रहना चाहिए, परंतु जो करना है, वह हमने यह जो बात आपसे की है, वही है। और, हम तो ऐसा मानते हैं कि मन निर्वासनिक होना चाहिए और कोई देह से चाहे जितनी प्रवृत्ति करे, किन्तु यदि उसका मन शुद्ध है, तो उसका अति अनिष्ट नहीं होता। और, संसार में तो प्रवृत्तिवाले का बुरा जैसा दिखाई पड़ता है।
\n“तथा, जिसके मन में वासना हो और बाहर से वह अच्छी तरह निवृत्तिपरायण आचरण करता हो, तो संसार में वह अच्छा ही दिखाई देता है, परन्तु उस जीव का अत्यन्त अनिष्ट होता है। क्योंकि मरण के समय, मन में जैसे संकल्प होते हैं, वैसी ही स्मृतियाँ उमड़ने लगती हैं। जैसे, भरतजी को अन्तकाल में मृगशावक की याद आ गई, तब उनका दूसरा जन्म मृग के आकार में हुआ। और उन्होंने पहले तो राज्य को छोड़ दिया था। ऋषभदेव भगवान उनके पिता थे, फिर भी ऐसा हुआ। इसलिए, मन से निर्वासनिक रहना यही हमारा मत है। उपवास आदि से देह के दुर्बल होने पर मन कमज़ोर हो जाता है, यह बात तो ठीक है, परन्तु जब देह पुष्ट हो जाए तब मन भी पुनः पुष्ट हो जाता है; अतः देह से विषयों का त्याग और मन से भी उनका त्याग, दोनों एकसाथ ही होने चाहिए। हमारे सत्संग में वही बड़ा है, जिसके मन में भगवान के संकल्प होते हों और जगत के संकल्प न होते हों; और यदि ऐसा न हो, तो वह छोटा है। गृहस्थ को भी ऊपर-ऊपर से व्यवहार करना, परन्तु मन से उसे भी त्यागी की भाँति निर्वासनिक रहना चाहिए, और भगवान का चिन्तन करना चाहिए और व्यवहार तो भगवान की आज्ञा के अनुसार रखना। एवं, यदि मन से किया गया त्याग सच्चा न हो, तो जनक का ही दृष्टांत लीजिए। वे राजकाज चलाते रहे थे, फिर भी उनका मन बड़े योगेश्वर के समान (निर्वासनिक) था। इसलिए, मन द्वारा जो त्याग करता है, वही उचित है।
\n“तथा, यदि अपने मन में बुरे संकल्प होते हों, तो उन्हें बता देना चाहिए, परन्तु जिस प्रकार ‘कुत्ते का मुख कुत्ता चाटे,’ ‘सर्प के घर मेहमान साँप, मुँह चाटकर लौटा आप’ और विधवा के पास सौभाग्यवती स्त्री जाए तो उससे वह यह कहे कि, ‘आ बहन तू भी मेरी जैसी हो जा’ ऐसी कहावतों की तरह जो अध्यात्म में हमारे समकक्ष ही हों, तथा जो स्वयं बुरे संकल्प से परेशान होते हों, उसके सामने अपने संकल्पों को प्रकट करना, उपरोक्त दृष्टान्तों के समान५७ है। इसलिए अपने बुरे संकल्प केवल उसी व्यक्ति के समक्ष प्रकट करने चाहिए, जिसके मन में कभी जगत के असत् संकल्प न होते हों, और जो स्वयं भीतर से बलिष्ट हो। और, ऐसे व्यक्ति भी अनेक हों, जिनके मन में ऐसे बुरे संकल्प न उठते हों, परन्तु उन सभी में से भी ऐसे व्यक्ति से संकल्प बताया जाए, जो उन बुरे संकल्पों को सुनकर उनको मिटाने के लिए बातें किया करे; और जब तक उस कहनेवाले का संकल्प मिटन जाए, तब तक बैठते-उठते, खाते-पीते, समस्त क्रियाओं में बातें करता ही रहे। वह भी जैसी अपने संकल्पों को टालने की तीव्रता हो, वैसी ही दरकार सामनेवाले के दोषों को मिटाने की हो, उसी के सामने संकल्पों को कहना, किन्तु जिसके समक्ष अपने बुरे संकल्पों के विषय में बात कहें, परन्तु यदि वह इस प्रकार हमारे दोष मिटाने की बात न करें और स्वयं आलसी हो, तो हमें लाभ क्या हो सकता है? अतः अपने मन के संकल्पों को कहकर, उनको मिटाकर अपने मन में केवल भगवान का संकल्प करते रहें तथा जगत के सुख से निर्वासनिक हो जाएँ।
\n“तथा, ‘एकादशी का व्रत करने का क्या लक्षण है?’ दस इन्द्रियाँ तथा ग्यारहवें मन को अपने-अपने विषयों से हटाकर उन्हें भगवान में जोड़ देना, इसी को ‘एकादशी का व्रत’ करना कहा जाता है। भगवान के भक्त को ऐसा व्रत निरन्तर करना चाहिए। जिसका मन इस प्रकार निर्वासनिक न हो, परन्तु देह से व्रत, तप करता रहता हो, तो भी उसका परिणाम इतना अच्छा नहीं होता। इसलिए, भगवान के जो भक्त हों, उन्हें अपने-अपने धर्म में रहकर और भगवान के माहात्म्य को समझकर अपने मन को निर्वासनिक करने का नित्य अभ्यास करते रहना चाहिए।” ऐसी वार्ता कही।
\nफिर श्रीजीमहाराज ने दूसरी बात कही कि, “सच्चा त्यागी किसे कहा जाए? तो जिसने किसी पदार्थ का त्याग कर दिया, फिर उस पदार्थ का उसे कभी संकल्प न हो, उसे सच्चा त्यागी कहते हैं। इस विषय में नारदजी द्वारा शुकजी के प्रति कहा गया श्लोक है: ‘त्यज धर्ममधर्मं च।’५८ इस श्लोक का सारांश यह है कि एक आत्मा के सिवा जो अन्य पदार्थ हैं, उनका त्याग करके केवल आत्मारूप से रहें तथा भगवान की उपासना करें, उसी को पूर्ण त्यागी कहते हैं। गृहस्थ हरिभक्त तो जनकराजा के इस कथन को समझते हैं कि, ‘मेरी यह मिथिला नगरी जलती है, परन्तु उसमें मेरा कुछ भी नहीं जलता।’ वहाँ श्लोक है कि: ‘मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे दह्यति किंञ्चन।’ वस्तुतः ऐसा ज्ञानी गृहस्थ ही सच्चा हरिभक्त कहलाता है। और, जो कोई इस प्रकार के त्यागी एवं गृहस्थ न हो, उसे प्राकृत भक्त कहते हैं, और पहले जैसा कहा गया है, वैसा भक्त हो तभी उसे एकान्तिक भक्त कहा जाता है।”
\nवह इसके पश्चात् बड़े आत्मानन्द स्वामी ने श्रीजीमहाराज से प्रश्न पूछा कि, “देह, इन्द्रियों, अन्तःकरण और देवता से भिन्न जो जीवात्मा है, उसका स्वरूप किस प्रकार का है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “संक्षेप में इसका उत्तर यह है कि देह तथा इन्द्रियों आदि के स्वरूपों का जो वक्ता है, श्रोता को उन सबके स्वरूपों को अलग-अलग करके समझाता है। वह जो समझानेवाला वक्ता है, वह देह आदि सबके प्रमाण का करनेवाला है और जाननेवाला है एवं वह सबसे पृथक् रहता है, उसी को जीव कहते हैं। तथा, जो श्रोता है, वह देहादिक के रूपों को अलग-अलग समझता है तथा उन्हें प्रमाणित करता है, और उसे जानता है तथा इन सबसे भिन्न है, उसी को जीव कहते हैं। इस प्रकार जीवात्मा सबसे पृथक् है; यही जीव के स्वरूप को समझने की रीति५९ है।” इस प्रकार श्रीहरि ने बातें कही।
", "hindi_footnote": "५६. एक व्यक्ति को भूत अपने वश में आ गया। वह उसका हर एक काम पल भर में निपटा लेता और जैसे ही फुर्सत पाता, उस व्यक्ति को कहता कि, “अब मैं तुझे खा जाऊँगा।” उसने परेशान होकर एक महात्मा को अपनी समस्या बताई। उन्होंने कहा कि, “जब तुम्हें भूत का कोई काम हो, तो बुला लेना और खाली समय में उसको एक खंभे के ऊपर लगातार चढ़ने-उतरने के लिए भेज देना।” इस प्रकार करने से भूत को कभी फुर्सत ही नहीं मिली और उसने कभी अपने मालिक को परेशान भी नहीं किया। इस प्रकार मन को हमेशा भगवान के लीलाचरित्रों में प्रवृत्त रखना चाहिए; अन्यथा वह फुर्सत पाते ही व्यक्ति को खा जाता है।
\n५७. रुचिकर वस्तुओं का लाभ नहीं होता, परंतु उसके बदले में अरुचिकर वस्तुओं की प्राप्ति हो जाती है।
\n५८. महाभारत, शांतिपर्व: ३१६/४०, ३१८/४४; यहाँ धर्मादि का स्वरूपतः त्याग नहीं कहा गया किन्तु भगवान के ध्यान में विघ्न करने वाले संकल्पों का त्याग कहा गया है अथवा एसे ही फल का त्याग कहा गया है।
\n५९. मन, बुद्धि, प्राण, इन्द्रिय आदि का ज्ञाता, निश्चयकर्ता, दृष्टा, श्रोता, वक्ता, स्वाद लेनेवाला आदि क्रियाओं में जो लिप्त है वही जीवात्मा है।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/38.mp3" }, { "english_title": "Those Possessing theNirvikalporSavikalpState", "english_text": "On Mahā sudi 3, Samvat 1876 [18 January 1820], Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the platform under the neem tree in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white khes and had covered Himself with a white cotton cloth. He had also tied a white pāgh around His head, from which tassels of yellow flowers were dangling. Bunches of white and yellow flowers had been placed upon His ears, and He was also wearing garlands of yellow flowers around His neck. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nShriji Mahārāj then asked a question to a Vedānti Brāhmin who was sitting in the assembly, “You claim that in reality only Brahma exists. Furthermore, you say that with the exception of that Brahma, jivas, ishwars, māyā, the world, the Vedas, the Shāstras and the Purāns are all illusory. I can neither understand this concept of yours, nor can I accept it. Therefore, please answer what I ask you and do so by citing only the Vedas, the Shāstras, the Purāns, the Smrutis or the Itihās scriptures. If, however, you reply quoting the words of some inauthentic scripture, then I will not accept your answer. But, since I have absolute faith in the words of Vyāsji, I will be able to accept your reply if you reply quoting his words.”
\nThe Vedānti then attempted to reply using various arguments, but because Shriji Mahārāj raised doubts, the question remained unanswered.
\nThereupon, Shriji Mahārāj said, “Please listen as I answer that question Myself. There are two different states of those who have become muktas by worshipping God. For example, a person standing atop Mount Meru sees everything in the vicinity of Meru distinctly - the other mountains, trees, as well as the ground that supports the mountains and the trees. Similarly, those enlightened muktas who have attained savikalp samādhi see jivas, ishwars, māyā, and their supporter, Brahma, as being distinct from each other. A person standing atop Mount Lokālok, however, sees everything in the vicinity of Mount Lokālok - the other mountains and trees, etc. - as being one with the ground, but he does not see them as being distinct. Similarly, those great muktas who have attained nirvikalp samādhi see jivas, ishwars and māyā as being one with Brahma - but they do not see them as distinct entities.
\n“In this way, there are two differing states of muktas, and it is due to their differing states that everything is viewed as being either satya or asatya. The words of those who have attained the savikalp state are noted in the Vedas, the Shāstras, the Purāns, etc., and they describe all of those entities as being satya. However, the words of those who have attained the nirvikalp state describe all of those entities as being asatya. In reality, however, they are not asatya. They are only described as being asatya because they cannot be seen due to the influence of the nirvikalp state.
\n“For example, there is no night for a person sitting in the chariot of Surya; but for those on earth, there is both day and night. Similarly, from the viewpoint of a person who has attained the nirvikalp state, all of those things do not exist, whereas according to others, they do exist. So, if one interprets ‘Brahma’ in this manner, then there will never be any contextual inconsistencies in the statements of the scriptures; but if one does not, then inconsistencies will arise. Furthermore, if a person, without having understood these inconsistencies and without having attained that nirvikalp state, relying solely on words learned from the scriptures, propound the existence of Brahma alone, claiming that the guru, the disciple, jivas, ishwars, māyā, the world, the Vedas, the Purāns, the Shāstras are all imaginary, then he is extremely foolish. Ultimately, such a person will be consigned to narak.”
\nHaving answered the question, Shriji Mahārāj ended by asking the Brāhmin, “Now, if you have any doubts in what I have just said, please say so.”
\nThereupon the Vedānti Brāhmin replied, “O Mahārāj, O Lord, O Swāmi! You are God, and You have manifested for the liberation of the entire world. The explanation You have given is of course precise. There is no room for any doubt whatsoever.” So saying, he became extremely pleased, and forsaking his misconceptions, he became a disciple of Shriji Mahārāj.
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "સવિકલ્પ-નિર્વિકલ્પ સ્થિતિવાળાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના મહા સુદિ ૩ ત્રીજને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિરની આગળ લીંબડાના વૃક્ષ હેઠે ઓટા ઉપર ઢોલિયો ઢળાવીને વિરાજમાન હતા ને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો ને ધોળી ચાદર ઓઢી હતી ને માથે ધોળી પાઘ બાંધી હતી ને પીળાં પુષ્પના તોરા પાઘમાં લટકતા હતા ને કાન ઉપર ધોળાં ને પીળાં પુષ્પના ગુચ્છ ખોસ્યા હતા ને કંઠમાં પીળાં પુષ્પના હાર પહેર્યા હતા ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ સર્વે મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે એક વેદાંતી૧૬૬ બ્રાહ્મણ આવ્યો હતો તેને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “તમે એક બ્રહ્મનું પ્રતિપાદન કરો છો ને તે વિના જે જીવ, ઈશ્વર, માયા અને જગત તથા વેદ, શાસ્ત્ર, પુરાણ તે સર્વેને મિથ્યા૧૬૭ કહો છો, એ વાત અમને સમજાતી નથી તથા માન્યામાં આવતી નથી; માટે તમને પૂછીએ છીએ તેનો ઉત્તર કરો. તે વેદ, શાસ્ત્ર, પુરાણ, સ્મૃતિ અને ઇતિહાસ તેની સાખ્યે કરીને કરો, પણ કોઈક કલ્પિત ગ્રંથને વચને કરીને કરશો તો અમે તેને નહીં માનીએ અને જો વ્યાસજીને વચને કરીને કરશો તો અમારા માન્યામાં આવશે, કેમ જે, અમારે વ્યાસજીના વચનમાં દૃઢ પ્રતીતિ છે.” પછી તે વેદાંતીએ ઘણીક પ્રકારની યુક્તિઓ લાવીને ઉત્તર કરવા માંડ્યો, પણ શ્રીજીમહારાજે તેમાં આશંકા કરી માટે તે પ્રશ્નનું સમાધાન થયું નહીં. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “સાંભળો, એ પ્રશ્નનો ઉત્તર અમે કરીએ છીએ જે, એ તો પરમેશ્વરને ભજીને થયા જે મુક્ત તેની સ્થિતિના બે ભેદ છે. જેમ મેરુ પર્વત ઉપર ઊભા જે પુરુષ તે જે તે, તે મેરુ થકી ઓરાં જે સર્વે પર્વત તથા સર્વે વૃક્ષ તથા તે પર્વત-વૃક્ષનું આધાર જે પૃથ્વીનું તળ તે સર્વેને પૃથક્-પૃથક્પણે દેખે છે; તેમ સવિકલ્પ સમાધિવાળા જે જ્ઞાની મુક્ત તે જે તે જીવ, ઈશ્વર, માયા તથા એમનું આધાર જે બ્રહ્મ એ સર્વેને પૃથક્-પૃથક્પણે દેખે છે. અને વળી, જેમ લોકાલોક પર્વત ઉપર ઊભા જે પુરુષ તે જે તે, તે લોકાલોક પર્વતથી ઓરાં જે પર્વત તથા વૃક્ષ તે સર્વેને એક પૃથ્વીરૂપે જ દેખે છે પણ પૃથક્-પૃથક્પણે નથી દેખતા; તેમ નિર્વિકલ્પ સમાધિવાળા જે મહામુક્ત તે જે તે જીવ, ઈશ્વર અને માયા તેને એક બ્રહ્મરૂપે કરીને જ દેખે છે પણ પૃથક્પણે નથી દેખતા. એવી રીતે બે પ્રકારની સ્થિતિવાળા મુક્ત છે. તેની સ્થિતિને યોગે કરીને એ સર્વેનું સત્યપણું કહેવાય છે ને અસત્યપણું કહેવાય છે. અને સવિકલ્પ સ્થિતિવાળાનાં વચન વેદ, શાસ્ત્ર, પુરાણાદિકમાં આવે છે, તે એ સર્વેને સત્ય કહે છે; અને નિર્વિકલ્પ સ્થિતિવાળાનાં જે વચન તે એ સર્વેને અસત્ય કહે છે પણ કાંઈ એ સર્વે અસત્ય નથી, એ તો એને નિર્વિકલ્પ સ્થિતિને બળે કરીને દેખાતાં નથી માટે અસત્ય કહે છે. અને વળી, જેમ સૂર્યના રથમાં જે બેઠા હોય તેને રાત નથી પણ જે પૃથ્વી ઉપર રહ્યા છે તેને રાત્રિ-દિવસ છે, તેમ નિર્વિકલ્પ સ્થિતિવાળાને મતે એ સર્વે છે નહીં પણ બીજાને મતે તો એ સર્વે છે. અને આવી રીતે બ્રહ્મનિરૂપણ કરે તો શાસ્ત્રના વચનમાં પૂર્વાપર બાધ ન આવે ને એમ ન કરે તો પૂર્વાપર બાધ આવે. તે બાધને તો સમજતો ન હોય તથા એવી રીતની સ્થિતિને પણ ન પામ્યો હોય ને કેવળ શાસ્ત્રમાંથી શીખીને વચનમાત્રે કરીને એક બ્રહ્મપણાનું પ્રતિપાદન કરતો હોય ને ગુરુ, શિષ્ય, જીવ, ઈશ્વર, માયા, જગત તથા વેદ, પુરાણ, શાસ્ત્ર એ સર્વેને કલ્પિત કહેતો હોય તે તો મહામૂર્ખ છે ને અંતે નારકી થાય છે.” એમ કહીને બોલ્યા જે, “આ અમે વાર્તા કરી તેમાં તમને આશંકા થતી હોય તો બોલો.” ત્યારે તે વેદાંતી બ્રાહ્મણ બોલ્યો જે, “હે મહારાજ! હે પ્રભો! હે સ્વામિન્! તમે તો પરમેશ્વર છો અને જગતના કલ્યાણને અર્થે પ્રગટ થયા છો. તે તમે જે ઉત્તર કર્યો તે યથાર્થ છે, એમાં આશંકાનો માગ નથી.” એમ કહીને અતિ પ્રસન્ન થયો અને પોતાની જે અણસમજણ તેનો ત્યાગ કરીને શ્રીજીમહારાજને આશ્રિત થયો.
", "gujarati_footnote": "૧૬૬. પરબ્રહ્મને નિરાકાર અને નિર્ગુણપણે પ્રતિપાદન કરનારો શુષ્ક જ્ઞાની.
\n૧૬૭. છીપમાં ચાંદીની જેમ કલ્પિત.
", "hindi_title": "सविकल्प तथा निर्विकल्प स्थिति", "hindi_text": "संवत् १८७६ में माघ शुक्ला तृतीया (१८ जनवरी, १८२०) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के आगे नीमवृक्ष के नीचे चबूतरे पर पलंग बिछवाकर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत धोती धारण की थी, सफ़ेद चादर ओढ़ी थी, सिर पर श्वेत पाग बाँधी थी, पीले पुष्पों के गुच्छे खोंसे थे और कंठ में पीले पुष्पों के हार पहने थे। उस समय उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nतब, श्रीजीमहाराज ने वहाँ आए हुए एक वेदान्ती ब्राह्मण से प्रश्न पूछा, “आप एक ब्रह्म का प्रतिपादन करते हो तथा ब्रह्म के सिवा अन्य जो जीव, ईश्वर, माया, जगत, वेदों, शास्त्रों एवं पुराणों को मिथ्या कहते हो, यह बात हमारी समझ में नहीं आती,६० अतः हम उसे नहीं मानते। अतएव, हम आपसे पूछते हैं, उस प्रश्न का उत्तर दीजिए। आप यह उत्तर वेदों, शास्त्रों, पुराणों, स्मृतियों तथा इतिहास के प्रमाणों-सन्दर्भों के साथ देना। यदि आप किसी कल्पित ग्रन्थ के वचनों का उद्धरण देकर उत्तर देंगे, तो हम उसे नहीं मानेंगे। यदि आप यही उत्तर व्यासजी के वचनों के आधार पर देंगे तो हम उसे मान लेंगे, क्योंकि व्यासजी के वचनों में हमारा दृढ़ विश्वास है।”
\nफिर वह वेदान्ती अनेक प्रकार की युक्तियों के साथ उत्तर देने लगा, परन्तु श्रीजीमहाराज ने उसमें शंका प्रकट की, अतः उस प्रश्न का समाधान नहीं हुआ। तब श्रीजीमहाराज बोले, “सुनिये, इस प्रश्न का उत्तर हम देते हैं कि परमेश्वर का भजन करके जो ‘मुक्त’ हुए हैं, उनकी स्थिति के दो प्रकार हैं। जैसे मेरु पर्वत पर खड़े हुए पुरुष मेरु के निकटवर्ती समस्त पर्वतों, वृक्षों और उनका आधार स्वरूप पृथ्वी का तल आदि सबको पृथक् रूप से देखते हैं, वैसे ही सविकल्प समाधिवाले ज्ञानी मुक्त जीव, ईश्वर, माया तथा उनके आधाररूप जो ब्रह्म, सबको अलग-अलग रूप से देखते हैं। और जैसे लोकालोक पर्वत के ऊपर खड़े हुए पुरुष उस पर्वत के समीपवर्ती पर्वतों तथा वृक्षों को एकमात्र पृथ्वीरूप में ही देखता है, परन्तु पृथक् रूप से नहीं देखता, वैसे ही निर्विकल्प समाधिवाले जो महामुक्त हैं, वे जीव, ईश्वर तथा माया को एकमात्र ब्रह्मरूप में ही देखते हैं, किन्तु पृथक्रूप से नहीं देखते। ऐसे दो प्रकार की स्थितिवाले मुक्त हैं। इन दोनों मुक्तों की स्थिति के कारण इन सभी तत्त्वों की सत्यता एवं असत्यता को कहा गया है।
\n“तथा, सविकल्प स्थितिवालों के वचन वेदों, शास्त्रों तथा पुराणों आदि में आते हैं, जो वचन उपरोक्त तत्त्वों को सत्य कहते हैं तथा निर्विकल्प स्थितिवालों के वचन इन सभी को असत्य कहते हैं, परन्तु ये सब असत्य नहीं हैं। क्योंकि वे तो अपनी निर्विकल्प स्थिति के कारण (अलग-अलग रूप से) दृष्टिगोचर नहीं होते, इसी कारण उन्हें असत्य कहते हैं। और जैसे, सूर्य के रथ में बैठनेवालों के लिए रात्रि नहीं होती, परन्तु पृथ्वी के ऊपर रहनेवालों के लिए रात और दिन दोनों होते हैं। उसी प्रकार निर्विकल्प स्थितिवालों के मतानुसार ये सब तत्त्व नहीं हैं, किन्तु दूसरों के मत से (सविकल्प स्थिति के लिए) ये सभी तत्त्व हैं। इस प्रकार ब्रह्मनिरूपण करने से शास्त्रों के वचनों में पूर्वापर कोई बाध नहीं आएगा, अन्यथा पूर्वापर बाध होता है। उस बाध को जो न समझता हो तथा ऐसी स्थिति को भी प्राप्त नहीं हुआ हो और केवल शास्त्रों में से सीखकर वचनमात्र से केवल एक ब्रह्म ही है - ऐसा प्रतिपादन करता हो, तथा गुरु, शिष्य, जीव, ईश्वर, माया, जगत और वेदों, पुराणों, शास्त्रों को कल्पित कहता हो, वह महामूर्ख है और अन्त में वह नरक का अधिकारी हो जाता है।”
\nऐसा कहकर श्रीजीमहाराज बोले कि, “हमने यह बात कही है, उसमें यदि आपको शंका होती हो तो बोलिए।”
\nतब वह वेदान्ती ब्राह्मण बोला, “हे महाराज! हे प्रभो! हे स्वामिन्! आप तो परमेश्वर हैं और जगत के कल्याण के लिए प्रकट हुए हैं। अतएव, आपने जो उत्तर दिया है वह यथार्थ है, उसमें शंका के लिए कोई भी स्थान नहीं है।”
\nइतना कहकर वह वेदान्ती ब्राह्मण अत्यन्त प्रसन्न हुआ और अपने अज्ञान का परित्याग करके श्रीजीमहाराज का आश्रित हो गया।
", "hindi_footnote": "६०. परब्रह्म को निराकार एवं निर्गुण प्रतिपादन करनेवाले शुष्कज्ञानी सीप में जैसे कोई चांदी को देखता है, परंतु सीप में चांदी तो नहीं है, उसी प्रकार उपरोक्त तत्त्व भी नहीं है, इस प्रकार तत्त्वों को मिथ्या दिखाते है, यही भावार्थ है।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/39.mp3" }, { "english_title": "SavikalpandNirvikalp Samādhi", "english_text": "In the early hours of Mahā sudi 4, Samvat 1876 [19 January 1820], Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the platform under the neem tree in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white khes and had covered Himself with a white cotton cloth. He had tied a white pāgh around His head, from which hung a tassel of yellow flowers. Also, He was wearing a garland of yellow flowers around His neck. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Muktānand Swāmi asked Shriji Mahārāj, “Mahārāj, what is savikalp samādhi and what is nirvikalp samādhi?”
\nShriji Mahārāj answered, “If a person who has become engrossed in the form of God does not have any impure desires, but does have some pure desires - for example, ‘I wish to become like Nārad, the Sanakādik and Shukji,’ or ‘I wish to go to the hermitage of Narnārāyan and stay with the munis there to perform austerities,’ or ‘I wish to go to Shwetdwip and become like a mukta of Shwetdwip by performing austerities’ - then such a person is said to be in savikalp samādhi. On the other hand, one who does not entertain such thoughts and, having attained the attributes of Aksharbrahma, remains engrossed only in the form of God is said to be in nirvikalp samādhi.”
\nThereafter, Muktānand Swāmi asked again, “Mahārāj, what is the difference between bhakti and upāsanā?”
\nShriji Mahārāj replied,
\n“Shravanam keertanam vishnoho smaranam pāda-sevanam |“To worship God in these nine ways is known as bhakti.
\n“Upāsanā can be defined as having a firm conviction that God eternally possesses a form. Even if a person becomes brahmarup, that conviction would never disappear. Moreover, even if he happens to listen to scriptures propounding the view that God is formless, he would still understand God to always have a form. Regardless of what is mentioned in the scriptures, he would only propound that God has a form, never allowing his own upāsanā to be refuted. One who has such a firm understanding is considered to possess upāsanā.”
", "english_footnote": "This verse lists the nine ways of offering bhakti to God: (1) shravan - listening to spiritual discourses or devotional songs related to God; (2) keertan - singing or talking about God; (3) smaran - remembering God; (4) pāda-sevan - serving God’s holy feet; (5) archan - anointing God with sandalwood paste, etc.; (6) vandan - bowing before God; (7) dāsya - behaving as a servant of God; (8) sakhya - behaving as a friend of God; (9) ātmanivedan - unconditionally offering oneself and all of one’s belongings to God with absolute submission. - Shrimad Bhāgwat: 7.5.23
", "gujarati_title": "સવિકલ્પ-નિર્વિકલ્પ સમાધિનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના મહા સુદિ ૪ ચોથને દિવસ પ્રાતઃકાળે શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિરની આગળ લીંબડાના વૃક્ષની હેઠે ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા ને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો ને ધોળી ચાદર ઓઢી હતી ને માથે ધોળી પાઘ બાંધી હતી ને પાઘને વિષે પીળાં પુષ્પનો તોરો લટકતો હતો ને કંઠને વિષે પીળાં પુષ્પનો હાર પહેર્યો હતો ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ સર્વ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજને મુક્તાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! સવિકલ્પ સમાધિ તે કેને કહીએ ને નિર્વિકલ્પ સમાધિ તે કેને કહીએ?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેને ભગવાનના સ્વરૂપમાં સ્થિતિ થઈ હોય તેને અશુભ વાસના તો ન હોય ને શુભ વાસના રહી હોય જે, ‘હું નારદ, સનકાદિક ને શુકજી તે જેવો થાઉં અથવા નરનારાયણના આશ્રમમાં જઈને તે આશ્રમના મુનિ ભેળો રહીને તપ કરું અથવા શ્વેતદ્વીપમાં જઈને તપ કરીને શ્વેતમુક્ત જેવો થાઉં,’ એવી રીતનો જેને વિકલ્પ રહેતો હોય તેને સવિકલ્પ સમાધિવાળો કહીએ. અને જેને એવી રીતનો વિકલ્પ ન હોય ને અક્ષરબ્રહ્મના સાધર્મ્યપણાને પામીને કેવળ ભગવાનની મૂર્તિને વિષે જ નિમગ્ન રહેતો હોય તેને નિર્વિકલ્પ સમાધિવાળો કહીએ.”૧૬૮
\nપછી વળી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! ભક્તિમાં ને ઉપાસનામાં તે શો ભેદ૧૬૯ છે?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે,
\n“‘શ્રવણં કીર્તનં વિષ્ણોઃ સ્મરણં પાદસેવનમ્।“એવી રીતે નવ પ્રકારે કરીને જે ભગવાનને ભજવા તેને ભક્તિ કહીએ. અને ઉપાસના તો તેને કહીએ જે, ભગવાનના સ્વરૂપને વિષે સદા સાકારપણાની દૃઢ નિષ્ઠા હોય ને પોતે જે ભજનનો કરનારો તે બ્રહ્મરૂપ થાય તો પણ તે નિષ્ઠા જાય જ નહીં અને ગમે તેવા નિરાકાર પ્રતિપાદનના ગ્રંથને સાંભળે તો પણ ભગવાનના સ્વરૂપને સદા સાકાર જ સમજે અને શાસ્ત્રને વિષે ગમે તેવી વાત આવે પણ પોતે ભગવાનના સાકાર સ્વરૂપનું જ પ્રતિપાદન કરે પણ પોતાની ઉપાસનાનું ખંડન થવા દે જ નહીં, એવી રીતે જેની દૃઢ સમજણ હોય તેને ઉપાસનાવાળો કહીએ.”
", "gujarati_footnote": "૧૬૮. યોગદર્શન સંપ્રજ્ઞાત તથા અસંપ્રજ્ઞાત સમાધિનું નિરૂપણ (યોગસૂત્ર: ૧/૧૭-૧૮માં) કર્યું છે. સંપ્રજ્ઞાત સમાધિમાં અવિદ્યા-સંકલ્પ વગેરે હોવાથી સબીજ કહેવાય છે અને અસંપ્રજ્ઞાત સમાધિમાં અવિદ્યાનો લેશમાત્ર ન હોવાથી તેને નિર્બીજ સમાધિ કહી છે. અદ્વૈત વેદાંતમાં આ બંનેને અનુક્રમે સવિકલ્પ-નિર્વિકલ્પ સંજ્ઞાથી કહી છે. (જુઓ વિદ્યારણ્ય સ્વામીકૃત પંચદશી, ધ્યાનદીપ: ૧૨૬-૧૨૯ તથા તેની રામકૃષ્ણ વ્યાખ્યા).
શ્રીજીમહારાજે આ બંને સમાધિઓને સાંપ્રદાયિક પરિભાષામાં ખૂબ જ સરળતાથી નિરૂપી છે. જેમાં સવિકલ્પમાં ઉપાસ્ય-ઉપાસક બંનેની શુદ્ધિ નથી, જ્યારે નિર્વિકલ્પ સમાધિમાં ઉપાસક પણ ગુણાતીત એવા અક્ષરબ્રહ્મના સાધર્મ્યને પામ્યો છે અને ઉપાસ્ય માયિક ગુણરહિત પુરુષોત્તમ છે.
૧૬૯. કોઈ સ્થળે ‘ભક્તિ’ અને ‘ઉપાસના’ એ બંને શબ્દો પર્યાયવાચી છે એટલે બંનેનો એક જ અર્થ છે. કોઈ સ્થળે તો તે બંને શબ્દનો સામાન્યપણે અર્થભેદ બતાવ્યો છે, તો વસ્તુતઃ શું ભેદ છે એટલો પૂછવાનો આશય છે.
\n૧૭૦. અર્થ: ગુણગાન સાંભળવાં, શ્લોક-કીર્તનો ગાવાં, સ્મૃતિ કરવી, ચરણની સેવા અર્થાત્ નીચી ટેલ કરવી, અર્ચના-પૂજા કરવી, અષ્ટાંગ અથવા પંચાંગ પ્રણામ કરવા, દાસભાવે ભગવાનની આજ્ઞા પાળવી, મિત્રભાવે નિષ્કપટપણે વર્તવું, સર્વસ્વ સમર્પણ કરવું; આ નવ પ્રકારની ભક્તિ છે. (ભાગવત: ૭/૫/૨૩)
", "hindi_title": "सविकल्प-निर्विकल्प समाधि", "hindi_text": "संवत् १८७६ में माघ शुक्ला चतुर्थी (१९ जनवरी, १८२०) को प्रातःकाल श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के आगे नीमवृक्ष के नीचे पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत धोती धारण की थी, सफ़ेद चादर ओढ़ी थी, सिर पर श्वेत पाग बाँधी थी, उस पाग में पीले पुष्पों का तुर्रा लटक रहा था और कंठ में पीले पुष्पों का हार पहना था। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में समस्त मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nतब, मुक्तानन्द स्वामी ने श्रीजीमहाराज से प्रश्न पूछा, “हे महाराज! सविकल्प समाधि तथा निर्विकल्प समाधि किसे कहते हैं?”
\nश्रीजीमहाराज बोले, “भगवान के स्वरूप में जिसकी स्थिति हो गई हो उसमें अशुभ वासना तो नहीं रहती; किन्तु शुभ वासना रही हो कि, ‘मैं नारद-सनकादिक तथा शुकजी जैसा हो जाऊँ, अथवा नरनारायण के आश्रम में जाकर और वहाँ के मुनियों के साथ रहकर तप करूँ, अथवा श्वेतद्वीप में जाकर तपस्या करके श्वेतमुक्त सदृश हो जाऊँ ऐसा विकल्प जिसके मन में रहता हो, उसे सविकल्प समाधिवान् कहते हैं। और, जिसे ऐसा विकल्प न हो, तथा अक्षरब्रह्म के साधर्म्यभाव को प्राप्त करके केवल भगवान की मूर्ति में ही निमग्न रहता हो, उसे निर्विकल्प समाधिवान् कहते हैं।”६१
\nफिर मुक्तानन्द स्वामी ने प्रश्न पूछा कि, “हे महाराज! भक्ति तथा उपासना में क्या अन्तर रहता है?”
\nश्रीजीमहाराज बोले कि –
\n“‘श्रवणं कीर्तनं विष्णोः स्मरणं पादसेवनम्।“इस तरह (प्रीतिपूर्वक) नव प्रकार से भगवान की जो भक्ति की जाती है उसे ‘भक्ति’ कहते हैं। तथा उपासना तो उसे कहा जाता है, जिसे भगवान के स्वरूप में सदैव साकार-भाव की दृढ़ निष्ठा हो और भजन करनेवाला यदि स्वयं ब्रह्मरूप हो जाए तो भी उस निष्ठा का लोप न हो और निराकारभाव का प्रतिपादन करनेवाले चाहे किसी भी ग्रन्थ को सुनें, तो भी भगवान के स्वरूप को सदा साकार ही समझें और शास्त्रों में चाहे कैसी ही बात आए, किन्तु स्वयं भगवान के साकार स्वरूप का ही प्रतिपादन करें, परन्तु अपनी उपासना का खंडन नहीं होने दे। इस प्रकार जिसकी दृढ़ समझ हो, उसे उपासक कहते हैं।”
", "hindi_footnote": "६१. योगदर्शन में इन दोनों प्रकार की समाधियों का वर्णन कठिनरूप से किया गया है। (योगसूत्र: १/१७,१८, ध्यानदीप: १२६-१२९) परंतु भगवान स्वामिनारायण ने दोनों समाधियों को अत्यंत सरल ढंग से निरूपित किया है। जिसमें स्पष्ट किया गया है कि सविकल्प समाधि में उपास्य एवं उपासक दोनों की शुद्धि नहीं है, जबकि निर्वकल्प समाधि में उपासक गुणातीत है, अर्थात् अक्षरब्रह्म के साधर्म्य को प्राप्त हुआ है तथा उपास्य इष्टदेव मायिक गुणों से परे परमात्मा है।
\n६२. भगवान की कथा का श्रवण, कीर्तनों का गान, स्मृति, चरण-सेवा, अर्चन-पूजा, अष्टांग अथवा पंचांग प्रणाम, दासभाव पूर्वक आज्ञापालन, निष्कपटभाव, सर्वस्व सर्मपण - ये नव प्रकार की भक्ति कही गई है। (श्रीमद्भागवत: ७/५/२३)
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/40.mp3" }, { "english_title": "“Eko’ham Bahu Syām”", "english_text": "On the evening of Mahā sudi 5, Samvat 1876 [20 January 1820], Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the platform under the neem tree near the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. He was also adorned with garlands of yellow flowers. Bunches of yellow flowers had been placed upon His ears, and tassels of yellow flowers were dangling from His pāgh. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen Shriji Mahārāj said, “Please engage in a question-answer dialogue.”
\nThereupon Nrusinhānand Swāmi asked, “Mahārāj, many pundits and Vedāntis in the world interpret the Vedic verse ‘Eko’ham bahu syām prajāyeya’1 to mean: ‘The one God present at the time of dissolution Himself takes the form of all jivas and ishwars by His own will.’ But this belief can only be accepted by someone who is a fool. We have accepted Your refuge, so this belief does not make sense in our minds. Our understanding is that God is indivisible, and that He does not divide and assume the forms of various jivas and ishwars. Therefore, we can only fully understand the meaning of this verse if You explain it to us.”
\nShriji Mahārāj then explained, “The meaning of that Vedic verse is not as they interpret it to be. In fact, it has a different meaning altogether. In the prose portion of the Vedstuti, it is stated:
\nSvakruta-vichitra-yonishu vishanniva hetutayā“This means: ‘Purushottam Bhagwān creates and enters the various types of life forms as their cause and as their antaryāmi, and He inspires them to a greater or lesser degree.’
\n“More specifically, at the time of creation, Purushottam Bhagwān - who transcends even Akshar - inspires Akshar. As a result, Purush manifests from Akshar. After entering Akshar, Purushottam enters Purush, and in the form of Purush, inspires Prakruti. In this way, as Purushottam successively entered the various entities,3 the activities of creation took place. Thereafter, Pradhān-Purushes were produced from Prakruti-Purush. From Pradhān-Purush, mahattattva was produced. From mahattattva, the three types of ahamkār were produced. From ahamkār, the bhuts, the vishays, the indriyas, the antahkarans and their presiding deities were produced. From those, Virāt-Purush was produced. From the lotus extending from his naval, Brahmā was produced. From that Brahmā, Marichi and other prajāpatis were produced. From them, Kashyap and other prajāpatis were produced. From them, Indra and other deities, the demons, and all of the mobile and immobile creation were produced.
\n“Purushottam Bhagwān enters and dwells in all of the above as their cause and antaryāmi. However, He does not manifest in Prakruti-Purush to the extent He manifests in Akshar; and He does not manifest in Pradhān-Purush to the extent that He manifests in Prakruti-Purush; and He does not manifest in mahattattva and the rest of the 24 elements to the extent that He manifests in Pradhān-Purush; and He does not manifest in Virāt-Purush to the extent that He manifests in the 24 elements; and He does not manifest in Brahmā to the extent that He manifests in Virāt-Purush; and He does not manifest in Marichi and others to the extent that He manifests in Brahmā; and He does not manifest in Kashyap to the extent that He manifests in Marichi and others; and He does not manifest in Indra and the other deities to the extent that He manifests in Kashyap; and He does not manifest in human beings to the extent that He manifests in Indra and the other deities; and He does not manifest in animals to the extent that He manifests in human beings. In this manner, Purushottam Bhagwān resides in all - to a greater or lesser degree - as their cause and antaryāmi.
\n“For example, fire is latent within wood.4 Large fire resides in large pieces of wood, long fire resides in a long piece of wood, and warped fire resides in a warped piece of wood. In a similar way, Purushottam Bhagwān manifests in various entities with various degrees of power according to the task to be accomplished through that entity.
\n“Purushottam Bhagwān also resides in Akshar, Prakruti-Purush and others as their antaryāmi. However, because of the difference in the capacities of those entities, there is a difference in their power. So, in fact, there is only one Purushottam Bhagwān, and it is He who enters all and resides in them as antaryāmi. But, He does not Himself become the jivas and ishwars by assuming many forms. This is how that Vedic verse should be interpreted.”
", "english_footnote": "3. The all-pervasive Purushottam Bhagwan is eternally present in all things through his pervasive powers. Therefore, ‘entered’ mentioned here should be understood as entering with special powers to allow the entity to engage in the process of creation.
\n4. Here, Shriji Maharaj says that there is fire latent in wood. Ordinarily, we think of fire as a burning flame or an explosion. Maharaj is speaking of the latent fire here, which is known scientifically as latent energy or the heat of combustion. This type of energy is present in all compounds.
\nThe heat of combustion (ΔHCo) is the energy released as heat when a compound undergoes complete combustion with oxygen under standard conditions. For example, the heat of combustion of wood is 24.2 MJ/kg.
", "gujarati_title": "‘એકોઽહં બહુ સ્યામ્’નું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના મહા સુદિ ૫ પંચમીને દિવસ સાંજને સમે શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિરને સમીપે લીંબડા તળે ચોતરા ઉપર ઢોલિયે વિરાજમાન હતા ને સર્વે ધોળાં વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પીળાં પુષ્પના હાર પહેર્યા હતા ને પીળાં પુષ્પના ગુચ્છ કાન ઉપર ધાર્યા હતા ને પાઘને વિષે પીળાં પુષ્પના તોરા લટકતા મૂક્યા હતા ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “પ્રશ્ન ઉત્તર કરો.” પછી નૃસિંહાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! ‘એકોઽહં બહુ સ્યાં પ્રજાયેય’૧૭૧ એ જે શ્રુતિ તેનો જે અર્થ તેને જગતમાં જે કેટલાક પંડિત છે તથા વેદાંતી છે તે એમ સમજે છે જે, ‘પ્રલયકાળને વિષે જે એક ભગવાન હતા તે જ પોતાની ઇચ્છાએ કરીને સૃષ્ટિકાળે૧૭૨ સર્વે જીવ-ઈશ્વરરૂપે થયા છે.’ તે એ વાર્તા તો મૂર્ખ હોય તેના માન્યામાં આવે ને અમારે તો તમારો આશરો છે એટલે એ વાતની ઘેડ બેસતી નથી. અને અમે તો એમ સમજીએ છીએ જે, ભગવાન તો અચ્યુત છે, તે ચ્યવીને જીવ-ઈશ્વરરૂપે થાય નહીં. માટે એ શ્રુતિનો જે અર્થ તે તો તમે કહો તો યથાર્થ સમજાય.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એ શ્રુતિનો અર્થ તો એ સર્વે કરે છે એમ નથી. એનો અર્થ તો બીજી રીતે છે, તે વેદસ્તુતિના ગદ્યમાં કહ્યો છે જે, ‘સ્વકૃતવિચિત્રયોનિષુ વિશન્નિવ હેતુતયા તરતમતશ્ચ-કાસ્સ્ય-નલવત્સ્વકૃતાનુકૃતિઃ’૧૭૩ એનો અર્થ એમ છે જે, ‘પુરુષોત્તમ ભગવાને પોતે કરી એવી જે નાના પ્રકારની યોનિઓ તેમને વિષે કારણપણે અંતર્યામીરૂપે કરીને પ્રવેશ કરીને ન્યૂનાધિકભાવે પ્રકાશ કરે છે.’ તેની વિગતી જે, અક્ષરાતીત એવા જે પુરુષોત્તમ ભગવાન તે સૃષ્ટિ સમયને વિષે અક્ષર સામી દૃષ્ટિ કરે છે, ત્યારે તે અક્ષરમાંથી પુરુષ પ્રગટ થઈ આવે છે. પછી તે પુરુષોત્તમ જે તે અક્ષરમાં પ્રવેશ કરીને પુરુષને વિષે પ્રવેશ કરે છે ને પુરુષરૂપે થઈને પ્રકૃતિને પ્રેરે છે. એવી રીતે જેમ જેમ પુરુષોત્તમનો પ્રવેશ૧૭૪ થતો ગયો તેમ તેમ સૃષ્ટિની પ્રવૃત્તિ થઈ. અને પછી તે પ્રકૃતિપુરુષ થકી પ્રધાનપુરુષ થયાં અને તે પ્રધાનપુરુષ થકી મહત્તત્ત્વ થયું ને મહત્તત્ત્વ થકી ત્રણ પ્રકારનો અહંકાર થયો ને અહંકારથી ભૂત, વિષય, ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ અને દેવતા તે થયાં ને તે થકી વિરાટપુરુષ થયા ને તેની નાભિકમળમાંથી બ્રહ્મા થયા ને તે બ્રહ્મા થકી મરીચ્યાદિક પ્રજાપતિ થયા ને તે થકી કશ્યપ પ્રજાપતિ થયા ને તે થકી ઇન્દ્રાદિક દેવતા થયા ને દૈત્ય થયા અને સ્થાવર-જંગમ સર્વે સૃષ્ટિ થઈ. અને પુરુષોત્તમ ભગવાન જે તે એ સર્વેમાં કારણપણે અંતર્યામીરૂપે પ્રવેશ કરીને રહ્યા છે; પણ જેવા અક્ષરમાં છે૧૭૫ તેવી રીતે પુરુષપ્રકૃતિમાં નથી ને જેવા પુરુષપ્રકૃતિમાં છે તેવા પ્રધાનપુરુષમાં નથી ને જેવા પ્રધાનપુરુષમાં છે તેવા મહત્તત્ત્વાદિક ચોવીસ તત્ત્વમાં નથી ને જેવા ચોવીસ તત્ત્વમાં છે તેવા વિરાટપુરુષમાં નથી ને જેવા વિરાટપુરુષમાં છે તેવા બ્રહ્મામાં નથી ને જેવા બ્રહ્મામાં છે તેવા મરીચ્યાદિકમાં નથી ને જેવા મરીચ્યાદિકમાં છે તેવા કશ્યપમાં નથી ને જેવા કશ્યપમાં છે તેવા ઇન્દ્રાદિક દેવતામાં નથી ને જેવા ઇન્દ્રાદિક દેવતામાં છે તેવા મનુષ્યમાં નથી ને જેવા મનુષ્યમાં છે તેવા પશુ-પક્ષીમાં નથી; એવી રીતે પુરુષોત્તમ ભગવાન જે તે તારતમ્યતાએ સર્વમાં કારણપણે અંતર્યામીરૂપે કરીને રહ્યા છે. જેમ કાષ્ઠને વિષે અગ્નિ રહ્યો છે૧૭૬ તે મોટા કાષ્ઠમાં મોટો અગ્નિ રહ્યો છે ને લાંબા કાષ્ઠમાં લાંબો અગ્નિ રહ્યો છે ને વાંકા કાષ્ઠમાં વાંકો અગ્નિ રહ્યો છે; તેમ એ પુરુષોત્તમ ભગવાન છે તે જે દ્વારે જેટલું કાર્ય કરાવવું હોય તેને વિષે તેટલી સામર્થીએ યુક્ત થકા રહે છે. અને અક્ષર ને પુરુષ-પ્રકૃતિ આદ્યે સર્વેને વિષે પુરુષોત્તમ ભગવાન અંતર્યામીરૂપે રહ્યા છે, પણ પાત્રની તારતમ્યતાએ કરીને સામર્થીમાં તારતમ્યપણું છે.૧૭૭ એવી રીતે એક પુરુષોત્તમ ભગવાન છે તે અંતર્યામીરૂપે કરીને એ સર્વેને વિષે પ્રવેશ કરીને રહ્યા છે,૧૭૮ પણ જીવ-ઈશ્વરપણાને પોતે પામીને બહુરૂપે નથી થયા. એવી રીતે એ શ્રુતિનો અર્થ સમજવો.”
", "gujarati_footnote": "૧૭૧. “તદૈક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજાયેય” આ પ્રમાણે છાન્દોગ્યોપનિષદ: ૬/૨/૩ તથા તૈત્તિરીયોપનિષદ: ૨/૬માં હાલ પાઠ મળે છે. શ્રીજીમહારાજના સમયની કોઈ પ્રતમાં “એકોઽહં બહુ સ્યાં પ્રજાયેય” આ પાઠ હશે, તેમ નૃસિંહાનંદ સ્વામીએ કહેલ મંત્રના સંદર્ભથી જણાય છે.
\n૧૭૨. પરિણામ પામીને.
\n૧૭૩. ભાગવત: ૧૦/૮૭/૧૯.
\n૧૭૪. સર્વવ્યાપક પુરુષોત્તમ ભગવાનનો સદાય તમામ વસ્તુમાં પ્રથમથી જ પ્રવેશ છે, નવો નથી, તો આ સ્થળે કહેલો પ્રવેશ, સૃષ્ટિ સમયમાં વિશિષ્ટ શક્તિએ યુક્ત અનુપ્રવેશ જાણવો, જેથી પ્રત્યેક વસ્તુમાં પરમાત્માની પુષ્કળ પ્રતીતિ જણાય. “તત્સૃષ્ટ્વા તદેવાનુપ્રાવિશત્” (તૈત્તિરીયોપનિષદ: ૨/૬; જગત રચીને તેમાં અનુપ્રવેશ કર્યો) એમ શ્રુતિમાં કહ્યું છે.
\n૧૭૫. હવે શરૂ થતાં વાક્યોનો અર્થ એમ છે જે, ભગવાન જેવા અક્ષરબ્રહ્મ દ્વારા સામર્થ્ય બતાવે છે તેવું પ્રકૃતિપુરુષાદિક દ્વારા સામર્થ્ય નથી બતાવતા. તેમ ક્રમશઃ પશુ-પક્ષી સુધી સમજવું. ભગવાન બધે સમાનપણે રહ્યા હોવા છતાં પાત્રના તારતમ્ય પ્રમાણે ભગવાન દર્શાય છે. જેમ સૂર્યનાં કિરણોનો પ્રકાશ ધૂળનાં ઢેફાં પર, પાણીમાં, કાચ પર સમાન દેખાતો નથી. તેમાં સૂર્યનાં કિરણો કારણભૂત નથી પણ પાત્રોનું તારતમ્ય કારણભૂત છે.
\n૧૭૬. “અગ્નિર્યથૈકો ભુવનં પ્રવિષ્ટો” (કઠોપનિષદ: ૨/૨/૯) ઇત્યાદિક શ્રુતિઓમાં આ અર્થ નિરૂપણ કર્યો છે.
\nઅહીં શ્રીજીમહારાજ કહે છે કે કાષ્ઠ અને પાષાણમાં (પથ્થરમાં) અગ્નિ રહેલો હોય છે. આ આશ્ચર્યકારી છે, કારણ કે સામાન્યપણે આપણા માટે અગ્નિની કલ્પના જુદી હોય છે. જ્યારે કોઈ વસ્તુ બળે અને ભડકો દેખાય એને આપણે અગ્નિ કહીએ છીએ. શ્રીજીમહારાજ અહીં જે અવ્યક્ત પ્રકારના અગ્નિની વાત કરે છે તેવી વાત વિજ્ઞાનમાં પણ મળતી આવે છે. વિજ્ઞાન એવું કહે છે કે દરેક પદાર્થમાં એક પ્રકારનો અગ્નિ રહેલો છે, જેને ‘લેટંટ એનર્જી’ (latent energy) અથવા ‘ધ હીટ ઓફ કમ્બશન’ (the heat of combustion) કહેવામાં આવે છે.
\n૧૭૭. વસ્તુતાએ તારતમ્યપણું નથી.
\n૧૭૮. માટે ભગવાન “સર્વરૂપે થાય છે” એમ વેદાદિક કહે છે. “સર્વં સમાપ્નોષિ તતોઽસિ સર્વઃ” (સર્વમાં વ્યાપીને રહ્યા છો માટે તમો સર્વરૂપ છો) એમ ગીતા (૧૧/૪૦)માં પણ કહ્યું છે.
", "hindi_title": "एकोऽहं बहु स्यां प्रजायेय", "hindi_text": "संवत् १८७६ में माघ शुक्ला पंचमी (२० जनवरी, १८२०) को सायंकाल श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के समीप नीमवृक्ष के नीचे चबूतरे पर बिछाये गए पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे, पीले पुष्पों के हार पहने थे, पीले पुष्पों के गुच्छे कान पर धारण किए थे और पगड़ी में पीले पुष्पों के तुर्रे लटकते हुए रखे थे। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में साधुवृंद तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे हुए थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने कहा, “अब प्रश्नोत्तरी प्रारम्भ करिए।”
\nतब नृसिंहानन्द स्वामी ने पूछा, “हे महाराज! ‘एकोऽहं बहु स्यां प्रजायेय।’६३ इस श्रुति-वाक्य का अर्थ जगत के कितने ही पंडित तथा वेदान्ती ऐसा समझते हैं कि प्रलयकाल में जो एकमात्र भगवान ही रहे थे, वही स्वेच्छा पूर्वक सृष्टिकाल में समस्त जीव एवं ईश्वररूप हो गए हैं। यह बात तो मूर्ख हो, वह माने, लेकिन हमें तो आपका आश्रय है, अतः उस बात का मेल नहीं बैठता है और हम ऐसा समझते हैं कि भगवान अच्युत हैं और वे च्युत होकर जीव-ईश्वररूप नहीं होते। अतः इस श्रुति-वाक्य का अर्थ आप ही कहें, ताकि यथार्थ बात समझ में आ सके।”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “इस श्रुति का जैसा अर्थ वे सब बताते हैं, वैसा नहीं है। इसका अर्थ दूसरी तरह का है, वह वेदस्तुति के गद्य में कहा गया है कि - ‘स्वकृतविचित्रयोनिषु विषन्निव हेतुतया तरतमतश्चकास्स्यनलवत् स्वकृतानुकृतिः।’६४ अर्थात् ‘पुरुषोत्तम भगवान स्वनिर्मित नाना प्रकार की योनियों में कारणभाव तथा अन्तर्यामी रूप से प्रवेश करके न्यूनाधिक भाव से उन्हें प्रकाशित करते हैं।’ उसकी प्रक्रिया यह है कि अक्षरातीत पुरुषोत्तम भगवान सृष्टिकाल में जब अक्षर के समक्ष दृष्टिपात करते हैं, तब उस अक्षर में से पुरुष (मुक्त) प्रकट होता है।
\n“इसके पश्चात् वे पुरुषोत्तम अक्षर में प्रवेश करके पुरुष में प्रवेश करते हैं तथा पुरुषरूप होकर प्रकृति को प्रेरित करते हैं। इस प्रकार ज्यों-ज्यों पुरुषोत्तम का प्रवेश६५ होता गया त्यों-त्यों सृष्टि की प्रवृत्ति हुई। तब प्रकृतिपुरुष से प्रधानपुरुष का आविर्भाव हुआ तथा उन प्रधानपुरुष से महत्तत्त्व, महत्तत्त्व से तीन प्रकार के अहंकार, अहंकार से भूत, विषय, इन्द्रियाँ, अन्तःकरण तथा देवता हुए। उनसे विराट पुरुष तथा उनके नाभिकमल से ब्रह्मा हुए, उन ब्रह्मा से मरीच्यादिक प्रजापति, उनसे कश्यप प्रजापति, उनसे इन्द्रादि देवता और दैत्य उत्पन्न हुए तथा स्थावर-जंगम सृष्टि हुई। और, पुरुषोत्तम भगवान उन सबके कारण होने से सबमें अन्तर्यामी रूप से प्रवेश करके रहे हैं, किन्तु जिस प्रकार वे अक्षर में हैं, उस प्रकार प्रकृतिपुरुष में नहीं हैं।६६ जिस प्रकार प्रकृतिपुरुष में हैं, उस प्रकार प्रधानपुरुष में नहीं हैं, जैसे प्रधानपुरुष में हैं, वैसे महत्तत्त्वादि चौबीस तत्त्वों में नहीं हैं।
\n“जिस प्रकार चौबीस तत्त्वों में हैं, उस प्रकार विराटपुरुष में नहीं हैं, जैसे विराटपुरुष में हैं, वैसे ब्रह्मा में नहीं हैं, जिस प्रकार ब्रह्मा में हैं, उस प्रकार मरीच्यादिकों में नहीं हैं, जैसे मरीच्यादिकों में हैं वैसे कश्यप में नहीं हैं, जिस प्रकार कश्यप में हैं उस प्रकार इन्द्रादि देवताओं में नहीं हैं, जैसे इन्द्रादि देवताओं में हैं वैसे मनुष्य में नहीं हैं, जिस तरह मनुष्य में हैं उस प्रकार पशुपक्षी में नहीं हैं। इस प्रकार पुरुषोत्तम भगवान, अपनी कारणता होने से अन्तर्यामी रूप से सबमें तारतम्यपूर्वक रहते हैं।
\n“जिस प्रकार काष्ठ में अग्नि रहती है और वह भी लम्बे काष्ठ और टेढ़े काष्ठ में उसके आकार के समान ही रहती है, उसी प्रकार पुरुषोत्तम भगवान भी जिसके द्वारा जो कार्य करना है, उतने सामर्थ्य के साथ ही उसमें रहते हैं। अक्षर तथा पुरुष-प्रकृति आदि सबमें पुरुषोत्तम भगवान अन्तर्यामी रूप से रहते हैं, परन्तु पात्र के तारतम्य से सामर्थ्य में तारतम्य रहता है। इस प्रकार एकमात्र पुरुषोत्तम भगवान अन्तर्यामी रूप से इन सबमें प्रवेश करके रहते हैं,६७ किन्तु उन्होंने जीवत्व या ईश्वरत्व को स्वयं ग्रहण करके अनेक रूप नहीं किए हैं। इस श्रुति-वाक्य का यही अर्थ समझना चाहिए।”
", "hindi_footnote": "६३. ‘तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय’ इस प्रकार छान्दोग्योपनिषद् (६/२/३) में पाठान्तर प्राप्य है।
\n६४. श्रीमद्भागवत: १०/८७/१९
\n६५. सर्वव्यापक पुरुषोत्तम भगवान का प्रवेश सर्वदा, सर्व वस्तुओं में अनादि काल से है; इसलिए यहाँ जिसे ‘प्रवेश’ कहा गया है, वह विशिष्ट शक्तियों से युक्त अनुप्रवेश समझना। (तैत्तिरीयोपनिषद्: २/६)
\n६६. अब प्रारंभ होनेवाले वाक्यों का अर्थ यह है कि परब्रह्म स्वयं, अक्षरब्रह्म के द्वारा जैसा सामर्थ्य दिखाते हैं, वैसा सामर्थ्य प्रकृतिपुरुष आदि द्वारा दिखाते नहीं हैं। इसमें पात्रता का भेद कारणभूत है। जैसे सूर्य की किरणें मिट्टी पर इतनी परावर्तित नहीं होतीं, जितनी पानी अथवा काँच पर परावर्तित होती हैं। यहाँ सूर्य की किरणें कारणभूत नहीं है, किन्तु पात्रों की पात्रता का भेद कारणभूत है।
\n६७. ‘सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः।’ (गीता ११/४०)
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/41.mp3" }, { "english_title": "The Observance of the Moral Do’s and Don’ts", "english_text": "On Mahā sudi 6, Samvat 1876 [21 January 1820], Shriji Mahārāj was sitting facing west on a large, decorated cot on the platform under the neem tree in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He had tied a white pāgh around His head. He had also covered Himself with a white cotton cloth and was wearing a white khes. Bunches of yellow flowers had been placed upon both of His ears. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nAlso seated in the assembly were some Vedānti Brāhmins. Seeing them, Shriji Mahārāj said, “Those who study or listen to the Vedānta scriptures claim, ‘The moral do’s and don’ts are false; swarg and narak, which are attained by observing them are also false; the disciples who attain them are false; and the guru is false as well. Brahma pervades everything and it alone is satya.’ But with what understanding do those who speak in this manner propound this?
\n“In actual fact, the āchārya of all Vedāntis, Shankarāchārya, had his own disciples keep a staff and a gourd. He also enforced, ‘One should recite the Bhagwad Gitā and the Vishnu-sahasranām; one should perform puja of Vishnu; those who are young should bow down to those who are senior in age; and one should beg for alms only from the house of a pious and pure Brāhmin.’ So, because Shankarāchārya propounded the observance of various moral do’s and don’ts in this way, can you claim that he did not have complete gnān? Have those who claim to have recently attained gnān and have falsified the observance of these do’s and don’ts become greater than Shankarāchārya? Actually, it seems as if they are speaking out of absolute foolishness.
\n“In reality, those moral do’s and don’ts that have been falsified in the scriptures can be understood through the following example: If a large ship sets out to sea for a year, then neither the shoreline ahead nor the shoreline behind can be seen. In fact, even huge mountains on either shoreline cannot be seen, so how can trees or people possibly be seen? Wherever one looks, only water can be seen; but besides water, nothing else is visible. If one looks up, the enormous waves of the ocean rising up will be seen; so even above, only water is visible. In this situation, people sitting in the ship would claim, ‘There is only water; nothing else exists.’ The principle behind this example is that one who has attained a nirvikalp state in the form of Brahma claims, ‘There is only Brahma; besides that, everything else, such as jivas, ishwars, māyā, etc., is false.’ Hearing words written in the scriptures supporting this view, a person who has not even attained that state claims all moral do’s and don’ts to be false. On the one hand, he cares for his wife, attends to his children, and meticulously performs all worldly activities, believing them to be real; yet, on the other hand, he falsifies these do’s and don’ts which have been prescribed by the scriptures. Those who preach such gnān in this world should be known as extremely wretched and nāstiks.
\n“After all, it was because of the apprehension that such a nāstik nature may creep into people’s hearts that Shankarāchārya composed ‘Bhaja govindam bhaja govindam govindam bhaja moodha-mate |’1 and many other verses in praise of Vishnu. He also composed several verses extolling Shivji, Ganapati, Surya and many other deities. After hearing these verses, all of the deities appear to be satya. It was with this intention in mind that Shankarāchārya composed verses in praise of all these deities. Despite this, however, unorthodox scholars of today falsify them. In addition, they claim, ‘Regardless of how severe a sin a person with gnān may commit, it would not affect him.’ But they say this out of foolishness.
\n“Besides, consider this: Of all those who have renounced and become paramhansas, Jadbharat is the best. In fact, the story of Jadbharat has been noted in each of the Purāns and all the Vedānta scriptures. That great Jadbharat was also the son of Rushabhdev Bhagwān in his previous life. Renouncing his kingdom, he went to live in the forest. There, he developed affection for a deer; although that was merely out of compassion, this mistake caused him to be reborn as a deer. Like the deer, then, he attained a form with four legs, a short tail and small horns on his head.
\n“In comparison, the gopis of Vraj were attached to Paramātmā Shri Krishna Bhagwān out of lust. Despite this, they were still able to overcome God’s māyā and attain the nirgun Akshardhām of God after becoming gunātit. The reason for this was that Shri Krishna Bhagwān himself was Purushottam; he was gunātit and his form was divine. So, because the gopis developed affection for him, either knowingly or unknowingly, they became gunātit as well; whereas Bharatji became a deer, even though he had developed affection for the deer out of compassion. Therefore, no matter how great one may be, worldly influence only leads to harm. Conversely, regardless of how grave a sinner a person may be, if he maintains profound association with God - who is satya - then that person also becomes absolutely pure and attains liberation. Of course, if Shri Krishna Bhagwān was not gunātit himself, then his devotees, the gopis, would not have attained the gunātit state. But because they did attain the gunātit state, Shri Krishna Bhagwān was most certainly flawless, gunātit and divine.
\n“Vedāntis also claim, ‘Everything is pervaded by Brahma.’ But just as the gopis developed affection for Shri Krishna, similarly, all women develop affection for their husbands, and all men develop affection for their wives. But they do not attain what the gopis attained; instead, they attain dismal narak. Therefore, the prescribed moral do’s and don’ts are indeed true, not false. Whosoever falsifies them will be consigned to narak.”
\nHaving said this, Shriji Mahārāj bid ‘Jai Sachchidānand’ to the assembly and returned to His residence.
", "english_footnote": "O Fool! Worship God; worship God; worship God. - Charpat-panjari
", "gujarati_title": "વિધિનિષેધનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના મહા સુદિ ૬ છઠને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિર આગળ લીંબડાના વૃક્ષની હેઠે ઓટા માથે ઢોલિયા ઉપર આથમણે મુખારવિંદે વિરાજમાન હતા અને માથે ધોળી પાઘ બાંધી હતી ને ધોળી ચાદર ઓઢી હતી ને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો ને બે કાનને ઉપર પીળાં પુષ્પના ગુચ્છ વિરાજમાન હતા અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nઅને તે સભાને વિષે કોઈક વેદાંતી બ્રાહ્મણો પણ આવીને બેઠા હતા. તેને જોઈને શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “વેદાંત શાસ્ત્રને જે જે ભણે છે તથા સાંભળે છે તે એમ કહે છે જે, ‘વિધિનિષેધ તો મિથ્યા૧૭૯ છે અને વિધિનિષેધે કરીને પમાય એવાં જે સ્વર્ગ ને નરક તે પણ મિથ્યા છે અને તેને પામનારો જે શિષ્ય તે પણ મિથ્યા છે અને ગુરુ પણ મિથ્યા છે; અને એક બ્રહ્મ જ સભર ભર્યો છે તે સત્ય છે.’ એવી રીતે જે કહે છે તે શું સમજીને કહેતા હશે? અને સર્વે વેદાંતીના આચાર્ય જે શંકરાચાર્ય તેણે તો પોતાના શિષ્યને દંડ, કમંડળુ ધારણ કરાવ્યાં અને એમ કહ્યું જે, ‘ભગવદ્ગીતા ને વિષ્ણુસહસ્રનામનો પાઠ કરવો તથા વિષ્ણુનું પૂજન કરવું અને જેને ઝાઝાં ચોમાસાં થયાં હોય તેનું થોડાં ચોમાસાંવાળાએ વંદન કરવું અને સારો પવિત્ર બ્રાહ્મણ હોય તેના ઘરની જ ભિક્ષા કરવી,’ એવી રીતે જે વિધિનિષેધનું પ્રતિપાદન કર્યું૧૮૦ તે શું એને યથાર્થ જ્ઞાન નહીં હોય? અને જે હમણાંના જ્ઞાની થયા તેમણે વિધિનિષેધને ખોટા કરી નાંખ્યા તે શું શંકરાચાર્ય કરતાં એ મોટા થયા? માટે એ તો એમ જણાય છે જે, એ તો કેવળ મૂર્ખાઈમાંથી બોલે છે. અને વિધિનિષેધ શાસ્ત્રમાં ખોટા કહ્યા છે તે તો એમ કહ્યા છે - જેમ કોઈ મોટું વહાણ હોય અને તે વહાણ મહાસમુદ્રને વિષે એક વર્ષ સુધી ચાલ્યું જાય છે તેને આગલો કાંઠો પણ દેખ્યામાં આવે નહીં અને પાછલો કાંઠો પણ દેખ્યામાં આવે નહીં અને તે બે કાંઠા ઉપર જે મોટા મોટા પર્વત તે પણ દેખ્યામાં આવે નહીં તો ઝાડવાં તથા મનુષ્ય તે તો ક્યાંથી દેખ્યામાં આવે? અને જ્યાં દેખે ત્યાં એકલું જળ જ દેખાય પણ જળ વિના બીજો કોઈ આકાર દેખ્યામાં આવે નહીં અને ઊંચું જુએ તો મોટી મોટી સમુદ્રની લહેર્યું ઊઠતી હોય માટે ઊંચું પણ જળ જ જણાય, ત્યારે તે વહાણને વિષે બેઠા એવા જે પુરુષ તે એમ કહે જે, ‘એકલું જળ જ છે બીજું કાંઈ નથી.’ એ દૃષ્ટાંતનું સિદ્ધાંત એ છે જે, જેને બ્રહ્મસ્વરૂપને વિષે નિર્વિકલ્પ સ્થિતિ થઈ હોય તે એમ બોલે જે, ‘એક બ્રહ્મ જ છે અને તે વિના બીજું જે જીવ, ઈશ્વર અને માયા એ આદિક સર્વે તે મિથ્યા છે,’ અને તેનાં વચન શાસ્ત્રમાં લખાણાં હોય તેને સાંભળીને પોતાને તો એવી સ્થિતિ ન થઈ હોય તો પણ વિધિનિષેધને ખોટા કહે છે. અને સ્ત્રીની શુશ્રૂષા કરે ને છોકરાંની શુશ્રૂષા કરે અને જેટલો સંસારનો વ્યવહાર હોય તે સર્વેને તો સાચો જાણીને સાવધાન થઈને કરે છે અને શાસ્ત્રે પ્રતિપાદન કર્યા એવા જે વિધિનિષેધ તેને ખોટા કહે છે, એવા જે આ જગતને વિષે જ્ઞાનના કથનારા છે તેને તો મહાઅધમ જાણવા ને નાસ્તિક જાણવા. અને શંકરાચાર્યે તો જીવના હૈયામાં નાસ્તિકપણું આવી જાય તેની બીકે કરીને ‘ભજ ગોવિન્દં ભજ ગોવિન્દં ગોવિન્દં ભજ મૂઢમતે!’૧૮૧ એ આદિક ઘણાંક વિષ્ણુનાં સ્તોત્ર કર્યાં છે તથા શિવજી તથા ગણપતિ તથા સૂર્ય એ આદિક જે ઘણાક દેવતા તેનાં સ્તોત્ર કર્યાં છે, જેને સાંભળીને સર્વે દેવતા સત્ય ભાસે; એવો આશય જાણીને શંકરાચાર્યે સર્વે દેવતાનાં સ્તોત્ર કર્યાં છે. અને આજના જે જ્ઞાની થયા તે તો સર્વેને ખોટાં કરી નાંખે છે. અને વળી એમ કહે છે જે, ‘જ્ઞાની તો ગમે તેવું પાપ કરે તો પણ કાંઈ અડતું નથી.’ તે મૂર્ખપણામાંથી કહે છે. અને જેટલા ત્યાગી પરમહંસ થયા તે સર્વેને વિષે જડભરત શ્રેષ્ઠ છે અને જેટલાં પુરાણમાત્ર તથા વેદાંતના ગ્રંથ તે સર્વેને વિષે જડભરતની વાર્તા લખાણી છે.૧૮૨ એવા મોટા જે જડભરત તે પૂર્વજન્મમાં ઋષભદેવ ભગવાનના પુત્ર હતા અને રાજ્યનો ત્યાગ કરીને વનમાં ગયા હતા; તેને દયાએ કરીને પણ જો મૃગ સંગાથે પ્રીતિ થઈ તો તેનો દોષ લાગ્યો ને પોતાને મૃગનો જન્મ લેવો પડ્યો અને મૃગના સરખા ચાર પગ ને ટૂંકી પૂંછડી ને માથે નાની શિંગડીયો એવો આકાર પોતાને પ્રાપ્ત થયો. અને પરમાત્મા જે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન તેની સંગાથે વ્રજની ગોપીઓએ કામબુદ્ધિએ કરીને પ્રીતિ કરી તો પણ સર્વે ભગવાનની માયાને તરી ગઇયો, ને પોતે ગુણાતીત થઈને નિર્ગુણ એવું જે ભગવાનનું અક્ષરધામ તેને પામિયો.૧૮૩ તેનું કારણ એ છે જે, શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન પોતે સાક્ષાત્ પુરુષોત્તમ ગુણાતીત દિવ્યમૂર્તિ હતા, તો તે સંગાથે ગોપીઓએ જાણે-અજાણે પ્રીતિ કરી તો પણ તે ગોપીઓ ગુણાતીત થઇયો; અને ભરતજીએ દયાએ કરીને મૃગલામાં પ્રીતિ કરી તો પોતે મૃગલું થયા. માટે ગમે તેવા મોટા હોય તેનું પણ કુસંગે કરીને તો ભૂંડું જ થાય છે અને ગમે તેવો પાપી જીવ હોય ને તે જો સત્યસ્વરૂપ એવા જે ભગવાન તેનો પ્રસંગ કરે તો પરમ પવિત્ર થઈને અભયપદને પામે. અને જો શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન પોતે ગુણાતીત ન હોત તો એનાં ભક્ત જે ગોપીઓ તે ગુણાતીતપણાને ન પામત અને જો ગુણાતીત પદને પામિયો તો શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન ગુણાતીત કૈવલ્ય દિવ્યમૂર્તિ જ છે. અને વેદાંતી કહે છે જે, ‘સર્વત્ર બ્રહ્મ સભર ભર્યો છે.’ ત્યારે જેમ ગોપીઓએ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનને વિષે પ્રીતિ કરી તેમ જ સર્વે સ્ત્રીઓ પોતપોતાના ધણીને વિષે પ્રીતિ કરે છે તથા સર્વે પુરુષ પોતાની સ્ત્રીઓને વિષે પ્રીતિ કરે છે તો પણ તેમને ગોપીઓના જેવી પ્રાપ્તિ થતી નથી, તેમને તો ઘોર નરકની પ્રાપ્તિ થાય છે. માટે જે વિધિનિષેધ છે તે સાચા છે પણ ખોટા નથી અને જે એ વિધિનિષેધને ખોટા કરે છે તે તો નારકી થાય છે.” એમ વાર્તા કરીને શ્રીજીમહારાજ ‘જય સચ્ચિદાનંદ’ કહીને પોતાને ઉતારે પધાર્યા.
", "gujarati_footnote": "૧૭૯. અસત્યરૂપ હોવાથી પાળવા યોગ્ય નથી.
\n૧૮૦. ગેયં ગીતાનામ-સહસ્રમ્। ધ્યેયં શ્રીપતિરૂપમજસ્રમ્। નેયં સજ્જનસંગે ચિત્તમ્। ‘ચર્પટપંજરિકાસ્તોત્ર-૧૩,’ ‘યતિધર્મનિર્ણય: પૃ. ૨૪૧,’ ‘સંન્યાસધર્મપદ્ધતિ: પૃ. ૩૩-૩૪’ તથા ‘સાધનપંચકમ્’ના શ્લોકોમાં અમુક વચનો મળે છે.
\n૧૮૧. ચર્પટપંજરિકાસ્તોત્ર-૧૩
\n૧૮૨. ભાગવત: ૫/૭-૧૨.
\n૧૮૩. “મત્કામા રમણં જારમસ્વરૂપવિદોઽબલાઃ। બ્રહ્મ માં પરમં પ્રાપુઃ સંગાચ્છતસહસ્રશઃ॥” અર્થ: મારી જ કામના કરનારી, મારી સાથે જારભાવથી રમણ કરનારી, મારા સ્વરૂપને જેમ છે તેમ ન જાણનારી પણ ગોપીઓ, મારી સાથેના હેતથી પરમ બ્રહ્મ એવો જે હું, તે મને પામિયો. (ભાગવત: ૧૧/૧૨/૧૩). આ ભાગવતના શ્લોકને અનુસારે ગોપીઓ, ગોલોકધામમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને પામી હતી તેમ અર્થ સમજવો.
", "hindi_title": "विधिनिषेध", "hindi_text": "संवत् १८७६ में माघ शुक्ला षष्ठी (२१ जनवरी, १८२०) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के आगे नीमवृक्ष के नीचे चबूतरे पर बिछाये गए पलंग पर पश्चिम की ओर मुखारविन्द करके विराजमान थे। उन्होंने सिर पर श्वेत पगड़ी बाँधी थी, सफ़ेद चादर ओढ़ी थी, श्वेत धोती धारण की थी और दोनों कानों के ऊपर पीले पुष्पों के गुच्छ शोभते थे। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में साधुवृंद तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nउस सभा में कई वेदान्ती ब्राह्मण भी आकर बैठे थे। उन्हें देखकर श्रीजीमहाराज बोले कि, “वेदान्तशास्त्र को जो-जो पढ़ते और सुनते हैं, वे ऐसा कहते हैं कि, ‘विधि-निषेध तो मिथ्या हैं तथा विधि-निषेध से प्राप्त होने योग्य स्वर्ग और नरक भी मिथ्या हैं, और उन्हें पानेवाला शिष्य और गुरु भी मिथ्या हैं। एकमात्र ब्रह्म ही सबमें समाया हुआ है, वही सत्य है।’ इस प्रकार जो कहते हैं, वे क्या समझकर कहते होंगे? और, समस्त वेदान्तियों के आचार्य शंकराचार्य ने तो अपने शिष्यों को दंड-कमंडल धारण कराये और कहा कि, ‘भगवद्गीता तथा विष्णुसहस्रनाम का पाठ करना, और विष्णु का पूजन करना, तथा तरुणों को वयोवृद्ध व्यक्तियों का सम्मान करना और पवित्र ब्राह्मण के घर की ही भिक्षा ग्रहण करना।’
\n“इस प्रकार उन्होंने विधि-निषेध का प्रतिपादन किया,६८ तो क्या उन्हें यथार्थ ‘ज्ञान’ नहीं था? और, आजकल के जो ‘ज्ञानी’ हुए हैं, उन्होंने विधि-निषेध को मिथ्या कर डाला है तो क्या वे शंकराचार्यजी से भी बड़े हो गए? अतः ऐसा प्रतीत होता है कि वे यह बात केवल मूर्खता के कारण कहते हैं।
\n“विधि-निषेध को शास्त्रों में जिस प्रकार मिथ्या कहा गया है, उसे इस तरह बताया गया है कि जैसे कोई बड़ा जलपोत हो, वह महासागर में एक वर्ष तक चलता ही रहे और उसे अगला या पिछला किनारा भी दिखाई नहीं पड़े। तथा दोनों किनारों के बड़े-बड़े पर्वत भी न दिखाई दें, तो वहाँ के वृक्ष तथा मनुष्य कैसे दिखाई पड़ेंगे? जहाँ देखा जाए, वहाँ केवल जल ही जल दिखाई देगा, जल के अतिरिक्त दूसरी कोई भी वस्तु दिखाई नहीं पड़ेगी। और यदि ऊपर को देखा जाए तो भी समुद्र की बड़ी-बड़ी लहरों के उठने पर ऊपर भी जल ही दिखाई देगा, तब उस जलपोत में बैठे हुए पुरुष ऐसा कहें कि, ‘सर्वत्र केवल जल ही जल है, दूसरा कुछ भी नहीं है!’
\n“इस दृष्टान्त का तात्पर्य यह है कि ब्रह्मस्वरूप में जिनकी निर्विकल्प स्थिति हो गयी, वे तो ऐसा ही कहेंगे कि एकमात्र ब्रह्म ही है और उसके सिवा जो अन्य जीव, ईश्वर और माया आदि हैं, वे सब मिथ्या हैं। और उनके शास्त्र में लिखित वचनों को सुनकर अपनी तो स्थिति ऐसी (ब्रह्ममय) न हुई हो, तो भी वह विधि-निषेध को मिथ्या कहने लगता है। वह मिथ्याज्ञानी अपनी स्त्री और बच्चों की तो शुश्रूषा करता है, और संसार का जितना भी व्यवहार है, सबको सच्चा जानकर सावधानी के साथ करता रहता है, और शास्त्रों में प्रतिपादित विधि-निषेध को मिथ्या कहता है! अतः इस जगत में केवल ऊपर-ऊपर से ज्ञान रटनेवाले कथित ज्ञानी को घोर अधम तथा नास्तिक समझना।
\n“एवं, शंकराचार्य ने जीव के हृदय में नास्तिकता आ जाने की आशंका के कारण ‘भज गोविन्दं भज गोविन्दं, गोविन्दं भज मूढमते!’ आदि विष्णु के अनेक स्तोत्र रचे हैं, तथा शिवजी, गणपति आदि बहुत से देवताओं के स्तोत्र भी रचे हैं, जिनको सुनकर सब देवताओं के सम्बंध में सत्यता का दर्शन हो जाए, इस आशय से ही शंकराचार्य ने सभी देवताओं के स्तोत्रों की रचना की है। किन्तु आजकल के कथित ज्ञानी लोग सबको मिथ्या कहकर ऐसा बोलते हैं कि, ‘ज्ञानी चाहे कैसा ही पाप करें, पर उन्हें कुछ भी असर नहीं होगा।’ ऐसी बात वे मूर्खता के कारण कहते हैं। अतः जितने त्यागी-परमहंस हो गए, उन सबमें जड़भरत श्रेष्ठ थे और जितने पुराण तथा वेदान्त सम्बंधी ग्रन्थ हैं, उन सबमें जड़भरत की घटना लिखी गयी है।
\n“ऐसे महान जड़भरत पूर्वजन्म में ऋषभदेव भगवान के पुत्र थे। वे राज्य का त्याग करके वन में गए थे, परन्तु केवल दया के कारण उन्हें मृग के साथ प्रीति हो गई, तो उनको दोष लगा और उन्हें स्वयं को मृग के रूप में जन्म लेना पड़ा। मृग के समान चार पाँव, छोटी पूँछ, सिर में छोटे सींग, ऐसा आकार उन्हें प्राप्त हुआ। तथा, परमात्मा श्रीकृष्ण भगवान के साथ व्रज की गोपियों ने कामबुद्धि से प्रीति की तो भी सब भगवान की माया को तैर गईं और स्वयं गुणातीत होकर उन्होंने भगवान के निर्गुण अक्षरधाम को प्राप्त कर लिया। उसका कारण यह है कि श्रीकृष्ण भगवान स्वयं साक्षात् पुरुषोत्तम, गुणातीत, दिव्यमूर्ति थे, तो गोपियों ने उनके साथ जानबूझकर या अनजाने में प्रीति की, तो भी वे गुणातीतरूप हो गईं। और भरतजी ने दया की भावना से मृग से प्रीति की तो वे (दूसरे जन्म में) मृग हो गए। इसीलिए, चाहे कोई जितना भी बड़ा हो, उसे भी कुसंग के कारण तो बुरा ही फल मिलता है। चाहे जितना भी पापी जीव हो, पर यदि वह सत्यस्वरूप ऐसे भगवान से अटूट प्रीति-सम्बंध करे, तो परम पवित्र होकर अभयपद को पा जाता है।
\n“और, यदि भगवान श्रीकृष्ण स्वयं गुणातीत न होते तो उनकी भक्त गोपियाँ गुणातीतभाव को प्राप्त नहीं कर पातीं। और यदि उन्होंने गुणातीत पद को प्राप्त कर लिया तो भगवान श्रीकृष्ण गुणातीत कैवल्य दिव्यमूर्ति ही हैं। तथा, वेदान्ती तो यह कहते हैं कि ब्रह्म सर्वत्र व्याप्त है। तब जिस प्रकार गोपियों ने श्रीकृष्ण भगवान से प्रीति की, वैसे ही सब स्त्रियाँ अपने-अपने पतियों से प्रीति करती हैं और सब पुरुष अपनी-अपनी स्त्रियों से प्रीति करते हैं, तो भी उन्हें गोपियों जैसी प्राप्ति नहीं होती। उन्हें तो घोर नरक की प्राप्ति होती है। इसीलिए, विधि-निषेध सच्चे हैं, परन्तु मिथ्या नहीं हैं। जो विधि-निषेधों को मिथ्या कर दिखाते हैं, वे तो नारकी हो जाते हैं।”
\nऐसी वार्ता करके श्रीजीमहाराज ‘जय सच्चिदानन्द’ कहकर अपने निवास स्थान पर पधारे।
", "hindi_footnote": "६८. ‘चर्पटपंजरीका स्तोत्र,’ ‘यतिधर्मनिर्णय,’ ‘संन्यासधर्मपद्धति,’ ‘साधनपंचकम्’ - आदि शंकराचार्य रचित ग्रंथों में विधि-निषेध के आदेश प्राप्त होते हैं।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/42.mp3" }, { "english_title": "The Four Types of Liberation", "english_text": "On the evening of Mahā sudi 7, Samvat 1876 [22 January 1820], Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the veranda outside the east-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He had tied a white pāgh around His head. He had covered Himself with a white cotton cloth and was wearing a white khes as well. Tassels of yellow flowers were dangling from His pāgh, and garlands of yellow flowers adorned His neck. Also, bunches of yellow flowers had been placed upon both of His ears. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nLooking at all of the devotees with a compassionate gaze, Shriji Mahārāj said, “I wish to ask a question, so please listen.” He then began, “The Shrimad Bhāgwat Purān states: ‘Those who are devotees of God do not desire any of the four types of liberation.’ Other great devotees of God also say, ‘Devotees of God do not wish for the four types of liberation.’ What are the four types of liberation? Well, the first is to reside in the realm of God; the second is to stay near God; the third is to assume a form similar to that of God; and the fourth is to attain divine powers similar to God’s powers. These are the four types of liberation. A devotee of God does not wish for any of these; he wishes only to serve God. Now, My question is, ‘Why does that devotee not wish for the four types of liberation?’ Please answer according to your ability.”
\nAll of the paramhansas attempted to answer the question but were unable to do so satisfactorily.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “Here, I shall answer the question. One who maintains a desire for those four types of liberation after becoming a devotee of God is known as a ‘sakām devotee’. In contrast, one who has no desires regarding the four types of liberation and who only desires to serve God is known as a ‘nishkām devotee’. In fact, the Shrimad Bhāgwat states:
\nMat-sevayā prateetam cha sālokyādi-chatushtayam |“This means that a ‘nishkām devotee’ of God does not wish for the four types of liberation if service, i.e., attending to God, is not included therein; he wishes only to serve God. In turn, God keeps him in His own service. God also insistently grants such a devotee His divine powers and bliss, even though the devotee does not wish for them. Kapildev Bhagwān has also said:
\nAtho vibhootim mama māyā-vinas-tām-aishvaryam-ashtāngamanupravruttam |“It is only such a ‘nishkām devotee’ who has been referred to as a devotee with gnān by Krishna Bhagwān in the Gitā. A ‘sakām devotee’, on the other hand, has been referred to as materialistic. Therefore, a devotee should not wish for anything except the service of God. After all, wishing for anything other than the service of God is considered to be a deficiency in that devotee. If one does have such a deficiency, it should be overcome by profound association with the desire-less Ekāntik Bhakta of God.”
", "english_footnote": "If those who are [only] fulfilled by serving me do not desire the four [types of liberation], such as a place in my abode, etc. - which are attained by serving me - then why would they desire anything that is ultimately perishable? - Shrimad Bhāgwat: 9.4.67
\nEven if granted a place in my abode, powers similar to mine, my vicinity, a form similar to mine or oneness with me [i.e, qualities similar to me], ‘[nishkām] devotees’ would not accept them without my service. - Shrimad Bhāgwat: 3.29.13
Although the second verse mentions five types of liberation, this does not contradict the earlier verse – which does not mention ‘oneness with me’ – since there are considered to be two ‘sets’ of liberation; oneness with God, and a further four types of liberation. A person who attains oneness with God, i.e. qualities similar to those of God, will naturally attain the other four types of liberation. On the other hand, the other four types of liberation alone are for those who have not attained such oneness with God.
Even though my [‘nishkām devotees’] have no wish for the material opulence of the realms up to and including the realm of Brahmā, for the eight yogic powers [see Appendix A], or for the auspicious wealth of God, they still enjoy [i.e. attain] all these in my - the supreme being’s - abode.
", "gujarati_title": "ચાર પ્રકારની મુક્તિનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના મહા સુદિ ૭ સાતમને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં ઉગમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર સાંજને સમે વિરાજમાન હતા અને માથે ધોળી પાઘ બાંધી હતી ને ધોળી ચાદર ઓઢી હતી ને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો ને પાઘને વિષે પીળાં પુષ્પના તોરા લટકતા હતા ને કંઠને વિષે પીળાં પુષ્પના હાર પહેર્યા હતા ને બે કાનને ઉપર પીળાં પુષ્પના ગુચ્છ ખોસ્યા હતા અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nતે સમે શ્રીજીમહારાજ સર્વ ભક્તજન ઉપર કરુણાની દૃષ્ટિએ કરીને સર્વ સામું જોઈને બોલ્યા જે, “સર્વ સાંભળો, એક પ્રશ્ન પૂછીએ છીએ જે, શ્રીમદ્ભાગવત પુરાણમાં કહ્યું છે જે, ‘જે ભગવાનના ભક્ત હોય તે ચાર પ્રકારની મુક્તિને નથી ઇચ્છતા,’ અને બીજા પણ જે જે ભગવાનના મોટા ભક્ત છે તે એમ કહે છે જે, ‘ભગવાનના ભક્ત હોય તે ચાર પ્રકારની મુક્તિને નથી ઇચ્છતા.’ તે ચાર પ્રકારની મુક્તિ તે શું? તો એક તો ભગવાનના લોકમાં રહેવું અને બીજું ભગવાનને સમીપે રહેવું અને ત્રીજું ભગવાનના સરખું રૂપ પામવું અને ચોથું ભગવાનના સરખું ઐશ્વર્ય પામવું; એવી રીતે જે ચાર પ્રકારની મુક્તિ છે તેને તો ભગવાનનો ભક્ત નથી ઇચ્છતો ને કેવળ ભગવાનની સેવાને જ ઇચ્છે છે. તે એ ભક્ત ચાર પ્રકારની મુક્તિને શા સારુ નથી ઇચ્છતો? એ પ્રશ્ન છે. તેનો ઉત્તર જેને જેવો આવડે તેવો તે કરો.” પછી સર્વે પરમહંસ ઉત્તર કરવા લાગ્યા પણ ઉત્તર થયો નહીં. ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એ પ્રશ્નનો ઉત્તર અમે કરીએ છીએ જે, જે ભગવાનનો ભક્ત થઈને એ ચાર પ્રકારની મુક્તિની ઇચ્છા રાખે તો તે સકામ ભક્ત કહેવાય અને જે એ ચતુર્ધા મુક્તિને ન ઇચ્છે ને કેવળ ભગવાનની સેવાને જ ઇચ્છે તે નિષ્કામ ભક્ત કહેવાય. તે શ્રીમદ્ભાગવતમાં કહ્યું છે જે,
\n‘મત્સેવયા પ્રતીતં ચ સાલોક્યાદિ-ચતુષ્ટયમ્।“એનો અર્થ એ છે જે, જે ભગવાનના નિષ્કામ ભક્ત છે તે સેવા જે ભગવાનની પરિચર્યા કરવી તે જો એ ચતુર્ધા મુક્તિમાં ન હોય તો એને ઇચ્છે જ નહીં ને એક સેવાને જ ઇચ્છે છે. અને એવા જે નિષ્કામ ભક્ત તેમને ભગવાન પોતાની સેવામાં રાખે છે. અને એ ભક્ત નથી ઇચ્છતા તો પણ બળાત્કારે ભગવાન એને પોતાનાં ઐશ્વર્ય-સુખને પમાડે છે. તે કપિલદેવ ભગવાને કહ્યું છે જે,
\n‘અથો વિભૂતિં મમ માયાવિનસ્તામૈશ્વર્યમષ્ટાંગમનુપ્રવૃત્તમ્।“અને એ નિષ્કામ ભક્તને જ ગીતામાં ભગવાને જ્ઞાની કહ્યો છે. અને જે સકામ ભક્ત છે તેને અર્થાર્થી કહ્યો છે. માટે ભગવાનના ભક્તને ભગવાનની સેવા વિના બીજું કાંઈ ન ઇચ્છવું અને ઇચ્છે તો એમાં એટલી કાચ્યપ કહેવાય. અને જો કાચ્યપ હોય તો નિષ્કામ એવા જે ભગવાનના એકાંતિક ભક્ત તેનો સમાગમ કરીને એ કાચ્યપને ટાળવી.”
", "gujarati_footnote": "૧૮૪. અર્થ: મારી સેવા કરવાથી પ્રાપ્ત થતી એવી સાલોક્યાદિ ચાર પ્રકારની મુક્તિને મારી સેવાથી જ પૂર્ણ એવા નિષ્કામ ભક્તો ઇચ્છતા નથી, તો કાળે કરીને જેનો નાશ છે એવા ઇન્દ્રાદિ દેવતાઓનાં ઐશ્વર્યને ન ઇચ્છે એમાં શું કહેવું? (ભાગવત: ૯/૪/૬૭).
\n૧૮૫. અર્થ: મારી સેવા વિના ભક્તે ઇચ્છા ન કરી હોય છતાં મેં આપેલી સાલોક્યાદિ મુક્તિને પણ નિર્ગુણ ભક્તિવાળા ભક્તો ગ્રહણ કરતા નથી, તો સાંસારિક ફળને ન ગ્રહણ કરે તેમાં શું કહેવું? (ભાગવત: ૩/૨૯/૧૩). વસ્તુતાએ આત્યંતિક મુક્તિમાં આવા ચાર ભેદો છે જ નહીં. શ્રીજીમહારાજે આત્યંતિક મુક્તિનું લક્ષણ વારંવાર સમજાવ્યું છે કે –
\n“તત્ર બ્રહ્માત્મના કૃષ્ણસેવા મુક્તિશ્ચ ગમ્યતામ્” (શિક્ષાપત્રી: ૧૨૧)
\n“એ અક્ષરધામને પામ્યો જે ભક્ત, તે પણ અક્ષરના સાધર્મ્યપણાને પામે છે અને ભાગવાનની અખંડ સેવામાં રહે છે.” (વચ. ગ. પ્ર. ૨૧)
\n“અક્ષરબ્રહ્મના સાધર્મ્યપણાને પામીને કેવળ ભગવાનની મૂર્તિને વિષે જ નિમગ્ન રહેતો હોય તેને નિર્વિકલ્પ સમાધિવાળો કહીએ.” (વચ. ગ. પ્ર. ૪૦)
\nઆ બધાં વચનો દ્વારા અક્ષરબ્રહ્મરૂપ થઈને પરબ્રહ્મની ભક્તિ કરવી તેને જ શ્રીજીમહારાજે મુક્તિ તરીકે સ્વીકારી છે. આ પ્રકારની ભક્તિ જેમાં ન હોય તેને મુક્તિ શબ્દથી કહેતા હોય તો પણ તે આત્યંતિક મુક્તિ ન જ કહેવાય. તેથી ભક્ત ન ઇચ્છે તે સ્વાભાવિક છે. વળી, આ પ્રકારે બ્રહ્મરૂપ થઈને પરબ્રહ્મની સેવા કોઈ પણ પ્રકારના નામથી શાસ્ત્રમાં મુક્તિ તરીકે જણાવી હોય તે શ્રીજીમહારાજને માન્ય છે. તેનાં નામ જુદાં જુદાં હોવા છતાં તે વસ્તુતઃ એક જ છે. તમામ નામો બ્રહ્મરૂપ થઈ પરબ્રહ્મ પુરુષોત્તમ નારાયણની સેવારૂપ મુક્તિનાં પર્યાય જ બની જાય છે.
શ્રીજીમહારાજે આ પ્રકારની મુક્તિને પામેલ મુક્તને વિવિધ સંજ્ઞા પણ આપી છે. જેમ કે, નિર્વિકલ્પ સમાધિવાળો (વચ. ગ. પ્ર. ૩૯, ૪૦), ઉત્તમ નિર્વિકલ્પ નિશ્ચયવાળો (વચ. લો. ૧૨), જ્ઞાનની સ્થિતિવાળો (વચ. ગ. પ્ર. ૨૪), સિદ્ધદશાવાળો (વચ. કા. ૭), બ્રહ્મરૂપ (વચ. લો. ૭), આત્મસત્તાવાળો (વચ. ગ. મ. ૫૧), બ્રહ્મસ્થિતિ પામેલ આત્મદર્શી સાધુ (વચ. ગ. મ. ૬૫), આત્મનિષ્ઠાની અતિ ઉત્તમ દશા (વચ. ગ. મ. ૬૨) વગેરે.
૧૮૬. અર્થ: અર્ચિરાદિ માર્ગે જવાનો આરંભ થયા પછી યોગમાયાનો સ્વામી એવો હું તે મારી પ્રસિદ્ધ એવી વિભૂતિ (બ્રહ્માના લોક પર્યંતની સંપત્તિ) તથા ભક્તિ-યોગથી પ્રાપ્ત થતું અણિમાદિ આઠ પ્રકારનું ઐશ્વર્ય તથા મંગળરૂપ એવી ભાગવતીશ્રી (વૈકુંઠાદિ દિવ્યલોકમાં રહેલી સંપત્તિ)ને મારા નિષ્કામ ભક્તો ઇચ્છતા નથી, તો પણ સર્વથી પર એવો જે હું તે મારા ધામમાં તેને તેઓ પામે છે. ‘ભાગવતીશ્રી’ આ પદ દૃષ્ટાંત માટે છે. એટલે ભાગવતીશ્રીને ઇચ્છતા નથી, તો માયા-વિભૂત્યાદિકને ન ઇચ્છે એમાં કહેવું જ શું? (ભાગવત: ૩/૨૫/૩૭).
", "hindi_title": "चार प्रकार की मुक्ति", "hindi_text": "संवत् १८७६ में माघ शुक्ला सप्तमी (२२ जनवरी, १८२०) को सायंकाल श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पूर्वी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने मस्तक पर श्वेत पगड़ी बाँधी थी, सफ़ेद चादर ओढ़ी थी और श्वेत धोती धारण की थी। और पाग में पीले पुष्पों के तुर्रे लटकते थे। उन्होंने कंठ में पीले पुष्पों के हार पहने थे तथा दोनों कानों पर पीले पुष्पों के गुच्छ खोंसे थे। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में साधु-संत तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज समस्त भक्तजनों को करुणा-दृष्टि से देखकर बोले, “सब सुनिए, एक प्रश्न पूछते हैं कि श्रीमद्भागवत पुराण में कहा गया है कि, ‘भगवान के भक्त होते हैं, वे चार प्रकार की मुक्ति के इच्छुक नहीं होते।’ भगवान के अन्य बड़े भक्त भी ऐसा ही कहते हैं कि, ‘भगवद्भक्त चार प्रकार की मुक्ति को नहीं चाहते।’ वह चार प्रकार की मुक्ति क्या है? तो सुनिये, इनमें से पहली तो यह है कि भगवान के लोक में रहना (सालोक्य), दूसरी भगवान के सान्निध्य में रहना (सामीप्य), तीसरी भगवान के समान रूप प्राप्त करना (सारूप्य) और चौथी मुक्ति भगवान के सदृश ऐश्वर्य को प्राप्त करना (साधर्म्य) है। चार प्रकार की ऐसी जो मुक्ति हैं, उसे भगवान का भक्त नहीं चाहता, वह तो केवल भगवान की सेवा का ही इच्छुक रहता है। अब प्रश्न यह है कि वह भक्त चार प्रकार की मुक्ति को क्यों नहीं चाहता? इस प्रश्न का उत्तर जिसको जैसे आए वैसा दो।”
\nतब समस्त परमहंस उत्तर देने लगे, किन्तु यथार्थ उत्तर न दे सके।
\nफिर श्रीजीमहाराज बोले कि, “इस प्रश्न का उत्तर हम देते हैं और वह यह है कि भगवान का भक्त होकर भी जो पुरुष चार प्रकार की मुक्ति की इच्छा रखता है, वह सकाम भक्त कहलाता है। और, जो भक्त इस चतुर्धा मुक्ति को नहीं चाहता, किन्तु एकमात्र भगवान की सेवा का ही इच्छुक रहता है, वह निष्काम भक्त कहा जाता है। इसका वर्णन श्रीमद्भागवत में इस प्रकार किया गया है –
\n‘मत्सेवया प्रतीतं च सालोक्यादि चतुष्टयम्।“इन श्लोकों का अर्थ यह है कि भगवान का निष्काम भक्त उस चतुर्धा मुक्ति की भी इच्छा नहीं करता, जिसमें भगवान की सेवा या परिचर्या न हो। वह तो वस्तुतः केवल सेवा का ही इच्छुक रहता है। ऐसे निष्काम भक्त को भगवान अपनी सेवा में रखते हैं और भक्त की अनिच्छा होने पर भी भगवान बलपूर्वक उसे अपने ऐश्वर्य-सुख प्राप्त कराते हैं। इस सम्बंध में कपिलदेव भगवान ने कहा है:
\n‘अथो विभूतिं मम मायाविनस्ताम् ऐश्वर्यमष्टांगमनुप्रवृत्तम्।“भगवान ने ऐसे निष्काम भक्तों को ही गीता में ज्ञानी कहा है। जो सकाम भक्त हैं, उन्हें अर्थार्थी बताया है। इसीलिए, भगवान के भक्त को भगवान की सेवा के सिवा अन्य किसी की भी इच्छा नहीं करनी चाहिए। यदि वह इच्छा करे, तो उसमें इतनी कचाई कही जाएगी। और, यदि ऐसी कचाई हो, तो उसने भगवान के निष्कामी तथा एकान्तिक भक्त का सत्संग करके उस कमी को समाप्त कर देना!”
", "hindi_footnote": "६९. मेरी सेवा से प्राप्त होनेवाली सालोक्यादि चतुर्विध मुक्ति को मेरी सेवा से ही परिपूर्ण हुए निष्काम भक्त नहीं चाहते, तब वे फिर काल द्वारा नष्ट होनेवाले देवताओं के ऐश्वर्यों को प्राप्त करने की इच्छा न करें, उसके सम्बंध में क्या कहना? (श्रीमद्भागवत: ९/४/६७)
\n७०. अर्थ: मेरी सेवा के सिवा भगवान द्वारा बलपूर्वक प्रदत्त सालोक्यादि मुक्ति को भी जब निर्गुण भक्तिवाले ग्रहण नहीं करते, तब फिर वे सांसारिक फल की इच्छा न करें, उसके सम्बंध में क्या कहना? (श्रीमद्भागवत: ३/२९/१३) आत्यंतिक मुक्ति में चार भेद नहीं है। भगवान स्वामिनारायण ने आत्यंतिक मुक्ति का लक्षण इस प्रकार कहा है: तत्र ब्रह्मात्मना कृष्णसेवामुक्तिश्च गम्यताम्। (शिक्षापत्री १२१) अर्थात् “अक्षरधाम को प्राप्त अक्षरमुक्त अक्षरब्रह्म के साधर्म्य को प्राप्त होता है।” (वचनामृत गढ़डा प्रथम २१) इस प्रकार उन्होंने ‘ब्रह्मरूप होकर परब्रह्म की सेवा’ को ही मुक्ति के रूप में स्वीकार किया है।
\n७१. अर्थ: अर्चिरादिमार्ग में जाना आरम्भ होने के बाद मेरे निष्काम भक्त मेरी - योगमाया के स्वामी की प्रसिद्ध विभूति को, ब्रह्मलोक तक की सम्पत्ति, भक्तियोग से प्राप्त होनेवाले अणिमादि आठ प्रकार के ऐश्वर्यों को तथा वैकुंठादि दिव्य-लोकों में रहनेवाली सम्पत्ति को, अर्थात् मंगलरूप भागवती श्री को प्राप्त करना नहीं चाहते। फिर भी सबसे परे मेरे धाम में जाकर वे उन्हें प्राप्त करते हैं। यदि मेरे ये भक्त ‘भागवती श्री’ तक को नहीं चाहते हैं, तो वे माया-विभूति आदि की इच्छा न करें, इसमें कहना ही क्या है? (श्रीमद्भागवत: ३/२५/३७)
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/43.mp3" }, { "english_title": "A Red-hot Branding Iron; ADagli", "english_text": "On the morning of Mahā sudi 8, Samvat 1876 [23 January 1820], Shriji Mahārāj was sitting facing west on a large, decorated cot on the platform under the neem tree in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white khes and had covered Himself with a white cotton cloth. Also, He had tied a white pāgh around His head and had tied a bokāni with one end of the pāgh. A garland of white flowers decorated the pāgh as well. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nAddressing the assembly, Shriji Mahārāj asked, “What is the characteristic of having affection towards God?”
\nThereupon Brahmānand Swāmi attempted to describe the characteristic of affection but was unable to do so satisfactorily.
\nHearing his reply, Shriji Mahārāj commented, “You have not even come close to describing affection. You say it is remaining detached from the body and the brahmānd, but that is not the characteristic of affection; rather, it is the characteristic of vairāgya. In actual fact, affection is constantly remembering God’s form. That is called affection.
\n“A devotee with such total affection for God never has any thoughts other than those of God. The extent to which he harbors desires other than those of God is the extent to which he lacks affection. If, whether knowingly or unknowingly, some thought other than remembering God’s form were to arise in a person who has true affection for God, it would be as distressful for him as someone throwing a handful of pebbles and sand into a sumptuous meal he is eating; or as painful as being branded on his forehead by a red-hot branding iron. One who feels this way should be known to have love for God. So now, if all of you examine your hearts, you will realize how much love you have for God.”
\nBrahmānand Swāmi then asked, “By what means can one develop such intense love for God?”
\nShriji Mahārāj replied, “Only by keeping profound association with the Satpurush can one develop intense love for God.”
\nAt this point, Somlā Khāchar questioned, “But we are intensely engaged in such profound association, yet why does such intense love not develop?”
\nShriji Mahārāj explained, “It is true that you engage yourselves in such profound association, but as well as associating with Me, you also associate with the world. As a result, intense love for God does not develop.”
\nThereafter, Vālo Dhruv, a Brāhmin from Vaso, asked a question: “Mahārāj, how can the feelings of I-ness and my-ness towards one’s body and its relations be eradicated?”
\nShriji Mahārāj replied, “The jiva has a misconception in that it does not believe itself to be the jivātmā, i.e., distinct from the body; instead, it believes itself to be the body. To illustrate how the body clings to the jivātmā, consider a person who wears a dagli after having it sewn by a tailor. That person then begins to believe, ‘The tailor is my father and the tailor’s wife is my mother.’ Such a person would be considered a fool. In the same manner, the jivātmā is given a dagli in the form of this body, which is born sometimes to a Brāhmin couple; sometimes to a low-caste couple; or in any of the 8.4 million life forms. Therefore, a person who believes the body to be his true self and believes the parents of that body to be his own parents is called a fool and should be considered to be like an animal.
\n“Moreover, out of those 8.4 million life forms previously undertaken, there is not a single mother, sister, daughter or wife who observes the vow of fidelity any longer. So how can one who believes such relations to be one’s true relations ever overcome the feelings of I-ness and my-ness? Thus, without such understanding, to eradicate attachment for one’s birthplace and native land is very difficult indeed.
\n“Therefore, as long as a person believes the body to be his true self, his entire understanding is totally useless; and as long as he continues to harbor vanity of his caste or āshram, he will never imbibe the virtues of a sādhu. Thus, after discarding the feelings of I-ness and my-ness for the body and its relations, believing one’s ātmā to be brahmarup, and after forsaking all worldly desires, if a person worships God while observing swadharma, he should be known as a sādhu. No distance remains between Purushottam Bhagwān and a person who has cultivated such qualities of a sādhu. Everything else may be possible, but to cultivate such qualities of a sādhu is extremely difficult. In fact, I am such a sādhu because I do not have even the slightest vanity of My caste or āshram.”
\nShriji Mahārāj spoke in this manner for the purpose of enlightening His devotees, but in reality, He Himself is the manifest form of Purushottam Nārāyan.
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "બળબળતા ડામનું, ડગલાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના મહા સુદિ ૮ આઠમને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિરની આગળ લીંબડાના વૃક્ષ હેઠે ઓટા મધ્યે ઢોલિયા ઉપર આથમણે મુખારવિંદે સવારના પહોરમાં વિરાજમાન હતા ને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો ને ધોળી ચાદર ઓઢી હતી ને માથે ધોળી પાઘ બાંધી હતી ને તે પાઘને એક આંટે કરીને બોકાની વાળી હતી ને પાઘ ઉપર ધોળાં પુષ્પનો હાર વિરાજમાન હતો ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “ભગવાનને વિષે સ્નેહ હોય તેનું શું રૂપ૧૮૭ છે?” પછી બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ સ્નેહનું રૂપ કરવા માંડ્યું પણ સમાધાન ન થયું. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “તમને તો સ્નેહની દિશ જ જડી નહીં અને તમે જે પિંડ-બ્રહ્માંડથી નિઃસ્પૃહ રહેવું તેને સ્નેહ કહ્યો એ સ્નેહનું રૂપ નહીં, એ તો વૈરાગ્યનું રૂપ છે. અને સ્નેહ તો એનું નામ જે, ‘ભગવાનની મૂર્તિની અખંડ સ્મૃતિ૧૮૮ રહે,’ એનું નામ સ્નેહ કહીએ. અને જે ભક્તને પરિપૂર્ણ ભગવાનને વિષે સ્નેહ હોય તેને એક ભગવાન વિના બીજો સંકલ્પ જ ન થાય અને જેટલો ભગવાન વિના બીજો ઘાટ થાય છે તેટલો તેના સ્નેહમાં ફેર છે. અને જેને પરિપૂર્ણ ભગવાનમાં સ્નેહ હોય ને તેને જો જાણે-અજાણે૧૮૯ ભગવાનની મૂર્તિ વિના બીજો કાંઈક ઘાટ થાય તો જેમ પંચામૃત ભોજન જમતો હોય તેમાં કોઈક કાંકરા તથા ધૂડ્યનો ખોબો ભરીને નાંખે ને જેવું વસમું લાગે અથવા કપાળમાં બળબળતો ડામ દે ને તે જેવો વસમો લાગે, તેવો ભગવાન વિના બીજો ઘાટ થાય તે વસમો લાગે; એવી રીતે જેને વર્તતું હોય તેને ભગવાનને વિષે પ્રીતિ છે એમ જાણવું. તે સર્વે પોતપોતાના હૃદયમાં તપાસી જુઓ તો જેને જેવી પ્રીતિ હશે તેને તેવી જણાઈ આવશે.”
\nપછી બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “એવી દૃઢ પ્રીતિ ભગવાનને વિષે થાય તેનું શું સાધન છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “સત્પુરુષનો જે પ્રસંગ એ જ પરમેશ્વરને વિષે દૃઢ પ્રીતિ થવાનું કારણ છે.” ત્યારે સોમલો ખાચર બોલ્યા જે, “એવો પ્રસંગ તો અતિશે કરીએ છીએ પણ એવી દૃઢ પ્રીતિ કેમ થતી નથી?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “પ્રસંગ તો કરો છો પણ અર્ધો અમારો પ્રસંગ કરો છો ને અર્ધો જગતનો પ્રસંગ કરો છો, તે માટે ભગવાનને વિષે દૃઢ પ્રીતિ થતી નથી.”
\nપછી ગામ વસોના વિપ્ર વાલા ધ્રુવ તેણે પ્રશ્ન પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! દેહ અને દેહના સંબંધીને વિષે અહંમમત્વપણાના ઘાટ થાય છે તે કેમ ટળે?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એ તો એ જીવને વિપરીત ભાવના થઈ છે૧૯૦ જે, ‘પોતાને દેહથી પૃથક્ જે જીવાત્મા તે રૂપે નથી માનતો ને દેહરૂપે માને છે.’ અને એ જીવાત્માને વિષે દેહ તો કેવી રીતે વળગ્યો છે? તો જેમ૧૯૧ કોઈક પુરુષ હોય તેણે દરજીને ઘેર જઈને ડગલો સિવાડીને પહેર્યો, ત્યારે તે એમ માને જે, ‘દરજી તે મારો બાપ છે ને દરજણ તે મારી મા છે,’૧૯૨ એમ જે માને તે મૂર્ખ કહેવાય; તેમ આ જીવને આ દેહરૂપ જે ડગલો તે ક્યારેક તો બ્રાહ્મણ ને બ્રાહ્મણી થકી ઉત્પન્ન થાય છે અને ક્યારેક તો નીચ જાતિમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે તથા ચોરાશી લાખ જાતિ થકી દેહ ઉત્પન્ન થાય છે, તે દેહને વિષે પોતાપણું માને અને તે દેહનાં માબાપને પોતાનાં માબાપ માને તે મૂર્ખ કહેવાય અને તેને પશુ જેવો જાણવો. અને ચોરાશી લાખ જાતમાં જે પોતાની મા-બોન, દીકરીઓ અને સ્ત્રીઓ છે તે પતિવ્રતાનો ધર્મ એકે પાળતી નથી. માટે જે એવા સગપણને સાચું માને છે તેને અહંમમત્વના ઘાટ કેમ ટળશે? અને આવી રીતની સમજણ વિના જન્મભૂમિની જે દેશવાસના તે ટળવી ઘણી કઠણ છે. અને જ્યાં સુધી દેહને પોતાનું રૂપ માને છે ત્યાં સુધી એની સર્વે સમજણ વૃથા છે અને જ્યાં સુધી વર્ણનું કે આશ્રમનું માન લઈને ફરે છે ત્યાં સુધી એને વિષે સાધુપણું આવતું નથી. માટે દેહ ને દેહનાં સંબંધીને વિષે અહંમમત્વનો ત્યાગ કરીને ને પોતાના આત્માને બ્રહ્મરૂપ માનીને ને સર્વ વાસનાનો ત્યાગ કરીને સ્વધર્મમાં રહ્યો થકો જે ભગવાનને ભજે છે તે સાધુ કહેવાય છે. અને જેને એવું સાધુપણું આવ્યું તેને ને પુરુષોત્તમ ભગવાનને કાંઈ છેટું રહેતું નથી. અને બીજું સર્વે થાય પણ એવી સાધુતા આવવી તો ઘણી કઠણ છે. અને એવો સાધુ તો હું છું જે, મારે વર્ણાશ્રમનું લેશમાત્ર માન નથી.” એવી રીતે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા તે તો પોતાના ભક્તને શિક્ષાને અર્થે છે એમ જાણવું અને પોતે તો સાક્ષાત્ પુરુષોત્તમ નારાયણ છે.
", "gujarati_footnote": "૧૮૭. લક્ષણ.
\n૧૮૮. પ્રીતિપૂર્વક.
\n૧૮૯. વિષમ દેશકાળ વગેરેના યોગે.
\n૧૯૦. અચેતન દેહ અને ચેતન આત્માનો યથાર્થ વિવેક થવાથી અહં-મમતા ટળે છે. એટલે સત્પુરુષના પ્રસંગથી દેહ અને આત્માનું સ્વરૂપ પૃથક્ પૃથક્ સમજાયા પછી ચિદ્રૂપ આત્મામાં અહંતા દૃઢ થાય છે, તેથી દેહમાં આત્માપણાનું અભિમાન નાશ થાય છે. અભિમાન નાશ થવાથી સ્ત્રી, પુત્ર અને ધનાદિક દૈહિક પદાર્થોમાં જે મમતા તેનો નાશ થાય છે. પછી સર્વે અહં-મમતાના ઘાટનો તત્કાળ લય થાય છે. આટલો સાક્ષાત્ ઉત્તર છે. તે વાત સરળતાથી સમજાય તે માટે દૃષ્ટાંત આપીને સમજાવે છે.
\n૧૯૧. દેહ અને આત્મા બંને તદ્દન જુદા છે તે સમજાવવા માટે લૌકિક દૃષ્ટાંત આપે છે.
\n૧૯૨. ડગલો તે હું છું અને.
", "hindi_title": "परमेश्वर में दृढ़ प्रीति तथा देहरूप अंगरखा", "hindi_text": "संवत् १८७६ में माघ शुक्ला अष्टमी (२३ जनवरी, १८२०) को श्रीजीमहाराज श्रीगढडा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में प्रातःकाल में ही श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के आगे नीमवृक्ष के नीचे चबूतरे के मध्यभाग में बिछाये गए पलंग पर पश्चिम की ओर मुखारविन्द करके विराजमान थे। उन्होंने श्वेत धोती धारण की थी, सफ़ेद चादर ओढ़ी थी, सिर पर श्वेत पाग बाँधी थी और उस पाग के अन्तिम छोर को मुख पर लपेटा हुआ था। उस पाग पर सफ़ेद पुष्पों के हार सुशोभित हो रहे थे। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने प्रश्न किया कि, “भगवान में स्नेह हो, उसका क्या स्वरूप (लक्षण) है?”
\nतब ब्रह्मानन्द स्वामी स्नेह का स्वरूप बताने लगे, परन्तु समाधान नहीं हुआ।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “आपको तो स्नेह की दिशा ही नहीं मिली, और आपने ‘पिंड-ब्रह्मांड से निःस्पृह रहने’ को स्नेह बताया, परन्तु यह स्नेह का स्वरूप नहीं, यह तो वैराग्य का रूप है। वस्तुतः स्नेह तो उसे कहते हैं, जिसके द्वारा ‘भगवान की मूर्ति की अखंड स्मृति बनी रहे।’ जिस भक्त का पूर्ण स्नेह भगवान में रहता हो, उसे तो भगवान के सिवा अन्य संकल्प होता ही नहीं। और, यदि भगवान के बिना अन्य संकल्प होते हैं, तो उसके स्नेह में उतनी कमी है। तथा, जिसे भगवान से पूर्ण स्नेह हो, उसे जाने-अनजाने में यदि भगवान की मूर्ति के सिवा अन्य कोई भी संकल्प हो गया, तो उसे इतना असह्य कष्ट होता है कि जिस प्रकार पाँच प्रकार के स्वादिष्ट भोजन करते समय किसी के द्वारा अंजली भरकर कंकड़ और मिट्टी डाले जाने पर होता है अथवा भाल में किसी तप्तमुद्रा दाग दिये जाने पर होता है। इस तरह भगवान के बिना मन में दूसरा संकल्प उठने पर ऐसा कष्ट होता हो, तो समझें कि उसे भगवान से प्रीति है। अतः आप सब अपने-अपने हृदय को टटोल कर देखिए, तो जिसको जितनी प्रीति होगी, उसका पता उसको लग जाएगा।”
\nफिर ब्रह्मानन्द स्वामी ने पूछा कि, “भगवान से ऐसी दृढ़ प्रीति बनी रहे, उसका कौन-सा साधन है?”
\nतब श्रीजीमहाराज कहने लगे कि, “सत्पुरुष का प्रसंग (आत्मबुद्धि पूर्वक जुड़ जाना) ही परमेश्वर में दृढ़ प्रीति होने का कारण होता है।”
\nफिर सोमलाखाचर बोले कि, “ऐसा प्रसंग तो बहुत करते हैं, फिर भी ऐसी दृढ़ प्रीति क्यों नहीं होती?”
\nतब श्रीजीमहाराज ने उत्तर देते हुए कहा कि, “आप प्रसंग तो करते हैं, परन्तु उसमें भी आधा प्रसंग हमारा और आधा प्रसंग जगत-संसार का करते हैं। इसी कारण भगवान में दृढ़ प्रीति नहीं होती।”
\nइसके बाद गाँव वसो के विप्र वालाध्रुव ने प्रश्न पूछा कि, “हे महाराज! देह तथा देह के सम्बंधियों में अहंता-ममता के जो संकल्प होते रहते हैं, उन्हें कैसे मिटाया जाए?”
\nतब श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “वह तो जीव को विपरीत भावना हुई है कि वह स्वयं को देह से पृथक् रहनेवाली जीवात्मा नहीं समझता, किन्तु देहरूप ही समझता है! और, उस जीवात्मा में देहभाव किस प्रकार लिपटा हुआ है, वह बताते हैं। जिस प्रकार कोई पुरुष दर्जी के घर जाकर अंगरखा सिलाता है, और उसे पहनकर यदि वह माने कि, ‘दर्जी मेरा बाप है और दर्जिन मेरी माँ है।’ तो वह मूर्ख ही कहलाता है। उसी प्रकार इस जीव का यह देहरूपी जो अंगरखा है, वह कभी ब्राह्मण और ब्राह्मणी से उत्पन्न होता है, और कभी उसकी उत्पत्ति नीच जाति से होती है तथा चौरासी लाख योनियों से देह उत्पन्न होती है। यदि उस देह में जो अहंभाव रखता है और उस देह के माँ-बाप को अपना माँ-बाप समझता है, तो वह मूर्ख कहलाता है, और उसे पशु के समान समझा जाना चाहिए। तथा, चौरासी लाख योनियों में अपनी जो माताएँ, बहनें, लड़कियाँ और स्त्रियाँ होती हैं, उनमें से कोई भी पतिव्रता के धर्म का पालन नहीं करती। अतः जो ऐसे सम्बंध को सच्चा मानता है, उसके अहंता एवं ममता के संकल्प कैसे मिटेंगे? और इस प्रकार की समझ के बिना जन्मभूमि की वासना को मिटाना अत्यन्त कठिन है। तथा, जब तक देह को अपना स्वरूप मानता रहता है, तब तक उसकी समस्त समझ वृथा ही रहती है।
\n“एवं, जब तक वह वर्ण अथवा आश्रम के घमंड से साथ घूमता-फिरता है, तब तक उसमें साधुता आती ही नहीं। इसीलिए, देह तथा देह के सम्बंधियों के साथ रहनेवाली अहंता तथा ममता दोनों का परित्याग करके, अपनी आत्मा को ब्रह्मरूप मानकर तथा समस्त वासनाओं का त्याग करके जो पुरुष स्वधर्मरत रहते हुए भगवान का भजन करता है, वह साधु कहलाता है। जिसमें ऐसी साधुता आती है, उसके और पुरुषोत्तम भगवान के बीच कोई दूरी नहीं रहती। अन्य सब कुछ हो सकता है। परन्तु इस प्रकार की साधुता को पाना, वह तो बहुत ही कठिन है। और, ऐसा साधु तो मैं हूँ, क्योंकि मुझमें वर्णाश्रम का लेशमात्र भी अभिमान नहीं है।”
\nइस प्रकार से श्रीजीमहाराज ने जो कुछ कहा वह अपने भक्तों को शिक्षा देने के निमित्त ही बताया है, ऐसा समझना। क्योंकि वे स्वयं साक्षात् पुरुषोत्तम नारायण हैं।
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/44.mp3" }, { "english_title": "Does God Possess a Form or Is He Formless?", "english_text": "On the evening of Mahā sudi 10, Samvat 1876 [24 January 1820], Shriji Mahārāj was sitting facing south on the platform in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white khes and had covered Himself with a white cotton cloth. He had also tied a white pāgh around His head. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Gopālānand Swāmi asked, “Mahārāj, many Vedāntis claim that God does not possess a form. Moreover, they cite Vedic verses that support only that belief. On the other hand, devotees of God such as Nārad, Shukji and the Sanakādik claim that God does possess a form. Of the two, who is correct?”
\nShriji Mahārāj replied, “Purushottam Bhagwān eternally possesses a form, and that form is extremely luminous. His perfect, all-pervasive antaryāmi form - Brahma,1 characterized by eternal existence, consciousness and bliss - is actually the divine light of Purushottam Bhagwān, but He Himself possesses a definite form. The Shrutis also mention: ‘That God looked towards māyā.’ Now if God sees, does that mean that He has only a pair of eyes and nothing else? In reality, He does have hands and feet. This proves that He possesses a form.
\n“Take the example of water. Its corresponding deity, Varun, possesses a form in his own realm, while water itself is described as formless. Also, the flames of a fire are described as formless, while their corresponding deity, Agni, possesses a form in his realm. Sunlight is also described as being formless, while Suryadev, who resides in his realm, possesses a form. Similarly, Brahma1 - characterized by eternal existence, consciousness and bliss - is formless, while Purushottam Bhagwān possesses a form. Furthermore, that all-pervasive, perfect Brahma,1 with the attributes of eternal existence, consciousness and bliss, is the divine light of Purushottam Bhagwān.
\n“Someone may claim that the Shrutis propound: ‘God is all-pervasive and perfect, without hands, feet, etc.’ But those Vedic verses that refute the hands, feet, etc., of God are actually refuting māyik hands, feet, etc. In reality, God’s form is divine, not māyik. Moreover, despite the fact that Purushottam Bhagwān’s brahmarup light, which pervades all jivas and ishwars as their antaryāmi, is formless, it should be considered to possess a form. This is because it governs the granting of the deserved fruits of karmas to all jivas and ishwars according to their respective karmas. This power of governing makes it function as if it possesses a form. Thus, that divine light should be considered to possess a form as well. In the same manner, Purushottam Bhagwān always possesses a form; He is not formless. Those who do believe Him to be formless just do not understand.”
", "english_footnote": "1. ‘Brahma’ in this context refers to the divine light of Purushottam Bhagwān, and should not be understood to mean ‘Aksharbrahma’.
\n1. ‘Brahma’ in this context refers to the divine light of Purushottam Bhagwān, and should not be understood to mean ‘Aksharbrahma’.
\n1. ‘Brahma’ in this context refers to the divine light of Purushottam Bhagwān, and should not be understood to mean ‘Aksharbrahma’.
", "gujarati_title": "સાકાર-નિરાકારનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના મહા સુદિ ૧૦ દશમીને દિવસ સાંજને સમે સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિરની આગળ ઓટા ઉપર દક્ષિણાદે મુખારવિંદે વિરાજમાન હતા અને ધોળી ચાદર ઓઢી હતી ને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો ને માથે ધોળી પાઘ બાંધી હતી અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી ગોપાળાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! કેટલાક વેદાંતી એમ કહે છે જે, ‘ભગવાનને આકાર નથી,’ અને તેવા જ પ્રતિપાદનની શ્રુતિઓને૧૯૩ ભણે છે. અને કેટલાક જે નારદ, શુક, સનકાદિક સરખા ભગવાનના ભક્ત છે તે તો ભગવાનનું સાકારપણું૧૯૪ પ્રતિપાદન કરે છે. તે એ બેમાંથી કોણ સાચા છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જે ભગવાન પુરુષોત્તમ છે તે તો સદા સાકાર જ છે અને મહાતેજોમય-મૂર્તિ છે. અને અંતર્યામીપણે કરીને સર્વત્ર પૂર્ણ એવું જે સચ્ચિદાનંદ બ્રહ્મ છે તે તો મૂર્તિમાન એવા જે પુરુષોત્તમ ભગવાન તેનું તેજ૧૯૫ છે. અને શ્રુતિએ પણ એમ કહ્યું છે જે, ‘તે ભગવાન માયા સામું જોતા હવા,’૧૯૬ અને જ્યારે જુએ ત્યારે તેને શું એકલી આંખ્ય જ હોય? હાથ-પગ પણ હોય; માટે સાકાર રૂપનું પ્રતિપાદન થયું. અને વળી જેમ સમગ્ર જળ છે તેના જીવરૂપ૧૯૭ જે વરુણ તે પોતાના લોકને વિષે સાકાર છે ને જળ નિરાકાર કહેવાય છે, અને જેમ અગ્નિની જે જ્વાળા છે તે નિરાકાર કહેવાય છે અને તેના દેવતા જે અગ્નિ તે અગ્નિલોકને વિષે સાકાર છે, અને જેમ સમગ્ર તડકો તે નિરાકાર કહેવાય છે ને સૂર્યના મંડળને વિષે જે સૂર્યદેવ છે તે સાકાર છે, તેમ સચ્ચિદાનંદ જે બ્રહ્મ તે નિરાકાર છે અને પુરુષોત્તમ જે ભગવાન તે સાકાર છે અને એ સર્વત્ર પૂર્ણ એવું જે સચ્ચિદાનંદ બ્રહ્મ તે પુરુષોત્તમ ભગવાનનું તેજ છે. અને કોઈ એમ કહેશે જે, શ્રુતિમાં એમ કહ્યું છે૧૯૮ જે ‘પરમેશ્વર તો કરચરણાદિકે રહિત છે ને સર્વત્ર પૂર્ણ છે,’ તો એ જે શ્રુતિએ કરચરણાદિકનો નિષેધ કર્યો છે તે તો માયિક કરચરણાદિકનો નિષેધ કર્યો છે, અને ભગવાનનો આકાર છે તે તો દિવ્ય છે પણ માયિક નથી. અને અંતર્યામીપણે કરીને જીવ-ઈશ્વરને વિષે વ્યાપક એવું જે પુરુષોત્તમ ભગવાનનું બ્રહ્મરૂપ તેજ તે નિરાકાર છે તો પણ જીવ-ઈશ્વર સર્વેને તેમના કર્મને અનુસારે યથાયોગ્યપણે કર્મના ફળને દેવાને વિષે નિયંતાપણું છે ને સાકારની પેઠે નિયંતારૂપ ક્રિયાને કરે છે, માટે તે તેજને પણ સાકાર જેવું જાણવું. એવી રીતે ભગવાન પુરુષોત્તમ તો સદા સાકાર જ છે પણ નિરાકાર નથી અને જે નિરાકાર કહે છે તે તો સમજતા નથી.”
", "gujarati_footnote": "૧૯૩. ‘અપાણિપાદો જવનો ગ્રહીતા પશ્યત્યચક્ષુઃ સ શૃણોત્યકર્ણઃ’ (શ્વેતાશ્વતરોપનિષદ: ૩/૧૯); ‘નિષ્કલં નિષ્ક્રિયં શાન્તમ્’ (શ્વેતાશ્વતરોપનિષદ: ૬/૧૯); ‘અચ્છાયમશરીરમલોહિતં...’ (પ્રશ્નોપનિષદ: ૪/૧૦) ઇત્યાદિ.
\n૧૯૪. ‘ય એષોઽન્તરાદિત્યે હિરણ્મયઃ પુરુષો દૃશ્યતે હિરણ્યશ્મશ્રુર્હિરણ્યકેશ... તસ્ય યથા કપ્યાસં પુંડરીકમેવમક્ષિણી॥’ (છાન્દોગ્યોપનિષદ: ૧/૬/૬-૭); ‘તસ્ય હૈતસ્ય પુરુષસ્ય રૂપં યથા મહારજનં વાસો’ (બૃહદારણ્યકોપનિષદ: ૨/૩/૬); ‘યદા પશ્યઃ પશ્યતે રુક્મવર્ણં કર્તારમીશમ્’ (મુંડકોપનિષદ: ૩/૧/૩) ઇત્યાદિ શ્રુતિઓથી.
\n૧૯૫. અહીં પોતાના તેજને પણ બ્રહ્મ કહ્યું છે તે યૌગિક અર્થ સમજવો, પરંતુ અહીં ધામરૂપ અથવા સેવકરૂપ અક્ષરબ્રહ્મને કહેનારો રૂઢ અર્થ નથી.
\n૧૯૬. “સ ઈક્ષત” (ઐતરેયોપનિષદ: ૧/૩); “તદૈક્ષત” (છાંદોગ્યોપનિષદ: ૬/૨/૩); “સ ઐક્ષત” (બૃહદારણ્યકોપનિષદ: ૧/૨/૫) આ પ્રકારની શ્રુતિઓ પ્રાપ્ત થાય છે.
\n૧૯૭. જળના આધાર દેવરૂપે.
\n૧૯૮. “અપાણિપાદો જવનો ગ્રહીતા પશ્યત્યચક્ષુઃ સ શ્રુણોત્યકર્ણઃ। સર્વાત્માનં સર્વગતં વિભુત્વાત્॥” (શ્વેતાશ્વતરોપનિષદ: ૩/૧૯,૨૧) વગેરે.
", "hindi_title": "साकार और निराकार का रहस्य", "hindi_text": "संवत् १८७६ में माघ शुक्ला दशमी (२४ जनवरी, १८२०) को सायंकाल स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के आगे चबूतरे पर दक्षिण की ओर मुखारविन्द करके विराजमान थे। उन्होंने श्वेत चादर ओढ़ी थी, सफ़ेद धोती धारण की थी, और सिर पर श्वेत पाग बाँधी थी। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nउस समय गोपालानन्द स्वामी ने पूछा कि, “हे महाराज! कितने ही वेदान्ती ऐसा कहते हैं कि भगवान का आकार नहीं है, और ऐसे ही सिद्धान्त के प्रतिपादन की श्रुतियों७२ का सन्दर्भ देते हैं। जबकि नारद, शुक, सनकादिक जैसे कितने ही भगवद्भक्त भगवान के साकार७३ होने का प्रतिपादन करते हैं, तो इन दोनों में सच्चे कौन हैं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “भगवान पुरुषोत्तम हैं, वे तो सदा साकार ही हैं तथा महातेजोमय मूर्ति हैं। और अन्तर्यामी रूप से सर्वत्र पूर्ण जो सच्चिदानन्द ब्रह्म है, वह मूर्तिमान पुरुषोत्तम भगवान का तेज है। और, श्रुतियाँ भी ऐसा कहती हैं कि वे भगवान माया के सामने देख रहे थे।७४ अतः जब वे देख रहे थे, तो क्या उन्हें अकेली आँखें ही होंगी? हाथ-पैर भी तो होते हैं। इस प्रकार साकार रूप का ही प्रतिपादन हुआ। तथा, जिस प्रकार, समग्र जल के जीवरूप वरुण अपने लोक में साकार हैं, किन्तु जल निराकार कहलाता है। और, अग्नि की ज्वाला निराकार कहलाती है, परन्तु उसके देवता अग्नि अपने अग्निलोक में साकार हैं। और, जैसे समग्र धूप निराकार कहलाती है, परन्तु सूर्यमंडल में व्याप्त सूर्यदेव साकार हैं। ठीक वैसे ही सच्चिदानन्द ब्रह्म निराकार है, परन्तु पुरुषोत्तम भगवान साकार है। सर्वत्र पूर्णरूप से विद्यमान सच्चिदानन्द ब्रह्म पुरुषोत्तम भगवान का तेज है।७५ यहाँ कोई तो ऐसा कहेंगे कि श्रुतियों में तो ऐसा बताया गया है कि, ‘परमेश्वर तो कर-चरणादि से रहित और सर्वत्र पूर्ण हैं।’ तो ऐसा जो यहाँ श्रुतियों ने करचरणादि का जो निषेध किया है, वह मायिक करचरणादि का निषेध है; परन्तु भगवान का आकार दिव्य है, मायिक नहीं है। यद्यपि अन्तर्यामी रूप से जीव-ईश्वर में व्यापक ऐसा जो पुरुषोत्तम भगवान का ब्रह्मरूप तेज है, वह निराकार है, तथापि उसमें जीव-ईश्वर दोनों को उनके कर्मानुसार यथायोग्य कर्मफल देने में नियन्तापन है और वह साकार के समान नियन्तारूप होकर क्रिया को करता है। अतः उस तेज को साकार जैसा समझना चाहिए। इस प्रकार भगवान पुरुषोत्तम सदैव साकार ही हैं, परन्तु निराकार नहीं हैं! फिर भी, उन्हें जो निराकार कहते हैं, वे ना-समझ लोग ही हैं।”
", "hindi_footnote": "७२. ‘अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः। (श्वेताश्वतरोपनिषद्: ३/१९) इत्यादि श्रुतियों से।
\n७३. ‘य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते हिरण्यश्मश्रुर्हिरण्यकेश... तस्य यथा कप्यासं पुंडरीकमेवमक्षिणी।’ (छान्दोग्योपनिषद्: १/६/६-७) इत्यादि श्रुतियों से।
\n७४. ‘स ईक्षत’ (ऐतरेयोपनिषद्: ३/१) इत्यादि श्रुतियों से।
\n७५. यहाँ अपने तेज को ‘ब्रह्म’ कहा गया है, परन्तु ‘धामरूप अथवा सेवकरूप अक्षरब्रह्म’ नहीं समझना चाहिए।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/45.mp3" }, { "english_title": "The Creation and Destruction ofĀkāsh", "english_text": "On the evening of Mahā sudi 11, Samvat 1876 [25 January 1820], Shriji Mahārāj was sitting facing south on the platform near the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white khes and had covered Himself with a white cotton cloth. He had also tied a white pāgh around His head. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon, a Vedānti Brāhmin by the name of Maheshwar Bhatt asked Shriji Mahārāj a question: “Everything is assimilated during the state of samādhi; but how does ākāsh become assimilated?”
\nShriji Mahārāj replied, “Please listen carefully as I explain the characteristics of ākāsh in detail. Ākāsh is the name given to vacant space. All objects that exist reside only within such space. Moreover, ākāsh pervades and resides within all of those objects as well. In fact, there is not a single object in which there is no ākāsh; even the smallest particle of pruthvi has ākāsh within it. In fact, if that minute particle is split into millions and millions of pieces, ākāsh will exist within those pieces as well.
\n“So, when one looks from the perspective of ākāsh, the four bhuts, i.e., pruthvi, jal, etc., cannot be perceived; only ākāsh can be perceived. Everything is dependent on that ākāsh. The three types of bodies - sthul, sukshma and karan - stay within ākāsh. This brahmānd, as well as the causes of the brahmānd - Prakruti and Purush - also reside within ākāsh. But that ākāsh also resides within Prakruti-Purush and their creation, the body and the brahmānd. It resides externally as their supporter. Therefore, this ākāsh is never assimilated, neither during the state of unconsciousness nor during samādhi.
\n“Now, someone may argue, ‘The five bhuts, i.e., ākāsh, pruthvi, etc., have evolved from tamogun; so how can that ākāsh be called the supporter of Prakruti and Purush? Also, how can it be said to pervade them all?’ Well, the answer is that if Prakruti did not contain ākāsh in the form of vacant space, how could mahattattva - which emerges from Prakruti in the way fruits, flowers, etc., emerge from a tree, and a calf emerges from a cow’s womb - emerge at all? Therefore, ākāsh does reside within Prakruti. Furthermore, ahamkār also emerges from mahattattva; so ākāsh resides within mahattattva as well. The three gunas emerge from ahamkār, and thus ākāsh is also within ahamkār. The five bhuts, i.e., ākāsh, pruthvi, etc., emerge from tamogun; thus, ākāsh is within tamogun as well. However, the ākāsh that has evolved from tamogun is subject to change, whereas the ākāsh that is the support of everything is not subject to change; it is eternal. It is this ākāsh - the support of all - that is known as Brahma, as Chidākāsh. Moreover, it is within this ākāsh that Purush and Prakruti undergo the states of expansion and contraction.
\n“How is this so? When Purush inspires Prakruti, then, just as children are born to a man and woman, similarly, with Purush as the husband and Prakruti as the wife, children in the form of mahattattva, etc., are produced. In this manner, Prakruti takes the form of the 24 elements as well as the form of the body and the brahmānd. This is her state of expansion. Purush pervades all entities that evolve from that Prakruti with his powers. This is his state of expansion.
\n“In time, when all of the entities that have evolved from Prakruti are destroyed, and even Prakruti appears to remain absorbed in Purush’s body, that is Prakruti’s state of contraction. When Purush reverts within his own self at the time when all of the entities that have evolved from Prakruti are destroyed, that is known as Purush’s state of contraction. For example, when a tortoise expands, all of its limbs emerge from its shell; and when it contracts, it withdraws all of its limbs back into its shell and remains totally motionless. The states of expansion and contraction of Prakruti and Purush are similar.
\n“Also, it is only Purush, and not the all-supporting Chidākāsh, which has an anvay-vyatirek relationship with Prakruti and the entities evolved from her. After all, how can something that is all-supporting ever be vyatirek from anything? On the contrary, it always resides in everything.
\n“Now, this brahmānd is surrounded on all four sides by the Lokālok mountains, just like a fort. Beyond the Lokālok mountains is Alok; beyond that are the seven barriers; beyond that is nothing but darkness; and beyond the darkness there is divine light, otherwise known as Chidākāsh. Above also, the brahmānd extends up to Brahmalok, above which are the seven barriers, above which there is darkness, and above which there is again divine light, otherwise known as Chidākāsh. Below, too, it extends down to the seventh pātāl, below which are the seven barriers, below which there is darkness, and below which there is again divine light, i.e., Chidākāsh. In this way, Chidākāsh is present on all four sides of the brahmānd as well as within the brahmānd. When one’s vision reaches the perspective of that all-supporting Chidākāsh, it is known as daharvidyā. Just as akshividyā and many other types of brahmavidyā have been described, this is also one type of brahmavidyā.
\n“That Chidākāsh is extremely luminous and eternal. It is neither created nor destroyed. Whenever there is any mention of the creation and destruction of ākāsh, it is with reference to the ākāsh that has evolved from tamogun, and which is full of darkness. This ākāsh can be assimilated, but the all-supporting Chidākāsh is never assimilated. This is the answer to your question. If anyone still has any doubts, please do ask.”
\nThereupon, the Vedānti Brāhmin and all of the devotees replied, “None of us have any doubts at all now.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "આકાશની ઉત્પત્તિ અને લયનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના મહા સુદિ ૧૧ એકાદશીને દિવસ સાંજને સમે શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિરની સમીપે ઓટા ઉપર દક્ષિણાદે મુખારવિંદે વિરાજમાન હતા અને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો ને ધોળી ચાદર ઓઢી હતી ને માથે ધોળી પાઘ બાંધી હતી ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિની સભા તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nતે સમે ભટ્ટ માહેશ્વર૧૯૯ નામે વેદાંતી બ્રાહ્મણ હતો તેણે શ્રીજીમહારાજને પ્રશ્ન પૂછ્યું જે, “સમાધિને વિષે સર્વે લીન થાય છે ત્યારે આકાશ કેવી રીતે લીન થાય છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “આકાશનું રૂપ૨૦૦ અમે રૂડે પ્રકારે કરીએ તે તમે સર્વે સાવધાન થઈને સાંભળો જે, આકાશ તે અવકાશને કહીએ અને જે જે પદાર્થ રહે છે તે અવકાશમાં જ રહે છે અને તે પદાર્થમાં પણ આકાશ વ્યાપીને રહે છે. અને એવું કોઈ પદાર્થ નથી જે, જેને વિષે આકાશ ન હોય; કેમ જે, પૃથ્વીની એક રજ અતિ ઝીણી હોય તેને વિષે પણ આકાશ છે અને તે એક રજના કોટાનકોટિ કટકા કરીએ તો પણ તેને વિષે આકાશ છે. માટે આકાશની દૃષ્ટિએ જ્યારે જોઈએ ત્યારે પૃથ્વી આદિક ચાર ભૂત દેખાતાં નથી, એકલો આકાશ જ દેખાય છે.૨૦૧ તે આકાશ સર્વનો આધાર છે. અને સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ અને કારણ એ જે ત્રણ શરીર તે આકાશને વિષે છે અને આ બ્રહ્માંડ છે તે પણ આકાશને વિષે રહ્યું છે અને બ્રહ્માંડનું કારણ જે પ્રકૃતિ ને પુરુષ તે પણ આકાશને વિષે છે. એવો જે આકાશ તે પ્રકૃતિપુરુષ અને તેનું કાર્ય જે પિંડ-બ્રહ્માંડ એ સર્વને માંહી પણ રહ્યો છે ને સર્વનો આધાર થઈને બહાર પણ રહ્યો છે. એવો જે એ આકાશ તે તો સુષુપ્તિને વિષે અથવા સમાધિને વિષે લીન થતો નથી. અને કોઈ કહેશે જે, ‘આકાશાદિક પંચભૂત તો તમોગુણથી ઊપજ્યાં છે, તે આકાશ પુરુષ અને પ્રકૃતિનો આધાર કેમ કહેવાય? ને સર્વમાં વ્યાપક કેમ કહેવાય?’ તો એનો ઉત્તર એ છે જે, પ્રકૃતિમાં જો અવકાશરૂપ આકાશ ન હોય તો જેમ વૃક્ષમાંથી ફળ-પુષ્પાદિ બહાર નીસરે છે અને જેમ ગાયના પેટમાંથી વાછડું બહાર નીસરે છે તેમ પ્રકૃતિમાંથી મહત્તત્ત્વ નીસરે છે તે કેમ નીસરે? માટે પ્રકૃતિને વિષે આકાશ રહ્યો છે અને મહત્તત્ત્વમાંથી અહંકાર નીસરે છે માટે મહત્તત્ત્વમાં આકાશ રહ્યો છે અને અહંકારમાંથી ત્રણ ગુણ નીસરે છે માટે અહંકારને વિષે આકાશ રહ્યો છે અને તમોગુણમાંથી આકાશ આદિક પંચભૂત નીસરે છે માટે તમોગુણને વિષે પણ આકાશ રહ્યો છે. અને તમોગુણમાંથી જે આકાશ નીસરે છે તે આકાશ તો તમોગુણનું કાર્ય છે અને વિકારવાન છે, અને સર્વનો આધાર જે આકાશ છે તે નિર્વિકારી છે ને અનાદિ છે. અને એવો સર્વાધાર જે આકાશ છે તે આકાશને બ્રહ્મ કહીએ,૨૦૨ ચિદાકાશ કહીએ. અને એ આકાશને વિષે પુરુષ ને પ્રકૃતિ તે સંકોચ અવસ્થાને અને વિકાસ અવસ્થાને પામે છે. કેવી રીતે? તો જ્યારે પુરુષ પ્રકૃતિ સામું જુએ છે ત્યારે જેમ સ્ત્રી-પુરુષ થકી સંતાનની ઉત્પત્તિ થાય છે તેમ પુરુષ જે પતિ ને પ્રકૃતિરૂપ જે સ્ત્રી તે થકી મહત્તત્ત્વાદિક સંતાન ઉત્પન્ન થાય છે, એવી રીતે જે એ પ્રકૃતિ તે ચોવીસ તત્ત્વરૂપે ને પિંડ-બ્રહ્માંડરૂપે થાય છે એ પ્રકૃતિની વિકાસ અવસ્થા છે; અને જેટલાં પ્રકૃતિનાં કાર્ય છે તેને વિષે પુરુષ પોતાની શક્તિએ કરીને વ્યાપકપણે રહે છે તે પુરુષની વિકાસ અવસ્થા છે. અને જ્યારે કાળે કરીને પ્રકૃતિનું કાર્ય સર્વ નાશ પામી જાય છે અને પ્રકૃતિ પણ પુરુષના અંગમાં લીન જેવી રહે છે એ પ્રકૃતિની સંકોચ અવસ્થા છે; અને પુરુષ પણ પ્રકૃતિનાં કાર્ય સર્વ નાશ પામ્યાં ત્યારે પોતાને સ્વરૂપે રહ્યો એ પુરુષની સંકોચ અવસ્થા છે. જેમ કાચબો છે તે જ્યારે વિકાસને પામે છે ત્યારે પોતાનાં સર્વ અંગ બહાર કાઢે છે અને જ્યારે સંકોચને પામે છે ત્યારે સર્વે પોતાનાં અંગ તાણી લે છે, તે રુંડમુંડ થઈ રહે છે; તેમ પુરુષ-પ્રકૃતિની સંકોચ-વિકાસ અવસ્થા છે. અને એ પ્રકૃતિ ને પ્રકૃતિના કાર્યને વિષે અન્વય-વ્યતિરેકપણું પુરુષનું જ છે, પણ સર્વનો આધાર એવો ચિદાકાશ તેનું નથી; કેમ જે, જે સર્વાધાર હોય તે કોણ થકી વ્યતિરેક હોય? તે તો સદા સર્વમાં રહ્યો જ હોય. અને આ બ્રહ્માંડ છે તેને ચારે કોરે લોકાલોક પર્વત છે તે ગઢની પેઠે રહ્યો છે અને તે લોકાલોકની બહાર તે અલોક છે અને તે અલોકથી પર સપ્ત આવરણ છે અને તેથી પર એકલું અંધારું છે અને તે અંધારાથી પર પ્રકાશ છે, તે પ્રકાશને ચિદાકાશ કહીએ. તેમ જ ઊંચું પણ બ્રહ્મલોક સુધી કહેવાય અને તેની ઉપર સપ્ત આવરણ છે અને તે આવરણને પાર અંધકાર છે અને અંધકારને પાર પ્રકાશ છે, તે પ્રકાશને ચિદાકાશ કહીએ. અને તેમ જ હેઠે પણ સપ્ત પાતાળ સુધી કહેવાય ને તેથી હેઠાં સપ્ત આવરણ છે ને તેથી હેઠું અંધકાર છે તેથી હેઠો પ્રકાશ છે, તે પ્રકાશને ચિદાકાશ કહીએ. એવી રીતે બ્રહ્માંડની ચારે પાસે ચિદાકાશ છે અને બ્રહ્માંડની માંહી પણ છે. અને એવો જે એ સર્વાધાર આકાશ છે તેને આકારે જેની દૃષ્ટિ વર્તતી હોય તેને દહરવિદ્યા કહીએ, અને અક્ષિવિદ્યા આદિક ઘણીક પ્રકારની બ્રહ્મવિદ્યા કહી છે તે માંહેલી એ પણ એક બ્રહ્મવિદ્યા છે. અને એ ચિદાકાશ છે તે અતિ પ્રકાશવાન છે અને તે ચિદાકાશ અનાદિ છે ને તેની ઉત્પત્તિ-વિનાશ નથી. અને જે આકાશની ઉત્પત્તિ અને વિનાશ કહ્યો છે તે આકાશ તો તમોગુણનું કાર્ય છે અને અંધકારરૂપ છે,૨૦૩ તેની લીનતા થાય છે પણ સર્વનો આધાર એવો જે ચિદાકાશ તેની તો લીનતા થતી નથી. એવી રીતે તે તમારા પ્રશ્નનો ઉત્તર કર્યો. હવે તેમાં કોઈને શંકા રહી હોય તો પૂછો!” પછી તે વેદાંતી બ્રાહ્મણ તથા સર્વ હરિજન બોલ્યા જે, “હવે કોઈને લેશમાત્ર સંશય નથી.”
", "gujarati_footnote": "૧૯૯. રાજકોટપુર નિવાસી.
\n૨૦૦. આકાશ બે પ્રકારનો છે - એક ભૌતિકાકાશ અને બીજો મહાકાશ. મહાકાશને યોગીઓ ચિદાકાશ કહે છે. અહીં ચિદાકાશનું સ્વરૂપ નિરૂપીને ચિદાકાશ સમાધિમાં લીન થતો નથી, પરંતુ ભૈતિક આકાશનો સંકોચરૂપી લય થાય છે તેમ ઉત્તર આપે છે.
\n૨૦૧. ‘પૃથ્વી આદિક ચાર ભૂત દેખાતાં નથી, એકલો આકાશ જ દેખાય છે’ - આ વાક્ય દ્વારા અહીં ભૌતિક આકાશનું નિરૂપણ કરે છે તેવું લાગે, પરંતુ આગળનાં વાક્યો તપાસતાં અહીં ચિદાકાશનું જ નિરૂપણ થઈ રહ્યું છે. તેથી ‘પૃથ્વી આદિક ચાર ભૂત’ શબ્દમાં ભૌતિક આકાશનો પણ સમાવેશ સમજવો.
\n૨૦૨. વચ. ગ. પ્ર. ૨૧માં કહ્યા મુજબ અક્ષરબ્રહ્મના અમૂર્તરૂપનું નિરૂપણ સમજવું.
\n૨૦૩. તમોગુણમાંથી ઉત્પન્ન થયો છે માટે અથવા શ્યામલ વર્ણ છે માટે.
", "hindi_title": "आकाश की उत्पत्ति एवं विलय", "hindi_text": "संवत् १८७६ में माघ शुक्ला एकादशी (२५ जनवरी, १८२०) को सायंकाल श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के समीप चबूतरे पर दक्षिण की ओर मुखारविन्द करके विराजमान थे। उन्होंने श्वेत धोती धारण की थी, सफ़ेद चादर ओढ़ी थी और सिर पर श्वेत पाग बाँधी थी। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे हुए थे।
\nउस समय भट्ट माहेश्वर नामक वेदान्ती ब्राह्मण ने श्रीजीमहाराज से प्रश्न किया, “समाधि में जब देहादिक सब कुछ लीन हो जाता है, तब आकाश किस प्रकार लीन होता है?”
\nयह सुनकर श्रीजीमहाराज बोले कि, “आकाश के रूप का हम समुचित रूप से विश्लेषण करते हैं, उसे आप सब सावधान होकर सुनिए - आकाश अवकाश को कहते हैं,७६ और जिन-जिन पदार्थों का अस्तित्व रहता है, वे अवकाश में ही रहता है। उन पदार्थों में भी आकाश व्याप्त होकर रहता है। अतः ऐसा कोई पदार्थ नहीं, जिसमें आकाश न हो; क्योंकि पृथ्वी के एक अतिसूक्ष्म रजकण में भी आकाश है, और यदि उसके करोड़ों टुकड़े भी कर डालें तो भी उसमें आकाश रहता है। इसीलिए, आकाश की दृष्टि से जब देखें तब पृथ्वी आदि चार भूत नहीं दिखाई पड़ते, अकेला आकाश ही दिखाई पड़ता है। वह आकाश सबका आधार है तथा स्थूल, सूक्ष्म और कारणरूपी तीनों शरीर आकाश में रहते हैं। यह ब्रह्मांड भी आकाश में रहता है, और ब्रह्मांड के कारण प्रकृति-पुरुष भी आकाश में हैं। ऐसा आकाश प्रकृति-पुरुष तथा उनके कार्य पिंड-ब्रह्मांड आदि के भीतर भी रहता है तथा सबका आधार होकर बाहर भी रहता है। ऐसा यह आकाश सुषुप्ति अथवा समाधि में भी लीन नहीं होता। तब कोई कहेगा कि, ‘आकाशादिक पंचभूत तो तमोगुण से उत्पन्न हुए हैं, ऐसी स्थिति में उस आकाश को पुरुष तथा प्रकृति का आधार कैसे कहा जा सकता है? उसे सर्वव्यापक भी कैसे कहा जाए? तो इसका उत्तर यह है कि प्रकृति में यदि अवकाशरूपी आकाश न हो, तो जिस प्रकार वृक्षों से फल-पुष्पादिक बाहर निकलते हैं और गाय के पेट में से बछड़ा निकलता है, तथा प्रकृति में से जो महत्तत्त्व निकलता है, वह कैसे निकले? इसीलिए, प्रकृति में आकाश है तथा महत्तत्त्व में से अहंकार निकलता है, इस कारण महत्तत्त्व में आकाश है। इसी प्रकार, अहंकार में से तीन गुण निकले हैं, अतः अहंकार में भी आकाश है। वैसे तमोगुण में से आकाश आदि पाँच भूत निकलते हैं, अतः तमोगुण में भी आकाश है। और, तमोगुण में से जो आकाश निकलता है वह (आकाश) तमोगुण का कार्य है, और विकारवान है; किन्तु सबका आधार जो आकाश है, वह निर्विकारी हैं और अनादि है। ऐसा सर्वाधार जो आकाश है, उसे ब्रह्म तथा चिदाकाश कहते हैं।
\n“और, इस आकाश में पुरुष तथा प्रकृति संकोच और विकास-अवस्था को प्राप्त करते हैं। उसका प्रकार यह है कि जब पुरुष प्रकृति के सामने देखता है, तब स्त्री-पुरुष से होनेवाली सन्तानोत्पत्ति के समान पुरुषरूपी पति तथा प्रकृतिरूपी स्त्री से महत्तत्त्वादिक सन्तान की उत्पत्ति होती है। इस प्रकार यह प्रकृति चौबीस तत्त्वरूप तथा पिंड-ब्रह्मांडरूप होती है, यह उसकी विकास-अवस्था है। इसके अतिरिक्त, प्रकृति के जितने कार्य हैं, उनमें पुरुष अपनी शक्ति द्वारा व्यापक रूप से रहता है, यही पुरुष की विकास-अवस्था है। जब काल द्वारा प्रकृति के सब कार्य नष्ट हो जाते हैं और प्रकृति भी पुरुष के अंग में लीन-सी रहती है, तब उसी को प्रकृति की संकोचावस्था कहा जाता है। जब पुरुष भी प्रकृति के समस्त कार्यों के नष्ट होने पर अपने स्वरूप में बना रहा, उसी को पुरुष की संकोचावस्था माना जाता है। जैसे कछुआ विकासोन्मुख होने पर अपने समस्त अंगों को बाहर निकाल लेता है और संकोचावस्था को प्राप्त होने पर अपने सभी अंगों को समेट लेता है, तब वह जड़-सा हो जाता है; वैसे ही पुरुष तथा प्रकृति की संकोच एवं विकास की अवस्था बनी रहती है। प्रकृति तथा उसके कार्यों में भी पुरुष का ही अन्वय-व्यतिरेक भाव रहता है। परन्तु सबका आधार जो चिदाकाश है, उसका ऐसा अन्वय-व्यतिरेक भाव नहीं है; क्योंकि जो सर्वाधार है, वह किससे व्यतिरिक्त हो सकता है? वह तो सदैव सबमें रहता है। यह जो ब्रह्मांड है, उसके चारों ओर लोकालोक पर्वत है, जो उसके लिए किले के समान रहता है। उस लोकालोक से बाहर अलोक है, उससे परे सात आवरण हैं, उन आवरणों से परे अकेला अन्धकार है और उस अन्धकार से परे प्रकाश है, जिसे चिदाकश कहते हैं। उसी प्रकार, ऊँचाई भी ब्रह्मलोक तक बताई गई है। उसके परे सप्त आवरण हैं, उनसे परे अन्धकार है, उससे परे प्रकाश है, जिसे चिदाकाश कहा जाता है।
\n“इस प्रकार ब्रह्मांड के चारों ओर चिदाकाश है, और वही ब्रह्मांड के अन्दर भी है। ऐसा जो वह सर्वाधार आकाश है, उसके आकार में जिसकी दृष्टि पहुँचती हो उसे ‘दहरविद्या’ कहते हैं। और भी ‘अक्षिविद्या’ आदि अनेक प्रकार की ब्रह्मविद्याएँ कही गई हैं, जिनमें एक ब्रह्मविद्या भी है। यह चिदाकाश अतिप्रकाशवान है तथा अनादि है। उसकी उत्पत्ति तथा विनाश नहीं होता। जिस आकाश की उत्पत्ति तथा विनाश की बात कही गई है, वह आकाश तो (तमोगुण से उत्पन्न होने के कारण) तमोगुण का कार्य और अन्धकाररूप है और वह लीन हो जाता है। परन्तु, सबका आधार जो चिदाकाश है, वह लीन नहीं होता। इस प्रकार आपके प्रश्न का उत्तर दिया है। अब उसमें किसी को शंका हो तो पूछिये।”
\nतब वह वेदांती ब्राह्मण तथा समस्त हरिभक्त बोले कि, “अब किसी को लेशमात्र भी संशय नहीं है।”
", "hindi_footnote": "७६. आकाश के दो प्रकार हैं: भौतिक तथा महाकाश। योगी महाकाश को ही चिदाकाश कहते हैं। समाधि में चिदाकाश का लय नहीं होता परंतु भौतिक आकाश का संकोचनरूप लय होता है, यही भावार्थ है।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/46.mp3" }, { "english_title": "The Characteristics of Those Who Have the Four Types of Firmness", "english_text": "On the morning of Mahā sudi 12, Samvat 1876 [27 January 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the platform under the neem tree in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen, snapping the fingers of His right hand, Shriji Mahārāj said, “Everyone please listen with attention as I have something to tell you. What I have to say is simple, but only if you listen carefully will you be able to grasp its meaning; otherwise, you will not.”
\nAll of the devotees then requested, “Please do tell us, Mahārāj.”
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “Of the many devotees of God, some have firmness in the observance of dharma, some have firmness in realizing oneself as ātmā, some have firmness in vairāgya, and some have firmness in bhakti. Although one particular type of firmness is predominant in all devotees, they also possess all of the other types, but to a lesser extent.
\n“A devotee in whom firmness in observing bhāgwat dharma is predominant lovingly engages himself in sincerely performing the menial service of God and His devotees while abiding by the disciplines related to the dharma of his caste and āshram, i.e, non-violence, brahmacharya, etc. Such a devotee also enjoys building mandirs and cultivating gardens for God. He enjoys offering different varieties of delicacies to God and also enjoys hand-plastering and sweeping the mandirs of God and the residential halls of sādhus. In addition, he offers bhakti to God by listening to discourses, singing devotional songs, etc., without any form of pretense. Moreover, such a devotee who is firm in observing dharma intensely enjoys listening to and reading scriptures expounding bhāgwat dharma.
\n“A devotee in whom ātmā-realization is predominant always behaves as the ātmā, which transcends the three bodies and the three states, and is characterized by eternal existence. He understands his Ishtadev - the manifest form of Shri Krishna Paramātmā - as all-transcending, extremely pure, and forever possessing a divine form. In addition, he talks about and listens to talks expounding the pure nature of his own ātmā, as well as talks of Paramātmā. He also enjoys scriptures that contain such talks. His nature is such that he is unable to tolerate anything that obstructs him in behaving as the ātmā.
\n“A devotee in whom firmness in vairāgya is predominant has a persistent dislike for all worldly objects, but not towards God’s form. Realizing those objects to be asatya, he never remembers his home, his family or other objects that he has renounced - in the same way that he never remembers feces once they have been excreted. Such a devotee only keeps the company of devotees who are renunciants. In addition, he offers bhakti to God in a manner that does not conflict with his renunciation. His talks are always predominantly about renunciation, and he has a liking for scriptures propounding renunciation. Moreover, he harbors an intense aversion for tasty food, nice clothes and, in fact, for all worldly objects related to the panchvishays that may interfere with his renunciation.
\n“A devotee in whom firmness in bhakti is predominant has intense love only for God’s form. Apart from that form of God, he is unable to focus his mind’s vrutti towards worldly objects. Yet, he lovingly offers rich clothes and jewelry to God. Such a devotee also very much enjoys listening to the human-like actions and incidents of God, and also greatly enjoys listening to any scriptures describing God’s form. In addition, he only develops affection towards those devotees who have love for God. Besides them, though, he never develops affection towards even his own son or other relatives. Such a devotee is always engaged in some activity that is related to God.
\n“Now, after reflecting upon this discourse describing the characteristics of devotees possessing these four types of firmness, all of you please reveal which of these is your inclination. In actual fact, this talk is rather like a mirror in that it reveals one’s own inclination as it is. Furthermore, those who are devotees of God are never without an inclination, but because they have not recognized their own inclination, they find that they cannot strengthen it; and as long as one’s inclination is not strengthened, it will continue to fluctuate according to the talks one hears. So, after thinking over this discourse, please reveal your inclinations as they are.”
\nAll of the devotees then revealed their respective inclinations.
\nThereafter, Shriji Mahārāj requested, “Those who have similar inclinations, please stand up together.” Then, those devotees with similar inclinations stood up in turn, after which Shriji Mahārāj asked all of them to sit down again.
\nNityānand Swāmi then asked, “Do those four types of devotees, with their respective inclinations, have any virtues or drawbacks in their inclinations?”
\nShriji Mahārāj replied, “Yes, they do have virtues and drawbacks. Please listen as I describe them. The extent to which devotees with those four inclinations behave according to the characteristics I have described earlier is their virtue; and the extent to which they cannot behave according to those characteristics is their drawback.”
\nFinally, Muktānand Swāmi asked, “Is anyone of the four who have such firmness superior or inferior to the others, or are all four equal?”
\nShriji Mahārāj replied, “As long as each one adheres to his firmness, then all four are equal. However, if a person adheres to all four, then he is superior to all. When one person is firm in all four, he is known as Param-Bhāgwat; and only he can be called an Ekāntik Bhakta.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "ચાર પ્રકારની નિષ્ઠાવાળાનાં લક્ષણ", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના મહા સુદિ ૧૨ દ્વાદશીને દિવસ સવારના પહોરમાં સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિરની આગળ લીંબડાના વૃક્ષ હેઠે ઓટા મધ્યે ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ જમણે હાથે ચપટી વગાડીને બોલ્યા જે, “સર્વે સાવધાન થઈને સાંભળો, એક વાત કરીએ છીએ. અને તે વાત તો સ્થૂળ છે પણ સૂધી સૂરત દઈને સાંભળશો તો સમજાશે, નહીં તો નહીં સમજાય.” પછી સર્વે હરિભક્તે કહ્યું જે, “હે મહારાજ! કહો.”
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “પરમેશ્વરના ભક્ત હોય તેમાં કોઈકને ધર્મનિષ્ઠા પ્રધાન હોય ને કોઈકને આત્મનિષ્ઠા પ્રધાન હોય ને કોઈકને વૈરાગ્યનિષ્ઠા પ્રધાન હોય ને કોઈકને ભક્તિનિષ્ઠા પ્રધાન હોય; અને ગૌણપણે તો એ સર્વે અંગ સર્વ હરિભક્તમાં હોય છે. હવે જેની ભાગવત ધર્મનિષ્ઠા પ્રધાન હોય તે તો અહિંસા, બ્રહ્મચર્યાદિકરૂપ જે પોતાનો વર્ણાશ્રમ સંબંધી સદાચાર તેણે યુક્ત થકો નિર્દંભપણે કરીને ભગવાન અને ભગવાનના ભક્તની સેવા-ચાકરી કરવી તેને વિષે પ્રીતિએ યુક્ત વર્તે, અને તે ભક્તને ભગવાનનાં મંદિર કરવાં તથા ભગવાનને અર્થે બાગ-બગીચા કરવા તેને વિષે રુચિ વર્તે તથા ભગવાનને નાના પ્રકારનાં નૈવેદ્ય ધરવાં તેમાં રુચિ વર્તે અને ભગવાનના મંદિરમાં તથા સંતની જાયગામાં લીંપવું તથા વાળવું તેને વિષે રુચિ વર્તે, અને ભગવાનની શ્રવણ-કીર્તનાદિક જે ભક્તિ તેને નિર્દંભપણે કરે અને તે ધર્મનિષ્ઠાવાળા ભક્તને ભાગવત ધર્મે યુક્ત એવું જે શાસ્ત્ર તેના શ્રવણ-કીર્તનાદિકને વિષે અતિશય રુચિ વર્તે. અને જેને આત્મનિષ્ઠા પ્રધાન હોય તે તો ત્રણ દેહ અને ત્રણ અવસ્થા તેથી પર અને સત્તારૂપ એવો જે પોતાનો આત્મા તે રૂપે નિરંતર વર્તે, અને પોતાના ઈષ્ટદેવ એવા જે પ્રત્યક્ષ શ્રીકૃષ્ણ પરમાત્મા તેને સર્વથી પર અને અતિશુદ્ધસ્વરૂપ અને સદા દિવ્ય સાકારમૂર્તિ સમજે, અને તે પોતાનો આત્મા તથા તે પરમાત્મા તેના શુદ્ધ સ્વરૂપના પ્રતિપાદનની કરનારી જે વાર્તા તેને પોતે કરે અને બીજાથી સાંભળે તથા તેવી રીતના શાસ્ત્રમાં પ્રીતિએ યુક્ત વર્તે, અને પોતાને આત્મસત્તાપણે વર્તવું તેમાં વિક્ષેપ આવે તો તેને સહન કરી ન શકે એવી પ્રકૃતિવાળો હોય. અને જેને વૈરાગ્યનિષ્ઠા પ્રધાન હોય તેને તો એક ભગવાનની મૂર્તિ વિના જે સર્વે માયિક પદાર્થમાત્ર તેને વિષે નિરંતર અરુચિ વર્તે, અને અસત્યરૂપ જાણીને પોતે મળની પેઠે ત્યાગ કર્યાં જે ગૃહ, કુટુંબી આદિક પદાર્થ તેની નિરંતર વિસ્મૃતિ વર્તે, અને તે ભક્ત જે તે ત્યાગી એવા જે ભગવાનના ભક્ત તેના સમાગમને જ કરે, અને ભગવાનની ભક્તિ કરે તે પણ પોતાના ત્યાગમાં વિરોધ ન આવે તેવી રીતે કરે, અને ત્યાગ છે પ્રધાનપણે જેમાં એવી વાર્તાને પોતે કરે અને ત્યાગને પ્રતિપાદન કરનારું જે શાસ્ત્ર તેને વિષે રુચિવાળો હોય, અને પોતાના ત્યાગને વિષે વિરોધ કરનારાં જે સ્વાદુ ભોજન અને સદ્વસ્ત્રાદિક પંચવિષય સંબંધી માયિક પદાર્થમાત્ર તેને પામવાને વિષે અતિશય અરુચિ વર્તે. અને જેને ભક્તિનિષ્ઠા પ્રધાન હોય તેને તો એક ભગવાનના સ્વરૂપને વિષે જ અતિશય દૃઢ પ્રીતિ વર્તે અને તે ભગવાનના સ્વરૂપથી અન્ય એવા જે માયિક પદાર્થ તેને વિષે પોતાના મનની વૃત્તિને ધારી શકે નહીં, અને પ્રેમે કરીને ભગવાનને વસ્ત્ર-અલંકારનું ધારણ કરે, અને તે ભક્તને ભગવાનનાં જે મનુષ્યચરિત્ર તેના શ્રવણને વિષે અતિશય રુચિ વર્તે તથા ભગવાનની મૂર્તિના નિરૂપણને કરનારું જે શાસ્ત્ર તેને વિષે અતિશય રુચિ વર્તે, અને જે ભક્તને ભગવાનને વિષે પ્રેમને દેખે તે ભક્તને વિષે જ તેને પ્રીતિ થાય અને તે વિના તો પોતાના પુત્રાદિકને વિષે પણ ક્યારેય પ્રીતિ ન થાય, અને તે ભક્તને ભગવાન સંબંધી ક્રિયાને વિષે જ નિરંતર પ્રવૃત્તિ હોય. એવી રીતે આ ચાર નિષ્ઠાવાળા ભક્તનાં લક્ષણની વાર્તાને વિચારીને જેનું જેવું અંગ હોય તેવું તે કહો. અને આ વાર્તા છે તે તો દર્પણ તુલ્ય છે, તે જેનું જેવું અંગ હોય તેવું તેને દેખાડી આપે છે. અને ભગવાનના ભક્ત હોય તે તો અંગ વિનાના હોય નહીં, પણ પોતાના અંગને ઓળખે નહીં એટલે પોતાના અંગની દૃઢતા થાય નહીં. અને જ્યાં સુધી પોતાના અંગની દૃઢતા ન થઈ હોય ત્યાં સુધી જેવી વાત થાય તેવું તેનું અંગ વ્યભિચરી જાય; માટે આ વાર્તાને વિચારીને પોતપોતાના અંગની દૃઢતા કરો અને જેનું જેવું અંગ હોય તે તેમ બોલો.” પછી હરિભક્ત સર્વે જેવું જેનું અંગ હતું તે તેવી રીતે બોલ્યા. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેનું એકસરખું અંગ હોય તે ઊઠી ઊભા થાઓ.” પછી જેનું જેનું એકસરખું અંગ હતું તે સર્વે ઊભા થયા. પછી શ્રીજીમહારાજે એ સર્વેને પાછા બેસાર્યા.
\nપછી નિત્યાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “એ ચારે અંગવાળાને પોતપોતાના અંગમાં કોઈ ગુણદોષ છે કે નથી?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ગુણદોષ છે તે કહીએ તે સાંભળો જે, એ ચારે અંગવાળા જે ભક્ત તેમનાં જે અમે પ્રથમ લક્ષણ કહ્યાં તે પ્રમાણે જે વર્તે તે તો એમને વિષે ગુણ છે અને એ પ્રમાણે જે ન વર્તાય તેટલો એમને વિષે દોષ છે.”
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “એ ચાર નિષ્ઠાવાળાને વિષે કોઈ અધિક-ન્યૂન છે કે એ ચારે તુલ્ય છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જ્યાં સુધી એક એક નિષ્ઠાને વિષે વર્તતા હોય ત્યાં સુધી તો એ ચારે સરખા છે અને જ્યારે એ ચારે નિષ્ઠા એકને વિષે વર્તે ત્યારે તે સર્વ થકી અધિક છે. અને જ્યારે એ ચારે નિષ્ઠા એકને વિષે વર્તે ત્યારે તેને પરમ ભાગવત કહીએ અને એને જ એકાંતિક ભક્ત કહીએ.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "चार प्रकार की निष्ठा", "hindi_text": "संवत् १८७६ में माघ शुक्ला द्वादशी (२७ जनवरी, १८२०) को प्रातःकाल स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के आगे नीमवृक्ष के नीचे चबूतरे के मध्य पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किये थे। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज दाहिने हाथ से चुटकी बजाकर बोले, “आप सब लोग सावधान होकर एक बात सुनिये। यद्यपि यह बात स्थूल है, फिर भी आप पूर्णरूप से ध्यान देकर उसे सुनेंगे तो समझ पाएँगे, अन्यथा नहीं समझ पाएँगे।”
\nतब समस्त हरिभक्त बोले, “हे महाराज! कहिये।”
\nफिर श्रीजीमहाराज बोले कि, “परमेश्वर के भक्त हैं, उनमें से किसी में धर्मनिष्ठा, किसी में आत्मनिष्ठा, किसी में वैराग्यनिष्ठा और किसी में भक्तिनिष्ठा प्रधानरूप से रहती है। गौणरूप से तो ये सब निष्ठाएँ समस्त हरिभक्तों में होती हैं।
\n“उनमें से जिसमें भागवतधर्म-निष्ठा प्रधान होती है, वह अहिंसा तथा ब्रह्मचर्य आदि अपने वर्णाश्रम सम्बंधी सदाचार से युक्त होकर निर्दम्भभाव से भगवान और भगवद्भक्तों की सेवा-चाकरी करने में प्रीति पूर्वक कार्यरत रहता है। ऐसा भक्त भगवान के मन्दिरों का निर्माण करना, भगवान के लिए बाग-बगीचों को बनाना, भगवान को नाना प्रकार के नैवेद्य को अर्पित करना तथा भगवान के मन्दिरों और सन्तों के स्थान में लीपना-पोतना और झाड़ना आदि कार्यों में रुचि रखता है; तथा श्रवण-कीर्तनादि भक्ति में निर्दम्भभाव से तत्पर रहता है। ऐसी धर्मनिष्ठा रखनेवाला भक्त भागवतधर्मयुक्त शास्त्रों के श्रवण तथा कीर्तनादि में अतिशय रुचि रखता है।
\n“अब जिसमें आत्मनिष्ठा प्रधान रहती है, वह तीन देहों और तीन अवस्थाओं से परे रहनेवाली सत्तारूपी अपनी आत्मारूप में ही निरन्तर रहता है। और, वह अपने इष्टदेव प्रत्यक्ष श्रीकृष्ण परमात्मा को सबसे परे, अति शुद्ध स्वरूप तथा सदा दिव्य साकारमूर्ति समझता है। और, वह अपनी आत्मा तथा परमात्मा के शुद्ध स्वरूप का प्रतिपादन करनेवाली वार्ता को स्वयं करता है और उसे दूसरों से सुनता है। तथा, उसी प्रकार के शास्त्रों में प्रीतिपूर्वक प्रवृत्ति रखता है और स्वयं को आत्मसत्तारूप रहने में विक्षेप हो, तो उसे सहन न कर सकने की प्रकृतिवाला होता है।
\n“एवं, जिसकी वैराग्यनिष्ठा प्रधान होती है, उसे एकमात्र भगवान की मूर्ति के सिवा अन्य समस्त मायिक पदार्थों में निरन्तर अरुचि रहती है। उन्हें असत्यरूप समझकर मल की भाँति त्याग किए हुए अपने घर-परिवारजन आदि को वह सदैव विस्मृत करके व्यवहार करता है। और, ऐसा भक्त, भगवान के त्यागी भक्तों का ही संग करता है और भगवान की भक्ति भी ऐसी करता है कि अपने निजी त्याग में वह बाधक न बनने पाये। और, वह स्वयं त्यागप्रधान वार्ता करता है तथा त्याग का प्रतिपादन करनेवाले शास्त्रों में रुचि रखता है। उसे अपने त्याग में बाधा डालनेवाले स्वादिष्ट भोजन तथा अच्छे वस्त्रादि एवं पंचविषय सम्बंधी मायिक पदार्थों को प्राप्त करने में अतिशय अरुचि रहती है।
\n“जिसकी भक्तिनिष्ठा प्रधान होती है, वह एकमात्र भगवान के स्वरूप में ही दृढ़ प्रीति बनाये रखता है और उन भगवान के स्वरूप से भिन्न अन्य मायिक पदार्थों में अपनी रुचि कभी नहीं रख सकता। ऐसा भक्त, भगवान को प्रेमपूर्वक वस्त्र एवं अलंकार धारण कराने, भगवान के मानवचरित्रों का श्रवण करने और भगवान की मूर्ति का निरूपण करनेवाले शास्त्रों में ही रुचि रखता है। तथा, वह केवल उसी भक्त से प्रीति करता है, जिस भक्त का प्रेम भगवान के प्रति देखता है। उस भक्त के सिवा अपने पुत्रादि से भी कभी प्रेम नहीं करता। और, भगवान सम्बंधी क्रियाओं में ही ऐसे भक्त को प्रवृत्ति निरन्तर बनी रहती है।
\n“इस प्रकार, ऐसी चार निष्ठाएँ रखनेवाले भक्तों के लक्षणों की वार्ता पर विचार करके, जिसका जैसा अंग हो (प्रधानरूप से जिस निष्ठा की दृढ़ता हो) उसका वर्णन कीजिए। तथा, यह वार्ता दर्पण के समान है, जो जिसका जैसा अंग होता है, उसे दिखला देती है। और, भगवान के जो भक्त हैं, वे बिना अंग के होते ही नहीं हैं, किन्तु वे अपने अंगों की परख नहीं कर पाते, इसीलिए इन अंगों की दृढ़ता नहीं हो पाती। जब तक अपने अंगों की दृढ़ता नहीं हो पाती, तब तक जैसी बात होती है, वैसा ही उसका अंग बन जाता है। इसीलिए, इस वार्ता पर विचार करके अपने-अपने अंगों को दृढ़ बनाइये और जिसका जैसा अंग हो वैसा बताइए।”
\nइसके पश्चात् समस्त हरिभक्तों में से जिसका जैसा अंग था, उसने वैसा बताया।
\nबाद में श्रीजीमहाराज बोले कि, “जिनका एक-समान अंग हो, वे उठकर खड़े हो जाएँ।” तब जिस-जिसका एक-समान अंग था, वे सब उठकर खड़े हुए। बाद में श्रीजीमहाराज ने इन सबको बैठने का आदेश दिया।
\nइसके पश्चात् नित्यानन्द स्वामी ने पूछा, “इन चारों अंगोंवालों के अपने-अपने अंगों में कोई गुण-दोष है या नहीं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जो गुण-दोष हैं, उन्हें कहते हैं, सुनिये - इन चारों अंगोंवाले भक्तों के जो लक्षण हमने पहले बताए हैं, उनके अनुसार जो आचरण करते हैं, यह उनका गुण है तथा जो ऐसा आचरण नहीं करते, उतना उनका दोष है।”
\nतत्पश्चात् मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा, “इन चारों निष्ठावालों में कोई अधिक-न्यून हैं या ये चारों ही समान हैं?”
\nतब, श्रीजीमहाराज बोले, “जब तक मुमुक्षु एक-एक निष्ठा के साथ बरतने लगते हैं, तब तक ये चारों समान रहते हैं और जब ये चारों निष्ठाएँ एक मुमुक्षु सिद्ध कर ले, तब वह सबसे आगे रहता है। और एक में ही जब ये चारों निष्ठाएँ इकट्ठी रहती हैं, तब उसको परम भागवत कहते हैं तथा उसको ही एकान्तिक भक्त कहते हैं।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/47.mp3" }, { "english_title": "The Four Types ofKusangis", "english_text": "On the evening of Mahā sudi 13, Samvat 1876 [28 January 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting facing west on a large, decorated cot on the platform under the neem tree in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him. Two torches were lit in front of Him after the evening ārti of Shri Vāsudevnārāyan and the ‘Nārāyan’ dhunya had finished.
\nThen Shriji Mahārāj said, “I wish to speak to you, so please listen with attention.”
\nAll of the munis and devotees said, “Please do, Mahārāj.”
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “After performing the puja and prayers of God, a devotee should daily pray, ‘O Mahārāj! O Swāmi! You are an ocean of grace! You are a guardian to those who have surrendered to You! Please protect me from the influence of kusangis.’”
\nShriji Mahārāj then elaborated, “There are four types of kusangis: the first are Kudā-panthis, the second are Shakti-panthis, the third are shushka-Vedāntis and the fourth are nāstiks. Of these four types of kusangis, if a person associates with Kudā-panthis, they will cause him to falter in his religious vows and make him impure. If a person associates with Shakti-panthis, he will be forced to consume meat and alcohol, thus deflecting him from his observance of swadharma. By associating with a shushka-Vedānti, a person falls from bhakti and upāsanā because such people claim that the abode of God, His eternally divine form, and the forms of God’s avatārs are all false. Finally, if a person associates with nāstiks, they propound that only karmas are real and deny the existence of God, i.e., Shri Krishna Bhagwān, thereby leading one astray from the path prescribed by the eternal, sacred scriptures.
\n“Therefore, one should request from God: ‘May I never encounter the company of these four types of people.’ One should also pray: ‘O Mahārāj! Please protect me from the inner enemies of lust, anger, avarice, infatuation, egotism, jealousy, the belief that I am the body, etc. Forever bestow upon me the company of your devotees.’ One should daily pray to God in this manner and always be wary of such kusangis and one’s inner enemies.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "ચાર પ્રકારના કુસંગીનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના મહા સુદિ ૧૩ તેરસને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિરની આગળ લીંબડાના વૃક્ષ હેઠે ઓટા મધ્યે ઢોલિયા ઉપર આથમણે મુખારવિંદે સંધ્યા સમે વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર પહેર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ બે મશાલો બળતી હતી અને શ્રીવાસુદેવ નારાયણની સંધ્યા આરતી તથા નારાયણધૂન્ય થઈ રહી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “સર્વે સાવધાન થઈને સાંભળો, એક વાર્તા કરીએ છીએ.” ત્યારે સર્વે મુનિ તથા હરિભક્ત બોલ્યા જે, “હે મહારાજ! કહો.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જે ભગવાનનો ભક્ત હોય તેને નિત્ય પ્રત્યે ભગવાનની પૂજા કરીને ને સ્તુતિ કરીને ભગવાન પાસે એમ માગવું જે, ‘હે મહારાજ! હે સ્વામિન્! હે કૃપાસિંધો! હે શરણાગતપ્રતિપાળક! કુસંગી થકી મારી રક્ષા કરજ્યો.’ તે કુસંગી ચાર પ્રકારના છે - એક કુંડાપંથી, બીજા શક્તિપંથી, ત્રીજા શુષ્ક વેદાંતી અને ચોથા નાસ્તિક. એ ચાર પ્રકારના કુસંગી છે, તેમાં જો કુંડાપંથીનો૨૦૪ સંગ થાય તો વર્તમાનમાંથી૨૦૫ ચુકાડીને ભ્રષ્ટ કરે અને જો શક્તિપંથીનો સંગ થાય તો દારૂ-માંસ ખવરાવીને સ્વધર્મ થકી ભ્રષ્ટ કરે અને જો શુષ્ક વેદાંતીનો સંગ થાય તો ભગવાનનું ધામ તથા ભગવાનનો જે સદા દિવ્ય આકાર તથા ભગવાનના અવતારની મૂર્તિઓના જે આકાર તે સર્વેને ખોટા કરીને ભગવાનની ભક્તિ-ઉપાસના તે થકી ભ્રષ્ટ કરે અને જો નાસ્તિકનો સંગ થાય તો કર્મને જ સાચાં કરી પરમેશ્વર એવા જે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન તેને ખોટા કરી દેખાડે અને અનાદિ સત્શાસ્ત્રના માર્ગ થકી ભ્રષ્ટ કરે. માટે ભગવાનની પાસે માગવું જે, ‘એ ચાર પ્રકારના માણસનો કોઈ દિવસ સંગ થશો નહીં.’ અને વળી એમ પ્રાર્થના કરવી જે, ‘હે મહારાજ! કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, અહંકાર, ઈર્ષ્યા અને દેહાભિમાન એ આદિક જે અંતઃશત્રુ તે થકી રક્ષા કરજ્યો અને નિત્ય તમારા ભક્તનો સમાગમ દેજ્યો.’ એવી રીતે નિત્યે ભગવાનની પ્રાર્થના કરવી અને એ કુસંગી થકી ને અંતઃશત્રુ થકી નિરંતર ડરતા રહેવું.”
", "gujarati_footnote": "૨૦૪. કુંડપંથ - વામમાર્ગનો એક પેટા ભેદ; તેના અનુયાયીઓ કુંડામાં ખાય છે.
\n૨૦૫. બ્રહ્મચર્યવ્રતરૂપ.
", "hindi_title": "चार प्रकार के कुसंगी", "hindi_text": "संवत् १८७६ में माघ शुक्ला त्रयोदशी (२८ जनवरी, १८२०) को सायंकाल स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के आगे नीमवृक्ष के नीचे चबूतरे के मध्य पलंग पर पश्चिम की ओर मुखारविन्द करके विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किये थे। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे। उनके सामने दो मशालें जल रही थीं और श्रीवासुदेव नारायण की सन्ध्या आरती तथा नारायणधुन हो चुकी थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “आप सब सावधान होकर सुनिये, एक वार्ता करते हैं।”
\nतब समस्त मुनि तथा हरिभक्त बोले कि, “हे महाराज! कहिये।”
\nतब श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “भगवान के भक्त को प्रतिदिन भगवान की पूजा तथा स्तुति करके उनसे यह माँगना चाहिए कि, ‘हे महाराज! हे स्वामिन्! हे कृपासिन्धो! हे शरणागत-प्रतिपालक! कुसंगी से मेरी रक्षा करना।’
\n“वे कुसंगी चार प्रकार के हैं - एक कुंडापन्थी (वाममार्गियों का एक विभाग), दूसरा शक्तिपन्थी, तीसरा शुष्कवेदान्ती तथा चौथा नास्तिक। उनमें से यदि कुंडापन्थी का संग हो जाए तो वह निष्काम धर्म (ब्रह्मचर्यव्रत तथा व्रतमान धर्म) से हटाकर उसे भ्रष्ट कर डालता है। यदि शक्तिपन्थी का संग हो जाए, तो वह शराब पिलाकर और माँस खिलाकर स्वधर्म से भ्रष्ट कर डालता है। यदि शुष्कवेदान्ती का संग हो जाए, तो वह भगवान के धाम तथा भगवान के शाश्वत दिव्य आकार और उनके अवतारों की मूर्तियों के आकारों, सबको मिथ्या बताकर भगवान की भक्ति-उपासना से भ्रष्ट करता है। यदि नास्तिक का संग हो जाए, तो वह कर्मों को ही सही बतलाकर परमेश्वर, जो श्रीकृष्ण भगवान हैं, उन्हें मिथ्या कर दिखाता है तथा अनादि सत्शास्त्रों द्वारा बताए गए मार्ग से भ्रष्ट कर डालता है।
\n“अतः भगवान से याचना करनी चाहिए कि, ‘ऐसे चार प्रकार के मनुष्यों का संग कभी भी न हो।’ तथा, यह प्रार्थना भी करनी चाहिए कि, ‘हे महाराज! काम, क्रोध, लोभ, मोह, अहंकार, ईर्ष्या और देहाभिमान आदि अन्तःशत्रुओं से रक्षा कीजिए तथा नित्य अपने भक्तों के सत्संग का अवसर प्रदान कीजिए।’ इस प्रकार, नित्य ही भगवान से प्रार्थना करनी चाहिए तथा इन कुसंगियों और अन्तःशत्रुओं से निरन्तर डरते रहना चाहिए।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/48.mp3" }, { "english_title": "‘Antardrashti’", "english_text": "On the evening of Mahā sudi 14, Samvat 1876 [29 January 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the platform under the neem tree in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. Two small oil lamps were lit in front of Him. He was wearing a garland of yellow flowers around His neck, and strings of yellow flowers decorated both wrists. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen Shriji Mahārāj said, “Please begin a question-answer dialogue.”
\nThereupon Brahmānand Swāmi asked, “Why is it that our vrutti remains on God only as long as we forcibly keep it there, whereas it remains on worldly objects without the slightest effort?”
\nShriji Mahārāj replied, “The vrutti of a devotee of God never remains on anything except God. In fact, his only concern is: ‘It will be very difficult for me to keep my vrutti on worldly objects.’ Thus, a devotee of God finds it difficult to keep his vrutti on any worldly objects, while a worldly person finds it difficult to keep his vrutti on God. Therefore, a person whose vrutti does not remain fixed on God is not a devotee of God. Nevertheless, if he attends Satsang, he will gradually become a devotee by listening to the talks of the sādhus.”
\nBrahmānand Swāmi then asked further, “By what means can one keep one’s vrutti on God?”
\nShriji Mahārāj explained, “The means to achieve that is ‘antardrashti’. ‘Antardrashti’1 is to constantly look towards the form of the manifest God that one has attained. Besides that form, even if one sees the six chakras,2 or Golok, Vaikunth or other abodes of God, it should not be considered to be ‘antardrashti’. Therefore, to look at God’s form that one has beheld within one’s heart or to look at the form of God visible externally is known as ‘antardrashti’. However, wherever one’s vrutti strays apart from God’s form is all ‘bāhyadrashti’.”3
\nShriji Mahārāj then told the paramhansas, “Please arrange yourselves into pairs and begin a question-answer dialogue.”
\nThereafter, the paramhansas conducted a question-answer session amongst themselves for quite some time, through which Shriji Mahārāj examined their intelligence.
", "english_footnote": "1. Literally, ‘antardrashti’ means ‘to look within’ or ‘to introspect’. But here, Shriji Mahārāj gives His own, unique definition.
\n2. The six chakras are six ‘centres’ of spiritual power and consciousness located within the inner body. They are: āgnā, vishuddha, anāhat, manipur, swādhishthān, ādhār. Each has its corresponding location and deity.
\n3. The term ‘bāhyadrashti’ means ‘to look outwards’ and is the antonym of ‘antardrashti’.
", "gujarati_title": "અંતર્દૃષ્ટિનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના મહા સુદિ ૧૪ ચૌદશને દિવસ સંધ્યા સમે સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિરની આગળ લીંબડાના વૃક્ષ હેઠે ઓટા મધ્યે ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ બે દીવીઓ બળતી હતી અને કંઠને વિષે પીળાં પુષ્પનો હાર પહેર્યો હતો ને બે હાથમાં પીળાં પુષ્પના ગજરા ધારણ કર્યા હતા અને સર્વ ધોળાં વસ્ત્ર પહેર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “પ્રશ્ન ઉત્તર કરો.” પછી બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “ભગવાનને વિષે વૃત્તિ રાખીએ છીએ તે તો સૂધી જોરે કરીને રાખીએ છીએ ત્યારે રહે છે અને જગતના પદાર્થ સન્મુખ તો એની મેળે જ રહે છે તેનું શું કારણ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ભગવાનના ભક્ત હોય તેની વૃત્તિ તો ભગવાન વિના બીજે રહે જ નહીં અને તેને તો એ જ ફકર રહે છે જે, ‘મારે જગતના પદાર્થમાં વૃત્તિ રાખવી તે તો ઘણું કઠણ પડશે.’ માટે પરમેશ્વરના ભક્ત હોય તેને તો જગતના પદાર્થમાં વૃત્તિ રાખવી એ જ કઠણ છે અને જે જગતના જીવ છે તેને પરમેશ્વરમાં વૃત્તિ રાખવી તે ઘણી કઠણ છે. માટે જેને પરમેશ્વરમાં વૃત્તિ ન રહે તે પરમેશ્વરનો ભક્ત નહીં અને તે સત્સંગમાં આવતો હોય તો એ ધીરે ધીરે સંતની વાર્તા સાંભળતાં સાંભળતાં પરમેશ્વરનો ભક્ત થશે.”
\nપછી બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “એવી રીતે ભગવાનમાં વૃત્તિ રાખ્યાનું શું સાધન છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એનું સાધન તો અંતર્દૃષ્ટિ છે.૨૦૬ તે અંતર્દૃષ્ટિ શું? તો જેવા પોતાને પ્રત્યક્ષ ભગવાન મળ્યા છે તેની મૂર્તિ સામું જોઈ રહેવું એ અંતર્દૃષ્ટિ છે. અને તે મૂર્તિ વિના ષટ્ચક્ર૨૦૭ દેખાય અથવા ગોલોક, વૈકુંઠાદિક ભગવાનનાં ધામ દેખાય તો પણ તે અંતર્દૃષ્ટિ નહીં. માટે ભગવાનની મૂર્તિને અંતરમાં ધારીને તે સામું જોઈ રહેવું અથવા બહાર ભગવાનની મૂર્તિ સામું જોઈ રહેવું તેનું નામ અંતર્દૃષ્ટિ છે. અને તે મૂર્તિ વિના બીજે જ્યાં જ્યાં વૃત્તિ રહે તે સર્વે બાહ્યદૃષ્ટિ છે.” પછી વળી શ્રીજીમહારાજ પરમહંસ પ્રત્યે બોલ્યા જે, “હવે તો બે બે જણ થઈને સામસામા પ્રશ્ન-ઉત્તર કરો.” પછી ઘણી વાર સુધી પરમહંસે પરસ્પર પ્રશ્ન ઉત્તર કર્યા, તેને સાંભળતા થકા શ્રીજીમહારાજ તેમની બુદ્ધિની પરીક્ષા કરતા હવા.
", "gujarati_footnote": "૨૦૬. બીજાં તપ, વ્રત, જપાદિક સાધન નથી.
\n૨૦૭. વિશેષ જાણકારી માટે જુઓ: પરથારો, ટીપણી-૧૪.
", "hindi_title": "अन्तर्दृष्टि", "hindi_text": "संवत् १८७६ में माघ शुक्ला चतुर्दशी (२९ जनवरी, १८२०) को सायंकाल स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के आगे नीमवृक्ष के नीचे चबूतरे के मध्य पलंग पर विराजमान थे। उनके मुखारविन्द के सामने दो बड़े दीपक जल रहे थे। उन्होंने कंठ में पीले पुष्पों का हार पहना था, दोनों हाथों में पीले पुष्पों के गजरे धारण किए थे और श्वेत वस्त्र पहने थे। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे हुए थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “अब प्रश्नोत्तरी प्रारम्भ कीजिए।”
\nतब ब्रह्मानन्द स्वामी ने प्रश्न किया कि, “हम भगवान में जो वृत्ति रखते हैं, वह बहुत बलपूर्वक रखने के कारण रहती है, किन्तु जगत के पदार्थों में यह स्वयमेव रहा करती है, उसका क्या कारण है?”
\nश्रीजीमहाराज बोले, “भगवद्भक्तों की वृत्ति भगवान के सिवा अन्य किसी भी स्थान पर नहीं रहती। उन्हें यही चिन्ता लगी रहती है कि, ‘हमें जगत के पदार्थों में वृत्ति रखना ही कठिन रहेगा।’ अतः परमेश्वर के भक्तों को जगत के पदार्थों में वृत्ति रखना ही कठिन है तथा जगत के जीवों के लिए परमेश्वर में वृत्ति रखना अत्यन्त दुष्कर रहता है। इसीलिए, जिसकी वृत्ति परमेश्वर में नहीं रहती, वह भगवद्भक्त नहीं है। फिर भी सत्संग में यदि आता रहे, तो वह धीरे-धीरे सन्त की वार्ता को सुनते-सुनते परमेश्वर का भक्त हो जाएगा।”
\nफिर ब्रह्मानन्द स्वामी ने पूछा कि, “इस प्रकार भगवान में वृत्ति रखने का कौन-सा साधन है?”
\nतब, श्रीजीमहाराज बोले कि, “भगवान में वृत्ति रखने का साधन अन्तर्दृष्टि है। वह अन्तर्दृष्टि कौन-सी है? तो स्वयं को जो प्रत्यक्ष भगवान मिले हैं, उनकी मूर्ति के सामने देखते रहना ही अन्तर्दृष्टि है। यदि उस मूर्ति को छोड़कर षट्चक्र७७ दिखायी पड़े अथवा भगवान के गोलोक एवं वैकुंठ आदि धाम दृष्टिगोचर हो जाएँ, तो भी वह अन्तर्दृष्टि नहीं है।
\n“इस कारण भगवान की मूर्ति को अन्तःकरण में धारण करके, उसका अवलोकन करते रहने तथा बाहर भी भगवान की मूर्ति को निहारते रहने को ही अन्तर्दृष्टि कहा गया है। उस मूर्ति को छोड़कर अन्य जिस-जिस स्थान पर वृत्ति रहे, तो उसे बाह्यदृष्टि कहा जाता है।”
\nइसके पश्चात् श्रीजीमहाराज परमहंसों से बोले कि, “अब दो-दो भक्त आमने-सामने बैठकर प्रश्नोत्तर का कार्यक्रम प्रारम्भ करें।” इसके पश्चात् परमहंसों ने बहुत देर तक परस्पर प्रश्नोत्तर का कार्यक्रम चलाया। उन्हें सुनते हुए श्रीजीमहाराज उनकी बुद्धि की परीक्षा करने लगे।
", "hindi_footnote": "७७. षट्चक्र की विशेष जानकारी के लिए देखिए: वचनामृत गढ़डा प्रथम २५ की पादटीप क्रमांक: ३७
\nगणपति तथा विष्णु आदि के स्थान सम्बंधी जानकारी: आधार आदि छः चक्र तथा सातवें ब्रह्मरंध्र का वर्णन, योगशिखोपनिषद् के संदर्भानुसार (१/१६८-१७५) दिया गया है।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/49.mp3" }, { "english_title": "One Possessing a Sharp Intellect", "english_text": "In the early hours of Mahā vadi 1, Samvat 1876 [31 January 1820], Shriji Mahārāj was sitting in front of the veranda outside Dādā Khāchar’s medi in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj asked the munis, “One who possesses a sharp intellect attains Brahma.1 Can the intellect of one who is proficient in managing worldly affairs be called sharp or not? Also, can the intellect of one who is very proficient in interpreting the Shāstras and the Purāns be called sharp or not?”
\nThe munis attempted to answer the question but were unable to do so satisfactorily.
\nThen Shriji Mahārāj explained, “Some people may be extremely adept in worldly affairs, yet they do nothing at all to safeguard their own liberation. Others may know the precise meanings of the various Shāstras, Purāns and Itihās scriptures, yet they too do nothing to safeguard their liberation. Therefore, they cannot be said to possess a sharp intellect; rather, they possess a blunt intellect. Conversely, a person who safeguards his liberation, even though he may possess only a limited intellect, should be considered to have a sharp intellect. On the other hand, a person who, even though possessing a sharp intellect, pays more attention to worldly affairs should be considered to possess a blunt intellect. A verse in the Bhagwad Gitā refers to this fact:
\nYā nishā sarva-bhootānām tasyām jāgarti sayyamee |“This verse explains that in the context of worshipping God, all worldly people behave as if their mind is shrouded in darkness, like the night; i.e., they do not worship God. The devotees of God, however, are awake in worshipping God; i.e., they are constantly engaged in worshiping God. Furthermore, everyone’s mind is awake with respect to the panchvishays - sights, sounds, smells, tastes and touch; i.e., they continuously indulge in the vishays. The minds of the devotees of God, in contrast, are shrouded in darkness with regards to indulging in the vishays; i.e ., they do not indulge in them.
\n“Therefore, only one who remains alert regarding his own liberation can be said to possess a sharp intellect. As for others, they are all mere fools.”
", "english_footnote": "1. Here ‘Brahma’ should be understood as ‘Parabrahma’.
\nA self-controlled person is awake to that to which all other beings are asleep, and that to which all other beings are awake, a self-controlled person is asleep. - Bhagwad Gitā: 2.69
", "gujarati_title": "કુશાગ્રબુદ્ધિવાળાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના મહા વદિ ૧ પડવાને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરની મેડીની ઓસરી આગળ પ્રાતઃકાળે વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે મુનિ પ્રત્યે એમ પૂછ્યું જે, “જેને કુશાગ્રબુદ્ધિ હોય તેને બ્રહ્મની પ્રાપ્તિ થાય છે.૨૦૮ તે કુશાગ્રબુદ્ધિ તે જે સંસાર-વ્યવહારમાં બહુ જાણતો હોય તેની કહેવાય કે નહીં? અથવા શાસ્ત્રપુરાણના અર્થને બહુ જાણતો હોય તેની કહેવાય કે નહીં?” પછી એનો ઉત્તર મુનિએ કરવા માંડ્યો પણ થયો નહીં, ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “કેટલાક તો વ્યવહારમાં અતિ ડાહ્યા હોય તો પણ પોતાના કલ્યાણને અર્થે કાંઈ જતન કરે નહીં તથા કેટલાક શાસ્ત્ર, પુરાણ, ઇતિહાસ તેના અર્થને સારી પેઠે જાણતા હોય તો પણ પોતાના કલ્યાણને અર્થે કાંઈ જતન કરે નહીં; માટે એને કુશાગ્રબુદ્ધિવાળા ન જાણવા, એને તો જાડી બુદ્ધિવાળા જાણવા. અને જે કલ્યાણને અર્થે જતન કરે છે ને તેની બુદ્ધિ થોડી છે તો પણ તે કુશાગ્રબુદ્ધિવાળો છે અને જે જગત-વ્યવહારની કોરે સાવધાન થઈને મંડ્યો છે ને તેની બુદ્ધિ અતિ ઝીણી છે તો પણ તે જાડી બુદ્ધિવાળો છે. એ ઉપર ભગવદ્ગીતાનો શ્લોક છે જે,
\n‘’યા નિશા સર્વભૂતાનાં તસ્યાં જાગર્તિ સંયમી।“એ શ્લોકનો એમ અર્થ છે જે, ભગવાનનું ભજન કરવું તેમાં તો સર્વ જગતના જીવની બુદ્ધિ રાત્રિની પેઠે અંધકારે યુક્ત વર્તે છે કહેતાં ભગવાનનું ભજન નથી કરતા; અને જે જે ભગવાનના ભક્ત છે તે તો તે ભગવાનના ભજનને વિષે જાગ્યા છે કહેતાં નિરંતર ભગવાનનું ભજન કરતાં થકાં વર્તે છે. અને શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ એ જે પંચવિષય તેને વિષે જીવમાત્રની બુદ્ધિ જાગ્રત વર્તે છે, કહેતાં વિષયને ભોગવતાં થકાં જ વર્તે છે; અને જે ભગવાનના ભક્ત છે તેની બુદ્ધિ તો તે વિષયભોગને વિષે અંધકારે યુક્ત વર્તે છે, કહેતાં તે વિષયને ભોગવતા નથી. માટે એવી રીતે જે પોતાના કલ્યાણને અર્થે સાવધાનપણે વર્તે છે તે જ કુશાગ્રબુદ્ધિવાળા છે અને તે વિના તો સર્વ મૂર્ખ છે.”
", "gujarati_footnote": "૨૦૮. કુશ એટલે દર્ભ, દર્ભનો અગ્રભાગ અણીદાર અને સૂક્ષ્મ હોય છે. જેની બુદ્ધિ આવી હોય તેને બ્રહ્મ અર્થાત્ પરમાત્માની પ્રાપ્તિ થાય છે એમ “દૃશ્યતે ત્વગ્ર્યયા બુદ્ધ્યા સૂક્ષ્મયા સૂક્ષ્મદર્શિભિઃ।” (કઠોપનિષદ: ૧/૩/૧૨) ઇત્યાદિ શ્રુતિ-સ્મૃતિઓ કહે છે.
\n૨૦૯. ગીતા: ૨/૬૯.
", "hindi_title": "कुशाग्रबुद्धि", "hindi_text": "संवत् १८७६ में माघ कृष्णा प्रतिपदा (३१ जनवरी, १८२०) को प्रातःकाल श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन की ऊपर की मंजिल के सामने विराजमान थे। उन्होंने श्वेतवस्त्र धारण किए थे। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nफिर श्रीजीमहाराज ने मुनियों से यह प्रश्न पूछा कि, “जिसकी कुशाग्रबुद्धि होती है, उसे ब्रह्म (परब्रह्म) की प्राप्ति होती है। ऐसी कुशाग्रबुद्धि क्या लौकिक व्यवहार में अत्यन्त दक्ष पुरुष हो, अथवा शास्त्रों-पुराणों के भलीभाँति अर्थवेत्ता हो, उसकी कही जा सकती है या नहीं?”
\nइसका उत्तर देने का मुनियों ने प्रयत्न किया, परन्तु यथार्थरूप से वे उत्तर न दे पाए।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “कितने ही मनुष्य अत्यन्त व्यवहार-कुशल होते हैं, फिर भी वे आत्मकल्याण के लिए कोई भी यत्न नहीं करते तथा कुछ लोग शास्त्रों, पुराणों और इतिहास के अर्थों को अच्छी तरह जानते हुए भी अपने कल्याण के लिए कोई प्रयास नहीं करते, इसीलिए उन्हें कुशाग्रबुद्धिवाला नहीं मानना चाहिए। बल्कि, ऐसे मनुष्यों को स्थूलबुद्धिवाला ही समझा जाना चाहिए। जो कल्याण के लिए प्रयत्न करते हैं, वे अल्पबुद्धि होने पर भी कुशाग्रबुद्धिवाले होते हैं तथा जो लौकिक व्यवहार में दत्तचित्त होकर जुटा हुआ है, वह अति सूक्ष्मबुद्धिवाला होने पर भी स्थूलबुद्धिवाला कहलाता है। इस विषय पर भगवद्गीता का श्लोक है:
\n“‘या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी।“इसका अर्थ यह है कि भगवान का भजन करने में समस्त जगत के जीवों की बुद्धि रात्रि के समान अन्धकारमय बनी रहती है, अर्थात् ऐसे जीव भगवान का भजन नहीं करते। जो भगवद्भक्त हैं, वे भगवान के भजन के सम्बंध में जाग्रत हैं, अर्थात् वे भगवान का निरन्तर भजन करने में लगे हुए हैं। एवं, एक ओर जहाँ जीवमात्र की बुद्धि शब्द, स्पर्श, रूप, रस, तथा गन्ध नामक पाँच विषयों में जाग्रत बनी हुई है, अर्थात् ये जीव विषयों को भोगने में ही लगे हुए हैं, वहीं दूसरी ओर भगवान के भक्तों की बुद्धि इन विषयभोगों के प्रति अन्धकारयुक्त बनी रहती है, अर्थात् वे विषयों का उपभोग नहीं करते।
\n“अतः इस तरह जो आत्मकल्याण के लिए सावधान होकर व्यवहार करें वही कुशाग्र बुद्धिवाले हैं और उनके बिना तो सभी मूर्ख हैं।”
", "hindi_footnote": "७८. गीता: २/६९
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/50.mp3" }, { "english_title": "Only a Diamond Can Cut a Diamond", "english_text": "On the night of Mahā vadi 2, Samvat 1876 [1 February 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the veranda outside the west-facing rooms in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white survāl and a white angarkhu. He had also tied a white pāgh around His head. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen Shriji Mahārāj said, “Please ask a question.”
\nThereupon Purnānand Swāmi asked, “The ten indriyas are produced from rajogun, and the four antahkarans are produced from sattvagun; thus, all of the indriyas and antahkarans are māyik. God, however, transcends māyā. How, then, can one cultivate the conviction of God through the māyik antahkarans? Also, how can one perceive God with one’s māyik eyes and other indriyas?”
\nShriji Mahārāj replied, “Māyik objects can be realized by māyik means, and if one has realized God through the same māyik antahkarans and indriyas, then it implies that God must also be māyik. That is your question, is it not?”
\nPurnānand Swāmi and all the munis confirmed, “Yes, Mahārāj. That is precisely our question. You have clarified it for us.”
\nShriji Mahārāj then explained, “The answer to that is as follows. The surface area of the pruthvi is 500,000,000 yojans. On it, are various objects such as trees, mountains, pots, clothes, etc. That pruthvi exists within all of those objects, and it also exists distinctly by its own self. So, if one looks from the perspective of pruthvi, then it appears that pruthvi has taken the form of all of those objects, and that no objects exist apart from pruthvi. However, pruthvi itself has been produced from a small portion of jal. This jal is below the pruthvi, around it, as well as above it. In fact, jal totally pervades the pruthvi. Therefore, if one looks from the perspective of jal, only jal exists - there is no pruthvi at all. Furthermore, that jal has been produced from a small portion of tej. If one looks from the perspective of tej, only tej exists - there is no jal. Tej, in turn, has been produced from a small portion of vāyu. If one looks from the perspective of vāyu, only vāyu exists - there is no tej at all. Again, that vāyu has been produced from a small portion of ākāsh. If one looks from the perspective of ākāsh, the other four bhuts - vāyu, jal, etc. - and the entities evolved thereof - the body and the brahmānd - are not apparent at all; it appears as if only ākāsh exists everywhere. That ākāsh, in turn, has been produced from a small portion of tāmas-ahamkār. That tāmas-ahamkār along with rājas-ahamkār, sāttvik-ahamkār, the bhuts, the indriyas, the antahkarans and their presiding deities have been produced from a small portion of mahattattva. So, if one looks from the perspective of mahattattva, the three types of ahamkārs, the bhuts, the indriyas, the antahkarans and their presiding deities do not exist - only mahattattva exists. That mahattattva, in turn, has been produced from a small portion of Pradhān-Prakruti. Thus, if one looks from the perspective of Prakruti, mahattattva does not exist - only Prakruti exists. However, during the period of dissolution, Prakruti is absorbed into a small portion of Purush;1 and at the time of creation, she is produced again from a small portion of Purush. Thus, if one looks from the perspective of Purush, only Purush exists - there is no Prakruti. Countless millions of such Purushes are produced from a portion of mahāmāyā. So if one looks from the perspective of mahāmāyā, only mahāmāyā exists - there is no Purush. Mahāmāyā itself is produced from a small portion of Mahā-Purush. So if one looks from the perspective of Mahā-Purush, only Mahā-Purush exists - there is no mahāmāyā. That Mahā-Purush, in turn, rose from a small region of Akshar - the abode of Purushottam Bhagwān. Thus, if one looks from the perspective of Akshar, neither Mahā-Purush nor anything else exists - there is only Akshar. But above that Akshar is Purushottam Bhagwān, who transcends even Akshar. That Purushottam Bhagwān is the all-doer - responsible for the creation, sustenance and dissolution of everything - and is also the cause of all. Now, a cause always pervades its effect, and simultaneously, also remains distinct from it. Thus, if one looks from the perspective of Purushottam Bhagwān - the cause of all - then nothing else appears to exist except Purushottam Bhagwān.
\n“It is this very God who, out of compassion for the liberation of the jivas, gives darshan in a manifested form to all of the people on this earth. At that time, if a person realizes this greatness of Purushottam Bhagwān by profound association with the Sant, then all of his indriyas and antahkarans become divine like Purushottam Bhagwān’s indriyas and antahkaran. Then, through those indriyas and antahkarans, he can develop the conviction of that God. For example, a diamond can be cut only by a diamond; it can never be cut by anything else. Similarly, the conviction of God can only be cultivated through God. In the same way, the darshan of God is also possible only through God, but it is not possible through the māyik indriyas and antahkarans.”
\nHaving delivered this discourse, Shriji Mahārāj bid ‘Jai Sachchidānand’ to all and returned to His residence.
", "english_footnote": "1. In this context, Purush refers to the Purush in the Pradhan-Purush pair. He is an ishwar entity. All cases of Purush mentioned here until mahāmāyā is mentioned refer to this Purush.
", "gujarati_title": "હીરે કરીને હીરો વેંધાયાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના મહા વદિ ૨ બીજને દિવસ રાત્રિને સમે સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિરની આગળ આથમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને ધોળો સુરવાળ પહેર્યો હતો ને ધોળો અંગરખો પહેર્યો હતો ને માથે ધોળી પાઘ બાંધી હતી ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “કાંઈ પ્રશ્ન પૂછો.” પછી પૂર્ણાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “દસ ઇન્દ્રિયો તે તો રજોગુણની છે અને ચાર અંતઃકરણ છે તે તો સત્ત્વગુણનાં છે, માટે એ સર્વે ઇન્દ્રિયો ને અંતઃકરણ તે તો માયિક છે ને ભગવાન તો માયાથી પર છે, તેનો માયિક અંતઃકરણે કરીને કેમ નિશ્ચય થાય? અને માયિક એવી જે ચક્ષુ આદિક ઇન્દ્રિયો તેણે કરીને ભગવાન કેમ જોયામાં આવે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “માયિક વસ્તુએ કરીને માયિક પદાર્થ હોય તે જણાય; માટે માયિક જે અંતઃકરણ અને ઇન્દ્રિયો તેણે કરીને જો ભગવાન જણાણા તો એ ભગવાન પણ માયિક ઠર્યા, એ રીતે તમારો પ્રશ્ન છે?” પછી પૂર્ણાનંદ સ્વામી તથા સર્વ મુનિએ કહ્યું જે, “એ જ પ્રશ્ન છે, તેને, હે મહારાજ! તમે પુષ્ટ કરી આપ્યો.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એનો તો ઉત્તર એમ છે જે, પચાસ કોટિ યોજન પૃથ્વીનું પીઠ છે, તે પૃથ્વી ઉપર ઘટપટાદિક અનેક પદાર્થ છે. તે સર્વે પદાર્થમાં એ પૃથ્વી રહી છે ને પોતાને સ્વરૂપે કરીને નોખી પણ રહી છે. અને જ્યારે પૃથ્વીની દૃષ્ટિએ કરીને જોઈએ ત્યારે એ સર્વ પદાર્થરૂપે પૃથ્વી થઈ છે ને પૃથ્વી વિના બીજું કાંઈ પદાર્થ નથી. અને તે પૃથ્વી જળના એક અંશમાંથી થઈ છે અને જળ તો પૃથ્વીને હેઠે પણ છે ને પડખે પણ છે ને ઉપર પણ છે ને પૃથ્વીના મધ્યમાં પણ જળ સર્વત્ર વ્યાપી રહ્યું છે, માટે જળની દૃષ્ટિએ કરીને જોઈએ તો પૃથ્વી નથી એકલું જળ જ છે. અને એ જળ પણ તેજના એક અંશમાંથી થયું છે માટે તેજની દૃષ્ટિએ કરીને જોઈએ તો જળ નથી એકલું તેજ જ છે. અને તે તેજ પણ વાયુના એક અંશમાંથી થયું છે, માટે વાયુની દૃષ્ટિએ કરીને જોઈએ તો તેજ નથી એકલો વાયુ જ છે. અને તે વાયુ પણ આકાશના એક અંશમાંથી થયો છે, માટે જો આકાશની દૃષ્ટિએ કરીને જોઈએ તો વાયુ આદિક જે ચાર ભૂત ને તેનું કાર્ય જે પિંડ ને બ્રહ્માંડ તે કાંઈ ભાસે જ નહીં, એકલો આકાશ જ સર્વત્ર ભાસે. અને એ આકાશ પણ તામસાહંકારના એક અંશમાંથી ઉત્પન્ન થયો છે. અને તે તામસાહંકાર, રાજસાહંકાર, સાત્ત્વિકાહંકાર અને ભૂત, ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ અને દેવતા એ સર્વે મહત્તત્ત્વના એક અંશમાંથી ઉત્પન્ન થયાં છે; માટે મહત્તત્ત્વની દૃષ્ટિએ જોઈએ તો ત્રણ પ્રકારનો અહંકાર તથા ભૂત, ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ, દેવતા એ સર્વે નથી એકલું મહત્તત્ત્વ જ છે. અને તે મહત્તત્ત્વ પણ પ્રધાન-પ્રકૃતિના એક અંશમાંથી ઉત્પન્ન થયું છે, માટે એ પ્રકૃતિની દૃષ્ટિએ જોઈએ તો મહત્તત્ત્વ નથી એકલી એ પ્રકૃતિ જ છે. અને તે પ્રકૃતિ પણ પ્રલયકાળમાં પુરુષના૩૨૦ એક અંશમાં લીન થઈ જાય છે અને પાછી સૃષ્ટિ સમે એક અંશમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે, માટે પુરુષની દૃષ્ટિએ કરીને જોઈએ તો એ પ્રકૃતિ નથી એકલો પુરુષ જ છે. અને એવા અનંત કોટિ પુરુષ છે તે મહામાયાના એક અંશમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે, માટે એ મહામાયાની દૃષ્ટિએ જોઈએ તો એ પુરુષ નથી એકલી મહામાયા જ છે. અને મહામાયા પણ મહાપુરુષના એક અંશમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે, માટે એ મહાપુરુષની દૃષ્ટિએ જોઈએ તો એ મહામાયા નથી એકલો મહાપુરુષ જ છે. અને એ મહાપુરુષ પણ પુરુષોત્તમ ભગવાનનું ધામ જે અક્ષર તેના એક દેશમાંથી ઊપજે છે, માટે એ અક્ષરની દૃષ્ટિએ કરીને જોઈએ તો એ મહાપુરુષાદિક સર્વે નથી એક અક્ષર જ છે. અને તે અક્ષર થકી પર અક્ષરાતીત એવા જે પુરુષોત્તમ ભગવાન તે છે; તે સર્વેની ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને પ્રલય તેના કર્તા છે ને તે સર્વના કારણ છે. અને જે કારણ હોય તે પોતાના કાર્યને વિષે વ્યાપક હોય ને તેથી જુદું પણ રહે, માટે એ સર્વના કારણ પુરુષોત્તમ ભગવાન તેની દૃષ્ટિએ કરીને જોઈએ ત્યારે એ પુરુષોત્તમ ભગવાન વિના બીજું કાંઈ ભાસે જ નહીં. એવા જે ભગવાન તે જ કૃપા કરીને જીવના કલ્યાણને અર્થે પૃથ્વીમાં સર્વે મનુષ્યને પ્રત્યક્ષ દર્શન આપે છે ત્યારે જે જીવ સંતનો સમાગમ કરીને એ પુરુષોત્તમ ભગવાનનો આવો મહિમા સમજે છે ત્યારે એનાં ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ સર્વે પુરુષોત્તમરૂપે થઈ જાય છે,૨૧૦ ત્યારે તેમણે કરીને એ ભગવાનનો નિશ્ચય થાય છે. જેમ હીરે કરીને જ હીરો વેંધાય છે પણ બીજા વતે નથી વેંધાતો; તેમ ભગવાનનો નિશ્ચય તે ભગવાન વતે જ થાય છે અને ભગવાનનું દર્શન પણ ભગવાન વતે જ થાય છે, પણ માયિક એવાં જે ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ તેણે કરીને નથી થતું.” એમ વાર્તા કરીને શ્રીજીમહારાજ ‘જય સચ્ચિદાનંદ’ કહીને પોતાને ઉતારે પધાર્યા.
", "gujarati_footnote": "૨૧૦. જેમ લોભી ધનમાં જોડાય, કામી મનગમતી સ્ત્રીમાં જોડાય ત્યારે બીજું બધું જ ભૂલીને તે રૂપ થઈ જાય છે; તેવી રીતે પુરુષોત્તમમાં જ એકાકારપણે જોડાયેલ.
\n૩૨૦. અહીં પુરુષ એટલે પ્રત્યેક બ્રહ્માંડના ઉત્પત્તિ-કાર્યમાં પ્રધાનરૂપ માયા સાથે જોડાનારો ઈશ્વર ચૈતન્ય, અર્થાત્ પ્રધાનપુરુષ સમજવો.
", "hindi_title": "हीरे से हीरे का छेद, भगवान से भगवान का निश्चय", "hindi_text": "संवत् १८७६ में माघ कृष्णा द्वितीया (१ फरवरी, १८२०) को रात्रि के समय स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के आगे पश्चिमी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने सफ़ेद चूड़ीदार पाजामा और श्वेत अंगरखा पहना था, सिर पर सफ़ेद पाग बाँधी थी। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे हुए थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने प्रश्न पूछने का आदेश दिया, तब पूर्णानन्द स्वामी ने प्रश्न पूछा कि, “दस इन्द्रियाँ रजोगुणात्मक हैं तथा चार अन्तःकरण सत्त्वगुणमूलक हैं। अतः ये समस्त इन्द्रियाँ तथा अन्तःकरण मायिक हैं और भगवान माया से परे हैं, तब मायिक अन्तःकरण द्वारा उन भगवान का निश्चय किस प्रकार से हो सकता है? और, चक्षु आदि मायिक इन्द्रियों द्वारा भगवान कैसे दृष्टिगोचर हो सकते हैं?”
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “मायिक वस्तुओं द्वारा मायिक पदार्थों का बोध हो सकता है, इस कारण, मायिक अन्तःकरण तथा इन्द्रियों द्वारा भगवान को बोधगम्य किया जाए, तो भगवान भी मायिक सिद्ध हो जाएँगे, यही आपका प्रश्न है?”
\nपूर्णानन्द स्वामी तथा समस्त मुनियों ने कहा, “हे महाराज! यही प्रश्न है, जिसकी आपने पुष्टि कर दी है।”
\nतब, श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “इसका उत्तर यह है कि पचास कोटि योजनपर्यन्त पृथ्वी की पीठ है, उस पृथ्वी पर घटपटादिक अनेक पदार्थ हैं। उन समस्त पदार्थों में यह पृथ्वी स्थित है तथा वह अपने स्वरूप से भिन्न भी रही है। इसीलिए, जब पृथ्वी की दृष्टि से देखेंगे तो प्रतीत होगा कि इन समस्त पदार्थों के रूप में पृथ्वी का अस्तित्व बना हुआ है और पृथ्वी के सिवा दूसरा कोई भी पदार्थ नहीं है।
\n“और, वह पृथ्वी जल के एक अंश से हुई है, और जल पृथ्वी के नीचे, पार्श्व में और ऊपर भी है तथा पृथ्वी के मध्य में भी जल सर्वत्र व्यापक होकर रहता है। इसीलिए, यदि जल की दृष्टि से देखा जाए तो लगेगा कि पृथ्वी है ही नहीं, बल्कि अकेला जल ही है। इस जल की भी उत्पत्ति तेज के एक अंश से हुई है, इसीलिए, तेज की दृष्टि से देखेंगे, तो जल है ही नहीं, वरन् अकेला तेज ही है। और, वह तेज भी वायु के एक अंश से उत्पन्न हुआ है, इसीलिए, वायु की दृष्टि से देखेंगे, तो तेज है ही नहीं, किन्तु एकमात्र वायु ही है।
\n“वस्तुतः वायु भी आकाश के एक अंश से उत्पन्न हुई है, इसीलिए, आकाश की दृष्टि से देखेंगे, तो वायु आदि चारों भूत तथा उनके कार्य पिंड-ब्रह्मांड कुछ भी नहीं दिखाई देंगे, किन्तु अकेला आकाश ही सर्वत्र दिखाई पड़ेगा। और, वह आकाश भी तामस अहंकार के एक अंश से उत्पन्न हुआ है। वह तामस अहंकार, राजस अहंकार, सात्त्विक अहंकार तथा भूत, इन्द्रियाँ, अन्तःकरण और देवता, ये सब महत्तत्त्व के एक अंश से उत्पन्न हुए हैं। अतएव, महत्तत्त्व की दृष्टि से देखा जाए तो तीन प्रकार के अहंकार, भूत, इन्द्रियाँ, अन्तःकरण तथा देवता, ये सब है ही नहीं, बल्कि केवल महत्तत्त्व ही दिखाई पड़ेगा।
\n“और, यह महत्तत्त्व भी प्रधान-प्रकृति के एक अंश से उत्पन्न हुआ है। इसलिए, यदि प्रकृति की दृष्टि से देखें तो महत्तत्त्व है ही नहीं, एकमात्र यह प्रकृति ही है। तथा, वह प्रकृति भी प्रलयकाल में पुरुष के एक अंश में लीन हो जाती है और बाद में सृष्टि के समय एक अंश से उत्पन्न होती है। इसीलिए, पुरुष की दृष्टि से देखें तो यह प्रकृति है ही नहीं, अकेला पुरुष ही है। एवं, ऐसे अनन्तकोटि पुरुष हैं, जो महामाया के एक अंश से उत्पन्न होते हैं। इसीलिए, इस महामाया की दृष्टि से देखेंगे, तो ये पुरुष है ही नहीं, अकेली महामाया ही है। और, वह महामाया भी महापुरुष के एक अंश में से उत्पन्न होती है। इसलिए, यदि महापुरुष की दृष्टि से देखा जाए तो, वह महामाया है ही नहीं, बल्कि अकेला महापुरुष ही है। और, यह महापुरुष भी पुरुषोत्तम भगवान का जो अक्षरधाम है, उस अक्षर के एक स्थल से उत्पन्न होता है; इसीलिए, उस अक्षर की दृष्टि से देखें तो ये महापुरुष आदि सब हैं ही नहीं, वरन् एक अक्षर ही दिखाई पड़ेगा। और, उस अक्षर से परे अक्षरातीत ऐसे जो पुरुषोत्तम भगवान हैं, वे ही सबकी उत्पत्ति, स्थिति तथा प्रलय के कर्ता हैं और सबके कारण हैं। और, जो कारण होता है, वह अपने कार्य में व्यापक होता है तथा उससे अलग भी रहता है। इसीलिए, उन सबके कारणरूप पुरुषोत्तम भगवान की दृष्टि से देखा जाए, तब उन पुरुषोत्तम भगवान के सिवा अन्य कुछ भी दिखाई नहीं पड़ेगा।
\n“ऐसे जो भगवान हैं, वही कृपा करके जीवों के कल्याण के लिए पृथ्वी पर सभी मनुष्यों को प्रत्यक्ष दर्शन देते हैं। उस समय जो जीव सन्त की संगत करके इन पुरुषोत्तम भगवान की ऐसी महिमा को समझ लेता है, तब उसकी इन्द्रियाँ और अन्तःकरण, सब पुरुषोत्तममय हो जाते हैं। तभी, उनके द्वारा उन भगवान का निश्चय हो जाता है। जिस प्रकार हीरे के द्वारा ही हीरा पृथक् किया जाता है, लेकिन दूसरे के द्वारा वह पृथक् नहीं होता, वैसे ही भगवान का निश्चय भी भगवान के द्वारा ही होता है; तथा भगवान का दर्शन भी भगवान के द्वारा ही होता है, किन्तु मायिक इन्द्रियों तथा अन्तःकरण द्वारा नहीं होता।”
\nइस तरह वार्ता करने के पश्चात् श्रीजीमहाराज ‘जय सच्चिदानन्द’ कहकर अपने निवास स्थान पर पधारे।
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/51.mp3" }, { "english_title": "Realising God through the Four Scriptures", "english_text": "On Mahā vadi 3, Samvat 1876 [2 February 1820], Shriji Mahārāj was having a scripture1 read on the veranda outside Dādā Khāchar’s medi in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nDuring the reading, a reference was made to the fact that one who understands God’s form through the four sets of scriptures - Sānkhya, Yoga, Vedānta and Panchrātra - should be known to be completely enlightened.
\nHearing this, Muktānand Swāmi asked, “Mahārāj, please explain how one can realize God through those four sets of scriptures? Also, what deficiency remains in one who does not realize God in that way?”
\nShriji Mahārāj replied, “The Sānkhya scriptures propound God as being the 25th element. Moreover, just as the 24 elements are incapable of doing anything without God, jiva and ishwar are also incapable of doing anything without God. Thus, jiva and ishwar are also included in the 24 elements. These 24 elements - which include jiva and ishwar - are called kshetra; and God, the 25th element, is called kshetragna.
\n“The Yoga scriptures propound God as being the 26th element and as possessing a definite form. They describe jiva and ishwar as the 25th element and describe the 24 elements as being distinct from them. They prescribe that one should meditate on God, realizing one’s ātmā to be distinct from those elements.
\n“The Vedānta scriptures describe God as pervading all, being the cause of all, the supporter of all, nirgun, untainted by māyā, non-dual, as well as being a non-doer despite being the all-doer. They also describe Him as possessing only divine attributes and not any worldly attributes.
\n“The Panchrātra scriptures’ description of God is that there is one Shri Krishna Purushottam Nārāyan, and it is he who emanates into the four forms of Vāsudev, Sankarshan, Aniruddha and Pradyumna. It is also he who assumes an avatār on this earth. One who offers the nine types of bhakti to him attains liberation.
\n“These are the various descriptions of God as given in those four scriptures. One who thoroughly understands them should be known to be completely enlightened.
\n“Leaving the other three scriptures aside, if one were to try to understand God’s form using the Sānkhya scriptures alone, then a discrepancy would arise. Specifically, the Sānkhya scriptures do not describe jiva and ishwar as being distinct from the 24 elements. Thus, when the followers of Sānkhya reject the 24 elements and believe their jivātmā to be distinct from them, they would understand their jivātmā, but not God, to be the 25th element.
\n“The drawback in trying to understand God’s form from the Yoga scriptures alone is that by believing God to possess a definite form, the followers of Yoga consider Him to have limitations; they do not understand Him to be the antaryāmi of all and absolutely perfect.
\n“The drawback in trying to understand God’s form from the Vedānta scriptures alone is that God - who is described as the cause of all, pervading all and nirgun - is believed to be formless. The eternal form of God would not be realized as being devoid of māyik arms, legs, etc., and as possessing divine limbs.
\n“The drawback in trying to understand God’s form from the Panchrātra scriptures alone is that human traits are perceived in the avatārs of God, who are worthy of being offered bhakti. Also, God is understood as being present in only one place at any one time, but not as being the antaryāmi of all and absolutely perfect.
\n“These are the types of discrepancies that arise when a person does not realize God using a combination of all four sets of scriptures. However, if one attempts to realize God using all four sets of scriptures together, then the flaw raised by one’s understanding of one set of scriptures is corrected by one’s understanding of another. Therefore, he who understands God using all four sets of scriptures together is known as being completely enlightened. If he ignores one set of scriptures, he is known as being three-quarters enlightened. If he ignores two sets of scriptures, he is known as being half-enlightened. If he ignores three sets of scriptures, he is known as being a quarter enlightened. If, ignoring all four sets of scriptures, he acts according to his own mentally concocted interpretations of the scriptures, then, even if he is a Vedānti or one with upāsanā, he is lost; i.e., he cannot be said to have found the path of liberation. Thus, such a Vedānti’s gnān is hypocritical, and a person with such upāsanā is a hypocritical devotee.”
", "english_footnote": "1. The scripture was the Moksh-dharma, a chapter from the Mahābhārat.
", "gujarati_title": "ચાર શાસ્ત્રે કરી ભગવાનને જાણ્યાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના મહા વદિ ૩ ત્રીજને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરની મેડીની ઓસરીમાં કથા૨૧૧ વંચાવતા હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી તે કથામાં એમ આવ્યું જે, સાંખ્ય,૨૧૨ યોગ, વેદાંત અને પંચરાત્ર એ ચાર શાસ્ત્રે કરીને જે ભગવાનના સ્વરૂપને સમજે તે પૂરો જ્ઞાની કહેવાય. ત્યારે મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! એ ચાર શાસ્ત્રે કરીને ભગવાનને કેમ જાણવા? અને એ ચાર શાસ્ત્રે કરીને જે ભગવાનને ન જાણે તેમાં શી ન્યૂનતા રહે છે? તે કહો.” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જે સાંખ્યશાસ્ત્ર૨૧૩ છે તે ભગવાનને પંચવીશમા કહે છે. અને ચોવીસ તત્ત્વ જેમ ભગવાન વિના કાંઈ કરવાને સમર્થ નથી થતાં તેમ જીવ-ઈશ્વર પણ ભગવાન વિના કાંઈ કરવાને સમર્થ નથી, માટે એને પણ ચોવીસ તત્ત્વ ભેળા જ ગણે છે. અને જીવ-ઈશ્વરે સહિત એવાં જે ચોવીસ તત્ત્વ તેને ક્ષેત્ર કહે છે ને પંચવીશમા જે ભગવાન તેને ક્ષેત્રજ્ઞ કહે છે. અને યોગશાસ્ત્ર૨૧૪ છે તે ભગવાનને છવ્વીશમા કહે છે ને મૂર્તિમાન કહે છે, ને જીવ-ઈશ્વરને પંચવીશમા કહે છે ને ચોવીસ તત્ત્વને પૃથક્ કહે છે, ને એ તત્ત્વથી પોતાના આત્માને પૃથક્ સમજીને ભગવાનનું ધ્યાન કરવું, એમ કહે છે. અને વેદાંતશાસ્ત્ર૨૧૫ છે તે ભગવાનને સર્વકારણ, સર્વવ્યાપક, સર્વાધાર, નિર્ગુણ, અદ્વૈત, નિરંજન અને કર્તા થકા અકર્તા ને પ્રાકૃત વિશેષણે રહિત ને દિવ્ય વિશેષણે સહિત, એમ કહે છે. અને પંચરાત્રશાસ્ત્ર૨૧૬ છે તે ભગવાનને એમ કહે છે જે, ‘એક જે શ્રીકૃષ્ણ પુરુષોત્તમ નારાયણ છે તે જ વાસુદેવ, સંકર્ષણ, અનિરુદ્ધ, પ્રદ્યુમ્ન એ ચતુર્વ્યૂહરૂપે થાય છે ને પૃથ્વીને વિષે અવતારનું ધારણ કરે છે અને તેને વિષે જે નવ પ્રકારની ભક્તિને કરે છે તેનું કલ્યાણ થાય છે.’ એવી રીતે એ ચાર શાસ્ત્ર ભગવાનને કહે છે, તેને યથાર્થ સમજે ત્યારે પૂરો જ્ઞાની કહેવાય. અને જો બીજાં ત્રણ શાસ્ત્રને મૂકીને એક સાંખ્યશાસ્ત્રે કરીને જ ભગવાનના સ્વરૂપને સમજે તો એ બાધ આવે જે, ‘સાંખ્યશાસ્ત્રમાં જીવ-ઈશ્વરને તત્ત્વથી નોખા નથી કહ્યા, તે જ્યારે તત્ત્વનો નિષેધ કરીને તત્ત્વથી પોતાના જીવાત્માને નોખો સમજે ત્યારે પંચવીશમો પોતાનો જીવાત્મા જ સમજાય, પણ ભગવાન ન સમજાય.’ અને જો એકલે યોગશાસ્ત્રે કરીને જ ભગવાનના સ્વરૂપને સમજે તો એ દોષ આવે જે, ‘યોગશાસ્ત્રે ભગવાનને મૂર્તિમાન કહ્યા છે તેને પરિચ્છિન્ન સમજે પણ સર્વાંતર્યામી અને પરિપૂર્ણ એવા ન સમજે.’ અને જો એક વેદાંતશાસ્ત્રે કરીને જ ભગવાનના સ્વરૂપને સમજે તો એ દોષ આવે જે, ‘જે ભગવાનને સર્વકારણ, સર્વવ્યાપક અને નિર્ગુણ કહ્યા છે તેને નિરાકાર સમજે, પણ પ્રાકૃત કરચરણાદિકે રહિત અને દિવ્ય અવયવે સહિત એવો સનાતન જે ભગવાનનો આકાર છે તેને ન સમજે.’ અને જો એકલે પંચરાત્રશાસ્ત્રે કરીને જ ભગવાનના સ્વરૂપને સમજે તો એવો દોષ આવે જે, ‘જે ભગવાનના અવતારને વિષે ભક્તિ કહી છે તેને વિષે મનુષ્યભાવ આવે તથા એકદેશસ્થપણું સમજાઈ જાય, પણ સર્વાંતર્યામીપણું ને પરિપૂર્ણપણું ન સમજાય.’ માટે એ સર્વે શાસ્ત્રે કરીને જો ભગવાનને ન સમજે તો આવા દોષ આવે છે, અને જો એ સર્વે શાસ્ત્રે કરીને સમજે તો જે એક એક શાસ્ત્રની સમજણે કરીને દોષ આવે છે તે બીજા શાસ્ત્રની સમજણે કરીને ટળી જાય છે; માટે એ ચારે શાસ્ત્રે કરીને જે સમજે તે પરિપૂર્ણ જ્ઞાની કહેવાય. અને જો એ ચારમાંથી એકને મૂકી દે તો પૂણો જ્ઞાની કહેવાય ને બેને મૂકી દે તો અર્ધો જ્ઞાની કહેવાય ને ત્રણને મૂકી દે તો પા જ્ઞાની કહેવાય ને ચારેને મૂકીને જે પોતાના મનની કલ્પનાએ કરીને ગમે તેવી રીતે શાસ્ત્રને સમજીને વર્તે છે અને તે જો વેદાંતી છે અથવા ઉપાસનાવાળો છે તે બેય ભૂલા પડ્યા છે પણ કલ્યાણનો માર્ગ એ બેમાંથી કોઈને જડ્યો નથી, માટે એ વેદાંતી તે દંભી જ્ઞાની છે અને એ ઉપાસનાવાળો તે પણ દંભી ભક્ત છે.”
", "gujarati_footnote": "૨૧૧. મોક્ષધર્મની.
\n૨૧૨. ઉપનિષદો, મહાભારત, ગીતા, કપિલગીતા વગેરેમાં નિરૂપાયેલ પ્રાચીન સાંખ્ય.
\n૨૧૩. મહાભારત, શાંતિપર્વ: ૨૯૩/૪૨-૪૫.
\n૨૧૪. યોગસૂત્ર: ૧/૨૪-૨૭; ભાગવત: ૩/૨૮.
\n૨૧૫. બ્રહ્મસૂત્ર: ૧/૧/૨,૨૨; ૧/૩/૮; ૧/૨/૨૧; ૨/૧/૨૨ ઇત્યાદિકમાં સમન્વય પામેલ ઉપનિષદની શ્રુતિઓ.
\n૨૧૬. સાત્વતસંહિતા: ૧/૨૫-૨૭ વગેરે.
", "hindi_title": "चार शास्त्रों से भगवान को समझना", "hindi_text": "संवत् १८७६ में माघ कृष्णा तृतीया (२ फरवरी, १८२०) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन के ऊपर की मंजिल के बरामदे में कथावाचन७९ करवा रहे थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किये थे। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में संतवृंद तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे हुए थे।
\nकथा में प्रसंग आया कि सांख्य, योग, वेदान्त तथा पंचरात्र, इन चार शास्त्रों द्वारा जो पुरुष भगवान के स्वरूप को समझ लेता है, वही पूर्ण ज्ञानी कहलाता है।
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा, “हे महाराज! इन चार शास्त्रों द्वारा किस प्रकार भगवान को जाना जा सकता है? यदि इन चार शास्त्रों द्वारा भगवान को न जाना जा सके तो उसमें कौन-सी न्यूनता रहती है, वह बताइए।”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “सांख्यशास्त्र भगवान को चौबीस तत्त्वों से परे पच्चीसवाँ बताता है। चौबीस तत्त्व जिस प्रकार भगवान के बिना कुछ भी करने में समर्थ नहीं होते, उसी प्रकार जीव-ईश्वर भी भगवान के बिना कुछ भी करने में समर्थ नहीं हो पाते। इसीलिए, जीव-ईश्वर की भी चौबीस तत्त्वों के भीतर ही गणना की जाती है; तथा जीव-ईश्वर सहित ऐसे जो चौबीस तत्त्व हैं, उन्हें क्षेत्र कहा जाता है और पच्चीसवें जो भगवान हैं, उन्हें क्षेत्रज्ञ कहते हैं।
\n“योगशास्त्र भगवान को छब्बीसवाँ तत्त्व तथा मूर्तिमान बताता है और जीव-ईश्वर को पच्चीसवाँ कहता है तथा चौबीस तत्त्वों को पृथक् बताता है। उसका यह निर्देश भी है कि इन तत्त्वों से अपनी आत्मा को पृथक् समझकर भगवान का ध्यान करते रहना चाहिए।
\n“वेदान्तशास्त्र भगवान को सबका कारण, सर्वव्यापक, सर्वाधार, निर्गुण, अद्वैत, निरंजन तथा कर्ता होने पर भी अकर्ता, प्राकृत विशेषणरहित तथा दिव्य विशेषणसहित बताता है।
\n“पंचरात्र शास्त्र ने भगवान के सम्बंध में यह बताया है कि: ‘श्रीकृष्ण पुरुषोत्तम नारायण ही वासुदेव, संकर्षण, अनिरुद्ध तथा प्रद्युम्न नामक चतुर्व्यूहरूप होते हैं और पृथ्वी पर अवतार धारण करते हैं। जो पुरुष उनकी नव प्रकार की भक्ति करता है, उसका कल्याण होता है।’
\n“इस प्रकार, ये चार शास्त्र भगवान के सम्बंध में जैसा वर्णन करते हैं, उसे यथार्थरूप में समझनेवाला पुरुष ही पूर्ण ज्ञानी कहलाता है।
\n“यदि अन्य तीन शास्त्रों को छोड़कर जो पुरुष केवल सांख्यशास्त्र के द्वारा ही भगवान के स्वरूप को समझता है, उसमें बाधा उत्पन्न हो जाती है। क्योंकि सांख्यशास्त्र में जीव-ईश्वर को तत्त्वों से अलग नहीं बताया गया है, इसलिए जब तत्त्वों का निषेध करके तत्त्वों से अपनी जीवात्मा को पृथक् समझा जाए, तभी पच्चीसवाँ अपनी जीवात्मा को समझा जा सकेगा, किन्तु भगवान को नहीं समझा जा सकता।
\n“यदि अकेले योगशास्त्र द्वारा ही भगवान के स्वरूप को समझा जाए, तो यह दोष आता है कि: योगशास्त्र ने भगवान को मूर्तिमान बताया है। वह उन्हें परिच्छिन्न मानता है, किन्तु अन्तर्यामी और परिपूर्ण नहीं मानता।
\n“जो एकमात्र वेदान्तशास्त्र द्वारा ही भगवान के स्वरूप को समझता है, तो यह दोष आता है कि भगवान को जिस प्रकार सर्वकारण, सर्वव्यापक तथा निर्गुण कहा गया है, उन्हें वह निराकार समझता है, परन्तु वह भगवान के प्राकृत करचरणादि रहित और दिव्य अवयव वाले सनातन आकार को नहीं मानता।
\n“यदि अकेले पंचरात्र शास्त्र द्वारा ही भगवान के स्वरूप को समझा जाए, तो यह दोष उपस्थित हो जाएगा कि भगवान के अवतारों की भक्ति में मनुष्यभाव आता है तथा उनमें एकदेशस्थ भाव (केवल एक स्थान में रहने का भाव) होता है, परन्तु इससे भगवान के सर्वान्तर्यामी होने तथा उनके परिपूर्ण होने के भाव की समझ नहीं हो पाती है!
\n“अतः इन चारों शास्त्रों द्वारा भगवान को न समझा जाए तो उपरोक्त दोष उपस्थित होते हैं। यदि इन चारों शास्त्रों के माध्यम से भगवान के स्वरूप को समझा जाए, तो एक शास्त्र के ज्ञान से उपस्थित होनेवाले दोष का निराकरण अन्य शास्त्र के बोध से सहज हो जाता है। इसीलिए, इन चारों शास्त्रों के माध्यम से जो भगवान के स्वरूप को समझते हैं, ऐसे पुरुष को ही परिपूर्ण ज्ञानी कहते हैं। जो इन चारों शास्त्रों में से एक शास्त्र को छोड़ दे, उसे पौन-ज्ञानी कहते हैं। दो शास्त्रों को छोड़नेवाला पुरुष अर्ध ज्ञानी कहलाता है और तीन शास्त्रों को छोड़नेवाले पुरुष को पाव ज्ञानी कहा जाता है। जो इन चारों शास्त्रों को छोड़कर अपने मन की कल्पना से चाहे किसी भी तरह शास्त्रों को समझकर उनका पालन करता हो, वह भले ही वेदान्ती हो या उपासनावाला हो, दोनों को ही पथभ्रष्ट माना जाएगा और उनमें से किसी को भी कल्याण का मार्ग अब तक हाथ में नहीं आया है। अतः ऐसे वेदान्ती भी दम्भी ज्ञानी हैं तथा ऐसी अपूर्ण उपासनावाला भी दम्भी भक्त ही है।”
", "hindi_footnote": "७९. मोक्षधर्म की।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/52.mp3" }, { "english_title": "Progress and Regress", "english_text": "On Mahā vadi 9, Samvat 1876 [8 February 1820], Shriji Mahārāj was sitting facing west on a large, decorated cot on the veranda outside the west-facing rooms in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white survāl and a white angarkhu. He had also tied a rich, orange shelu with a brocaded border around His waist. He had also tied a rich, orange reto with a brocaded border around His head. Tassels of flowers were dangling from that pāgh, and He was also wearing garlands of flowers around His neck. At that time, an assembly of all of the munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nShriji Mahārāj then requested, “Someone please ask a question.”
\nThereupon Muktānand Swāmi asked, “There are those in the Satsang fellowship who progress day by day. There are also those who, despite being in Satsang, seem to regress day by day. What is the reason for this?”
\nShriji Mahārāj explained, “A person who perceives flaws in a great sādhu gradually regresses in Satsang. Conversely, a person who perceives virtues in that sādhu progresses, and his bhakti towards God also flourishes. Therefore, one should not perceive flaws in a sādhu; instead, one should only perceive his virtues.
\n“One should find a flaw in that sādhu only if he infringes the disciplines of any of the five religious vows prescribed by God. However, if the sādhu has no flaws in his observance of those disciplines, yet on seeing some peculiarity in the sādhu’s nature, if one feels that it is improper and thereby focuses only on his flaws, ignoring his many virtues, then one’s own noble virtues of gnān, vairāgya, etc., diminish.
\n“Therefore, only if there is a discrepancy in the observance of religious vows should one find flaws; one should not find flaws in a devotee of God for any other trivial reason.
\n“Moreover, if one does not find flaws, one’s noble virtues will begin to flourish day by day.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "વધ્યાઘટ્યાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના મહા વદિ ૯ નવમીને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિરની આગળ આથમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર આથમણે મુખારવિંદે વિરાજમાન હતા અને ધોળો સુરવાળ પહેર્યો હતો ને ધોળો અંગરખો પહેર્યો હતો ને જરકસી છેડાનું કસુંબલ ભારે શેલું કેડ્યે બાંધ્યું હતું ને જરકસી છેડાનો ભારે કસુંબલ રેંટો માથે બાંધ્યો હતો ને તે પાઘમાં પુષ્પના તોરા ઝૂકી રહ્યા હતા અને કંઠમાં પુષ્પના હાર પહેર્યા હતા અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ સર્વે મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “કોઈ પ્રશ્ન પૂછો.” ત્યારે મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “કોઈક તો સત્સંગમાં રહીને દિવસ દિવસ પ્રત્યે વૃદ્ધિને પામતો જાય છે અને કોઈક તો સત્સંગમાં રહીને દિવસ દિવસ પ્રત્યે ઘટતો જાય છે તેનું શું કારણ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “મોટા જે સાધુ તેનો જે અવગુણ લે છે તે ઘટતો જાય છે અને તે સાધુનો જે ગુણ લે છે તેનું અંગ વૃદ્ધિ પામતું જાય છે ને તેને ભગવાનને વિષે ભક્તિ પણ વૃદ્ધિ પામે છે. માટે તે સાધુનો અવગુણ ન લેવો ને ગુણ જ લેવો. અને અવગુણ તો ત્યારે લેવો જ્યારે પરમેશ્વરની બાંધેલ જે પંચ વર્તમાનની મર્યાદા તેમાંથી કોઈક વર્તમાનનો તે સાધુ ભંગ કરે ત્યારે તેનો અવગુણ લેવો, પણ કોઈ વર્તમાનમાં તો ફેર ન હોય ને તેની સ્વાભાવિક પ્રકૃતિ ઠીક ન જણાતી હોય તેને જોઈને ને તે સાધુમાં બીજા ઘણાક ગુણ હોય તેનો ત્યાગ કરીને જો એકલા અવગુણને જ ગ્રહણ કરે તો તેના જ્ઞાન, વૈરાગ્યાદિક જે શુભ ગુણ તે ઘટી જાય છે. માટે વર્તમાનમાં ફેર હોય તો જ અવગુણ લેવો પણ અમથો ભગવાનના ભક્તનો અવગુણ લેવો નહીં. અને જો અવગુણ લે નહીં તો તેને શુભ ગુણની દિવસ દિવસ પ્રત્યે વૃદ્ધિ થતી જાય છે.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "उन्नति और अवनति", "hindi_text": "संवत् १८७६ में माघ कृष्णा नवमी (८ फरवरी, १८२०) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के आगे पश्चिमी द्वार के कमरे के बरामदे में पश्चिम की ओर मुखारविन्द करके पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत चूड़ीदार पाजामा और सफ़ेद अंगरखा पहना था तथा जरीदार पल्लेवाला कुसुम्बी रंग का भारी शेला कमर पर बाँधा था, सिर पर पल्लेवाला भारी नीले रंग का रेटा धारण किया था। पाग में पुष्पों के तुर्रे झूल रहे थे। उन्होंने कंठ में पुष्पों के हार पहने थे। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे हुए थे।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “कोई प्रश्न पूछिये।”
\nउस समय मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा कि, “कोई तो सत्संग में रहकर दिन-प्रतिदिन उन्नति करता रहता है और किसी की सत्संग में रहने पर भी दिन-प्रतिदिन अवनति होती रहती है। इसका क्या कारण है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “महान साधु में अवगुण देखनेवाला हमेशा अवनति पाता रहता है, और उन वरिष्ठ साधु के गुणों को ग्रहण करनेवाले की उन्नति होती रहती है और भगवान में उसकी भक्ति भी बढ़ती जाती है। अतः वरिष्ठ साधु में अवगुण नहीं देखना चाहिए। बल्कि उनके गुणों को ही ग्रहण करना चाहिए। यदि साधु, परमेश्वर द्वारा निर्धारित पंचव्रतों की मर्यादाओं में से किसी मर्यादा का उल्लंघन करे, तभी उसमें अवगुण समझना ठीक है, परन्तु पंचव्रतों का उन्होंने तनिक भी उल्लंघन न किया हो, और केवल उनकी स्वाभाविक प्रकृति ठीक न लगे, इतने भर अवगुण को देखकर यदि कोई उन साधु के अन्य अनेक गुणों की उपेक्षा करता है, उनका केवल अवगुण ही ग्रहण करता है, तो उस दोष को देखनेवाले के ज्ञान-वैराग्य आदि शुभ गुण कम हो जाते हैं। इसलिए, पंचव्रतों के पालन में कोई अन्तर दिखाई पड़ने पर ही साधु का अवगुण समझना, किन्तु भगवान के भक्त का यों ही अवगुण नहीं देखना चाहिए। यदि कोई पुरुष साधु का अवगुण नहीं देखता, तो उसके शुभ गुणों की दिन-प्रतिदिन वृद्धि होती रहती है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/53.mp3" }, { "english_title": "UpholdingBhāgwat Dharma; The Gateway to Liberation", "english_text": "On Mahā vadi 11, Samvat 1876 [10 February 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a cushion with a cylindrical pillow which had been placed on a large, decorated cot on the veranda outside the west-facing rooms in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white khes and had covered Himself with an orange reto that had a border of interlaced golden and silver threads. He had also tied a feto around His head using a sky-blue, silk cloth that was similarly rich. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Muktānand Swāmi asked, “Mahārāj, through the dialogue between King Janak and the nine Yogeshwars, the 11th canto of the Shrimad Bhāgwat describes the nature of bhāgwat dharma. How is that bhāgwat dharma upheld? Also, how can the gateway to liberation be opened?”
\nShriji Mahārāj replied, “Bhāgwat dharma is upheld by maintaining profound love towards the Ekāntik Sant of God, who possesses the attributes of swadharma, gnān, vairāgya, and bhakti coupled with knowledge of God’s greatness. Maintaining profound love towards such a Sant also opens the gateway to liberation. Thus, Kapildev Bhagwān has said to Devhuti:
\nPrasangam-ajaram pāsham-ātmānaha kavayo viduhu |“‘If a person maintains profound love towards the Ekāntik Sant of God just as resolutely as he maintains profound love towards his own relatives, then the gateway to liberation opens for him.’”
\nThereafter Shuk Muni asked, “By what characteristic can one recognize a person who would never lapse in his observance of dharma, even under the most difficult circumstances?”
\nShriji Mahārāj replied, “A person whose nature is such that he is diligent in obeying the injunctions of God, and who would never disobey any injunction, however minor or major, will never regress from observing dharma, irrespective of the circumstances. Therefore, only his dharma remains firm who is resolute in obeying God’s injunctions, and only his satsang remains firm.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "ભાગવત ધર્મના પોષણનું, મોક્ષના દ્વારનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના મહા વદિ ૧૧ એકાદશીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિરની આગળ આથમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર ગાદીતકિયા નંખાવીને વિરાજમાન થયા હતા ને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો ને જરિયાન છેડાવાળો કસુંબલ રેંટો ઓઢ્યો હતો અને આસમાની રંગનો જરિયાની રેશમનો ફેંટો માથે બાંધ્યો હતો ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! શ્રીમદ્ભાગવતના એકાદશ સ્કંધમાં જનકરાજા અને નવ યોગેશ્વરના સંવાદે કરીને કહ્યા જે ભાગવત ધર્મ૨૧૭ તેનું જે પોષણ તે કેમ થાય? અને વળી જીવને મોક્ષનું જે દ્વાર તે ઉઘાડું કેમ થાય?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “સ્વધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને માહાત્મ્યજ્ઞાન તેણે સહિત જે ભગવાનની ભક્તિ તેણે યુક્ત એવા જે ભગવાનના એકાંતિક સાધુ તેના પ્રસંગ થકી ભાગવત ધર્મનું પોષણ થાય છે અને વળી જીવને મોક્ષનું જે દ્વાર તે પણ એવા સાધુના પ્રસંગ થકી ઉઘાડું થાય છે. તે કપિલદેવ ભગવાને દેવહૂતિ પ્રત્યે કહ્યું છે જે,
\n‘પ્રસંગમજરં પાશમાત્મનઃ કવયો વિદુઃ।“જેવો એ જીવને પોતાના સંબંધીને વિષે દૃઢ પ્રસંગ છે તેવો ને તેવો જ પ્રસંગ જો ભગવાનના એકાંતિક સાધુને વિષે થાય તો એ જીવને મોક્ષનું દ્વાર ઉઘાડું થાય છે.”
\nપછી શુકમુનિએ પૂછ્યું જે, “ગમે તેવો આપત્કાળ પડે અને પોતાના ધર્મમાંથી ન ખસે તે કયે લક્ષણે કરીને ઓળખાય?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેને પરમેશ્વરના વચનની ખટક રહે અને નાનું-મોટું વચન લોપી શકે નહીં એવી રીતનો જેનો સ્વભાવ હોય, તેને ગમે તેવો આપત્કાળ આવે તોય પણ એ ધર્મ થકી પડે જ નહીં; માટે જેને વચનમાં દૃઢતા છે તેનો જ ધર્મ દૃઢ રહે અને તેનો જ સત્સંગ પણ દૃઢ રહે.”
", "gujarati_footnote": "૨૧૭. ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને ભક્તિનો જેમાં સમાવેશ થાય છે તેવો એકાંતિક ધર્મ.
\n૨૧૮. ભાગવત: ૩/૨૫/૨૦.
", "hindi_title": "भागवतधर्म का पोषण और मोक्ष का द्वार", "hindi_text": "संवत् १८७६ में माघ कृष्णा एकादशी (१० फरवरी, १८२०) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के आगे पश्चिमी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर गद्दी-तकिया रखवाकर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत धोती धारण की थी, जरी के पल्लेवाला नीले रंग का ‘रेटा’ ओढ़ा था और आसमानी रंग का जरीदार रेशमी फेंटा सिर पर बाँधा था। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में संतवृंद तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे हुए थे।
\nउस समय मुक्तानन्द स्वामी ने प्रश्न पूछा कि, “हे महाराज! श्रीमद्भागवत के एकादश स्कन्ध में जनकराजा तथा नव योगेश्वर के संवाद द्वारा बताए गए भागवतधर्म का पोषण कैसे होता है और जीव के लिए मोक्ष का द्वार किस प्रकार खुला रह सकता है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “स्वधर्म, ज्ञान, वैराग्य तथा माहात्म्यज्ञान सहित भगवद्भक्ति करनेवाले भगवान के एकान्तिक साधु के सत्संग से भागवतधर्म का पोषण होता है तथा ऐसे साधु के प्रसंग (अत्यंत आत्मबुद्धि-प्रीति) से ही जीवों के लिए मोक्ष का द्वार भी खुल जाता है। यही बात कपिलदेव भगवान ने देवहूति से कही है:
\n‘प्रसंगमजरं पाशमात्मनः कवयो विदुः।“इस जीव को अपने सम्बंधीजनों से जैसा दृढ़ प्रसंग (लगाव) रहता है, वैसा का वैसा ही लगाव यदि भगवान के एकान्तिक साधु से रहे, तो इस जीव के लिए मोक्ष का द्वारा खुल जाता है।”
\nफिर शुकमुनि ने पूछा, “चाहे कैसी भी आपत्ति आ जाए, किन्तु स्वधर्म से विचलित न होनेवाले पुरुष को किस लक्षण द्वारा परखा जा सकता है?”
\nश्रीजीमहाराज बोले, “जिसे परमेश्वर के वचनों के पालन की तत्परता रहती है तथा छोटे-बड़े वचन का लोप न कर सके, ऐसा जिसका स्वभाव होता है, उसे चाहे कैसा ही आपातकाल आ जाए, तो भी वह धर्म से च्युत नहीं होता। इसीलिए, जिसमें वचनपालन की दृढ़ता रहती है, उसका ही धर्म सुदृढ़ रहता है, तथा सत्संग भी उसी का सुदृढ़ रहता है।”
", "hindi_footnote": "८०. श्रीमद्भागवत: ३/२५/२०
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/54.mp3" }, { "english_title": "Resoluteness in Worship, Remembrance and Observance of Religious Vows", "english_text": "On Mahā vadi 11, Samvat 1876 [10 February 1820], Shriji Mahārāj was sitting on the east-facing veranda of His own residence in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of sādhus as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen Shriji Mahārāj said, “Please begin a question-answer session.”
\nThereupon Muktānand Swāmi asked, “Why is a person unable to maintain a steady resolve in worship, remembrance, and religious vows?”
\nShriji Mahārāj explained, “A person’s resolve does not remain steady due to the influence of adverse places, times, actions and company. There are, in fact, three levels of this resolve: the highest, the intermediate and the lowest. If places, times, actions and company are extremely adverse, then even the highest resolve is dissolved. What, then, can be said of the intermediate and lowest levels of resolve?
\n“If, however, one’s resolve remains exactly the same despite the influence of extremely adverse places, times, actions and company, then the force of good deeds and merits previously performed by one must be extremely powerful. If, on the other hand, one’s intellect becomes polluted despite extremely favorable places, times, actions and company, then it is because one must have committed a grave sin or spited a great devotee of God, either in a past life or in this life. This is because despite association with favorable places, times, actions and company, one’s mind has still become polluted. Even so, if a person serves the great Purush diligently, his sins will be burnt and reduced to ashes. On the other hand, if a person associates with a grave sinner, then his own sins increase, and any pious deeds that he may have performed will also be destroyed. Furthermore, a person who puts his arms around the necks of prostitutes drinking alcohol, and then blames God by thinking, ‘Why did God not keep my mind stable?’ should be known as an utter fool.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "ભજન, સ્મરણ ને વર્તમાનના દૃઢાવનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના મહા વદિ ૧૧ એકાદશીને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં પોતાના ઉતારાને વિષે ઉગમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરી ઉપર વિરાજતા હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ સંત તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “પ્રશ્ન ઉત્તર કરો.” પછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “જીવને ભજન-સ્મરણનો તથા વર્તમાનનો એક દૃઢાવ કેમ રહેતો નથી?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એ તો અશુભ એવાં જે દેશ, કાળ, ક્રિયા અને સંગ તેને યોગે કરીને રહેતો નથી. અને તે દૃઢાવ પણ ત્રણ પ્રકારનો છે - ઉત્તમ, મધ્યમ અને કનિષ્ઠ. તેમાં જો ઉત્તમ દૃઢતા હોય અને દેશ, કાળ, ક્રિયા અને સંગ જો અતિ ભૂંડાં થાય તો તે ઉત્તમ દૃઢતાને પણ ટાળી નાંખે, તો મધ્યમ અને કનિષ્ઠ દૃઢતાની તો શી વાત કહેવી? અને દેશ, કાળ, ક્રિયા અને સંગ એ અતિ ભૂંડાં થાય ને તેમાં પણ દૃઢતા જેમ છે એમ ને એમ જો રહે તો એને પૂર્વનું ભારે બીજબળ છે ને ભારે પુણ્ય છે. અને દેશ, કાળ, ક્રિયા અને સંગ અતિ પવિત્ર છે અને તેમાં પણ જો એની બુદ્ધિ મલિન થઈ જાય છે, તો એને પૂર્વજન્મનું તથા આ જન્મનું કોઈ મોટું પાપ છે તે નડે છે અથવા કોઈ મોટા ભગવાનના ભક્તનો દ્રોહ થઈ ગયો છે તે એને નડે છે; કેમ જે, દેશ, કાળ, ક્રિયા અને સંગ રૂડાં છે તોય પણ એનું અંતર ભૂંડું થઈ જાય છે. માટે હવે જો મોટાપુરુષની સેવામાં ખબડદાર થઈને રહે તો એનાં પાપ બળીને ભષ્મ થઈ જાય અને જો અતિ પાપીનો સંગ થાય તો પાપનો વધારો થાય અને કાંઈક સુકૃત હોય તે પણ નાશ પામે. અને મદિરાપાનની કરનારીઓ જે પાતર્યો તેના ગળામાં હાથ નાંખીને બેસે અને પછી પરમેશ્વરનો વાંક કાઢે જે, ‘મારું મન કેમ ઠેકાણે રાખ્યું નહીં?’ તેને તો મહામૂર્ખ જાણવો.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "भजन-स्मरण तथा व्रत-नियम की दृढ़ता", "hindi_text": "संवत् १८७६ में माघ कृष्णा एकादशी (१० फरवरी, १८२०) को श्रीजीमहाराज दादाखाचर के राजभवन में अपने निवास स्थान में पूर्वी द्वार के कमरे के बरामदे में विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में सन्तवृंद तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे हुए थे।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “प्रश्नोत्तर का कार्यक्रम प्रारम्भ कीजिए।”
\nउस समय मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा कि, “जीव में भजन, स्मरण तथा व्रत-नियमों के पालन की एक समान दृढ़ता क्यों नहीं रहती?”
\nफिर श्रीजीमहाराज बोले कि, “अशुभ देश, काल, क्रिया और संग का योग होने के कारण ऐसी दृढ़ता नहीं रहती। यह दृढ़ता भी तीन प्रकार की होती है: उत्तम, मध्यम और कनिष्ठ। किन्तु देश, काल, क्रिया और संग बहुत खराब होने पर वे उसकी उत्तम दृढ़ता को भी समाप्त कर डालते हैं। फिर मध्यम और कनिष्ठ दृढ़ता की तो बात ही क्या कहनी है? देश, काल, क्रिया और संग के अत्यन्त खराब होने पर भी यदि दृढ़ता ज्यों की त्यों बनी रहती है, तो उसका कारण पूर्वजन्म के बीजरूप भारी संस्कार और भारी पुण्य हैं। यदि देश, काल, क्रिया और संग, सभी अतिपवित्र हैं, फिर भी यदि पुरुष को बुद्धि मलिन हो जाती है, तो यही कारण है कि उसके पूर्वजन्म तथा इस जन्म का कोई बड़ा पाप आज बाधक बन रहा है अथवा भगवान के किसी बड़े भक्त के साथ किया गया द्रोह ही उसके मार्ग में रुकावट डाल रहा है, क्योंकि देश, काल, क्रिया और संग अच्छा होने पर भी उसका अन्तःकरण खराब हो जाता है। इसीलिए यदि वह सत्पुरुष की सेवा में सावधान होकर रहता है, तो उसके पाप जलकर भस्म हो जाते हैं। यदि अतिपापी का संग हो जाए, तो पाप बढ़ता ही जाता है तथा कुछ पुण्य बचा हो, वह भी नष्ट हो जाता है। और मदिरापान करनेवाली वेश्याओं के गले में हाथ डालकर बैठ जाता है, फिर परमेश्वर का ही दोष निकालता है कि, ‘भगवान ने मेरा मन ठिकाने पर क्यों नहीं रखा?’ ऐसे पुरुष को तो महामूर्ख समझना चाहिए।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/55.mp3" }, { "english_title": "Hollow Stones", "english_text": "On the evening of Mahā vadi 12, Samvat 1876 [11 February 1820], Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the veranda outside the west-facing rooms in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white khes and had covered Himself with an orange reto interlaced with golden and silver threads. He had also tied a reto with a deep orange border around His head. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him. After singing the ‘Nārāyan’ dhunya, some munis were singing devotional songs to the accompaniment of a jhānjh and mrudang.
\nThereupon Shriji Mahārāj requested, “Please conclude singing devotional songs and let us conduct a question-answer session for a while.” Having said this, Shriji Mahārāj said, “Here, let Me ask a question.” He then began by saying, “Shri Krishna Bhagwān mentions four types of devotees in the Gitā.1 Of these, the devotee possessing gnān is described as being the best. However, supposing that all four have an equal level of faith in God’s form, how is the one with gnān superior?”
\nThe munis attempted to answer the question but were unable to do so satisfactorily.
\nShriji Mahārāj then explained, “The devotee possessing gnān behaves as brahmaswarup and thoroughly realizes the greatness of God. As a result, no desires remain in his mind except for those of God’s form. The other three types of devotees, however, do not fully realize the greatness of God, despite having faith in God. Thus, desires other than those for God still persist. That is why they do not come to par with the devotee possessing gnān. Therefore, if any desires other than those related to God remain in a devotee, it is a serious flaw.
\n“Another major flaw is when a person who has no worldly desires at all and has intense vairāgya behaves arrogantly on account of that vairāgya. He may have the intense force of knowledge of the ātmā or have the force of resolute bhakti towards God, but if, out of arrogance, he is unable to bow before meek devotees or is unable to address them humbly, then that is also a serious flaw in him. As a result of that flaw, his inclination does not flourish.
\n“Consider the analogy of a stone-cutter digging a well. If the stone underneath sounds hollow when he strikes it, he predicts, ‘There will be plenty of water in this well.’ But, if the stone sounds solid on the surface, and sparks fly when he strikes it, then the stone-cutter infers, ‘If there is going to be any water in this well at all, there will be very little.’ In the same way, a person who remains arrogant due to the vanity of his gnān, vairāgya and bhakti may be called great, but his greatness will be very limited; he does not imbibe the great virtues imbibed by a humble devotee. Therefore, whosoever wishes to please God should not become arrogant due to the vanity of his gnān, vairāgya and bhakti, or in fact, due to any other noble virtues he may have. As a result, the incarnate form of Shri Krishnanārāyan will become pleased and will reside in the heart of that person.”
\nMuktānand Swāmi then asked, “Mahārāj, by what method can a person overcome the vanity which arises due to gnān, vairāgya, bhakti, and other noble virtues?”
\nShriji Mahārāj replied, “If, while realizing the greatness of God’s devotees, he physically bows down to them, serves them menially, recognizes thoughts of vanity when they arise in his heart and maintains the force of thought, then vanity is eradicated.”
\nShriji Mahārāj then continued, “A devotee’s profound, loving bhakti may be so intense that due to that bhakti, God does as that devotee wishes. However, if that devotee develops vanity in his heart due to that bhakti, it constitutes a serious flaw on his part. Also, a devotee may be vain due to his knowledge of the ātmā or due to his vairāgya, but that vanity only serves to strengthen his belief of being the body. Therefore, devotees of God should not harbor any form of vanity whatsoever. That is the only means to please God.
\n“Furthermore, if introspective devotees of God examine themselves and look inwards towards their own hearts, when even a little vanity arises, they would notice an expression of disgust on the form of God residing within their hearts. Conversely, when they behave humbly, God’s form residing within their hearts would appear to have an extremely pleased expression. Therefore, using the force of thought, a devotee of God should not allow any sort of vanity to arise.
\n“If, however, vanity does co-exist with gnān, vairāgya and bhakti, it is rather like impurities added to gold. If impurities are added to 24-carat gold, it becomes 22-carat. Adding more impurities renders it 18-carat. Adding even more impurities renders it 12-carat gold. In the same way, as impurities in the form of vanity mix with that devotee’s gnān, vairāgya and bhakti, the purity of all three gradually decreases. Thus, gnān, vairāgya and bhakti devoid of vanity are like 24-carat gold.
\n“Furthermore, if a person is vain, those virtues of gnān, vairāgya and bhakti may make him appear virtuous superficially, but he does not have any inner-strength. Consider another analogy: This pruthvi, with a surface area of 500,000,000 yojans, supports the oceans, the mountains and all forms of life, and so appears very strong. However, because the pruthvi floats on jal like a dung cake, jal appears to be much stronger than pruthvi. Likewise, tej appears to be much stronger than jal, and vāyu appears to be even stronger than tej. Finally, although it appears to have no strength at all, ākāsh, in fact, is the strongest of them all since it supports all of the other four. Similarly, the virtues of gnān, vairāgya and bhakti of a devotee who has no vanity are as powerful as ākāsh. Although he may not outwardly appear to be so, such a humble devotee is superior to all.
\n“Moreover, just as an infant never has any feelings of vanity, in the same manner, no matter how much praise or esteem he encounters, a sādhu should always behave without vanity - just like an infant.”
\nThereafter Muktānand Swāmi asked another question, “The jiva is distinct from the indriyas, antahkaran and prāns; it is also distinct from the three states - waking, dream and deep sleep - and the three bodies - sthul, sukshma and kāran. After hearing this in Satsang, a firm conviction regarding this fact has been cultivated. Why, then, does the blissful jivātmā still associate with the indriyas, antahkaran, etc., while engaged in the worship and remembrance of Paramātmā and thereby become miserable due to the influence of disturbing thoughts?”
\nShriji Mahārāj replied, “Many people become realized yogis, many become omniscient, many become deities, and thus attain countless types of greatness, including the highest state of enlightenment. All this is achieved through the force of the upāsanā of God. Without upāsanā, though, nothing can be accomplished. Therefore, the distinction between ātmā and non-ātmā cannot be realized by merely understanding the distinction as given in the scriptures; nor can it be realized by listening to discourses from a senior sādhu and deciding in one’s mind, ‘I shall now distinguish between ātmā and non-ātmā.’ Rather, it is the extent of a person’s faith in his Ishtadev - God - that determines how much distinction between ātmā and non-ātmā he cultivates. In fact, without using the strength of his Ishtadev, no spiritual endeavors can be fulfilled.
\n“On the other hand, a person who has profound, loving bhakti for God, like the gopis, has completed all spiritual endeavors. If, however, a person does not have such love, then he should understand the greatness of God in the following way: God is the master of Golok, Vaikunth, Shwetdwip and Brahmamahol. Although He appears to be like a human for the purpose of granting happiness to His devotees, His form in His abodes of Golok, Vaikunth, etc., radiates with the brilliance of millions and millions of suns from each pore of His body. Yet in Mrutyulok, humans serve Him, and He becomes visible only when a small oil lamp is lit in front of Him. Nonetheless, it is He who provides light to all - the sun, the moon, etc. That God is such that Rādhikā, Lakshmi, and His other devotees constantly serve Him in His abodes of Golok, Vaikunth, etc. Following the dissolution of the brahmānds, it is only this incarnate God who remains. Also, it is this same God who, at the time of creation, creates countless millions of brahmānds through Prakruti and Purush.
\n“Contemplating on God’s greatness in this manner is the only method for understanding the distinction between ātmā and non-ātmā. In addition, the extent of that devotee’s faith in God, coupled with the knowledge of God’s greatness, also determines the amount of vairāgya that develops in that devotee’s heart. Therefore, forsaking one’s dependence on the strength of other spiritual endeavors, one should rely exclusively on the strength of God’s upāsanā.
\n“Such a devotee believes, ‘However grave a sinner a person may be, if at the end of his life, he utters, ‘Swāminārāyan’, he will be redeemed of all sins and will reside in Brahmamahol. How, then, can there be any doubt about a devotee who has taken refuge in that God attaining the abode of God?’ That is how he understands the greatness of God. Therefore, a devotee of God should increase the strength of their upāsanā of God day by day by practicing satsang.”
", "english_footnote": "1. The four types of devotees described in the Gitā (7.16 & 7.17) are: (1) ārta - one who is distressed from having fallen from the path of attaining yogic powers, and thus still wishes to attain them; (2) jignāsu - one who seeks knowledge of the ātmā, i.e. ātmā-realization; (3) arthārthi - one who desires material objects, i.e. material pleasures and powers; and (4) gnāni - one who has gnān.
", "gujarati_title": "પોલા પાણાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના મહા વદિ ૧૨ દ્વાદશીને દિવસ સાંજને સમે શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિર આગળ આથમણા દ્વારના ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો ને જરિયાન કસુંબલ રેંટો ઓઢ્યો હતો ને માથે ફરતા છેડાનો કસુંબી રેંટો બાંધ્યો હતો ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી અને નારાયણધૂન્ય કરીને મુનિ ઝાંઝ-મૃદંગ લઈને કીર્તન ગાતા હતા.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “કીર્તન રાખો અને ઘડીક પ્રશ્ન-ઉત્તર કરીએ.” એમ કહીને વળી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “લ્યો, હું પ્રશ્ન પૂછું છું જે, શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને ગીતામાં ચાર પ્રકારના ભક્ત કહ્યા છે તેમાં જ્ઞાનીને અધિક કહ્યો છે;૨૧૯ અને ચારેને ભગવાનના સ્વરૂપનો નિશ્ચય તો સરખો છે, માટે જ્ઞાની તે કેવી રીતે વિશેષ છે?” પછી એ પ્રશ્નનો ઉત્તર મુનિએ કરવા માંડ્યો પણ થયો નહીં. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જ્ઞાની છે તે તો બ્રહ્મસ્વરૂપે વર્તે છે અને ભગવાનનો મહિમા યથાર્થપણે જાણે છે, માટે એને ભગવાનના સ્વરૂપ વિના બીજી મનમાં કાંઈ કામના રહેતી નથી. અને બીજા જે ત્રણ પ્રકારના ભક્ત છે તેને ભગવાનનો નિશ્ચય તો છે તોય પણ ભગવાનનો મહિમા યથાર્થપણે જાણતા નથી; તે માટે એને ભગવાન વિના બીજી કામના રહી જાય છે, તે માટે જ્ઞાનીને બરોબર થતા નથી. તે સારુ ભગવાનના ભક્તને ભગવાન વિના બીજી કોઈ જાતની કામના રહે એ મોટી ખોટ છે. અને જેને કોઈ જાતની વાસના ન હોય અને તીવ્ર વૈરાગ્યવાન હોય અને જો તે વૈરાગ્યને યોગે અહંકારે યુક્ત વર્તે તો એ પણ એને વિષે મોટી ખોટ છે; અથવા અત્યંત આત્મજ્ઞાનનું બળ હોય અથવા ભગવાનને વિષે દૃઢ ભક્તિનું બળ હોય અને તેના માનને યોગે કરીને જો ગરીબ હરિભક્તને નમાય નહીં અથવા તેની આગળ દીનવચન બોલાય નહીં તો એ પણ એને વિષે મોટી ખોટ છે. તે ખોટે કરીને એ હરિભક્તનું અંગ વૃદ્ધિને ન પામે. જેમ સલાટ કૂવો ખોદતો હોય અને જો હેઠે પાણો પોલો બોલે તો સલાટ એમ કહે જે, ‘પાણી ઘણું થશે,’ અને જો ઉપરથી રણકતો હોય ને માંહી કાપે ત્યારે અગ્નિ ઝરે તો સલાટ એમ કહે જે, ‘કૂવામાં પાણી થશે તો અર્ધા કોશનું કે પા કોશનું થશે પણ વધુ નહીં થાય;’ તેમ જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને ભક્તિ તેના માનમાં જે અટંટ રહે તો એ મોટો તો કહેવાય પણ જેવું અર્ધા કોશનું કે પા કોશનું પાણી થયું એવો મોટો થાય, પણ જેવા નિર્માની ભક્તમાં મોટા ગુણ આવે તેવા મોટા ગુણ એમાં ન આવે. માટે જેને ભગવાનને પ્રસન્ન કરવા હોય તેને જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ભક્તિ તથા બીજા કોઈ શ્રેષ્ઠ ગુણ હોય તેને અભિમાને કરીને અટંટ થવું નહીં, તો એ પુરુષના હૃદયને વિષે પ્રકટ પ્રમાણ એવા જે શ્રીકૃષ્ણ નારાયણ તે પ્રસન્ન થઈને નિવાસ કરીને રહે છે.”
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ભક્તિ તથા બીજા જે શુભ ગુણ તેને યોગે કરીને માન આવે તે માનને કયા ઉપાયે કરીને ટાળવું?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ભગવાનના ભક્તનું માહાત્મ્ય જાણીને પોતે દેહે કરીને તેમને નમસ્કાર કરે તથા તેમની સેવા-ચાકરી કરે, અને જો હૈયામાં માનનો સંકલ્પ થાય તો તેને ઓળખે ને વિચારનું બળ રાખે તો માન ટળી જાય. અને અતિશય પ્રેમલક્ષણા ભક્તિ હોય અને તે ભક્તિએ કરીને ભગવાન તેને વશ વર્તતા હોય અને જો તે ભક્તિનું ભક્તના હૃદયમાં માન આવે તોય પણ એને અતિ ખોટ છે. અને આત્મજ્ઞાનનું માન હોય અથવા વૈરાગ્યનું માન હોય પણ તે અભિમાન તો દેહાત્મબુદ્ધિને જ દૃઢ કરાવે, માટે ભગવાનના ભક્ત હોય તેને કોઈ પ્રકારે અભિમાન રાખવું નહીં એ જ ભગવાનને રાજી કર્યાનો ઉપાય છે. અને અંતર્દૃષ્ટિવાળા જે ભગવાનના ભક્ત હોય તે જો તપાસીને પોતાના હૃદય સામું જુએ તો જ્યારે લગારે માન આવતું હશે ત્યારે હૃદયમાં રહી જે ભગવાનની મૂર્તિ તેની નજર કરડી દેખાતી હશે અને જ્યારે નિર્માનીપણે વર્તાતું હશે ત્યારે પોતાના હૃદયમાં રહી જે ભગવાનની મૂર્તિ તેની દૃષ્ટિ અતિ પ્રસન્ન જણાતી હશે. માટે ભગવાનનો ભક્ત હોય તેને વિચારનું બળ રાખીને કોઈ પ્રકારનું માન ઉદય થવા દેવું નહીં. અને જો માન સહિત જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ભક્તિ હોય તો જેમ સોનું હોય અને તેમાં ભેગ ભળે ત્યારે તે સોનું પનરવલું કહેવાય અને તેથી વધતો ભેગ ભળે તો બારવલું કહેવાય અને તેથી વધતો ભેગ ભળે તો આઠવલું કહેવાય, તેમ એ ભક્તને જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ભક્તિમાં જેમ જેમ અહંકારનો ભેગ ભળતો આવે તેમ તેમ એ ત્રણે ઓછાં થતાં જાય છે; માટે માનરહિત જે જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને ભક્તિ તે તો સોળવલા સોના જેવાં છે અને માન સહિત હોય તે ઉપરથી તો એને ઘણો શોભાડે પણ એના અંતરમાં ઝાઝું બળ હોય નહીં. ત્યાં દૃષ્ટાંત છે: જેમ પચાસ કોટિ યોજન પૃથ્વી તે સમુદ્ર, પર્વત અને સર્વ ભૂતપ્રાણીમાત્ર તેનો આધાર છે, માટે ઘણી બળવાન જણાય છે. અને તે થકી જળ વળી ઘણું બળવાન જણાય છે જે, જળને વિષે પૃથ્વી છાણાની પેઠે તરે છે. અને જળ થકી તેજમાં ઘણું બળ જણાય છે. અને તેજ થકી વાયુમાં ઘણું બળ જણાય છે. અને આકાશનું તો કાંઈ બળ જણાતું નથી પણ આકાશ સર્વથી બળવાન છે; કાં જે, એ ચારેનો આકાશ આધારરૂપ છે. તેમ માનરહિત જે એ ભક્તનાં જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને ભક્તિ તે આકાશ સરખાં બળવાન છે; માટે ઉપરથી તો જણાય નહીં પણ નિર્માની ભક્ત તે સર્વથી શ્રેષ્ઠ છે. અને જેમ બાળક હોય તે દિવસ કાંઈ માનનો ઘાટ-સંકલ્પ હોય નહીં, તેમ જ સાધુને તો ગમે તેટલી પૂજા-પ્રતિષ્ઠા થતી હોય પણ બાળકની પેઠે માનરહિત વર્તવું.”
\nપછી વળી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યું જે, “ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ અને પ્રાણ તથા જાગ્રત, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ એ ત્રણ અવસ્થા તથા સ્થૂલ, સૂક્ષ્મ અને કારણ એ ત્રણ શરીર એ સર્વ થકી જીવનું સ્વરૂપ ન્યારું છે, એવું સત્સંગમાંથી સાંભળીને દૃઢ નિશ્ચય કર્યો છે તોય પણ ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણાદિક ભેળો ભળીને સુખરૂપ એવો જે જીવાત્મા તે પરમાત્માનું ભજન-સ્મરણ કરતો થકો સંકલ્પને યોગે કરીને દુખિયો કેમ થઈ જાય છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “કેટલાક સિદ્ધ થાય છે૨૨૦ ને કેટલાક સર્વજ્ઞ૨૨૧ થાય છે ને કેટલાક દેવતા થાય છે ઇત્યાદિક અનંત પ્રકારની મોટ્યપ પામે છે તથા પરમ પદને પામે છે એ સર્વે ભગવાનની ઉપાસનાને બળે પામે છે, પણ ઉપાસના વિના કોઈ વાત સિદ્ધ થતી નથી. માટે શાસ્ત્રમાંથી આત્મા-અનાત્માની૨૨૨ વિગત સમજીને અથવા કોઈક મોટા સંતના મુખથી વાત સાંભળીને જાણે જે, ‘હું આત્મા-અનાત્માની વિગતિ કરી લઉં,’ એમ વિગતિ થતી નથી. એ તો એ જીવને જેટલી પોતાના ઈષ્ટદેવ જે પરમેશ્વર તેને વિષે નિષ્ઠા હોય તેટલો જ આત્મા-અનાત્માનો વિવેક થાય છે, પણ ઈષ્ટદેવના બળ વિના તો કોઈ સાધન સિદ્ધ થતાં નથી. અને જેને ગોપીઓના જેવી પ્રેમલક્ષણા ભક્તિ છે તેને તો સર્વે સાધન સંપૂર્ણ થયાં છે. અને જેને એવો પ્રેમ ન હોય તેને તો ભગવાનનો મહિમા સમજવો જે, ‘ભગવાન તો ગોલોક, વૈકુંઠ, શ્વેતદ્વીપ, બ્રહ્મમહોલ તેના પતિ છે અને મનુષ્ય જેવા જણાય છે તે તો ભક્તના સુખને અર્થે જણાય છે, પણ એની મૂર્તિ છે તે ગોલોકાદિક જે પોતાનાં ધામ તેને વિષે એક એક નખમાં કોટિ કોટિ સૂર્યના પ્રકાશે યુક્ત જણાય છે. અને મર્ત્યલોકને વિષે ભગવાનની મનુષ્ય સેવા કરે છે ને દીવો કરે ત્યારે એને આગળ પ્રકાશ થાય છે, પણ એ તો સૂર્ય, ચંદ્રાદિક સર્વને પ્રકાશના દાતા છે. અને ગોલોકાદિક જે ધામ છે તેને વિષે તો રાધિકા, લક્ષ્મી આદિક જે પોતાનાં ભક્ત છે તેમણે નિરંતર સેવ્યા એવા એ ભગવાન છે. અને જ્યારે બ્રહ્માંડોનો પ્રલય થઈ જાય છે ત્યારે આ પ્રગટ ભગવાન છે તે જ એક રહે છે અને પછી સૃષ્ટિ રચવાને સમે પણ પ્રકૃતિપુરુષ દ્વારે કરીને અનંત કોટિ બ્રહ્માંડોને એ જ ભગવાન ઉપજાવે છે.’ એવી રીતે ભગવાનનો મહિમા વિચારવો એ જ આત્મા-અનાત્માના વિવેકનું કારણ છે. અને જેટલી એ ભક્તને ભગવાનના માહાત્મ્યે સહિત ભગવાનને વિષે નિષ્ઠા છે તેટલો જ એ ભક્તના હૃદયમાં વૈરાગ્ય આવે છે, માટે બીજા સાધનના બળને તજીને એકલું ભગવાનની ઉપાસનાનું બળ રાખવું. અને જે એવો ભક્ત હોય તે તો એમ સમજે, ‘ગમે તેવો પાપી હોય ને અંત સમે જો તેને ‘સ્વામિનારાયણ’ એવા નામનું ઉચ્ચારણ થાય તો તે સર્વ પાપ થકી છૂટીને બ્રહ્મમોહોલને વિષે નિવાસ કરે, તો જે એ ભગવાનનો આશ્રિત હોય તે એ ભગવાનના ધામને પામે એમાં શો સંશય છે?’ એમ માહાત્મ્ય સમજે. તે સારુ જે ભગવાનનો ભક્ત હોય તેને ભગવાનની ઉપાસનાનું બળ સત્સંગ કરીને દિવસે દિવસે વૃદ્ધિ પમાડવું.”
", "gujarati_footnote": "૨૧૯. આર્તો જિજ્ઞાસુરર્થાર્થી જ્ઞાની ચ ભરતર્ષભ। તેષાં જ્ઞાની નિત્યયુક્ત એકભક્તિર્વિશિષ્યતે॥ અર્થ: અધિકારથી પડી ગયેલો અને ફરી પામવાને ઇચ્છે તે આર્ત, આત્મસ્વરૂપને જાણવાને ઇચ્છે તે જિજ્ઞાસુ, ઐશ્વર્ય પામવાને ઇચ્છે તે અર્થાર્થી, પોતાના આત્માને ત્રિગુણાત્મક માયાથી જુદો બ્રહ્મરૂપ માનીને ભગવાનને પામવાની ઇચ્છા કરનાર જ્ઞાની. આ ચારેયમાં જ્ઞાની પોતાના આત્માને બ્રહ્મસ્વરૂપ માની નિરંતર પરમાત્મામાં જોડાયેલ છે અને એકમાત્ર પરમાત્માની ભક્તિની જ ઇચ્છા રાખે છે, તેથી અધિક છે. (ગીતા: ૭/૧૬-૧૭).
\n૨૨૦. ભગવાનના માહાત્મ્યજ્ઞાનથી ઉપાસનાનું બળ વૃદ્ધિ પામે છે. ઉપાસનાનું બળ વધવાથી પોતાના આત્માને બ્રહ્મરૂપ માનવારૂપ આત્મનિષ્ઠા પરિપક્વ થાય છે. તેમ થવાથી દેહનું સમગ્ર દુઃખ દૂર થાય છે. આત્મા અને દેહનો સ્પષ્ટ વિવેક (બ્રહ્મ સાથેની એકતા) તથા તેના કારણરૂપ ઉપાસના, આ બંને ન હોવાથી જ ભક્ત દુઃખી થાય છે તે તાત્પર્યનું નિરૂપણ કરે છે.
\n૨૨૧. ઉત્પત્ત્યાદિકને જાણનારા.
\n૨૨૨. અનાત્મા અર્થાત્ આત્માથી જુદા દેહ વગેરે નાશવંત પદાર્થો.
", "hindi_title": "निर्मानी भक्त की महत्ता; इष्टदेव की निष्ठा", "hindi_text": "संवत् १८७६ में माघ कृष्णा द्वादशी (११ फरवरी, १८२०) को सायंकाल श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के आगे पश्चिमी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत धोती धारण की थी। जरीदार नीले रंग का ‘रेटा’ ओढ़ा था और सिर पर घुमावदार पल्ले का फेंटा बाँधा था। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में मुनिगण तथा स्थान-स्थान से आए हरिभक्त बैठे हुए थे। नारायण-धुन करते हुए मुनिगण झाँझ-मृदंग लेकर कीर्तन कर रहे थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “अब कीर्तन स्थगित कीजिए और थोड़ी देर के लिए प्रश्नोत्तरी प्रारम्भ करें।” ऐसा कहकर श्रीजीमहाराज बोले कि, “अच्छा, मैं प्रश्न पूछता हूँ कि श्रीकृष्ण भगवान ने गीता में चार प्रकार के भक्त बताए हैं, उनमें ज्ञानी को अधिक (श्रेष्ठ) बताया है।८१ फिर भी, जब इन चारों प्रकार के भक्तों में, भगवान के स्वरूप का निश्चय एक समान ही रहता है, तब ज्ञानी को ही श्रेष्ठ क्यों बताया गया है?”
\nमुनि इस प्रश्न का यथेष्ट उत्तर न दे सके।
\nतत्पश्चात् श्रीजीमहाराज बोले कि, “ज्ञानी तो ब्रह्मभाव की स्थिति में रहता है तथा भगवान की महिमा को यथार्थरूप में जानता है। इसलिए, उसे भगवान के स्वरूप के सिवा मन में अन्य किसी प्रकार की कोई कामना नहीं रहती। किन्तु तीन प्रकार के अन्य भक्तों को यद्यपि भगवान का निश्चय तो रहता है, फिर भी वे भगवान की महिमा यथार्थरूप से नहीं जानते, अतः इनमें भगवान के अतिरिक्त अन्य कामनाएँ बनी रहती हैं। इसलिए, वे ज्ञानी के समान श्रेष्ठ नहीं हो सकते। भगवान के भक्त के मन में भगवान के अतिरिक्त किसी अन्य वस्तु की कामना रहती है, तो यह एक बड़ी कमी है।
\n“जिसमें किसी तरह की वासना नहीं रहती, किन्तु तीव्र वैराग्यवान होने पर भी वह वैराग्य के योग से अहंकारपूर्ण आचरण करता है, तो वह उसमें एक बड़ी कमी है। यदि कोई अत्यन्त आत्मज्ञान अथवा भगवान में दृढ़ भक्ति रहने के घमंड के कारण गरीब हरिभक्त के प्रति नम्र व्यवहार नहीं करता अथवा उसके समक्ष विनयपूर्ण वचन नहीं बोलता, तो यह भी उसमें बड़ा दोष है। इस दोष के कारण उस हरिभक्त की निष्ठा वृद्धि नहीं पा सकती।
\n“जिस प्रकार संगतराश (भूगर्भ जलविशेषज्ञ) कुआँ खोदता हो और नीचे के भाग में पत्थर की ध्वनि यदि कम होगी तो वह कहेगा कि, ‘पानी बहुत होगा,’ किन्तु ऊपरी तौर पर खनकनेवाले कठिन पत्थर हों, तो उसे काटकर निकालते हुए (हथौड़े की चोट के कारण) अग्नि की चिंगारियाँ उड़ेगी तो संगतराश यह कहेगा कि, ‘इस कुएँ में पानी तो होगा, लेकिन कम होगा।’ उसी प्रकार जो पुरुष ज्ञान, वैराग्य तथा भक्ति के घमंड से उन्मत्त रहता है, वह यद्यपि बड़ा तो कहलाता है, फिर भी उस में निरभिमान भक्त के सदृश महान गुण नहीं रहते। इसलिए, जो भगवान को प्रसन्न करने की इच्छा रखता हो, उसे ज्ञान, वैराग्य, भक्ति तथा किसी अन्य श्रेष्ठ गुण के रहने के अहंकार से उन्मत्त नहीं होना चाहिए। तभी उस पुरुष के हृदय में प्रकट प्रमाण श्रीकृष्ण नारायण प्रसन्न होकर निवास करते हैं।”
\nयह सुनकर मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा कि, “हे महाराज! ज्ञान, वैराग्य, भक्ति तथा अन्य शुभ गुणों के योग से यदि अभिमान उत्पन्न हो जाए, तो उसे किस उपाय द्वारा टालना चाहिए?”
\nतब श्रीजीमहाराज ने कहा, “भगवान के भक्तों के माहात्म्य को जानकर स्वयं उन्हें नमस्कार करें, और उनकी सेवा-चाकरी करें। यदि हृदय में मान का कोई संकल्प उत्पन्न हो, तो ऐसे विपरीत विचारों को पहचाने तथा (आत्म) विचार का बल रखें, तभी उसका मान मिट जाता है।
\n“और, अतिशय प्रेमलक्षणा भक्ति के फलस्वरूप भगवान यदि उस भक्त के वश में हो गए तब उस भक्त के हृदय में अगर भक्ति का घमंड पैदा हो गया, तो भी उसमें यह एक बड़ी कमी रहेगी। यदि आत्मज्ञान अथवा वैराग्य का मान रहता है, तो भी वह मान देहात्मबुद्धि को ही दृढ़ करता रहेगा। इसलिए, भगवान के भक्तों को किसी भी प्रकार का मान नहीं रखना चाहिए, यही भगवान को प्रसन्न करने का उपाय है।
\n“जो अन्तर्दृष्टिवाले भगवान के भक्त हों, वे यदि आत्मनिरीक्षण द्वारा अपने हृदय को टटोलकर देखेंगे, तो उन्हें थोड़ा-सा भी मान रहता होगा, तब उसके अन्तःकरण में विराजमान भगवान की मूर्ति की दृष्टि कठोर दिखाई पड़ेगी। और जब उसे निर्मान-भाव रहेगा, तब अपने हृदयस्थित भगवान की मूर्ति की दृष्टि अतिशय प्रसन्न प्रतीत होगी। इसीलिए, भगवान के भक्तों को (आत्म) विचार का बल रखकर किसी भी प्रकार के मान को उत्पन्न होने का अवसर नहीं देना चाहिए।
\n“मानयुक्त ज्ञान, वैराग्य और भक्ति ‘मिलावट वाला स्वर्ण’ ही समझा जाएगा। जिस प्रकार, सोने में मिलावट होने पर उसे पन्द्रह अंश (कैरेट) का स्वर्ण कहते हैं, उससे अधिक मिलावट होने पर वह बारह अंश का और उससे बहुत अधिक मिलावट होने पर आठ अंशवाला सोना कहा जाता है, उसी तरह उन भक्तों के ज्ञान, वैराग्य तथा भक्ति में जैसे-जैसे अहंकार का मिश्रण अधिक होता जाएगा, वैसे-वैसे ये तीनों सद्गुण कम होते जाएँगे। अतः मानरहित ज्ञान, वैराग्य और भक्ति सोलह अंशवाले स्वर्ण के समान हैं।
\n“तथा मानयुक्त लोगों में ये सद्गुण ऊपर से तो बहुत अच्छे दिखते हैं, किन्तु ऐसे लोगों के अंतःकरण में अधिक बल नहीं होता है। जैसे एक दृष्टान्त है कि - जिस प्रकार पचास कोटि योजन पृथ्वी पूरे समुद्र, पर्वत तथा समस्त भूतप्राणिमात्र की आधार है, अतः बहुत बलिष्ट दिखाई देती है! उससे भी अधिक जल है, जो बहुत शक्तिशाली मालूम पड़ता है, क्योंकि उस जल में पृथ्वी कंडे की भाँति तैरती रहती है। और जल की अपेक्षा तेज में अधिक बल होने की प्रतीति होती है, तेज की अपेक्षा वायु में अधिक बल जान पड़ता है, किन्तु आकाश में तो कुछ भी बल मालूम नहीं होता, फिर भी वह सबसे अधिक शक्तिशाली प्रतीत होता है, क्योंकि आकाश इन चारों का आधाररूप है। उसी प्रकार, निर्मानी भक्त के ज्ञान, वैराग्य एवं भक्ति आकाश के समान बलवान हैं, जो ऊपर-ऊपर से तो कुछ भी प्रतीत नहीं होता है, किन्तु निर्मानी भक्त सबसे श्रेष्ठ है।
\n“जिस प्रकार बालक को किसी भी प्रकार के मान का संकल्प नहीं होता, उसी प्रकार साधु भी अपनी चाहे जितनी पूजा-प्रतिष्ठा हो, परन्तु उसे हमेशा बालक के समान मानरहित ही बरतना चाहिए!”
\nफिर मुक्तानन्द स्वामी ने प्रश्न पूछा, “इन्द्रियों, अन्तःकरण, प्राण तथा जाग्रत, स्वप्न एवं सुषुप्ति; इन तीन अवस्थाओं और स्थूल, सूक्ष्म तथा कारण, इन तीन शरीरों से जीव का स्वरूप भिन्न रहता है, ऐसा सत्संग में सुनकर दृढ़ निश्चय किया है, फिर भी इन्द्रियों तथा अन्तःकरण के साथ मिलकर सुखरूप जीवात्मा, परमात्मा का भजन-स्मरण करती हुई भी संकल्पों के योग से दुःखी क्यों हो जाती है?”
\nश्रीजीमहाराज ने कहा, “कितने ही सिद्ध होते हैं, और कितने सर्वज्ञ होते हैं, तथा कुछ देवता होते हैं, इत्यादि अनन्त प्रकार की महत्ता को पाते हैं, तथा परमपद को प्राप्त करते हैं, वह सभी भगवान की उपासना के बल से प्राप्त करते हैं, परन्तु उपासना के बिना कोई भी साधना सिद्ध नहीं होती। इसीलिए, शास्त्रों में आत्मा एवं अनात्मा का विवरण समझकर अथवा किसी बड़े सन्त के मुख से बात सुनकर यह समझना कि, ‘मैं आत्मा एवं अनात्मा का विवेक प्राप्त कर लूँगा,’ किन्तु इस तरह यह बात उसे सिद्ध नहीं होती। वह तो उस जीव को अपने इष्टदेव परमेश्वर में जितनी निष्ठा रहती है, उतना ही आत्मा-अनात्मा का विवेक प्राप्त होता है, परन्तु इष्टदेव के बल के बिना कोई भी साधना सिद्ध नहीं होती।
\n“फिर भी, जिसमें गोपियों जैसी प्रेमलक्षणा भक्ति है, उसकी समस्त साधनाएँ पूर्ण हो चुकी हैं। और, जिसके हृदय में ऐसा प्रेम न हो, उसे तो भगवान की महिमा को समझना कि, ‘भगवान गोलोक, वैकुंठ, श्वेतद्वीप तथा ब्रह्मधाम के स्वामी हैं और वे भक्तों के सुख के लिए ही मनुष्य-जैसे दिखाई पड़ते हैं, परन्तु गोलोक आदि अपने धामों में अपनी मूर्ति के एक-एक अंश में कोटि-कोटि सूर्यों का प्रकाश दिखाई पड़ते हैं। और, मर्त्यलोक में मनुष्य ऐसे भगवान की सेवा करते है, तब भले ही भक्त दीपक जलाए तभी भगवान के आगे प्रकाश होता हो, परन्तु, वे सूर्य-चन्द्रादि सबका प्रकाश के दाता है। और, गोलोकादि धामों में राधिका, लक्ष्मी आदि अपने भक्तों द्वारा की गई सेवा को वह भगवान निरन्तर ग्रहण करते हैं। और, जब ब्रह्मांडों का प्रलय होता है, तब ये प्रकट भगवान एकमात्र ही रहते हैं और उसके पश्चात् सृष्टि-रचना के समय में भी प्रकृति-पुरुष द्वारा अनन्तकोटि ब्रह्मांडों को ये ही भगवान उत्पन्न करते हैं।’
\n“इस प्रकार भगवान की महिमा का विचार करना, यही आत्मा एवं अनात्मा के विवेक का कारण है। और, जितनी उस भक्त को भगवान की माहात्म्यसहित निष्ठा है, उतना ही उस भक्त के हृदय में वैराग्य उत्पन्न होता है। अतः अन्य साधनों के बल का परित्याग करके एकमात्र भगवान की उपासना का बल ही रखना चाहिए।
\n“और, जो ऐसा भक्त होता है, वह यही समझता है कि, ‘चाहे कैसा ही पापी क्यों न हो, किन्तु यदि वह अन्त समय में ‘स्वामिनारायण’ नाम का उच्चारण करता है, तो समस्त पापों से मुक्त होकर ब्रह्मधाम में निवास करता है। तब, जो भगवान का आश्रित हो, वह भगवान के धाम को प्राप्त हो, इसमें संशय ही क्या है!’ ऐसा माहात्म्य समझना चाहिए। इसलिए भगवान के भक्त को भगवान की उपासना के बल को सत्संग के द्वारा दिन-प्रतिदिन बढ़ाते रहना चाहिए।”
", "hindi_footnote": "८१. गीता: ७/१६-१७; ज्ञानी स्वयं को ब्रह्मरूप मानकर एकमात्र परमात्म-भक्ति की ही अभिलाषा रखता है, इसी कारण आर्त, जिज्ञासु तथा अर्थार्थी से अधिक कहा गया है।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/56.mp3" }, { "english_title": "The Most Extraordinary Means to Attain Liberation", "english_text": "On Fāgun sudi 2, Samvat 1876 [15 February 1820], Shriji Mahārāj was sitting in the residential hall of the sādhus in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of sādhus as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen Shriji Mahārāj said, “Those of you who know how to engage in a questions-answer dialogue may ask one question each.”
\nThereupon Muktānand Swāmi asked, “Mahārāj, what is the most extraordinary means of attaining liberation?”
\nShriji Mahārāj replied, “The knowledge of God’s form and the knowledge of God’s greatness are the two extraordinary means to attain liberation.”
\nMuktānand Swāmi then asked another question, “What is the nature of love towards God?”
\nShriji Mahārāj answered, “The nature of true love is that it should not entertain any type of logical conditions. If, however, one develops love by logically thinking of God’s virtues, then when one perceives flaws in God, one’s love towards Him will be broken. So, it is best to leave such affection as it was originally, rather than repeatedly establish it and then raise doubts about it. Instead, one should develop affection towards God with blind faith; after all, affection developed by logically thinking of God’s virtues cannot be trusted. Therefore, one should develop the same type of affection towards God as one has for one’s bodily relations. This affection is known as affection due to blind faith. Having said this, though, love developed by realising God’s greatness is of a totally different nature altogether.”
\nThereafter Shivānand Swāmi asked, “Although one has an intense yearning to stay in the Satsang fellowship, why is it that some inappropriate swabhāvs are still not eradicated?”
\nShriji Mahārāj explained, “If a person has not developed an aversion for the type of swabhāv that hinders him in Satsang, how can he be said to have an intense yearning for Satsang? And how can he be said to have realized that swabhāv to be his archenemy? For example, if a friend of yours were to kill your brother, your friendship with him would no longer remain; instead, you would be prepared to cut off his head. Why? Because the relationship with one’s brother is closer than that with one’s friend. Likewise, a person may have a swabhāv that causes him to break his religious vows and fall from Satsang. If, despite this, he still does not harbor any feelings of enmity towards it and does not develop bitterness towards it, then he does not have total affection for Satsang. On the other hand, if his affection for Satsang is like the affection one has for one’s brother, then he would shun that detrimental swabhāv immediately. After all, the jiva is extremely powerful. The mind and indriyas are all merely the kshetra, whereas the jiva is their kshetragna; it can achieve whatever it attempts.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "અસાધારણ મોક્ષનું કારણ", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના ફાગણ સુદિ ૨ દ્વિતીયાને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં સાધુની જાયગાને વિષે વિરાજમાન હતા ને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ સાધુ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેને પ્રશ્ન-ઉત્તર કરતાં આવડે તે એક એક પ્રશ્ન પૂછો.” પછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! મોક્ષનું અસાધારણ કારણ તે શું છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ભગવાનના સ્વરૂપનું જ્ઞાન અને ભગવાનનું માહાત્મ્ય જાણવું એ બે અસાધારણ મોક્ષના હેતુ છે.”
\nપછી વળી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “ભગવાનને વિષે જે સ્નેહ તેનું શું રૂપ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “સ્નેહનું રૂપ૨૨૩ તો એ છે જે, સ્નેહમાં કોઈ જાતનો વિચાર ન જોઈએ. અને જ્યારે જે ગુણ વિચારીને સ્નેહ કરે તે તો જ્યારે અવગુણ દેખે ત્યારે તેનો સ્નેહ ત્રૂટી જાય; માટે હેત તો જેમ થયું હોય તેમ ને તેમ રહેવા દેવું, પણ વિચાર કરીને વારે વારે સ્થાપન-ઉત્થાપન કરવું નહીં. ને મૂઢપણે ભગવાનને વિષે હેત કરવું. અને જે ગુણને વિચારીને હેત કરે તે હેતનો વિશ્વાસ નહીં, માટે હેત તો જેમ દેહનાં સંબંધી સંગાથે છે તેવું ભગવાનને વિષે હેત કરવું અને એ હેતને મૂઢપણાનું હેત કહીએ. અને ભગવાનનું માહાત્મ્ય જાણીને જે હેત થાય છે તે તો બીજી જ રીતનું૨૨૪ છે એમ જાણવું.”
\nપછી શિવાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “સત્સંગમાં રહેવાનો ખપ છે, તો પણ કોઈક અયોગ્ય સ્વભાવ છે તે કેમ ટળતો નથી?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જે સ્વભાવ સત્સંગમાં અંતરાય કરતો હોય તે ઉપર જેને અભાવ ન આવે ત્યાં સુધી એને ક્યાં સત્સંગનો પૂરો ખપ છે? અને તે સ્વભાવને પણ ક્યાં પૂરો શત્રુ જાણ્યો છે? ત્યાં દૃષ્ટાંત છે: જેમ કોઈક પુરુષ આપણો મિત્ર હોય ને તે જ પુરુષે આપણા ભાઈને મારી નાખ્યો હોય તો પછી તે સાથે મિત્રપણું ન રહે અને તેનું માથું કાપવાને તૈયાર થાય; કાં જે, મિત્ર કરતાં ભાઈનો સંબંધ અધિક છે. તેમ જો એને પોતાનો સ્વભાવ વર્તમાનમાં ભંગ પડાવીને સત્સંગથી વિમુખ કરે એવો છે ને તોય પણ એની ઉપર વૈરભાવ આવતો નથી અને તે સ્વભાવ ઉપર રીસ ચઢતી નથી, તો જો એને સત્સંગમાં પૂરું હેત નથી. અને જો જેવું ભાઈમાં હેત મનુષ્યને છે તેવું જો સત્સંગ ઉપર હેત હોય તો ભૂંડા સ્વભાવને તત્કાળ ટાળી નાંખે. શા માટે જે, જીવ તો અતિ સમર્થ છે; કેમ જે, મન અને ઇન્દ્રિયો એ સર્વે તો ક્ષેત્ર છે અને જીવ તો એનો ક્ષેત્રજ્ઞ છે, માટે જે કરે તે થાય.”
", "gujarati_footnote": "૨૨૩. સ્નેહ બે પ્રકારનો છે - એક તો ભગવાનના માહાત્મ્યજ્ઞાનથી થનારો અને એક સાહજિક (સ્ત્રી-પુત્રાદિકમાં જેમ સ્વાભાવિક દૃઢ સ્નેહ થાય છે તેમ ભગવાનમાં સ્નેહ થાય તે). તેમાં પ્રથમ સાહજિક સ્નેહ કહે છે.
\n૨૨૪. પ્રતિદિન વૃદ્ધિ પામીને, સુદૃઢ થઈને, ભગવાનનાં મનુષ્યચરિત્રને જોઈને પણ ક્યારેય ઓછું નહિ થનારું હેત આવું વિશિષ્ટ હોવાથી જ સાહજિક હેતની અપેક્ષાએ ઉત્તમ છે.
", "hindi_title": "मोक्ष के असाधारण कारण", "hindi_text": "संवत् १८७६ में फाल्गुन शुक्ला द्वितीया (१५ फरवरी, १८२०) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में साधुओं के स्थान पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किये थे। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में साधुवृंद तथा स्थान-स्थान से आए हरिभक्त बैठे थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “जो प्रश्नोत्तर करना जानते हैं, वे एक-एक प्रश्न पूछे।”
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा कि, “हे महाराज! मोक्ष का असाधारण कारण क्या है?”
\nश्रीजीमहाराज बोले कि, “भगवान के स्वरूप का ज्ञान तथा भगवान के माहात्म्य को जानना, ये दो मोक्ष के असाधारण कारण हैं।”
\nमुक्तानन्द स्वामी ने पूछा कि, “भगवान में जो स्नेह है, उसका रूप (परिभाषा) क्या है?”
\nश्रीजीमहाराज बोले कि, “स्नेह का रूप यह है कि स्नेह में किसी भी प्रकार का विचार नहीं चाहिए। यदि गुणों का विचार करके स्नेह किया जाएगा, तो उसका वह स्नेह अवगुण दीखने पर टूट जाएगा। अतः स्नेह जैसा हुआ हो, उसे वैसा ही रहने देना। बार-बार विचार करके स्नेह का स्थापन-उत्थापन मत करना तथा मूढ़ता के साथ भगवान में स्नेह करना। यदि गुणों पर विचार करके स्नेह करें, तो उसका विश्वास ही नहीं रहता। इसलिए, देह के सम्बन्धियों के साथ जैसा स्नेह होता है, उसीके समान स्नेह भगवान से करना। इसी स्नेह को मूढ़तापूर्ण स्नेह कहते हैं। भगवान के माहात्म्य को जानकर जो स्नेह होता है, वह तो दूसरी ही तरह का है,८२ ऐसा समझना चाहिए।”
\nफिर शिवानन्द स्वामी ने पूछा, “सत्संग में रहने की गरज़ तो है, फिर भी थोड़े-बहुत अनुचित स्वभाव रह जाते हैं, वे क्यों नहीं टलते?”
\nतब श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “जो स्वभाव सत्संग में विघ्न डालता हो, उस पर जब तक अरुचि पैदा न हो जाए, तब तक उसे सत्संग की पूरी गरज़ ही कहाँ है? उस स्वभाव को भी पूरा शत्रु कहाँ समझा है? जैसे कोई पुरुष अपना मित्र हो और उसी ने अपने भाई को मार डाला हो, तो फिर उसके साथ मित्रता नहीं रहती और उसी का सिर काटने के लिए वह तैयार हो जाता है। क्योंकि मित्र की अपेक्षा भाई का सम्बंध अधिक है। वैसे ही अपना जो स्वभाव स्वधर्मनिष्ठारूपी नियमों में बाधा डालकर अपने को सत्संग से विमुख करनेवाला हो, उस स्वभाव पर यदि वैरभाव नहीं हो जाता, तथा उस स्वभाव पर क्रोध नहीं आता, तब समझना कि उसे सत्संग में पूर्ण स्नेह नहीं है। और, अपने भाई पर जैसा स्नेह मनुष्य को रहता है वैसा ही स्नेह यदि सत्संग पर रहे, तो वह अनुचित स्वभावों को तत्काल मिटा सकता है। क्योंकि जीव अतिसमर्थ है। जैसे कि मन और इन्द्रियाँ आदि क्षेत्र हैं तथा जीव इनका क्षेत्रज्ञ है, अतः जीव जो चाहे, वह कर सकता है।”
", "hindi_footnote": "८२. अर्थात् भगवान के मनुष्य-चरित्रों को देखते हुए भी क्षीण न होनेवाला, सुदृढ़ एवं प्रतिदिन बढ़नेवाला स्नेह, जो मूढ़तापूर्ण स्नेह से अपेक्षाकृत अधिक श्रेष्ठ है।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/57.mp3" }, { "english_title": "The Body, Bad Company and PastSanskārs; One Becomes like One Perceives the Great", "english_text": "At the time of the evening ārti on Fāgun sudi 5, Samvat 1876 [18 February 1820], Shriji Mahārāj was sitting in the residential hall of the paramhansas in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nShriji Mahārāj then said, “Please ask a question.”
\nThereupon Muktānand Swāmi asked, “Mahārāj, when a devotee of God engages in worship and remembrance of God, he is disturbed by the forces of rajogun and tamogun in his heart; as a result, he is unable to experience the bliss of worship and remembrance. So, how can the force of those gunas be overcome?”
\nShriji Mahārāj explained, “The influence of the gunas is due to three factors - the body, bad company, and past sanskārs. Of these, the gunas that arise due to the body are overcome by reflecting upon the ātmā and the non-ātmā. Gunas that have arisen due to bad company are eradicated by keeping the company of a sādhu. Should these two methods fail to eradicate the force of rajogun and tamogun, then the problem lies in the influence of some unfavorable sanskārs of the past. These are very difficult to eradicate.”
\nĀnandānand Swāmi then asked, “How can such unfavorable sanskārs of the past be eradicated?”
\nShriji Mahārāj answered, “If the extremely great Purush becomes pleased upon a person, then regardless of how unfavorable the person’s sanskārs may be, they are all destroyed. Moreover, if the great Purush is pleased, a beggar can become a king; regardless of how unfavorable a person’s prārabdha may be, it becomes favorable; and regardless of how disastrous a misfortune he is to face, it is avoided.”
\nĀnandānand Swāmi asked further, “How can a person please such a great Purush?”
\nShriji Mahārāj explained, “First of all, he must be honest with that great Sant. He must also forsake lust, anger, avarice, infatuation, matsar, egotism, jealousy, arrogance, and all desires and cravings. Moreover, he should behave as a servant of the Sant and maintain a constant effort to eradicate egotism from his heart. While doing so internally, he should physically continue to bow to everyone as well. As a result, the great Sant will become pleased with him.”
\nThereafter Mahānubhāvānand Swāmi asked, “Mahārāj, while staying in the Satsang fellowship, how can one eradicate all of one’s faults? Also, how can one’s bhakti towards God continue to flourish day by day?”
\nShriji Mahārāj replied, “The more one continues to imbibe the virtues of the great Purush, the more one’s bhakti begins to flourish. In fact, if one realizes the truly great Purush to be absolutely lust-free, then, even if one is as lustful as a dog, one will also become lust-free. Conversely, if one perceives the fault of lust in the great Purush, then no matter how lust-free one may be, one becomes full of intense lust. In the same manner, if one views the great Purush to be full of anger or avarice, then one becomes full of anger and avarice. Therefore, if one understands the great Purush to be absolutely free of lust, avarice, taste, egotism and attachment, one will also become free of all of those evil natures and become a staunch devotee.
\n“What are the characteristics of such a staunch devotee? Well, just as he has an instinctive dislike for objects that cause misery, similarly he has an instinctive dislike for the alluring vishays, i.e., sights, sounds, smells, tastes and touch. Moreover, he has firm faith in God alone. Such a person should be known as a staunch devotee.
\n“The only means of becoming such a staunch devotee is by behaving as a servant of the servants of God and by realizing, ‘All of these devotees are great; I am inferior compared to them all.’ Realizing this, he behaves as a servant of a servant of the devotees of God. All of the evil natures of a person who behaves in this manner are destroyed, and day by day, noble virtues such as gnān, vairāgya, bhakti, etc., continue to flourish within him.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "દેહ, કુસંગ ને પૂર્વ સંસ્કારનું; મોટાને જાણે તેવો થાય", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના ફાગણ સુદિ ૫ પંચમીને દિવસ સંધ્યા આરતીને સમે સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં જે પરમહંસની જાયગા ત્યાં વિરાજમાન હતા અને સર્વ ધોળાં વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “પ્રશ્ન કરો.” પછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! જ્યારે ભજન-સ્મરણ કરવા બેસે ત્યારે ભગવાનના ભક્તના અંતરમાં રજોગુણ, તમોગુણના વેગ આવે ત્યારે ભજન-સ્મરણનું સુખ આવતું નથી, તે એ ગુણના વેગ કેમ ટળે?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એ ગુણની પ્રવૃત્તિનાં કારણ તો દેહ, કુસંગ અને પૂર્વ સંસ્કાર એ ત્રણ છે; તેમાં દેહને યોગે કરીને જે ગુણ પ્રવર્ત્યા હોય તે તો આત્મા-અનાત્માના વિચારે કરીને ટળી જાય છે અને કુસંગે કરીને પ્રવર્ત્યા હોય તે સંતને સંગે કરીને ટળે છે અને જે રજોગુણ, તમોગુણના વેગ એ બેયે કરીને પણ ન ટળે તે તો કોઈક પૂર્વના ભૂંડા સંસ્કારને યોગે કરીને છે, માટે એ ટળવા ઘણા કઠણ છે.”
\nપછી આનંદાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “પૂર્વના સંસ્કાર મલિન હોય તે કેમ ટળે?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “અતિશય જે મોટાપુરુષ હોય તેનો જે ઉપર રાજીપો થાય તેના ગમે તેવા મલિન સંસ્કાર હોય તો નાશ પામે અને મોટાપુરુષનો રાજીપો થયો હોય તો રાંક હોય તે રાજા થાય અને ગમે તેવાં ભૂંડાં પ્રારબ્ધ હોય તો રૂડાં થાય અને ગમે તેવું તેને માથે વિઘ્ન આવનારું હોય તે નાશ થઈ જાય.”
\nપછી વળી આનંદાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “શો ઉપાય કરે તો મોટાપુરુષ રાજી થાય?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “પ્રથમ તો મોટા સંત સાથે નિષ્કપટપણે વર્તે અને કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, મદ, મત્સર, આશા, તૃષ્ણા, અહંકાર અને ઈર્ષ્યા એ સર્વનો ત્યાગ કરે અને સંતનો ગુલામ થઈને રહે ને અંતરમાં માન ટળેભાવે રહે પણ દેહે કરીને સર્વેને નમતો રહે, તો એની ઉપર મોટા સંત રાજી થાય છે.”
\nપછી મહાનુભાવાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! સત્સંગમાં રહેતે થકે જેટલા અવગુણ હોય તે સર્વે નાશ પામી જાય અને દિનદિન પ્રત્યે ભગવાનની ભક્તિ વૃદ્ધિ પામતી જાય એનો શો ઉપાય છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “મોટાપુરુષનો જેમ જેમ ગુણ ગ્રહણ કરતો જાય તેમ તેમ એની ભક્તિ વૃદ્ધિ પામતી જાય. અને અતિશય જે મોટા હોય તેને જો અતિશય નિષ્કામી જાણે તો પોતે કૂતરા જેવો કામી હોય તે નિષ્કામી થાય અને જો મોટાપુરુષને વિષે કામીપણાનો દોષ પરઠે તો ગમે તેવો નિષ્કામી હોય તોય પણ અતિશય કામી થાય. અને મોટાને વિષે ક્રોધી-લોભીપણું પરઠે તો પોતે ક્રોધી-લોભી થાય. અને જો મોટાપુરુષને અતિશય નિષ્કામી, નિર્લોભી, નિઃસ્વાદી, નિર્માની, નિઃસ્નેહી સમજે તો પોતે પણ એ સર્વ વિકારથી રહિત થઈ જાય અને પાકો હરિભક્ત થાય. તે પાકા હરિભક્તનું શું લક્ષણ છે? તો સારા જે શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ એ પંચવિષય તેનો જેમ દુઃખદાયક વસ્તુનો સહજે અભાવ રહે છે તેમ જેને સહજે અભાવ રહે છે અને એક પરમેશ્વરના સ્વરૂપને વિષે અચળ નિષ્ઠા વર્તે છે, તેને પાકો હરિભક્ત જાણવો. તે એવો પાકો હરિભક્ત થયાનો તો એ જ ઉપાય છે જે, પરમેશ્વરના દાસનો ગુલામ થઈને રહે અને એમ જાણે જે, ‘એ સર્વ ભક્ત મોટા છે ને હું તો સર્વથી ન્યૂન છું,’ એમ જાણીને હરિભક્તનો દાસાનુદાસ થઈ રહે. અને એવી રીતે જે વર્તે તેના સર્વ વિકાર નાશ પામે અને તેને દિવસે દિવસે જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ભક્તિ આદિક જે શુભ ગુણ તે વૃદ્ધિ પામતા જાય છે.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "देह, कुसंग और पूर्व संस्कार", "hindi_text": "संवत् १८७६ में फाल्गुन शुक्ला पंचमी (१८ फरवरी, १८२०) को संध्याकालीन आरती के समय स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में परमहंसों के स्थान पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में स्थान-स्थान से आए हरिभक्त बैठे हुए थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “प्रश्न पूछिये।”
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने प्रश्न किया, “हे महाराज! भजन-स्मरण करते समय भगवान के भक्त के हृदय में रजोगुण तथा तमोगुण का वेग उत्पन्न होता है, तब भजन एवं स्मरण का सुख प्राप्त नहीं होता। अतः कृपया बताइए कि इन गुणों का वेग कैसे मिट सकता है?”
\nइस प्रश्न के उत्तर में श्रीजीमहाराज बोले कि, “इन (मायिक) गुणों की प्रवृत्ति के कारण देह (देहात्मबुद्धि), कुसंग तथा पूर्वसंस्कार, ये तीन हैं। उनमें देह के योग से जो गुण प्रवर्तमान रहते हों, वे आत्मा-अनात्मा के विचार द्वारा मिट जाते हैं। और, जो कुसंग द्वारा प्रवृत्त हुए हो, वह सन्त के संगत से दूर हो जाते है। किन्तु रजोगुण-तमोगुण के जो वेग उपरोक्त दोनों साधनों के द्वारा भी नहीं टलते, वे पूर्वजन्म के किसी अशुभ संस्कार के योग के कारण ही नहीं टलते, उनका टलना अत्यन्त कठिन होता है।”
\nफिर आनन्दानन्द स्वामी ने पूछा, “यदि पूर्वजन्म के संस्कार मलिन हों, तो वे कैसे टल सकते हैं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “जिस पर अतिशय महान सत्पुरुष की प्रसन्नता हो जाए, उसके चाहे जितने भी मलिन संस्कार हों, वे भी नष्ट हो जाते हैं और उनके प्रसन्न होने से रंक भी राजा हो जाता है। इसके साथ ही चाहे जितने अनिष्टकारी प्रारब्ध हों, वे सब शुभ हो जाते हैं और उसके सिर पर चाहे जितना बड़ा विघ्न उपस्थित होनेवाला हो, वह नष्ट हो जाता है।”
\nइस उत्तर पर आनन्दानन्द स्वामी ने पुनः पूछा, “कौन-सा उपाय करने से ऐसे महान सन्त प्रसन्न होते हैं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “सबसे पहली बात यह है कि महान संत के प्रति निष्कपटभाव से व्यवहार करे तथा उसके पश्चात् काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मत्सर, आशा, तृष्णा, अहंकार और ईर्ष्या आदि का त्याग करें, तथा सन्त का गुलाम होकर रहे। और, अन्तःकरण में मान की भावना रहने पर भी दैहिक रूप से सबके प्रति विनम्र भाव से रहे, तो उस भक्त पर महान सन्त प्रसन्न होते हैं!”
\nइसके बाद महानुभावानन्द स्वामी ने पूछा कि, “हे महाराज! सत्संग में रहते हुए समस्त अवगुणों का नाश हो जाए और भगवान की भक्ति दिन-प्रतिदिन बढ़ती रहे, इसका क्या उपाय है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जो भक्त महापुरुष का गुण जैसे-जैसे ग्रहण करता जाता है, वैसे-वैसे उसकी भक्ति में वृद्धि होती जाती है। और, अति महान संत को अत्यन्त निष्कामी समझ लें, तो स्वयं भले ही कुत्ता जैसा कामी हो, फिर भी वह निष्कामी बन जाता है। और यदि महापुरुष में कामुकता का दोष सोचनेवाला मनुष्य चाहे जितना भी निष्कामी हो, फिर भी वह घोर कामी हो जाता है। और, महान संत में क्रोध एवं लोभवृत्ति की कल्पना करनेवाला स्वयं क्रोधी और लोभी हो जाता है। और, यदि महान सन्त को अतिशय निष्कामी, निर्लोभी, निःस्वादी, निर्मानी और निःस्नेही समझे, तो वह भी इन समस्त विकारों से मुक्त हो जाता है, और दृढ़ हरिभक्त बन जाता है। ऐसे दृढ़ हरिभक्त का क्या पहचान है? तो जिसे अच्छे शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गन्ध नामक पाँच विषयों के प्रति उसी प्रकार अरुचि हो, जैसे कोई दुःखदायी चीज़ के प्रति अरुचि रहती है, और एकमात्र परमेश्वर के स्वरूप में ही जिसकी अचल निष्ठा रहती हो, उसी को दृढ़ हरिभक्त जानना। ऐसा दृढ़ हरिभक्त होने का केवल यही उपाय है कि परमेश्वर के दास का गुलाम होकर रहे, और यह समझे कि ये समस्त भक्त बड़े हैं और मैं सबसे न्यून हूँ। ऐसा जानकर वह हरिभक्त का दासानुदास होकर रहे। और, जो पुरुष इस प्रकार रहता है, उसके समस्त विकारों का विनाश हो जाता है और दिन-प्रतिदिन उसके ज्ञान, वैराग्य, भक्ति आदि शुभ गुण बढ़ते रहते हैं।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/58.mp3" }, { "english_title": "Unparalleled Love", "english_text": "On Fāgun sudi 14, Samvat 1876 [27 February 1820], Shriji Mahārāj was sitting facing west on a large, decorated cot on the veranda outside the west-facing rooms in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white khes and had covered Himself with a white cotton cloth. He had also tied a white cloth with a border of silken thread around His head. His forehead had been anointed with sandalwood paste. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nShriji Mahārāj then said, “Please begin a question-answer session.”
\nThereupon Muktānand Swāmi asked, “Mahārāj, how can unparalleled love towards God be developed?”
\nShriji Mahārāj replied, “A person should have the following understanding: Firstly, conviction of God; i.e., ‘He who I have attained is undoubtedly God Himself.’ He should also have the attributes of an āstik. Furthermore, he should realize the divine powers of God; i.e., ‘This God is the master of Brahmamahol, Golok, Shwetdwip and all of the other abodes. He is the master of countless millions of brahmānds and is the all-doer.’ He should never believe Purush, kāl, karma, māyā, the three gunas, the 24 elements, or Brahmā and the other deities to be the creators of this brahmānd; instead, he should realize only Purushottam Bhagwān to be the creator and the antaryāmi of all. Such an understanding, along with faith in the manifest form of God, is the only way to develop unparalleled love for God.”
\nMuktānand Swāmi asked further, “Despite having realized such greatness of God, why does a person still not develop unparalleled love for God?”
\nShriji Mahārāj explained, “If he has realized the greatness of God in this way, then he indeed does have unparalleled love for God, but he does not realize it. For example, Hanumānji possessed immense strength, but he did not realize it until someone else revealed it to him. Also, when Pralambāsur abducted Baldevji, Baldevji possessed tremendous strength, but he himself was unaware of this fact. Only when a divine voice from the sky informed him did he become aware of his strength. In the same way, that devotee does indeed have unparalleled love for God; he is simply not aware of it.”
\nMuktānand Swāmi asked further, “How, then, can the strength of that love be realized?”
\nShriji Mahārāj answered, “By practicing satsang and by listening to the sacred scriptures, one realizes that one has unparalleled love for God.”
\nThereafter Muktānand Swāmi asked another question, “Places, times and actions become either favorable or unfavorable. Is this due to the company one keeps or some other factor?”
\nShriji Mahārāj explained, “All places are a part of the earth, and so they are the same everywhere. Time is also the same everywhere. However, wherever an extremely powerful spiritual person presides, adverse places, adverse times and adverse actions all become favorable by his influence. Conversely, by associating with an extremely vile sinner, even favorable places, favorable times and favorable actions become adverse. Therefore, the person is the governing factor in determining whether places, times and actions are favorable or unfavorable.
\n“If that person is extremely powerful, he will influence places, times and actions according to his nature throughout the whole world. A person of slightly less power will be able to influence only one region. One who is even less powerful will be able to influence only one village. A person of even less power than that will be able to influence only a neighborhood or his own household. In this way, the favorable or unfavorable influences of places, times and actions are dependent upon the purity and impurity of these two types of people.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "અસાધારણ સ્નેહનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના ફાગણ સુદિ ૧૪ ચતુર્દશીને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિરની આગળ આથમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા ને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો ને ધોળી ચાદર ઓઢી હતી ને માથે હીરકોરનું ધોળું ધોતીયું બાંધ્યું હતું ને લલાટને વિષે ચંદનની અર્ચા વિરાજમાન હતી અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “પ્રશ્ન-ઉત્તર કરો.” પછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! ભગવાનને વિષે અસાધારણ પ્રેમ થાય તેનું શું કારણ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એક તો ભગવાનનો વિશ્વાસ હોય જે, ‘આ મને મળ્યા છે તે નિશ્ચય જ ભગવાન છે,’ તથા આસ્તિકપણું હોય, તથા ભગવાનનાં જે ઐશ્વર્ય તેને જાણે જે, ‘આ ભગવાન છે તે બ્રહ્મમહોલ, ગોલોક, શ્વેતદ્વીપ એ આદિક સર્વે ધામના પતિ છે તથા અનંત કોટિ બ્રહ્માંડના પતિ છે તથા સર્વના કર્તા છે,’ અને પુરુષ, કાળ, કર્મ, માયા, ત્રણ ગુણ, ચોવીસ તત્ત્વ, બ્રહ્માદિક દેવ એ કોઈને આ બ્રહ્માંડના કર્તા૨૨૫ જાણે નહીં, એક ભગવાન પુરુષોત્તમને જ કર્તા૨૨૬ જાણે અને સર્વના અંતર્યામી જાણે. એવી રીતની સમજણે સહિત જે પ્રત્યક્ષ ભગવાનના સ્વરૂપને વિષે નિશ્ચય તે જ પરમેશ્વરને વિષે અસાધારણ સ્નેહનું કારણ છે.”
\nપછી વળી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “એવો ભગવાનનો મહિમા પણ જાણતો હોય અને અસાધારણ હેત ન થાય તેનું શું કારણ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જો એ ભગવાનનો આવો મહિમા જાણે છે તો એને ભગવાનને વિષે અસાધારણ હેત છે પણ એ જાણતો નથી. જેમ હનુમાનજીમાં અપાર બળ હતું૨૨૭ પણ કોઈકના૨૨૮ જણાવ્યા વિના જણાણું નહીં. અને જેમ પ્રલંબાસુર બળદેવજીને લઈ ચાલ્યો ત્યારે પોતામાં બળ તો અપાર હતું પણ પોતે જાણતા ન હતા. પછી જ્યારે આકાશવાણીએ૨૨૯ કહ્યું ત્યારે જાણ્યું. તેવી રીતે એ ભક્તને ભગવાનને વિષે અસાધારણ પ્રીતિ તો છે પણ જણાતી નથી.”૨૩૦
\nપછી વળી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “એ પ્રીતિના બળને જણાયાનું શું કારણ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “સત્સંગ અને સત્શાસ્ત્રનું શ્રવણ કરતે સતે એને ભગવાનને વિષે અસાધારણ પ્રીતિ છે તે જણાઈ આવે છે.”
\nપછી વળી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “દેશ, કાળ અને ક્રિયા તે ભૂંડાં થાય અથવા ભલાં થાય તેનું કારણ તે સંગ છે કે કોઈ બીજો છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “દેશ તો પૃથ્વી કહેવાય તે સર્વ ઠેકાણે સરખો છે અને કાળ પણ સરખો છે, પણ અતિશય જે મોટા સમર્થ પુરુષ હોય તે જે દેશમાં રહેતા હોય તેને પ્રતાપે કરીને ભૂંડો દેશ હોય, ભૂંડો કાળ હોય, ભૂંડી ક્રિયા હોય તે સર્વે સારાં થઈ જાય છે; અને અતિશય ભૂંડા પાપી પુરુષ જે દેશમાં રહેતા હોય તેને યોગે કરીને સારો દેશ ને સારી ક્રિયા ને સારો કાળ હોય તે પણ ભૂંડાં થઈ જાય છે. માટે શુભ અને અશુભ એવાં જે દેશ, કાળ ને ક્રિયા તેના હેતુ તો પુરુષ છે. તે પુરુષ જો અતિશય સમર્થ હોય તો સર્વ પૃથ્વીમાં દેશ, કાળ ને ક્રિયા તે પોતાના સ્વભાવ પ્રમાણે પ્રવર્તાવે ને તેથી ઊતરતો હોય તો એક દેશમાં પ્રવર્તાવે ને તેથી ઊતરતો હોય તો એક ગામમાં પ્રવર્તાવે ને તેથી ઊતરતો હોય તો એક ફળી તથા એક પોતાનું ઘર તેમાં પ્રવર્તાવે. એવી રીતે એ શુભ-અશુભ જે દેશ, કાળ ને ક્રિયા તેના હેતુ તો શુભ ને અશુભ એ બે પ્રકારના પુરુષ છે.”
", "gujarati_footnote": "૨૨૫. સ્વતંત્રપણે.
\n૨૨૬. સ્વતંત્રકર્તા.
\n૨૨૭. સમુદ્ર ઉલ્લંઘન કરવાનું.
\n૨૨૮. જાંબવાનના. જાંબવાને હનુમાનજીને તેમનું બળ જણાવ્યું; તે વાત વાલ્મીકિ રામાયણ, કિષ્કિન્ધાકાંડ, સર્ગ: ૬૫માં છે.
\n૨૨૯. ભગવાને પ્રલંબાસુરને હણવાની સામર્થીરૂપ બળદેવજીનું બળ જણાવ્યું તેનું વર્ણન વિષ્ણુપુરાણ: ૫/૯/૩૪ તથા હરિવંશ, વિષ્ણુપર્વ: ૫૮/૫૦-૫૧માં મળે છે.
\n૨૩૦. કોઈક ભક્તના જણાવ્યા વિના.
", "hindi_title": "असाधारण स्नेह", "hindi_text": "संवत् १८७६ में फाल्गुन शुक्ला चतुर्दशी (२७ फरवरी, १८२०) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के आगे पश्चिमी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत धोती धारण की थी। सफ़ेद चादर ओढ़ी थी, मस्तक पर रेशमी किनारीदार श्वेत धोती बाँधी थी और उनका ललाट चन्दन को अर्चना से सुशोभित था। उस समय उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में मुनिगण तथा स्थान-स्थान से आए हरिभक्त बैठे हुए थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “प्रश्नोत्तरी प्रारम्भ कीजिए!”
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने प्रश्न किया, “हे महाराज! भगवान में असाधारण प्रेम होने का क्या उपाय है?”
\nतब श्रीजीमहाराज ने उत्तर देते हुए कहा कि, “सबसे पहले तो भगवान के प्रति ऐसा विश्वास हो कि, ‘यह जो मुझे मिले हैं, वे निश्चित रूप से भगवान हैं।’ इसके साथ ही उसे आस्तिकता हो; एवं वह भगवान के ऐश्वर्य को जानता हो कि, ‘ये भगवान ब्रह्मधाम, गोलोक तथा श्वेतद्वीप आदि समस्त धामों के स्वामी और अनन्तकोटि ब्रह्मांडों के अधिष्ठाता और सबके कर्ता हैं। और, पुरुष, काल, कर्म, माया, तीन गुणों, चौबीस तत्त्वों तथा ब्रह्मादिक देवों में से किसी को भी इस ब्रह्मांड का कर्ता नहीं मानता हो, परन्तु एकमात्र भगवान पुरुषोत्तम को ही इन सभी के कर्ता और सबका अन्तर्यामी समझता हो।’ इस प्रकार की समझ के साथ जिसका प्रत्यक्ष भगवान के स्वरूप में दृढ़ निश्चय हो, वही परमेश्वर में असाधारण स्नेह होने का उपाय है।”
\nफिर मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा, “भगवान की ऐसी महिमा जानने पर भी यदि असाधारण स्नेह नहीं होता, तो उसका क्या कारण है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “यदि वह भगवान की ऐसी महिमा जानता है, तो भगवान से उसका असाधारण स्नेह है ही! किन्तु उसे अपने स्नेह के विषय में जानकारी नहीं है। जैसे हनुमानजी में अपार बल था, परन्तु किसी के बताए बिना उसकी प्रतीति नहीं हुई।८३ जैसे प्रलम्बासुर, बलदेवजी को उठाकर ले जाने लगा तब बलदेवजी में अपार बल था, किन्तु वे स्वयं नहीं जानते नहीं थे। फिर जब आकाशवाणी से सूचित किया गया, तब उन्हें अपने बल के विषय में मालूम हो गया।८४ उसी प्रकार उस भक्त को भगवान से असाधारण प्रीति तो है, परन्तु (किसी भक्त के द्वारा अवगत कराये बिना) उसे मालूम नहीं होता।”
\nफिर मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा कि, “ऐसी अनन्य प्रीति है, ऐसा कब जान सकते हैं?”
\nश्रीजीमहाराज बोले कि, “सत्संग तथा सत्शास्त्रों का श्रवण करते हुए उसे अपनी भगवान में असाधारण प्रीति अनुभव होती है।”
\nफिर मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा, “देश, काल तथा क्रिया के शुभ अथवा अशुभ होने का कारण संग है या अन्य कोई वस्तु?”
\nश्रीजीमहाराज ने उत्तर में कहा कि, “पृथ्वी को देश कहते हैं और वह देश सभी स्थानों पर एक समान रहता है, और काल भी एक समान है, परन्तु अतिशय महान समर्थ पुरुष जिस देश में रहते हों, उनके प्रताप से अशुभ देश, अशुभ काल, अशुभ क्रिया आदि शुभ हो जाते हैं तथा घोर पापी पुरुष जिस देश में रहते हों, उनके योग से अच्छा देश, अच्छी क्रिया और अच्छा काल होते हुए भी सभी अशुभ हो जाते हैं। इसीलिए, शुभ एवं अशुभ देश, काल और क्रिया के हेतु तो पुरुष हैं। यदि वह पुरुष अतिशय समर्थ हो, तो समस्त पृथ्वी में देश, काल और क्रिया को अपने स्वभाव के अनुसार प्रवृत्त करता है। और, यदि उससे निम्न पुरुष हो, तो वह एक देश में उसे प्रवृत्त करता है। और, उससे भी निम्न व्यक्ति एक गाँव में उसे प्रवृत्त करता है। तथा उससे भी निम्नतर पुरुष एक मुहल्ले में तथा अपने घर में ही उसे प्रवर्तित करता है। इस तरह शुभ-अशुभ देश, काल तथा क्रिया की प्रवृत्ति के कारण तो शुभ और अशुभ, दो प्रकार के पुरुष हैं।”
", "hindi_footnote": "८३. जाम्बवान ने हनुमानजी को उनके बल का बोध कराया था, उसे वाल्मीकि रामायण में ‘जाम्बवान् समुदीक्ष्यैवं’ इत्यादि वचनों से कहा गया है। (किष्किन्धाकांड, सर्ग: ६५)
\n८४. श्रीकृष्ण भगवान ने बलदेवजी को उनके बल से अवगत कराया था, उसे विष्णुपुराण में ‘इति संस्मारितो विप्र’ इत्यादि वचनों से कहा गया है। (विष्णुपुराण: ५/९/३४)
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/59.mp3" }, { "english_title": "ObservingEkāntik Dharma; Eradicating Worldly Desires", "english_text": "On Fāgun vadi 1, Samvat 1876 [1 March 1820], Shriji Mahārāj was sitting in the residential hall of the paramhansas in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white khes and had covered Himself with a white cotton cloth. He had also tied a white pāgh, which was decorated with tassels of white flowers, around His head. Garlands of white flowers also adorned His neck. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “Of all spiritual endeavors, to eradicate worldly desires is the greatest endeavor. The means of doing this is as follows: Bearing in mind one’s craving for the vishays, i.e., sights, sounds, smells, tastes and touch, one should introspect, ‘Is my desire for God equal to my desires for the world? Is it greater? Or is it less?’ One should examine oneself in this manner. For example, if one’s ears are drawn to worldly talks just as much as they are drawn to talks related to God, then one should realize, ‘My desire for God is equal to my desire for the world.’ One should similarly examine all of the other vishays, i.e., sights, smells, tastes and touch.
\n“While examining himself in this manner, if a person gradually decreases his worldly desires and increases his desire for God, he begins to develop an understanding whereby he views all vishays as equal. After such equanimity has developed, honors and insults will appear to be the same to him. Moreover, pleasant and unpleasant types of touch will appear to be the same; attractive sights and unattractive sights will appear to be the same; a girl, a young lady and an old woman will appear to be the same; gold and refuse will appear to be the same as well. Similarly, pleasant and unpleasant tastes and smells will also appear to be the same. When a person can instinctively behave in this way, it should be known that his worldly desires have been overcome.
\n“In fact, to behave above the influence of worldly desires is the dharma of one who is ekāntik. But, if some desires do remain, then even if a person is able to attain samādhi and control his nādi and prāns, those desires will draw him back out of samādhi. Therefore, only a person who overcomes worldly desires is an ekāntik bhakta.”
\nThereupon Muktānand Swāmi asked, “What are the means to eradicate worldly desires?”
\nShriji Mahārāj replied, “Firstly, one requires firm ātmā-realization; secondly, one should realize the insignificance of the panchvishays; and thirdly, one should realize the profound greatness of God; i.e., ‘God is the master of all abodes - Vaikunth, Golok, Brahmamahol, etc. So, having attained that God, why should I have affection for the pleasures of the vishays, which are futile?’ One should think of God’s greatness in this manner.
\n“Moreover, he thinks, ‘If, due to some deficiency remaining while worshipping God, I become unworthy of going to the abode of God, and He were to place me in Indralok or Brahmalok,1 there is still a million-fold more bliss there than there is in this world.’ Even with such a thought one should become free of all desires for the insignificant pleasures of the world. So, by realizing God’s greatness in this way, one becomes free of worldly desires. Thereafter, one feels, ‘I never did have any desires; it was all like some kind of illusion. In reality, I have always been free of desires.’ This is what one experiences.
\n“Such ekāntik dharma can only be attained by following the commands of a Purush who is free of worldly desires and who has attained the state of God-realization; it cannot be attained merely by reading books. Even if a person were to attempt to restate those talks exactly, having merely heard them, he would not be able to do so properly. Therefore, one can attain ekāntik dharma only from someone who has already attained the state of ekāntik dharma.”
", "english_footnote": "1. Here, ‘Brahmalok’ refers to the realm of the ishwar Brahmā.
", "gujarati_title": "એકાંતિક ધર્મ પામ્યાનું, વાસના ટાળ્યાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના ફાગણ વદિ ૧ પ્રતિપદાને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં પરમહંસની જાયગાને વિષે વિરાજમાન હતા ને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો ને ધોળી ચાદર ઓઢી હતી અને મસ્તક ઉપર શ્વેત પાઘ બાંધી હતી ને તે પાઘને વિષે ધોળાં પુષ્પના તોરા વિરાજમાન હતા ને કંઠમાં ધોળાં પુષ્પના હાર વિરાજમાન હતા અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “સર્વ સાધન કરતાં વાસના ટાળવી એ સાધન મોટું છે. તે વાસના ટાળવાની એમ વિગતિ છે જે, શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ એ જે પંચવિષય તેને વિષે જેટલી પોતાને તૃષ્ણા હોય તેનો વિચાર કરવો જે, ‘મારે જેટલી ભગવાનને વિષે વાસના છે તેટલી જ જગતને વિષે છે કે ઓછી-વધુ છે?’ તેની પરીક્ષા કરવી. ને જેટલી ભગવાનની વાત સાંભળવામાં શ્રોત્ર ઇન્દ્રિય લોભાતી હોય તેટલી જ જગતની વાત સાંભળવામાં લોભાતી હોય તો એમ જાણવું જે, ‘ભગવાનમાં ને જગતમાં બરોબર વાસના છે.’ એવી જ રીતે સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ એ સર્વે વિષયનો તપાસ કરવો. અને જ્યારે એવી રીતે તપાસ કરતો કરતો જગતની વાસનાને ઘટાડતો જાય ને ભગવાનની વાસનાને વધારતો જાય તેણે કરીને એને પંચવિષયને વિષે સમબુદ્ધિ થઈ જાય છે. ને સમબુદ્ધિ થયા પછી નિંદા ને સ્તુતિ સરખાં લાગે અને સારો સ્પર્શ ને ભૂંડો સ્પર્શ સરખો લાગે; તેમ જ સારું રૂપ ને ભૂંડું રૂપ તથા બાળ, યુવાન ને વૃદ્ધ એવી જે સ્ત્રીઓ તથા કચરો ને કંચન એ સર્વે સરખું ભાસે; તેમ જ સારા ને ભૂંડા જે રસ ને ગંધ તે પણ સરખા ભાસે; એવી રીતે સ્વાભાવિકપણે વર્તાય ત્યારે જાણીએ જે વાસના જિતાણી. અને વાસનારહિત વર્તવું એ એકાંતિકનો ધર્મ છે. અને વાસના જરાક રહી જાય તો સમાધિવાળો હોય અને નાડી-પ્રાણ તણાતાં હોય તોય પણ વાસના સમાધિમાંથી પાછો ખેંચી લાવે છે; માટે વાસના ટાળે તે જ એકાંતિક ભક્ત છે.”
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “વાસના ટાળ્યાનો શો ઉપાય છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એક તો આત્મનિષ્ઠાની દૃઢતા જોઈએ અને બીજું પંચવિષયનું તુચ્છપણું જાણ્યું જોઈએ અને ત્રીજું ભગવાનનું અતિશય માહાત્મ્ય જાણ્યું જોઈએ જે, ‘ભગવાન વૈકુંઠ, ગોલોક, બ્રહ્મમહોલ એ સર્વે ધામના પતિ છે. માટે એવા ભગવાનને પામીને તુચ્છ વિષયના સુખમાં હું શું પ્રીતિ રાખું?’ એવી રીતે ભગવાનના મહિમાનો વિચાર કરે. અને વળી એમ વિચાર કરે જે, ‘ભગવાનને ભજતાં થકાં જો કોઈક ખોટ રહી જશે ને કદાપિ જો ભગવાનના ધામમાં નહીં જવાય ને ઇન્દ્રલોક તથા બ્રહ્મલોકને૨૩૧ વિષે ભગવાન મૂકશે તોય પણ આ લોકના કરતાં તો ત્યાં કોટિ ગણાં વધુ સુખ છે.’ એવો વિચાર કરીને પણ આ સંસારનાં તુચ્છ સુખ થકી વાસનાએ રહિત થવું. અને એવી રીતે ભગવાનનો મહિમા જાણીને વાસનાએ રહિત થાય છે ત્યારે પછી એને એમ જણાય છે જે, ‘મારે કોઈ કાળે વાસના હતી જ નહીં અને એ તો મને વચમાં કાંઈક ભ્રમ જેવું થયું હતું, પણ હું તો સદા વાસનાએ રહિત છું,’ એવું ભાસે છે. અને આવી રીતનો જે એકાંતિક ધર્મ તે તો જે એવા નિર્વાસનિક પુરુષ હોય અને જેને ભગવાનને વિષે સ્થિતિ થઈ હોય તેને વચને કરીને જ પમાય, પણ ગ્રંથમાં લખી રાખ્યો હોય તેણે કરીને નથી પમાતો. અને કોઈક સાંભળીને તેવી ને તેવી વાત કહેવા જાય તો કહેતાં પણ આવડે નહીં. માટે જેને એકાંતિકના ધર્મમાં સ્થિતિ થઈ હોય તે થકી જ એકાંતિકનો ધર્મ પમાય છે.”
", "gujarati_footnote": "૨૩૧. બ્રહ્માજીના લોકમાં.
", "hindi_title": "वासना को मिटाने की साधना", "hindi_text": "संवत् १८७६ में फाल्गुन कृष्णा प्रतिपदा (१ मार्च, १८२०) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में परमहंसों के स्थान पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किये थे, श्वेत चादर ओढी थी, मस्तक पर सफ़ेद पाग बाँधी थी, उसमें सफ़ेद तुर्रे लगे हुए थे तथा उनके कंठ में श्वेत पुष्पों के हार सुशोभित हो रहे थे। सभा में उस समय उनके मुखारविन्द के समक्ष मुनिगण तथा स्थान-स्थान से आए हरिभक्त बैठे हुए थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने कहा, “समस्त साधनाओं की अपेक्षा वासना को मिटाना, यह सबसे बड़ी साधना है। उस वासना को मिटाने का उपाय यह है कि शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गन्ध नामक पाँच विषयों में जितनी अपनी तृष्णा है, उस पर विचार करना चाहिए कि मुझे भगवान में जितनी वासना है, उतनी ही क्या जगत में भी है अथवा उससे न्यून या अधिक है? उसकी परीक्षा करनी चाहिए। जैसे कि भगवान की बातें सुनने में श्रोत्रेन्द्रिय जितनी लुब्ध होती है, उतनी ही यदि जगत की बातें सुनने में आकृष्ट होती हो, तो यह समझना चाहिए कि भगवान तथा जगत में समान वासना है। इसी प्रकार स्पर्श, रूप, रस और गंध इत्यादि विषयों से होनेवाली अपनी स्थिति का पता लगाना चाहिए। इस प्रकार जब पता लगाते-लगाते जगत की वासना को कम करता रहता है, तथा भगवान सम्बंधी वासना को बढ़ाता जाता है, तब परिणामस्वरूप पंचविषयों में उसकी समबुद्धि हो जाती है। और, समबुद्धि होने के पश्चात् उसे निन्दा एवं स्तुति समान लगती है तथा अच्छा स्पर्श और बुरा स्पर्श एक समान प्रतीत होता है। उसी तरह अच्छा रूप और बुरा रूप, तथा बालिका, युवती एवं वृद्धा स्त्रियाँ तथा कचरा और कांचन - यह सब समान प्रतीत होता है। ठीक उसी तरह अच्छा और बुरा स्वाद और गन्ध भी समान प्रतीत होने लगते हैं। इस तरह जब स्वाभाविक रूप से वर्तन हो, तब समझना चाहिए कि वासना को जीत चुके हैं। और, वासना-रहित वर्तन हो, वही एकान्तिक का धर्म है। यदि अल्प वासना भी रह गई, तो समाधि की स्थिति होने पर भी वासना उसे समाधि में से वापस जगत की ओर खींच लाती है। इसलिए, वासना मिटानेवाले को ही एकान्तिक भक्त कहा जाता है।”
\nयह सुनकर मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा, “वासना को टालने का क्या उपाय है?”
\nतब श्रीजीमहाराज ने उत्तर देते हुए कहा कि, “एक तो आत्मनिष्ठा की दृढ़ता चाहिए। दूसरा, पंचविषयों की तुच्छता समझनी चाहिए और तीसरा भगवान का अतिशय माहात्म्य समझना चाहिए कि, ‘भगवान वैकुंठ, गोलोक एवं ब्रह्ममहोल, इन समस्त धामों के स्वामी हैं, इसलिए, मैं ऐसे भगवान को प्राप्त करके तुच्छ विषयों के सुख में मैं अनुरक्ति क्यों रखूँ?’ इस प्रकार भगवान की महिमा का विचार करें और यह सोचें कि, ‘भगवान का भजन करने पर भी यदि कोई कमी रह जाएगी और कदाचित् भगवान के धाम की प्राप्ति न हो पाई तथा भगवान यदि हमें इन्द्रलोक एवं ब्रह्मलोक में रखें, फिर भी इस पृथ्वी लोक की अपेक्षा तो वहाँ करोड़ गुना अधिक सुख है।’ ऐसा विचार करके इस संसार के तुच्छ सुख की वासना से रहित हो जाना चाहिए। इस प्रकार भगवान की महिमा जानकर जब कोई वासना-रहित हो जाता है, तब उसे प्रतीत होता है कि, ‘मुझ में कभी वासना थी ही नहीं! बीच में मुझे कुछ भ्रम-सा हो गया था, परन्तु मैं तो सदा वासना-रहित हूँ।’ इस प्रकार का जो एकान्तिक धर्म है, वह ऐसा निर्वासनिक पुरुष हो, तथा जिसने भगवान में अपनी स्थिति बना रखी हो, उसके वचनों से ही सुलभ हो जाता है। केवल ग्रन्थों में लिखे रहने से वह एकान्तिक धर्म प्राप्त नहीं होता। यदि कोई ऐसी बातें सुनकर ठीक इसी प्रकार से वैसी की वैसी बात करने का प्रयत्न करे, तो उसे ऐसी बात करना भी कठिन हो जाता है! अतः जिसकी एकान्तिक धर्म में सुदृढ़ स्थिति हो गयी हो, उसी के द्वारा ही एकांतिक धर्म की सिद्धि हो सकती है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/60.mp3" }, { "english_title": "King Bali", "english_text": "On Fāgun vadi 3, Samvat 1876 [3 March 1820], Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the platform under the neem tree in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He had tied a white cloth with a border of silken thread around His head. He was wearing a white khes and had also covered Himself with a white blanket. He was wearing garlands of white flowers around His neck, and tassels of white flowers were dangling from the left side of His pāgh. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Muktānand Swāmi asked, “How can one remain composed even under the influence of lust, anger, avarice and fear?”
\nShriji Mahārāj replied, “‘I am not the body; I am the ātmā, which is distinct from the body and is the knower of all.’ When such ātmā-realization becomes extremely firm, one never loses one’s composure. On the other hand, a person without ātmā-realization may try many other means, but he cannot remain composed.”
\nThereafter Brahmānand Swāmi asked, “To what extent does ātmā-realization actually help at the time of death?”
\nShriji Mahārāj replied, “When faced with the task of crossing a river, one who knows how to swim can cross it, whereas one who is unable to swim will be left standing. However, when faced with the task of crossing an ocean, both require the aid of a ship. Similarly, a river - in the form of the dualities of cold and heat, hunger and thirst, honor and insult, happiness and misery - may be crossed by a person with ātmā-realization; death, however, is like an ocean. In that case, both a person with ātmā-realization and a person without it require the help of a ship in the form of faith in God. Therefore, only the firm refuge of God is helpful at the time of death, whereas ātmā-realization alone is of no use whatsoever at the time of death. For this reason, one should firmly cultivate faith in God.”
\nMuktānand Swāmi then asked another question, “It is said that yogic powers entice a devotee of God. Does this fact apply only to those whose faith in God wavers or also to those who have firm faith?”
\nShriji Mahārāj explained, “Yogic powers only appear before those whose faith in God is steadfast; for others, they are very difficult to attain. In fact, those powers are inspired by God Himself to test His devotee; that is, ‘Does he have more love for Me or for the powers?’ God tests His devotees in this manner.
\n“If the devotee happens to be staunch and desires nothing except God, is free of worldly desires and is an ekāntik bhakta, then God Himself becomes bound by that devotee. Vāmanji, for example, seized King Bali’s kingdom, which comprised of the realms of swarg, Mrutyulok and pātāl, and covered all 14 realms with his first two steps. Thereafter, King Bali offered his own body for Vāmanji to place the third step. In this way, King Bali devoutly offered his all to God. Moreover, despite the fact that God deceived him without any fault of his own, Bali still did not falter from His bhakti. On seeing such unparalleled bhakti for him, God ultimately became bound by Bali. Although God bound King Bali only momentarily, in the process, God himself became bound by the ropes in the form of Bali’s matchless bhakti. In fact, to this very day, God is forever standing at Bali’s gate, never out of King Bali’s sight even for a fraction of a second.
\n“In the same way, forsaking all other worldly desires and offering our all to God, we should also remain as servants of God. If, in the process, God happens to inflict more misery upon us, then God Himself will become bound by us. This is because He loves His devotees and is an ocean of compassion; He becomes bound by anyone who offers profound bhakti to Him. As a result, the mind of a devotee who has such loving bhakti becomes so bound to God that God is unable to free Himself from him.
\n“Therefore, we should become more pleased as God puts us through more severe hardships, bearing in mind, ‘The more misery God inflicts upon me, the more bound He will become to me; thereby, He will not be away from me for even a moment.’ With such understanding, one should become increasingly pleased as God imposes more and more hardships; but one should never become disheartened in the face of misery or for the sake of bodily comforts.”
", "english_footnote": "1. The original word is ‘upāsanā’ in the Gujarati Vachanamrut.
", "gujarati_title": "બળિ રાજાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના ફાગણ વદિ ૩ ત્રીજને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિરની આગળ લીંબડાના વૃક્ષને હેઠે ઓટાને વિષે ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા ને હીરકોરનું શ્વેત ધોતિયું મસ્તકે બાંધ્યું હતું અને શ્વેત પછેડી ઓઢી હતી ને શ્વેત ખેસ પહેર્યો હતો ને કંઠમાં શ્વેત પુષ્પના હાર ધારણ કર્યા હતા ને શ્વેત પુષ્પના તોરા પાઘમાં ડાબી કોરે લટકતા હતા ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “કામ, ક્રોધ, લોભ તથા ભય એમને યોગે કરીને પણ ધીરજ ડગે નહીં તેનો શો ઉપાય છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “‘હું દેહ નહીં, હું તો દેહથી નોખો ને સર્વેનો જાણનારો એવો જે આત્મા તે છું,’ એવી જે આત્મનિષ્ઠા૨૩૨ તે જ્યારે અતિશય દૃઢ થાય ત્યારે કોઈ રીતે કરીને ધીરજ ડગે નહીં અને આત્મનિષ્ઠા વિના બીજા અનેક ઉપાય કરે તો પણ ધીરજ રહે નહીં.”
\nપછી બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “જે આત્મનિષ્ઠા૨૩૩ હોય તે અંત સમે કેટલી સહાય કરે છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેમ નદી તરવી હોય ત્યાં તો જેને તરતાં આવડતું હોય તે તરી જાય ને જેને તરતાં ન આવડતું હોય તે તો ઊભો થઈ રહે; પણ જ્યારે સમુદ્ર તરવો હોય ત્યારે તો તે બેયને વહાણનું કામ પડે છે. તેમ ટાઢ, તડકો, ભૂખ, તરસ, માન, અપમાન, સુખ, દુઃખ તે રૂપી જે નદી તેને તો આત્મનિષ્ઠાવાળો હોય તે તરી જાય; પણ મૃત્યુસમય તો સમુદ્ર જેવો છે, માટે ત્યાં તો આત્મનિષ્ઠાવાળો હોય તથા વગર આત્મનિષ્ઠાવાળો હોય એ બેયને ભગવાનની ઉપાસનારૂપી વહાણનું કામ પડે છે. માટે અંતકાળે તો ભગવાનનો દૃઢ આશરો હોય તે જ કામમાં આવે છે પણ અંત સમે આત્મનિષ્ઠા કાંઈ કામમાં આવતી નથી. તે સારુ ભગવાનની ઉપાસનાને દૃઢ કરીને રાખવી.”
\nપછી વળી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “ભગવાનનો ભક્ત હોય તેને સિદ્ધિઓ આડી આવે છે, તે જેને ભગવાનના નિશ્ચયમાં ડગમગાટ હોય તેને જ આવે છે કે નિશ્ચયવાળાને આવે છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “સિદ્ધિઓ તો જેને પરિપક્વ ભગવાનનો નિશ્ચય હોય તેને જ આવે છે અને બીજાને તો સિદ્ધિઓ ઘણી દુર્લભ છે. અને એ સિદ્ધિઓને પણ એ ભક્તની પરીક્ષા લેવા સારુ ભગવાન જ પ્રેરે છે જે, ‘એને મારી ઉપર ઘણું હેત છે કે સિદ્ધિઓ ઉપર ઘણું હેત છે?’ એવી રીતે ભગવાન પોતાના ભક્તની પરીક્ષા જુએ છે. પછી જો એ પાકો ભક્ત હોય ને ભગવાન વિના બીજું કાંઈ ન ઇચ્છે ને નિર્વાસનિક એવો એકાંતિક ભક્ત હોય તો ભગવાન પોતે તે ભક્તને વશ થઈ જાય છે. જેમ વામનજીએ બળિરાજાનું ત્રિલોકીનું રાજ્ય લઈ લીધું અને ચૌદ લોકનાં બે પગલાં કર્યાં અને ત્રીજા પગલા સારુ તે બળિરાજાએ પોતાનું શરીર આપ્યું, એવી રીતે શ્રદ્ધા સહિત ભગવાનને સર્વસ્વ આપ્યું તોય ભગવાને એને વગર વાંકે બાંધ્યો, તો પણ ભક્તિ થકી પડ્યો નહીં; ત્યારે એવી પોતાની અનન્ય ભક્તિ જોઈને પોતે ભગવાન તે બળિના બંધનમાં આવતા હવા. અને ભગવાને તો બળિરાજાને ક્ષણમાત્ર બાંધ્યો હતો અને ભગવાન તો એની ભક્તિરૂપી દોરીએ કરીને બંધાયા છે તે આજ દિવસ સુધી પણ અખંડ ભગવાન બળિને દરવાજે ઊભા છે અને બળિરાજાની દૃષ્ટિ થકી પળમાત્ર પણ ભગવાન છેટે થતા નથી.૨૩૪ એવી રીતે આપણે પણ બીજી સર્વ વાસના ટાળીને અને ભગવાનને સર્વસ્વ અર્પણ કરીને ભગવાનના દાસ થઈ રહેશું, અને એમ કરતાંય ભગવાન આપણને વધુ દુઃખ દેશે તો ભગવાન પણ પોતે આપણે વશ થઈ જશે; શા માટે જે, પોતે ભક્તવત્સલ છે અને કૃપાસિંધુ છે, તે જેની પોતાને વિષે અતિ દૃઢ ભક્તિ દેખે તેને પોતે આધીન થઈ જાય છે. પછી તે પ્રેમભક્તિએ યુક્ત જે ભક્તનું મન તે મનરૂપી દોરીએ કરીને બંધનમાં આવે છે, પછી છૂટવાને સમર્થ થતા નથી. માટે જેમ જેમ ભગવાન આપણને કસણીમાં રાખે તેમ તેમ વધુ રાજી થવું જોઈએ જે, ‘ભગવાન જેમ જેમ મને વધુ દુઃખ દેશે તેમ તેમ વધુ મારે વશ થશે અને પલમાત્ર મારાથી છેટે નહીં રહે,’ એવું સમજીને જેમ જેમ ભગવાન અતિ કસણી દેતા જાય તેમ તેમ અતિ રાજી થવું, પણ કોઈ રીતે દુઃખ દેખીને અથવા દેહના સુખ સારુ પાછો પગ ભરવો નહીં.”
", "gujarati_footnote": "૨૩૨. તેણે યુક્ત એવી જે ઉપાસના.
\n૨૩૩. ઉપાસના તથા બ્રાહ્મીસ્થિતિ રહિત કેવળ.
\n૨૩૪. ભાગવત: ૮/૧૮-૨૩.
", "hindi_title": "राजा बलि की अनन्य भक्ति", "hindi_text": "संवत् १८७६ में फाल्गुन कृष्णा तृतीया (३ मार्च, १८२०) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के आगे नीमवृक्ष के नीचे चबूतरे पर बिछे हुए पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने मस्तक पर रेशमी किनारवाली श्वेत धोती बाँधी थी, सफ़ेद पिछौरी ओढ़ी थी, श्वेत धोती धारण की थी और कंठ में सफ़ेद फूलों के हार पहने थे। उनकी पाग में बायें भाग की ओर श्वेत पुष्पों के तुर्रे लटक रहे थे। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में साधुवृंद तथा स्थान-स्थान से आए हरिभक्त बैठे हुए थे।
\nउस समय मुक्तानन्द स्वामी ने प्रश्न किया कि, “काम, क्रोध, लोभ तथा भय के योग से भी धैर्य से विचलित न होने का क्या उपाय है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “‘मैं देह नहीं, बल्कि शरीर से भिन्न और सबको जाननेवाली आत्मा हूँ।’ ऐसी आत्मनिष्ठा८५ जिसे सुदृढ़ हो जाती है तब वह किसी भी तरह धैर्य से विचलित नहीं हो सकता। किन्तु आत्मनिष्ठा के बिना यदि अन्य अनेक उपाय क्यों न करें, पर धैर्य कभी नहीं टिकेगा।”
\nयह सुनकर ब्रह्मानन्द स्वामी ने पूछा, “यदि (उपासनाहीन) आत्मनिष्ठा रहे तो वह अन्त समय में कितनी सहायता करती है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “यदि नदी को तैरकर पार करना है, तो ऐसा काम वही कर सकता है जिसे तैरना आता हो, किन्तु जिसे तैरना न आता हो, वह मजबूर होकर खड़ा ही रहेगा। किन्तु जब समुद्र को तैरकर पार करना हो, तो दोनों को जहाज की ही आवश्यकता होगी। उसी प्रकार ठंड, धूप, भूख, प्यास, मान, अपमान, सुख एवं दुःखरूपी नदी को आत्मनिष्ठावाला पुरुष तैरकर पार कर लेता है, परन्तु मृत्यु का समय समुद्र के समान है। अतः आत्मनिष्ठावाले या आत्मनिष्ठाहीन, दोनों को ही भगवान के उपासनारूपी जहाज की आवश्यकता होती है। अतएव, अन्तकाल में भगवान का दृढ़ आश्रय ही काम में आता है, आत्मनिष्ठा किसी काम नहीं आती। इसीलिए भगवान की उपासना को सुदृढ़ करके रखना।”
\nमुक्तानन्द स्वामी ने पुनः पूछा कि, “भगवान के भक्त के मार्ग में सिद्धियाँ बाधक बनती हैं, तो क्या वे भगवान के प्रति निष्ठा में कचाईवालों के सामने ही उपस्थित होकर बाधा डालती हैं या अविचल निष्ठा रखनेवालों के रास्ते में भी रुकावट डालती हैं?”
\nतब श्रीजीमहाराज ने उत्तर दिया, “ये सिद्धियाँ तो भगवान के परिपक्व निश्चयवालों के समक्ष ही उपस्थित होती हैं। अन्य के लिए ये सिद्धियाँ बहुत ही दुर्लभ हैं। और, भगवान भी भक्त की परीक्षा लेने के लिए इन सिद्धियों को प्रेरित करते हैं कि, ‘उस भक्त को मुझसे अधिक स्नेह है, या सिद्धियों से अधिक लगाव है?’ इस प्रकार भगवान अपने भक्त की परीक्षा लेते हैं। यदि वह दृढ़ भक्त है तथा भगवान के सिवा किसी भी अन्य वस्तु की इच्छा नहीं करता, तो भगवान ऐसे निर्वासनिक एकान्तिक भक्त के वश में हो जाते हैं। जैसे वामनजी ने राजा बलि का त्रिलोक का राज्य ले लिया, तथा चौदह लोकों को अपने दो चरणों से नाप लिया और तीसरे कदम के लिए राजा बलि ने अपना पूरा शरीर समर्पित कर दिया। इस प्रकार यद्यपि उसने भगवान को श्रद्धासहित अपना सर्वस्व दे दिया, फिर भी भगवान ने बिना अपराध के उसे बाँधा लेकिन वह भक्ति से विचलित नहीं हुआ। अपने प्रति उसकी ऐसी अनन्य भक्ति देखकर स्वयं भगवान भी उसके वश में हो गए। भगवान ने तो राजा बलि को क्षणमात्र के लिए बाँधा था, किन्तु वे (भगवान) उसकी भक्तिरूपी डोर से बँध चुके हैं। आज तक भगवान बलि के दरवाजे पर निरन्तर खड़े हैं, और वे राजा बलि की दृष्टि से पलमात्र के लिए भी दूर नहीं होते।
\n“इस प्रकार, हमें भी समस्त वासनाओं को मिटाकर सर्वस्व भगवान को अर्पित करके भगवान का दास होकर रहना चाहिए। ऐसा करने पर भी भगवान हमें अधिक दुःख देंगे, तो भी वे स्वयं हमारे वश में हो जाएँगे! क्योंकि वे भक्तवत्सल तथा कृपासिन्धु हैं। वे जिसकी अपनी ओर दृढ़ भक्ति देखते हैं, उसके अधीन स्वयमेव हो जाते हैं। फिर ऐसे प्रेमी भक्त की मनरूपी डोरी के बंधनों में बंध जाते हैं, फिर उस प्रेमबंधन से छूटने में समर्थ नहीं हो पाते। अतः भगवान ज्यों-ज्यों हमारी कसौटी करें, हमें त्यों-त्यों अधिक प्रसन्न होना चाहिए कि, ‘भगवान जैसे-जैसे मुझे अधिक दुःख देंगे, वैसे-वैसे वे अधिकाधिक मेरे वश में होते जाएँगे और पलमात्र भी मुझसे अलग नहीं रहेंगे।’ ऐसा समझकर भगवान ज्यों-ज्यों अधिक कसौटी करते जाएँ, त्यों-त्यों हमें भी अधिक से अधिक प्रसन्न रहना चाहिए। परन्तु किसी भी तरह के दुःख को देखकर, अथवा शारीरिक सुख सुविधा के लिए कायर की भांति पीछे नहीं हटना चाहिए।”
", "hindi_footnote": "८५. आत्मनिष्ठा से युक्त उपासना।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/61.mp3" }, { "english_title": "Acquiring the Virtues ofSatya,Shauch, Etc.", "english_text": "On Fāgun vadi 4, Samvat 1876 [4 March 1820], Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot in the middle of the courtyard of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white khes and had covered Himself with a white cotton cloth. On His head He was wearing a white pāgh that was decorated with garlands and tassels of white flowers. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Swayamprakāshānand Swāmi asked, “The Shrimad Bhāgwat states the 39 redemptive virtues that forever dwell in the form of God. They are:
\nSatyam shaucham dayā kṣhāntis-tyāgaha santoṣh ārjavam |“But how can these virtues be acquired by a sādhu?”
\nShriji Mahārāj replied, “If a sādhu develops the perfect conviction of God, then he will acquire those redemptive virtues of God. What is that conviction? Well, he realizes that God is not like kāl, not like karma, not like swabhāv, not like māyā, and not like Purush.2 He realizes God to be distinct from everything, their controller and cause; yet, despite being their cause, He is beyond their influence. A person who has cultivated a conviction of the manifest form of God in this manner will never be deflected in any way. Even if he hears misleading scriptures, or if he hears the talks of misleading philosophers, or even if his own antahkaran raises doubts within himself, his conviction of God never wavers in any way whatsoever.
\n“A person with such a conviction of God is said to have a rapport with God. Moreover, one naturally acquires the virtues of whomever one has a rapport with. For example, when our eyes meet with an oil lamp, the light of that oil lamp enters our eyes, thus expelling the darkness present before them. In the same manner, one who has developed a rapport with God by having a firm conviction of Him acquires the redemptive virtues of God. As a result, just as God is unattached in all respects and is capable of doing as He chooses, such a devotee also becomes extremely capable and unattached.”
\nThereafter Nirvikārānand Swāmi asked, “Despite having the conviction of God, noble virtues are still not acquired; on the contrary, egotism and jealousy are increasing day by day. What can be the reason for this?”
\nShriji Mahārāj explained, “Even if one offers amrut, or shingadiyo vachhnāg, or dudhpāk and sākar, or opium in God’s thāl, the qualities inherent in each will still remain the same; they will not change in any way. Similarly, a person who is demonic and extremely undeserving will still not forsake his own swabhāvs even if he comes into contact with God. Furthermore, if he happens to spite some meek devotee of God, then the former person will suffer as a result. Why? Because God is present in everyone as antaryāmi, and He displays His divine powers whenever and however He wishes. Therefore, insulting such a devotee amounts to insulting God. Consequently, the offender suffers severely. For example, Hiranyakashipu was so powerful that he had conquered swarg, Mrutyulok and pātāl; but because he harassed Prahlādji, God manifested from a pillar in the form of Nrusinh and killed Hiranyakashipu.
\n“Bearing this in mind, a devotee of God should strive to cultivate humility and should never insult anyone. Why? Because God also dwells in the hearts of the meek. Thus, He will make anyone who insults the meek suffer. Realizing this, one should not pain even the smallest of beings. If, however, a person indiscriminately mistreats others out of arrogance, then God, who is the destroyer of arrogance and who pervades all as antaryāmi, is unable to tolerate this. He will appear in one form or another to thoroughly destroy the arrogance of that arrogant person. Therefore, remaining fearful of God, a sādhu should not retain even the slightest arrogance, nor should he pain even the smallest of beings. This is the dharma of a non-egotistic sādhu.”
", "english_footnote": "2. God is not like kāl: This means to believe that God is the cause of creation, sustenance, and destruction, but kāl is not the independent cause. Explanation: Some believe that kāl is the cause of creation, sustenance, and destruction of the world - meaning that the world and everything within the world happens because of kāl, i.e. on its own with the passage of time. They do not believe God is responsible. In reality, the cause of the world is God and to believe otherwise is to understand that God is like kāl.
\nGod is not like karma: This means to believe that God is the cause of creation, sustenance, and destruction, but karma is not the independent cause. Explanation: Some believe karma (actions) are the cause of the world instead of God. In reality, God is the cause of the world.
\nGod is not like swabhāvs: This means to believe that God is the cause of creation, sustenance, and destruction, but swabhāvs are not the independent cause. Explanation: Some believe swabhāvs are the cause of the world instead of God. Believing this way means believing God is like swabhāvs. Moreover, even if one believes God is the all-doer but also believes God harbors arrogance (just like jivas) because of his power of doership - although he is not the doer despite having the power of doership - then this also means one believes God is like swabhāvs.
\nGod is not like māyā: This means to believe that God is the cause of creation, sustenance, and destruction, but māyā is not the independent cause. Explanation: According to the Advait philosophy, because of māyā, nirgun Brahman appears as the jiva and the world, meaning the cause of the world and everything within the world is māyā but not nirgun Brahman. Moreover, according to the Sankhya philosophy, the cause of the world is Prakruti (i.e. māyā) but not God. However, in reality, God is the cause but māyā is not the independent cause of the world. Also, to perceive qualities of māyā in God is also believing God is like māyā. However, God’s form is devoid of any trace of māyā.\n
God is not like Purush: In this context, Purush is the aksharmukta that activates Prakruti for the creation. To believe Purush is the independent creator of the world is to believe God is like Purush. However, Purush cannot act independently to create the world. Explanation: According to the Sankya philosophy, the cause of the world are Purush and Prakruti. Prakruti has no consciousness. Purush activates Prakruti from its state of equanimity to create the world, but God does not play a role. However, Purush is not the independent cause of the world. Only when God enters Purush is Purush able to activate māyā and engage in the creation of the world. So, the cause of the world is God and to believe Purush is the independent cause means to understand God is like Purush.
\nGod is not like Purush: In this context, Purush is the aksharmukta that activates Prakruti for the creation. To believe Purush is the independent creator of the world is to believe God is like Purush. However, Purush cannot act independently to create the world. Explanation: According to the Sankya philosophy, the cause of the world are Purush and Prakruti. Prakruti has no consciousness. Purush activates Prakruti from its state of equanimity to create the world, but God does not play a role. However, Purush is not the independent cause of the world. Only when God enters Purush is Purush able to activate māyā and engage in the creation of the world. So, the cause of the world is God and to believe Purush is the independent cause means to understand God is like Purush.
", "gujarati_title": "સત્ય-શૌચાદિક ગુણ આવ્યાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના ફાગણ વદિ ૪ ચોથને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં ચોક વચ્ચે ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો અને ધોળી ચાદર ઓઢી હતી અને માથે શ્વેત પાઘ વિરાજમાન હતી અને તે પાઘને વિષે શ્વેત પુષ્પના હાર તથા શ્વેત પુષ્પના તોરા વિરાજમાન હતા ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી સ્વયંપ્રકાશાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “શ્રીમદ્ભાગવતમાં કહ્યું છે જે,
\nસત્યં શૌચં દયા ક્ષાન્તિસ્ત્યાગઃ સન્તોષ આર્જવમ્।“એ જે ઓગણચાળીસ કલ્યાણકારી ગુણ તે ભગવાનના સ્વરૂપને વિષે નિરંતર રહે છે. તે એ ગુણ સંતને વિષે કેવી રીતે આવે છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એ ગુણ સંતમાં આવ્યાનું કારણ૨૩૬ તો એ છે જે, એને ભગવાનના સ્વરૂપનો યથાર્થ નિશ્ચય થાય તો એ કલ્યાણકારી ગુણ ભગવાનના છે તે સંતમાં આવે છે. તે નિશ્ચય કેવો હોય? તો જે, ભગવાનને કાળ જેવા ન જાણે, કર્મ જેવા ન જાણે, સ્વભાવ જેવા ન જાણે, માયા જેવા ન જાણે, પુરુષ જેવા ન જાણે,૩૧૯ અને સર્વ થકી ભગવાનને જુદા જાણે અને એ સર્વના નિયંતા જાણે ને સર્વના કર્તા જાણે, અને એ સર્વને કર્તા થકા પણ એ નિર્લેપ છે એમ ભગવાનને જાણે; અને એવી રીતે જે પ્રત્યક્ષ ભગવાનના સ્વરૂપનો નિશ્ચય કર્યો છે તે કોઈ રીતે કરીને ડગે નહીં, તે ગમે તેવાં તરેતરેનાં શાસ્ત્ર૨૩૭ સાંભળે અને ગમે તેવા મતવાદીની૨૩૮ વાત સાંભળે અને ગમે તેવા પોતાનું અંતઃકરણ કુતર્ક કરે૨૩૯ પણ કોઈ રીતે કરીને ભગવાનના સ્વરૂપમાં ડગમગાટ થાય નહીં; એવી જાતનો૨૪૦ જેને ભગવાનના સ્વરૂપનો નિશ્ચય હોય તેને ભગવાનનો સંબંધ થયો કહેવાય. માટે જેને જે સંગાથે સંબંધ હોય તેના ગુણ તેમાં સહજે આવે. જેમ આપણાં નેત્ર છે તેને જ્યારે દીવા સંગાથે સંબંધ થાય છે ત્યારે તે દીવાનો પ્રકાશ નેત્રમાં આવે છે, તેણે કરીને નેત્ર આગળ અંધારું હોય તેનો નાશ થઈ જાય છે; તેમ જેને ભગવાનના સ્વરૂપનો દૃઢ નિશ્ચયે કરીને સંબંધ થાય છે તેને વિષે ભગવાનના કલ્યાણકારી ગુણ આવે છે. પછી જેમ ભગવાન સર્વ પ્રકારે નિર્બંધ છે અને જે ચહાય તે કરવાને સમર્થ છે, તેમ એ ભક્ત પણ અતિશય સમર્થ થાય છે અને નિર્બંધ થાય છે.”
\nપછી નિર્વિકારાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “નિશ્ચય હોય તોય પણ રૂડા ગુણ તો આવતા નથી અને માન ને ઈર્ષ્યા તો દિવસે દિવસે વધતાં જાય છે તેનું શું કારણ હશે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ભગવાન પાસે એક અમૃત લાવીએ૨૪૧ અને શિંગડીયો વછનાગ૨૪૨ લાવીએ, અને દૂધપાક ને સાકર લાવીએ અને અફીણ લાવીએ, અને તે સર્વેને ભગવાનના થાળમાં ધરીએ, તો પણ જેનો જેવો ગુણ હોય તેનો તેવો ને તેવો જ રહે પણ પલટાઈ જાય નહીં. તેમ જે જીવ આસુરી અને અતિ કુપાત્ર હોય તે ભગવાનને સમીપે આવે તોય પણ પોતાના સ્વભાવને મૂકે નહીં. પછી એ કોઈક ગરીબ હરિભક્તનો દ્રોહ કરે તેણે કરીને એનું ભૂંડું થાય; શા માટે જે, ભગવાન સર્વમાં અંતર્યામીરૂપે કરીને રહ્યા છે, તે પોતાની ઇચ્છા આવે ત્યાં તેટલી સામર્થી જણવે છે. માટે તે ભક્તને અપમાને કરીને તે ભગવાનનું અપમાન થાય છે, ત્યારે તે અપમાનના કરનારાનું અતિશય ભૂંડું થઈ જાય છે. જેમ હિરણ્યકશિપુ હતો તેણે ત્રિલોકી પોતાને વશ કરી રાખી હતી એવો બળવાન હતો, તો પણ તેણે જો પ્રહ્લાદજીનો દ્રોહ કર્યો તો ભગવાને સ્તંભમાંથી નૃસિંહરૂપે પ્રકટ થઈને તે હિરણ્યકશિપુનો નાશ કરી નાખ્યો. એમ વિચારીને ભગવાનના ભક્ત હોય તેને અતિશય ગરીબપણું પકડવું પણ કોઈનું અપમાન કરવું નહીં; કાં જે, ભગવાન તો ગરીબના અંતરને વિષે પણ વિરાજમાન રહ્યા છે તે એ ગરીબના અપમાનના કરતલનું ભૂંડું કરી નાંખે છે, એવું જાણીને કોઈ અલ્પ જીવને પણ દુખવવો નહીં. અને જો અહંકારને વશ થઈને જેને તેને દુખવતો ફરે તો ગર્વગંજન એવા જે ભગવાન તે અંતર્યામીરૂપે સર્વમાં વ્યાપક છે તે ખમી શકે નહીં, પછી ગમે તે દ્વારે પ્રકટ થઈને એ અભિમાની પુરુષના અભિમાનને સારી પેઠે નાશ કરે છે. તે માટે તે ભગવાનથી ડરીને જે સાધુ હોય તેને લેશમાત્ર અભિમાન રાખવું નહીં અને એક કીડી જેવા જીવને પણ દુખવવો નહીં, એ જ નિર્માની સાધુનો ધર્મ છે.”
", "gujarati_footnote": "૨૩૫. ભાગવત: ૧/૧૬/૨૬-૨૮. ૧. સત્યમ્ - સર્વ જીવપ્રાણીમાત્રનું હિત કરવું, સત્ય બોલવું. ૨. શૌચમ્ - પવિત્રતા, નિર્દોષપણું. ૩. દયા - અન્યનાં દુઃખો દૂર કરવાની વૃત્તિ. ૪. ક્ષાન્તિઃ - અપરાધીઓના અપરાધ સહન કરવા. ૫. ત્યાગઃ - યાચકો પ્રત્યે ઉદારતા અથવા પરમાત્માને આત્મસમર્પણ. ૬. સંતોષઃ - સદાય ક્લેશે રહિતપણું. ૭. આર્જવમ્ - મન, વાણી અને શરીરનું એકરૂપપણું. એટલે જેવું મનમાં તેવું જ વાણીમાં અને તેવી જ ક્રિયા કરવી; અર્થાત્ સરળતા. ૮. શમઃ - મનનો સંયમ. ૯. દમઃ - આંખ વગેરે બાહ્ય ઇન્દ્રિયો પર સંયમ. ૧૦. તપઃ - શરીર તથા મનને ક્લેશ થાય તેવાં વ્રતાદિ કરવાં. ૧૧. સામ્યમ્ - શત્રુ-મિત્ર પ્રત્યે સમાન ભાવ. ૧૨. તિતિક્ષા - સુખ-દુઃખ જેવાં દ્વન્દ્વોથી પરાભવ નહિ પામવાપણું, સહનશક્તિ. ૧૩. ઉપરતિઃ - અધિક લાભ તથા પ્રાપ્તિ પ્રત્યે ઉદાસીનતા. ૧૪. શ્રુતમ્ - સર્વ શાસ્ત્રાર્થનું યથાર્થ જાણવાપણું. ૧૫. જ્ઞાનમ્ - આશ્રિતોના અનિષ્ટની નિવૃત્તિ અને ઈષ્ટની પ્રાપ્તિ કરી આપવામાં ઉપયોગી જ્ઞાન અથવા જીવ, ઈશ્વર, માયા, બ્રહ્મ તથા પરબ્રહ્મની અનુભવપૂર્ણ જાણકારી. ૧૬. વિરક્તિઃ - વૈરાગ્ય, વિષયમાં નિઃસ્પૃહપણું અથવા વિષયોથી ચિત્તનું આકર્ષણ ન થવાપણું. ૧૭. ઐશ્વર્યમ્ - સર્વ જીવપ્રાણીનું નિયંતાપણું. ૧૮. શૌર્યમ્ - શૂરવીરપણું. ૧૯. તેજઃ - પ્રભાવ, એટલે કોઈથી પણ પરાભવ ન પામવાપણું. ૨૦. બલમ્ - કલ્યાણકારી ગુણોને ધારણ કરવાનું સામર્થ્ય. ૨૧. સ્મૃતિઃ - પોતાનામાં અનન્યભાવે પ્રેમથી જોડાયેલ ભક્તોના અપરાધોને ન જોતા તેમને ક્ષણમાત્ર ન ભૂલે. તેમના ગુણોનું સ્મરણ કરે. ૨૨. સ્વાતંત્ર્યમ્ - અન્યની અપેક્ષાથી રહિતપણું. ૨૩. કૌશલમ્ - નિપુણપણું. ૨૪. કાન્તિઃ - આધ્યાત્મિક તેજ. ૨૫. ધૈર્યમ્ - સર્વદા અવ્યાકુળતા. ૨૬. માર્દવમ્ - ચિત્તની કોમળતા અથવા ક્રૂરતાએ રહિતપણું. ૨૭. પ્રાગલ્ભ્યમ્ - પીઢતા, જ્ઞાનની ગંભીરતા. ૨૮. પ્રશ્રયઃ - વિનયશીલતા, જ્ઞાન-ગરીબાઈ. ૨૯. શીલમ્ - સદાચાર. ૩૦. સહઃ - પ્રાણનું નિયમન-સામર્થ્ય. ૩૧. ઓજઃ - બ્રહ્મચર્યથી પ્રાપ્ત કરેલ દિવ્ય કાંતિ. ૩૨. બલમ્ - કલ્યાણકારી ગુણોને ધારણ કરવાનું સામર્થ્ય. ૩૩. ભગઃ - જ્ઞાનાદિ ગુણોની અધિકતા. ૩૪. ગાંભીર્યમ્ - જ્ઞાનનું ઊંડાણ, આછકલાપણાથી રહિત અથવા અભિપ્રાય ન જાણી શકાય તે. ૩૫. સ્થૈર્યમ્ - ક્રોધ થવાનાં નિમિત્ત સતે પણ વિકાર ન થાય તે અથવા ચંચળતાનો અભાવ. ૩૬. આસ્તિક્યમ્ - શાસ્ત્રાર્થમાં વિશ્વાસ અથવા ભગવાન સદાકર્તા, સાકાર, સર્વોપરી અને પ્રગટ છે તેવી દૃઢ શ્રદ્ધા. ૩૭. કીર્તિઃ - યશ. ૩૮. માનઃ - પૂજાની યોગ્યતા. ૩૯. અનહંકૃતિઃ - અહંકારનો અભાવ, નિર્માનીપણું.
\n૨૩૬. કેવા સંતમાં ભગવાનના ગુણો આવે છે અને કેવી રીતે આવે છે? એ બે પ્રશ્નો છે, તેમાં પ્રથમ પ્રશ્નનો ઉત્તર આપે છે.
\n૨૩૭. કુટિલ યુક્તિજાળથી ગૂંથાયેલાં, માટે મોહ થાય તેવાં અસચ્છાસ્ત્ર.
\n૨૩૮. શુષ્કવેદાંતી વગેરેની.
\n૨૩૯. ‘આ પરમેશ્વર કહેવાય છે પણ બીજાથી ભય કેમ પામે છે?’ વગેરે શંકાઓ.
\n૨૪૦. બીજા પ્રશ્નનો ઉત્તર આપે છે.
\n૨૪૧. દૈવી અને આસુરી એ બે પ્રકારના જીવો છે, તેમના ગુણો તથા દોષો ગીતા (અધ્યાય-૧૬)માં પૃથક્ પૃથક્ કહ્યા છે. તે બંને જીવો ભગવાનના સંબંધને પામીને પણ સ્વાભાવિક પોતાના ગુણો તથા દોષોનો ત્યાગ કરી શકતા નથી. તેમાં દૈવી જીવો ભગવાનના સંબંધથી તેમના સત્યાદિ ગુણોને પામે છે જ અને આસુરી જીવો તો ભગવાનના સંબંધથી તેમના ગુણોને નથી જ પામતા. દૈવી જીવોમાં પણ જો કોઈક કદાચિત્ પ્રમાદથી અથવા જાણી જોઈને ગુણીયલ ગરીબ પ્રકૃતિનાં ભક્તજનનું અપમાન કરે તો તે દૈવી જીવ પણ અસુરની પેઠે ગુણહીન થઈને દોષયુક્ત થાય અને તેનામાં ભગવાનના ગુણો આવે નહિ તે ભાવાર્થ છે, તેને દૃષ્ટાંત કહેવાપૂર્વક વિવેચન કરીને કહે છે.
\n૨૪૨. અસલ શબ્દ વત્સનાભ - એક જાતનો ઓષધોપયોગી ઝેરી છોડ; તેનો આકાર વાછરડાની નાભી જેવો હોવાથી તેનું નામ ‘વત્સનાભ’ પડ્યું છે. તે દવા માટે વૈદ્યકમાં વપરાય છે.
\n૩૧૯. ભગવાનને કાળ જેવા ન જાણે: ભગવાનને કાળ જેવા ન જાણવા એટલે જગતની ઉત્પત્તિ-સ્થિતિ-પ્રલય આદિકના કર્તા ભગવાન છે પણ સ્વતંત્રપણે કાળ નથી એમ માનવું. સમજૂતી: કેટલાકની માન્યતા એવી છે કે જગતની ઉત્પત્તિ આદિકના કર્તા ભગવાન નહીં, પણ કાળ છે, એટલે કે જગતમાં જે કાંઈ બને છે તે કાળે કરીને થાય છે. વસ્તુતઃ જગતના કર્તાહર્તા ભગવાન હોવા છતાં સ્વતંત્રપણે કાળને કર્તાહર્તા માને તો તેણે ભગવાનને કાળ જેવા જાણ્યા કહેવાય.
\nકર્મ જેવા ન જાણે: ભગવાનને કર્મ જેવા ન જાણવા એટલે જગતની ઉત્પત્તિ-સ્થિતિ-પ્રલય આદિકના કર્તા ભગવાન છે પણ સ્વતંત્રપણે કર્મ નથી એમ માનવું. સમજૂતી: કેટલાકની માન્યતા એવી છે કે જગતની ઉત્પત્તિ આદિકના કર્તા ભગવાન નહીં, પણ કર્મ છે, એટલે કે જગતમાં જે કાંઈ બને છે તે કર્મે કરીને થાય છે. વસ્તુતઃ જગતના કર્તાહર્તા ભગવાન હોવા છતાં સ્વતંત્રપણે કર્મને કર્તાહર્તા માને તો તેણે ભગવાનને કર્મ જેવા જાણ્યા કહેવાય.
\nસ્વભાવ જેવા ન જાણે: ભગવાનને સ્વભાવ જેવા ન જાણવા એટલે જગતની ઉત્પત્તિ-સ્થિતિ-પ્રલય આદિકના કર્તા ભગવાન છે પણ સ્વતંત્રપણે સ્વભાવ નથી એમ માનવું. સમજૂતી: કેટલાકની માન્યતા એવી છે કે જગતની ઉત્પત્તિ આદિકના કર્તા ભગવાન નહીં, પણ સ્વભાવ છે, એટલે કે જગતમાં જે કાંઈ બને છે તે સ્વભાવે કરીને થાય છે. વસ્તુતઃ જગતના કર્તાહર્તા ભગવાન હોવા છતાં સ્વતંત્રપણે સ્વભાવને કર્તાહર્તા માને તો તેણે ભગવાનને સ્વભાવ જેવા જાણ્યા કહેવાય. વળી, ભગવાનને કર્તાહર્તા માને પણ સામાન્ય જીવોના સ્વભાવની જેમ ભગવાનમાં પણ કર્તાપણાનો અહંકાર રહી જાય છે એમ સમજે, પરંતુ કર્તા થકા અકર્તા ન સમજે તો ભગવાનને સ્વભાવ જેવા જાણ્યા કહેવાય.
\nમાયા જેવા ન જાણે: ભગવાનને માયા જેવા ન જાણવા એટલે જગતની ઉત્પત્તિ-સ્થિતિ-પ્રલય આદિકના કર્તા ભગવાન છે પણ સ્વતંત્રપણે માયા નથી એમ માનવું. સમજૂતી: અદ્વૈત દર્શનમાં નિર્ગુણ બ્રહ્મ માયાને લીધે જ જીવ-જગતરૂપે ભાસે છે, એટલે કે જગત અને જગતમાં જે કાંઈ ભાસે છે તેના કર્તા નિર્ગુણ બ્રહ્મ નથી પણ માયા છે એમ માનવામાં આવે છે. વળી, સાંખ્ય દર્શનની માન્યતા એવી છે કે જગતની ઉત્પત્તિ આદિકના કર્તા ભગવાન નહીં, પણ માયા એટલે કે પ્રકૃતિ છે, એટલે કે જગતમાં જે કાંઈ બને છે તે માયાએ કરીને થાય છે. વસ્તુતઃ જગતના કર્તાહર્તા ભગવાન હોવા છતાં સ્વતંત્રપણે માયાને કર્તાહર્તા માને તો તેણે ભગવાનને માયા જેવા જાણ્યા કહેવાય. તદ્ઉપરાંત અન્ય જીવોની જેમ ભગવાનમાં પણ માયિકભાવ દેખે, એટલે કે એમનામાં પણ દેહ અને દેહના ભાવ છે એમ સમજે તો ભગવાનને માયા જેવા જાણ્યા કહેવાય.
\nપુરુષ જેવા ન જાણે: ભગવાનને પુરુષ જેવા ન જાણવા એટલે જગતની ઉત્પત્તિ-સ્થિતિ-પ્રલય આદિકના કર્તા ભગવાન છે પણ સ્વતંત્રપણે પુરુષ નથી એમ માનવું. સમજૂતી: સાંખ્ય દર્શનમાં કેટલાકની માન્યતા એવી છે કે જગતની ઉત્પત્તિ આદિકના કર્તા ભગવાન નહીં પણ પ્રકૃતિ અને પુરુષ છે. પ્રકૃતિ જડ હોવાને લીધે પુરુષની સંનિધિથી પ્રકૃતિની સામ્યાવસ્થા તૂટે છે અને જગતની ઉત્પત્તિ શરૂ થાય છે. આમ, જગતની ઉત્પત્તિમાં પુરુષ પણ કારણ બને છે. વસ્તુતઃ જગતના કર્તાહર્તા ભગવાન હોવા છતાં સ્વતંત્રપણે પુરુષને કર્તાહર્તા માને તો તેણે ભગવાનને પુરુષ જેવા જાણ્યા કહેવાય.
", "hindi_title": "कल्याणकारी गुण", "hindi_text": "संवत् १८७६ में फाल्गुन कृष्णा चतुर्थी (४ मार्च, १८२०) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में चौक के बीच पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत धोती धारण की थी, सफ़ेद चादर ओढ़ी थी और सिर पर श्वेत पाग बाँधी थी, जिस पर सफ़ेद पुष्पों के हार तथा तुर्रे लगे हुए थे। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में साधुवृंद तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nउस समय स्वयंप्रकाशानन्द स्वामी ने कहा, “श्रीमद्भागवत में कहा गया है कि –
\n“‘सत्यं शौचं दया क्षान्तिस्त्यागः सन्तोष आर्जवम्।“ये जो उनतालीस कल्याणकारी गुण भगवान के स्वरूप में निरन्तर रहते हैं, वे गुण सन्त में किस प्रकार आते हैं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “सन्त में इन गुणों का उदय होने का कारण यह है कि भगवान के स्वरूप का यथार्थ निश्चय हो गया, तो भगवान के कल्याणकारी गुण सन्त में उदित हो जाते हैं। वह निश्चय कैसा होना चाहिए? तो जो पुरुष भगवान को काल जैसा न समझे, कर्म जैसा न समझे, स्वभाव जैसा न समझे, माया जैसा न समझे, तथा पुरुष जैसा न समझे; परन्तु इन सभी से भगवान को भिन्न समझे, तथा उन सबका नियन्ता और कर्ता समझे तथा सबका कर्ता होने पर भी वे निर्लेप हैं, ऐसा भगवान को समझे; इस तरह प्रत्यक्ष भगवान के स्वरूप का किया गया निश्चय कभी भी विचलित नहीं होता, सो चाहे जितने युक्तिपूर्ण या उलझानेवाले शास्त्रों८७ का श्रवण करे, अथवा अन्य मतवादियों (शुष्कवेदान्ती आदि) की बातें सुने तथा स्वयं अपना अन्तःकरण चाहे उतने कुतर्क करे फिर भी भगवान के निश्चय में अडिगता न टूटे, ऐसी भगवान के निश्चय की दृढ़ता हो, तब उसे ‘भगवान का सम्बंध हुआ’ कहा जाता है। अतः जिसे जिसके साथ सम्बंध हो, उसमें उसके जैसे ही गुण सहज रूप से उदित हो आते हैं। जैसे दीपक के साथ नेत्रों का सम्बंध हो जाता है, तब दीपक का प्रकाश नेत्रों में छा जाता है, और आँखों के आगे से अन्धकार दूर हट जाता है, वैसे ही भगवान के स्वरूप का दृढ़ निश्चय होने से उस निश्चयवाले के हृदय में भगवान के कल्याणकारी गुणों का उदय हो जाता है। फिर तो भगवान जिस प्रकार माया से पूर्णरूप से निर्बन्ध हैं, तथा जो चाहे वह करने में समर्थ हैं, उसी तरह वह भक्त भी अतिशय समर्थ और माया से निर्बन्ध बन जाता है।”
\nतब निर्विकारानन्द स्वामी ने पूछा कि, “निश्चय होने पर भी अच्छे गुण नहीं आते, और मान एवं ईर्ष्या की भावना दिन-प्रतिदिन बढ़ती जाती है, उसका क्या कारण होगा?”
\nफिर श्रीजीमहाराज बोले कि, “यदि भगवान के समक्ष अमृत तथा विषैली औषधियाँ लाएँ, तथा खीर और शक्कर तथा अफ़ीम लाकर भगवान के थाल में अर्पण करें, तो उन पदार्थों के जैसे जिनके गुण होंगे, वे क्या बदल जाएँगे? नहीं, वह तो वैसा का वैसा ही रहेगा, उनके गुणों में कोई परिवर्तन संभव नहीं है। उसी प्रकार जो जीव आसुरी और अति कुपात्र होते हैं, वे भगवान के समीप आने पर भी अपने स्वभाव को नहीं छोड़ते। फिर ऐसा आसुरी जीव किसी गरीब हरिभक्त से द्वेष करे, तो उसका बुरा ही होता है। यह उसी कारण होता है कि भगवान समस्त जीवों में अन्तर्यामीरूप से रहते हैं, वे जहाँ अपनी इच्छा हो, वहाँ अपना उतना ही सामर्थ्य दिखलाते हैं। अतः किसी भक्त के अपमान से भगवान का भी अपमान हो जाता है, तब उस अपमानकर्ता का अत्यन्त अहित हो जाता है।
\n“जैसे हिरण्यकशिपु ने त्रिलोक को अपने वश में कर रखा था, इतना बलवान होते हुए भी जब उसने प्रह्लादजी का द्रोह किया, तो भगवान ने स्तंभ में से नृसिंहरूप में प्रकट होकर उसका विनाश कर दिया। ऐसा विचार करके भगवान के भक्त को अत्यन्त नम्र होकर किसी का भी अपमान नहीं करना। क्योंकि भगवान ऐसे गरीब प्रकृति के नम्र भक्त के अन्तःकरण में भी विराजमान रहते हैं। वे ऐसे भक्त का अपमान करने वाले व्यक्ति का अनिष्ट कर डालते हैं। ऐसा समझकर किसी साधारण जीव को भी दुःख नहीं देना। और, यदि कोई व्यक्ति अहंकारवश हर किसी को पीड़ा पहुँचाता रहे, तो गर्वभंजक भगवान, जो अन्तर्यामी रूप से सर्वव्यापी हैं, वे इसे सहन नहीं करेंगे और आखिर में वे चाहे जिसके द्वारा प्रकट होकर उस अभिमानी व्यक्ति के अभिमान को पूरी तरह चूर-चूर कर देते हैं। अतः ऐसे समर्थ भगवान से डरकर किसी भी साधुपुरुष को लेशमात्र भी अभिमान नहीं रखना चाहिए और चींटी के समान जीव को भी पीडा नहीं पहुँचाना, यही निर्मानी साधु का धर्म है।”
", "hindi_footnote": "८६. १. सत्यम् - सर्वभूतप्राणिमात्र का हित करना अथवा सत्य वचन बोलना। २. शौचम् - समस्त हेय का विरोधी भाव अर्थात् निर्दोष भावना। ३. दया - दूसरे के दुःख को सहन न करना। ४. क्षान्तिः - अपराधी पुरुष के अपराध को सहन करना। ५. त्यागः - याचकों के प्रति उदारता अथवा आत्मसमर्पण। ६. सन्तोषः - सदा क्लेशरहित रहने का भाव। ७. आर्जवम् - मन, वाणी तथा कर्म की एकरूपता। ८. शमः - मन का निग्रह करना। ९. दमः - बाह्य इन्द्रियों का निग्रह करना। १०. तपः - शरीर एवं मन को क्लेश हो, ऐसे व्रतादि को करना। ११. साम्यम् - शत्रु-मित्रादि के प्रति समान भावना से रहना। १२. तितिक्षा - सुखदुःखादि के द्वन्द्वों से परास्त नहीं होना। १३. उपरतिः - अधिक लाभ एवं प्राप्ति के प्रति उदास रहना। १४. श्रुतम् - समस्त शास्त्रों के अर्थों का यथार्थ ज्ञान होने का भाव। १५. ज्ञानम् - आश्रितों के अनिष्ट की निवृत्ति तथा इष्ट की प्राप्ति कराने में उपयोगी ज्ञान। जीव, ईश्वर, माया, ब्रह्म तथा परब्रह्म की अनुभवपूर्ण जानकारी। १६. विरक्तिः - विषयों में निःस्पृहभाव अथवा विषयों से चित्त का अनाकर्षण। १७. ऐश्वर्यम् - सबका नियन्ता होने का भाव। १८. शौर्यम् - शूरवीरता। १९. तेजः - किसी से भी पराजित न होने का भाव। २०. बलम् - सबकी प्राणवृत्तियों का नियमन करने का सामर्थ्य। २१. स्मृतिः - भक्तों के अपराधों को भूलकर, उनके गुणों का स्मरण करना। २२. स्वातन्त्र्यम् - दूसरे की अपेक्षा से रहित रहने की भावना। २३. कौशलम् - निपुणता। २४. कान्तिः - आध्यात्मिक तेज़। २५. धैर्यम् - सर्वदा अव्याकुलता। २६. मार्दवम् - चित्त की कोमलता। क्रूरता से रहित रहने का भाव। २७. प्रागल्भ्यम् - ज्ञान की गंभीरता, प्रगल्भता। २८. प्रश्रयः - विनयभाव तथा ज्ञानपूर्वक आत्मसात् हुआ दीनभाव। २९. शीलम् - सत्याचरण। ३०. सहः - प्राणों को नियमन करने का सामर्थ्य। ३१. ओजः - ब्रह्मचर्य से प्राप्त की गई दिव्य कांति। ३२. बलम् - कल्याणकारी गुणों को धारण करने का सामर्थ्य। ३३. भगः - ज्ञानादि गुणों का उत्कर्ष। ३४. गाम्भीर्यम् - ज्ञान की गहनता, छिछोरापन से रहित होने का भाव। अथवा अभिप्राय ज्ञात न हो सके, ऐसा आंतरिक गुण। ३५. स्थैर्यम् - क्रोध का निमित्त होने पर भी विकार न होना। अचंचलता। ३६. आस्तिक्यम् - शास्त्रों के अर्थों में विश्वास। भगवान सदा कर्ता, साकार, सर्वोपरि एवं प्रगट हैं, ऐसी दृढ़ श्रद्धा। ३७. कीर्तिः - यश। ३८. मानः - पूजा-सम्मान की योग्यता। ३९. अनहंकृतिः - अहंकार का अभाव। निर्मानीता।
\n८७. कुटिल युक्तिजाल से मन को संशयग्रस्त करनेवाले असच्छास्त्र।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/62.mp3" }, { "english_title": "Faith; Realising God Perfectly", "english_text": "On Fāgun vadi 7, Samvat 1876 [7 March 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the platform outside the west-facing rooms in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white khes and had covered Himself with a white cotton cloth. He had also tied a white cloth with a border of silken thread around His head. Garlands of white flowers adorned His neck, and tassels of roses had been inserted in His pāgh. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nNrusinhānand Swāmi then asked, “What kind of thoughts arise in a person who has a deficiency in his faith in God?”
\nThereupon Shriji Mahārāj replied, “A person with a deficiency in faith would become extremely elated on seeing God displaying some of His powers. However, when he sees no such display of divine powers, he would become disheartened. If, despite trying, he is unable to eradicate impure thoughts from his heart, he then bears an aversion towards God. That is, he would feel, ‘I have bent over backwards practicing satsang for so long, yet God still has not eradicated my impure thoughts.’ In this manner, he perceives a flaw in God. If, despite much effort, he is unable to disengage his mind from the objects he cherishes, he then perceives the very same fault in God. Specifically, he believes, ‘Just as I have vicious natures such as lust, anger, etc., God also has the same natures; the only difference is that God is regarded as being great.’ A person who harbors such doubting thoughts within should be known to have a deficiency in faith. His faith cannot be called perfect.”
\nParamchaitanyānand Swāmi then asked, “Mahārāj, what type of thoughts does a person with perfect faith in God have?”
\nShriji Mahārāj replied, “A person with perfect faith feels within, ‘I have attained all there is to attain; and wherever the manifest form of God resides, that itself is the highest abode. All these sādhus are like Nārad and the Sanakādik; all satsangis are like Uddhav, Akrur, Vidur, Sudāmā, and the gopas of Vrundāvan; and all female devotees are like the gopis, Draupadi, Kuntāji, Sitā, Rukmini, Lakshmi and Pārvati. Now I have nothing more to achieve - I have attained Golok, Vaikunth and Brahmapur.’ A person with perfect faith has such thoughts and experiences extreme elation in his heart. One who experiences such feelings within should be known to have perfect faith.”
\nSo saying, Shriji Mahārāj continued, “A person who has realized the form of God perfectly has nothing left to realize. Please listen as I now explain the method of realizing this; hearing this, one develops firm faith in God.
\n“Firstly, he should realize the greatness of God. To illustrate this, consider the analogy of a great king. If even his servants and maids stay in seven-story havelis, and their gardens, horses, carriages, ornaments, and other such luxuries make their houses appear as majestic as Devlok, then imagine how majestic the darbār and its luxuries of that king must be. Similarly, consider the realms of the lords of this brahmānd - Brahmā and the other deities - who follow the commands of Shri Purushottam Bhagwān. If there is no limit to those realms and their opulence, then how can one possibly comprehend the extent of the opulence of Virāt-Purush from whose navel Brahmā was produced? Furthermore, the master of countless millions of such Virāt-Purushes is Purushottam Bhagwān - whose abode is Akshar. Within that abode, countless millions of such brahmānds float like mere atoms in each and every hair of Akshar. Such is the abode of God. In that abode, Purushottam Bhagwān Himself resides eternally with a divine form. Moreover, countless divine objects exist in that abode. So, if this is the greatness of Akshar, then how can one possibly comprehend the extent of God’s greatness? One with faith understands God’s greatness in this manner.
\n“Besides, that which is greater than another is subtler than the other and is also its cause. For example, jal is greater than pruthvi, is the cause of that pruthvi and is subtler than it as well. In turn, tej is greater than jal, vāyu is greater than tej, and ākāsh is greater than vāyu. In the same way, ahamkār, mahattattva, Pradhān-Purush, Prakrut-Purush, and Akshar are all progressively greater than each other, the cause of each other and subtler than each other. They also possess a form.
\n“In comparison, however, God’s Akshardhām is extremely large. Countless millions of brahmānds float like mere atoms in each of its hairs. Just as an ant moving on the body of a huge elephant appears insignificant, likewise, before the greatness of that Akshar, everything else pales into insignificance. Consider the following: An ant appears large amidst small mosquitoes; a scorpion appears large amidst ants; a snake appears large amidst scorpions; a kite appears large amidst snakes; a bull appears large amidst kites; an elephant appears large amidst bulls; a mountain such as Girnār appears large amidst elephants; and Mount Meru appears large amidst Girnār. In turn, Mount Lokālok appears extremely large amidst a mountain such as Meru. The pruthvi appears very large in comparison to Mount Lokālok. In turn, jal, the cause of pruthvi, is larger than it and is subtler than it. In the same way, tej is the cause of jal, vāyu is the cause of tej, ākāsh is the cause of vāyu, ahamkār is the cause of ākāsh, mahattattva is the cause of ahamkār, Pradhān and Purush are the cause of mahattattva, and Mul-Prakruti and Brahma1 are the causes of Pradhān and Purush. The cause of all of these is Aksharbrahma, which is the abode of Purushottam Bhagwān.
\n“That Akshar does not have any states of contraction or expansion; it forever remains in the same state. That Akshar also possesses a form, but because it is so vast, its form cannot be visualized. For example, the brahmānd, which has evolved from the 24 elements, is known as Purushāvatār. That Virāt-Purush possesses hands, feet, etc., but because his form is extremely vast, he is beyond visualization. Brahmā walked for a hundred years2 on the stalk of the lotus that emerged from Virāt-Purush’s navel, but was still unable to reach its end. So if the end of the lotus could not be reached, how can Virāt-Purush possibly be gauged? Therefore, the form of Virāt-Purush cannot be visualized. In the same manner, despite having a definite form, Akshardhām cannot be visualized. This is because it is so vast that countless brahmānds float within its each and every hair.
\n“It is within that Akshardhām that Purushottam Bhagwān Himself eternally resides. By His antaryāmi powers, He resides in His anvay form in Akshardhām, in the countless millions of brahmānds, and also in the ishwars of those brahmānds. Also in that Akshardhām, countless millions of muktas, who have acquired qualities similar to those of God, remain in God’s service. Divine light equivalent to that of millions and millions of suns radiates from each and every hair of those attendants of God. Therefore, if those attendants are so great, how can the greatness of their master, Purushottam Bhagwān, possibly be described?
\n“That extremely powerful God Himself ‘enters’ Akshar and assumes the form of Akshar. Thereafter, He assumes the form of Mul-Prakruti-Purush, and then the form of Pradhān-Purush. Then He ‘enters’ the 24 elements produced from Pradhān and assumes that form. He then ‘enters’ Virāt-Purush produced from those elements and assumes that form. Then He ‘enters’ Brahmā, Vishnu and Shiv and assumes their forms.
\n“In this way, that God, who is extremely powerful, extremely luminous, and extremely great, contains His own spiritual powers and divine light within Himself and becomes like a human being for the liberation of jivas. He assumes a form that allows people to do His darshan, serve Him, offer worship to Him, etc. For example, a minute thorn that has pricked an ant’s leg cannot be removed with a spear or a pin; it can only be removed using an extremely fine needle. In the same manner, God confines His own greatness within Himself and assumes an extremely modest form. Just as Agni constrains his own light and flames to assume a human form, similarly, God also suppresses His own powers and acts as a human for the liberation of jivas. However, a foolish person thinks, ‘Why does God not manifest any powers?’ But he does not realize that God deliberately conceals His powers for the sake of the liberation of jivas. After all, if He were to manifest His own greatness, then even the brahmānd would pale into insignificance. What, then, can be said of jivas?
\n“Kāl, karma and māyā are incapable of binding a person who has developed such firm faith coupled with an understanding of God’s greatness in his heart. Therefore, he who realizes God perfectly in this way has nothing left to achieve.”
\nThereafter Nityānand Swāmi asked, “When God assumes a human form, does He always do so sequentially in the order described, or can He also assume a human form directly?”
\nShriji Mahārāj replied, “For God, sequential order is not necessary. For example, a person who takes a plunge into a pond can emerge from wherever he wishes - either at the same entry point of the dive, or at the banks, or anywhere nearby. Similarly, if He so wishes, Purushottam Bhagwān can take a ‘plunge’ in His abode in the form of Akshar and directly assume a human form; or, if He so wishes, He can assume a human form following the sequential order.”
\nFollowing this explanation, Shriji Mahārāj continued, “I shall now briefly explain the characteristics of a person with profoundly firm faith, so please listen attentively. Firstly, even if he has intense renunciation, a person with perfect faith will do any task on the path of pravrutti asked of him, without ever backing away. Moreover, he does not do it reluctantly; he does it willingly. The second characteristic is that regardless of any swabhāv he may possess - even if it cannot be eradicated by a million means - if he senses God’s insistence in forsaking that swabhāv, he forsakes it immediately. The third characteristic is that despite his own drawbacks, he is unable to live without the discourses and devotional songs related to God, and without the Sant of God even for a moment. He finds faults only within himself and thoroughly imbibes the virtues of the Sant. He also understands the great glory of the discourses and devotional songs of God, as well as of the Sant of God. A person with such understanding should be known to have perfect faith. Furthermore, if a person with such faith were to transgress the religious vows on account of his prārabdha, he would still not fall from the path of liberation. Conversely, regardless of how great a renunciant he may be, the liberation of a person without such faith is not guaranteed.”
", "english_footnote": "1. Here ‘Brahma’ refers to ‘Mul-Purush’.
\n2. This is equivalent to 315,360,000 human years.
", "gujarati_title": "નિશ્ચયનું, તત્ત્વે કરીને ભગવાન જાણ્યાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના ફાગણ વદિ ૭ સપ્તમીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિર આગળ આથમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો ને ધોળી ચાદર ઓઢી હતી ને ધોળું હીરકોરનું ધોતિયું માથે બાંધ્યું હતું ને કંઠને વિષે શ્વેત પુષ્પના હાર વિરાજમાન હતા અને પાઘને વિષે ગુલાબનાં પુષ્પના તોરા વિરાજમાન હતા અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી નૃસિંહાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “ભગવાનના નિશ્ચયમાં કસર હોય તેને કેવા સંકલ્પ થાય?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેને નિશ્ચયમાં કસર હોય તેને જ્યારે ભગવાનમાં કાંઈ સામર્થી દેખાય ત્યારે અતિ આનંદ થાય અને જ્યારે સામર્થી ન દેખાય ત્યારે અંતર ઝાંખું થઈ જાય. અને પોતાના હૃદયમાં ભૂંડા સંકલ્પ થતા હોય ને તેને ટાળે તોય પણ ટળે નહીં, ત્યારે ભગવાનમાં અવગુણ પરઠે જે, ‘હું આટલા દહાડાથી સત્સંગ કરી કરીને મરી ગયો તોય પણ ભગવાન મારા ભૂંડા ઘાટ ટાળતા નથી,’ એવી રીતે ભગવાનમાં દોષ પરઠે. અને જે પદાર્થમાં પોતાને હેત હોય અને કોઈ પ્રકારે તે પદાર્થમાંથી મન પાછું ન વળતું હોય ત્યારે તેવો ને તેવો દોષ ભગવાનને વિષે પરઠે જે, ‘જેમ મારે વિષે કામાદિક દોષ છે તેમ ભગવાનને વિષે પણ છે, પણ એ ભગવાન છે તે મોટા કહેવાય છે.’ એવી રીતના જેને અંતરમાં ઘાટ થતા હોય તેને નિશ્ચયમાં કસર જાણવી. એનો પરિપક્વ નિશ્ચય ન કહેવાય.”
\nપછી પરમચૈતન્યાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! જેને ભગવાનનો પરિપક્વ નિશ્ચય હોય તેને કેવી જાતના ઘાટ થાય?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેને પરિપક્વ નિશ્ચય હોય તેને તો મનમાં એમ રહે જે, ‘મારે સર્વે પ્રાપ્તિ થઈ રહી છે અને જ્યાં પ્રત્યક્ષ ભગવાન રહ્યા છે ત્યાં જ પરમધામ છે અને આ સંત સર્વે તે નારદ-સનકાદિક જેવા છે અને સત્સંગી સર્વે તે તો જેવા ઉદ્ધવ, અક્રૂર, વિદુર, સુદામા અને વૃંદાવનના ગોપ તેવા છે અને જે બાઈઓ હરિભક્ત છે તે તો જેવી ગોપીઓ તથા દ્રૌપદી, કુંતાજી, સીતા, રુક્મિણી, લક્ષ્મી, પાર્વતી એવી છે અને હવે મારે કાંઈ કરવું રહ્યું નથી અને ગોલોક, વૈકુંઠ, બ્રહ્મપુર તેને હું પામી રહ્યો છું;’ એવી રીતના ઘાટ થાય અને પોતાના હૃદયમાં અતિ આનંદ વર્તે. એવી રીતે જેના અંતરમાં વર્તતું હોય તેને પરિપક્વ નિશ્ચય જાણવો.”
\nએમ કહીને પછી શ્રીજીમહારાજ એમ બોલ્યા જે, “તત્ત્વે કરીને ભગવાનનું સ્વરૂપ જાણ્યા પછી એને કાંઈ જાણવું રહેતું નથી. તે તત્ત્વે કરીને જાણ્યાની રીત કહીએ તે સાંભળો, જે સાંભળીને પરમેશ્વરના સ્વરૂપનો અડગ નિશ્ચય થાય છે જે, પ્રથમ તો એને ભગવાનની મોટાઈ જાણવી જોઈએ. જેમ કોઈક મોટો રાજા હોય, તેનાં જે ગોલા અને ગોલીઓ હોય તેને પણ સાત ભૂમિની તો હવેલીઓ રહેવાની હોય અને બાગબગીચા ને ઘોડા, વેલ્યો, ઘરેણાં એ આદિક જે સામગ્રીઓ તેણે કરીને દેવલોક સરખાં તેનાં ઘર જણાય, ત્યારે તે રાજાનો જે દરબાર તથા તેમાં જે સામગ્રીઓ તે તો અતિ શોભાયમાન હોય. તેમ શ્રીપુરુષોત્તમ ભગવાનની આજ્ઞામાં વર્તતા એવા જે બ્રહ્માંડના અધિપતિ બ્રહ્માદિક તેના જે લોક અને તે લોકના વૈભવ તેનો પાર પમાતો નથી, તો જેના નાભિકમળમાંથી બ્રહ્મા ઉત્પન્ન થયા એવા જે વિરાટપુરુષ તેના વૈભવનો પાર તો ક્યાંથી પમાય? અને એવા અનંત કોટિ જે વિરાટપુરુષ તેમના સ્વામી જે પુરુષોત્તમ ભગવાન તેનું ધામ જે અક્ષર, જેને વિષે એવાં અનંત કોટિ બ્રહ્માંડ તે એક એક રોમ પ્રત્યે અણુની પેઠે ઊડતાં ફરે છે એવું એ ભગવાનનું ધામ છે, અને તે ધામને વિષે પુરુષોત્તમ ભગવાન પોતે દિવ્યરૂપે કરીને સદા વિરાજમાન છે, અને તે ધામમાં અપાર દિવ્ય સામગ્રી છે, તે ભગવાનની મોટ્યપનો પાર તો આવે જ કેમ? એવી રીતે ભગવાનની મોટ્યપ સમજે. અને૨૪૩ જે જે થકી મોટો હોય તે તે થકી સૂક્ષ્મ હોય અને તે તેનું કારણ પણ હોય. જેમ પૃથ્વી થકી જળ મોટું છે અને તે પૃથ્વીનું કારણ છે અને તે થકી સૂક્ષ્મ પણ છે, અને જળ થકી તેજ મોટું છે, અને તેજ થકી વાયુ મોટો છે, અને વાયુ થકી આકાશ મોટો છે, એવી રીતે અહંકાર, મહત્તત્ત્વ, પ્રધાનપુરુષ, પ્રકૃતિપુરુષ અને અક્ષર એ સર્વે એકબીજાંથી મોટાં છે અને એકબીજાંથી સૂક્ષ્મ છે ને કારણ છે અને એ સર્વે મૂર્તિમાન છે;૨૪૪ પણ ભગવાનનું જે અક્ષરધામ છે તે તો અત્યંત મોટું છે, જેના એક એક રોમને વિષે અનંત કોટિ બ્રહ્માંડ અણુની પેઠે ઊડતાં જ ફરે છે. જેમ કોઈ મોટો હસ્તી હોય તેના શરીર ઉપર કીડી ચાલી જતી હોય તે કશી ગણતીમાં આવે નહીં, તેમ તે અક્ષરની મોટાઈ આગળ બીજું કોઈ કાંઈ ગણતીમાં આવતું નથી. જેમ ઝીણાં મચ્છર હોય તેને મધ્યે કીડી હોય તે મોટી દેખાય૨૪૫ અને કીડીને મધ્યે વીંછી હોય તે મોટો દેખાય અને વીંછીને મધ્યે સાપ હોય તે મોટો દેખાય અને સાપને મધ્યે સમળા હોય તે મોટી દેખાય ને સમળાને મધ્યે પાડો હોય તે મોટો દેખાય ને પાડાને મધ્યે હાથી હોય તે મોટો દેખાય ને હાથીને મધ્યે ગિરનાર સરખો પર્વત હોય તે મોટો દેખાય અને તે પર્વતને મધ્યે મેરુ પર્વત મોટો દેખાય અને તે મેરુ જેવા પર્વતને મધ્યે લોકાલોક પર્વત તે અતિ મોટો જણાય અને લોકાલોક પર્વત થકી પૃથ્વી અતિ મોટી જણાય. અને પૃથ્વીનું કારણ જે જળ તે તે થકી મોટું પણ છે અને સૂક્ષ્મ પણ છે, એવી રીતે જળનું કારણ તે તેજ છે, તેજનું કારણ વાયુ છે, વાયુનું કારણ આકાશ છે, આકાશનું કારણ અહંકાર છે, અહંકારનું કારણ મહત્તત્ત્વ છે, મહત્તત્ત્વનું કારણ પ્રધાન ને પુરુષ છે, અને પ્રધાન ને પુરુષનું કારણ મૂળ પ્રકૃતિ ને બ્રહ્મ૨૪૬ છે, અને એ સર્વેનું કારણ અક્ષરબ્રહ્મ છે. અને તે અક્ષર તો પુરુષોત્તમ ભગવાનનું ધામ છે. અને એ અક્ષરની સંકોચ ને વિકાસ અવસ્થા થતી નથી, સદાય એકરૂપે રહે છે. અને તે અક્ષર મૂર્તિમાન છે પણ અતિ મોટા છે, માટે કોઈની નજરે અક્ષરનું રૂપ આવતું નથી. જેમ ચોવીસ તત્ત્વનું કાર્ય જે બ્રહ્માંડ તે પુરુષાવતાર કહેવાય છે અને તે વિરાટપુરુષ જે તે કરચરણાદિકે કરીને યુક્ત છે, પણ તેની મૂર્તિ અતિશય મોટી છે માટે નજરે આવતી નથી; અને તેની નાભિમાંથી થયું જે કમળ તેના નાળમાં બ્રહ્મા સો વર્ષ લગી ચાલ્યા પણ તેનો અંત ન આવ્યો અને જો કમળનો જ અંત ન આવ્યો તો વિરાટપુરુષનો પાર કેમ આવે? માટે તે વિરાટનું રૂપ નજરે આવતું નથી. તેમ અક્ષરધામ પણ મૂર્તિમાન છે, પણ કોઈને નજરે આવે નહીં. તે શા માટે જે, એવાં એવાં બ્રહ્માંડ એક એક રોમમાં અસંખ્યાત ઊડતાં જ ફરે છે; એવડા મોટા છે. તે અક્ષરધામને વિષે પુરુષોત્તમ ભગવાન પોતે સદાય વિરાજમાન છે, અને પોતાની અંતર્યામી શક્તિએ કરીને અક્ષરધામ અને અનંત કોટિ બ્રહ્માંડ અને તે બ્રહ્માંડના જે ઈશ્વર તે સર્વેને વિષે અન્વયપણે રહ્યા છે. અને તે અક્ષરધામને વિષે પોતાના સાધર્મ્યપણાને પામ્યા એવા જે અનંત કોટિ મુક્ત તે એ ભગવાનની સેવાને વિષે રહે છે. અને તે ભગવાનના સેવકના એક એક રોમને વિષે કોટિ કોટિ સૂર્યના જેવો પ્રકાશ છે; માટે જેના સેવક એવા છે તો એમના સ્વામી જે પુરુષોત્તમ ભગવાન તેનો મહિમા તો કેમ કહેવાય? એવા અતિ સમર્થ જે ભગવાન તે પોતે અક્ષરમાં પ્રવેશ કરીને અક્ષરરૂપે થાય છે અને પછી મૂળ પ્રકૃતિપુરુષરૂપે થાય છે અને પછી પ્રધાનપુરુષરૂપે થાય છે અને પછી પ્રધાનમાંથી થયાં જે ચોવીસ તત્ત્વ તેને વિષે પ્રવેશ કરીને તે રૂપે થાય છે અને પછી તે તત્ત્વે કરીને સરજાણા જે વિરાટપુરુષ તેને વિષે પ્રવેશ કરીને તે રૂપે થાય છે અને પછી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવમાં પ્રવેશ કરીને તે તે રૂપે થાય છે. એવી રીતે અતિ સમર્થ અને અતિ પ્રકાશે યુક્ત અને અતિ મોટા જે એ ભગવાન તે પોતાનું જે આવું ઐશ્વર્ય અને તેજ તેને પોતામાં સમાવીને જીવના કલ્યાણને અર્થે મનુષ્ય જેવા થાય છે, અને મનુષ્ય દર્શન કરી શકે તથા સેવા-અર્ચનાદિક કરી શકે એવું રૂપ ધારણ કરે છે. જેમ કીડીના પગમાં ઝીણો કાંટો વાગ્યો હોય તેને બરછી તથા નરેણીએ કરીને કાઢે તો નીસરે નહીં, તે તો અતિશય ઝીણું લોઢું હોય તેણે કરીને નીસરે; તેમ ભગવાન પણ પોતાની મોટાઈને પોતામાં સમાવીને અતિશય અલ્પ રૂપનું ધારણ કરે છે. જેમ અગ્નિ પોતાનો પ્રકાશ અને જ્વાળા તેને સમાવીને મનુષ્ય જેવા થાય, તેમ ભગવાન પણ પોતાની સામર્થી છપાવીને જીવના કલ્યાણને અર્થે મનુષ્યની પેઠે વર્તે છે. અને જે મૂર્ખ હોય તે તો એમ જાણે જે, ‘ભગવાન કાંઈ સામર્થી કેમ પ્રકટ કરતા નથી?’ પણ ભગવાન તો મૂળગી જીવના કલ્યાણને અર્થે પોતાની સામર્થી ઢાંકીને વર્તે છે. અને જો પોતાની મોટ્યપ પ્રકટ કરે તો બ્રહ્માંડ પણ નજરમાં ન આવે તો જીવની શી ગણના? એવી રીતે મહિમાએ સહિત જે ભગવાનનો નિશ્ચય તે જેને હૃદયમાં દૃઢપણે થયો હોય તેને કાળ, કર્મ, માયા કોઈ બંધન કરવા સમર્થ નથી. માટે એવી રીતે તત્ત્વે કરીને જે ભગવાનને જાણે તેને કાંઈ કરવું રહ્યું નથી.”
\nપછી નિત્યાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “એવી રીતે અનુક્રમે કરીને ભગવાન મનુષ્યાકૃતિ ધરે છે કે અનુક્રમ વિના પણ મનુષ્યાકૃતિ ધરે છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “અનુક્રમનો કાંઈ મેળ નથી. ત્યાં દૃષ્ટાંત: જેમ કોઈ પુરુષ હોય તે તળાવને વિષે ડબકી ખાય, તે ડબકી ખાઈને ગમે તો ત્યાં ને ત્યાં નીસરે અથવા કાંઠે નીસરે અથવા આસપાસ નીસરે; તેમ પુરુષોત્તમ ભગવાન છે તે અક્ષરરૂપ ધામને વિષે ડબકી ખાઈને ગમે તો ત્યાંથી પાધરા જ મનુષ્યાકૃતિને ધરે છે અને ગમે તો એવી રીતે અનુક્રમે કરીને મનુષ્યાકૃતિને ધરે છે.”
\nએમ વાર્તા કરીને પછી વળી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેને અતિ દૃઢ નિશ્ચય હોય તેનું થોડાકમાં લક્ષણ કહું તે સાંભળો જે, જેને પરિપક્વ નિશ્ચય હોય અને તે પોતે અત્યંત ત્યાગી હોય તોય પણ તે પાસે ગમે તેવી પ્રવૃત્તિમાર્ગની ક્રિયા કરાવીએ તો તે કરે, પણ તેમાંથી પાછો હઠે નહીં અને કચવાઈને પણ કરે નહીં, રાજી થકો કરે. અને બીજું એ લક્ષણ જે, ગમે તેવો પોતામાં કોઈક સ્વભાવ હોય અને તે કોટિ ઉપાય કરે તોય પણ ટળે એવો ન હોય ને જો તે સ્વભાવને મુકાવ્યાનો પરમેશ્વરનો આગ્રહ દેખે તો તે સ્વભાવને તત્કાળ મૂકે. અને ત્રીજું એ લક્ષણ જે, પોતામાં કાંઈક અવગુણ હોય તો પણ પરમેશ્વરની કથા, કીર્તન તથા ભગવાનના સંત તે વિના ઘડીમાત્ર રહેવાય નહીં, અને પોતાનો અવગુણ લે ને સંતનો ગુણ ગ્રહણ કરે, અને ભગવાનની કથા-કીર્તન અને ભગવાનના સંતનો અતિ મહિમા સમજે. એવું જેને વર્તતું હોય તેને પરિપક્વ નિશ્ચય જાણવો. એવા નિશ્ચયવાળાને કોઈક દિવસ કોઈક પ્રારબ્ધયોગે કરીને કાંઈક વર્તવામાં ફેર પડી જાય તોય પણ તેનું અકલ્યાણ ન થાય. અને એવો નિશ્ચય ન હોય ને તે ગમે તેવો ત્યાગી હોય તોય પણ તેના કલ્યાણમાં ફેર છે.”
", "gujarati_footnote": "૨૪૩. ફરીથી પણ પ્રકારાન્તરથી મોટ્યપ કહે છે.
\n૨૪૪. જે જે થકી મોટો હોય તે તે થકી સૂક્ષ્મ હોય અને કારણ પણ હોય. આ નિયમ પ્રમાણે અપેક્ષાકૃત કારણરૂપ, અહીં દર્શાવેલ તમામ તત્ત્વોમાં સૂક્ષ્મતા તથા મહત્તા બંને ગુણ રહેલા છે. સૂક્ષ્મતા તથા મહત્તા બંને ગુણ જેમાં હોય તેને કંઈક અંશે મૂર્ત પદાર્થ કહી શકાય. આ હેતુથી આકાશ વગેરે કાર્ય-કારણભૂત તત્ત્વોને પણ મૂર્તિમાન કહ્યાં છે.
\n૨૪૫. ‘ઝીણાં મચ્છર હોય તેને મધ્યે કીડી હોય તે મોટી દેખાય’ – અહીં દર્શાવેલાં આવાં દૃષ્ટાંત દ્વારા ગોલોકાદિક ધામોથી અક્ષરધામ અતિશય વિશાળ, સર્વોપરી અને સર્વશ્રેષ્ઠ ધામ છે – તેમ અક્ષરબ્રહ્મ ગુણાતીતાનંદ સ્વામીએ પોતાની વાત (સ્વામીની વાતો: ૩/૨૩)માં સમજાવ્યું છે.
\n૨૪૬. આ સ્થળે મૂળપુરુષને ‘બ્રહ્મ’ શબ્દથી કહ્યા છે.
", "hindi_title": "भगवान का तत्त्वतः निश्चय", "hindi_text": "संवत् १८७६ में फाल्गुन कृष्णा सप्तमी (७ मार्च, १८२०) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के आगे पश्चिमी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किये थे, सफ़ेद चादर ओढ़ी थी और श्वेत रेशमी किनारीवाली पाग सिर पर बाँधी थी और कंठ में श्वेत पुष्पों के हार सुशोभित हो रहे थे। पाग में गुलाब के पुष्पों के तुर्रे लगे हुए थे। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में मुनिगण तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे हुए थे।
\nउस समय नृसिंहानन्द स्वामी ने पूछा कि, “भगवान सम्बंधी निश्चय होने में जिसे किसी प्रकार की त्रुटि हो, उसके मन में कैसे संकल्प होते हैं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जिसे भगवान के निश्चय में कोई त्रुटि हो, उसे जब कभी भगवान में कुछ सामर्थ्य दिखाई देता है, तब उसे बहुत ही आनन्द होता है, परन्तु जब सामर्थ्य नहीं दिखाई देता, तब उसका अन्तःकरण निस्तेज हो जाता है। उसके हृदय में कुछ अनुचित संकल्प होते हों, और वे टालने पर भी नहीं टलते हों, तब वह भगवान को ही दोषी ठहराने लगता है कि, ‘मैं इतने दिनों से सत्संग कर-करके मर गया फिर भी भगवान मेरे बुरे संकल्पों को टालते नहीं हैं।’ इस प्रकार वह भगवान पर दोष मढ़ता है। और जिन पदार्थों में उसकी आसक्ति रहती हो तथा उसका मन हटाने पर भी उस पदार्थ से न हटता हो, तब वैसा का वैसा दोष वह भगवान में भी देखता है कि, ‘मुझ में जिस प्रकार कामादिक दोष हैं, वैसे ही वही दोष भगवान में भी हैं। परन्तु वे भगवान हैं, अतः महान कहलाते हैं।’ इस प्रकार के संकल्प जिसके मन में रहते हों, उसके निश्चय में त्रुटि है, इसलिए उसका निश्चय परिपक्व नहीं है।”
\nफिर परमचैतन्यानन्द स्वामी ने पूछा, “हे महाराज! जिसे भगवान का परिपक्व निश्चय होता है, उसे किस प्रकार के संकल्प होते हैं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जिसे परिपक्व निश्चय होता है, उसके मन में ऐसी भावना रहती है कि, ‘मुझे सब कुछ प्राप्त हो चुका है। और जहाँ प्रत्यक्ष भगवान हैं, वहीं परमधाम है, तथा ये सभी सन्त नारद-सनकादिक के समान हैं और ये सभी सत्संगी उद्धव, अक्रूर, विदुर, सुदामा और वृन्दावन के ग्वालों के समान हैं। जो स्त्री-हरिभक्त हैं, वे गोपियाँ, द्रौपदी, कुन्ती, सीता, रुक्मिणी, लक्ष्मी और पार्वती के समान हैं। और मैं अब पूर्णकाम हो गया हूँ, मुझे अब कुछ करना शेष नहीं रहा। मैं गोलोक, वैकुंठ, ब्रह्मपुर को प्राप्त हो चुका हूँ।’ जिसके ऐसे संकल्प होते हों और हृदय में अति आनन्द समाया रहता हो, इस प्रकार जिसके अन्तर में प्रतीत हो रहा हो, उसके निश्चय को परिपक्व समझना चाहिए।”
\nऐसा कहकर श्रीजीमहाराज बोले कि, “भगवान के स्वरूप को तत्त्वतः जान लेने के पश्चात् उसे जानने के लिए कुछ शेष नहीं रहता। सो अब तत्त्वतः भगवान के स्वरूप को समझने की रीति बताते हैं, उसे सुनिये, जिसे सुनकर परमेश्वर के स्वरूप का अडिग निश्चय हो जाता है। भगवान को तत्त्वतः समझने में सर्वप्रथम तो भगवान की महत्ता जाननी चाहिए। जैसे कोई बड़ा राजा हो और उसके दास-दासियों के लिए भी सात मंज़िला हवेलियाँ हों, तथा बाग-बगीचे, रथ और घोड़े तथा स्वर्ण-आभूषण इत्यादि सामग्रियों से युक्त उन दास-दासियों के घर भी देवलोक के समान दिखाई देते हों, उस राजा का राजभवन व उसमें विद्यमान सामग्रियाँ अत्यन्त शोभायमान होंगी ही!
\n“तब वैसे ही, श्रीपुरुषोत्तम भगवान की आज्ञा का पालन करनेवाले ब्रह्मांड के अधिपति ब्रह्मादिक देवताओं के लोक तथा उनके वैभव का भी पार नहीं पाया जा सकता। तब उन विराटपुरुष, जिनके नाभिकमल में से ब्रह्मा उत्पन्न हुए हैं, उनके वैभव का पार कैसे पाया जा सकता है? ऐसे अनन्तकोटि विराटपुरुषों के स्वामी पुरुषोत्तम भगवान का धामरूप अक्षर, जिसके एक-एक रोम में अनन्त कोटि ब्रह्माण्ड अणुवत् उड़ते फिरते हैं, ऐसा भगवान का धाम है, उस धाम में स्वयं पुरुषोत्तम भगवान दिव्यरूप से सदा विराजमान रहते हैं। उस धाम में अपार दिव्य सामग्रियाँ हैं, ऐसे भगवान की महत्ता का पार कैसे पाया जा सकता है? इस प्रकार भगवान की महत्ता को समझना चाहिए।
\n“और, जो जिससे बड़ा होता है, वह उससे सूक्ष्म भी होता है और वह उसका कारण भी होता है। जैसे पृथ्वी से जल महान है, और वह पृथ्वी का कारण भी है और पृथ्वी से सूक्ष्म भी है। जल से बड़ा तेज है और तेज से बड़ा वायु है तथा वायु से बड़ा आकाश है। वैसे ही अहंकार, महत्तत्त्व, प्रधानपुरुष, प्रकृतिपुरुष तथा अक्षर, ये सभी एक-दूसरे से बड़े हैं, तथा एक-दूसरे से सूक्ष्म और एक दूसरों के कारण भी हैं। और, ये सभी मूर्तिमान हैं, परन्तु भगवान का अक्षरधाम अत्यंत बड़ा है। उस अक्षर के एक-एक रोम में अनन्तकोटि ब्रह्मांड अणुवत् उड़ते ही फिरते हैं। जैसे किसी बड़े हाथी के शरीर पर चींटी चल रही हो, किन्तु हाथी के सामने उसकी कोई गणना ही नहीं, वैसे ही उस अक्षर की महत्ता के आगे अन्य किसी की कोई गणना ही नहीं होती।
\n“जैसे मच्छरों के बीच चींटियाँ बड़ी दिखाई देती हैं, चींटियों के बीच बिच्छू बड़ा दिखाई देता है, बिच्छुओं के मध्य सर्प बड़ा दिखाई पड़ता है, सों के बीच चील बड़ी दिखाई देती है, चीलों के बीच भैंसा बड़ा दिखाई पड़ता है, भैंसे के बीच हाथी बड़ा लगता है, और हाथियों के बीच गिरनार जैसा पर्वत बड़ा दिखता है, और गिरनार के मध्य मेरु पर्वत बड़ा दिखाई देता है। ऐसे मेरु पर्वतों के बीच लोकालोक पर्वत बड़ा लगता है, और लोकालोक पर्वत से पृथ्वी अतिशय बड़ी दिखाई देती है।
\n“और, पृथ्वी का कारण जो जल है, वह पृथ्वी से बड़ा और सूक्ष्म भी है। इसी प्रकार जल का कारण तेज है, तेज का कारण वायु है, वायु का कारण आकाश है, आकाश का कारण अहंकार है, अहंकार का कारण महत्तत्त्व है, महत्तत्त्व का कारण प्रधान एवं पुरुष हैं, और उन प्रधान और पुरुष का कारण मूल प्रकृति तथा ब्रह्म (अक्षरपुरुष) है।
\n“और, इन सबका कारण अक्षरब्रह्म है, और वह अक्षर तो पुरुषोत्तम भगवान का धाम है। और, उस अक्षर की संकुचन एवं विकास की अवस्था नहीं होती है, उसका सदैव एक ही रूप बना रहता है। और, वह अक्षर मूर्तिमान हैं, परन्तु बहुत बड़े हैं, अतः उन अक्षर का रूप किसी की भी दृष्टि में नहीं आता। जैसा चौबीस तत्त्वों का कार्य ब्रह्मांड पुरुषावतार कहलाता है, और वह विराटपुरुष कर-चरणादि से युक्त है, परन्तु उसकी मूर्ति अतिशय विशाल है, अतः उसे देखने में नजर नहीं पहुँचती। और उस विराटपुरुष की नाभि से उत्पन्न कमल के नाल में ब्रह्मा एक सौ वर्ष तक चलते रहे, परन्तु जब कमल की नाल का ही अन्त नहीं आया, तब विराटपुरुष का पार ही कैसे पाया जा सकता है? इस प्रकार विराट का रूप नहीं दिखाई देता।
\n“ठीक उसी तरह अक्षरधाम भी मूर्तिमान हैं, परन्तु वह किसी को नहीं दिखाई देते; क्योंकि वह इतने बड़े हैं कि ऐसे-ऐसे असंख्य ब्रह्मांड उनके एक-एक रोम में उड़ते ही रहते हैं। उन अक्षरधाम में पुरुषोत्तम भगवान स्वयं सदैव विराजमान रहते हैं तथा अपनी अन्तर्यामी शक्ति द्वारा अक्षरधाम, अनन्तकोटि ब्रह्मांडों तथा उन ब्रह्मांडों के सभी ईश्वरों में वह अन्वयभाव से रहते हैं। और, उस अक्षरधाम में अपने साधर्म्य को प्राप्त हुए ऐसे अनन्तकोटि मुक्त भगवान की सेवा में रहते हैं। और, उन भगवान के सेवकों के एक-एक रोम में कोटि-कोटि सूर्यों के समान प्रकाश दिखता है। अतः जिनके सेवक ऐसे हैं, तो उनके स्वामी पुरुषोत्तम भगवान की महिमा का वर्णन किस प्रकार किया जा सकता है? ऐसे अति समर्थ भगवान स्वयं अक्षर में प्रवेश करके अक्षररूप होते हैं तथा इसके पश्चात् मूल प्रकृति-पुरुषरूप हो जाते हैं। और, फिर प्रधान-पुरुषरूप होते हैं। उसके पश्चात् वे प्रधान में से उत्पन्न चौबीस तत्त्वों में प्रवेश करके उनका स्वरूप ग्रहण करते हैं। इसके बाद वे उन तत्त्वों द्वारा उत्पन्न विराटपुरुष में प्रवेश करके उनका स्वरूप धारण करते हैं तथा ब्रह्मा, विष्णु एवं शिव में प्रवेश करके उनका रूप ग्रहण करते हैं।
\n“इस प्रकार अति समर्थ, अति प्रकाशयुक्त तथा अत्यन्त महान ये भगवान अपने ऐसे ऐश्वर्य और तेज को स्वयं में संगोपन करके जीव के कल्याण के लिए मनुष्याकार हो जाते हैं और तब ऐसा रूप धारण करते हैं, ताकि मनुष्य उनके दर्शन तथा सेवा एवं अर्चना आदि करने में समर्थ हो सके। जैसे चींटी के पैर में बारी काँटा लग गया हो और उसे यदि बरछी और नहनी द्वारा निकाला जाए, तो निकलता नहीं है, अपितु बहुत बारीक लोहे के उपकरण से वह निकलता है। वैसे ही भगवान भी अपनी महत्ता को स्वयं में छिपाकर अतिशय अल्प रूप धारण करते हैं। जिस प्रकार अग्निदेव भी अपने प्रकाश तथा ज्वाला को छिपाकर मनुष्य सदृश हो जाते हैं, उसी तरह भगवान भी अपने सामर्थ्य को छिपाकर जीव के कल्याण के लिए मनुष्योचित व्यवहार करते हैं। तब जो मूर्ख होता है, वह ऐसा समझता है कि, ‘भगवान कोई भी सामर्थ्य क्यों प्रकट नहीं करते हैं?’ परन्तु, भगवान केवल जीव के कल्याण के लिए अपने सामर्थ्य को छिपाकर व्यवहार करते हैं। यदि भगवान अपनी महत्ता को प्रकट करें तो ब्रह्मांड की कोई महत्ता नहीं दिखाई देती, तब जीव की तो गणना ही क्या? इस तरह जिसके हृदय में ऐसी महिमा सहित भगवान का निश्चय सुदृढ़ हो गया हो, उसे काल, कर्म, माया किसी भी प्रकार का बन्धन करने में समर्थ नहीं हो सकते। इसलिए, जिसने उक्त रीति के अनुसार भगवान को तत्त्वतः समझ लिया है, उसे कुछ भी करने के लिए शेष नहीं रह जाता।”
\nयह सुनकर नित्यानन्द स्वामी ने पूछा कि, “क्या भगवान ऐसे अनुक्रम द्वारा अवतार धारण करते हैं, या अनुक्रम के बिना भी मनुष्याकृति धारण करते हैं?”
\nतब श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “अनुक्रम का कोई मेल नहीं है। जैसे कोई पुरुष तालाब में डुबकी लगाकर चाहे तो वहीं निकल सकता है, या किनारे पर अथवा आसपास कहीं भी निकल सकता है, वैसे ही पुरुषोत्तम भगवान अक्षररूप धाम में डुबकी लगाकर चाहे तो वहीं से सीधे मनुष्याकृति ग्रहण कर लेते हैं अथवा स्वेच्छानुसार उक्त अनुक्रम द्वारा मनुष्याकार हो जाते हैं।”
\nइस प्रकार वार्ता करके श्रीजीमहाराज पुनः बोले, “जिसे अत्यन्त दृढ़ निश्चय है, उसके लक्षण संक्षेप में कहता हूँ, उसे सुनिये। जिसे परिपक्व निश्चय हो गया हो और जो स्वयं अत्यन्त त्यागी होने पर भी उससे चाहे जितनी प्रवृत्तिमार्ग की क्रिया कराई जाए तो वह करता है, किन्तु करने से पीछे नहीं हटता और बे-मन होकर नहीं, बल्कि प्रसन्नतापूर्वक करता है।
\n“दूसरा लक्षण यह है कि उसका चाहे जैसा स्वभाव हो, और कोटि उपाय करने पर भी वह स्वभाव न टलता हो, परन्तु उस स्वभाव को छोड़ देने के लिए परमेश्वर का आग्रह देखें, तो वह उस बुरे स्वभाव का तत्काल परित्याग कर डालता है। तीसरा लक्षण यह है कि अपने में कुछ अवगुण होते हुए भी परमेश्वर के कथा-कीर्तन तथा भगवान के सन्त के बिना घड़ी भर भी वह नहीं रह सकता। और अपना अवगुण देखता है, तथा सन्त का अधिक से अधिक गुण ग्रहण करता है। और, भगवान की कथा, कीर्तन और उनके सन्त की अति अधिक महिमा समझता है, ऐसा जिसका दृढ़ आचरण होता है उसका निश्चय परिपक्व समझना चाहिए। ऐसा निश्चयवान भक्त यदि प्रारब्धवश कभी अपने आचरण से च्युत भले ही हो जाए, परन्तु उसका अकल्याण नहीं होता। यदि ऐसा निश्चय न रहे, तो चाहे कैसा भी त्यागी हो तो भी उसका कल्याण नहीं होता।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/63.mp3" }, { "english_title": "The Relationship betweenSharirandShariri; A Master-Servant Relationship", "english_text": "On Fāgun vadi 9, Samvat 1876 [9 March 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the platform outside the east-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white khes and had covered Himself with another black-bordered khes. He had also tied a white cloth with a border of silken thread around His head. Around His neck, He was wearing a new kanthi made from tulsi beads. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj asked the munis, “The Shrutis mention that the ātmā and Akshar are the sharir of Purushottam, who is God. That ātmā and Akshar are not subject to change and are devoid of any discardable influences of māyā. Moreover, just as God transcends māyā, so do the ātmā and Akshar. How, then, can that ātmā and Akshar be described as the sharir of God? Because the sharir of a jiva is totally different from the jiva itself and is subject to change, whereas the jiva, the indweller of the body, is not subject to change. Therefore, just as the body of the jiva and the indweller, the jiva itself, are totally different, similarly, there should be the same degree of difference between Purushottam and the ātmā and Akshar, which are the sharir of Purushottam. Please explain in which way they are different.”
\nAll of the munis answered according to their understanding, but no one was able to offer a precise answer.
\nShriji Mahārāj then said, “Allow Me to answer. The ātmā and Akshar constitute the sharir of Purushottam Bhagwān in that they are pervaded, dependent and powerless. In what way? Well, by means of His antaryāmi powers, God pervades the ātmā and Akshar, whereas the ātmā and Akshar are the pervaded. God is independent, whereas the ātmā and Akshar are dependent upon God. Furthermore, God is all-powerful, whereas the ātmā and Akshar are totally powerless before Him. In this way, God is the shariri of both the ātmā and Akshar, and these two are the sharir of God.
\n“That shariri, Purushottam Bhagwān, possesses an eternally divine form. With His antaryāmi powers, God resides as the ātmā of all the ātmās, which pervade their respective physical bodies and are also those bodies’ drashtā. He also resides in all of the physical bodies, which, in relation to the ātmās, are pervaded and are also their drashya. In this way, Purushottam Bhagwān is the ātmā of all. When referred to in the scriptures as the ātmā of drashya - which has a form - that Purushottam Bhagwān is described to have a form, like the drashya. When referred to in the scriptures as the ātmā of drashtā, He is described as formless. In reality, however, Purushottam Bhagwān is different from both the drashya, which has a form, and the formless ātmā. He eternally possesses a definite form, which is not an ordinary, worldly form. Moreover, despite possessing a definite form, He is the drashtā of both the drashtā and the drashya.
\n“Furthermore, He is the inspirer of both the ātmā and Akshar, is independent from them and is their controller. He also possesses all spiritual powers. He is greater than even Akshar, which is greater than everything. Out of compassion, that Purushottam Bhagwān appears as a human being on this earth for the liberation of jivas. Understanding Him to eternally possess a divine form, a person who offers bhakti and upāsanā to Him acquires qualities similar to those of God as well as countless other spiritual powers. After such a person’s ātmā has attained Brahma-realization, he constantly remains in the service of Purushottam Bhagwān with love and great reverence. On the other hand, a person who meditates on God and does his upāsanā believing Him to be formless is consigned to brahma-sushupti, from which he never returns. Nor does such a person ever acquire any spiritual powers from God.”
\nFinally, Shriji Mahārāj added, “I have delivered this discourse having experienced it directly Myself. Therefore, there is not a trace of doubt about it. Moreover, these facts can be understood only from a person who firmly believes that God is forever divine and possesses a form; they can never be understood from others. Therefore, these facts should be thoroughly imbibed by all.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "શરીર-શરીરીનું, સ્વામી-સેવકભાવનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના ફાગણ વદિ ૯ નવમીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં ઉગમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા ને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો ને કાળા છેડાનો ખેસ ઓઢ્યો હતો ને મસ્તકે હીરકોરનું ધોતિયું બાંધ્યું હતું ને તુલસીની નવી કંઠી કંઠને વિષે પહેરી હતી અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે મુનિ પ્રત્યે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “પુરુષોત્તમ એવા જે ભગવાન તેનું શરીર આત્મા તથા અક્ષર છે, એમ શ્રુતિએ કહ્યું છે.૨૪૭ તે આત્મા અને અક્ષર તે તો વિકારે રહિત છે, ને તે આત્મા ને અક્ષરને વિષે કાંઈ હેય ઉપાધિ નથી, અને જેમ ભગવાન માયા થકી પર છે તેમ આત્મા ને અક્ષર પણ માયા થકી પર છે; એવા જે આત્મા ને અક્ષર તે કેવી રીતે ભગવાનનું શરીર કહેવાય છે?૨૪૮ અને જીવનું શરીર તો જીવ થકી અત્યંત વિલક્ષણ છે ને વિકારવાન છે અને દેહી જે જીવ તે તો નિર્વિકારી છે, માટે દેહ અને દેહીને તો અત્યંત વિલક્ષણપણું છે; તેમ પુરુષોત્તમને અને પુરુષોત્તમનાં શરીર જે આત્મા ને અક્ષર તેને વિષે અત્યંત વિલક્ષણપણું જોઈએ, તે કહો કેમ વિલક્ષણપણું છે?” પછી સર્વે મુનિએ જેની જેવી બુદ્ધિ તેણે તેવો ઉત્તર કર્યો, પણ યથાર્થ ઉત્તર કોઈથી થયો નહીં.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “લ્યો, અમે ઉત્તર કરીએ જે, આત્મા અને અક્ષર૨૪૯ એ બેને જે પુરુષોત્તમ ભગવાનનું શરીરપણું તે તો વ્યાપ્યપણું, આધીનપણું અને અસમર્થપણું તેણે કરીને છે. કેવી રીતે? તો ભગવાન જે તે પોતાની અંતર્યામી શક્તિએ કરીને આત્મા ને અક્ષર તેને વિષે વ્યાપક છે ને એ બેય તો વ્યાપ્ય છે; અને ભગવાન જે તે સ્વતંત્ર છે, ને આત્મા ને અક્ષર તે તો ભગવાનને આધીન છે - પરતંત્ર છે; અને ભગવાન જે તે અતિ સમર્થ છે, ને આત્મા ને અક્ષર તે તો ભગવાનની આગળ અતિ અસમર્થ છે. એવી રીતે ભગવાન જે તે એ બેયના શરીરી છે અને એ બેય જે તે ભગવાનનું શરીર છે. અને શરીરી એવા જે પુરુષોત્તમ ભગવાન તે તો સદાય દિવ્ય મૂર્તિમાન છે. અને એવા જે એ ભગવાન તે જે તે વ્યાપક ને દૃષ્ટા એવા જે સર્વે આત્મા અને તે આત્માને વ્યાપ્ય ને આત્માને દૃશ્ય એવા જે દેહ એ સર્વેમાં પોતાની અંતર્યામી શક્તિએ કરીને આત્માપણે રહ્યા છે. અને એવી રીતે સર્વેના આત્મા જે પુરુષોત્તમ ભગવાન તે જ્યારે રૂપવાન એવું જે દૃશ્ય૨૫૦ તેના આત્માપણે કરીને શાસ્ત્રને વિષે કહ્યા હોય ત્યારે તે પુરુષોત્તમને દૃશ્યરૂપે૨૫૧ કરીને પ્રતિપાદન કર્યા હોય; અને જ્યારે એ દૃષ્ટાના૨૫૨ આત્માપણે કરીને પ્રતિપાદન કર્યા હોય ત્યારે એ પુરુષોત્તમને અરૂપપણે૨૫૩ કરીને શાસ્ત્રમાં કહ્યા હોય છે. અને વસ્તુતાએ તો રૂપવાન જે દૃશ્ય અને અરૂપ૨૫૪ જે આત્મા એ બેય થકી પુરુષોત્તમ ભગવાન ન્યારા છે ને સદા મૂર્તિમાન છે ને પ્રાકૃત આકારે રહિત છે, અને મૂર્તિમાન થકા પણ દૃષ્ટા ને દૃશ્ય એ બેયના દૃષ્ટા છે. અને એ આત્મા ને અક્ષર એ સર્વેના પ્રેરક છે ને સ્વતંત્ર છે ને નિયંતા છે ને સકળ ઐશ્વર્યે સંપન્ન છે, ને પર થકી પર એવું અક્ષર તે થકી પણ પર છે. એવા જે પુરુષોત્તમ ભગવાન તે જીવના કલ્યાણને અર્થે કૃપાએ કરીને પૃથ્વીને વિષે મનુષ્ય જેવા જણાય છે, તેને જે આવી રીતે સદા દિવ્ય મૂર્તિમાન જાણીને ઉપાસના-ભક્તિ કરે છે, તે તો એ ભગવાનના સાધર્મ્યપણાને પામે છે અને અનંત ઐશ્વર્યને૨૫૫ પામે છે. અને બ્રહ્મભાવને પામ્યો જે પોતાનો આત્મા૨૫૬ તેણે કરીને પ્રેમે સહિત નિરંતર પરમ આદર થકી પુરુષોત્તમ ભગવાનની સેવાને વિષે વર્તે છે. અને જે એ ભગવાનને નિરાકાર જાણીને ધ્યાન-ઉપાસના કરે છે તે તો૨૫૭ બ્રહ્મસુષુપ્તિને૨૫૮ વિષે લીન થાય છે, તે પાછો કોઈ દિવસ નીસરતો નથી અને ભગવાન થકી કોઈ ઐશ્વર્યને પણ પામતો નથી.૨૫૯ અને આ જે વાર્તા તે અમે પ્રત્યક્ષ દેખીને કહી છે, માટે એમાં કાંઈ સંશય નથી. અને આ વાર્તા તો જેને એ ભગવાનના સ્વરૂપમાં સદા દિવ્ય સાકારપણે ઉપાસનાની દૃઢ નિષ્ઠા થઈ હોય તે થકી જ પમાય છે, પણ બીજા થકી તો પમાતી જ નથી; માટે આ વાર્તાને અતિ દૃઢ કરીને રાખજ્યો.”
", "gujarati_footnote": "૨૪૭. “યસ્યાત્મા શરીરમ્” (બૃહદારણ્યકોપનિષદ, માધ્યન્દિન પાઠ: ૩/૭/૩૦); “યસ્યાક્ષરં શરીરમ્” (સુબાલોપનિષદ: ૭).
\n૨૪૮. “શીર્યતે તચ્છરીરમ્” આ પ્રકારની વ્યાખ્યા પ્રમાણે શરીરને પરિણામી અને નાશવંત કહ્યું છે. માટે આત્મા તથા અક્ષરને પરમાત્માનું શરીર કહ્યું છે તે શી રીતે સંભવે? કારણ કે આત્મા અને અક્ષર તો નિર્વિકારી, અપરિણામી અને નિત્ય છે. આવો પ્રશ્નનો આશય છે.
\n૨૪૯. “શીર્યતે તચ્છરીરમ્” આ પ્રકારનો અર્થ અહીં ‘શરીર’ શબ્દનો કર્યો નથી. દર્શન-શાસ્ત્રોમાં ઘણા શબ્દોના પારિભાષિક અર્થાત્ વિશિષ્ટ અર્થો પણ કરવામાં આવે છે. તે જ રીતે અહીં ઉપનિષદોમાં નોંધાયેલ ‘શરીર’ શબ્દનો પારિભાષિક અર્થ વ્યાપ્યપણું, આધીનપણું તથા અસમર્થપણું કર્યો છે, તે આશયથી જણાવે છે કે -
\n૨૫૦. પૃથિવ્યાદિક.
\n૨૫૧. પૃથિવ્યાદિકરૂપે.
\n૨૫૨. જીવાત્માના.
\n૨૫૩. કરચરણાદિક-અવયવરહિત જીવાત્માના.
\n૨૫૪. કરચરણાદિક-અવયવરહિત હોવાથી અરૂપ.
\n૨૫૫. માયાના ગુણથી પરાભવ ન થવો વગેરે સામર્થ્ય.
\n૨૫૬. બ્રહ્મમય તનું. “બ્રાહ્મીં સંવિશતે તનુમ્।” (મહાભારત, શાંતિપર્વ: ૧૮૯/૧૯) “ગુણાપાયે બ્રહ્મશરીરમેતિ।” (મહાભારત, શાંતિપર્વ: ૧૯૯/૨૭) બ્રહ્મમય (દિવ્ય) તનુમાં પ્રવેશ કરે છે અર્થાત્ પામે છે, એમ કહ્યું છે.
\n૨૫૭. દેહને અંતે.
\n૨૫૮. સુષુપ્તિને તુલ્ય અક્ષરબ્રહ્મતેજમાં.
\n૨૫૯. તો ભગવાનની સેવાનું સુખ ન પામે તેમાં શું કહેવું?
", "hindi_title": "शरीर और शरीरी", "hindi_text": "संवत् १८७६ में फाल्गुन कृष्णा नवमी (९ मार्च, १८२०) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पूर्वी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत धोती धारण की थी। काले पल्ले का दुपट्टा ओढ़ा था, मस्तक पर रेशमी किनारीवाली पाग बाँधी थी तथा तुलसी की नयी कंठी गले में पहन रखी थी। उनके समक्ष सभा में संतवृंद तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nफिर श्रीजीमहाराज ने संतों से पूछा कि, “पुरुषोत्तम भगवान का शरीर आत्मा तथा अक्षर हैं, ऐसा श्रुतियों ने बताया है।८८ वस्तुतः ये आत्मा और अक्षर तो विकाररहित हैं तथा उन दोनों में किसी प्रकार की मायिक उपाधि नहीं है। जिस प्रकार भगवान माया से परे हैं, वैसे ही आत्मा और अक्षर भी माया से परे हैं, ऐसी आत्मा तथा अक्षर उनको भगवान का शरीर किस प्रकार कहा जाता है?८९ और, जीव का शरीर जीव से अत्यन्त विलक्षण तथा विकारी है। देही अर्थात् जीव निर्विकार है, अतः देह और देही दोनों में अत्यन्त विलक्षणता है, वैसे ही पुरुषोत्तम और उनका शरीर आत्मा और अक्षर हैं, उनमें भी अत्यन्त विलक्षणता होनी चाहिए, तो बताइए कि वह विलक्षणता किस प्रकार से है?”
\nइसका उत्तर समस्त मुनियों ने अपनी-अपनी बुद्धि के अनुसार दिया, किन्तु किसी से यथार्थ उत्तर न हो सका। फिर श्रीजीमहाराज बोले, “अच्छा, हम उत्तर देते हैं। आत्मा९० तथा अक्षर इन दोनों को पुरुषोत्तम भगवान का शरीर बताया गया है। वह, उन दोनों का व्याप्य भाव, दोनों की अधीनता तथा असमर्थता के आधार पर कहा गया है। अब इस तथ्य को समझाता हूँ: भगवान अपनी अन्तर्यामी शक्ति द्वारा आत्मा और अक्षर में व्यापक हैं तथा वे दोनों व्याप्य हैं। भगवान स्वतन्त्र हैं, तथा आत्मा एवं अक्षर भगवान के अधीन और परतन्त्र हैं। भगवान अति समर्थ हैं तथा आत्मा एवं अक्षर भगवान के समक्ष अत्यन्त असमर्थ हैं। इस प्रकार भगवान इन दोनों के शरीरी हैं और ये दोनों भगवान के शरीर हैं। ऐसे शरीरी पुरुषोत्तम भगवान सदैव दिव्य मूर्तिमान हैं। ऐसे जो भगवान हैं, वे व्यापक तथा द्रष्टा ऐसी जो सभी आत्माएँ हैं तथा उन आत्माओं के लिए व्याप्य और दृश्य ऐसी जो देह हैं, उन सभी में अपनी अन्तर्यामी शक्ति द्वारा आत्मारूप से रहते हैं। इस प्रकार पुरुषोत्तम भगवान जो सभी की आत्मा हैं, उनको जब शास्त्रों में रूपवान दृश्य की आत्मा के रूप में ही बताया गया हो, तब यह मानना चाहिए कि पुरुषोत्तम को दृश्यरूप ही प्रतिपादित किया गया है। और जब उस भगवान को द्रष्टा ऐसी जो जीवात्मा उनके भी आत्मा के रूप में प्रतिपादन किया गया हो, तब मानना कि पुरुषोत्तम को अरूपभाव से शास्त्रों में बताया गया है। फिर भी, पुरुषोत्तम भगवान रूपवान दृश्य और अरूपी९१ आत्मा इन दोनों से भिन्न हैं तथा सदैव मूर्तिमान रहते हैं। वे प्राकृत आकार से रहित हैं तथा मूर्तिमान होने पर भी द्रष्टा (जीवात्मा) एवं दृश्य (जगत) दोनों के द्रष्टा हैं और आत्मा एवं अक्षर, सबके प्रेरक, स्वतन्त्र तथा नियन्ता होने के साथ-साथ समस्त ऐश्वर्यों से सम्पन्न हैं और सर्व से परे जो अक्षर है, उससे भी परे हैं। ऐसे पुरुषोत्तम भगवान जीवों के कल्याण के लिए, कृपा करके पृथ्वी पर मनुष्य-जैसे दिखाई देते हैं। जो मनुष्य उन्हें इस प्रकार सर्वदा दिव्य मूर्तिमान समझकर उनकी उपासना और भक्ति करते हैं, वे तो इन भगवान के साधर्म्यभाव और अनन्त ऐश्वर्य९२ को प्राप्त कर लेते तथा ब्रह्मभाव को प्राप्त अपनी आत्मा द्वारा प्रेम सहित निरन्तर परम आदरभाव के साथ पुरुषोत्तम भगवान की सेवा में रहते हैं। किन्तु, जो जीव इन भगवान को निराकार समझकर ध्यान-उपासना करते हैं, वे तो (मृत्यु के बाद) ब्रह्म-सुषुप्ति९३ में विलीन हो जाते हैं और फिर वे वहाँ से कभी भी नहीं निकल पाते तथा भगवान का कोई एश्वर्य भी प्राप्त नहीं कर पाते।९४ यह वार्ता हमने प्रत्यक्ष देखकर ही कही है। इसलिए, इसमें किसी भी प्रकार का संशय नहीं करना। इस वार्ता के मर्म को केवल वही पुरुष समझ सकता है, जो इन भगवान के स्वरूप को सदैव दिव्य साकार रूप मानकर उपासना करने की अपनी दृढ़ निष्ठा पर अटल बना हुआ है, परन्तु अन्य कोई भी मनुष्य इसे समझने में समर्थ नहीं हो पाता। इसलिए, इस वार्ता को अत्यन्त सुदृढ़ बनाकर सिद्ध करना।”
", "hindi_footnote": "८८. ‘यस्यात्मा शरीरम्’ (बृहदारण्यकोपनिषद्: ३/७/३०) आदि।
\n८९. ‘शीर्यते तच्छरीरम्’, जो विशीर्ण होता है, उसे शरीर कहा जाता है। इस प्रकार की व्युत्पत्ति से शरीर का जो शब्दार्थ है, वह निर्विकारी आत्मा तथा अक्षर के सम्बंध में किस तरह सम्भव होता है, यही प्रश्नार्थ है।
\n९०. ‘शीर्यते तच्छरीरम्’, यहाँ उपरोक्त अर्थ नहीं बताया गया। परंतु उपनिषद् में उल्लिखित शरीर शब्द का पारिभाषिक अर्थ व्याप्यता, अधीनता तथा असमर्थता किया गया है।
\n९१. कर-चरणादिक अवयवरहित होने के कारण अरूप।
\n९२. ऐश्वर्य अर्थात् माया के गुणों से पराभूत न होने का सामर्थ्य।
\n९३. सुषुप्ति तुल्य अक्षरब्रह्मतेज में।
\n९४. यदि वह कोई ऐश्वर्य को प्राप्त नहीं करता, तो भगवत् सेवा का आनंद तो मिलेगा ही कैसे?
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/64.mp3" }, { "english_title": "‘Gnān-shakti’, ‘Kriyā-shakti’ and ‘Ichchhā-shakti’", "english_text": "On Fāgun vadi 14, Samvat 1876 [13 March 1820], Shriji Mahārāj was sitting on a cushion with a cylindrical pillow placed on the veranda outside His bedroom in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nWhile scriptural reading was underway, Shriji Mahārāj called the senior paramhansas near Him. Then when the reading of the scriptural passage was completed, Shriji Mahārāj said, “Now all of the senior sādhus seated here will answer each other’s questions, since doing so reveals one’s level of intelligence.”
\nThereupon Swayamprakāshānand Swāmi asked Paramānand Swāmi, “How is ākāsh created and destroyed?”
\nParamānand Swāmi attempted to answer the question but was unable to do so satisfactorily.
\nShriji Mahārāj then said, “When a child is initially in its mother’s womb and at the time of its birth, the cavities of its heart and other indriyas are small. But as the child grows, those cavities also develop, and the ākāsh within seems to increase as well. When it becomes old, however, the cavities of its indriyas decrease in size, and the ākāsh within also appears to contract. Similarly, when Virāt’s body is produced, ākāsh appears to be created in the cavity of his heart and other internal organs. Moreover, when Virāt’s body is destroyed, the ākāsh within appears to be destroyed as well. This is how ākāsh is created and destroyed. However, just as Prakruti-Purush are eternal,1 the ākāsh that is the supporter of all is also eternal and is not subject to creation or destruction. Furthermore, ākāsh is also created and destroyed through samādhi; one who experiences samādhi knows its method.”
\nThereafter Paramānand Swāmi asked Swayamprakāshānand Swāmi, “How does the sushumnā nādi reside within the body and outside of the body?”
\nSwayamprakāshānand Swāmi attempted to answer the question but could not do so satisfactorily.
\nSo Shriji Mahārāj replied, “Whatever is present in this brahmānd is also present within this body; the only difference is that in the body the scale is small, whereas in the brahmānd it is large. In fact, the arrangement of the brahmānd is the same as that of the body. For example, just as there are rivers in the brahmānd, similarly there are blood vessels in the body; just as there are oceans in the brahmānd, similarly water is present in the abdomen of the body; and just as the sun and the moon are present in the brahmānd, similarly the idā nādi and pingalā nādi house the sun and moon in the body. In the same way, just as other objects are present in the brahmānd, they are also present in the body.
\n“Also, the nādis of the indriyas in this body are one with those of the brahmānd. When one acquires control over the tongue, one attains Varundev; when one acquires control over speech, one attains Agnidev; when one acquires control over the skin, one attains Vāyudev; when one acquires control over the genitals, one attains Prajāpati; and when one acquires control over the hands, one attains Indra. In the same way, when one controls the brahmarandhra - the end portion of the sushumnā nādi located in the heart - one reaches the fiery deity by the name of Vaishwānar, which resides in the shishumār chakra. It is then that one sees the uninterrupted path of light from the brahmarandhra to Prakruti-Purush. That path of light is known as sushumnā. This is how the sushumnā nādi resides in the body and in the brahmānd.”
\nParamānand Swāmi then asked Swayamprakāshānand Swāmi another question, “Which state dissolves first - the waking state, the dream state, or the deep sleep state?”
\nAs Swayamprakāshānand Swāmi was unable to answer that question, Shriji Mahārāj replied, “When one focuses on the form of God with love in the waking state, the waking state dissolves first, then the dream state, and finally the deep sleep state. When the mind thinks of and focuses on the form of God in the dream state, the dream state dissolves first, then the waking state, and finally the deep sleep state. Furthermore, when one attains the state of upsham while contemplating on the form of God, the deep sleep state dissolves first, then the waking state, and finally the dream state.” Shriji Mahārāj answered the question in this manner.
\nThereafter, Swayamprakāshānand Swāmi asked Paramānand Swāmi another question, “How should one understand the ‘ichchhā-shakti’, ‘gnān-shakti’ and ‘kriyā-shakti’ - the faculties of volition, cognition and conation - of God?”
\nLaughing, Shriji Mahārāj commented, “Even you probably do not know the answer to that question.” So saying, He began to give the answer Himself, “When sattvagun is predominant, the fruits of any karmas performed by a jiva are experienced in the waking state. When rajogun is predominant, the fruits of any karmas performed are experienced in the dream state. When tamogun is predominant, the fruits of any karmas performed are experienced in the deep sleep state.
\n“Moreover, when a jiva enters the state of deep sleep, it becomes inert like a slab of stone and retains no type of consciousness; such as, ‘I am a pundit, or I am a fool; I have done this task, or I want to do this task; this is my gender, or this is my caste, or this is my āshram; this is my name, or my appearance is like this. Am I a deity or am I a human? Am I a child or am I old? Am I righteous or am I a sinner?’ and so on. No such consciousness is retained. When a jiva enters such a state, God awakens it from unconsciousness through His ‘gnān-shakti’ and makes it aware of its actions. This is known as ‘gnān-shakti’, the faculty of cognition. Furthermore, whatever action a jiva engages in, it does so with the support of what is known as God’s ‘kriyā-shakti’, the faculty of conation. Finally, whatever object a jiva desires, it acquires with the help of what is known as God’s ‘ichchhā-shakti’, the faculty of volition.
\n“Moreover, the three states of waking, dream and deep sleep experienced by a jiva are not due to the consequences of its own karmas alone. They are experienced only when the giver of the fruits of karmas, God, allows the jiva to do so. When a jiva, indulging in the fruits of the waking state, wishes to enter the dream state, it cannot do so independently. This is because God, the giver of the fruits of karmas, restrains its vrutti. Similarly, if it wishes to enter the waking state from the dream state, it is unable to do so. Nor can it enter the deep sleep state or emerge from it to enter the dream or waking states. It is only when God, who grants the fruits of karmas, allows it to indulge in the fruits of the karmas of that particular state that it is able to indulge in them. However, a jiva cannot indulge in the fruits of its karmas according to its own will or as a direct consequence of its karmas. This is how one should understand the ‘gnān-shakti’, ‘kriyā-shakti’ and ‘ichchhā-shakti’ of God.”
\nShriji Mahārāj answered the question in this manner out of compassion.
", "english_footnote": "1. Eternal entities are of 3 types: (1) Kutastha nitya (invariably eternally unchanging), (2) Pravāh nitya (invariably eternally changing), and (3) Parinām nitya (variably eternal).
\n(1) Kutastha nitya: Unchanging entities remain the same in the past, present and future. They do not change in any way. Examples are: ātmā (jivas and ishwars), Aksharbrahman, and Parabrahman.
\n(2) Pravāh nitya: The population of a town changes over time, however, the age of the town is still considered 200 years or 500 years old, despite births and death in the town’s population. Similarly, after a country gains independence, the presidents change over time, yet the age of the country is based on its original establishment. Mul-Purush is considered eternal in this context, because after ātyantik-pralay, a new Mul-Purush emerges to start the process of creation. Hence, the position of Mul-Purush remains invariable, yet a different Mul-Purush is assigned the position, i.e. Mul-Purush changes.
\n(3) Parinām nitya: The result differs but the fundamental entity remains the same. For example, gold is gold, whether one makes earrings, rings, necklaces, etc. Similarly, māyā is eternal in the variable sense. The form of māyā may change, but māyā is eternal.
\nIn the context of this Vachanamrut, Shriji Maharaj says Prakruti-Purush are eternal. This should be understood as: Prakruti is eternal in the ‘variably eternal’ sense (3) and Purush is eternal in the ‘invariably eternally changing’ sense (2).
", "gujarati_title": "જ્ઞાનશક્તિ, ક્રિયાશક્તિ ને ઇચ્છાશક્તિનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના ફાગણ વદિ ૧૪ ચૌદશને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં પોતાને પોઢવાના ઓરડાની ઓસરીએ ગાદી-તકિયા નખાવીને વિરાજમાન હતા ને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nઅને શ્રીજીમહારાજ કથા કરાવતા હતા તે સમે મોટા મોટા પરમહંસને પોતાને સમીપે બોલાવ્યા. પછી કથાનો અધ્યાય પૂરો થયો ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “હવે જેટલા મોટા મોટા સાધુ છો તે પરસ્પર પ્રશ્ન-ઉત્તર કરો; કેમ જે, પ્રશ્ન-ઉત્તર કરો ત્યારે જેને જેવી બુદ્ધિ હોય તે જાણ્યામાં આવે.” પછી સ્વયંપ્રકાશાનંદ સ્વામીએ પરમાનંદ સ્વામીને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “આકાશની ઉત્પત્તિ અને લય તે કયે પ્રકારે છે?” ત્યારે પરમાનંદ સ્વામી એ પ્રશ્નનો ઉત્તર કરવા લાગ્યા પણ થયો નહીં. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેમ બાળક હોય ને તે જ્યારે પ્રથમ માતાના ઉદરમાં હોય ત્યારે તથા જન્મ સમયમાં તેને હૃદયાદિક જે ઇન્દ્રિયોનાં છિદ્ર તે સૂક્ષ્મ હોય ને પછી જેમ જેમ તે બાળક વૃદ્ધિને પામતો જાય તેમ તેમ તે છિદ્રની વૃદ્ધિ થતી જાય ને તેમાં આકાશ પણ ઉત્પન્ન થતો જણાય, અને જ્યારે એ વૃદ્ધ અવસ્થાને પામે ત્યારે એનાં ઇન્દ્રિયોનાં છિદ્ર તે સંકોચને પામતાં જાય ને તેમાં આકાશ પણ લય થતો જણાય; તેમ જ્યારે વિરાટ દેહ ઊપજે ત્યારે તેને અવાંતર હૃદયાદિક છિદ્રમાં આકાશ ઉત્પન્ન થતો જણાય અને જ્યારે એ વિરાટ દેહનો લય થાય ત્યારે આકાશ લય પામ્યો જણાય; એમ આકાશની ઉત્પત્તિ અને લય છે.૨૬૦ પણ જે આકાશ સર્વેનો આધાર છે તે તો જેમ પ્રકૃતિપુરુષ નિત્ય છે૨૬૧ તેમ નિત્ય છે, એની ઉત્પત્તિ ને લય તે કહેવાય નહીં. અને વળી સમાધિએ કરીને પણ આકાશની ઉત્પત્તિ ને લય છે, તેની રીતને તો જે સમાધિવાળા છે તે જાણે છે.”૨૬૨
\nપછી પરમાનંદ સ્વામીએ સ્વયંપ્રકાશાનંદ સ્વામીને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “સુષુમ્ણા નાડી તે દેહને માંહેલી કોરે કેમ રહી છે અને દેહથી બહાર કેમ રહી છે?” ત્યારે એ પ્રશ્નનો ઉત્તર સ્વયંપ્રકાશાનંદ સ્વામીએ કરવા માંડ્યો પણ થયો નહીં. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “આ બ્રહ્માંડમાં જેટલું કારખાનું છે, તેટલું જ આ પિંડમાં પણ છે; અને પિંડમાં અલ્પ છે ને બ્રહ્માંડમાં મહત છે. અને જેવો આ પિંડનો આકાર છે તેવો જ બ્રહ્માંડનો આકાર છે. અને જેમ બ્રહ્માંડમાં નદીઓ છે તેમ પિંડમાં નાડીઓ છે, અને જેમ બ્રહ્માંડમાં સમુદ્ર છે તેમ પિંડમાં કુક્ષિને વિષે જળ છે, અને જેમ ત્યાં ચંદ્ર-સૂર્ય છે તેમ પિંડમાં ઇડા-પિંગલા નાડીને વિષે ચંદ્ર-સૂર્ય છે; ઇત્યાદિક સામગ્રી જેમ બ્રહ્માંડમાં છે તેમ પિંડમાં છે.૨૬૩ અને આ પિંડમાં જે ઇન્દ્રિયોની નાડીઓ છે તેની બ્રહ્માંડ૨૬૪ સાથે એકતા છે. તે જિહ્વાના અંતને પામે ત્યારે વરુણદેવને પમાય છે, અને વાક ઇન્દ્રિયના અંતને પામે ત્યારે અગ્નિદેવને પામે છે, અને ત્વચાના અંતને પામે ત્યારે વાયુદેવને પામે છે, અને શિશ્નના અંતને પામે ત્યારે પ્રજાપતિને પામે છે, અને હાથના અંતને પામે ત્યારે ઇન્દ્રને પામે છે; અને તેમ જ હૃદયને વિષે રહી જે સુષુમ્ણા નાડી તેનું અંત જે બ્રહ્મરંધ્ર તેને જ્યારે પામે ત્યારે શિશુમાર ચક્રને વિષે રહી જે વૈશ્વાનર નામે અગ્નિ અભિમાની દેવતા તેને પામે છે. ત્યારે બ્રહ્મરંધ્રથી લઈને પ્રકૃતિપુરુષ સુધી એક તેજનો માર્ગ સળંગ રહ્યો છે તેને દેખે છે. તે તેજના માર્ગને સુષુમ્ણા કહીએ.૨૬૫ એવી રીતે સુષુમ્ણા નાડી પિંડમાં ને બ્રહ્માંડમાં રહી છે.”
\nપછી વળી પરમાનંદ સ્વામીએ સ્વયંપ્રકાશાનંદ સ્વામીને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “પ્રથમ જાગ્રત અવસ્થાનો લય છે કે સ્વપ્નનો લય છે કે સુષુપ્તિનો લય છે?”૨૬૬ ત્યારે એ પ્રશ્નનો ઉત્તર સ્વયંપ્રકાશાનંદ સ્વામીને ન આવડ્યો, ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જાગ્રત અવસ્થાને વિષે સ્નેહે કરીને ભગવાનની મૂર્તિને વિષે લક્ષ૨૬૭ થાય ત્યારે પ્રથમ જાગ્રત અવસ્થાનો લય થાય છે અને પછી સ્વપ્નનો ને સુષુપ્તિનો લય થાય છે. અને જ્યારે મને કરીને ચિંતવન કરતે કરતે સ્વપ્નને વિષે ભગવાનની મૂર્તિમાં લક્ષ થાય ત્યારે પ્રથમ સ્વપ્નનો લય થાય અને પછી જાગ્રતનો ને સુષુપ્તિનો લય થાય છે. અને જ્યારે ભગવાનની મૂર્તિનું ચિંતવન કરતે કરતે ઉપશમપણે કરીને લક્ષ થાય છે, ત્યારે પ્રથમ સુષુપ્તિનો લય થાય છે અને પછી જાગ્રતનો ને સ્વપ્નનો લય થાય છે.” એવી રીતે એ પ્રશ્નનો ઉત્તર કર્યો.
\nપછી વળી સ્વયંપ્રકાશાનંદ સ્વામીએ પરમાનંદ સ્વામીને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “ભગવાનને વિષે જ્ઞાનશક્તિ, ક્રિયાશક્તિ અને ઇચ્છાશક્તિ છે તે કેમ સમજવી?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ હસીને બોલ્યા જે, “એનો ઉત્તર તો તમને પણ નહીં આવડતો હોય.” એમ કહીને પોતે ઉત્તર કરવા લાગ્યા જે, “આ જીવ જ્યારે સત્ત્વગુણ પ્રધાનપણે વર્તતો હોય અને ત્યારે જે કર્મ કરે તે કર્મનું ફળ૨૬૮ તે જાગ્રત અવસ્થા છે. અને આ જીવ જ્યારે રજોગુણ પ્રધાનપણે વર્તે અને તે સમયમાં જે કર્મ કરે તે કર્મનું ફળ સ્વપ્ન અવસ્થા છે. અને જ્યારે આ જીવ તમોગુણ પ્રધાનપણે વર્તતો હોય અને તે સમયમાં જે કર્મ કરે તેનું ફળ તે સુષુપ્તિ અવસ્થા છે. અને તે સુષુપ્તિ અવસ્થાને આ જીવ પામે છે ત્યારે જેવી પાણાની શિલા હોય તે જેવો જડ થઈ જાય છે અને એને કોઈ પ્રકારનું જ્ઞાન રહેતું નથી જે, ‘હું પંડિત છું કે મૂર્ખ છું, કે આ કામ કર્યું છે કે આ કામ કરવું છે, કે આ મારી જાતિ છે કે આવો મારો વર્ણ છે કે આવો મારો આશ્રમ છે, કે આ મારું નામ છે કે આ મારું રૂપ છે, કે હું દેવ છું કે મનુષ્ય છું, કે બાળક છું કે વૃદ્ધ છું, કે ધર્મિષ્ઠ છું કે પાપિષ્ઠ છું,’ ઇત્યાદિક કોઈ પ્રકારનું જ્ઞાન રહેતું નથી. અને એવી રીતનો જ્યારે આ જીવ થઈ જાય છે ત્યારે જે ભગવાન છે તે એને જ્ઞાનશક્તિએ કરીને સુષુપ્તિમાંથી જગાડીને એને એની સર્વે ક્રિયાનું જ્ઞાન આપે છે; તેને જ્ઞાનશક્તિ કહીએ. અને એ જીવ જે જે ક્રિયાને વિષે પ્રવર્તે છે તે ભગવાનની જે ક્રિયાશક્તિ તેનું અવલંબન કરીને પ્રવર્તે છે; તેને ક્રિયાશક્તિ કહીએ. અને એ જીવ જે જે કોઈ પદાર્થની ઇચ્છાને પ્રાપ્ત થાય છે તે પરમેશ્વરની ઇચ્છાશક્તિને અવલંબને કરીને પ્રાપ્ત થાય છે; તેને ઇચ્છાશક્તિ કહીએ. અને એ જીવને જાગ્રત, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ એ ત્રણ અવસ્થા ભોગવાય છે તે કેવળ કર્મે કરીને જ નથી ભોગવાતી; એ તો એને કર્મના ફળપ્રદાતા જે પરમેશ્વર તે એ જીવને જ્યારે કર્મફળને ભોગવાવે છે ત્યારે ભોગવે છે. કેમ જે, આ જીવ જ્યારે જાગ્રત અવસ્થાના ફળને ભોગવતો હોય ને ત્યારે એ ઇચ્છે જે, ‘મારે સ્વપ્નમાં જવું છે,’ તો એની વતે સ્વપ્નમાં જવાય નહીં, શા માટે જે, ફળપ્રદાતા જે પરમેશ્વર તે એની વૃત્તિઓને રૂંધી રાખે છે. અને સ્વપ્નમાંથી જાગ્રતમાં આવવાને ઇચ્છે તો જાગ્રતમાં અવાય નહીં અને સુષુપ્તિમાં પણ જવાય નહીં; અને સુષુપ્તિમાંથી સ્વપ્નમાં તથા જાગ્રતમાં અવાય નહીં; એ તો જ્યારે જે કર્મના ફળના ભોગવાવનારા પરમેશ્વર છે તે એને જે અવસ્થાના કર્મફળને ભોગવાવે તેને જ ભોગવી શકે છે, પણ એ જીવ પોતાની ઇચ્છાએ કરીને અથવા કર્મે કરીને કર્મના ફળને ભોગવી શકતો નથી. એવી રીતે ભગવાનને વિષે જ્ઞાનશક્તિ, ક્રિયાશક્તિ અને ઇચ્છાશક્તિ તે રહી છે.”૨૬૯ એમ શ્રીજીમહારાજે કૃપા કરીને ઉત્તર કર્યો.
", "gujarati_footnote": "૨૬૦. સૃષ્ટિ સમયે આકાશની ઉત્પત્તિ થાય છે અને પ્રલય સમયે લય થાય છે તેનો આ સ્થળે પ્રસંગ નથી, પરંતુ શરીરમાં જે આકાશની ઉત્પત્તિ અને લયનો વ્યવહાર થાય છે તેનો પ્રસંગ છે. તે વ્યવહાર પણ વાસ્તવિક નથી, ઔપાધિક છે, આટલો અભિપ્રાય છે.
\n૨૬૧. નિત્ય તત્ત્વોમાં ત્રણ ભેદ છે: (૧) કૂટસ્થ નિત્ય, (૨) પ્રવાહ નિત્ય, (૩) પરિણામી નિત્ય. (૧) જે ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાન ત્રણેય કાળમાં પરિણામને જ ન પામે તેને કૂટસ્થ કહેવાય છે. જેવા કે આત્મા (જીવ તથા ઈશ્વર), અક્ષરબ્રહ્મ, પરમાત્મા. (૨) ગામમાં રહેતી પ્રજા બદલાતી રહે તેમ છતાં તે ગામને બસો વરસ, પાંચસો વરસ જૂનું કહેવાય, કારણ કે પ્રજાનો પ્રવાહ ચાલુ જ હોય છે. જેમ દેશની સ્વતંત્રતાના સમયથી રાષ્ટ્રપતિનું સ્થાન છે, તેમાં રાષ્ટ્રપતિ બદલાતા રહે, છતાં તેના સ્થાનની ઉંમર દેશની સ્વતંત્રતા જેટલી જ કહેવાય. તેવી રીતે પુરુષની નિત્યતા સમજવી. બ્રહ્માંડોની મહાઉત્પત્તિ વેળાએ પુરુષ બદલાય, તેમ છતાં પુરુષ નામથી ચાલ્યું આવતું એક ઉત્પત્તિનું કારણભૂત સ્થાન તેને નિત્ય કહેવાય છે. (૩) પરિણામ બદલાતું રહે છતાં તત્ત્વ તેનું તે રહે. જેમ સુવર્ણ તેનું તે રહે પણ તેનાં કુંડલ, વીંટી, હાર વગેરે બને; તેવી રીતે માયાની પરિણામી નિત્યતા જાણવી. પ્રસ્તુત સંદર્ભમાં પ્રકૃતિ, પુરુષ નિત્ય છે તેમ આકાશની નિત્યતા કહી છે. તે ફક્ત નિત્યત્વ ધર્મને લીધે જ જાણવી. પરંતુ પ્રકૃતિ, પુરુષ તેમ જ ચિદાકાશ ત્રણેય તત્ત્વોની નિત્યતામાં ભેદ છે. ચિદાકાશ કૂટસ્થ નિત્ય છે. જ્યારે પ્રકૃતિ તથા પુરુષ ક્રમશઃ પરિણામી નિત્ય અને પ્રવાહ નિત્ય છે.
\n૨૬૨. તે ગઢડા પ્રથમ પ્રકરણના ૪૬મા વચનામૃતમાં કહ્યું છે.
\n૨૬૩. અને જે બ્રહ્માંડ છે તે વૈરાજપુરુષનો દેહ છે, તેનું વર્ણન ભાગવત (૨/૧/૨૬-૩૯)માં “પાતાલમેતસ્ય હિ પાદમૂલમ્” ઇત્યાદિ શ્લોકથી કર્યું છે.
\n૨૬૪. વૈરાજપુરુષનાં ઇન્દ્રિયો સાથે.
\n૨૬૫. તે નાડી ભગવાનના ધામના માર્ગરૂપ છે. “તયોર્ધ્વમાયન્નમૃતત્વમેતિ” (કઠોપનિષદ: ૨/૩/૧૬) એમ શ્રુતિમાં કહ્યું છે.
\n૨૬૬. સમાધિમાં ત્રણ અવસ્થાનો લય થાય છે, તેમાં.
\n૨૬૭. એકાગ્રતા, તન્મયપણું.
\n૨૬૮. કર્મફળનું ભોગસ્થાન.
\n૨૬૯. તે શક્તિઓ સર્વ જીવોના ગુણકર્માનુસારે જીવમાં રહેલી જ્ઞાનાદિ શક્તિઓને પ્રેરે છે, માટે ભગવાનમાં વિષમતા નથી.
", "hindi_title": "ज्ञानशक्ति, क्रियाशक्ति एवं इच्छाशक्ति", "hindi_text": "संवत् १८७६ में फाल्गुन कृष्णा चतुर्दशी (१३ मार्च, १८२०) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में अपने शयन कक्ष के बरामदे में गद्दी-तकिया रखवाकर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किये थे। उस समय उनके समक्ष सभा में परमहंस तथा देश-देशान्तर के हरिभक्त बैठे थे।
\nश्रीजीमहाराज कथा करवा रहे थे। उस समय उन्होंने बड़े-बड़े परमहंसों को अपने समीप बुलवाया। फिर कथा का अध्याय पूर्ण होने पर श्रीजीमहाराज बोले कि, “अब सभी बड़े-बड़े साधु परस्पर प्रश्नोत्तरी का प्रारम्भ करें। क्योंकि प्रश्नोत्तरी से जिसकी जैसी बुद्धि होती है, उसका पता चल जाता है।”
\nइसके बाद स्वयंप्रकाशानन्द स्वामी ने परमानन्द स्वामी से प्रश्न पूछा, “आकाश की उत्पत्ति तथा लय किस प्रकार होते हैं?”
\nपरमानन्द स्वामी इस प्रश्न का उत्तर देने लगे, परन्तु यथार्थ उत्तर न दे सके।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “जिस तरह बालक माता के उदर में स्थित हो तब, तथा उसके जन्म के समय उसके हृदयादिक इन्द्रियों के छिद्र सूक्ष्म होते हैं। और फिर जैसे-जैसे वह बालक बड़ा होता जाता है, वैसे-वैसे वे छिद्र भी बड़े होते जाते हैं, और उनमें आकाश भी उत्पन्न होता दिखाई पड़ता है। तथा जब वह वृद्धावस्था को प्राप्त होता है, तब उसकी इन्द्रियों के छिद्र संकुचित होते जाते हैं और आकाश भी लय होता दिखाई पड़ता है। वैसे ही जब विराट देह उत्पन्न होती है, तब उसके अवान्तर हृदयादिक छिद्रों में आकाश की उत्पत्ति होती दिखाई पड़ती है और जब इस विराट देह का लय हो जाता है, तब आकाश भी विलीन होता दिखाई पड़ता है। इस प्रकार आकाश की उत्पत्ति और लय का क्रम चलता रहता है। परन्तु जो आकाश सबका आधार है, वह प्रकृतिपुरुष के समान ‘नित्य’९५ ही रहता है, इसलिए उसकी उत्पत्ति तथा लय नहीं हो सकता। समाधि द्वारा आकाश की उत्पत्ति तथा लय होता है, उसकी रीति को समाधिवाले ही जानते हैं।”
\nतत्पश्चात् परमानन्द स्वामी ने स्वयंप्रकाशानन्द स्वामी से प्रश्न पूछा, “सुषुम्णा नाड़ी देह के भीतर और बाहर कैसे रहती है?”
\nस्वयंप्रकाशानन्द स्वामी इस प्रश्न का उत्तर देने लगे, किन्तु यथार्थ उत्तर न हो सका।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “इस ब्रह्मांड में जितने तत्त्व हैं, उतने ही इस पिंड में भी हैं। वे पिंड में सूक्ष्म रूप में हैं, और ब्रह्मांड में विशाल रूप में हैं। जैसा आकार इस पिंड का है, वैसा ही आकार ब्रह्मांड का भी है। जिस प्रकार ब्रह्मांड में नदियाँ हैं, वैसे ही पिंड में नाड़ियाँ हैं। इसी प्रकार जैसे ब्रह्मांड में समुद्र है वैसे ही पिंड में स्थित कुक्षि में जल रहता है। और ब्रह्मांड में जिस तरह चन्द्र तथा सूर्य रहते हैं, उसी प्रकार पिंड की इडा-पिंगला नाड़ी में चन्द्र-सूर्य हैं। इस प्रकार जो तत्त्व ब्रह्मांड में हैं, वे पिंड में भी हैं। तथा इस पिंड में इन्द्रियों की जो नाड़ियाँ हैं, उनकी ब्रह्मांड के साथ एकात्मता रहती है। और भक्त जब जिह्वा पर नियंत्रण कर लेता है, तब वह वरुणदेव पर नियंत्रण पा लेता है। उसी प्रकार वाक्-इन्द्रिय को नियन्त्रित कर लेने पर अग्निदेव पर नियन्त्रण हो जाता है, वैसे ही त्वचा इन्द्रिय पर नियंत्रण होने से वायुदेव पर नियंत्रण होता है। इसी तरह जब वह शिश्न (जननेन्द्रिय) पर नियंत्रण पा लेता है तब प्रजापति पर नियंत्रण हो जाता है और हाथ पर नियन्त्रण होने पर इन्द्र पर नियंत्रण हो जाता है। उसी प्रकार हृदय में रहनेवाली सुषुम्णा नाड़ी के अंतिम भागरूप ब्रह्मरन्ध्र को प्राप्त करते हैं, तब शिशुमार चक्र में रहनेवाली वैश्वानर नामक अग्नि के अभिमानी देवता पर नियन्त्रण हो जाता है। तब ब्रह्मरन्ध्र से लेकर प्रकृति-पुरुष तक तेज का एक सीधा मार्ग दिखता है, उसी तेज के मार्ग को सुषुम्णा कहते हैं। इस प्रकार सुषुम्णा नाड़ी पिंड और ब्रह्मांड में रहती है।”
\nफिर परमानन्द स्वामी ने स्वयंप्रकाशानन्द स्वामी से प्रश्न किया कि, “सर्वप्रथम जाग्रत अवस्था का लय होता है? या स्वप्न अथवा सुषुप्ति का लय होता है?” तब स्वयंप्रकाशानन्द स्वामी इस प्रश्न का उत्तर न दे सके।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जाग्रत अवस्था में जब भगवान की मूर्ति में अत्यन्त प्रेमपूर्वक समाधि लग जाती है, तब सबसे पहले जाग्रत अवस्था का लय होता है, उसके पश्चात् स्वप्न एवं सुषुप्ति का लय हुआ करता है। और जब मानसिक रूप से चिन्तन करते-करते स्वप्न में भगवान की मूर्ति में लक्ष्य हो जाता है, तब सर्वप्रथम स्वप्नावस्था का लय होता है, और उसके पश्चात् जाग्रत और सुषुप्ति अवस्थाएँ विलीन हो जाती हैं। और, जब भगवान की मूर्ति का चिन्तन करते-करते उपशम-भाव से लक्ष्य (समाधि) होता है, तब सबसे पहले सुषुप्ति का लय होता है, और उसके बाद जाग्रत तथा स्वप्नावस्था का लय होता है।” इस प्रकार श्रीजीमहाराज ने इस प्रश्न का उत्तर दिया।
\nतत्पश्चात् स्वयंप्रकाशानन्द स्वामी ने परमानन्द स्वामी से प्रश्न किया, “भगवान के सम्बंध में ज्ञानशक्ति, क्रियाशक्ति तथा इच्छाशक्ति को किस प्रकार समझना चाहिए?”
\nतब श्रीजीमहाराज हँसकर बोले कि, “इसका उत्तर तो आपको भी नहीं आता होगा।” ऐसा कहकर वे स्वयमेव उत्तर देने लगे कि, “जब इस जीव में सत्त्वगुण का प्राधान्य हो, और उस समय वह जो भी कर्म करता है, उसका फल जाग्रत अवस्था (में मिलता) है। जब इस जीव की प्रवृत्ति रजोगुण प्रधान हो और उस समय वह जो भी कर्म करता हो, उसका फल स्वप्नावस्था (में मिलता) है। जब जीव की प्रवृत्ति में तमोगुण का प्राधान्य हो, और उस समय वह जो भी कर्म करता हो, उसका फल सुषुप्ति अवस्था (में प्राप्त होता) है। और, जब इस जीव की सुषुप्ति अवस्था होती है, तब बड़े चट्टान की तरह शिला के समान जड़ हो जाता है, और उस स्थिति में उसे किसी भी प्रकार का ज्ञान नहीं रहता कि, ‘मैं पंडित अथवा मूर्ख हूँ, या मैंने यह कार्य किया है, या इस काम को मुझे पूर्ण करना है अथवा यह मेरी जाति है, या ऐसा मेरा वर्ण है, या ऐसा मेरा आश्रम है अथवा यह मेरा नाम है या यह रूप मेरा है अथवा मैं देव हूँ या मनुष्य या बालक हूँ या वृद्ध, धर्मिष्ठ हूँ या पापात्मा हूँ।’ इत्यादिक किसी प्रकार का कोई ज्ञान उसे नहीं रहता।
\n“और, जब वह जीव इस प्रकार का हो जाता है, तब भगवान उसे ज्ञानशक्ति द्वारा सुषुप्ति अवस्था से जगाकर उसके करने योग्य समस्त क्रियाओं का ज्ञान प्रदान करते हैं; उसे ज्ञानशक्ति कहते हैं। और, वह जीव जिस-जिस क्रिया में प्रवृत्त होता है, वह भगवान की क्रियाशक्ति के अवलंबन से ही प्रवृत्त होता है, उसे क्रियाशक्ति कहते हैं। और, यह जीव जिस किसी पदार्थ को पाने की इच्छा करता है, वह परमेश्वर की इच्छाशक्ति का अवलंबन करने से प्राप्त हो जाता है। उसे भगवान की इच्छाशक्ति कहते हैं। और, इस जीव को जाग्रत, स्वप्न और सुषुप्ति अवस्थाओं में जो भोग भोगने पड़ते हैं, उन्हें वह केवल कर्म द्वारा ही नहीं भोगता, बल्कि कर्मफलप्रदाता परमात्मा उस जीव को उसके कर्मफल को भोगने के लिए प्रेरित करते हैं, तब वह जीव उसे भोग सकता है। क्योंकि यह जीव जाग्रत अवस्था के फल का उपभोग करता हो, तब वह यदि स्वप्नावस्था में जाने की इच्छा करता है, तो वह स्वेच्छामात्र से स्वप्न में नहीं जा सकता, क्योंकि कर्मफल देने वाले परमात्मा उसकी वृत्तियों को अवरुद्ध रखते हैं। इसी प्रकार जीव केवल अपनी इच्छा द्वारा स्वप्नावस्था से जाग्रत अवस्था या सुषुप्ति अवस्था में अथवा सुषुप्ति अवस्था से स्वप्नावस्था तथा जाग्रत अवस्था में नहीं जा पाता। वस्तुतः कर्मफल प्रदाता परमात्मा जब जिस अवस्था के कर्मफल का भोग भोगने का अवसर देते हैं, तब जीव उसी प्रकार के फल को भोग सकता है। परन्तु, वह जीव स्वयं अपनी इच्छा से अथवा क्रिया द्वारा कर्मफल का भोग नहीं कर सकता। इस प्रकार भगवान में ज्ञानशक्ति, क्रियाशक्ति एवं इच्छाशक्ति रहती९६ है।”
\nइस प्रकार श्रीजीमहाराज ने कृपा करके उत्तर दिया।
", "hindi_footnote": "९५. नित्य तत्त्व में तीन भेद हैं: (१) कूटस्थ नित्य: तीनों काल में परिणामगामी नहीं होता है उसे कूटस्थ नित्य कहा जाता है। (२) प्रवाह नित्य: गाँव या शहर में सैकड़ों सालों में प्रजा परिवर्तित होती रहती है। परंतु गाँव या शहर की उम्र सैकड़ों सालों की ही कही जाएगी। इस प्रकार ब्रह्मांडों की महाउत्पत्ति के समय पुरुष बदल जाने पर भी उसी के नाम से विद्यमान स्थान तथा उत्पत्ति में कारणभूत स्थान को नित्य कहा जाता है। (३) परिणामी नित्य: परिणाम बदलते रहने पर भी तत्त्व नहीं बदलता है। जैसे स्वर्ण वही रहने पर भी उसके विविध गहने बनते हैं। उसी प्रकार माया की परिणाम गामी नित्यता समझना चाहिए। उपरोक्त संदर्भ में प्रकृति पुरुष की तरह आकाश की नित्यता कही है। परंतु पुरुष, प्रकृति एवं चिदाकाश तीनों तत्त्वों की नित्यता में अंतर है। इस प्रकार चिदाकाश कूटस्थ नित्य है, एवं प्रकृति परिणामगामी नित्य है तथा पुरुष प्रवाह नित्य है।
\n९६. भगवान सभी जीवों के गुणकर्मानुसार जीव में ज्ञान आदि शक्तियों को प्रेरित करते हैं। अतः भगवान में कोई विषमता नहीं है।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/65.mp3" }, { "english_title": "Misinterpreting the Words of the Scriptures; The Four Emanations of God", "english_text": "On Fāgun vadi Amas, Samvat 1876 [14 March 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the platform outside the east-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a khes with a black border and had covered Himself with a white blanket. He had also tied a white feto around His head. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “The Shrimad Bhāgwat describes Vāsudev, Sankarshan, Pradyumna and Aniruddha - the four emanations of God. In some places they are described as sagun, whereas in other places they are described as nirgun. The term nirgun is used in reference to Vāsudev Bhagwān, and the term sagun is used in reference to Sankarshan, Aniruddha and Pradyumna. However, when described as nirgun, the minds of the listener and the reader are baffled, and they draw the conclusion that God does not possess a form. This, however, is their misunderstanding.
\n“Besides, the words of the scriptures cannot be understood in their true context by anyone except an ekāntik bhakta. Which words? Words such as: ‘God is formless’, ‘universally pervasive’, ‘luminous’ and ‘nirgun’. On hearing such descriptions, a fool concludes that the scriptures describe God as being formless. On the other hand, an ekāntik bhakta realizes, ‘When the scriptures describe God as being formless and nirgun, they are referring to the fact that He does not possess a māyik form or māyik attributes. In reality, His form is forever divine, and He possesses countless redemptive virtues.’
\n“There is also a reference to God being an immense mass of divine light. However, if there is no form, then there can be no light either; therefore, that light must definitely be from that form. Take, for example, the form of Agni. When flames emanate from his form, only the flames - not the form of Agni - are seen. A wise man, however, realizes that the flames are definitely emanating from Agni’s form. Similarly, water emanates from the form of Varun. Although only the water - not the form of Varun - is visible, a wise man realizes that the water emanates from Varun’s form. In the same way, having the intensity of a million suns, the divine light, which is like brahmasattā, is the light of the form of Purushottam Bhagwān.
\n“The scriptures also state, ‘A thorn is used to remove a thorn. Thereafter, both are discarded. Similarly, God assumes a physical body to relieve the earth of its burdens. Then, having relieved the earth of its burden, He discards that physical body.’1 Hearing such words, the foolish are misled into the understanding that God is formless; they fail to realize the form of God as being divine.
\n“An ekāntik bhakta, however, has the following understanding: To fulfill Arjun’s pledge, Shri Krishna Bhagwān, with Arjun, left Dwārikā on his chariot to fetch the Brāhmin’s son. Crossing Mount Lokālok, they cut through māyā’s veil of darkness with the Sudarshan Chakra. Driving the chariot through that darkness, they entered a mass of light. There, they collected the Brāhmin’s son from Bhumā-Purush before returning. But it was only because Shri\nKrishna Bhagwān’s form was divine that, due to the power of that divinity, the wooden chariot and the horses - despite being composed of the five bhuts - all became divine and like chaitanya; i.e., they transcended māyā. Had their forms not become divine, they would never have been able to transcend māyā. After all, everything that has evolved from māyā ultimately merges into māyā and can never reach Brahma,2 which transcends māyā. Thus, it was due to the powers of God’s form that such māyik objects became non-māyik. A fool, however, realizes God’s form as māyik, whereas an ekāntik sādhu realizes God’s form to transcend Akshar and also realizes Purushottam Bhagwān - who possesses a definite form - as the ātmā of countless millions of brahmarup muktas, as well as of Akshardhām.
\n“Therefore, regardless of which scriptures are being read, if they describe God as being ‘nirgun’, one should realize that they are merely extolling the glory of God’s form; but, in fact, God always possesses a definite form. One who realizes this is known as an ekāntik bhakta.”
", "english_footnote": "1. This is in reference to the verse:
\nYayāharad-bhuvo bhāram tām tanum vijahāvajaha;
Kantakam kantakeneva dvayam chāpeeshituhu samam.
- Shrimad Bhāgwat: 1.15.34
2. Here ‘Brahma’ should be understood as ‘Aksharbrahma-dhām’ or ‘Akshardhām’.
", "gujarati_title": "શાસ્ત્રના શબ્દછલનું, ચતુર્વ્યૂહની વાતનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના ફાગણ વદિ અમાસને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં ઉગમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને કાળા છેડાનો ખેસ પહેર્યો હતો ને ધોળી પછેડી ઓઢી હતી ને માથે ધોળો ફેંટો બાંધ્યો હતો ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “શ્રીમદ્ભાગવતને વિષે વાસુદેવ, સંકર્ષણ, પ્રદ્યુમ્ન અને અનિરુદ્ધ એ ચતુર્વ્યૂહની જ વાર્તા છે. તે કોઈ ઠેકાણે એને સગુણ કરી કહે છે અને કોઈ ઠેકાણે એને નિર્ગુણ કરી કહે છે.૨૭૦ તે જ્યારે નિર્ગુણ કરીને કહે છે ત્યારે વાસુદેવ ભગવાનને કહે છે અને જ્યારે સગુણ કરીને કહે છે ત્યારે સંકર્ષણ, અનિરુદ્ધ, પ્રદ્યુમ્નને કહે છે. માટે જ્યારે નિર્ગુણપણે કહ્યા હોય ત્યારે૨૭૧ સાંભળનારાની ને વાંચનારાની મતિ ભ્રમી જાય છે અને એમ જાણે છે જે, ‘ભગવાનનો તો આકાર નથી.’ તે સમજનારાની અવળી સમજણ છે. અને શાસ્ત્રમાં જે શબ્દ છે તે એકાંતિક ભક્ત વિના બીજાને સમજાતા નથી. તે કયા શબ્દ? તો જે, ‘ભગવાન અરૂપ છે, જ્યોતિઃસ્વરૂપ છે, નિર્ગુણ છે ને સર્વત્ર વ્યાપક છે,’ એવાં વચન૨૭૨ સાંભળીને મૂર્ખ હોય તે એમ જાણે જે, ‘શાસ્ત્રમાં તો ભગવાનને અરૂપ જ કહ્યા છે.’ અને જે એકાંતિક ભક્ત હોય તે તો એમ જાણે જે, ‘શાસ્ત્રમાં ભગવાનને જે અરૂપ ને નિર્ગુણ કહ્યા છે તે તો માયિક એવાં જે રૂપ ને ગુણ તેના નિષેધને અર્થે કહ્યા છે, પણ ભગવાન તો નિત્ય દિવ્યમૂર્તિ છે અને અનંત કલ્યાણગુણે યુક્ત છે.’ અને તેજના પુંજરૂપ કહ્યા છે તે તો મૂર્તિ વિના તેજ હોય નહીં, માટે એ તેજ તે મૂર્તિનું છે. જેમ અગ્નિની મૂર્તિ છે તે મૂર્તિમાંથી અગ્નિની જ્વાળા પ્રકટ થાય છે, તેણે કરીને તે અગ્નિની મૂર્તિ દેખાતી નથી અને જ્વાળા દેખાય છે, પણ સમજુ હોય તે એમ જાણે જે, ‘અગ્નિની મૂર્તિમાંથી જ જ્વાળા નીકળે છે;’ તેમ જ વરુણની મૂર્તિમાંથી જળ પ્રકટ થાય છે, તે જળ દેખાય છે અને વરુણની મૂર્તિ દેખાતી નથી, પણ સમજુ હોય તે એમ જાણે જે, ‘વરુણની મૂર્તિમાંથી સર્વે જળ છે;’ તેમ બ્રહ્મસત્તારૂપ જે કોટિ સૂર્ય જેવો પ્રકાશ છે તે પુરુષોત્તમ ભગવાનની મૂર્તિનો પ્રકાશ છે. અને શાસ્ત્રમાં એવાં વચન હોય જે, ‘જેમ કાંટે કરીને કાંટો કાઢીને પછી બેયનો ત્યાગ કરે, તેમ ભગવાન પૃથ્વીનો ભાર ઉતારવાને કાજે દેહને ધરે છે, તે ભાર ઉતારીને દેહનો ત્યાગ કરે છે.’ એવા જે શબ્દ તેને સાંભળીને મૂર્ખ હોય તે ભૂલા પડે છે અને ભગવાનને અરૂપ સમજે છે, પણ ભગવાનની જે મૂર્તિ તેને દિવ્ય જાણતા નથી. અને એકાંતિક ભક્ત હોય તે તો એમ જાણે જે, જ્યારે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન અર્જુનની પ્રતિજ્ઞા રાખવાને કાજે બ્રાહ્મણનો પુત્ર લેવાને ગયા ત્યારે દ્વારિકામાંથી રથ ઉપર બેસીને અર્જુન સહિત ચાલ્યા, તે લોકાલોક પર્વતને ઉલ્લંઘીને માયાનો જે અંધકાર તેને સુદર્શનચક્રે કરીને કાપીને તેને વિષે રથને હાંકીને તેજઃપુંજને વિષે પ્રવેશ કરીને અને ભૂમાપુરુષ પાસેથી બ્રાહ્મણના પુત્રને લઈ આવતા હવા. માટે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન દિવ્યમૂર્તિ હતા તો તેને પ્રતાપે કરીને લાકડાંનો જે રથ અને પંચભૂતના દેહવાળા જે ઘોડા તે સર્વ દિવ્ય ને માયાપર જે ચૈતન્ય તે રૂપે થતા હવા; અને જો દિવ્યરૂપ ન થયા હોય તો જેટલું માયાનું કાર્ય હોય તેટલું માયામાં જ લીન થાય, પણ માયાથી પર જે બ્રહ્મ૨૭૩ ત્યાં સુધી પહોંચે નહીં. માટે જે ભગવાનની મૂર્તિને પ્રતાપે માયિક પદાર્થ હતા તે પણ અમાયિક થયા. એવું જે ભગવાનનું સ્વરૂપ તેને મૂર્ખ હોય તે માયિક સમજે; અને જે એકાંતિક સંત છે તે તો ભગવાનની મૂર્તિને અક્ષરાતીત સમજે છે, અને મૂર્તિમાન એવા જે પુરુષોત્તમ ભગવાન તેને બ્રહ્મરૂપ જે અનંત કોટિ મુક્ત અને અક્ષરધામ એ સર્વેના આત્મા જાણે છે. માટે કોઈ ગમે તેવાં શાસ્ત્ર વંચાતાં હોય અને તેમાં ભગવાનનું નિર્ગુણપણે કરીને પ્રતિપાદન આવે તે ઠેકાણે એમ જાણવું જે, એ ભગવાનની મૂર્તિનો મહિમા કહ્યો છે, પણ ભગવાન તો સદા મૂર્તિમાન જ છે. એવી રીતે જે સમજે તેને એકાંતિક ભક્ત કહીએ.”
", "gujarati_footnote": "૨૭૦. ભાગવત: ૪/૩૦/૨૪; ૭/૯/૪૮.
\n૨૭૧. નિર્ગુણાદિક શબ્દના અર્થમાં.
\n૨૭૨. ‘અરૂપ’ શ્વેતાશ્વતરોપનિષદ: ૩/૧૦, ‘જ્યોતિષાં જ્યોતિઃ’ બૃહદારણ્યકોપનિષદ: ૪/૪/૧૬, ‘નિર્ગુણઃ’ શ્વેતાશ્વતરોપનિષદ: ૬૧/૧, ‘વ્યાપકઃ’ કઠોપનિષદ: ૬/૮.
\n૨૭૩. અહીં ‘બ્રહ્મ’ શબ્દથી, ભૂમાપુરુષના લોક તરીકે ભાગવત (૧૦/૮૯/૫૩-૫૮)માં કહ્યો છે તે સમજવો. આ લોકને માયાથી પર જણાવ્યો છે, તે પણ અન્ય દેવલોકની અપેક્ષાએ માયાથી પર સમજવો.
", "hindi_title": "चतुर्व्यूह की वार्ता", "hindi_text": "संवत् १८७६ में फाल्गुन कृष्णा अमावस्या (१४ मार्च, १८२०) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पूर्वी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने काले पल्ले की धोती धारण की थी, सफ़ेद मोटी चादर ओढ़ी थी और मस्तक पर श्वेत फेंटा बाँधा था। उनके समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे हुए थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “श्रीमद्भागवत में चतुर्व्यूह अर्थात् वासुदेव, संकर्षण, प्रद्युम्न तथा अनिरुद्ध की ही वार्ता है। उसे किसी स्थान पर सगुण और किसी स्थान पर निर्गुण रूप में बताया गया है। जहाँ भगवान के निर्गुण स्वरूप को कहा गया है, वह भगवान वासुदेव को कहते हैं और जहाँ सगुणात्मक वर्णन है, वहाँ संकर्षण, अनिरुद्ध और प्रद्युम्न को कहते हैं। अतः शास्त्रों में भगवान के निर्गुण स्वरूप का जो वर्णन है, उसे पठन करनेवालों तथा ऐसी कथा को सुननेवालों की मति भ्रमित हो जाती है, क्योंकि वे समझने लगते हैं कि, ‘भगवान का आकार होता ही नहीं है।’ अर्थात् वे निराकार हैं। परन्तु यह उनकी विपरीत मति है। शास्त्रों में जो शब्द९७ हैं वे एकान्तिक भक्त के सिवा किसी की समझ में नहीं आते। वे कैसे शब्द हैं, जो समझ में नहीं आते? तो, जैसे कि, ‘भगवान अरूप है तथा ज्योतिःस्वरूप हैं तथा निर्गुण हैं और सर्वत्र व्यापक हैं,’ ऐसे वचन को सुनकर जो मूर्ख है, वह यह समझता है कि, ‘शास्त्रों में भगवान को निराकार ही बताया गया है।’ परन्तु जो एकान्तिक भक्त हैं, वह ऐसा समझता है कि, ‘शास्त्रों में भगवान को अरूप एवं निर्गुण प्रतिपादित किया गया है, वह उनके मायिक रूप-गुण के निषेध के लिए ही बताया गया है, और भगवान नित्य दिव्यमूर्ति तथा अनन्त कल्याणकारी गुणों से युक्त हैं।’ और, उन्हें जहाँ तेज के पुंज स्वरूप कहा गया है, वहाँ यह समझना है कि बिना मूर्ति के तेज होता ही कहाँ से? इस दृष्टि से वह तेज तो मूर्ति का ही तेज है। जैसे अग्नि की मूर्ति में से अग्नि की ज्वाला प्रकट होती है, उससे अग्नि की वह मूर्ति दिखाई नहीं देती, और ज्वाला दिखती है। यह देखकर विवेकी पुरुष यह समझता है कि, ‘अग्नि की मूर्ति से ही ज्वाला निकलती है।’ वैसे ही वरुण की मूर्ति से जल प्रकट होता है, परन्तु हमें जल ही दिखाई पड़ता है, किन्तु वरुण की मूर्ति नहीं दिखाई पड़ती। फिर भी, बुद्धिमान व्यक्ति ऐसा समझता है कि, ‘वरुण की मूर्ति में से समस्त जल निकलता है।’ ठीक उसी प्रकार ब्रह्मसत्तारूप कोटि सूर्यों का जो प्रकाश है, वह पुरुषोत्तम भगवान की मूर्ति का ही प्रकाश है।
\n“और, शास्त्रों में ऐसे वचन भी हैं कि, ‘जिस प्रकार काँटे से काँटा निकालकर फिर दोनों का ही परित्याग कर दिया जाता है, उसी प्रकार भगवान पृथ्वी का भार उतारने के लिए देह धारण करते हैं, और भार उतारने के पश्चात् देह का परित्याग कर देते हैं।’ ऐसे शब्दों को सुनकर मूर्ख भ्रमित हो जाता है तथा भगवान को निराकार समझता है, परन्तु वह भगवान की मूर्ति को दिव्य नहीं मानता। और, एकान्तिक भक्त यह समझता है कि जब श्रीकृष्ण भगवान अर्जुन की प्रतिज्ञा को पूर्ण करने के निमित्त ब्राह्मण के पुत्र को लेने के लिए चले, तब उन्होंने अर्जुन के साथ द्वारिका से रथ पर बैठकर प्रस्थान किया और लोकालोक पर्वत को लांघकर मार्ग में पड़नेवाले माया के अन्धकार के सुदर्शन चक्र द्वारा दूर कर दिया। वहाँ से रथ को आगे बढ़ाकर तेजपुंज में प्रवेश किया तथा वे भूमापुरुष से ब्राह्मण के पुत्र को ले आए। अतः श्रीकृष्ण भगवान दिव्य मूर्ति थे, तो उनके प्रताप से काष्ठ का रथ और पंचभौतिक देहवाले घोड़े भी दिव्य एवं मायातीत चैतन्य रूप के हो गए। यदि वे दिव्य स्वरूप को प्राप्त न करते, तो हमें स्पष्ट हो गया होता कि जितना माया क कार्य होता है, वह माया में ही लीन हो जाता है, परन्तु माया से परे ब्रह्म९८ तक नहीं पहुँच सकता! अतः भगवान की मूर्ति के प्रताप से जो मायिक पदार्थ थे, वह भी अमायिक बन गए! ऐसा जो भगवान का स्वरूप है, उसे मूर्खजन मायिक समझता है, जबकि एकान्तिक सन्त भगवान की मूर्ति को अक्षरातीत समझता है, तथा मूर्तिमान पुरुषोत्तम भगवान को ब्रह्मरूप ऐसे जो अनन्तकोटि मुक्तों तथा अक्षरधाम उन सभी की आत्मा समझता है। इसलिए, चाहे किसी भी प्रकार के शास्त्रों का पठन-पाठन करते हों, पर उस समय यदि भगवान के निर्गुण रूप का प्रतिपादन देखा गया, तो वहाँ यह समझना चाहिए कि यहाँ भगवान की मूर्ति की महिमा ही कही गई है, अन्यथा भगवान तो सदा मूर्तिमान ही है। जो इस प्रकार समझता है, उसे एकान्तिक भक्त कहते हैं।”
", "hindi_footnote": "९७. शाब्दिक व्याख्याएँ; निरूपण
\n९८. यहाँ ब्रह्म शब्द से भूमापुरुष का लोक समझना चाहिए। - भागवत: १०/८९/५३-५८
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/66.mp3" }, { "english_title": "Acquiring the Virtues of the Satpurush", "english_text": "On Chaitra sudi 7, Samvat 1876 [21 March 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting in the residential hall of the munis in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj asked the munis, “There is a Satpurush who has no affection at all for the pleasures of this world; he harbors desires only for the higher realms, i.e., the abode of God and for the form of God. He also wishes the same for whoever associates with him. He feels, ‘As this individual has associated with me, it would be of great benefit to the individual if his desires for this world are eradicated and his affection for God is developed.’ Furthermore, all of the efforts the Satpurush makes are only for acquiring bliss after attaining the abode of God after death, but he never does anything for the sake of bodily comforts. So, with what understanding can a spiritual aspirant acquire the virtues of such a Satpurush, and what understanding causes such virtues not to be acquired? That is the question.”
\nMuktānand Swāmi replied, “If one views such a Satpurush who has no desire for the pleasures of this world as being divine,1 and if one accepts whatever words he utters as the truth and acts accordingly, then that aspirant will acquire the virtues of that Satpurush. One who does not do so will not acquire those virtues.”
\nShriji Mahārāj then said, “That answer is correct, but please listen as I explain the method of understanding by which an aspirant can acquire the virtues of the great Satpurush. A person imbibes the virtues of such a Purush, who has no affection for anything except God, by believing, ‘This Purush is extremely great. Despite thousands of people standing before him with folded hands, he does not have the slightest desire for the pleasures of the world. As for me, I am extremely insignificant, and I am solely attached to worldly pleasures. I do not understand anything at all about God. Shame on me.’ In this way, he feels remorse and imbibes the virtues of the great Purush. He also feels remorse after realizing his own flaws. While repenting in this way, vairāgya arises in his heart, and thereafter, he acquires virtues similar to those of that Satpurush.
\n“Now, please listen as I describe the characteristics of a person in whose heart the virtues of the Satpurush are never acquired. Such a person believes, ‘The Satpurush is said to be great, yet he has no kind of common sense whatsoever. He does not even know how to eat or drink properly, nor does he know how to dress properly. God has given him abundant pleasures, yet he does not know how to enjoy them. Moreover, when he gives anything to anyone, he does so indiscriminately.’ In this way, he perceives countless types of flaws in the Satpurush. Such a malicious person never acquires the virtues of the Satpurush.”
", "english_footnote": "1. This is in reference to the verse:
\nYasya deve parā bhaktir-yathā deve tathā gurau;
Tasyaite kathitā hyarthāhā prakāshante mahātmanaha.
All those attainments noted [in the scriptures] shine forth [i.e. are attained] for the great person who has the same profound bhakti towards the guru as he has towards God. - Shvetāshvatara Upanishad: 6.23
સંવત ૧૮૭૬ના ચૈત્ર સુદિ ૭ સાતમને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં મુનિને ઉતારે વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે મુનિ પ્રત્યે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “કોઈ સત્પુરુષ છે તેને આ લોકના સુખમાં તો પ્રીતિ જ નથી અને પરલોક જે ભગવાનનું ધામ તથા ભગવાનની મૂર્તિ તેને વિષે વાસના છે. અને જે તેનો સંગ કરે તેનું પણ એવી જ જાતનું હિત કરે જે, ‘આ મારો સંગી છે તેને આ સંસારની વાસના તૂટી જાય ને ભગવાનને વિષે પ્રીતિ થાય તો ઘણું સારું છે.’ અને જેટલું કાંઈ જતન કરે તે સર્વે દેહને મૂકીને ભગવાનના ધામમાં ગયા કેડે સુખ આપે એવું જ કરે, પણ દેહના સુખને અર્થે તો કાંઈ ક્રિયા કરે જ નહીં. એવા જે સત્પુરુષ હોય તેના સરખા જે ગુણ તે મુમુક્ષુને વિષે કેમ સમજે તો આવે ને કેમ સમજે તો ન આવે? એ પ્રશ્ન છે.” પછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ કહ્યું જે, “જેને આ લોકના સુખમાં ઇચ્છા નથી એવા સત્પુરુષ છે, તેને વિષે દેવની બુદ્ધિ૨૭૪ રાખે અને જે વચન કહે તે સત્ય માને અને તે પ્રમાણે વર્તે, તો એ સત્પુરુષના ગુણ હોય તે મુમુક્ષુમાં આવે; અને જે એવો ન હોય તેમાં ન આવે.”
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એ ઉત્તર તો ખરો, પણ આમ સમજે તો૨૭૫ મોટા પુરુષના ગુણ મુમુક્ષુમાં આવે છે. તે સમજ્યાની રીત કહીએ તે સાંભળો જે, જે પુરુષને પરમેશ્વર વિનાની બીજે ક્યાંય પ્રીતિ ન હોય તેનો એમ ગુણ ગ્રહણ કરે જે, ‘આ પુરુષ તો અતિશય મોટા છે અને એની આગળ લાખો માણસ હાથ જોડીને ઊભા રહે છે તો પણ લેશમાત્ર સંસારના સુખને ઇચ્છતા નથી. અને હું તો અતિશય પામર છું જે કેવળ સંસારના સુખમાં આસક્ત થઈ રહ્યો છું અને પરમેશ્વરની વાતમાં તો લેશમાત્ર સમજતો જ નથી, માટે મને ધિક્કાર છે.’ એવી રીતે અનુતાપ કરે અને મોટાપુરુષનો ગુણ ગ્રહણ કરે અને પોતાના અવગુણ ગ્રહણ કરીને અનુતાપ૨૭૬ કરે. પછી એમ ને એમ પરિતાપ૨૭૬ કરતે કરતે એના હૃદયને વિષે વૈરાગ્ય ઊપજે અને પછી તેમાં સત્પુરુષના જેવા ગુણ આવે છે. હવે જેના હૃદયમાં સત્પુરુષના ગુણ ન જ આવે તેનાં લક્ષણ કહીએ તે સાંભળો જે, જે પુરુષ એમ સમજે જે, ‘આ મોટા કહેવાય છે પણ વિવેક તો કોઈ પ્રકારનો નથી અને ખાતાં-પીતાં પણ આવડતું નથી અને ઓઢતાં-પહેરતાં પણ આવડતું નથી અને પરમેશ્વરે સુખ ઘણું આપ્યું છે તેને ભોગવતાં પણ આવડતું નથી અને કોઈને આપે છે તે પણ વિવેક વિનાનું આપે છે.’ એવી રીતે સત્પુરુષમાં અનંત પ્રકારના અવગુણ પરઠે એવો જે કુમતિ પુરુષ હોય, તેને વિષે કોઈ કાળે સત્પુરુષના ગુણ આવે જ નહીં.”
", "gujarati_footnote": "૨૭૪. ‘યસ્ય દેવે પરા ભક્તિર્યથા દેવે તથા ગુરૌ। તસ્યૈતે કથિતા હ્યર્થાઃ પ્રકાશન્તે મહાત્મનઃ॥’ ‘જેવી દેવમાં પરાભક્તિ છે તેવી ગુરુમાં થાય તો તેને સર્વ અર્થો સિદ્ધ થાય છે.’ (શ્વેતાશ્વતરોપનિષદ: ૬/૨૩).
\n૨૭૫. કરેલા ઉત્તરમાં જે ન્યૂનતા છે તેને પૂર્ણ કરે છે.
\n૨૭૬. પશ્ચાત્તાપ, હૃદયની બળતરા, પસ્તાવો, સંતાપ.
\n૨૭૬. પશ્ચાત્તાપ, હૃદયની બળતરા, પસ્તાવો, સંતાપ.
", "hindi_title": "सत्पुरुष के गुण प्राप्त होने के उपाय", "hindi_text": "संवत् १८७६ में चैत्र शुक्ला सप्तमी (२१ मार्च, १८२०) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में मुनियों के निवासस्थान में विराजमान थे। वे श्वेत वस्त्र धारण किए हुए थे। उनके समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nश्रीजीमहाराज ने मुनियों से पूछा, “कोई सत्पुरुष हैं, जिन्हें इस लोक के सुख का तो मोह ही नहीं है, किन्तु परलोक, जो भगवान का धाम है, तथा भगवान की मूर्ति है, उन्हीं में वासना बनी हुई है। और जो कोई जीव उनका संग करता है, उसका भी वे इसी प्रकार हित करते हैं कि, ‘यह जो मेरा संगी है, उसकी सांसारिक वासना मिट जाए और भगवान से प्रीति हो जाए तो बहुत अच्छा होगा।’ ऐसे सत्पुरुष जो कुछ भी यत्न करते हैं, वे सब भगवान के धाम में पहुँचने के बाद सुख हो, ऐसे ही प्रयत्न करते हैं। परन्तु वे अपने दैहिक सुख के लिए कोई भी क्रिया करते ही नहीं। ऐसे सत्पुरुष के समान गुण, मुमुक्षु में किस प्रकार की समझ हो तो आ सकते हैं, और किस तरह की समझ हो, तो उसमें नहीं आते?”
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने कहा, “जिन्हें इस लोक के सुखों की इच्छा नहीं है, ऐसे सत्पुरुष के प्रति देवबुद्धि हो तथा वे जो भी आज्ञा दें, उन वचनों को सत्य मानकर तदनुसार आचरण करे, तब सत्पुरुष के गुण मुमुक्षु में आते हैं। और यदि ऐसा न हुआ तो सत्पुरुष के गुण नहीं आते।”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “यह उत्तर तो ठीक है, परन्तु इस तरह समझे, तो महान सत्पुरुष के गुण मुमुक्षु के अंतर में सिद्ध होते हैं। उस समझ की रीति को बताते हैं, उसे सुनिए। जिन पुरुष को परमेश्वर के सिवा अन्यत्र कहीं भी प्रीति नहीं होती, उनके गुणों को मुमुक्षु इस प्रकार ग्रहण करता रहे कि, ‘ये पुरुष तो बहुत बड़े हैं, और इनके आगे लाखों मनुष्य हाथ जोड़कर खड़े रहते हैं, फिर भी वे संसार के सुखों की लेशमात्र भी इच्छा नहीं करते हैं। और, मैं तो ऐसा घोर पामर जीव हूँ कि केवल सांसारिक सुखों में ही आसक्त रहता हूँ और परमेश्वर की वार्ता को तो लेशमात्र भी नहीं समझता, इसलिए मुझे धिक्कार है।’ इस प्रकार की आत्मग्लानि करता हो, तथा उस सत्पुरुष के गुणों को ग्रहण करता हो, तथा अपने अवगुणों पर पश्चात्ताप करता रहता हो। तत्पश्चात् ऐसे पश्चात्ताप करते-करते उसके हृदय में वैराग्य उत्पन्न हो जाता है, इसके बाद उसमें सत्पुरुष जैसे गुण आते हैं।
\n“अब जिसके हृदय में सत्पुरुष के गुण बिल्कुल नहीं आते, उसके लक्षण कहते हैं, उन्हें सुनिए। जो पुरुष ऐसा समझता है कि, ‘यद्यपि ये महापुरुष कहलाते हैं, फिर भी इनमें किसी प्रकार का विवेक नहीं है, इन्हें न तो खाने-पीने का ढंग ही मालूम है और न ओढ़ना तथा कपड़े पहनना ही आता है। और, परमेश्वर ने इन्हें बहुत सुख दिया है, फिर भी उसका उपभोग करना नहीं आता और वे किसी को कुछ देते भी हैं, तो उसे बिना विचार-विवेक के ही दे देते हैं।’ इस प्रकार सत्पुरुष में ऐसे अनंत प्रकार के अवगुण ठहराता रहता है, ऐसे दुर्बुद्धि पुरुष में कभी सत्पुरुष के गुण आते ही नहीं।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/67.mp3" }, { "english_title": "God Forever Resides in the Eight Types ofMurtisand in the Sant", "english_text": "On Chaitra sudi 9, Samvat 1876 [23 March 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot under the neem tree in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white khes and had covered Himself with a white cotton cloth. Around His head, He had tied a white cloth that had a border of silken thread. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “Allow Me to ask a question.”
\nThe munis responded by saying, “Please do ask.” Shriji Mahārāj thus began, “For one month during the famine of ’69,1 whenever I entered samādhi, I felt I had gone to Purushottampuri, where I entered and resided in the murti of Shri Jagannāthji. That murti may appear to be wooden, but through its eyes I observed everything. I observed both the bhakti and the deceitful ways of the mandir priest. In the same way, those people in our Satsang fellowship who have mastered samādhi can also enter others’ bodies through samādhi and see and hear everything. The scriptures also mention that Shukji spoke through the medium of a tree. Therefore, a great holy person or God can enter wherever they wish.
\n“The murtis which God has given for worship by His command are of eight types.2 God Himself personally enters those murtis and resides within them. A devotee of God who worships those murtis should maintain the same respect for them as he does for the manifest form of God. In the same way, God also resides in the heart of the Sant. Therefore, the Sant should also be respected. Yet, a devotee totally fails to respect him. He considers a murti to be merely a painting or to be made of stone or other materials. Furthermore, he looks upon that Sant as an ordinary human being. But God himself has said, ‘I forever reside in the eight types of murtis and in the Sant.’ Still, that devotee behaves disrespectfully before the murtis of God and before the Sant, not fearing God in the least. Does such a person have faith in God or not? That is the question.”
\nThe paramhansas replied, “Because he does not realize God to be antaryāmi and so fails to respect Him, such a devotee does not have faith in God at all.”
\nThereupon Shriji Mahārāj added, “Not only does he not have faith, but his bhakti is like that of a hypocrite.” Shriji Mahārāj then asked further, “Will such a devotee attain liberation or not?”
\nThe sādhus replied, “No, he will not attain liberation.”
\nShriji Mahārāj then continued, “A person who develops such a nāstik attitude towards the murtis of God and the Sant will not merely stop there; he will also develop nāstik feelings towards the manifest form of God whom he worships. He will also develop such nāstik feelings towards the abodes of God such as Golok, Brahmapur, etc. Furthermore, he will come to believe that the creation, sustenance and dissolution of this cosmos is due to kāl, māyā and karma, but not due to the will of God. In this way, he will become a staunch nāstik.”\n\n
Thereafter Muktānand Swāmi asked, “Is the cause of such a nāstik attitude one’s past karmas or the influence of evil company?”
\nShriji Mahārāj explained, “The sole cause of the development of such a nāstik attitude is listening to the scriptures of nāstiks and keeping the company of one who has faith in those scriptures. Furthermore, lust, anger, avarice, arrogance, egotism and jealousy also cause such a nāstik attitude to develop. Why? Because if a person possesses any one of those swabhāvs, then he will not be able to believe the talks of even sādhus such as Nārad and the Sanakādik.
\n“When is such a nāstik attitude overcome? Well, when one listens to talks of the divine actions and incidents of God, such as the creation, sustenance and dissolution of the cosmos as described in āstik scriptures like the Shrimad Bhāgwat, and also understands the greatness of God and the Sant, such a nāstik attitude is overcome and an āstik attitude develops.”
\nThereafter Muktānand Swāmi asked, “Is the cause of such a nāstik attitude one’s past karmas or the influence of evil company?”
\nShriji Mahārāj explained, “The sole cause of the development of such a nāstik attitude is listening to the scriptures of nāstiks and keeping the company of one who has faith in those scriptures. Furthermore, lust, anger, avarice, arrogance, egotism and jealousy also cause such a nāstik attitude to develop. Why? Because if a person possesses any one of those swabhāvs, then he will not be able to believe the talks of even sādhus such as Nārad and the Sanakādik.
\n“When is such a nāstik attitude overcome? Well, when one listens to talks of the divine actions and incidents of God, such as the creation, sustenance and dissolution of the cosmos as described in āstik scriptures like the Shrimad Bhāgwat, and also understands the greatness of God and the Sant, such a nāstik attitude is overcome and an āstik attitude develops.”
", "english_footnote": "1. The year refers to Samvat 1869.
\n2. The eight types of murtis are shaili (of stone), dārumayi (of wood), lauhi (of metal), lepyā (of earth or sandalwood paste), lekhyā (engraved or drawn), saikati (of sand), manimayi (of gems) and manomayi (mental).
", "gujarati_title": "અષ્ટ પ્રકારની પ્રતિમામાં અને સંતમાં અખંડ રહ્યાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના ચૈત્ર સુદિ ૯ નવમીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિરની આગળ લીંબડાના વૃક્ષ હેઠે ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા ને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો ને ધોળી ચાદર ઓઢી હતી અને માથે ધોળું હીરકોરનું ધોતિયું બાંધ્યું હતું અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “અમે એક પ્રશ્ન પૂછીએ છીએ.” ત્યારે મુનિએ કહ્યું જે, “પૂછો.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ઓગણતેરા કાળમાં અમને એક મહિના સુધી જ્યારે નિદ્રા૨૭૭ આવે ત્યારે એમ ભાસતું જે, અમે પુરુષોત્તમપુરીને વિષે જઈને શ્રીજગન્નાથજીની મૂર્તિને વિષે પ્રવેશ કરીને રહ્યા છીએ. અને તે મૂર્તિ તો કાષ્ઠની જણાય પણ તેને નેત્રે કરીને અમે સર્વને દેખતા અને પૂજારીનો ભક્તિભાવ તથા છળકપટ સર્વ દેખતા. અને એવી રીતે આપણા સત્સંગમાં જે સમાધિનિષ્ઠ પુરુષ હોય તે પણ સમાધિએ કરીને બીજાના દેહમાં પ્રવેશ કરીને સર્વને દેખે છે અને સર્વ શબ્દને સાંભળે છે. અને શાસ્ત્રમાં પણ એવાં વચન છે જે, ‘શુકજી વૃક્ષમાં રહીને બોલ્યા હતા.’૨૭૮ માટે મોટા જે સત્પુરુષ હોય અથવા જે પરમેશ્વર હોય તે જ્યાં ઇચ્છા આવે ત્યાં પ્રવેશ કરે છે. માટે તે પરમેશ્વરે પોતાની આજ્ઞાએ કરીને જે મૂર્તિ પૂજવા આપી હોય તે મૂર્તિ અષ્ટ પ્રકારની કહી છે;૨૭૯ તેમાં પોતે સાક્ષાત્ પ્રવેશ કરીને વિરાજમાન રહે છે. તે મૂર્તિને જે ભગવાનનો ભક્ત પૂજતો હોય ત્યારે જેમ પ્રત્યક્ષ ભગવાન વિરાજતા હોય અને તેની મર્યાદા રાખે તેમ તે મૂર્તિની પણ રાખી જોઈએ, અને તેમ જ સંતના હૃદયમાં ભગવાનની મૂર્તિ રહી છે તે સંતની પણ મર્યાદા રાખી જોઈએ. તે તો એ ભક્ત લેશમાત્ર રાખતો નથી અને મૂર્તિને તો ચિત્રામણની અથવા પાષાણાદિકની જાણે છે અને સંતને બીજા માણસ જેવા જાણે છે. અને ભગવાને તો શ્રીમુખે એમ કહ્યું છે જે, ‘મારી અષ્ટ પ્રકારની જે પ્રતિમા તથા જે સંત તેને વિષે હું અખંડ નિવાસ કરીને રહું છું.’ અને એ ભક્ત તો ભગવાનની પ્રતિમા આગળ તથા સંત આગળ ગમે તેટલાં ફેલફતૂર કરે છે પણ લેશમાત્ર ભગવાનનો ડર રાખતો નથી. એને ભગવાનનો નિશ્ચય છે કે નથી? એ પ્રશ્ન છે.” ત્યારે પરમહંસ બોલ્યા જે, “જ્યારે એ ભગવાનને અંતર્યામી જાણીને મર્યાદા નથી રાખતો, તો એને ભગવાનનો નિશ્ચય જ નથી.”
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એને નિશ્ચય તો નથી અને ઉપરથી પાખંડ જેવી ભક્તિ કરે છે, ત્યારે એનું કલ્યાણ થશે કે નહીં થાય?” પછી સંત બોલ્યા જે, “એનું કલ્યાણ નહીં થાય.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેને ભગવાનની મૂર્તિને વિષે નાસ્તિકપણું આવે અને સંતને વિષે નાસ્તિકપણું આવે તેને એટલે જ નહીં રહે, એને તો જેનું ભજન-સ્મરણ કરે છે એવા જે પ્રત્યક્ષ ભગવાન તેને વિષે પણ નાસ્તિકપણું આવશે; અને એ ભગવાનનાં ગોલોક, બ્રહ્મપુર આદિક ધામ તેને વિષે પણ નાસ્તિકપણું આવશે; અને જગતની જે ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને પ્રલય તેને પણ કાળે કરીને ને માયાએ કરીને ને કર્મે કરીને માનશે પણ પરમેશ્વર વતે કરીને નહીં માને; એવો પાકો નાસ્તિક થશે.”
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “એ નાસ્તિકપણાનો હેતુ તે કોઈ પૂર્વનું કર્મ છે કે કોઈ કુસંગ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “નાસ્તિકપણાના હેતુ તો નાસ્તિકના ગ્રંથ સાંભળવા એ જ છે અને નાસ્તિકના ગ્રંથને વિષે જેને પ્રતીતિ હોય તેનો જે સંગ તે પણ નાસ્તિકપણાનો હેતુ છે. અને વળી કામ, ક્રોધ, લોભ, અહંકાર, માન અને ઈર્ષ્યા એ પણ નાસ્તિકપણાના હેતુ છે; કેમ જે, એ માંયલો એકે સ્વભાવ વતર્તો હોય ત્યારે નારદ-સનકાદિક જેવા સાધુ વાત કરે તોય પણ મનાય નહીં. અને એ નાસ્તિકપણું મટે ક્યારે? તો જ્યારે શ્રીમદ્ભાગવત જેવા આસ્તિક ગ્રંથને વિષે કહી જે જગતની ઉત્પત્તિ-સ્થિતિ-પ્રલયરૂપ એવી ભગવાનની લીલા તેને સાંભળે તથા ભગવાનનું અને સંતનું માહાત્મ્ય સમજે ત્યારે એનું નાસ્તિકપણું જાય અને આસ્તિકપણું આવે.”
", "gujarati_footnote": "૨૭૭. યોગનિદ્રા.
\n૨૭૮. ‘પુત્રેતિ તન્મયતયા તરવોઽભિનેદુઃ।’ આ શ્લોકથી ભાગવત (૧/૨/૨)માં કહ્યું છે. આ જ આશયના શ્લોકો દેવીભાગવત (૧/૧૯)માં પણ છે.
\n૨૭૯. ‘શૈલી દારુમયી લૌહી લેપ્યા લેખ્યા ચ સૈકતી। મણિમયી મનોમયી પ્રતિમાઽષ્ટવિધાઃ સ્મૃતાઃ॥’ (ભાગવત: ૧૧/૨૭/૧૨). પાષાણની, કાષ્ઠની, ધાતુની, ચિત્રપ્રતિમા, છાપ અથવા ઉલ્લેખિત કરેલી-ઉપાડની, રેતીની અથવા કાચની, મણિની બનાવેલ, મનની કલ્પનારૂપ - આ આઠ પ્રકારની પ્રતિમા કહી છે.
", "hindi_title": "आठ प्रकार की मूर्ति तथा सन्त में प्राकट्य", "hindi_text": "संवत् १८७६ में चैत्र शुक्ला नवमी (२३ मार्च, १८२०) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के आगे नीमवृक्ष के नीचे पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत धोती धारण की थी, सफ़ेद चादर ओढ़ी थी और सिर पर श्वेत रेशमी किनारीवाली पाग बाँधी थी। उनके समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “हम एक प्रश्न पूछते हैं।”
\nतब मुनियों ने कहा कि, “पूछिए।”
\nश्रीजीमहाराज बोले, “उनहत्तर के साल के (सं. १८६९) दुर्भिक्ष के समय हमें एक महीने तक समाधि लगती थी, तब ऐसा आभास होता था कि हम पुरुषोत्तमपुरी में जाकर श्रीजगन्नाथजी की मूर्ति में प्रवेश करके रह रहे हैं। यद्यपि वह काष्ठ की मूर्ति थी, फिर भी हम उनके नेत्रों से सबको देखते थे, तथा पुजारी के भक्तिभाव और छलकपट को भी देखते थे। और, अपने सत्संग में भी जो समाधिनिष्ठ होते हैं, वे भी इस प्रकार समाधि द्वारा दूसरों के शरीर में प्रवेश करके सबको देखते हैं तथा समस्त शब्दों को सुनते हैं। और, शास्त्रों में भी ऐसे वचन हैं कि शुकदेवजी वृक्ष में प्रवेश करके बोले थे। इसलिए, महान सत्पुरुष अथवा परमेश्वर अपनी इच्छा के अनुसार कहीं भी प्रवेश करने का सामर्थ्य रखते हैं।
\n“अतः परमेश्वर ने आज्ञा करके जो मूर्ति पूजन करने के लिए दी हो, वे मूर्तियाँ आठ प्रकार की होती हैं।९९ उनमें स्वयं भगवान साक्षात् प्रवेश करके विराजमान रहते हैं। जब भगवान का भक्त उस मूर्ति की पूजा करता हो, तब उसे मूर्ति की उसी प्रकार मर्यादा रखनी चाहिए, जिस तरह प्रत्यक्षरूप से विराजमान भगवान की मर्यादा का पालन करता हो! उसी प्रकार सन्त के हृदय में भी भगवान की मूर्ति है, अतः उन सन्त की भी मर्यादा रखनी चाहिए। किन्तु, ऐसी मर्यादा का वह भक्त लेशमात्र पालन नहीं करता है, उल्टे उस मूर्ति को वह चित्र अथवा पाषाणादिक की समझता है, तथा सन्त को अन्य व्यक्तियों के समान मानता है। और, भगवान ने तो अपने श्रीमुख से ऐसा कहा है कि, ‘मैं अपनी आठ प्रकार की प्रतिमा तथा सन्त में निरन्तर प्रवेश करके रहता हूँ।’ फिर भी वह भक्त तो भगवान की प्रतिमा के समक्ष तथा सन्त के समक्ष चाहे जितना स्वच्छंद और अविवेकपूर्ण आचरण करता है, परन्तु भगवान का भय लेशमात्र भी नहीं रखता है, उसे भगवान का निश्चय है या नहीं? यह प्रश्न है।”
\nतब परमहंस बोले कि, “जब वह भगवान को अन्तर्यामी जानकर भी मर्यादा नहीं रखता, तो यही प्रतीत होता है कि उसमें भगवान का निश्चय ही नहीं है।”
\nफिर श्रीजीमहाराज बोले कि, “उसे निश्चय तो है ही नहीं, तथा बाह्य रूप से वह पाखंडमय भक्ति करता है, तो उसका कल्याण होगा या नहीं?”
\nतब सन्त बोले कि, “उसका कल्याण नहीं होगा।”
\nफिर श्रीजीमहाराज बोले कि, “जिसे भगवान की मूर्ति एवं सन्त में नास्तिकता बनी रहती है, वह उसी मुकाम पर रुकेगा नहीं; वह तो जिसका भजन-स्मरण करता है, ऐसे प्रत्यक्ष भगवान के विषय में भी नास्तिक बन जाएगा। उसे भगवान के गोलोक एवं ब्रह्मपुर आदि धामों के विषय में भी नास्तिकता बनी रहेगी। वह जगत की उत्पत्ति, स्थिति और प्रलय परमेश्वर द्वारा नहीं, लेकिन काल, माया और कर्म द्वारा ही मानेगा! ऐसा पक्का नास्तिक होगा।”
\nफिर मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा, “इस नास्तिकता का कारण पूर्वजन्म का कोई कर्म है अथवा कुसंग?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “नास्तिक ग्रन्थों का श्रवण करना ही नास्तिकता का कारण है। और, ऐसे ग्रन्थों में जिनकी प्रतीति हो, उनका संग भी नास्तिकता का निमित्त बन जाता है। तथा, काम, क्रोध, लोभ, अहंकार, मान तथा ईर्ष्या आदि दोष भी नास्तिकता के कारण बन जाते हैं। क्योंकि इनमें से यदि किसी एक स्वभाव का भी प्रभाव हो, तो नारद-सनकादिक जैसे साधु भी यदि उस व्यक्ति को समझाएँ, तो भी वह उनकी बात नहीं मानेगा। और, ऐसी नास्तिकता कब मिट सकती है? तो जब वह श्रीमद्भागवत जैसे आस्तिक ग्रन्थों में प्रतिपादित जगत की उत्पत्ति, स्थिति एवं प्रलयरूपी भगवान की लीला का श्रवण करे, तथा भगवान और सन्त का माहात्म्य समझे, तब जाकर उसकी नास्तिकता मिट सकती है और आस्तिकता उत्पन्न हो सकती है।”
", "hindi_footnote": "९९. ‘शैली दारुमयी लौही लेप्या लेख्या च सैकती। मणिमयी मनोमयी प्रतिमाष्टविधाः स्मृताः॥’ (श्रीमद्भागवत: ११/२७/१२) पत्थर, काष्ट, धातु, चित्रप्रतिमा, रेखाकृति, रेत, मणिमयी और मानसिकी - इस प्रकार मूर्तियों के आठ भेद हैं।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/68.mp3" }, { "english_title": "TheDharmaof a Wicked Person and aSādhu", "english_text": "On Chaitra sudi 12, Samvat 1876 [26 March 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the veranda outside the west-facing rooms in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nFollowing the evening ārti of Shri Vāsudevnārāyan and the chanting of the ‘Nārāyan’ dhunya, Shriji Mahārāj asked the munis, “What exactly is dharma? Please base your reply on the scriptures. The question arises because even the kings of the past who indulged in violence did not harm those who took their refuge, nor did they allow others to harm them. So, is the sin committed by killing others considered the same as the sin of killing a person who has sought one’s refuge?”
\nThe munis attempted to reply according to their own understanding, but due to queries raised by Shriji Mahārāj, no one was able to offer a satisfactory answer. All of the munis then said, “Mahārāj, we would like to put the same question to You. Because, violence performed on animals as part of a sacrifice or some other ritual is considered to be dharma; but non-violence is also considered to be dharma. Please clarify this.”
\nThereupon Shriji Mahārāj explained, “Dharma involving violence is for the attainment of dharma, arth and kām. Moreover, that dharma which permits violence is, in fact, for the purpose of limiting violence. Non-violence, on the other hand, is for the attainment of liberation - which is the dharma of a sādhu. Dharma involving violence is for fulfilling worldly desires, but it is not for the attainment of liberation. Non-violence, however, is solely for the purpose of attaining liberation.
\n“Therefore, for both householders and renunciants, only non-violence has been cited for the attainment of liberation. For example, King Uparicharvasu ruled over a kingdom and still followed a non-violent lifestyle. Therefore, a sādhu should not bear malice to anyone by thought, word or deed. Neither should he harbor any form of arrogance, but instead, he should behave as a servant of servants with all.
\n“In comparison, having a hostile personality is the dharma of a wicked person, and behaving in a calm manner is the dharma of a sādhu. Someone may then ask, ‘How is it possible to maintain the virtues of a sādhu while trying to make thousands of people conform to their niyams?’ Well, the reply to that question is that King Yudhishthir reigned over a kingdom stretching for thousands of miles, yet he managed to maintain the virtues of a sādhu. Conversely, there may be thousands like Bhimsen who intimidate others and are unable to change their ways despite being reprimanded. In fact, there is no shortage of people with such an arrogant nature; there are countless such people. To be a sādhu, though, is indeed very difficult.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "દુષ્ટના અને સાધુના ધર્મનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના ચૈત્ર સુદિ ૧૨ દ્વાદશીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિર આગળ આથમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીવાસુદેવ નારાયણની સંધ્યા આરતી થઈ રહી તે પછી નારાયણધૂન્ય કરીને પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ધર્મ તે કેનું નામ છે? એનો શાસ્ત્રની રીતે ઉત્તર કરો. અને જે હિંસક રાજા હતા તે પણ શરણે આવ્યો હોય તેને મારતા નહીં અને મારવા પણ દેતા નહીં. માટે શરણે આવ્યો જે જીવ તેને માર્યાનું જેમ પાપ છે, તેમ બીજાને માર્યાનું પાપ છે કે નથી?” પછી એનો ઉત્તર જેમ જેને ભાસ્યો તેમ તેણે કરવા માંડ્યો, પણ શ્રીજીમહારાજે આશંકા કરી એટલે કોઈથી ઉત્તર થયો નહીં. પછી મુનિ સર્વે બોલ્યા જે, “હે મહારાજ! અમે એ જ તમને પ્રશ્ન પૂછીએ છીએ જે, યજ્ઞાદિકને વિષે પશુહિંસા સહિત ધર્મ કહ્યો છે અને અહિંસારૂપ પણ ધર્મ કહ્યો છે. માટે એ જેમ યથાર્થ હોય તેમ કહો.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “હિંસાયુક્ત જે ધર્મ છે તે તો ધર્મ, અર્થ અને કામપર છે; તે પણ હિંસાના સંકોચને અર્થે કહ્યો છે. અને અહિંસામય જે ધર્મ છે તે મોક્ષપરાયણ છે અને એ સાધુનો ધર્મ છે. અને હિંસામય જે ધર્મ છે તે તો રાગપ્રાપ્ત છે, પણ કલ્યાણને અર્થે નથી. અને જે અહિંસારૂપ ધર્મ છે તે તો કેવળ કલ્યાણને અર્થે છે. માટે ગૃહસ્થ અથવા ત્યાગી એ સર્વેને અહિંસારૂપ જે ધર્મ તે જ કલ્યાણને અર્થે કહ્યો છે. જેમ રાજા ઉપરિચરવસુ૨૮૦ રાજ્યમાં હતા તોય પણ અહિંસાધર્મને વિષે રહ્યા હતા. તે માટે સાધુએ તો મન-કર્મ-વચને કરીને કોઈનું ભૂંડું વાંચવું નહીં અને કોઈ વાતનો અહંકાર રાખવો નહીં અને સર્વના દાસાનુદાસ થઈને રહેવું. અને ક્રોધે યુક્ત જે પ્રકૃતિ તે તો દુષ્ટનો ધર્મ છે અને શાંત સ્વભાવે વર્તવું તે જ સાધુનો ધર્મ છે. અને કોઈ કહેશે જે, ‘હજારો માણસને નિયમમાં વર્તાવવાં હોય તેને કેમ સાધુતા ગ્રહણ કર્યે ચાલે?’ તો એનો ઉત્તર એ છે જે, રાજા યુધિષ્ઠિરનું હજારો ગાઉમાં રાજ્ય હતું તોય પણ સાધુતા રાખી હતી. અને ડારા દેનારા તો ભીમસેન જેવા હજારો હોય, તે વારીએ તોય પણ કર્યા વિનાનું રહેવાય નહીં. માટે તીખા સ્વભાવવાળાની તો કાંઈ ખોટ નથી, એવા તો ઘણાય હોય પણ સાધુ થવું એ જ ઘણું દુર્લભ છે.”
", "gujarati_footnote": "૨૮૦. મત્સ્યપુરાણ, અ. ૧૪૨; મહાભારત, શાંતિપર્વ: ૩૨૨; સ્કન્દપુરાણ, વાસુદેવમાહાત્મ્ય: ૬/૩૭-૪૦.
", "hindi_title": "अहिंसामय धर्म", "hindi_text": "संवत् १८७६ में चैत्र शुक्ला द्वादशी (२६ मार्च, १८२०) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के आगे पश्चिमी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। वे श्वेत वस्त्र धारण किए हुए थे। उनके समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nश्रीवासुदेव नारायण की संध्या-आरती के पश्चात् नारायण धुन करके श्रीजीमहाराज बोले कि, “धर्म किसका नाम है, इसका शास्त्रोक्त रीति से उत्तर दीजिए। और, जो हिंसक राजा थे, वे भी शरणागत जीव की न तो स्वयं हत्या करते थे, और न ही किसी अन्य पुरुष को उसकी हत्या करने देते थे। अतः शरणागत जीव को मारने से जैसे पाप होता है, वैसे क्या अन्य किसी की हत्या करने से पाप होता है या नहीं?”
\nतत्पश्चात् जिसे जैसा लगा उसने वैसा उत्तर दिया। परन्तु, श्रीजीमहाराज ने शंका प्रकट की, तब किसी से उत्तर नहीं हो पाया। फिर समस्त मुनि बोले, “हे महाराज! हम भी आपसे यही प्रश्न पूछते हैं कि एक ओर तो यज्ञादि में पशुहिंसा के सहित धर्म निरूपण हुआ है, और दूसरी ओर अहिंसारूप भी धर्म को बताया गया है। इसीलिए कृपया बताइए कि इसमें सत्य बात क्या है?”
\nश्रीजीमहाराज बोले कि, “हिंसायुक्त जो धर्म है, वह तो धर्म, अर्थ और कामपरक है, और वह भी हिंसा के संकोच के लिए प्रतिपादित किया गया है। और, जो अहिंसामय धर्म है, वह मोक्षपरायण बताया गया है, और यही साधु का धर्म है। और, हिंसामय जो धर्म है, वह तो आसक्ति से प्रेरित है, किन्तु कल्याण के लिए नहीं है। और, जो अहिंसामय धर्म है, वह तो केवल कल्याण के लिए है। अतः गृहस्थों और त्यागीजनों के लिए केवल अहिंसामय धर्म को ही कल्याण के लिए बताया गया है। जैसे उपरिचरवसु नामक राजा अपने राज्य में केवल अहिंसाधर्म का ही आचरण करते थे, अतः साधु को तो मन, कर्म तथा वचन द्वारा किसी के भी अहित की कामना नहीं करनी चाहिए। और, किसी बात का अहंकार भी नहीं रखना चाहिए और सबके दासानुदास होकर रहना चाहिए। एवं, क्रोधयुक्त प्रकृति दुष्ट पुरुष का धर्म है, और शान्त स्वभाव से आचरण करना वही साधु का धर्म है। तब कोई यह कहेगा कि जब हज़ारों मनुष्यों से नियमों का पालन कराना हो, तो साधुता ग्रहण करने से कैसे काम चलेगा? इसका उत्तर यह है कि राजा युधिष्ठिर का हज़ारों कोसों में राज्य था, तो भी उन्होंने साधुता रखी थी। और, भीमसेन के समान डराने-धमकानेवाले तो सहस्रों पुरुष हो सकते हैं, जिन्हें रोका जाए तो भी वे अपने स्वभाव के अनुसार आचरण करने से नहीं रुक सकते। अतः कठोर स्वभाववालों की कोई कमी नहीं है, ऐसे तो बहुत मिले, लेकिन ‘साधु’ होना ही अत्यन्त दुर्लभ है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/69.mp3" }, { "english_title": "Kākābhāi’s Question; A Thief Injured by a Thorn", "english_text": "On Chaitra sudi Punam, Samvat 1876 [29 March 1820], Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the veranda outside the east-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He had tied a white cloth with a border of silken thread around His head. He was wearing a white khes and had also covered Himself with a white cotton cloth. With His hand, He was turning a rosary of tulsi beads. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen Shriji Mahārāj said, “The senior paramhansas please ask each other questions; or if a householder has a question, he may ask the paramhansas.”
\nThereupon Kākābhāi, a devotee from the village of Rojkā, asked Nityānand Swāmi, “Deep within one’s heart, something beckons one to indulge in the vishays, while something else dissuades one from indulging in them, saying no. What is it that says no, and what is it that says yes?”
\nNityānand Swāmi replied, “It is the jiva that says no and the mind that says yes.”
\nShriji Mahārāj then said, “Allow Me to answer that question.1 From the very day we began to understand and realized who our parents were, they have indoctrinated into us the following: ‘This is your mother and this is your father; this is your paternal uncle and this is your brother; this is your maternal uncle and this is your sister; this is your maternal aunt and this is your paternal aunt; this is your mother’s sister and this is your buffalo; this is your cow and this is your horse; these are your clothes and this is your house; this is your mansion and this is your farm; these are your ornaments,’ and so on. These words of kusangis have been imprinted in the mind. How are they imprinted? Well, it is rather like the small piece of glass that women attach into works of embroidery - the mind represents the embroidery, and the jiva represents the piece of glass. In this manner, the words and the sights of those kusangis, along with the other types of vishays, have become imprinted in the mind.
\n“Then, after that person enters the Satsang fellowship, the Sant talks about the glory of God, denounces the vishays, and also explains that the world is perishable. Thereby, the words and the sight of the Sant dwell in the person’s mind.
\n“Analogously, then, there are two armies facing each other. In the battlefield of Kurukshetra, for example, the armies of the Kauravs and the Pāndavs stood facing each other and fought with arrows, spears, projectiles, artillery and chains. Some fought with swords, some with maces, others with their bare hands. In the process, some lost their heads, others injured their thighs and many were slaughtered. In the same way, in the person’s antahkaran are the forms of the kusangis standing armed with their weapons, i.e., the panchvishays; as well as the form of the Sant standing armed with weapons in the form of words such as, ‘God is satya; the world is perishable; and the vishays are false.’ A mutual conflict thus exists between these two sets of words. When the force of the kusangis prevails, a desire to indulge in the vishays arises; when the force of the Sant prevails, the desire to indulge in the vishays disappears. In this way, there is a conflict within the antahkaran. Hence the verse:
\nYatra yogeshvaraha krushno yatra partho dhanur-dharaha |“This verse explains: ‘Where there is Yogeshwar - Shri Krishna Bhagwān - and where there is the great archer Arjun, only there do Lakshmi, victory, divine powers and resolute morality exist.’ Therefore, one should have a firm conviction that victory belongs to the one on whose side these sādhus happen to be.”
\nKākābhāi then asked further, “Mahārāj, by what means can the force of the Sant increase and the force of the kusangis decrease?”
\nTo this Shriji Mahārāj replied, “The kusangis residing within and those residing externally are both one. Also, the Sant residing within and the one residing externally are both one. Now, the force of the internal kusangis increases with the nurturing of the external kusangis. In the same way, the force of the Sant within increases with the nurturing of the Sant residing externally. Therefore, by avoiding the company of external kusangis and by keeping the company of only the Sant residing externally, the force of the kusangis decreases and the force of the Sant increases.” That is how Shriji Mahārāj answered that question.
\nAgain, Kākābhāi asked, “Mahārāj, on the one hand, there is a person who has overcome the fight against kusangis, and for whom only the force of the Sant is predominant. On the other hand, there is another person whose conflict is still ongoing. Of the two, when the former dies, there is no doubt that he will attain the abode of God. But please tell us what will be the fate of the latter - whose conflict is still ongoing - when he dies?”
\nShriji Mahārāj explained, “On waging war, one person may face Vāniyās or someone from a weak caste. Consequently, he may win easily. Another person, however, is confronted by a battalion of Arabs, Rajputs, Kāthis and Kolis - who are very difficult to conquer, certainly not as easy to defeat as the Vāniyās. Therefore, his fight continues. If, in the process of such fighting, he wins, then all is well and good. But if while fighting he does not give in to his opponents - despite their attempts - and if he were to die at that time, would his master not be aware of his valiant efforts? Would He not appreciate that, compared to the one who faced the easy opposition of the Vāniyās, this person faced formidable opposition that was difficult to overcome? The master would indeed be well aware of both situations. In the same way, God is sure to help such a person as you have described. He would believe, ‘This person is faced with the overwhelming force of fluctuating thoughts, yet he is still putting up a gallant fight. Therefore, he deserves to be congratulated.’ Realizing this, God does help him. For this reason, then, one should remain carefree and not worry in the least. One should continue to worship God in the same fashion, keep the Sant predominant, and stay away from kusangis.” Shriji Mahārāj thus replied in a joyful manner.
\nThereafter, Jivābhāi of the village Jaskā asked Nityānand Swāmi, “How does unfaltering faith in God develop?”
\nNityānand Swāmi replied, “If one avoids the company of kusangis and constantly keeps the company of sādhus, then by listening to the talks of those sādhus, unfaltering faith in God will develop. However, if one keeps the company of kusangis, such unfaltering faith will not develop.”
\nAgain Shriji Mahārāj said, “Allow Me to answer that question.” Continuing, He said, “One should cultivate faith in God for the sole purpose of the liberation of one’s jiva, but not out of a desire for some material object.3 For example, ‘If I practice satsang, my ill body will recover,’ or ‘As I am childless, may I get a son,’ or ‘As my sons are dying, may they stay alive,’ or ‘Since I am poor, may I become rich,’ or ‘If I do satsang, I will regain my lost assets.’ One should not practice satsang harboring desires for such material gains. If one does practice satsang while nourishing such desires, then one may become a very staunch satsangi if those desires are fulfilled; but if one’s desires are not fulfilled, one’s faith will diminish. Therefore, one should practice satsang solely for the liberation of one’s jiva; one should not harbor any desire whatsoever for any material objects.
\n“Besides, if there are ten members in a household and all ten are faced with death, then is it a small feat if even one is saved?4 Or if one was destined to have to beg for food but received a rotlo to eat instead, is that a small feat? In these cases, one should believe that although everything was going to be lost, at least this much has been saved! In the same way, even if extreme misery is due to befall one, that misery would certainly decrease slightly if one were to keep the refuge of God. The jiva, however, fails to understand this. It is as if one who is to be executed on a shuli gets away with the suffering of a mere pinprick. Such is the difference.
\n“There is a story illustrating this: Many thieves lived in a particular village. One of these thieves often kept the company of a sādhu. Once, while the thief was on his way to visit the sādhu, a thorn pierced his foot, penetrating it completely. As a result, his foot became swollen and he was unable to accompany the other thieves to steal. The other thieves, who went to steal, broke into a king’s treasury and escaped with a great deal of money, which they duly shared among themselves. Naturally, a lot of money came their way. On hearing this news, the parents, wife and relatives of the thief who used to sit with the sādhu and who was injured scolded him: ‘Because you went to the sādhu instead of going to steal, we lost out. The thieves who did go to steal returned with a lot of money.’ Meanwhile, the king’s army arrived, arrested all of the thieves and took them away to be executed on a shuli. The injured thief was also caught and consigned to execution. However, all of the villagers and the sādhu bore witness, ‘This particular man was not involved in the theft as he had been hurt by a thorn.’ The thief was thus released.
\n“In the same way, if a person who practices satsang were to face the suffering of being executed on a shuli, it would be reduced to the pain of a mere thorn-prick. After all, I have asked of Rāmānand Swāmi, ‘If your satsangi is destined to suffer the distress inflicted by the sting of one scorpion, may the distress of the stings of millions and millions of scorpions befall each and every pore of my body; but no pain should afflict your satsangi. Moreover, if the begging bowl is written in the prārabdha of your satsangi, may that begging bowl come to Me; but on no account should your satsangi suffer from the lack of food or clothing. Please grant Me these two boons.’ I asked this of Rāmānand Swāmi, and he happily granted it to Me. Therefore, even if worldly miseries are destined to befall anyone practicing satsang, they do not.
\n“Even so, material objects are all temporary. So if a person practices satsang entertaining desires for such objects, then doubts will certainly cloud his faith. Therefore, other than the desire for the liberation of one’s own jiva, one should practice satsang having no desires whatsoever. Only then will unfaltering faith develop.”
\nThis is only a portion of the detailed discourse delivered by Shriji Mahārāj.
", "english_footnote": "1. The man (mind) is an instrument to acquire gnān - knowledge. Therefore, as long as the jiva has not acquired the knowledge of this world, panchvishays, etc., the jiva will not be able to separate from the mind. The mind and the jiva are bound to each other like the tamarind seed is fused with its shell. Therefore, while the jiva is still acquiring knowledge, it is not possible for the jiva to say no and mind to say yes since the jiva and mind are one. Therefore, Shriji Maharaj answers the question because Nityanand Swami’s answer is inadequate.
\n3. Even if one refrains from bad company and maintains the association of the Satpurush, if one develops conviction of God due to some desires, then if that desire is not fulfilled, conviction of God may become uprooted completely. Since Nityanand Swami’s answer lacks this explanation, Shriji Maharaj answers to completely answer the question. Conviction developed only for the sake of one’s liberation becomes stable and firm, whereas conviction developed due to some desires never remains firm.
\n4. Gunatitanand Swami explains these words by Shriji Maharaj: “When wealth is lost, one’s son dies or one cannot find food to eat, then at such times understanding helps. Once, a businessman went abroad and returned with a ship full of ten million gold coins. When he placed his foot on the plank leading to the shore to disembark, the ship sank. Then the businessman said, ‘Oh! What a misfortune.’ But then he reasoned, ‘When I was born, did I have any gold?’ Similarly, a mendicant found a rope while walking on the road. He kept it on his shoulder, but it slipped off. Then, after he had walked a little distance, he realized it fell. Then he said, ‘Never mind. Mujku rassā pāyā ja no’tā – I never had the rope in the first place.’ Thus, think in this way and remain happy. Also, in the Kakabhai’s Vachanamrut (Gadhada I-70) it is said that if there are ten people in the house and all of them are destined to die, but then if one of them is saved, is that too little? Thus, understand in this way.”
\n", "gujarati_title": "કાકાભાઈનું, ચોરને કાંટો વાગ્યાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના ચૈત્ર સુદિ ૧૫ પૂનમને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં ઉગમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને માથે હીરકોરનું ધોળું ધોતિયું બાંધ્યું હતું ને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો ને ધોળી ચાદર ઓઢી હતી ને હસ્તકમળમાં તુલસીની માળા લઈને ફેરવતા હતા ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “મોટા મોટા પરમહંસ માંહોમાંહી પ્રશ્ન-ઉત્તર કરો તથા કોઈ હરિભક્તને પૂછવું હોય તો પરમહંસને પૂછો.” ત્યારે ગામ રોજકાના હરિભક્ત કાકાભાઈએ નિત્યાનંદ સ્વામીને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “અંતરને માંહેલી કોરે એક કહે છે જે, ‘વિષયને ભોગવીએ,’ અને એક તેની ના પાડે છે, તે ના પાડે છે તે કોણ છે ને હા પાડે છે તે કોણ છે?” ત્યારે નિત્યાનંદ સ્વામીએ કહ્યું જે, “ના પાડે છે તે જીવ છે ને હા પાડે છે તે મન છે.” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “લ્યો, એ પ્રશ્નનો ઉત્તર અમે કરીએ જે,૨૮૧ આ આપણે છીએ તે જે દિવસથી સમજણા થયા અને માબાપની ઓળખાણ પડી તે દિવસથી માબાપે નિશ્ચય કરાવ્યો જે, ‘આ તારી મા ને આ તારો બાપ, ને આ તારો કાકો ને આ તારો ભાઈ, ને આ તારો મામો ને આ તારી બેન, ને આ તારી મામી ને આ તારી કાકી, ને આ તારી માશી ને આ તારી ભેંશ, ને આ તારી ગાય ને આ તારો ઘોડો, ને આ તારું લૂગડું ને આ તારું ઘર, ને આ તારી મેડી ને આ તારું ખેતર, ને આ તારાં ઘરેણાં;’ ઇત્યાદિક જે કુસંગીના શબ્દ તે આ જીવની બુદ્ધિમાં રહ્યા છે. તે કેવી રીતે રહ્યા છે? તો જેમ કોઈક સ્ત્રીઓ ભરત ભરે છે તેમાં કાચનો કટકો હોય છે, તેમ ભરતને ઠેકાણે બુદ્ધિ છે અને કાચના કટકાને ઠેકાણે તે જીવ છે. તે બુદ્ધિમાં એ કુસંગીના શબ્દ ને તેનાં રૂપ તે પંચવિષયે સહિત રહ્યાં છે; અને તે જીવને પછી સત્સંગ થયો ત્યારે સંતે પરમેશ્વરના મહિમાની ને વિષય-ખંડનની ને જગત મિથ્યાની વાર્તા કરી,૨૮૨ તે સંતની વાર્તા ને તે સંતનાં રૂપ તે પણ એ જીવની બુદ્ધિમાં રહ્યાં છે. તે એ બે લશ્કર છે ને સામસામાં ઊભાં છે. જેમ કુરુક્ષેત્રને વિષે કૌરવ ને પાંડવનાં લશ્કર સામસામાં ઊભાં હતાં, ને પરસ્પર તીર ને બરછી ને બંદૂક ને તોપ ને જંજાળોની લડાઈ થતી હતી, અને કોઈક તરવારે લડતા હતા ને કોઈક ગદાએ લડતા હતા ને કોઈક બથોબથ લડતા હતા, ને તેમાં કોઈનું માથું ઊડી ગયું ને કોઈની સાથળ કપાઈ ગઈ, એમ કચ્ચરઘાણ ઊડતો હતો. તેમ આ જીવના અંતઃકરણમાં પણ જે કુસંગીનાં રૂપ છે તે પંચવિષયરૂપી શસ્ત્ર બાંધીને ઊભાં છે. અને વળી જે આ સંતનાં રૂપ છે તે પણ, ‘ભગવાન સત્ય ને જગત મિથ્યા ને વિષય ખોટા,’ એવા જે શબ્દ તે રૂપી શસ્ત્ર બાંધીને ઊભાં છે. અને એ બેને પરસ્પર શબ્દની લડાઈ થાય છે. તે જ્યારે કુસંગીનું બળ થાય છે ત્યારે વિષય ભોગવ્યાની ઇચ્છા થઈ આવે છે ને જ્યારે આ સંતનું બળ થાય છે ત્યારે વિષય ભોગવ્યાની ઇચ્છા નથી થતી; એમ પરસ્પર અંતઃકરણમાં લડાઈ થાય છે. તે જેમ
\n‘યત્ર યોગેશ્વરઃ કૃષ્ણો યત્ર પાર્થો ધનુર્ધરઃ।“એ શ્લોકમાં કહ્યું છે જે, ‘જ્યાં યોગેશ્વર એવા જે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન છે અને ધનુષના ધરતલ અર્જુન છે, ત્યાં જ લક્ષ્મી છે, વિજય છે, ઐશ્વર્ય છે અને અચળ નીતિ છે.’ તેમ જેની કોરે આ સંતમંડળ છે તેનો જ જય થશે એમ નિશ્ચય રાખવો.”
\nત્યારે વળી તે કાકાભાઈએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! એ સંતનું બળ વધે ને કુસંગીનું બળ ઘટે તેનો શો ઉપાય છે?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “અંતરમાં જે કુસંગી રહ્યા છે ને બહાર રહ્યા છે તે બે એક છે, અને વળી અંતરમાં સંત રહ્યા છે ને બહાર રહ્યા છે તે બે એક છે. પણ જે અંતરમાં કુસંગી છે તેનું બહારના કુસંગીને પોષણે કરીને બળ વધે છે અને અંતરમાં જે સંત છે તેનું પણ બહારના જે સંત છે તેને પોષણે કરીને બળ વધે છે.૨૮૪ માટે બહારના કુસંગીનો સંગ ન કરે ને બહારના જે સંત છે તેનો જ સંગ રાખે તો કુસંગીનું બળ ઘટી જાય ને સંતનું બળ વધે એમ છે.” એમ શ્રીજીમહારાજે કહ્યું.
\nત્યારે વળી કાકાભાઈએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! એકને તો કુસંગીની લડાઈ આળસી ગઈ છે ને સંતનું જ બળ છે એક એવો છે, અને એકને તો એમ ને એમ લડાઈ થતી રહે છે; તે એ બેમાં જેને લડાઈ આળસી ગઈ છે તે મરે ત્યારે તેને ભગવાનના ધામની પ્રાપ્તિ થાય તેમાં તો કાંઈ સંશય નથી, પણ જેને લડાઈ એમ ને એમ થાય છે તે મરે તેની શી ગતિ થાય? તે કહો.” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેમ એક લડવા નીસર્યો તેને આગળ વાણિયા કે ગરીબ વર્ણ આવ્યા તેને જીતી ગયો તે પણ જીત્યો જ તો. અને એક તો લડવા નીસર્યો તેને આગળ આરબની બેરખ આવી તથા રજપૂત આવ્યા તથા કાઠી તથા કોળી આવ્યા, તેને તો જીતવા કઠણ જ છે પણ કાંઈ એ વાણિયાની પેઠે તરત જિતાઈ જાય એવા નથી, માટે એ તો એમ ને એમ લડે છે. અને તેમાં જો જીત્યો તો જીત્યો અને જો લડતે લડતે શત્રુનો હઠાવ્યો તો ન હઠ્યો, પણ દેહનો આયુષ્ય આવી રહ્યો અને મૃત્યુને પામ્યો. તો પણ જે એનો ધણી છે તે શું નહીં જાણે જે, ‘એને આગળ આવાં કરડાં માણસ આવ્યાં હતાં તે નહીં જિતાય અને આની આગળ તો વાણિયા આવ્યા હતા તે જિતાય એવા હતા?’ એમ એ બેય ધણીની નજરમાં હોય. તેમ એની ભગવાન સહાય કરે જે, ‘આને આવા સંકલ્પ-વિકલ્પનું બળ છે અને લડાઈ લે છે, માટે એને શાબાશ છે;’ એમ જાણીને ભગવાન એની સહાય કરે છે. માટે બેફિકર રહેવું. કાંઈ ચિંતા રાખવી નહીં. ભગવાનને એમ ને એમ ભજ્યા કરવું ને સંતનો સમાગમ અધિક રાખવો ને કુસંગીથી છેટે રહેવું.” એમ પ્રસન્ન થઈને શ્રીજીમહારાજ બોલતા હવા.
\nત્યારે ગામ જસકાવાળા જીવાભાઈએ નિત્યાનંદ સ્વામીને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “ભગવાનનો અડગ નિશ્ચય કેમ થાય?” ત્યારે નિત્યાનંદ સ્વામી બોલ્યા જે, “કુસંગી થકી છેટે રહીએ અને સંતનો સમાગમ અતિશય રાખીએ તો તે સંતની વાતે કરીને ભગવાનનો અડગ નિશ્ચય થાય અને જો કુસંગીનો સંગ કરીએ તો અડગ નિશ્ચય ન થાય.” ત્યારે વળી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “લ્યો, અમે એનો ઉત્તર કરીએ જે, ભગવાનનો નિશ્ચય કરવો તે એકલો પોતાના જીવના કલ્યાણને જ અર્થે કરવો,૨૮૫ પણ કોઈક પદાર્થની ઇચ્છાએ કરીને ન કરવો જે, ‘હું સત્સંગ કરું તો મારો દેહ માંદો છે તે સાજો થાય, અથવા વાંઝિયો છું તે દીકરો આવે, કે દીકરા મરી જાય છે તે જીવતા રહે, કે નિર્ધન છું તે ધનવાન થઉં, કે ગામગરાસ ગયો છે તે સત્સંગ કરીએ તો પાછો આવે,’ એવી જાતની જે પદાર્થની ઇચ્છા તે રાખીને સત્સંગ ન કરવો. અને જો એવી જાતની ઇચ્છા રાખીને સત્સંગ કરે અને એ પદાર્થની ઇચ્છા પૂરી થાય તો અતિશય પાકો સત્સંગી થઈ જાય અને જો ઇચ્છા પૂરી ન થાય તો નિશ્ચય ઘટી જાય. માટે સત્સંગ કરવો તે પોતે પોતાના જીવના કલ્યાણને જ અર્થે કરવો, પણ કોઈ પદાર્થની ઇચ્છા તો રાખવી જ નહીં. કાં જે, ઘરમાં દસ માણસ હોઈએ અને તે દસેનું મૃત્યુ આવ્યું હોય તેમાંથી એક જણ જો ઊગરે તો શું થોડો છે?૩૨૧ કે હાથમાં રામપત્તર આવવાનું હોય અને રોટલા ખાવા મળે તો શું થોડા છે? સર્વે જનારું હતું તેમાંથી એટલું રહ્યું તે તો ઘણું છે; એમ માનવું. એમ અતિશય દુઃખ થવાનું હોય તો તેમાંથી પરમેશ્વરનો આશરો કરીએ તો થોડુંક ઓછું થાય ખરું, પણ એ જીવને એમ સમજાતું નથી. અને જો શૂળી લખી હોય તો કાંટેથી ટળી જાય એટલો તો ફેર પડે છે. ત્યાં એક વાર્તા છે જે, એક ગામમાં ચોર બહુ રહેતા. તેમાંથી એક ચોર સાધુને પાસે બેસવા આવતો હતો. તેને માર્ગને વિષે પગમાં કાંટો વાગ્યો, તે પગમાં સોંસરો નીકળ્યો. તેણે કરીને પગ સૂણ્યો તે ચોરીએ ન જવાણું અને બીજા ચોર તો ચોરી કરવા ગયા. તે એક રાજાનો ખજીનો ફાડીને ઘણુંક ધન લઈ આવ્યા અને સૌએ માંહોમાંહી વહેંચી લીધું. તે પૈસા બહુ આવ્યા. તેને સાંભળીને ચોર જે સાધુ પાસે આવતો હતો ને કાંટો લાગ્યો હતો તેનાં માબાપ, સ્ત્રી અને સગાં સર્વે વઢવા લાગ્યાં જે, ‘તું ચોરી કરવા ન ગયો અને સાધુ પાસે ગયો તે આપણું ભૂંડું થયું ને તે ચોર ચોરી કરીને લાવ્યા તો કેટલાય પૈસા એમને આવ્યા.’ ને એમ વાર્તા કરે છે ત્યાં રાજાનું લશ્કર આવ્યું. તે સર્વે ચોરને ઝાલીને શૂળીએ દીધા, તેને ભેળે એને પણ ઝાલીને શૂળીએ દેવા સારુ લઈ ગયા. ત્યારે તે સર્વે ગામને માણસે તથા સાધુએ સાખ પૂરી જે, ‘આ તો ચોરી કરવા નો’તો ગયો, એને તો કાંટો વાગ્યો હતો.’ ત્યારે તે ઊગર્યો. એમ સત્સંગ કરે છે તેને શૂળી જેટલું દુઃખ હોય તો કાંટે મટે છે; કાં જે, અમે રામાનંદ સ્વામી પાસે માગી લીધું છે જે, ‘તમારા સત્સંગી હોય તેને એક વીંછીનું દુઃખ થવાનું હોય તો તે મને એક એક રૂંવાડે કોટિ કોટિ વીંછીનું દુઃખ થાઓ પણ તમારા સત્સંગીને તે થાઓ નહીં; અને તમારા સત્સંગીને પ્રારબ્ધમાં રામપત્તર લખ્યું હોય તે રામપત્તર મને આવે પણ તમારા સત્સંગી અન્ન-વસ્ત્રે કરીને દુઃખી ન થાય; એ બે વર મને આપો.’ એમ મેં રામાનંદ સ્વામી પાસે માગ્યું, ત્યારે મને રામાનંદ સ્વામીએ રાજી થઈને એ વર આપ્યો છે. માટે જે કોઈ સત્સંગ કરે છે તેને વ્યવહારે દુઃખ થાવાનું લખ્યું હોય તે થાય નહીં. તો પણ પદાર્થ નાશવંત છે, માટે એ પદાર્થની ઇચ્છાએ સત્સંગ કરે તો એને નિશ્ચયમાં સંશય થયા વિના રહે જ નહીં. માટે સત્સંગ કરવો તે તો એકલો નિષ્કામપણે પોતાના જીવના કલ્યાણને જ અર્થે કરવો, તો અડગ નિશ્ચય થાય.” ઇત્યાદિક ઘણીક વાર્તા તો કરી છે પણ આ તો દિશમાત્ર લખી છે.
", "gujarati_footnote": "૨૮૧. મન જ્ઞાન મેળવવા માટેનું સાધન છે. તેથી જ્યાં સુધી જીવને આ લોકનું, પંચવિષયનું અથવા કોઈ પણ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું નથી, ત્યાં સુધી મનનો સંબંધ છૂટવાનો જ નથી. જેમ આંબલીનો કચૂકો અને તેની છાલ જોડાયેલાં છે, તેમ મન અને જીવ જોડાયેલાં છે. તો વિષયના ભોગરૂપ જ્ઞાનપ્રાપ્તિના સમયે જ એક હા પાડે અને એક ના પાડે છે, આ પ્રકારનું મન તથા જીવાત્માનું જુદાપણું સંભવતું નથી. તેથી નિત્યાનંદ સ્વામીના ઉત્તરને અયોગ્ય જાણી પોતે શ્રીહરી ઉત્તર કરે છે.
\n૨૮૨. “આ તારો પિતા નથી, આ તારી માતા નથી, આ તારું ઘર નથી, આ તારું ધન નથી, તું તો બ્રહ્મરૂપ આત્મા છું અને ભગવાનનો દાસ છું,” વગેરે વાર્તા.
\n૨૮૩. ગીતા: ૧૮/૭૮.
\n૨૮૪. બહારના સંત જે જે પ્રકારે પ્રસન્ન થાય તેમ કરવું, તે જ અંતરના સંતનું પોષણ કહ્યું છે.
\n૨૮૫. કુસંગથી છેટે રહેતાં અને સંતસમાગમ કરતાં પણ કોઈ કામનાથી કરેલો ભગવાનનો નિશ્ચય, તે કામના સિદ્ધ ન થાય તો સમૂળો નાશ થઈ જાય છે. માટે, “પોતાના મોક્ષ માટે જ નિશ્ચય કરવો,” એમ હેતુ બતાવ્યો નથી, તેથી પ્રશ્નનો ઉત્તર યથાર્થ ન થયો એમ જાણીને શ્રીહરિ પોતે જ તે પ્રશ્નનો ઉત્તર કહે છે. પોતાના મોક્ષ માટે જ કરેલો નિશ્ચય નિત્યાનંદ મુનિએ કહેલા સાધનથી સ્થિર થાય છે, કોઈ કામનાને ઉદ્દેશીને કરેલો નિશ્ચય તો સ્થિર થતો નથી; આટલો ઉત્તરનો આશય છે.
\n૩૨૧. શ્રીજીમહારાજના આ વચનને પુષ્ટ કરતાં ગુણાતીતાનંદ સ્વામી કહે છે: “...દ્રવ્ય ગયું કે દીકરો દેહ મૂકી ગયો કે ખાવા અન્ન ન મળ્યું તો તેમાં સમજણ કામ આવે છે. તે એક વાણિયે પરદેશમાં જઈને કરોડ્ય સોનાનાં રાળ (ચલણી નાણું) ભેળાં કર્યાં ને વહાણ ભરીને આવ્યો. તેણે કાંઠે ઊતરવા પાટિયા ઉપર પગ દીધો કે વહાણ બૂડ્યું. ત્યારે વાણિયો કહે, ‘અહો, થયું ને માથે.’ પણ પછી કહે, ‘જન્મ્યા ત્યારે એ ક્યાં હતાં?’ તેમ જ એક ફકીરને રસ્તામાં ચાલતાં દોરડું મળ્યું. તે તેણે ખંભે નાખ્યું હતું પણ તે પાછું પડી ગયું. પછી થોડોક ચાલ્યો ત્યારે ખબર પડી. ત્યારે કહે છે, ‘કાંઈ નહીં, મુજ કુ રસ્સા પાયા જ નો’તા.’ એમ વિચારીને આનંદમાં રહેવું. વળી, કાકાભાઈના વચનામૃતમાં (ગઢડા પ્રથમ ૭૦) પણ કહ્યું છે જે, ‘ઘરમાં દસ માણસ હોઈએ ને તે સર્વે મરવાનાં હોય, તેમાંથી એક બચે તો શું થોડો છે?’ માટે એમ સમજવું.”
\n", "hindi_title": "सत्संग-महिमा तथा भगवन्निश्चय की अडिगता", "hindi_text": "संवत् १८७६ में चैत्र शुक्ला पूर्णिमा (२९ मार्च, १८२०) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पूर्वी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने सिर पर रेशमी किनारीवाली श्वेत धोती बाँधी थी, सफ़ेद धोती धारण की थी तथा श्वेत चादर ओढ़ी थी। वे अपने हस्तकमल में तुलसी की माला फेर रहे थे। उनके समक्ष सभा में परमहंस तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “बड़े-बड़े परमहंस अब परस्पर प्रश्नोत्तरी प्रारम्भ करें। यदि किसी गृहस्थ हरिभक्त को भी कुछ पूछना हो, तो वह अपना प्रश्न परमहंसों से पूछे।”
\nतब रोजका गाँव के हरिभक्त काकाभाई ने नित्यानन्द स्वामी से प्रश्न किया, “कभी कभी अन्तःकरण से ऐसी आवाज़ आती है कि पंचविषयों का उपभोग करो! जबकि दूसरी ओर ऐसी आवाज़ भी आती है कि पंचविषयों को नहीं भोगना चाहिए! तो भीतर से जो पंचविषय भोगने की ‘हाँ’ कहता है वह कौन है? तथा जो ‘ना’ बोलता है वह कौन है?”
\nतब नित्यानन्द स्वामी ने कहा, “जो मना करता है, वह जीवात्मा है और जो भोगने की संमति देता है वह मन है।”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “इस प्रश्न का उत्तर हम देते हैं, कि हमने जन्म के बाद जिस दिन से होश सँभाला, और माता-पिता को पहचाना, उस दिन से माँ-बाप ने हमें निश्चय कराया कि, ‘यह तेरी माँ, यह तेरा बाप, यह तेरा काका, यह तेरा भाई, यह तेरा मामा, यह तेरी बहन, यह तेरी मामी, यह तेरी काकी, यह तेरी मौसी, यह तेरी भैंस, यह तेरी गाय, यह तेरा घोड़ा, यह तेरे कपड़े, यह तेरा घर, यह तेरा मकान, यह तेरा खेत और यह तेरे गहने।’ ऐसे-ऐसे कुसंगियों के समस्त शब्द इस जीव की बुद्धि में रह-रहे हैं। ये किस प्रकार से रहे हैं? तो जैसे स्त्रियाँ जब में कसीदे का काम करती हैं, तब कसीदावाली चीज़ में शीशे का टुकड़ा लगाया जाता है, वैसे ही कसीदाकारी की जगह बुद्धि है और शीशे के टुकड़े के स्थान पर यह जीव है, और उस बुद्धि में कुसंगी लोगों के वे शब्द तथा उनके रूप इन पंचविषयों के सहित रहते हैं। बाद में उस जीव को जब सत्संग प्राप्त हुआ, तब सन्त ने परमेश्वर की महिमा तथा विषयों के खंडन और जगत के मिथ्या होने की बात कही।
\n“उन सन्त की ऐसी बातें तथा उन संतों के रूप भी इस जीव की बुद्धि में रहे हैं। इन दो प्रकार के शब्दों की दो सेनाएँ हैं, जो आमने-सामने उसी तरह खड़ी हुई हैं, जिस प्रकार कुरुक्षेत्र में कौरवों तथा पांडवों की सेनाएँ एक-दूसरे के सामने खड़ी हुई थीं। उनके बीच युद्ध में तीर, बर्छियाँ, आदि शस्त्रों का उपयोग किया गया। उस समय कुछ योद्धा तलवारें और कतिपय वीरपुरुष गदाएँ लेकर, तो कुछ सैनिक आमने-सामने लड़ रहे थे। उस स्थिति में किसी का सिर उड़ गया, तो किसी की जाँघ कट गयी, ऐसा भीषण रक्तपात हुआ था। उसी प्रकार जीव के अन्तःकरण में भी जो कुसंग के भाव हैं, वे पंचविषयरूपी शस्त्रों को लेकर खड़े हैं तथा सन्त के जो भाव हैं, वे भी ’भगवान सत्य हैं, जगत मिथ्या है तथा विषय झूठे हैं’, इन शब्दरूपी शस्त्रों से सज्जित होकर खड़े हैं और इन दोनों प्रकार के शब्दों का आपस में युद्ध होता है। सो जब कुसंगी का बल बढ़ जाता है, तब विषयों के भोगने की इच्छा उत्पन्न हो जाती है, तथा जब सन्त का बल बढ़ता है, तब विषयोपभोग की इच्छा नहीं होती। इस प्रकार परस्पर अन्तर्द्वन्द्व चलता रहता है। इसलिए, कहा गया है:
\nयत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः।“इस श्लोक में बताया गया है कि, ‘जहाँ योगेश्वर भगवान श्रीकृष्ण हैं और धनुषधारी अर्जुन हैं, वहीं लक्ष्मी है, वहीं विजय है, वहीं ऐश्वर्य है और वहीं अचल नीति बनी रहती है।’ इस तरह जिसके पक्ष में यह सन्तमंडल है, उसी की विजय होगी, ऐसा निश्चय रखना।”
\nतब काकाभाई ने पुनः पूछा, “हे महाराज! भीतर जो सन्त बैठे हैं, उनका बल बढ़े तथा कुसंगी की शक्ति कम हो, उसका क्या उपाय है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “अन्तःकरण में और बाहर जो कुसंग रहता है, वे दोनों एक हैं तथा हृदय में और बाहर जो संत रहते हैं, वे भी एक हैं। अन्तस्तल में रहनेवाले कुसंगी का बल बाहरवाले कुसंगी के पोषण से बढ़ता है, और अंतर में निवास करनेवाले सन्त का बल तभी बढ़ता है, जब बाहरवाले सन्त से उसे पोषण प्राप्त होता हो। इसीलिए, बाहर के कुसंगियों का संग न करके बाहर के जो सन्त है, उन्हीं का सत्संग करें। तभी कुसंगियों का बल कम हो जाता है, तथा सन्त के बल में वृद्धि होती है।” इस प्रकार श्रीजीमहाराज ने प्रश्न का उत्तर दिया।
\nकाकाभाई ने पुनः यह प्रश्न पूछा, “हे महाराज! एक पुरुष तो ऐसा है, जिसके लिए कुसंगियों का संघर्ष समाप्त हो गया है और केवल सन्त का संबल प्राप्त है। तथा एक अन्य पुरुष भी है, जिसका संघर्ष ज्यों का त्यों चलता रहता है। इस स्थिति में, इन दोनों में जिसका संघर्ष समाप्त हो गया है, उसके मरने पर उसे भगवान के धाम की प्राप्ति होती है, इस बात में तो कोई सन्देह नहीं है, परन्तु जिसका संघर्ष पूर्ववत् चल रहा है, उसका देहान्त होने पर उसकी कैसी गति होती है, यह बताइए।”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “जैसे एक योद्धा जब युद्ध करने के लिए निकला, तब उसके समक्ष बनिये अथवा गरीब लोग आए उन्हें जीत लिया, तब उसे भी विजय कहा जायेगा। ठीक उसी तरह दूसरा योद्धा युद्ध करने गया, तब उसके सामने आरबों की सेना आई तथा राजपूत, काठी और कोली जैसे योद्धा आए, उन्हें जीतना कठिन ही है। वे कोई बनियों जैसे थोड़े ही हैं, जिन पर तुरन्त विजय पा ली जाए! इस कारण वह योद्धा उनके साथ बस संघर्षरत ही रहता है। उनमें कदाचित् जीता तो जीत ही गया! परन्तु अगर जो लड़ते-लड़ते शत्रु द्वारा खदेड़े जाने पर भी नहीं हटा, तथा आयुष्य समाप्त होने के कारण अगर वह मर भी गया, तो क्या उसका स्वामी यह बात नहीं जानेगा कि, ‘इसका मुकाबला बड़े-बड़े बलवान लोगों से हुआ था, जिन्हें जीता नहीं जा सकता था! तथा जो पहला योद्धा था वह बनिये आदि को जीता था। वह वाकई आसान काम था।’ इस प्रकार, दोनों योद्धाओं पर उनके स्वामी की नज़र रहती है। उसी प्रकार भगवान भी नज़र रखते हैं कि, ‘इन्हें ऐसे प्रबल संकल्प-विकल्पों के विघ्न हैं, फिर भी उनके साथ लड़ाई लड़ता रहा है, इसलिए यह धन्य है।’ इस प्रकार भगवान उसकी सहायता करते हैं। अतएव, बेफ़िक्र रहना, किसी भी प्रकार की चिन्ता नहीं करना। और बस, इसी प्रकार भगवान का भजन करते रहना। सन्त का अधिक से अधिक सत्संग करना और कुसंगी से दूर ही रहना।” इस प्रकार श्रीजीमहाराज प्रसन्न होकर बोल रहे थे।
\nफिर ‘जसका’ गाँव के जीवाभाई ने नित्यानन्द स्वामी से प्रश्न किया, “भगवान सम्बंधी अटल निश्चय किस प्रकार से हो सकता है?”
\nतब नित्यानन्द स्वामी ने कहा, “यदि कुसंगी लोगों से दूर रहें और सन्त का अधिकाधिक सत्संग करें, तो उन सन्त की बातों से भगवान का अटल निश्चय हो जाता है, परन्तु यदि कुसंगी लोगों का संग किया, तो अडिग निश्चय नहीं हो सकता।”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “अब हम इसका उत्तर देते हैं कि भगवान सम्बंधी निश्चय केवल अपने जीव के कल्याण के लिए ही करना, लेकिन किसी पदार्थ की लालसा से नहीं करना। जैसे कि, ’यदि मैं सत्संग करूँ, तो मेरा रोग दूर हो जाए अथवा निःसंतान हूँ तो पुत्र मिले, या पुत्र की मृत्यु हो जाती है, तो वह जीवित रहे, अथवा निर्धन हूँ तो धनवान हो जाऊँ, या भू-सम्पत्ति चली गई है, वह सत्संग करने से वापस आ जाए।’ इस प्रकार पदार्थों की लालसा रखकर सत्संग नहीं करना। जो मनुष्य ऐसी इच्छा के साथ सत्संग करता है, उसकी पदार्थों की लालसा यदि पूरी हो गई, तो वह पक्का सत्संगी बन जाता है, और यदि इच्छा पूर्ण न हुई, तो भगवान सम्बंधी निश्चय कम हो जाता है। इसलिए सत्संग अपने जीव के कल्याण के लिए ही करना। किन्तु किसी प्रकार के भौतिक पदार्थों की इच्छा रखना ही नहीं। क्योंकि अगर घर में दस मनुष्य हों तथा सभी का मृत्युकाल उपस्थित हो गया, परन्तु यदि उनमें से एक भी आदमी बच गया तो क्या कम है? अथवा प्रारब्ध में यदि भिक्षा माँगने का योग हो और रोटियाँ खाने को मिलें, तो क्या कम है? सबकुछ जाने वाला था, उसमें से यदि इतना बच गया है, तो वह पर्याप्त है, ऐसा मानना। इस प्रकार अत्यधिक दुःख आनेवाला हो, वह परमेश्वर के आश्रय को ग्रहण करने से निश्चित रूप से कम तो होता है, परन्तु जीव को यह बात समझ में नहीं आती। अन्यथा एक बात तो पक्की है कि किसी को सूली चढ़ने का योग हो, तो ऐसा दुःख केवल काँटा लगने मात्र से भी टल जाता है, इतना अन्तर भगवान के आश्रय से पड़ता है।
\n“इस प्रसंग में एक वार्ता स्मरणीय है: एक गाँव में बहुत चोर रहते थे, जिनमें से एक चोर साधु के पास बैठने के लिए जाया करता था। एक बार मार्ग में चलते हुए उस चोर के पैर में काँटा चुभ गया और वह आरपार निकल गया। उसका पैर सूज गया और इस हालत में वह चोरी करने के लिए नहीं जा सका। दूसरे चोर चोरी करने के लिए गए, और एक राजा का खजाना लूटा। बहुत-सा धन लेकर उन्होंने उसे आपस में बाँट लिया। उधर, जो चोर साधु के पास आता था, और पैर में काँटा लग गया था, उसके माता-पिता, पत्नी और अन्य सम्बंधीजन उसे डाँटने-फटकारने लगे कि, ‘तू चोरी करने नहीं गया और साधु के पास बैठा रहा, तो हमारा भारी नुकसान हो गया! देखो वे चोर राजा के यहाँ चोरी करके कितने धक धनवान बन गए!’ जब वे ऐसी बातचीत कर ही रहे थे कि राजा के सैनिक वहाँ पहुँच गए और उन्होंने सब चोरों को पकड़कर सूली पर चढ़ा दिया। वे इन चोरों के साथ सत्संग में आनेवाले उक्त चोर को भी सूली पर चढ़ाने के लिए ले गए। तब उस गाँव के लोगों के साथ साधु ने आकर गवाही देते हुए बताया कि, ‘यह तो चोरी करने गया ही नहीं था, क्योंकि इसके पैर में काँटा लग गया था।’ इस तरह उस चोर की रक्षा हो गई।
\n“इस प्रकार जो सत्संग करते हैं, उनका सूली जैसा दुःख भी काँटे से मिट जाया करता है, क्योंकि हमने रामानन्द स्वामी से प्रार्थना की है कि, ‘आपके सत्संगियों को यदि एक बिच्छू का कष्ट होनेवाला हो, तो मेरे एक-एक रोम में करोड़ों बिच्छुओं के डंक लगने की पीड़ा हो जाए, किन्तु उन्हें (सत्संगियों को) ऐसा कष्ट नहीं होना चाहिए। तथा आपके सत्संगियों के प्रारब्ध में यदि भिक्षापात्र का योग हो, तो वह मुझे मिल जाए, परन्तु आपके सत्संगी अन्न-वस्त्र के अभाव से दुःखी न हों। कृपया ये दो वरदान मुझे दीजिए।’ इस प्रकार मैंने रामानन्द स्वामी से दो वरदान माँगे, जो उन्होंने मुझे प्रसन्नतापूर्वक दिए हैं। इसलिए, जो कोई सत्संग करता है, उसे व्यवहार में यदि कोई दुःख होनेवाला हो तो भी वह नहीं हो पाता। फिर भी, पदार्थ तो नाशवान ही है, इसलिए, यदि पदार्थों की लालसा से कोई सत्संग करेगा, तो उसके भगवान सम्बंधी निश्चय में संशय हुए बिना नहीं रहेगा! इसलिए, सत्संग केवल निष्कामभाव से तथा अपने जीव के कल्याण के लिए ही करना, तभी अडिग निश्चय होगा।”
\nइस संदर्भ में श्रीहरि ने बहुत सी बातें की हैं, परन्तु यहाँ पर तो मात्र अल्प ही लिखी गई हैं।
", "hindi_footnote": "१००. गीता: १८/७८
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/70.mp3" }, { "english_title": "God Manifests with His Akshardhām", "english_text": "On the evening of Chaitra vadi 4, Samvat 1876 [2 April 1820], Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot which had been placed on the platform in front of the west-facing medi in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white khes and had covered Himself with a white cotton cloth. He had also tied a white feto around His head. At that time, Muktānand Swāmi and some sādhus were singing devotional songs to the accompaniment of musical instruments, while other sādhus as well as devotees from various places had gathered before Him in an assembly.
\nThen Shriji Mahārāj said, “Please conclude the devotional songs for now and begin a question-answer session amongst yourselves.”
\nThereupon Somlā Khāchar asked, “God forgives all of the mistakes of His devotees, but which one mistake does God not forgive?”
\nShriji Mahārāj replied, “God forgives all other mistakes, but He does not forgive the mistake of spiting a devotee of God. Therefore, one should never harm a devotee of God in any way whatsoever. Furthermore, of all mistakes made against God, to denounce the form of God is a very grave mistake. One should never make this mistake. One who does do so commits a sin more serious than the five grave sins.
\n“Refuting the form of God is nothing more than understanding God, who eternally has a form, to be formless. In fact, God, who is Purushottam, forever resides with a divine form in His Akshardhām, whose divine light is comparable to that of millions of suns and moons. Countless millions of brahmarup muktas serve the holy feet of that God. That God, also known as Parabrahma Purushottam, Himself manifests on earth out of compassion for the liberation of the jivas. When He manifests, all entities that He accepts become brahmarup.1 The three bodies, i.e., sthul, sukshma and kāran; the three states, i.e., waking, dream and deep sleep; the ten indriyas; the five prāns; etc., were all apparent in avatārs such as Rām, Krishna, etc. Although all of them appear to be like those of ordinary humans, in reality, they are all brahma,2 not māyik. Therefore, one should never refute the form of God.”
\nMātrā Dhādhal then asked, “What is the characteristic of jealousy?”
\nShriji Mahārāj replied, “One who is jealous of someone cannot tolerate that person benefiting in any way; in fact, he would be pleased if misery befalls that person. That is the characteristic of jealousy.”
\nThereafter, Shriji Mahārāj asked the munis, “One who has faith in the manifest form of God, worships God, and behaves in accordance with the niyams of Satsang will attain liberation; that is the way of Satsang. What, however, are the methods of liberation according to the scriptures? The meanings of the Vedas are indeed very difficult to understand; thus they are not narrated in spiritual discourses. However, the Shrimad Bhāgwat Purān and the Mahābhārat contain the message of the Vedas and are simpler to understand; and so, they are widely narrated in public spiritual discourses. Please explain, then, how one can attain liberation as explained in the scriptures. Also, bear in mind that Shankarāchārya has propounded that God is formless, whereas Rāmānujāchārya and other āchāryas have propounded that God has a form. Therefore, please base your answer on the principles of the scriptures.”
\nUsing scriptural references, the munis then denounced the view that God is formless and propounded the view that liberation is possible only by worship of a God with a form.
\nThereupon Shriji Mahārāj commented, “I Myself also accept that view, but I would like to ask you a question regarding this. Purushottam Bhagwān transcends the formless Aksharbrahma and eternally has a form. Now, if a person who has attained that God on this earth still cherishes a desire to see Brahmapur, Golok, Vaikunth, Shwetdwip and the other abodes of God, can he be said to have faith in God or not?”
\nThe munis replied, “Despite having attained God, he who constantly feels in his mind, ‘Only when I see Akshardhām and the other abodes or see the light of millions and millions of suns is my liberation attained,’ does not have absolute faith.”
\nShriji Mahārāj countered by asking, “What sin has he committed in entertaining a desire to see Brahmapur, the other abodes and the form of Brahma that you disqualify his faith?”
\nThe munis replied, “Why should a person who believes that liberation is attained by the mere darshan of the manifest form of God harbor a dislike for Brahmapur, Golok and other abodes? After all, they do belong to God. However, without God, he would have no desire for them.”
\nShriji Mahārāj further questioned, “Those abodes and the attendants residing in them are formed of chaitanya and transcend māyā; so what flaw is there in them that one should not desire to see them? Also, what about God who is manifest on this earth? How do you view His attendants, who are in fact mortal, and the houses He lives in, which are perishable?”
\nThe munis replied, “We understand those houses to be like Brahmapur and the other abodes; and we understand those attendants to be brahmarup.”
\nShriji Mahārāj then said, “Brahmapur and the attendants of God residing in Brahmapur are immortal and imperishable, whereas the houses and attendants of this Mrutyulok are perishable. How can you possibly equate the two?”
\nFinally, Nityānand Swāmi requested, “Mahārāj, You will have to answer that question.”
\nThereupon Shriji Mahārāj explained, “When God incarnates for the purpose of granting liberation to the jivas, He is always accompanied by His Akshardhām, His attendants - who are formed of chaitanya - and all of His divine powers; but they are not perceived by others. Nevertheless, when some devotee acquires a divine vision during samādhi, he does see divine light equivalent to countless millions of suns in the form of God. Together with that form, he also sees countless millions of muktas and also Akshardhām itself. Therefore, all of these do accompany God. Despite all of this, though, God only accepts the service of His own, earthly devotees. He stays in His devotees’ houses made of mud, clay and stone. He lovingly accepts whatever those devotees offer Him, be it incense, an oil lamp, food, clothes, or anything else. He does so for the purpose of elevating those earthly attendants to the ranks of divine attendants. All of those objects that a devotee offers to God assume a divine form in the abode of God. Moreover, that devotee also attains a divine form and attains those divine objects there. In this way, God accepts all of the offerings offered by His earthly devotees in order to allow them to experience everlasting bliss. Therefore, a devotee of God should realize that the form of God along with His Akshardhām is present on this earth, and he should also explain this fact to others.”3
", "english_footnote": "1. ‘Brahmarup’ should be understood as ‘divine’ in this context.
\n2. ‘Brahma’ should be understood as ‘divine’ in this context.
\n3. The statement “...the form of God along with His Akshardhām is present on this earth...” means that Aksharbrahman Gunatitanand Swami and Parabrahman Purushottam Narayan - Shriji Maharaj - both are always present on the earth. Shriji Maharaj has commanded his devotees to explain this principle to others. Brahmaswarup Shastriji Maharaj thoroughly understood this principle; verified Gunatitanand Swami is Aksharbrahman through contemporary devotees and sadhus, historical inscriptions, and scriptures written by paramhansas; and installed the murtis of Akshar and Purushottam, i.e. Gunatitanand Swami and Bhagwan Swaminarayan, in the central shrines of the mandirs he built, hence spreading the Akshar-Purushottam Upasana far and wide. Brahmaswarup Yogiji Maharaj and Brahmaswarup Pramukh Swami continued spreading this principle throughout the world. Today, Pragat Brahmaswarup Mahant Swami Maharaj bears the torch of spreading this principle in the world.
", "gujarati_title": "ભગવાનનું સ્વરૂપ અક્ષરધામ સહિત વિરાજે છે", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના ચૈત્ર વદિ ૪ ચતુર્થીને દિવસ સાંજને સમે શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં આથમણે દ્વાર મેડીની આગળ ઓટા ઉપર ઢોલિયો ઢળાવીને વિરાજમાન હતા ને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો ને ધોળી ચાદર ઓઢી હતી ને માથે ધોળો ફેંટો બાંધ્યો હતો ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી ને મુક્તાનંદ સ્વામી આદિક સાધુ વાજિંત્ર વજાડીને કીર્તન ગાતા હતા.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “હવે કીર્તન-ભક્તિની સમાપ્તિ કરીને માંહોમાંહી પ્રશ્ન-ઉત્તર કરો.” પછી સોમલે ખાચરે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “ભગવાન પોતાના ભક્તના સર્વે અપરાધ માફ કરે છે, પણ એવો કયો અપરાધ છે જે ભગવાન માફ ન કરે?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “બીજા સર્વે અપરાધ ભગવાન માફ કરે છે, પણ ભગવાનના ભક્તનો દ્રોહ કરે એ અપરાધને ભગવાન માફ નથી કરતા; માટે ભગવાનના ભક્તનો કોઈ પ્રકારે દ્રોહ કરવો નહીં. અને વળી, ભગવાનના સર્વે અપરાધ થકી જે ભગવાનના આકારનું ખંડન કરવું એ મોટો અપરાધ છે, તે માટે એ અપરાધ તો ક્યારેય પણ કરવો નહીં. અને એ અપરાધ કરે તો એને પંચ મહાપાપ કરતાં પણ અધિક પાપ લાગે છે. અને ભગવાન તો સદા સાકારમૂર્તિ છે, તેને જે નિરાકાર સમજવા એ જ ભગવાનના આકારનું ખંડન કર્યું કહેવાય છે. અને પુરુષોત્તમ એવા જે ભગવાન તે જે તે કોટિ સૂર્ય, ચંદ્ર સરખું તેજોમય એવું પોતાનું અક્ષરધામ તેને વિષે સદા દિવ્યાકાર થકા વિરાજમાન છે અને બ્રહ્મરૂપ એવા જે અનંત કોટિ મુક્ત તેમણે સેવ્યાં છે ચરણકમળ જેનાં એવા છે. અને પરબ્રહ્મ પુરુષોત્તમ એવા જે એ ભગવાન તે જ પોતે કૃપાએ કરીને જીવના કલ્યાણને અર્થે પૃથ્વીને વિષે પ્રકટ થાય છે, ત્યારે જે જે તત્ત્વનો૨૮૬ અંગીકાર કરે છે તે સર્વે તત્ત્વ બ્રહ્મરૂપ૨૮૭ છે; કાં જે, રામ-કૃષ્ણાદિક અવતારને વિષે સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ અને કારણ એ ત્રણ દેહ તથા જાગ્રત, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ એ ત્રણ અવસ્થા તે જણાય છે તથા દશ ઇન્દ્રિયો, પંચ પ્રાણ ઇત્યાદિક સર્વે તત્ત્વ મનુષ્યની પેઠે જણાય છે, પણ એ સર્વે બ્રહ્મ૨૮૮ છે પણ માયિક નથી. તે માટે એ ભગવાનના આકારનું ખંડન ક્યારેય પણ ન કરવું.”
\nપછી માતરે ધાધલે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “ઈર્ષ્યાનું શું રૂપ છે?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેની ઉપર જેને ઈર્ષ્યા હોય તેનું રૂડું થાય ત્યારે તેથી ખમાય નહીં અને તેનું ભૂંડું થાય ત્યારે રાજી થાય, એ ઈર્ષ્યાનું લક્ષણ છે.”
\nપછી શ્રીજીમહારાજે મુનિ પ્રત્યે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “ભગવાનની પ્રત્યક્ષ મૂર્તિનો નિશ્ચય હોય અને ભજન કરતો હોય ને સત્સંગના નિયમ પ્રમાણે વર્તતો હોય અને તેનું કલ્યાણ થાય એ તો સત્સંગની રીતિ છે; પણ શાસ્ત્રમાં કલ્યાણની કેમ રીતિ છે? અને વેદનો અર્થ તો અતિ કઠણ છે, માટે તેની કથા થતી નથી; અને શ્રીમદ્ભાગવત પુરાણ અને ભારત એમાં વેદનો જ અર્થ છે ને સુગમ છે, માટે તેની જગતમાં કથા થાય છે. માટે શાસ્ત્રની રીતે કરીને કલ્યાણ થતું હોય તેમ કહો. અને શંકરાચાર્યે તો નિરાકારપણે ભગવાનનું પ્રતિપાદન કર્યું છે અને રામાનુજાદિક જે આચાર્ય તેમણે તો સાકારપણે ભગવાનનું પ્રતિપાદન કર્યું છે; માટે એવી રીતે શાસ્ત્રનો મત લઈને ઉત્તર કરો.” પછી મુનિએ શાસ્ત્રની રીતે નિરાકારનો પક્ષ ખોટો કરીને સાકાર ભગવાનને ભજને કરીને કલ્યાણ છે એવી રીતે પ્રતિપાદન કર્યું. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “અમે પણ એ જ પક્ષનું ગ્રહણ કરીએ છીએ. પણ તેમાં તમને એક પ્રશ્ન પૂછીએ છીએ જે, નિરાકાર એવું જે અક્ષરબ્રહ્મ૨૮૯ તેથી પર ને સદા સાકાર એવા જે પુરુષોત્તમ ભગવાન તે પૃથ્વી ઉપર પ્રકટ મળ્યા તે કેડે બ્રહ્મપુર તથા વૈકુંઠ, શ્વેતદ્વીપ એ આદિક જે ભગવાનનાં ધામ તે ધામને દેખવાની જેને લાલચ રહે ત્યારે એને નિશ્ચય છે કે નથી?” પછી મુનિ બોલ્યા જે, “ભગવાન મળ્યા પછી જેના મનમાં એમ રહેતું હોય જે, ‘જ્યારે અક્ષરાદિક ધામ દેખીશું અથવા કોટિ કોટિ સૂર્યનો પ્રકાશ દેખીશું ત્યારે આપણું કલ્યાણ થયું,’ એવી સમજણવાળાને તો યથાર્થ ભગવાનનો નિશ્ચય નથી.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એણે બ્રહ્મપુરાદિક ધામને તથા બ્રહ્મસ્વરૂપને દેખ્યાની લાલચ રાખી એ તે શું એણે પાપ કર્યું જે નિશ્ચયની ના પાડો છો?” પછી મુનિ બોલ્યા જે, “જેણે પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ ભગવાનને દર્શને કરીને કલ્યાણ માન્યું હોય તે બ્રહ્મપુર, ગોલોક આદિક જે ધામ છે તે પણ ભગવાનનાં જ છે, માટે તેની પણ અરુચિ શા સારુ રાખે? પણ ભગવાન વિના એને ઇચ્છે નહીં.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “તે ધામ ને તે ધામને વિષે રહ્યા જે પાર્ષદ તે તો ચૈતન્યમૂર્તિ છે ને માયાપર છે, માટે એમાં શું દૂષણ છે જે એને ઇચ્છે નહીં? અને ભગવાન પૃથ્વી ઉપર પ્રકટ વિરાજતા હોય ને ત્યાં જે સેવક હોય તે પણ મરી જાય એવા હોય અને ઘર હોય તે પણ પડી જાય એવાં હોય, તે કેમ સમજો છો?” પછી મુનિ બોલ્યા જે, “એ ઘરને તો અમે બ્રહ્મપુરાદિક ધામ સમજીએ છીએ ને એ સેવકને તો અમે બ્રહ્મરૂપ સમજીએ છીએ.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “બ્રહ્મપુર ને બ્રહ્મપુરને વિષે રહ્યા જે ભગવાનના પાર્ષદ તે તો અખંડ છે ને અવિનાશી છે, તેને મર્ત્યલોકનાં નાશવંત એવાં જે ઘર ને પાર્ષદ તે બે બરોબર કેમ કહો છો?” પછી નિત્યાનંદ સ્વામી બોલ્યા જે, “હે મહારાજ! એનો ઉત્તર તો તમે કરો.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ભગવાન જીવના કલ્યાણને અર્થે જ્યારે મૂર્તિ ધારણ કરે છે ત્યારે પોતાનું જે અક્ષરધામ૨૯૦ અને ચૈતન્યમૂર્તિ એવા જે પાર્ષદ અને પોતાનાં જે સર્વે ઐશ્વર્ય તે સહિત જ પધારે છે, પણ એ બીજાના દેખ્યામાં આવે નહીં. અને જ્યારે કોઈક ભક્તને સમાધિને વિષે અલૌકિક દૃષ્ટિ થાય છે, ત્યારે તેને ભગવાનની મૂર્તિને વિષે કોટિ કોટિ સૂર્યના સરખો પ્રકાશ ભાસે છે અને અનંત કોટિ જે મુક્ત તે પણ મૂર્તિ ભેળા ભાસે છે અને અક્ષરધામ પણ એ ભગવાનની મૂર્તિ ભેળું જ ભાસે છે. માટે એ સર્વે ભગવાન ભેળું છે તોય પણ ભગવાન તે મનુષ્ય જે પોતાના ભક્ત હોય, તેની જ સેવાને અંગીકાર કરે છે. અને તે પોતાના ભક્તનાં ગાર્ય, માટી ને પાણાનાં જે ઘર તેને વિષે વિરાજમાન રહે છે અને તે ભક્ત ધૂપ-દીપ, અન્ન-વસ્ત્રાદિક જે જે અર્પણ કરે છે તેને ભગવાન પ્રીતિએ કરીને અંગીકાર કરે છે; તે એ મનુષ્ય સેવક છે તેને દિવ્યરૂપ પાર્ષદ ભેળા ભેળવવા વાસ્તે કરે છે. અને જે ભક્તજન જે જે વસ્તુ ભગવાનને અર્પણ કરે છે તે તે વસ્તુ ભગવાનના ધામને વિષે દિવ્યરૂપ થાય છે અને એ ભક્ત દિવ્યરૂપ થઈને તેને પામે છે. માટે એવું અચળ અખંડ સુખ ભક્તજનને પમાડવાને અર્થે ભગવાન જે તે મનુષ્ય એવા જે પોતાના ભક્તજન તેની સર્વે સેવાને અંગીકાર કરે છે. માટે ભગવાનના ભક્તને ભગવાનનું સ્વરૂપ અક્ષરધામ સહિત પૃથ્વી ઉપર વિરાજમાન છે એમ સમજવું૨૯૧ અને બીજા આગળ પણ એવી રીતે વાર્તા કરવી.”
", "gujarati_footnote": "૨૮૬. પૃથ્વી, જળ વગેરે ભૂતો તેમજ આંખ, કાન વગેરે ઇન્દ્રિયો.
\n૨૮૭. દિવ્યરૂપ.
\n૨૮૮. દિવ્ય. “ન ભૂતસૃષ્ટિસંસ્થાનં દેહોઽસ્ય પરમાત્મનઃ।” [મહાભારત (કુંભકોણમ્ આવૃત્તિ): ૧૨/૨૦૬/૬૦]; “પ્રકૃતિં સ્વામધિષ્ઠાય।” (ગીતા: ૪/૬); “યત્ર ત્રિસર્ગો મૃષા।” (ભાગવત: ૧/૧/૧) ઇત્યાદિ વચનોથી પરમાત્માના શરીરને અપ્રાકૃત, દિવ્ય, અલૌકિક પ્રતિપાદન કર્યું છે.
\n૨૮૯. અહીં ધામરૂપ અક્ષરનો ઉલ્લેખ સમજવો. વચનામૃત ગ. પ્ર. ૬૩ પ્રમાણે તેનું સ્વરૂપ નજરમાં ન આવે તેવું મોટું હોવાથી તેને અહીં નિરાકાર કહ્યું છે.
\n૨૯૦. અહીં દર્શાવેલ અક્ષરધામ એ શ્રીજીમહારાજની સાથે પૃથ્વી પર પધારેલ સદ્ગુરુ ગુણાતીતાનંદ સ્વામી જ છે, જેમની પોતાને રહેવાના અક્ષરધામ તરીકેની ઓળખાણ પ્રસંગોપાત્ત શ્રીજીમહારાજે સ્વમુખે ઘણી વાર સત્સંગમાં કરી છે. સમગ્ર સંપ્રદાયમાં વચનામૃતનાં રહસ્યના જાણનાર તરીકે પ્રસિદ્ધિને પામ્યા છે.
\n૨૯૧. અક્ષરધામ સહિત ભગવાનનું સ્વરૂપ પૃથ્વી ઉપર વિરાજમાન છે અર્થાત્, અક્ષર કહેતાં ગુણાતીતાનંદ સ્વામી સહિત પુરુષોત્તમ કહેતાં શ્રીજીમહારાજ પૃથ્વી પર સદા પ્રગટ છે. આ રીતનું જ્ઞાન ગુરુપરંપરા દ્વારા પ્રાપ્ત કરી, બ્રહ્મસ્વરૂપ શાસ્ત્રીજી મહારાજે અક્ષરે સહિત પુરુષોત્તમની અર્થાત્ ગુણાતીતાનંદ સ્વામી તથા સહજાનંદ સ્વામીની યુગલ મૂર્તિ પધરાવીને આ જ્ઞાનને મૂર્તિમાન કર્યું છે.
", "hindi_title": "भगवान अक्षरधाम सहित पृथ्वी पर बिराजमान हैं", "hindi_text": "संवत् १८७६ में चैत्र कृष्णा चतुर्थी (२ अप्रैल, १८२०) को सायंकाल श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पश्चिमी द्वार के ऊपर की मंजिल के समीप चबूतरे पर पलंग बिछवाकर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत धोती धारण की थी, सफ़ेद चादर ओढ़ी थी और सिर पर श्वेत फेंटा बाँधा था। उनके समक्ष सभा में मुनि तथा विभिन्न स्थानों के हरिभक्त बैठे हुए थे। उस समय मुक्तानन्द स्वामी आदि साधुवृंद वाद्ययन्त्रों सहित भजन गा रहे थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “अब कीर्तनभक्ति समाप्त करके परस्पर प्रश्न-उत्तर कीजिए।”
\nइस आदेश पर सोमलाखाचर ने प्रश्न किया कि, “भगवान यद्यपि अपने भक्तों के समस्त अपराधों को क्षमा कर देते हैं, तथापि ऐसा कौन-सा अपराध है, जिसे भगवान क्षमा नहीं करते?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “वैसे तो भगवान सामान्यतः सभी अपराधों को क्षमा कर देते हैं, फिर भी वे भगवद्भक्त के द्रोहरूप अपराध को क्षमा नहीं करते, इसलिए भगवान के भक्त का किसी भी प्रकार से द्रोह नहीं करना चाहिए। और, भगवान के समस्त अपराधों में सबसे बड़ा अपराध वही है, जो भगवान के साकार स्वरूप का खंडन करना। अतः वह अपराध कभी भी नहीं करना। यदि कोई व्यक्ति वह अपराध करता है, तो उसे पाँच महापापों से भी अधिक पाप लगता है। वस्तुतः भगवान सदैव साकार मूर्तिमान हैं, उन्हें निराकार समझना ही भगवान के आकार का खंडन करना कहलाता है।
\n“तथा, पुरुषोत्तम भगवान करोड़ों सूर्य-चन्द्रमाओं के तेज के समान देदीप्यमान रहनेवाले अपने अक्षरधाम में सदैव दिव्यरूप धारण करके विराजमान रहते हैं। और, अनन्तकोटि ब्रह्मरूप ऐसे मुक्त उनके चरणकमलों की सेवा किया करते हैं। ऐसे परब्रह्म पुरुषोत्तम भगवान ही स्वयमेव कृपा करके जीवों के कल्याण के लिए पृथ्वी पर प्रकट होते हैं। तब वे जिन-जिन तत्त्वों को अंगीकार करते हैं, वे सभी तत्त्व ब्रह्मरूप (दिव्य) हो जाते हैं। क्योंकि रामकृष्णादि अवतारों के स्वरूपों में स्थूल, सूक्ष्म एवं कारण इन तीन में देह तथा जाग्रत, स्वप्न और सुषुप्ति इन तीन अवस्थाओं के भाव दिखाई देते हैं, तथा दस इन्द्रियाँ, पंचप्राण इत्यादि भी मनुष्य के समान ही दिखाई देते हैं। परन्तु ये सब ब्रह्म (दिव्य) हैं, मायिक नहीं। इसलिए ऐसे भगवान के आकार का कभी भी खंडन नहीं करना।”
\nतत्पश्चात् मातरा धाधल ने पूछा, “ईर्ष्या का स्वरूप कैसा है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “जिस पर जिसको ईर्ष्या होती है, उसका उत्कर्ष उससे सहन नहीं होता, किन्तु उसका अहित होने पर उसे प्रसन्नता होती है, यही ईर्ष्या का लक्षण है।”
\nफिर श्रीजीमहाराज ने साधुओं से प्रश्न पूछा, “यदि किसी को भगवान की प्रत्यक्ष मूर्ति का निश्चय हो, और वह भजन करता हो और सत्संग के नियमों के अनुसार आचरण करता हो, तो उसका कल्याण होता है। यह तो सत्संग की रीति है, परन्तु शास्त्रों में कल्याण की रीति क्या बताई गई है? और, वेदों के अर्थ तो अत्यन्त कठिन हैं, इसलिए वेदों की कथा नहीं होती. तथा श्रीमद्भागवत पुराण और महाभारत में वेदों का ही अर्थ है और वह सुगम है, इसलिए जगत में उनकी कथा होती है। अतः शास्त्रों के कहे अनुसार कल्याण की रीति बताइए। और, शंकराचार्यजी ने भगवान के निराकार स्वरूप का प्रतिपादन किया है, जबकि रामानुजादिक आचार्यों ने भगवान के साकार स्वरूप को ही प्रतिपादित किया है। इसीलिए इस प्रकार शास्त्रों के मतानुसार उत्तर दीजिए।”
\nइसके पश्चात् मुनियों ने शास्त्रीय रीति से निराकार के पक्ष को मिथ्या सिद्ध करके यह बात बताई कि साकार भगवान का भजन करने से कल्याण होता है।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “हम भी इसी पक्ष का ग्रहण करते हैं फिर भी, इस सम्बंध में आपसे एक प्रश्न पूछते हैं कि, यद्यपि निराकार अक्षरब्रह्म से परे सदा साकार मूर्ति पुरुषोत्तम भगवान हमें पृथ्वी पर प्रत्यक्ष रूप से मिले हैं, तथापि ब्रह्मपुर, गोलोक, वैकुंठ एवं श्वेतद्वीप आदि भगवान के धामों को देखने की जिसे लालच रहती है, उसे भगवान का निश्चय है या नहीं?”
\nतब मुनियों ने बताया, “भगवान की प्राप्ति होने पर भी जिसके मन में ऐसी इच्छा रहती हो कि, ‘जब अक्षर आदि धाम देखेंगे, अथवा कोटि-कोटि सूर्यों का प्रकाश देखेंगे तभी हमारा कल्याण होगा,’ तो ऐसी समझवालों को भगवान का यथार्थ निश्चय नहीं है।”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “इसने ब्रह्मपुर आदि धामों तथा ब्रह्मस्वरूप को देखने की लालसा रखकर क्या कोई पाप किया है, जिससे आप यह मत व्यक्त करते हैं कि उसे भगवान का निश्चय नहीं हुआ है?”
\nमुनियों ने बताया कि, “जिसने प्रत्यक्ष प्रमाण भगवान के दर्शन को कल्याणकारी मान लिया हो, उसके लिए ब्रह्मपुर, गोलोक आदि धाम भी भगवान के ही धाम हैं, तब वह उनसे अरुचि क्यों रखे? परन्तु वह भगवान के बिना उसकी इच्छा नहीं करता।”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “वे धाम तथा उनमें रहनेवाले पार्षद तो चैतन्यमूर्ति हैं और माया से परे भी हैं, तब उनमें कौन-सा ऐसा दोष है कि वह उसे नहीं इच्छता? और, भगवान जब पृथ्वी पर प्रकट रूप से विराजते हों और तब उनके जो मनुष्यरूप सेवक होते हैं, वे तो नाशवान लगते हैं। तथा वे जिन घरों में रहते हैं, वे भी मिट्टी में मिल जाए ऐसे होते हैं, तो इसके बारे में कहिए, आपकी समझ क्या है?”
\nतब मुनि बोले कि, “इन घरों को हम ब्रह्मपुरादिक धाम समझते हैं तथा सेवकों को हम ब्रह्मरूप समझते हैं।”
\nफिर श्रीजीमहाराज बोले, “ब्रह्मपुर और उसमें रहनेवाले पार्षद अखंड एवं अविनाशी हैं। तो इस मृत्युलोक के नाशवान घरों और नाशवान शरीरवाले पार्षदों के साथ उसकी तुलना क्यों करते हैं?”
\nअब नित्यानन्द स्वामी बोले, “हे महाराज! इसका उत्तर आप ही दीजिए।”
\nतब श्रीजीमहाराज ने बताया, “भगवान जीव के कल्याण के लिए जब मूर्ति धारण करते हैं, तब वे अपने अक्षरधाम१०१ एवं चैतन्यमूर्ति पार्षदों तथा समस्त निजी ऐश्वर्यों सहित ही पधारते हैं, परन्तु वे दूसरे लोगों को दिखाई नहीं पड़ते। और, जब किसी भक्त को समाधि में अलौकिक दृष्टि प्राप्त होती है, तब उसे भगवान की मूर्ति में कोटि-कोटि सूर्यों के समान प्रकाश दिखता है, और अनन्तकोटि मुक्त भी उस भगवान के साथ दिखाई देते हैं और वह अक्षरधाम भी भगवान की मूर्ति के साथ ही दिखाई देता है। यद्यपि ये सब भगवान के साथ ही रहते हैं, तथापि परमेश्वर अपने भक्त मनुष्यों की ही सेवा को स्वीकार करते हैं, और वे अपने भक्तों के मिट्टी और पत्थरों से बनाए गए घरों में विराजमान होते हैं। उनके श्रद्धालु भक्त जो धूप, दीप और अन्नवस्त्रादि अर्पित करते हैं, उन्हें भगवान प्रसन्नतापूर्वक स्वीकार कर लेते हैं। वह इसलिए कि इससे अपना मनुष्य सेवक दिव्यरूपधारी पार्षदों की पंक्ति में सम्मिलित हो!
\n“अतः भक्तजन भगवान की सेवा में जिन-जिन वस्तुओं को समर्पित करते हैं, वे सभी वस्तुएँ भगवान के धाम में दिव्यरूप हो जाती हैं और वे भक्त भी दिव्यरूप होकर भगवान के धाम को प्राप्त करते हैं। अतः ऐसा अचल-अखंड सुख अपने भक्तजनों को दिलाने के लिए ही भगवान भक्तों की समस्त सेवाओं को स्वीकार करते हैं। अतएव, भगवद्भक्तों को यह समझ लेना है कि भगवान का स्वरूप अक्षरधाम सहित पृथ्वी पर विराजमान रहता है और भगवान के भक्तों को दूसरे लोगों के सामने भी इसी प्रकार वार्ता करनी चाहिए।”१०२
", "hindi_footnote": "१०१. यहाँ निर्देशित अक्षरधाम अर्थात् भगवान स्वामिनारायण के साथ पृथ्वी पर पधारे हुए संत सद्गुरुवर्य गुणातीतानंद स्वामी थे। जिनकी पहचान स्वयं श्रीहरि ने बारबार करवाई थी। इसी कारण वे संप्रदाय में अपने ही समय में ‘अक्षरब्रह्म’ एवं ‘वचनामृत-रहस्य के ज्ञाता’ के रूप में प्रसिद्ध हुए थे।
\n१०२. इस पृथ्वी पर अक्षर सहित पुरुषोत्तम अर्थात् गुणातीतानंद स्वामी के साथ श्रीहरि सर्वदा प्रकट रहते हैं। इसी ज्ञान को ब्रह्मस्वरूप शास्त्रीजी महाराज ने इन दोनों की मूर्तियों की स्थापना करके मूर्तिमान बनाया।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/71.mp3" }, { "english_title": "Faith Coupled with the Knowledge of God’s Greatness", "english_text": "On Chaitra vadi 11, Samvat 1876 [9 April 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting facing east on a large, decorated cot on the veranda outside the north-facing rooms near the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen Muktānand Swāmi said, “Mahārāj, yesterday you had a very nice talk with Dādā Khāchar. All of us very much wish to hear that talk.”
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “If a devotee of God has faith in God coupled with the knowledge of His greatness and also thoroughly realizes the greatness of the sādhus and satsangis, then even if that devotee’s karmas as well as kāl happen to be unfavorable, both kāl and karma combined are incapable of harming him due to the extreme force of his bhakti. On the other hand, a person lacking faith in God and His Sant does not benefit in any way, even if God wishes to do good for that person.
\n“One who oppresses the meek does not benefit in any way either. In fact, Bhishmapitā has said to King Yudhishthir in the Mahābhārat, ‘If you oppress the meek, you and your descendants will be burnt to ashes.’ Therefore, whether he be a devotee of God or not, no meek person should even slightly be pained. Moreover, if one does hurt the meek, not only does one not benefit in any way, but one also incurs a sin equivalent to the sin of killing a Brāhmin.
\n“In the same way, the sin incurred by making false allegations against someone is also equivalent to killing a Brāhmin. Even if the allegations happen to be true, one should constructively advise the person in private, but in no way should he be publicly humiliated.
\n“Similarly, one who forces five categories of women to lapse in their dharma also incurs the sin of killing a Brāhmin. What are these five categories of women? First, a woman who has sought one’s refuge; second, one’s own wife who does not desire intimacy on days of observance or on days of fasting; third, a woman who observes the vow of fidelity; fourth, a widow; and fifth, a woman who has placed her trust in one. If a person commits adultery with these five categories of women, he incurs the sin of killing a Brāhmin. Of these five categories, if a widow’s mind wavers towards immorality, she should be inspired to observe dharma.”1
\nThereafter, the munis began to sing amorous devotional songs of God. Hearing them, Shriji Mahārāj said, “When God assumes a body for the sake of the liberation of the jivas, all of His actions are like those of humans. On seeing those actions, a devotee of God understands them to be divine actions, whereas a non-believer or a weak-minded devotee perceives faults in them. For example, when Shukji narrated the Rās-panchādhyāyi, King Parikshit harbored a doubt and so asked, ‘God had manifested to establish the order of dharma. Why, then, did he commit a breach of dharma by associating with others’ wives?’ In this manner, Parikshit perceived a fault in God. Shukji, on the other hand, thoughtfully began singing praises of God, explaining that Kāmdev had conquered Brahmā and other deities and brought them under his control. This had greatly inflated Kāmdev’s conceit. To vanquish that conceit, God challenged Kāmdev. Just as a powerful king gives his own weapons to his enemy prior to fighting him, similarly, God also gave his enemy, Kāmdev, the necessary ‘ammunition’ for fighting beforehand. What was that ‘ammunition’? Well, the force of Kāmdev manifests in the company of women, and that force is also greater during the nights of the pre-winter season. In addition, amorous gestures of women, listening to seductive words, seeing the beauty of women, and touching women greatly increase the force of Kāmdev. After giving all of this as ‘ammunition’ to Kāmdev, Shri Krishna Bhagwān conquered Kāmdev and continuously remained an urdhvaretā like a brahmachāri. In this way, he vanquished Kāmdev’s conceit. No one except God possesses such transcendental powers. It was after realizing this immense power of God that Shukji extolled the divine actions and incidents of God. However, as King Parikshit failed to understand this, he perceived a fault in God.
\n“However, someone may ask you, ‘Being paramhansas, why do you sing such amorous devotional songs?’ In that case, you should tell that person, ‘If we do not sing amorous devotional songs and perceive faults in the amorous actions of God instead, then we would also join the ranks of King Parikshit and other nāstik non-believers. But we do not wish to join the likes of those who are non-believers. After all, Shukji, considered to be the guru of all paramhansas, himself extolled the amorous sports of God. Therefore, we must also certainly do likewise.’
\n“Nevertheless, when Purushottam Bhagwān, who transcends both the perishable and the imperishable, assumes a human form and travels in the brahmānd for the liberation of the jivas, His actions are just like those of all humans. Just as humans possess māyik swabhāvs such as lust, anger, avarice, infatuation, matsar, jealousy, defeat, victory, fear, grief, arrogance, desires, cravings, etc., God also exhibits the same swabhāvs Himself, but they are all for the liberation of the jivas. So, a true devotee extols the divine actions of God and attains the highest state of enlightenment, whereas a non-believer perceives faults in them.
\n“In fact, just as God is the ātmā of the perishable, He is also the ātmā of Aksharbrahma, who transcends Prakruti-Purush. With His own powers, God supports both the perishable and the imperishable, yet He Himself is distinct from them both. Furthermore, the greatness of God is such that within the pore of His each and every hair, countless millions of brahmānds appear as mere sub-atomic particles. Only when that vast God becomes like a human for the sake of the liberation of the jivas do they have an opportunity to serve Him. If He were to remain exactly the same size as He is, then even the ruling deities of this brahmānd, i.e., Brahmā and others, would be incapable of doing His darshan or serving Him. What, then, can be said of mere humans? Consider, for example, the vadvānal fire that dwells in the ocean. Despite consuming the waters of the ocean, it is so vast that even the water of the ocean itself cannot extinguish it. If we wished to light an oil lamp in our homes and that vadvānal fire were to enter our homes, instead of enjoying the light of the oil lamp, we would all be burnt and reduced to ashes. However, if that same fire were to assume the form of an oil lamp, its light would provide joy - even though the oil lamp is that very same fire. The oil lamp is so weak that it could be easily extinguished by blowing on it or smothering it by hand. Nevertheless, only it can provide comfort to us, whereas the vadvānal fire cannot.
\n“In the same way, God may appear to be as powerless as a human, but only through that form can countless jivas attain liberation. The jivas are incapable of even doing darshan of His form, within whose each and every hair reside countless millions of brahmānds. So, liberation is not possible through that form. Thus, all actions God performs after assuming a human form are worthy of being extolled. One should not doubt, ‘Despite being God, why does He do this?’ In fact, to realize all of God’s actions and incidents as redemptive is the very dharma of a devotee, and only one who understands this can be called a perfect devotee of God.”
\nThereafter, Kākābhāi of the village Rojkā, asked, “What are the characteristics of a person who merely has faith in God, without realizing His greatness? Also, what are the characteristics of a person who has faith in God coupled with the knowledge of His greatness?”
\nShriji Mahārāj replied, “A person with only faith still harbors doubts: ‘Although I have attained God, will I attain liberation or not?’ On the other hand, a person with faith coupled with the knowledge of God’s greatness believes, ‘From the very day I had the darshan of God, my liberation has been guaranteed. In fact, liberation is also assured to anyone who devoutly does my darshan or accepts my advice. How, then, can there be any doubt regarding my own liberation? I am indeed absolutely fulfilled. Furthermore, whichever spiritual endeavors I do perform, I perform solely to please God.’ One with such understanding should be known to have faith in God coupled with the knowledge of His greatness.”
\nAgain, Kākābhāi asked, “What are the characteristics of the three types of devotees of God - the best, the intermediate and the lowest?”
\nShriji Mahārāj replied, “The best devotee believes himself to be the ātmā, distinct from his body. He does not associate the qualities of the body - being jad, full of misery, perishable, impure, etc. - with the ātmā; nor does he associate the qualities of the ātmā - being uncuttable, un-pierceable, imperishable, etc. - with the body. He sees the jivātmā residing in his body, as well as the Paramātmā dwelling within his ātmā. Not only that, he sees the ātmās residing in the bodies of others as well. Yet, despite having become so capable, he realizes God and the Sant of God to be superior to ātmā-realization and harbors not even the slightest conceit of the realization he has attained. A person with such characteristics is said to be the best devotee.
\n“In comparison, a person who, despite having knowledge of the ātmā and faith in God, becomes jealous of devotees of God; and if God were to insult him, develops jealousy towards God as well, feeling, ‘Even though God is so great, why is He treating me so, despite no fault of my own?’ - should be considered to be an average devotee.
\n“Finally, a person who has faith in God but no ātmā-realization, has affection for God as well as for the affairs of this world, and experiences joy and grief in the affairs of this world - should be considered to be the lowest of the three types of devotees.”
", "english_footnote": "1. This was the talk given the day before to Dādā Khāchar.
", "gujarati_title": "માહાત્મ્યે સહિત નિશ્ચયનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના ચૈત્ર વદિ ૧૧ એકાદશીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિરને સમીપે ઉત્તરાદે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર ઉગમણે મુખારવિંદે વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! કાલ્યને દિવસ તમે દાદાખાચર આગળ બહુ રૂડી વાર્તા કરી હતી, તે વાર્તા સાંભળવાની અમારે સર્વેને ઘણી ઇચ્છા છે.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જે ભગવાનના ભક્તને ભગવાનનો નિશ્ચય માહાત્મ્યે સહિત હોય ને સંતનું ને સત્સંગીનું માહાત્મ્ય ઘણું જાણતો હોય, ને તે ભક્તનું જો કર્મ કઠણ હોય ને કાળ પણ કઠણ હોય તો પણ તે ભક્તને એવી ભક્તિનું અતિશય બળ છે, તે કાળ ને કર્મ એ બેય મળીને તેનું ભૂંડું કરી શકતાં નથી. અને જેને ભગવાન ને ભગવાનના સંતને વિષે જો નિષ્ઠામાં કાંઈક ફેર હોય તો તેનું ભગવાન રૂડું કરવાને ઇચ્છે તોય પણ રૂડું થતું નથી. અને જે ગરીબને કલપાવે તેનું તો કોઈ રીતે રૂડું જ થાય નહીં. અને મહાભારતમાં ભીષ્મપિતાએ રાજા યુધિષ્ઠિરને એમ કહ્યું૨૯૨ છે જે, ‘જો તું ગરીબને કલપાવીશ તો તું તારા વંશે સહિત બળીને ભસ્મ થઈ જઈશ.’ માટે ભગવાનનો ભક્ત હોય અથવા કોઈ બીજો હોય, પણ ગરીબમાત્રને લેશમાત્ર દુખવવો નહીં. અને જો ગરીબને દુખવે તો તેનું કોઈ પ્રકારે સારું થાય નહીં અને જો ગરીબને દુખવે તો બ્રહ્મહત્યા જેટલું પાપ થાય છે. અને તેમ જ કોઈકને માથે જૂઠું કલંક દેવું તે પણ બ્રહ્મહત્યા જેવું જ છે; અને જો સાચું કલંક હોય તો પણ તેને એકાંતે તેડીને તેનું રૂડું થાય એમ કહેવું, પણ તેને ફજેત કરવો નહીં. અને તેમ જ પાંચ પ્રકારની જે સ્ત્રીઓ છે તેનો જો ધર્મભંગ કરાવે તો તેને પણ બ્રહ્મહત્યાનું પાપ લાગે છે. તે પાંચ પ્રકારની સ્ત્રીઓ કઈ? તો એક તો પોતાને શરણે આવી હોય૨૯૩ અને બીજી તે પોતાની સ્ત્રી હોય અને વ્રત-ઉપવાસને દિવસે પોતાનો સંગ કરવા ન ઇચ્છતી હોય અને ત્રીજી તે પતિવ્રતા હોય અને ચોથી તે વિધવા સ્ત્રી અને પાંચમી તે વિશ્વાસી૨૯૪ સ્ત્રી - એ પાંચ પ્રકારની સ્ત્રીઓને સંગાથે જો વ્યભિચાર કરે તો તેને બ્રહ્મહત્યાનું પાપ લાગે છે. તેમાં જે વિધવા સ્ત્રી છે તેનું જો મન કુમાર્ગને વિષે ડોલતું હોય તો તેને સમજાવીને ધર્મમાં રાખવી.”
\nપછી મુનિ જે તે ભગવાનનાં રસિક કીર્તન ગાવા લાગ્યા. તેને સાંભળીને શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ભગવાન જીવના કલ્યાણને અર્થે દેહ ધરે છે ત્યારે મનુષ્યના જેવી જ સર્વે ક્રિયા હોય, તેને દેખીને જે ભગવાનના ભક્ત હોય તે તો ચરિત્ર કરી જાણે અને વિમુખ જીવ હોય અથવા કાચોપોચો હરિભક્ત હોય તે તો તે ચરિત્રને વિષે દોષ પરઠે. જેમ શુકજીએ રાસપંચાધ્યાયીનું વર્ણન કર્યું ત્યારે રાજા પરીક્ષિતને સંશય થયો. પછી એમ પૂછ્યું જે, ‘ભગવાન તો ધર્મની મર્યાદા સ્થાપન કરવાને અર્થે પ્રકટ થયા હતા, તેણે પરસ્ત્રીનો સંગ કરીને ધર્મનો ભંગ કેમ કર્યો?’૨૯૫ એવી રીતે દોષ લીધો. અને શુકજીએ તો સમજી વિચારીને ભગવાનનું ગુણગાન કર્યું જે, કામદેવે બ્રહ્માદિક દેવતાને જીતીને પોતાને વશ કર્યા તેનો કામદેવને અતિશય ગર્વ થયો, તે ગર્વને ઉતારવાને કાજે ભગવાને કામદેવને પડકાર્યો. તે જેમ કોઈ બળવાન રાજા હોય, તે શત્રુને પોતાની ગાંઠ્યની દારૂગોળી અપાવીને પછી તે સાથે લડવા જાય; તેમ ભગવાને કામદેવરૂપી શત્રુને લડ્યાનો સામાન મોરથી આપ્યો. તે શું? તો કામદેવનું બળ જ્યારે સ્ત્રીનો સંબંધ હોય ત્યારે થાય; તેમાં પણ શરદઋતુને વિષે રાત્રિમાં કામદેવનું વધુ બળ થાય તથા સ્ત્રીના રાગરંગ, વિલાસના શબ્દ સાંભળવા તથા સ્ત્રીનું રૂપ જોવું, સ્ત્રીનો સ્પર્શ કરવો, તેણે કરીને કામદેવનું અતિશય બળ વધે છે; એ સર્વે સામાન શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને કામદેવને આપીને તેને જીતી લીધો અને અખંડ બ્રહ્મચારીની પેઠે ઊર્ધ્વરેતા રહ્યા અને એવી રીતે કામનો ગર્વ ઉતાર્યો. એવું અલૌકિક સામર્થ્ય ભગવાન વિના બીજામાં હોય નહીં. એવું અતિ ભગવાનનું સામર્થ્ય જાણીને શુકજીએ ભગવાનનાં ચરિત્રગાન કર્યાં અને રાજા પરીક્ષિતને તે વાત સમજાણી નહીં૨૯૬ ત્યારે દોષ પરઠ્યો. માટે કોઈક એમ કહે જે, ‘તમે પરમહંસ થઈને રસિક કીર્તન કેમ ગાવો છો?’ તો તેને એમ કહેવું જે, ‘જો અમે રસિક કીર્તન ન ગાઈએ અને ભગવાનનાં રસિક ચરિત્રને વિષે દોષ પરઠીએ, તો અમે પણ રાજા પરીક્ષિત તથા બીજા જે નાસ્તિક વિમુખ જીવ તેની પંક્તિમાં ભળીએ. માટે અમારે તો વિમુખની પંક્તિમાં ભળવું નથી. શા માટે જે, પરમહંસમાત્રના ગુરુ જે શુકજી તેણે ભગવાનનાં રસિક ચરિત્ર ગાયાં છે, માટે અમારે પણ જરૂર ગાવવાં.’
\n“અને ક્ષર-અક્ષરથી પર એવા જે પુરુષોત્તમ ભગવાન છે, તે જ્યારે જીવના કલ્યાણને અર્થે બ્રહ્માંડને વિષે મનુષ્ય જેવી મૂર્તિ કરીને વિચરે છે, ત્યારે સર્વે મનુષ્યના જેવાં જ ચરિત્ર કરે છે. અને જેમ મનુષ્યને વિષે હારવું, જીતવું, ભય, શોક, કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, મદ, મત્સર, આશા, તૃષ્ણા, ઈર્ષ્યા ઇત્યાદિક માયિક સ્વભાવ હોય, તેવા જ સ્વભાવ ભગવાન પણ પોતામાં દેખાડે છે; તે સર્વે જીવના કલ્યાણને અર્થે છે. પછી જે ભક્ત હોય તે તો એ ચરિત્રને ગાઈને પરમ પદને પામે છે અને જે વિમુખ હોય તે દોષ પરઠે છે. અને એ ભગવાન તો જેમ ક્ષરના આત્મા છે તેમ જ પ્રકૃતિપુરુષ થકી પર અક્ષરબ્રહ્મ તેના પણ આત્મા છે અને ક્ષર-અક્ષર એ બેયને પોતાની શક્તિએ કરીને ધરી રહ્યા છે અને પોતે તો ક્ષર-અક્ષરથી ન્યારા છે. અને ભગવાનની મોટાઈ તો એવી છે જે, જેના એક એક રોમના છિદ્રને વિષે અનંત કોટિ બ્રહ્માંડ પરમાણુની પેઠે રહ્યાં છે. એવા જે મોટા ભગવાન તે જીવના કલ્યાણને વાસ્તે મનુષ્ય જેવડા જ થાય છે ત્યારે જીવને સેવા કર્યાનો યોગ આવે છે; અને જો ભગવાન જેવડા છે તેવડા ને તેવડા રહે તો બ્રહ્માદિક જે બ્રહ્માંડના અધિપતિ દેવ તેને પણ દર્શન કર્યાનું કે સેવા કર્યાનું સામર્થ્ય રહે નહીં, તો મનુષ્યને તો રહે જ ક્યાંથી? અને જેમ વડવાનળ અગ્નિ છે તે સમુદ્રના જળને વિષે રહ્યો છે અને સમુદ્રના જળને પીએ છે ને સમુદ્રનો ઓલાવ્યો ઓલાતો નથી એવો મોટો છે; તે અગ્નિ જ્યારે આપણે ઘરમાં દીવો જોઈતો હોય ત્યારે આવીને આપણા ઘરમાં બેસે તો આપણને દીવા જેવું સુખ થાય નહીં અને બળીને સર્વે ભસ્મ થઈ જઈએ અને તે જ અગ્નિ દીવારૂપે હોય તો અજવાળું કરે ને આનંદ થાય. અને તે દીવો છે તો તેનો તે જ અગ્નિ, પણ ફૂંકીએ તથા હાથે કરીને ઓલાવીએ તો ઓલાઈ જાય એવો અસમર્થ છે, તો પણ તે થકી જ આપણને સુખ થાય પણ વડવાનળ અગ્નિથી સુખ ન થાય. તેમ જ ભગવાન મનુષ્ય જેવા અસમર્થ જણાતા હોય પણ અનેક જીવનું કલ્યાણ એ થકી જ થાય, પણ જેના એક એક રોમમાં અનંત કોટિ બ્રહ્માંડ રહ્યાં છે એવી મૂર્તિનું તો જીવ દર્શન કરવા પણ સમર્થ થાય નહીં; માટે એવે રૂપે કરીને કલ્યાણ ન થાય. તે માટે ભગવાન મનુષ્ય જેવી મૂર્તિ ધારીને જેવાં જેવાં ચરિત્ર કરે છે તે સર્વે ગાન કરવા યોગ્ય છે, પણ એમ ન સમજવું જે, ‘ભગવાન થઈને એમ શું કરતા હશે?’ અને ભગવાનનાં ચરિત્ર તો સર્વે કલ્યાણકારી જ સમજવાં એ જ ભક્તનો ધર્મ છે. અને એવું સમજે તે જ ભગવાનનો પૂરો ભક્ત કહેવાય છે.”
\nપછી રોજકાના હરિભક્ત કાકાભાઈએ પૂછ્યું જે, “જેને માહાત્મ્ય વિનાનો એકલો ભગવાનનો નિશ્ચય હોય તેનાં શાં લક્ષણ છે? અને જેને માહાત્મ્યે સહિત નિશ્ચય હોય તેનાં શાં લક્ષણ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેને એકલો નિશ્ચય હોય તેને એમ ઘાટ થાય જે, ‘ભગવાન તો મળ્યા છે પણ શું જાણીએ કલ્યાણ તો થશે કે નહીં થાય?’ અને જેને માહાત્મ્યે સહિત નિશ્ચય હોય તેને એમ સમજાય જે, ‘જે દિવસે ભગવાનનું દર્શન થયું તે દિવસથી જ કલ્યાણ તો થઈ રહ્યું છે અને જે જીવ ભાવે કરીને મારું દર્શન કરે તથા મારું વચન માને તેનું પણ કલ્યાણ થઈ જાય તો મારે કલ્યાણનો શ્યો સંશય છે? હું તો કૃતાર્થ છું અને જે કાંઈ સાધન કરું છું તે તો ભગવાનની પ્રસન્નતાને અર્થે કરું છું,’ એમ સમજે તેને ભગવાનનો માહાત્મ્યે સહિત નિશ્ચય જાણવો.”
\nપછી વળી કાકાભાઈએ પૂછ્યું જે, “ઉત્તમ, મધ્યમ અને કનિષ્ઠ એ ત્રણ પ્રકારના જે ભગવાનના ભક્ત તેનાં શાં લક્ષણ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જે ભક્ત પોતાને દેહ થકી જુદો જે આત્મા તે રૂપ માને અને દેહના ગુણ જે જડ, દુઃખ, મિથ્યા, અપવિત્રપણું ઇત્યાદિક છે તે આત્માને વિષે માને નહીં અને અછેદ્ય, અભેદ્ય, અવિનાશી ઇત્યાદિક જે આત્માના ગુણ તે દેહને વિષે માને નહીં; અને પોતાના શરીરને વિષે રહ્યો જે જીવાત્મા તેને દેખે અને તે આત્માને વિષે રહ્યા જે પરમાત્મા તેને પણ દેખે અને બીજાના દેહમાં જે આત્મા રહ્યો છે તેને પણ દેખે; અને એવો સમર્થ થયો છે તો પણ એ આત્મદર્શન થકી ભગવાન અને ભગવાનના સંત તેને અધિક જાણે છે, પણ પોતાને આત્મદર્શન થયું છે તેનું અભિમાન લેશમાત્ર ન હોય; એવાં જેનાં લક્ષણ છે તે ઉત્તમ ભક્ત કહેવાય. હવે જેને ભગવાનનો નિશ્ચય હોય અને આત્મનિષ્ઠા પણ હોય, તો પણ ભગવાનના ભક્ત ઉપર ઈર્ષ્યા આવે અને જો ભગવાન એનું અપમાન કરે તો ભગવાન ઉપર પણ ઈર્ષ્યા આવે જે, ‘મોટા થઈને વગર વાંકે આમ શીદ કરતા હશે?’ એવાં જેનાં લક્ષણ હોય તે મધ્યમ ભક્ત જાણવો. અને ભગવાનનો નિશ્ચય તો હોય પણ આત્મનિષ્ઠા ન હોય, અને ભગવાનને વિષે પ્રીતિ હોય અને જગતના વ્યવહારને વિષે પણ પ્રીતિ હોય અને સાંસારિક વ્યવહારને વિષે હર્ષ-શોકને પામતો હોય, તેને કનિષ્ઠ ભક્ત જાણવો.”
", "gujarati_footnote": "૨૯૨. “દુર્બલાઁસ્તાત બુધ્યેથા નિત્યમેવાવિમાનિતાન્।” (મહાભારત, શાંતિપર્વ: ૯૨/૧૪-૧૫) ઇત્યાદિ વચનો દ્વારા.
\n૨૯૩. ધર્મિષ્ઠ માતાપિતા અને સાસરિયાં ન હોવાથી ધર્મપાલન માટે શરણે આવેલી.
\n૨૯૪. ‘આ પુરુષ ધર્મમાંથી મને નહિ પાડે,’ એમ જાણીને તેની સહાયતાથી નિશ્ચિંત થઈને તેમાં વિશ્વાસ મૂકનારી, જેનો પતિ પરદેશમાં ગયેલો છે એવી સ્ત્રી.
\n૨૯૫. ભાગવત: ૧૦/૩૩/૨૭-૨૯.
\n૨૯૬. નિશ્ચયમાં કાચ્યપ હોવાથી.
", "hindi_title": "माहात्म्ययुक्त निश्चय", "hindi_text": "संवत् १८७६ में चैत्र कृष्णा एकादशी को (९ अप्रैल, १८२०) स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के समीप उत्तरी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर पूर्व की ओर मुखारविन्द करके विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे और उनके समक्ष सभा में मुनिजन तथा विभिन्न स्थानों के हरिभक्त बैठे हुए थे।
\nउस समय मुक्तानन्द स्वामी ने कहा कि, “हे महाराज! कल आपने दादाखाचर के सामने बहुत सुन्दर बातें कही थीं, उसे सुनने की हम सबको बहुत इच्छा है।”
\nतब वह बात बताते हुए श्रीजीमहाराज बोले कि, “जिस भगवद्भक्त को भगवान का माहात्म्यसहित निश्चय हो, तथा जो सन्त एवं सत्संगी का माहात्म्य बहुत अच्छी तरह जानता हो, उस भक्त का कर्म एवं काल यदि कठिन हो, फिर भी उस भक्त के भीतर भक्ति का अतिशय बल होने से काल तथा कर्म एकसाथ मिलकर भी उसका अहित नहीं कर सकते। जिसको भगवान और उनके सन्त के प्रति निष्ठा में कुछ न्यूनता होगी, तो भगवान स्वयं भी उसका भला चाहे, तब भी उसका भला नहीं होगा।
\n“और, जो गरीबों को सताता है, उसका तो कभी भी भला नहीं हो पाता। जैसे कि महाभारत में भीष्म पितामह ने राजा युधिष्ठिर से ऐसा कहा है कि, ‘यदि तुम गरीबों को सताओगे तो तुम अपने वंश के साथ जलकर भस्म हो जाओगे।’ इसलिए भगवान के भक्त अथवा अन्य किसी भी गरीब को लेशमात्र भी दुःख नहीं देना। क्योंकि गरीब को त्रास देनेवाले का भला कभी भी नहीं होगा। यदि गरीब को दुःख दिया, तो उसे सतानेवाले पर ब्रह्महत्या के समान पाप लगता है। इसी प्रकार, किसी के सिर पर मिथ्या कलंक लगाना भी ब्रह्महत्या के समान ही पाप है। यदि कोई वास्तविक रूप से कलंकित हो, तो भी उस व्यक्ति को एकान्त में बुलाकर उसका भला हो, ऐसी हितकारी बात कहना, किन्तु उसकी फजीहत नहीं करना।
\n“और, जो पुरुष पाँच प्रकार की स्त्रियों का धर्म भंग करता है, तो उसे भी ब्रह्महत्या जैसा पाप लगता है। पाँच प्रकार की स्त्रियों में प्रथम वह है, जो शरण में आई हो, दूसरी अपनी स्त्री हो जो व्रत-उपवास के दिन पति-संग नहीं करना चाहती हो, तीसरी पतिव्रता स्त्री, चौथी विधवा स्त्री, और पाँचवीं विश्वासी स्त्री। यदि ऐसी स्त्रियों के साथ व्यभिचार किया गया, तो अपराध करनेवाले पुरुष पर ब्रह्महत्या का पाप लगता है। उनमें भी विधवा स्त्री का मन यदि कुमार्गगामी हो गया, तो उसे समझाकर भी धर्माचरण को ओर मोड़ देना।”
\nइसके बाद समस्त मुनि भगवान के शृंगारिक पद गाने लगे, उसे सुनकर श्रीजीमहाराज बोले कि, “भगवान जीव के कल्याण के लिए ही देह धारण करते हैं। तब उनकी जो क्रियाएँ मनुष्योचित होती हैं, उन्हें देखकर भगवद्भक्त उन्हें चरित्र-लीला ही समझता है, किन्तु विमुख जीव अथवा अपरिपक्व भक्त ऐसे चरित्रों में दोष ही देखते हैं। जैसे शुकजी ने रासपंचाध्यायी का वर्णन किया, तब राजा परीक्षित को संशय उत्पन्न हुआ, फिर उन्होंने शुकदेवजी से पूछा कि, ‘भगवान तो धर्म की मर्यादा स्थापित करने के लिए प्रकट हुए थे, तब उन्होंने परस्त्री का संग करके धर्मभंग क्यों किया?’ इस प्रकार उन्होंने भगवान की लीला में दोष देखा, परन्तु शुकजी ने पूर्णरूप से सोच-विचार करके भगवान का गुणगान किया था कि कामदेव ने ब्रह्मादिक देवताओं को जीतकर अपने वश में कर लिया तो उसे अत्यन्त गर्व हो गया। उस गर्व को दूर करने के लिए भगवान ने कामदेव को ललकारा। जिस प्रकार कोई बलवान राजा अपने शत्रु को अपनी ओर से गोला-बारूद दिलवाकर उसके साथ लड़ने जाता है, उसी प्रकार भगवान ने कामदेवरूपी शत्रु को लड़ने का सामान पहले से ही दिलवा दिया। वह क्या? तो जब स्त्री के साथ सम्बंध होता है, तब कामदेव का बल बढ़ता है। विशेषकर शरदऋतु की रात्रियों में कामदेव के बल में अधिक वृद्धि हो जाया करती है। उस समय स्त्री के रागरंगमय विलास के शब्द सुनने, उसका रूप देखने और स्पर्श करने से कामदेव का बल अत्यधिक बढ़ जाता है। श्रीकृष्ण भगवान ने यह सब सामान कामदेव को देकर उस पर विजय प्राप्त कर ली और वे अखंड ब्रह्मचारी के समान ऊर्ध्वरेता रहे। इस प्रकार भगवान ने कामदेव के गर्व का मूलोच्छेद कर दिया। ऐसा अलौकिक सामर्थ्य भगवान के सिवा अन्य किसी में हो ही नहीं सकता। इस प्रकार, शुकजी ने भगवान का महान सामर्थ्य जानकर उनका चरित्र गान किया, जबकि राजा परीक्षित को यह बात समझ में नहीं आई, इस कारण उन्होंने भगवान में दोष देखा।
\n“अतः यदि कोई आप से यह कहे कि आप परमहंस होने पर भी शृंगारिक भजन क्यों गाते हैं? तो उसे बताना चाहिए कि, ‘यदि हम शृंगारिक भजन नहीं गाते, और भगवान की शृंगार-लीलाओं के सम्बंध में दोष देखेंगे, तो हम भी राजा परीक्षित तथा अन्य नास्तिक-विमुख जीवों की पंक्ति में मिल जाएँगे। इसीलिए, हम विमुख जीवों की पंक्ति में सम्मिलित नहीं हो सकते, क्योंकि समस्त परमहंसों के गुरु शुकजी ने स्वयं भगवान की शृंगार-लीला का गुणगान किया है, अतएव हमें भी भगवान का गुणगान अवश्य करना है।’
\n“और, जो पुरुषोत्तम भगवान क्षर-अक्षर से परे हैं, वे जब जीवों के कल्याण के लिए ब्रह्मांड में मनुष्यरूप धारण करके विचरण करते हैं, तब वे मनुष्यों के समान ही समस्त लीला दिखाते हैं। जिस प्रकार मनुष्यों में जय, पराजय, भय, शोक, काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मत्सर, आशा, तृष्णा तथा ईर्ष्या आदि मायिक स्वभाव होते हैं, वैसे ही स्वभाव भगवान भी अपने स्वरूप में दिखलाते हैं। वास्तव में भगवान की ऐसी समस्त लीलाएँ जीवों के कल्याण के लिए ही होती हैं। फिर जो भक्त हैं, वे इन लीलाओं का गान करके परमपद को प्राप्त करते हैं, किन्तु विमुख जीव उन लीलाओं में दोष देखते हैं। जिस प्रकार भगवान क्षर की आत्मा हैं, वैसे ही वे प्रकृति-पुरुष से परे रहेनेवाले अक्षरब्रह्म की भी आत्मा हैं तथा क्षर-अक्षर को अपनी शक्ति द्वारा धारण किए हुए हैं। और वे स्वयं तो क्षर-अक्षर से भिन्न हैं। तथा भगवान की महिमा ऐसी अपरंपार है कि, जिनके एक-एक रोम के छिद्र में अनन्तकोटि ब्रह्मांड परमाणु के समान रह रहे हैं, ऐसे अत्यन्त महान भगवान जीवों के कल्याण के लिए मनुष्य जैसे हो जाते हैं, तब जीवों को सेवा करने का अवसर मिलता है।
\n“और यदि भगवान जैसे हैं, वे वैसे के वैसे ही बने रहें, तो ब्रह्मांड के अधिपति ब्रह्मादिक देवों में भी भगवान के दर्शन और सेवा करने का सामर्थ्य नहीं रहता। तब मनुष्यों में तो ऐसा सामर्थ्य रहेगा ही कैसे? जैसे वड़वानल अग्नि समुद्र में रहती है और वह उसके जल को पीती है तथा समुद्र द्वारा बुझाने पर भी वह नहीं बुझ पाती, ऐसी महान वडवानल अग्नि यदि हमें घर में दीपक की आवश्यकता होने पर हमारे घर में आ बैठे, तो हमें वह अग्नि दीपक के समान सुखकारी नहीं लगेगी, अपितु उससे जलकर सब भस्म हो जाएँगे। परन्तु वही अग्नि यदि दीपक का स्वरूप ग्रहण कर ले, तब प्रकाश भी होता है और सुख भी होता है। वस्तुतः दीपक भी वही अग्नि है, जो फूँक मारने और हाथ हिलाकर बुझाने पर बुझ जाती है, ऐसी असमर्थ है। परन्तु उसी के द्वारा हमें सुख मिलता है, परन्तु वड़वानल से ऐसा सुख नहीं मिलता। उसी प्रकार भगवान मनुष्य जैसे असमर्थ दिखाई देते हों, परन्तु अनेक जीवों का कल्याण उनके द्वारा ही होता है। यदि भगवान अपने एक-एक रोम में अनन्तकोटि ब्रह्मांड दिखा दें, तो ऐसी (ऐश्वर्ययुक्त) मूर्ति का दर्शन करने के लिए जीव समर्थ भी नहीं हो पाता। अतः ऐसे (विशाल) रूप द्वारा कल्याण नहीं होता।
\n“इसलिए भगवान मनुष्यरूप धारण करके जैसी-जैसी लीलाएँ करते हैं, वे सब चरित्र, गान करने योग्य हैं, परन्तु ऐसा नहीं समझना चाहिए कि, ‘भगवान होकर भी वे ऐसा क्यों करते हैं?’ भगवान की समस्त लीलाओं को कल्याणकारी ही समझना चाहिए, यही भक्त का धर्म है तथा ऐसा समझनेवाला ही भगवान का पूर्ण भक्त कहलाता है।”
\nइसके पश्चात् रोजका के हरिभक्त काकाभाई ने पूछा, “जिसे बिना माहात्म्य का निश्चय हो जाता है उसके कौन से लक्षण हैं, और जिसे माहात्म्य सहित निश्चय होता है उसके कौन से लक्षण हैं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “जिसे माहात्म्य रहित निश्चय हुआ है, उसे ऐसे संकल्प होते हैं कि, ‘भगवान तो मिले हैं, परन्तु यह कौन जानता है कि हमारा कल्याण होगा या नहीं?’ तथा जिसे माहात्म्य सहित निश्चय हो गया है, वह यह समझने लगता है कि, ‘जिस दिन से मुझे भगवान के दर्शन हुए हैं, उसी दिन से मेरा कल्याण हो चुका है तथा जो जीव श्रद्धापूर्वक मेरे दर्शन करेंगे तथा मेरे वचनों का पालन करेंगे, उनका भी कल्याण हो जाएगा, तब मेरा कल्याण होने में क्या संशय रहेगा? मैं तो कृतार्थ हूँ, और जो कुछ साधना करता हूँ, वह भगवान की प्रसन्नता के लिए ही करता हूँ।’ जो भक्त ऐसा समझने लगता है, मान लीजिए कि उसे भगवान का माहात्म्य सहित निश्चय हो चुका है।”
\nफिर काकाभाई ने पूछा कि, “भगवान के उत्तम, मध्यम तथा कनिष्ठ कहे जानेवाले तीन प्रकार के भक्तों के क्या लक्षण होते हैं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “जो भक्त स्वयं को देह से भिन्न रहनेवाली आत्मा का रूप मानता है तथा जड़ता, दुःख, मिथ्यापन और अपवित्रता आदि इस देह के गुणों को आत्मा के गुण नहीं मानता, और अछेद्य, अभेद्य एवं अविनाशी आदि आत्मा के गुणों को देह में नहीं मानता; और, अपने शरीर में रहनेवाली जीवात्मा को देखता है, उस आत्मा में स्थित परमात्मा को भी देखता है, तथा दूसरे लोगों की देहों में रहनेवाली आत्मा को भी देखता है, ऐसा सामर्थ्य रखने पर भी वह केवल आत्मदर्शन से कहीं अधिक महत्त्वपूर्ण भगवान तथा उनके सन्त को समझता है। स्वयं को आत्मदर्शन हुआ है, उसका लेशमात्र भी अभिमान नहीं करता, ऐसे जिसके लक्षण हों, उसी को उत्तम भक्त कहते हैं।
\n“अब, भगवान का निश्चय तथा आत्मनिष्ठा दोनों होने पर भी जिसे भगवद्भक्त पर ईर्ष्या बनी रहती हो, एवं यदि भगवान उसका अपमान कर दें, तो भगवान के प्रति भी ईर्ष्या उत्पन्न हो कि, ‘वे बड़े होकर भी, बिना दोष के ही ऐसा व्यवहार क्यों करते होंगे?’ ऐसे लक्षण वाले को मध्यम कोटि का भक्त समझना। तथा, भगवान का निश्चय तो हो, परन्तु आत्मनिष्ठा न हो, तथा भगवान से तो प्रीति हो, किन्तु इसके साथ-साथ सांसारिक व्यवहार के कारण भी उसे हर्ष एवं शोक प्रभावित करते हों, तो उसे कनिष्ठ भक्त समझना।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/72.mp3" }, { "english_title": "Conquering Lust; Becoming Free of Worldly Desires", "english_text": "On the night of Chaitra vadi Amās, Samvat 1876 [12 April 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on the veranda outside the north-facing room of His residence in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white khes and had covered Himself with a white cotton cloth. He had also tied a white feto around His head. At that time, four senior sādhus, including Muktānand Swāmi, along with some fifty other devotees had gathered before Him.
\nThen Gopālānand Swāmi asked, “What is the nature of lust?”
\nShriji Mahārāj answered, “Semen alone is the nature of lust.”
\nThereupon Gopālānand Swāmi raised a doubt, “Semen is one of the seven basic constituents of the body.1 How, then, can it alone be called the nature of lust? Also, how exactly is that semen produced?”
\nShriji Mahārāj explained, “The mind resides in the manovahā nādi. Whenever a thought related to women arises in the mind, semen is churned from the body, and after collecting in the manovahā nādi, it is discharged through the genitals - just as ghee surfaces from yogurt when it is churned by a churning rod. One whose semen is not discharged through the genitals is known as an urdhvaretā and a perfect brahmachāri. When Shri Krishna Bhagwān associated with the gopis during the rās episode, he did not allow the discharge of semen. For this reason, he was known as an urdhvaretā brahmachāri and had thus conquered lust. Therefore, semen alone is the nature of lust; one who has conquered semen has conquered lust.”
\nGopālānand Swāmi asked again, “When the body is burnt after death, its seven constituents are burnt along with it. Therefore, if semen alone is the nature of lust, surely then, by the burning of semen along with the body, lust should also be burnt. Why, then, does lust arise when the jiva enters another body?”
\nShriji Mahārāj replied, “Semen is retained in the sukshma body. Moreover, it is because of the sukshma body that the sthul body is produced. When a ghost - which is mainly composed of a sukshma body - from its own sukshma body, enters into the sthul body of another man and associates with a woman, that woman conceives a child by that ghost. Thus, semen is definitely retained in the sukshma body.”
\nGopālānand Swāmi questioned further, “Shivji was an urdhvaretā, yet on seeing Mohini, semen was discharged. This implies that as long as there is semen in the body, it is sure to be discharged whenever one associates with a woman in the waking or dream state. So then, as long as there is semen in the body, how can one be called a perfect celibate?”
\nShriji Mahārāj explained, “That can be said to be a fault in Shivji’s yogic powers. A person whose semen is discharged in the waking or dream state by the thought of a woman cannot be called a staunch brahmachāri. That is why in this whole world, Narnārāyan Rishi is the only one who has firm brahmacharya. Since we have accepted the refuge of that Narnārāyan Rishi, by his grace, we shall also gradually become perfect celibates like him - by worshipping him.
\n“Yogis endeavor in many ways to burn the semen which remains in the body. Shri Krishna Bhagwān, however, maintained perfect brahmacharya even amidst the company of women. Such powers are only present in God; no one else is capable of remaining uninfluenced like that. Therefore, other yogis should endeavor to avoid thinking of women in both the waking state and the dream state.”
\nShuk Muni then asked, “In Dwārikā, Shri Krishna Bhagwān had 16,108 wives. It is said that he had ten sons and one daughter by each wife. How should one understand this?”
\nShriji Mahārāj clarified, “The incidents of Dwārikā are one thing, and the incidents of Vraj are another. In Dwārikā, Shri Krishna Bhagwān had adopted the principle of Sānkhya. A follower of the Sānkhya principle believes his own self to be distinct from the mind, body and indriyas. While performing all actions, he does not regard himself as being the doer of those actions, nor does he experience either joy or grief from those actions. That was the principle adopted by Shri Krishna Bhagwān there; therefore he was said to be uninfluenced. The Sānkhya principle adopted by Shri Krishna Bhagwān in Dwārikā is the very same Sānkhya principle observed by kings such as Janak, who worshipped God as householders. In the same way, Shri Krishna Bhagwān was also a householder and was known as the king of Dwārikā. Therefore, because he followed the Sānkhya principle, he remained uninfluenced as well.
\n“In Vrundāvan, however, Shri Krishna Bhagwān had adopted the principle of Yoga, by which he maintained his vow of perfect brahmacharya despite associating with women. At that time, he displayed the powers of Narnārāyan Rishi within himself. In the Shrimad Bhāgwat, Kapildev explains to Devhuti, ‘No one except Narnārāyan Rishi is capable of overcoming my māyā in the form of women.’ But, Shri Krishna Bhagwān conquered lust while associating with women.
\n“Now consider the following incident: When Durvāsā Rishi came and Shri Krishna Bhagwān began sending all of the gopis with dishes filled with food for him, the gopis asked, ‘How shall we cross the Yamunāji river?’
\n“At that time, Shri Krishna Bhagwān said, ‘Tell Yamunāji that if Shri Krishna is forever a brahmachāri, then make way for us.’ When the gopis told this to Yamunāji, it made way for them.
\n“After feeding the rishi, all of the gopis asked him, ‘The Yamunāji is in our way. How shall we return home?’
\n“The rishi then asked, ‘How did you come?’
\n“The gopis explained, ‘We told Yamunāji that if Shri Krishna is forever a brahmachāri, then make way for us. So it made way for us. But how shall we return home now?’
\n“Durvāsā Rishi then said, ‘Tell Yamunāji that if Durvāsā Rishi is forever fasting, then make way for us.’ Thereafter, when the gopis said this to Yamunāji, it made way for them. Seeing this, the gopis were extremely surprised. However, they were unable to realise the greatness of Shri Krishna Bhagwān or the rishi.
\n“Shri Krishna Bhagwān played with the gopis while maintaining his vow of perfect brahmacharya and was therefore still a brahmachāri. Durvāsā Rishi also united his ātmā with Shri Krishna Bhagwān - the ātmā of all - and although he ate all of the food offered by the gopis, he was still forever fasting, because in reality, he had fed all of the food to God. Thus, the actions of the extremely great cannot be comprehended.
\n“If one looks for followers of the Sānkhya principle, one could find thousands. However, to be an urdhvaretā by way of yogic powers is only possible for Narnārāyan. In addition, a true devotee of Narnārāyan can also gradually develop firm brahmacharya by the power of his worship, but others cannot.
\n“Furthermore, if semen is discharged through the genitals in the waking or dream state, one cannot be called a brahmachāri. Nevertheless, a person who observes eight-fold renunciation of women is walking on the path of brahmacharya; so with time, by the grace of Narnārāyan, he will gradually become a firm brahmachāri.
\n“When I was young, I had heard that semen is also released through one’s sweat. So in order to retain My semen, I learnt two types of jal-basti, and also kunjar-kriyā. In order to conquer lust, I learnt many yogic āsanas as well. When I slept at night, I slept in the posture of gorakh-āsan to prevent the discharge of semen even in the dream state. To conquer lust, I endeavored so vigorously that My body stopped sweating, and I no longer felt either the cold or the heat. Then, when I came to Rāmānand Swāmi, he tried to make Me sweat by pasting āval leaves all over My body. Even then, My body would not sweat. So, conquering lust is the most difficult of all spiritual endeavors. Nevertheless, a person who has the firm strength of the upāsanā of God, has become absolutely free from desires for vishays, and is firmly resolute in remaining free of worldly desires becomes free of lust by the grace of God.”
\nThereafter Nityānand Swāmi asked, “What is the method of becoming free of worldly desires? Is it listening to such talks or is it vairāgya?”
\nShriji Mahārāj replied, “Vairāgya alone cannot last; ultimately, it is destroyed. Therefore, after developing knowledge of the ātmā and thorough gnān of God’s form, one should think, ‘I am the ātmā, characterised by eternal existence, consciousness and bliss, whereas the body and the brahmānd are māyik and perishable. How can they compare to me? Moreover, my Ishtadev is Purushottam Bhagwān, who transcends even Akshar - the supporter of countless millions of brahmānds. I have the firm refuge of that God.’ Vairāgya cultivated from such thoughts is said to be compounded with gnān. It is this vairāgya that is never destroyed. For example, a burning flame is extinguished when water is poured over it. However, the vadvānal fire that rests in the ocean cannot be extinguished even by the waters of the ocean itself. Similarly, vairāgya compounded with gnān is like the vadvānal fire and the fire of lightning - it is inextinguishable. Without that gnān though, other forms of vairāgya cannot be trusted.
\n“My vairāgya is like that of the fire of lightning and the vadvānal fire. This nature of Mine is known by those who have stayed extremely close to Me. However, those who remain far from Me are unable to realise My nature. Furthermore, this Mulji Brahmachāri may appear to be naïve, yet he thoroughly knows My nature, realizing, ‘Mahārāj is as aloof as ākāsh. He has no prejudices against or in favor of anyone.’ Because he knows My nature as being so, he possesses virtues like those of God. Moreover, the antaryāmi God residing within all explains to the minds of all men and women, ‘There is no fault whatsoever in this Brahmachāri.’
\n“The means of acquiring such virtuous qualities is as follows: Whoever believes the great Purush to be absolutely free of flaws becomes totally flawless himself. If, however, a person perceives flaws in the great Purush, that person’s intellect becomes polluted, and enemies - i.e., lust, anger, etc. - all come to dwell within his heart. As a result, the heart of that person who perceives faults in the Satpurush is gravely troubled by disturbing thoughts. Although he may practice satsang, he never ceases to be unhappy.
\n“Those who are wise realize all My characteristics by staying close to Me. They realize, ‘Mahārāj has no affection for any object in this world that can arouse infatuation - wealth, women, ornaments, food and drink, etc. In fact, Mahārāj remains dejected from all these things. When, out of compassion, He allows some person to sit near Him or talks to him of gnān, it is purely out of compassion for the liberation of the jiva.’ On the other hand, those who are fools - whether they stay near or far - cannot understand My nature as such.
\n“These discourses can only be understood by a person who has ātmā-realization, who - beholding the form of God within his ātmā - offers bhakti to Him and who does not forsake the worship of God even after becoming brahmarup. Therefore, after developing ātmā-realization and understanding the greatness of God’s form, no desire for any object remains. Once worldly desires are eradicated, a person may experience pain and pleasure according to the prārabdha of his body, but the indriyas no longer remain sharp.
\n“The indriyas are the spokes of the manomay chakra. They become blunt only by the complete realization of Brahma and Parabrahma - who transcends Brahma. For example, if a person whose teeth have become very sensitive as a result of sucking lemons has to chew some chanā, he could never chew them. If he were extremely hungry, he would at most swallow them, but he would be unable to chew them. Similarly, a person who has thoroughly realized the greatness of God and the ātmā feels no joy whatsoever in any of the pleasures of the vishays of any realm. While the prārabdha of the body persists, he may indulge in food, drink and other objects, but he would do so in the manner of a person with sensitized teeth swallowing whole chanā.
\n“To eradicate worldly desires, however, is indeed an extremely difficult task. In fact, they remain even after mastering samādhi. After attaining samādhi, there is no way a person can return from the form of Brahma back into his body. Yet, if he does return, it is because of one of three reasons: Firstly, he returns to his body from samādhi if he harbors desires for worldly pleasures. Or, if someone is extremely powerful, he can enter into samādhi and return to the body according to his own will. Lastly, if there is another person who is much more powerful than oneself, then that person can bring one back into the body from samādhi. These are the three ways of returning to the body from samādhi.
\n“When samādhi occurs, a person has the darshan of Brahma and sees the divine light of Brahma to be like that of countless millions of suns. If, at that time, that person does not have much understanding, he regards the form of the manifest Purushottam Bhagwān to be inferior and believes Brahma to be superior, thereby committing a breach of upāsanā. That is why firm faith should be developed in the manifest form, because only then can all things be accomplished. I have also firmly resolved that I shall not allow any flaw whatsoever to remain in anyone who sincerely surrenders his mind unto Me, thereby not allowing even a little distance to remain between us.”
\nThereupon Muktānand Swāmi asked, “What are the characteristics of a person who has surrendered his mind, and what are the characteristics of a person who has not surrendered his mind?”
\nShriji Mahārāj replied, “If a person who has surrendered his mind to God is unable to be present while the talks of God are on-going or for the darshan of God, he experiences intense remorse in his heart. Whenever he listens to the talks of God and does the darshan of God, his love for God continually increases, but never does his mind recede from those talks and darshan. Moreover, when God gives a command to someone to stay far away, a person who has surrendered his mind would think to himself, ‘If that command were given to me, I would gladly go to Burānpur or Kāshi, or anywhere else for that matter.’ A person who remains happy living according to the wishes of God in this way is near to Me, even if he is a thousand miles away.
\n“On the other hand, a person who has not surrendered his mind in this way is as good as being hundreds of thousands of miles away, even though he may be staying very close to Me. In fact, I am afraid of even giving advice to a person who has not surrendered his mind to Me, as I fear, ‘Will he accept it positively or adversely?’ These are the characteristics of a person who has surrendered his mind and of a person who has not.”
", "english_footnote": "1. The seven basic constituents of the body are: (1) ras - bodily fluids; (2) rakta - blood; (3) māns - muscle, (4) med - fat; (5) asthi - bones, (6) majjā - marrow; (7) shukra - semen.
", "gujarati_title": "કામ જીત્યાનું, નિર્વાસનિક થયાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના ચૈત્ર વદિ અમાસને દિવસ રાત્રિને સમે સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં પોતાના ઉતારાને વિષે ઉત્તરાદે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ વિરાજમાન હતા અને શ્વેત ખેસ પહેર્યો હતો અને શ્વેત ચાદર ઓઢી હતી તથા શ્વેત ફેંટો મસ્તક ઉપર બાંધ્યો હતો અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુક્તાનંદ સ્વામી આદિક મોટેરા સાધુ ચાર તથા પચાસને આશરે હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી ગોપાળાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “કામનું શું રૂપ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “વીર્ય એ જ કામનું રૂપ છે.” પછી આશંકા કરી જે, “વીર્ય તો સાત ધાતુ માંહેલો ધાતુ છે,૨૯૭ માટે એ જ કામનું રૂપ કેમ કહેવાય? અને તે વીર્યની ઉત્પત્તિ શાણે કરીને છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “મનોવહા નામે નાડીને વિષે મન રહ્યું છે. તે મનને વિષે જ્યારે સ્ત્રી સંબંધી સંકલ્પ થાય છે ત્યારે જેમ દહીં હોય તે રવાઈએ કરીને મથાય ત્યારે ઘી હોય તે સર્વ ઉપર તરી આવે છે, તેમ સ્ત્રી સંબંધી સંકલ્પે કરીને વીર્ય જે તે શરીરમાંથી મથાઈને મનોવહા નાડીને વિષે ભેળું થઈને શિશ્નદ્વારે આવે છે. અને જેને વીર્ય શિશ્નદ્વારે ન આવે તે ઊર્ધ્વરેતા પુરુષ કહેવાય અને તે નૈષ્ઠિક બ્રહ્મચારી કહેવાય. અને શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને રાસક્રીડાને વિષે સ્ત્રીઓનો સંગ કરીને પણ વીર્યપાત થવા દીધો નહીં,૨૯૮ તે માટે ઊર્ધ્વરેતા બ્રહ્મચારી કહેવાણા ને કામને જીત્યો. માટે વીર્ય તે જ કામનું રૂપ છે, જેણે વીર્યને જીતીને વશ રાખ્યું તેણે કામને જીત્યો.”
\nપછી વળી ગોપાળાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “જ્યારે એ દેહને બાળી દે છે ત્યારે સપ્ત ધાતુ દેહ ભેળા બળી જાય છે; માટે જો વીર્ય જ કામનું રૂપ હોય તો દેહ ભેળે વીર્યને બળવે કરીને કામ પણ બળી ગયો જોઈએ, ત્યારે એ જીવ બીજા દેહમાં જાય છે ત્યારે કામના કેમ ઉદય થાય છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “સૂક્ષ્મ દેહ ભેળું વીર્ય રહે છે. તે સૂક્ષ્મ દેહને યોગે કરીને સ્થૂળ દેહ ઉદય થઈ આવે છે. જેમ ભૂત હોય તે સૂક્ષ્મ દેહપ્રધાન હોય, પછી સૂક્ષ્મ દેહમાંથી સ્થૂળ દેહને ધરીને સ્ત્રીનો સંગ કરે છે અને તે સ્ત્રીને ભૂત થકી બાળક ઉત્પન્ન થાય છે, માટે સૂક્ષ્મ દેહ ભેળું જ વીર્ય રહે છે.”
\nપછી વળી ગોપાળાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “શિવજી ઊર્ધ્વરેતા હતા પણ મોહિનીરૂપને જોઈને વીર્યપાત થયો.૨૯૯ તેમ જેના દેહમાં વીર્ય હોય અને તેને જાગ્રતમાં અથવા સ્વપ્નમાં સ્ત્રીનો યોગ થાય ત્યારે વીર્યપાત થયા વિના રહે નહીં, માટે જ્યાં સુધી દેહમાં વીર્ય હોય ત્યાં સુધી નિષ્કામી કેમ કહેવાય?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “શિવજીને પણ એટલી યોગકળામાં ખોટ કહેવાય છે. અને જેને જાગ્રત અથવા સ્વપ્નને યોગે કરીને સ્ત્રીના સંકલ્પ થકી વીર્યપાત થાય તો તેને પાકો બ્રહ્મચારી કહેવાય નહીં. માટે આ સંસારમાં દૃઢ બ્રહ્મચર્યવાળા તો એક નરનારાયણ ઋષિ છે અને તે નરનારાયણનો આપણે આશ્રય છે, તેના પ્રતાપ થકી ધીરે ધીરે એ નરનારાયણનું ભજન કરીને આપણે પણ એ સરખા જ નિષ્કામી થઈશું. અને દેહમાં જે વીર્ય રહે છે તેને બાળી નાંખવાને અર્થે યોગી કેટલાક પ્રકારનું જતન કરે છે, અને શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને સ્ત્રીઓને સંગે રહીને નૈષ્ઠિક બ્રહ્મચર્ય રાખ્યું, તે એવું સામર્થ્ય તો ભગવાનમાં જ હોય પણ બીજાથી એમ રહેવાય નહીં. માટે બીજા યોગીને તો જાગ્રતમાં અથવા સ્વપ્નમાં સ્ત્રીનો સંકલ્પ ન થાય એવું જતન કરવું.”
\nપછી શુકમુનિએ પૂછ્યું જે, “દ્વારિકામાં સોળ હજાર એકસો ને આઠ જે ભગવાનની સ્ત્રીઓ હતી તેમાં એક એક સ્ત્રીને વિષે દસ દસ પુત્ર અને એક એક પુત્રી થઈ૩૦૦ એમ પણ કહ્યું છે, તેનું કેમ સમજવું?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “દ્વારિકાની વાત બીજી છે અને વ્રજની બીજી છે. દ્વારિકામાં તો ભગવાન સાંખ્યમતને આશર્યા હતા. તે સાંખ્યમતવાળો હોય તે દેહ, ઇન્દ્રિયો, મન એ સર્વ થકી પોતાનું સ્વરૂપ ભિન્ન સમજે અને સર્વ ક્રિયાને કરતો થકો પોતાને અકર્તા સમજે ને તે ક્રિયાએ કરીને હર્ષ-શોકને પામે નહીં, એ મતને ભગવાન આશર્યા હતા; માટે ભગવાનને નિર્લેપ કહ્યા. અને ભગવાન દ્વારિકામાં જે સાંખ્યમતને આશર્યા હતા, તે મત તો જનક જેવા રાજાઓનો છે. જે રાજા ગૃહસ્થાશ્રમમાં રહીને પ્રભુને ભજે તે જ સાંખ્યમતને અનુસરે; એમ ભગવાન પણ ગૃહસ્થાશ્રમમાં હતા અને દ્વારિકાના રાજા કહેવાતા હતા, માટે સાંખ્યમતને અનુસર્યા થકા એમ નિર્લેપ હતા. અને વૃંદાવનને વિષે તો યોગકળાને આશર્યા હતા તે સ્ત્રીઓનો સંગ કરીને પણ નૈષ્ઠિક બ્રહ્મચર્ય વ્રત રાખ્યું, એ ઠેકાણે તો પોતાને વિષે નરનારાયણ ઋષિપણું દેખાડ્યું. તે શ્રીમદ્ભાગવતમાં કપિલદેવે દેવહૂતિ પ્રત્યે કહ્યું છે જે, ‘સ્ત્રીરૂપ જે મારી માયા તેને જીતવાને અર્થે નરનારાયણ ઋષિ વિના બીજો કોઈ સમર્થ નથી,’૩૦૧ માટે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને સ્ત્રીઓને સંગે રહીને કામને જીત્યો. અને જ્યારે દુર્વાસા ઋષિ આવ્યા ત્યારે ભગવાને સર્વે ગોપીઓને અન્નના થાળ ભરાવીને મોકલવા માંડી, ત્યારે ગોપીઓ બોલી જે, ‘અમે યમુનાજી કેમ ઊતરીશું?’ પછી શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને કહ્યું જે, ‘યમુનાજીને એમ કહેજ્યો જે, જો શ્રીકૃષ્ણ સદા બાળબ્રહ્મચારી હોય તો અમને માગ દેજ્યો.’ પછી ગોપીઓએ એમ કહ્યું ત્યારે યમુનાજીએ માગ દીધો. પછી સર્વે ગોપીઓ ઋષિને જમાડીને બોલિયો જે, ‘અમારે આડાં યમુનાજી છે, તે અમે ઘેર કેમ કરીને જઈશું?’ પછી ઋષિએ કહ્યું જે, ‘કેમ કરીને આવ્યાં હતાં?’ પછી ગોપીઓએ કહ્યું જે, ‘અમે યમુનાજીને એમ કહ્યું જે, શ્રીકૃષ્ણ સદા બ્રહ્મચારી હોય તો માગ દેજ્યો, એટલે યમુનાજીએ માગ દીધો; પણ હવે કેમ કરીને ઘેર જઈએ?’ પછી દુર્વાસા ઋષિ બોલ્યા જે, ‘યમુનાજીને એમ કહેજો જે, દુર્વાસા ઋષિ સદા ઉપવાસી હોય તો માગ દેજ્યો.’ પછી ગોપીઓએ એમ કહ્યું ત્યારે યમુનાજીએ માગ દીધો. ત્યારે ગોપીઓના મનને વિષે અતિ આશ્ચર્ય થયું, પણ ભગવાનનો તથા તે ઋષિનો જે મહિમા તેને ન જાણી શકતી હવી.૩૦૨ અને ભગવાન તો નૈષ્ઠિક વ્રત રાખીને ગોપીઓને સંગે રમ્યા હતા માટે બ્રહ્મચારી હતા, અને દુર્વાસા ઋષિ તો વિશ્વાત્મા જે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન તેને વિષે પોતાના આત્માને એક કરીને સર્વે ગોપીઓના થાળ જમી ગયા માટે ઋષિ પણ ઉપવાસી જ હતા અને અન્ન તો સર્વે ભગવાનને જમાડ્યું હતું, માટે એવા અતિ મોટા હોય તેની ક્રિયા કળ્યામાં આવે નહીં. અને સાંખ્યવાળાને ખોળીએ તો હજારો જડે, પણ યોગકળાએ કરીને ઊર્ધ્વરેતા હોય એવા તો એક નરનારાયણ જ છે, અથવા જે નરનારાયણના અનન્ય ભક્ત હોય તે પણ તેના ભજનને પ્રતાપે કરીને દૃઢ બ્રહ્મચર્યવાળા થાય છે, પણ બીજાથી થવાતું નથી. અને જેને ઇન્દ્રિય દ્વારે કરીને જાગ્રત અથવા સ્વપ્નમાં વીર્યનો પાત થાય છે તે બ્રહ્મચારી કહેવાય નહીં. અને જે સ્ત્રીનો અષ્ટપ્રકારે ત્યાગ રાખે છે તે તો બ્રહ્મચર્યને માર્ગે ચાલ્યો છે, તે હવે નરનારાયણને પ્રતાપે કરીને ધીરે ધીરે દૃઢ બ્રહ્મચારી થશે. અને જ્યારે અમે નાના હતા ત્યારે એમ સાંભળ્યું હતું જે, ‘વીર્ય તો પરસેવા દ્વારે કરીને પણ નીકળી જાય છે.’ પછી તે વીર્યને ઊર્ધ્વ રાખવાને સારુ અમે બે પ્રકારની જળબસ્તિ૩૦૩ શીખ્યા હતા અને કુંજરક્રિયા૩૦૪ શીખ્યા હતા, અને કામને જીત્યા સારુ કેટલાંક આસન શીખ્યા હતા અને રાત્રિએ સૂતા ત્યારે ગોરખ આસન૩૦૫ કરીને સૂતા; જેણે કરીને સ્વપ્નમાં પણ વીર્યનો પાત થવા પામે નહીં. પછી તે કામ જીત્યાનું એવું સાધન કર્યું જે, શરીરમાંથી પરસેવો જ નીકળે નહીં અને ટાઢ-તડકો પણ લાગે નહીં. પછી અમે રામાનંદ સ્વામી પાસે આવ્યા ત્યારે સ્વામીએ પરસેવો વળ્યા સારુ બધે શરીરે આવળના પાટા બંધાવ્યા હતા, તો પણ શરીરમાં પરસેવો આવ્યો નહીં. માટે કામ જીત્યાનું સાધન તો સૌથી ઘણું કઠણ છે. એ તો જેને ભગવાનના સ્વરૂપની ઉપાસનાનું દૃઢ બળ હોય અને અતિશય પંચવિષયમાંથી નિર્વાસનિક થયો હોય અને તે નિર્વાસનિકપણાની અતિશય ગાંઠ બંધાણી હોય, તો તે પુરુષ ભગવાનને પ્રતાપે કરીને નિષ્કામી થાય છે.”
\nપછી નિત્યાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “નિર્વાસનિક થયાનું કારણ તે આવી વાત સાંભળવી તે છે કે વૈરાગ્ય છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “વૈરાગ્ય તો એકલો ટકી શકે નહીં, અંતે જતો નાશ થઈ જાય છે. અને જ્યારે આત્મનિષ્ઠા હોય અને ભગવાનની મૂર્તિનું યથાર્થ જ્ઞાન હોય, પછી એમ વિચારે જે, ‘હું તો આત્મા છું, સચ્ચિદાનંદરૂપ છું અને પિંડ-બ્રહ્માંડ તો માયિક છે ને નાશવંત છે. માટે હું ક્યાં? ને એ પિંડ-બ્રહ્માંડ ક્યાં? અને મારા ઇષ્ટદેવ જે પુરુષોત્તમ ભગવાન તે તો અનંત કોટિ બ્રહ્માંડના આધાર જે અક્ષર તે થકી પણ પર છે. તે ભગવાનનો મારે દૃઢ આશરો થયો છે.’ એવા વિચારમાંથી જે વૈરાગ્ય ઉદય થાય તે વૈરાગ્ય જ્ઞાને યુક્ત કહેવાય ને એ વૈરાગ્યનો કોઈ કાળે નાશ થાય નહીં. જેમ અગ્નિ બળતો હોય તેને માથે જળ પડે તો ઓલાઈ જાય અને વડવાનળ અગ્નિ સમુદ્રને વિષે છે તે જળનો ઓલાવ્યો ઓલાતો નથી; તેમ જે જ્ઞાને યુક્ત વૈરાગ્ય છે તે તો વડવાનળ અગ્નિ તથા વીજળીનો અગ્નિ તેવો છે, તે કોઈ કાળે ઓલાય નહીં અને તે વિના બીજા વૈરાગ્યનો તો વિશ્વાસ આવે નહીં. અને અમારો જે વૈરાગ્ય તે તો જેવો વીજળીનો અગ્નિ તથા વડવાનળ અગ્નિ તે સરખો છે. તે અમારા સ્વભાવને તો જે અતિશય અમારે ભેળા રહ્યા હશે તે જાણે છે અને જે છેટે રહે છે તેને અમારો સ્વભાવ જાણ્યામાં આવતો નથી. અને આ મુકુંદ બ્રહ્મચારી છે તે ભોળા જેવા જણાય છે તો પણ અમારા સ્વભાવને યથાર્થ જાણે છે જે, ‘મહારાજ તો આકાશ જેવા નિર્લેપ છે અને એમને કોઈ પોતાનું પણ નથી અને પારકું પણ નથી.’ અને એવી રીતે જો અમારા સ્વભાવને જાણે છે તો જેવા ઈશ્વરમાં ગુણ હોય તેવા ગુણ બ્રહ્મચારીમાં વર્તે છે અને અંતર્યામી સૌમાં રહ્યા છે તે બાઈ-ભાઈને મનમાં એમ સમજાવે છે જે, ‘બ્રહ્મચારીમાં કોઈ વાતની ખોટ્ય નથી.’ તે એવા રૂડા ગુણ આવ્યાનું કારણ એ છે જે, મોટાપુરુષને વિષે જે નિર્દોષબુદ્ધિ રાખે છે તે પોતે સર્વ દોષ થકી રહિત થાય છે અને જે મોટાપુરુષને વિષે દોષ પરઠે છે તે દોષના પરઠનારાની બુદ્ધિ ભ્રષ્ટ થઈ જાય છે અને કામાદિક જે શત્રુ તે સર્વે તેના હૈયામાં આવીને નિવાસ કરે છે. પછી એ સત્પુરુષને વિષે દોષબુદ્ધિનો પરઠનારો જે પુરુષ તેના હૈયામાં ભૂંડા ભૂંડા ઘાટ પણ પીડ્યા કરે છે અને એ સત્સંગ કરે છે તોય પણ દુખિયો મટે નહીં. અને જે બુદ્ધિમાન છે તે તો અમારે સમીપે રહીને અમારી સર્વે પ્રકૃતિને જાણે છે જે, ‘જેટલાં સંસારમાં મોહ ઉપજાવવાનાં પદાર્થ ધન, સ્ત્રી, અલંકારાદિક તથા ખાનપાનાદિક છે તે કોઈમાં મહારાજને હેત નથી અને મહારાજ તો સર્વ થકી ઉદાસી છે અને કોઈકને દયા કરીને પાસે બેસવા દે છે કે જ્ઞાનવાર્તા કરે છે તે તો કેવળ તેના જીવના કલ્યાણને અર્થે દયા કરીને કરે છે.’ અને જે મૂર્ખ હોય તે તો પાસે રહે તોય પણ અમારા સ્વભાવને એમ ન જાણે અને છેટે રહે તે પણ એમ ન જાણે.
\n“અને આ વાત સમજાય પણ તેને, જેને આત્મનિષ્ઠા હોય અને તે આત્માને વિષે પરમેશ્વરની મૂર્તિને ધારીને તેની ભક્તિ કરતો હોય અને પોતે બ્રહ્મરૂપ થઈ ગયો હોય તોય પણ ભગવાનની ઉપાસનાનો ત્યાગ કરે નહીં. માટે આત્મનિષ્ઠા અને ભગવાનની મૂર્તિનો મહિમા સમજ્યા થકી કોઈ પદાર્થને વિષે વાસના રહેતી નથી. અને વાસના ટળ્યા પછી જેવું પોતાના દેહનું પ્રારબ્ધ હોય તેવાં સુખ-દુઃખને ભોગવે ખરો, પણ ઇન્દ્રિયોની તીક્ષ્ણતા મટી જાય છે. અને મનોમય ચક્રની જે ધારા તે તો ઇન્દ્રિયો છે, તે જ્યારે બ્રહ્મ અને તેથી પર જે પરબ્રહ્મ તેનું સાક્ષાત્ દર્શન થાય છે ત્યારે બુઠ્ઠિયો થઈ જાય છે. પછી જેમ કોઈ પુરુષે લીંબુ ચૂસ્યાં હોય ને દાંત અતિશય અંબાઈ ગયા હોય ને પછી તેને ચણા ચાવવા પડે ત્યારે તેથી કોઈ રીતે ચવાય નહીં અને અતિશય ભૂખ્યો થયો હોય તો તે ચણાને ગળી જાય પણ ચવાય નહીં, તેમ જેણે આત્માનો ને ભગવાનનો યથાર્થ મહિમા જાણ્યો છે તેને કોઈ લોકના વિષયસુખને વિષે આનંદ થાય નહીં. અને દેહનું પ્રારબ્ધ હોય ત્યાં સુધી ખાનપાનાદિક સર્વે ભોગ ભોગવે ખરો પણ જેમ દાંત અંબાઈ ગયા હોય ને ચણા આખા ગળી જાય એમ ભોગવે. અને વાસના ટળવી એ પણ કામ અતિશય ભારે છે, વાસના તો સમાધિનિષ્ઠ થાય તો પણ રહી જાય છે. અને સમાધિ થયા કેડે તો બ્રહ્મના સ્વરૂપમાંથી દેહમાં કોઈ રીતે અવાતું નથી અને જો અવાય છે તો તેના ત્રણ હેતુ છે: તેમાં એક તો જો કાંઈ સંસારના સુખની વાસના હોય તો સમાધિમાંથી પાછો દેહમાં આવે અને કાં તો અતિ સમર્થ હોય તે સમાધિમાં જાય ને પોતાની ઇચ્છાએ પાછો દેહમાં આવે અને કાં તો કોઈક પોતા થકી અતિ સમર્થ હોય તે પાછો સમાધિમાંથી દેહમાં લાવે - એ ત્રણ પ્રકારે સમાધિમાંથી પાછો દેહમાં આવે છે. અને જ્યારે સમાધિ થાય છે અને તેમાં બ્રહ્મનું દર્શન થાય છે ત્યારે કોટિ કોટિ સૂર્ય સરખો બ્રહ્મનો પ્રકાશ દેખીને જો થોડી સમજણ હોય તો પ્રત્યક્ષ પુરુષોત્તમ ભગવાનની જે મૂર્તિ છે તેને વિષે ન્યૂનપણું સમજે અને બ્રહ્મમાં અધિકપણું માની લે, એટલે ઉપાસનાનો ભંગ થયો. માટે પ્રત્યક્ષ મૂર્તિને વિષે અતિ દૃઢ નિશ્ચય થયો જોઈએ, તો સર્વે કામ સરે. અને અમે પણ એમ દૃઢ નિશ્ચય કર્યો છે જે, કોઈ અમને સાચો થઈને મન અર્પે અને લેશમાત્ર અંતરાય રાખે નહીં તો તેમાં અમે કોઈ વાતની કસર રહેવા દઈએ નહીં.”
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “જેણે મન દીધું હોય તેનાં કેવાં લક્ષણ હોય અને મન ન દીધું હોય તેનાં કેવાં લક્ષણ હોય?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેણે મન અર્પણ કર્યું હોય તેને જો પરમેશ્વરની વાત થતી હોય તથા પરમેશ્વરનાં દર્શન થતાં હોય અને તે સમે જો પોતે ન હોય તો તેની અતિશય પોતાના હૈયામાં દાઝ થાય; અને જ્યારે ભગવાનની વાત સાંભળે તથા ભગવાનનાં દર્શન કરે તેને વિષે અધિક અધિક પ્રીતિ થતી જાય, પણ તેમાંથી મન પાછું હઠે નહીં. અને પરમેશ્વર જ્યારે કોઈકને પરદેશ મૂક્યાની આજ્ઞા કરતા હોય, ત્યારે જેણે મન અર્પ્યું હોય તેના મનમાં એમ થાય જે, ‘જો મને આજ્ઞા કરે તો બરાનપુર તથા કાશી જ્યાં મૂકે ત્યાં રાજી થકો જઉં.’ એવી રીતે પરમેશ્વરના ગમતામાં રહીને જે રાજી રહેતો હોય તે તો હજાર ગાઉ ગયો હોય તોય અમારે પાસે છે, અને જેણે એવી રીતે મન ન અર્પ્યું હોય અને તે અતિશય અમારી સમીપે રહેતો હોય તોય લાખો ગાઉ છેટે છે. અને જેણે અમને મન ન અર્પ્યું હોય તેને તો ઉપદેશ કરતાં પણ બીક લાગે જે, શું જાણીએ? સવળું સમજશે કે અવળું સમજશે? એવી રીતે મન અર્પ્યું હોય ને ન અર્પ્યું હોય તેનાં લક્ષણ છે.”
", "gujarati_footnote": "૨૯૭. તે અન્નરસથી ઉત્પન્ન થાય છે.
\n૨૯૮. “આત્મન્યવરુદ્ધસૌરતઃ।” (ભાગવત: ૧૦/૩૩/૨૬).
\n૨૯૯. ભાગવત: ૮/૧૨/૩૨.
\n૩૦૦. ભાગવત: ૧૦/૬૧/૧-૨.
\n૩૦૧. ભાગવત: ૩/૩૧/૩૭.
\n૩૦૨. ગોપાલોત્તરતાપિની ઉપનિષદ.
\n૩૦૩. નાભિ સુધી જળમાં ઊભા રહીને ગુદા દ્વારા જળનું આકર્ષણ કરીને બસ્તિને (નાભિથી નીચલા પ્રદેશને) ધોઈ નાંખીને જળનો ત્યાગ કરે, એટલે ગુદાથી આકર્ષણ કરેલા જળને ગુદાથી જ બહાર કાઢે. તે એક બસ્તિનો પ્રકાર કહ્યો છે. લિંગથી જળને આકર્ષણ કરીને ફરીથી લિંગથી જ બહાર કાઢે અથવા ગુદાથી બહાર કાઢે, તે બીજો બસ્તિનો પ્રકાર કહ્યો છે.
\n૩૦૪. પ્રથમ મુખથી જળપાન કરીને ફરીથી તે જળને મુખથી જ વમન કરવું તે ગજકરણી ક્રિયા કહી છે, તેને જ કુંજરક્રિયા કહેવાય છે.
\n૩૦૫. અર્થાત્ મૂલબંધાસન. આ આસનમાં બંને પગનાં તળિયાંને ભેગાં કરી જનનેંદ્રિય અને ગુદાની વચ્ચે આવે તે રીતે નીચે આંગળીઓ અને ઉપર પાની રહે તેમ બેસવું. ધીમે રહીને શરીરને આગળ નમાવતાં બંને પગની એડી ઉપર બેસવું, જેથી પાનીઓ આગળ રહેશે. ત્યાર પછી પાછળ રહેલા બંને પગના અંગૂઠાઓ વિપરીત હાથે પકડવા અર્થાત્ ડાબા પગનો અંગૂઠો જમણા હાથે અને જમણા પગનો અંગૂઠો ડાબા હાથે પકડવો. (હઠયોગપ્રદીપિકા: ૪/૨૯-૩૦).
", "hindi_title": "काम पर विजय", "hindi_text": "संवत् १८७६ में चैत्र कृष्णा अमावस्या (१२ अप्रैल, १८२०) को रात्रि के समय स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में अपने निवास स्थान में उत्तरी द्वार के कमरे के बरामदे में विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किये थे, सफ़ेद चादर ओढ़ी थी और श्वेत फेंटा मस्तक पर बाँधा था। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में मुक्तानन्द स्वामी आदि चार बड़े साधु तथा लगभग पचास हरिभक्त बैठे हुए थे।
\nउस समय गोपालानन्द स्वामी ने प्रश्न किया कि, “काम का क्या स्वरूप है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “वीर्य ही काम का स्वरूप है।”
\nबाद में यह शंका की कि, “वीर्य तो सात धातुओं में से एक धातु है। अतः इसे ही काम का स्वरूप कैसे कहा जा सकता है, तथा उस वीर्य की उत्पत्ति कैसे होती है?”
\nतब श्रीजीमहाराज ने कहा, “मनोवहा नामक नाड़ी में मन रहता है और मन में जब स्त्री सम्बंधी संकल्प होता है तब वीर्य शरीर में से मथकर मनोवहा नाड़ी में एकत्र होकर शिश्न द्वारा उसी प्रकार आ जाता है, जिस तरह मथानी द्वारा दही को मथे जाने पर घी तैरता हुआ ऊपर आ जाता है। जिनका वीर्य शिश्नद्वार पर नहीं आता, उन्हें ऊर्ध्वरेता पुरुष तथा नैष्ठिक ब्रह्मचारी कहा जाता है। और, श्रीकृष्ण भगवान ने रासक्रीड़ा के समय स्त्रियों के साथ रहने पर भी वीर्यपात नहीं होने दिया था, इसीलिए उन्हें ऊध्वरेता ब्रह्मचारी कहा गया और उन्होंने ‘काम’ को जीत लिया। अतएव, वीर्य ही काम का स्वरूप है। जिसने वीर्य को जीतकर अपने वश में कर लिया है, वही काम पर विजय प्राप्त करने में समर्थ हो पाता है।”
\nफिर गोपालानन्द स्वामी ने पूछा, “जब इस देह को जला दिया जाता है, तब सप्त धातुएँ भी देह के साथ जल जाती हैं। ऐसी स्थिति में, यदि वीर्य को ही काम का रूप माना जाए, तो शरीर के साथ ही वीर्य जल जाने से काम को भी जल जाना चाहिए, तब इस जीव के अन्य देह में जाने पर काम क्यों उत्पन्न होता है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “वीर्य तो सूक्ष्म शरीर के साथ ही रहता है और उस सूक्ष्म शरीर के योग से स्थूल शरीर उत्पन्न हो जाता है। उदाहरणार्थ, भूत (प्रेत) का शरीर सूक्ष्मरूप से होता है, किन्तु जब वह सूक्ष्म देह में से स्थूल शरीर को धारण करके स्त्री का संग करता है, तब उस स्त्री को भूत से बालक उत्पन्न होता है। इसीलिए, वीर्य सूक्ष्म शरीर के साथ ही रहता है।”
\nफिर गोपालानन्द स्वामी ने पूछा कि, “शिवजी यद्यपि ऊर्ध्वरेता थे, फिर भी मोहिनी रूप को देखकर वीर्यपात हो गया था। वैसे ही, जिसकी देह में वीर्य होता है, उसे जाग्रत अथवा स्वप्नावस्था में स्त्री का योग होने पर वीर्यपात हुए बिना नहीं रह सकता। इसलिए, जब तक देह में वीर्य रहेगा तब तक किसी को भी निष्कामी कैसे कहा जा सकता है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “शिवजी की योगकला में इतनी कमी कही जाती है। जिसे जाग्रत अथवा स्वप्न अवस्था में स्त्री सम्बंधी संकल्पों के कारण वीर्यपात होता है, तो उसे पक्का ब्रह्मचारी नहीं कहा जा सकता। वस्तुतः, इस संसार में दृढ़ ब्रह्मचर्य वाले तो एकमात्र नरनारायण ऋषि ही हैं। हमें उनका ही आश्रय है। उनके प्रताप से धीरे-धीरे उनका भजन करके हम लोग भी उनके समान निष्कामी हो जाएँगे। देह में जो वीर्य रहता है, उसे जला डालने के लिए योगी कितने ही प्रकार के यत्न करते रहते हैं; और, श्रीकृष्ण भगवान ने स्त्रियों के संग में रहकर भी नैष्ठिक ब्रह्मचर्य जो दृढ़ रखा था, ऐसा सामर्थ्य भगवान में ही हो सकता है, परन्तु दूसरे तो इस प्रकार नहीं रह सकते। अतएव, अन्य योगियों को जाग्रत अथवा स्वप्नावस्था तक में स्त्री-सम्बंधी संकल्प न होने देने के लिए प्रयत्न करते रहना चाहिए।”
\nफिर शुकमुनि ने पूछा कि, “द्वारिका में भगवान की सोलह हजार एक सौ आठ स्त्रियाँ थीं, उनमें से प्रत्येक स्त्री को दस-दस पुत्र हुए तथा एक-एक पुत्री हुई, ऐसा भी कहा गया है। उसे किस प्रकार समझना चाहिए?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “द्वारिका और व्रज की बात एक-दूसरे से भिन्न है। द्वारिका में भगवान ने सांख्यमत का आश्रय लिया था। जैसे कि सांख्यमत का अनुसरण करनेवाला अपने स्वरूप को देह, इन्द्रियों तथा मन से भिन्न समझता है और समस्त क्रियाओं को करते हुए भी स्वयं को अकर्ता मानता है। उन क्रियाओं द्वारा उसे हर्ष-शोक भी नहीं प्राप्त होता। भगवान ने भी उसी मत को अंगीकार किया था, इसलिए भगवान को निर्लिप्त कहा गया है। और, द्वारिका में भगवान ने जिस सांख्यमत का आश्रय ग्रहण किया था, वह जनक जैसे राजाओं का मत है। जो राजा गृहस्थाश्रम में रहकर प्रभु का भजन करते रहते हैं, वे सांख्यमतानुयायी होते हैं। इसी प्रकार भगवान भी गृहस्थाश्रम में रहे थे और द्वारिका के राजा कहलाते थे। इसलिए, वे सांख्यमतावलम्बी होने के कारण निर्लेप रहे थे।
\n“और, वृन्दावन में उन्होंने योगकला का आश्रय ग्रहण किया था, इस कारण स्त्रियों का संग करके भी नैष्ठिक ब्रह्मचर्यव्रत रखा था। इस स्थान पर उन्होंने स्वयं में नरनारायण ऋषि का भाव दिखलाया। यह कथा श्रीमद्भागवत में है। जिसमें कपिलदेव ने देवहूति के प्रति कहा है कि, ‘स्त्रीरूप में मेरी जो माया है, उसे जीतने में नरनारायण ऋषि के सिवा अन्य कोई भी समर्थ नहीं है।’ इसी कारण श्रीकृष्ण भगवान ने स्त्रियों के संग में रहने पर भी काम को जीत लिया था।
\n“और, जब दुर्वासा ऋषि पधारे तो भगवान ने समस्त गोपियों से वहाँ खाद्य पदार्थों से भरे हुए थाल ले जाने के लिए कहा। तब गोपियाँ बोलीं कि, ‘हम यमुनाजी को किस प्रकार पार कर सकेंगे?’ श्रीकृष्ण भगवान ने कहा कि, ‘यमुनाजी से इस प्रकार कहना कि, “यदि श्रीकृष्ण सदैव बालब्रह्मचारी रहे हों तो हमें मार्ग दे दीजिए।”’ बाद में, गोपियाँ जब इस प्रकार बोलीं तब यमुनाजी ने मार्ग दे दिया। समस्त गोपियाँ जब ऋषि को भोजन करा चुकीं, तब वे बोली कि, ‘हमारे जाने के मार्ग में यमुनाजी हैं, तो हम अपने घर किस प्रकार जा पायेंगी?’ तब ऋषि ने पूछा कि, ‘वहाँ से आते समय किस प्रकार आई थीं?’ गोपियों ने बताया कि, ‘हमने यमुनाजी से ऐसा कहा था कि, “यदि श्रीकृष्ण सदैव ब्रह्मचारी रहे हों, तो हमें मार्ग दे दीजिए।” इसलिए यमुनाजी ने हमें मार्ग दे दिया था, परन्तु अब घर किस तरह जाएँ?’ तब दुर्वासा ऋषि बोले कि, ‘इस बार यमुनाजी से यह कहना कि, “यदि दुर्वासा ऋषि सदा उपवासी रहे हों, तो हमें मार्ग दे दीजिए।”’ जब गोपियों ने यमुनाजी से इस प्रकार कहा, तब यमुनाजी ने उन्हें मार्ग दे दिया। इस पर गोपियों को अत्यन्त आश्चर्य हुआ, परन्तु वे भगवान तथा दुर्वासा ऋषि की महिमा को नहीं जान सकीं। वास्तव में भगवान ने नैष्ठिक व्रत रखकर गोपियों के साथ क्रीड़ा की थी, इसलिए वे ब्रह्मचारी थे। किन्तु दुर्वासा ऋषि विश्वात्मा श्रीकृष्ण भगवान में अपनी आत्मा की एकता करके गोपियों द्वारा लाए गए समस्त थालों के खाद्य पदार्थों को अंगीकार कर गए थे, इस कारण वे भी उपवासी ही थे, क्योंकि समस्त खाद्य पदार्थ उन्होंने वस्तुतः भगवान को ही खिला दिए थे।
\n“अतः महापुरुषों की क्रियाएँ समझ में नहीं आतीं। यदि सांख्यमतावलम्बियों को खोजा जाए तो वे सहस्रों की संख्या में मिल जाएँगे, परन्तु योगकला द्वारा ऊर्ध्वरेता रहनेवाले तो एकमात्र नरनारायण ही हैं, अथवा नरनारायण के जो अनन्य भक्त होते हैं, वे भी नरनारायण के भजन के प्रताप से दृढ़ ब्रह्मचर्यवाले हो जाते हैं, किन्तु दूसरे लोग ऐसे नहीं हो सकते। तथा जिसके इन्द्रियद्वार से जाग्रत अथवा स्वप्नावस्था में वीर्यपात होता है, वह ब्रह्मचारी नहीं कहलाता। और, जो पुरुष आठ प्रकार से स्त्री का त्याग रखता है, उसने ब्रह्मचर्य के मार्ग पर चलना शुरू किया है, अतः वह नरनारायण के प्रताप से धीरे-धीरे ब्रह्मचारी हो जाएगा।
\n“और, जब हमारी शैशवावस्था थी, तब हमने यह सुना था कि वीर्य तो पसीने द्वारा भी निकल जाता है। तब हमने वीर्य को ऊर्ध्वगामी रखने के लिए दो प्रकार की जलबस्ति१०३ सीखी थी तथा कुंजरक्रिया१०४ की शिक्षा पाई थी। और, काम को जीतने के लिए कई आसन सीखे थे। तथा रात्रि में गोरख आसन१०५ में शयन किया करते थे, जिससे स्वप्नावस्था में भी वीर्यपात नहीं हो पाए। फिर तो काम को जीतने का ऐसा उपाय किया कि शरीर से पसीना ही नहीं निकले तथा ठंड और धूप भी न लगे। बाद में हम रामानन्द स्वामी के पास आए तब स्वामी ने पसीना निकले इसलिए हमारे शरीर पर ‘अर्बूर’ नामक वनस्पति का लेप लगवाया, उसी की पट्टियाँ भी लगवाईं, फिर भी देह में पसीना नहीं आया। अतः काम पर विजय प्राप्त करने की साधना अत्यन्त कठिन है। जिसे भगवान के स्वरूप की उपासना का सुदृढ़ संबल रहता है तथा जिसमें पंचविषयों में से किसी भी विषय की वासना बिल्कुल नहीं रहती और निर्वासनिक रहने की भावना अत्यन्त दृढ़ हो चुकी हो, वही पुरुष भगवान के प्रताप से निष्कामी होता है।”
\nफिर नित्यानन्द स्वामी ने पूछा कि, “निर्वासनिक होने के लिए ऐसी बात सुनना आवश्यक है, या वैराग्य की जरूरत होती है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “अकेला वैराग्य नहीं टिक सकता; अन्ततो गत्वा वह नष्ट हो जाता है। और, व्यक्ति को जब आत्मनिष्ठा तथा भगवान की मूर्ति का यथार्थ ज्ञान होता है, फिर वह आलोचना करे कि, ‘मैं आत्मा हूँ, तथा सच्चिदानन्दरूप हूँ। और पिंड-ब्रह्मांड मायिक एवं नाशवान हैं, इसलिए मेरे साथ इस पिंड-ब्रह्मांड की तुलना कैसे की जा सकती है? तथा मेरे इष्टदेव पुरुषोत्तम भगवान अनन्तकोटि ब्रह्मांडों के आधार अक्षर से भी परे हैं तथा उन भगवान का मुझे दृढ़ आश्रय हुआ है।’ ऐसी आलोचना से जो वैराग्य उदित होता है, वह ज्ञानयुक्त कहलाता है तथा उस वैराग्य का किसी भी काल में नाश नहीं होता। जैसे जलती हुई आग पर जल के गिर जाने से वह बुझ जाती है, किन्तु समुद्र में स्थित बड़वानल अग्नि पानी से बुझाए जाने पर भी नहीं बुझती। वैसे ही ज्ञानयुक्त वैराग्य बड़वानल अग्नि और बिजली की अग्नि जैसा होता है। ऐसा वैराग्य कभी भी नहीं नष्ट होता! ऐसे वैराग्य के बिना अन्य वैराग्य विश्वसनीय नहीं है।
\n“और, हमारे भीतर जो वैराग्य है वह बिजली की अग्नि तथा बड़वानल के सदृश है। सो हमारे स्वभाव को तो जो भक्त हमारे साथ बहुत दिनों तक रहे होंगे वही पहचानते हैं, और जो हमसे दूर रहते हैं उन्हें हमारे स्वभाव का परिचय नहीं होता! जैसे ये मुकुन्द ब्रह्मचारी भोले-भाले दिखाई पड़ते हैं, फिर भी वे हमारे स्वभाव को यथार्थरूप से जानते हैं कि, ‘महाराज तो आकाश के समान निर्लिप्त हैं और उनके लिए न तो कोई अपना है और न ही कोई पराया है!’ यदि मुकुन्द ब्रह्मचारी हमारे इस स्वभाव को इस प्रकार समझते हैं, तो ईश्वर के समान गुण ब्रह्मचारी में दिख रहे हैं। तथा अन्तर्यामी (भगवान) सबमें विद्यमान रहकर प्रत्येक स्त्री-पुरुष के अन्तःकरण में इस प्रकार प्रतीति दे रहे हैं कि, ‘(मुकुन्द) ब्रह्मचारी में किसी भी प्रकार का दोष नहीं है!’ ऐसे दिव्य गुणों के उदय होने का कारण यह है, कि सत्पुरुष के स्वरूप में जो निर्दोष बुद्धि रखता है, वह समस्त दोषों से रहित हो जाता है। और जो सत्पुरुष में दोष देखा करते हैं, उन दोष देखनेवालों की बुद्धि भ्रष्ट हो जाती है, और कामादिक समस्त शत्रु उनके हृदय में आकर निवास करते हैं। तत्पश्चात् सत्पुरुष के प्रति दोषदृष्टि रखनेवाले के हृदय को सदैव अशुभ संकल्प पीड़ा देते रहते हैं और सत्संग करते हुए भी उसका दुःख नहीं मिटता। और, जो बुद्धिमान हैं, वे हमारे समीप रहने के कारण हमारे समग्र स्वभाव को अच्छी तरह जानते हैं कि, ‘संसार में मोह उत्पन्न करनेवाले धन, स्त्री, अलंकार तथा खाद्य-पेयादिक जो पदार्थ हैं, उनसे महाराज का कोई भी लगाव नहीं है और महाराज सबसे उदासीन रहते हैं। यदि वे किसी को कृपा करके अपने पास में बैठने देते हैं या उसके समक्ष ज्ञानवार्ता करते हैं, तो वह केवल उस मनुष्य के कल्याण के लिए ही दया करके ऐसा करते हैं।’
\n“और, जो मूर्ख होते हैं, वे हमारे पास रहने या दूर रहने पर भी हमारे स्वभाव को इस तरह नहीं जान पाते। और यह बात भी उन्हीं भक्तों की समझ में आती है जिसे आत्मनिष्ठा की दृढ़ता हो, तथा आत्मा में परमेश्वर की मूर्ति को धारण करके उसकी भक्ति करता रहता हो, इसके साथ ही वह स्वयं ब्रह्मरूप हो गया हो फिर भी वह भगवान की उपासना का त्याग नहीं करता।
\n“इस प्रकार, आत्मनिष्ठा तथा भगवान की मूर्ति की महिमा को समझ लेने से किसी भी पदार्थ में वासना नहीं रहती। और वासना के टल जाने के बाद वह अपने प्रारब्धानुसार सुख-दुःख को अवश्य भोगता है, परन्तु उसकी इन्द्रियों की तीक्ष्णता मिट जाती है। और, मनोमय चक्र की धाराएँ जो इन्द्रियाँ हैं, वे ब्रह्म तथा उनसे परे परब्रह्म का साक्षात् दर्शन होने से कुंठित हो जाती हैं। जैसे किसी ने ढेर सारे नींबू को चूस लिए हों, और उसके दाँत खट्टे पड़ गए हों, ऐसी दशा में उसे चने चबाने पड़ें, तो भी वह किसी तरह उन्हें चबा नहीं सकता। और उसे बहुत अधिक भूख लगी हो, तो चने निगलकर गले के नीचे भले ही उतार दे, परन्तु वे चबाये नहीं जा सकते। वैसे ही जिसने आत्मा तथा भगवान की यथार्थ महिमा जान ली हो, उसे संसार के किसी भी विषय सुख में आनन्द नहीं आता। और, प्रारब्ध रहने तक यद्यपि वह खान-पान आदि सभी भोगों को अवश्य भोगता है, परन्तु जिस तरह दाँतों के खट्टे पड़ जाने के कारण चनों को निगल जाने के लिए बाध्य होना पड़ता है, उसी प्रकार वह भोगों को भोगता है।
\n“और, वासना को मिटाना भी अत्यन्त कठिन कार्य है। वासना तो समाधिनिष्ठ होने पर भी रह जाती है। समाधि लगने के बाद ब्रह्म के स्वरूप से पुनः देह में किसी भी प्रकार लौटा नहीं जाता। फिर भी यदि कोई वापस लौटता है, तो उसके तीन कारण होते हैं। प्रथम कारण यह है कि जिसे सांसारिक सुख की यदि कोई वासना रह गई हो, तो वह समाधि से लौटकर पुनः देह में आता है।
\n“दूसरा कारण यह है कि कोई अति समर्थ हो और समाधिस्थ हो गया, तो वह अपनी इच्छा से पुनः देह में वापस लौटता है।
\n“तीसरा कारण यह है कि कोई अपने से भी अति सामर्थ्यवान हो, तो वह इसे समाधि से पुनः देह में ले आता है। इन तीन कारणों से ही जीव का इस देह में प्रत्यावर्तन होता है। जब समाधि लग जाती है, तो उसमें ब्रह्म का दर्शन होता है, और कोटि-कोटि सूर्यों के समान ब्रह्म का प्रकाश देखने पर यदि वह अपनी अल्पबुद्धि के कारण प्रत्यक्ष पुरुषोत्तम भगवान की मूर्ति में किसी प्रकार की न्यूनता मान लेता है तथा ब्रह्म में अधिक महत्ता मान लेता है, तब उपासना भंग हो जाती है।
\n“अतः प्रत्यक्ष मूर्ति में अत्यन्त दृढ़ निश्चय होना ही चाहिए, तभी समस्त कार्य सम्पन्न हो जाते हैं। हमने भी ऐसा दृढ़ निश्चय किया है कि जो कोई हमको समर्पित होते हुए अपना मन अर्पण कर देता है, और लेशमात्र भी पर्दा हमारे साथ नहीं रखता, तो हम भी उसमें किसी भी बात की कमी नहीं रहने देते हैं।”
\nफिर मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा कि, “जिसने मन अर्पित कर दिया हो उसके कैसे लक्षण होते हैं, और मन न देनेवाले के कैसे लक्षण दिखाई देते हैं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जिसने अपना मन अर्पित कर दिया हो वह परमेश्वर की कथा हो रही हो तथा उनका दर्शन होता हो, तब स्वयं उपस्थित न रह सका तो अपने हृदय में अत्यंत दुःखी होता है। भगवान के श्रवण में भगवान की कथा और उनके दर्शन में अधिकाधिक प्रीति होती रहे, परन्तु कथा एवं दर्शन से उसका मन पीछे नहीं हटता। जब परमेश्वर किसी को परदेश भेजने की आज्ञा करते हों, तब मन अर्पण करनेवाले के हृदय में ऐसी भावना हो आती है कि, ‘यदि भगवान मुझे आदेश दें तो मैं बुरहानपुर तथा काशी में जहाँ-कहीं भी भेजें, वहाँ प्रसन्न मन से जाऊँ।’ इस प्रकार परमेश्वर की रुचि में रहकर जो स्वयं प्रसन्न रहता हो, वह यदि सहस्रों कोस दूर हो, फिर भी हमारे पास ही है! परन्तु जिसने इस प्रकार मन अर्पित नहीं किया हो, वह हमारे अत्यन्त निकट रहने पर भी लाखों कोस दूर है! जिसने हमें मन अर्पित न किया हो, उसे उपदेश देने में भी हमें भय रहता है कि क्या मालूम, यह सीधा समझेगा या उलटा! इस प्रकार जिसने मन अर्पण किया हो या न अर्पण किया हो, उसके लक्षण हैं।”
", "hindi_footnote": "१०३. जल में नाभि तक खड़े रहकर गुदा द्वारा जल को खिंचकर और बस्ति (नाभि से निचले भाग) को धोकर उसे निकाल डालना चाहिए, अर्थात् गुदामार्ग से चढ़ाये गए जल को गुदा द्वारा ही बाहर निकाल देना, उसे बस्तिक्रिया का एक प्रकार कहा जाता है। लिंग द्वारा पानी को चढ़ाने के बाद उसे फिर से लिंग द्वारा ही अथवा गुदामार्ग से बाहर निकाल देना, इसे बस्तिक्रिया का दूसरा प्रकार कहा गया है।
\n१०४. सर्व प्रथम मुख से जल पीकर उसका फिर से मुँह के जरिये ही वमन कर डालना, उसे गजकरणी क्रिया कहा जाता है और उसको कुंजरक्रिया भी कहते हैं।
\n१०५. भद्रासन को ही गोरक्षासन कहते हैं। वृषण (अंडकोश) के नीचे के लिंगसूत्र के दोनों पार्श्वभागों में गुल्फा को रखना चाहिए, उसमें वाम गुल्फा को लिंग के नीचे के सूत्र के बाँये भाग में और दक्षिण गुल्फा को उस सूत्र के दक्षिण भाग में रखना चाहिए तथा सूत्र के पार्श्वभाग के समीप रखे हुए दोनों पैरों को दोनों हाथों से, जो पश्चिम की ओर लोम-विलोम किए हुए रहें, ग्रहण करना चाहिए। इस क्रिया को उत्तम भद्रासन कहा गया है।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/73.mp3" }, { "english_title": "Understanding Is Measured in Times of Hardship", "english_text": "On the morning of Vaishākh sudi 11, Samvat 1876 [24 April 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the platform under the neem tree in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nShriji Mahārāj then began, “The extent of one’s vairāgya and one’s understanding can be measured only when one encounters vishays, or in times of some hardship, but not otherwise. That being so, what can be said about situations of extreme prosperity or hardship? For example, everyone must have realized the state of their own antahkarans during the minor difficulty that recently befell Dādā Khāchar.”
\nThereupon Muktānand Swāmi commented, “It is but natural that in one’s heart, one sides with God’s devotees. That too, with the understanding that if the Satsang fellowship flourishes, many people will benefit; but if the Satsang fellowship suffers a setback in any way, no one will benefit. That is why joy and grief are experienced.”
\nShriji Mahārāj then explained, “We are the servants of Shri Krishnanārāyan; so we should be pleased with whatever pleases Him. If it is His wish, then Satsang will flourish; and if He wishes for it to decrease, then it will decrease. Moreover, if God seats us on an elephant, we should remain happy by sitting on an elephant; and if He seats us on a donkey, then we should remain happy by sitting on a donkey; but we should not harbor the slightest affection for anything except the holy feet of God. Thus, in whatever way Satsang develops according to His wish, we should remain content. If He so wishes, let everyone in the world become satsangis; or if He so wishes, let all satsangis cease to remain satsangis. But in no way should we harbor any joy or grief in our minds, because everything happens by the will of God. So, just as a dry leaf is blown in the air according to the direction of the wind, we should also remain dependent on Him and joyfully worship God, not allowing any frustration to enter our minds.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "સમજણ આપત્કાળે કળાય છે", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના વૈશાખ સુદિ ૧૧ એકાદશીને દિવસ સવારમાં સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિરની આગળ લીંબડાના વૃક્ષની હેઠે ઓટા ઉપર ઢોલિયો બિછાવ્યો હતો તે ઉપર વિરાજમાન હતા અને સર્વે શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેને જેટલો વૈરાગ્ય હોય અને જેને જેટલી સમજણ હોય તે તો જ્યારે કોઈક વિષયભોગની પ્રાપ્તિ થાય અથવા જ્યારે કોઈક આપત્કાળ આવી પડે ત્યારે કળાય, પણ તે વિના કળાય નહીં. અને ઝાઝી સંપત કે આપત આવે એની વાત શી કહેવી? પણ આ દાદાખાચરને થોડું જ આપત્કાળ જેવું આવ્યું હતું, તેમાં પણ જેનું અંતઃકરણ જેવું હશે તેવું સૌને જણાણું હશે.” પછી મુક્તાનંદ સ્વામી બોલ્યા જે, “ભગવાનના ભક્તનો પક્ષ તો હૈયામાં રહે છે ખરો. તે પણ સમજીને રહે છે જે, જો સત્સંગનું ઉત્કૃષ્ટપણું હોય તો ઘણા જીવોને સમાસ થાય ને જ્યારે કાંઈ સત્સંગનું અપમાન જેવું હોય ત્યારે કોઈ જીવને સમાસ થાય નહીં; એટલા માટે હર્ષ-શોક જેવું થઈ આવે છે.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “આપણે તો શ્રીકૃષ્ણ નારાયણના દાસ છીએ, તે શ્રીકૃષ્ણ નારાયણને જેમ ગમે તેમ રાજી રહેવું. અને એ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનની ઇચ્છા હશે તો સત્સંગની વૃદ્ધિ થશે ને જો એમને ઘટાડવો હશે તો ઘટી જશે. અને એ ભગવાન આપણને હાથીએ બેસાડે તો હાથીએ બેસીને રાજી રહેવું અને ગધેડે બેસાડે તો ગધેડે બેસીને રાજી રહેવું. અને એ ભગવાનનાં ચરણારવિંદ વિના બીજે ક્યાંય પ્રીતિ રાખવી નહીં. અને એ ભગવાનની ઇચ્છાએ કરીને જેવી જેવી રીતે સત્સંગની વૃદ્ધિ થતી જાય તેવી રીતે રાજી રહેવું; પછી એ ભગવાનની ઇચ્છા હોય તો બધું જગત સત્સંગી થાઓ અથવા એની ઇચ્છાએ સર્વે સત્સંગી મટી જાઓ, પણ કોઈ રીતે હર્ષ-શોક મનમાં ધારવો નહીં; એ ભગવાનનું કર્યું સર્વે થાય છે. માટે સૂકું પાનડું જેમ વાયુને આધારે ફરે તેમ એ ભગવાનને આધીન રહીને આનંદમાં એ પરમેશ્વરનું ભજન કરવું અને કોઈ જાતનો મનમાં ઉદ્વેગ આવવા દેવો નહીં.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "भगवान की इच्छा ही सर्वोपरि", "hindi_text": "संवत् १८७६ में वैशाख शुक्ला एकादशी (२४ अप्रैल, १८२०) को प्रातःकाल स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के आगे नीमवृक्ष के नीचे चबूतरे पर रखे हुए पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “जिसे जितना वैराग्य होता है तथा जिसकी जितनी समझ होती है, उसका पता तब चलता है, जब किसी विषयभोग की प्राप्ति हो अथवा संकटकाल की स्थिति उपस्थित हो! इन दोनों के बिना व्यक्ति की कैसी समझ है, वह मालूम नहीं होता। यदि उसे अधिक सम्पत्ति अथवा भीषण विपत्ति आ जाए, तब तो बात ही क्या करनी! परन्तु इन दादाखाचर पर जब थोड़ा-सा संकटकाल घिर आया था, तब जिसका जैसा अन्तःकरण रहा होगा, वैसा सबको विदित हुआ होगा।”
\nइसके पश्चात् मुक्तानंद स्वामी ने कहा कि, “भगवान के भक्त के प्रति हृदय में स्नेह और सहानुभूति तथा उसका पक्ष हमें रहता तो है, किन्तु वह भी इस विचार से रहता है कि यदि सत्संग की उन्नति होती है तो बहुत लोगों को सद्भाव होता है। किन्तु यदि सत्संग की कुछ अवनति हुई, तो बहुतों को असंतोष होगा। इसी विचार से हमें हर्ष या विषाद के भाव प्रभावित करते हैं।”
\nतब श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “हम तो श्रीकृष्ण नारायण के दास हैं, उनकी पसंद में ही हमें प्रसन्न रहना चाहिए। यदि श्रीकृष्ण भगवान की इच्छा होगी तो सत्संग की वृद्धि होगी, और यदि उनकी घटाने की इच्छा होगी तो वह घट जाएगा। और, वे भगवान हमें कदाचित् हाथी पर बैठायें, तो हमें हाथी पर बैठकर प्रसन्न रहना है; यदि वे हमें गधे पर बैठायें तो उस पर बैठकर भी खुश रहना है। लेकिन उन भगवान के चरणारविन्दों के सिवा अन्यत्र कहीं भी प्रीति नहीं रखनी चाहिए। और, भगवान की इच्छा के अनुसार जैसे-जैसे सत्संग की वृद्धि होती रहे, उस तरह प्रसन्न रहना चाहिए। फिर चाहे भगवान की इच्छा से पूरा संसार सत्संगी बन जाए, अथवा उनकी इच्छा के अनुसार समूचा सत्संग समाप्त हो जाए, फिर भी मन में किसी प्रकार का हर्ष या शोक नहीं रखना चाहिए। भगवान का किया ही सब कुछ होता है। अतः जिस प्रकार सूखा पत्ता वायु के झोंके से संचारित रहता है, उसी प्रकार भगवान के अधीन रहकर आनन्द के साथ परमेश्वर का भजन करते रहना, और मन में किसी भी तरह का उद्वेग नहीं आने देना चाहिए।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/74.mp3" }, { "english_title": "Redeeming Seventy-One Generations", "english_text": "On Vaishākh vadi 11, Samvat 1876 [8 May 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot under the neem tree in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a garland of yellow flowers around His neck and was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Surā Khāchar asked, “It is said that 71 generations1 of a family that includes a devotee of God are redeemed. But many in that lineage may even be enemies of the Sant and of God. So in what way are they redeemed?”
\nShriji Mahārāj answered, “Devhuti harbored profound love towards Kardam Rishi as her husband, yet she was redeemed because of her affection for him. The 50 daughters of King Māndhātā who married Saubhari Rishi were attracted to him by his handsome appearance. Although their affection for Saubhari was born of lust, still they all attained liberation like Saubhari Rishi himself. Therefore, if all the members of a family in which there is a devotee believe, ‘We are indeed very fortunate to have a devotee of God in our family,’ and keep affection for the devotee with such an understanding of his greatness, then all of the members of that family will attain liberation. Even if the devotee’s forefathers who have died and have gone to swarg realize, ‘We are indeed very fortunate to have a devotee of God in our family,’ and they also keep affection for the devotee, then those forefathers will attain liberation as well.
\n“However, a person who keeps animosity towards a devotee of God does not attain liberation. As his hatred towards the devotee increases, his mind becomes more and more polluted. In fact, when he dies, he falls into the same pit of narak as that entered by a person who has committed the five grave sins. Thus, all those who have affection for a devotee of God, regardless of whether they are family members or not, attain liberation.”
\nThereafter Nājā Jogiyā asked, “Suppose there is one devotee of God with resolute faith and another with only a little faith. Although outwardly they both appear to be good, how can the two be recognized?”
\nShriji Mahārāj explained, “One who has precise gnān of the nature of the ātmā, firm vairāgya, as well as perfect bhakti and swadharma should be known to have perfect faith. Even if one of these four factors is lacking, then despite having faith, it is still without the knowledge of God’s greatness. If all four factors are totally present, then that should be known as faith in God coupled with the knowledge of His greatness.”
", "english_footnote": "1. Other interpretations of the original text, which are also in accordance with the Hindu scriptures, include 21 and 101 generations. The 21 generations include the current generation, the 10 previous generations and the 10 following generations.
", "gujarati_title": "એકોત્તર પરિયાં તર્યાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના વૈશાખ વદિ ૧૧ એકાદશીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિર આગળ લીંબડાના વૃક્ષ હેઠે ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને પીળાં પુષ્પના હાર કંઠને વિષે વિરાજમાન હતા અને સર્વે શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી સુરાખાચરે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “‘જેના કુળમાં ભગવાનનો એક ભક્ત થાય તો તેનાં એકોત્તર૩૦૬ પરિયાં૩૦૭ ઉદ્ધરે છે,’ એમ કહ્યું છે અને તેના ગોત્રમાં કેટલાક તો સંતના ને ભગવાનના દ્વેષી પણ હોય ત્યારે તેનો કેવી રીતે ઉદ્ધાર થાય છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેમ કર્દમ ઋષિનો દેવહૂતિએ પતિબુદ્ધિએ કરીને પ્રસંગ કર્યો હતો તો પણ કર્દમ ઋષિને વિષે સ્નેહ હતો તો એનો ઉદ્ધાર થયો.૩૦૮ અને માંધાતા રાજાની દીકરીઓ પચાસ, તે સૌભરિ ઋષિનું રૂપ જોઈને વરિયો, તેને કામનાએ કરીને સૌભરિને વિષે હેત હતું તો તે સર્વેનું કલ્યાણ ઋષિના જેવું થયું.૩૦૯ માટે જેના કુળમાં ભક્ત થયો હોય અને તેનાં કુટુંબી સર્વ એમ માને જે, ‘આપણું મોટું ભાગ્ય છે જે, આપણા કુળમાં ભગવાનનો ભક્ત થયો છે,’ એવી રીતે ભક્તનું માહાત્મ્ય સમજીને હેત રાખે તો તે સર્વ કુટુંબીનું કલ્યાણ થાય; અને મરીને પિત્રી જે સ્વર્ગમાં ગયા હોય તે પણ જો એમ જાણે જે, ‘આપણા કુળમાં ભગવાનનો ભક્ત થયો તે આપણું મોટું ભાગ્ય છે,’ એમ સમજીને ભગવાનના ભક્તમાં હેત રાખે તો તે પિત્રીનું પણ કલ્યાણ થાય. અને જે ભગવાનના ભક્ત સંગાથે વૈરબુદ્ધિ રાખે તેનું તો કલ્યાણ ન થાય અને જેમ જેમ વૈર કરતો જાય તેમ તેમ તેની બુદ્ધિ ભ્રષ્ટ થતી જાય અને દેહ મૂકે ત્યારે પંચ મહાપાપના કરનારા જે નરકના કુંડમાં પડે, તે પણ તે જ કુંડમાં પડે છે. તે માટે ભગવાનના ભક્તમાં જેને હેત હોય તો સંબંધી હોય અથવા બીજો કોઈ હોય તે સર્વનું કલ્યાણ થાય છે.”
\nપછી નાજે ભક્તે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “ભગવાનનો ભક્ત હોય તે એક તો દૃઢ નિશ્ચયવાળો હોય અને એક તો થોડા નિશ્ચયવાળો હોય અને ઉપરથી તો બેય સારા દેખાતા હોય, તે બે કેમ ઓળખ્યામાં આવે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેને આત્માના સ્વરૂપનું યથાર્થ જ્ઞાન હોય અને દૃઢ વૈરાગ્ય હોય અને ભક્તિ ને સ્વધર્મ પણ પરિપૂર્ણ હોય, તેનો નિશ્ચય પરિપૂર્ણ જાણવો. અને એમાંથી જો એકે વાનું ઓછું હોય તો નિશ્ચય છે તો પણ માહાત્મ્ય વિનાનો છે અને એ ચાર વાનાં સંપૂર્ણ હોય તે માહાત્મ્ય સહિત ભગવાનનો નિશ્ચય જાણવો.”
", "gujarati_footnote": "૩૦૬. એકોત્તર શબ્દથી એકોત્તર શત ૧૦૧ અથવા એકોત્તર વિંશતિ ૨૧ કહેવાનો અભિપ્રાય છે. દસ પૂર્વનાં અને દસ પછીનાં અને એક પોતે એમ મળીને એકવીસ કુળનો ઉદ્ધાર થાય છે, એમ પ્રહ્લાદના મિષે ભગવાન નૃસિંહે શ્રીમદ્ભાગવત (૭/૧૦/૧૮)માં કહ્યું છે. પિતાનાં ૨૪, માતાનાં ૨૦, પત્નીનાં ૧૬, બહેનનાં ૧૨, દિકરીનાં ૧૧, ફોઈનાં ૧૦, માસીનાં ૮ એમ સાત ગોત્રનાં મળીને એકસો અને એક કુળનો ઉદ્ધાર થાય છે એમ પણ નિર્ણયસિંધુ (૩/૨, પૃ. ૨૬૭)માં વાયુપુરાણના શ્લોકનો ઉલ્લેખ કરીને જણાવ્યું છે. ઉપર લખેલાં માતા-પિતા વગેરેનાં કુળમાં અર્ધાં પૂર્વનાં અને અર્ધાં પછીનાં જાણવાં.
\n૩૦૭. કુળ.
\n૩૦૮. ભાગવત: ૩/૩૩.
\n૩૦૯. ભાગવત: ૯/૬.
", "hindi_title": "भक्त के सम्बंध से कल्याण", "hindi_text": "संवत् १८७६ में वैशाख कृष्णा एकादशी (८ मई, १८२०) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के आगे नीमवृक्ष के नीचे पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने पीले पुष्पों का हार कंठ में धारण किया था और श्वेत वस्त्र पहने थे। उनके समक्ष मुनियों तथा स्थान-स्थान के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nतब सुराखाचर ने पूछा कि, “ऐसा कहा गया है कि जिसके कुल में भगवान का एक भी भक्त होता है उसकी एकोत्तर१०६ पीढ़ियों का उद्धार हो जाता है, किन्तु उस भक्त के गोत्र में सन्त तथा भगवान के कितने तो द्वेषीजन भी होते हैं, फिर भी उनका उद्धार होता है, वह कैसे होता है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “जैसे देवहूति ने कर्दम ऋषि के साथ पतिरूप में भाव रखते हुए संग किया था, तो भी कर्दम ऋषि में स्नेह रहने के कारण उसका उद्धार हो गया। तथा सौभरि ऋषि का सुन्दर रूप देखकर ही उनके साथ मान्धाता राजा की पचास पुत्रियों ने विवाह किया। उन्हें सौभरि में कामभाव से स्नेह था, तो भी ऋषि के समान ही उन सबका कल्याण हो गया था। उसी प्रकार जिसके कुल में भक्त उत्पन्न होता है, उसके समस्त कुटुम्बीजन ऐसा समझते हैं कि, ‘हमारा यह बड़ा भाग्य है कि हमारे कुल में भगवान का भक्त हुआ है।’ इस प्रकार भक्त का माहात्म्य समझकर स्नेह रखेगा, तो उन सभी कुटुम्बीजनों का कल्याण हो जाएगा। और, जो पितृ आदि मरकर स्वर्ग में गए हों और वे भी यदि ऐसा समझें कि, ‘हमारे कुल में भगवान का भक्त हुआ है, यह हमारा बड़ा भाग्य है,’ ऐसा समझकर वे भगवान के भक्त से स्नेह रखें, तो उन पितरों का भी कल्याण हो जाता है। किन्तु, भगवान के भक्त के साथ जो वैरभाव रखता है, उसका कल्याण नहीं होता। वह ज्यों-ज्यों भगवान के भक्त के साथ वैर करता रहता है, त्यों-त्यों उसकी बुद्धि भ्रष्ट हो जाती है। तथा जब वह शरीर छोड़ता है, तब वह उसी नरककुंड को प्राप्त होता है, जहाँ पंचमहापाप करनेवाले पड़े रहते हैं। इसलिए, भगवान के भक्त से स्नेह रखनेवालों का कल्याण ही होता है, भले ही वे सम्बंधी हों या अन्य जन, सभी का कल्याण होता है।”
\nफिर नाजा भक्त ने पूछा कि, “भगवान के भक्तों में एक तो दृढ़ निश्चयवाला हो तथा दूसरा कम निश्चयवाला हो ये दोनों ऊपर से अच्छे भक्त लगते हैं, परन्तु उनकी यथार्थ पहचान किस प्रकार की जा सकती है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “जिसे आत्मा के स्वरूप का यथार्थ ज्ञान हो, दृढ़ वैराग्य हो, तथा भक्ति एवं स्वधर्म भी परिपूर्ण हो, उसके निश्चय को परिपूर्ण समझना और यदि इनमें से एक बात की भी कमी रहे, तो निश्चय होने पर भी वह माहात्म्य रहित है। अतः जिसमें ये चारों बातें संपूर्ण हों, तो यह समझ लेना कि उसमें माहात्म्यसहित भगवान का निश्चय दृढ़ रूप से है!”
", "hindi_footnote": "१०६. एकोत्तर शब्द से एकोत्तरशत (१०१) अथवा एकोत्तरविंशति (२१) कहने का अभिप्राय है। दस पूर्व के और दस बाद के कुलों तथा स्वयं के एक कुल को मिलाकर इक्कीस कुलों का उद्धार हो जाता है, ऐसा श्रीमद्भागवत में (७/१०/१८) भगवान नृसिंह ने कहा है। यह भी कहा गया है कि पिता के २४, माता के २०, भार्या के १६, भगिनी के १२, दुहिता के ११, बुआ के १०, मौसी के ८, इस प्रकार सात गोत्रों को मिलाकर १०१ कुलों का उद्धार हो जाता है। उल्लिखित माता-पिता आदि के कुलों में आधे पूर्व के और आधे बाद के समझने चाहिए। (निर्णयसिंधु: ३/२, पृ. २६७)
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/75.mp3" }, { "english_title": "An Angry Person, a Jealous Person, a Deceitful Person and an Egotistical Person", "english_text": "On the sudi Ekādashi of the first Jyeshtha, Samvat 1876 [23 May 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was seated in His residence in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, some senior sādhus were seated before Him.
\nAddressing them, Shriji Mahārāj said, “There are four types of people I do not get along with, even if they happen to be devotees of God: an angry person, a jealous person, a deceitful person, and an egotistical person. Of these, both anger and jealousy are dependent on egotism. Furthermore, I can never believe a lustful person to be a satsangi. In fact, even if such a person happens to be in the Satsang fellowship, he is as good as a non-believer.”
\nContinuing, Shriji Mahārāj said, “A true satsangi is a person who has absolutely no flaws in the observance of the five religious vows and who remains totally undisturbed until the end of his life regardless of whatever stern commands I may impose - even if I compel him to forsake his preferences and enforce My own. In fact, I effortlessly and naturally develop affection for such a devotee. On the other hand, I cannot develop affection for a devotee without such qualities, even if I try. This is because My nature is such that I can only develop affection for a person who possesses in his heart such perfect bhakti for God.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "ક્રોધી, ઈર્ષ્યાવાળો, કપટી ને માનીનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના પ્રથમ જ્યેષ્ઠ સુદિ ૧૧ એકાદશીને દિવસ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ પોતાના ઉતારાને વિષે વિરાજમાન હતા ને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મોટા મોટા સાધુ કેટલાક બેઠા હતા.
\nતેમની આગળ શ્રીજીમહારાજે વાર્તા કરી જે, “ક્રોધી, ઈર્ષ્યાવાળો, કપટી અને માની એ ચાર પ્રકારના જે મનુષ્ય તે જો હરિભક્ત હોય તો પણ તે સાથે અમારે બને નહીં. અને ક્રોધ ને ઈર્ષ્યા એ બેય માનને આશરે રહે છે. અને કામીનો તો અમારે કોઈ કાળે વિશ્વાસ જ નથી જે, એ સત્સંગી છે. અને કામી તો સત્સંગમાં હોય તોય વિમુખ જેવો છે. અને જેને પંચ વર્તમાનમાં કોઈ વાતે ખોટ્ય ન હોય અને ગમે તેવા વચનના ભીડામાં લઈએ અને એનું ગમતું મુકાવીને અમારા ગમતામાં રાખીએ તો પણ કોઈ રીતે દેહ પર્યંત મૂંઝાય નહીં, એવો હોય તે પાકો સત્સંગી છે. અને એવા હરિભક્ત ઉપર અમારે વગર કર્યું સહજે જ હેત થાય છે. અને એવા ગુણ ન હોય તો હેત કરવા જાઈએ તોય પણ હેત થાય નહીં. અને અમારી તો એ જ પ્રકૃતિ છે જે, જેના હૃદયમાં ભગવાનની એવી પરિપૂર્ણ ભક્તિ હોય તે ઉપર જ હેત થાય છે.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "क्रोधी, ईष्यालु, कपटी एवं मानी व्यक्ति", "hindi_text": "संवत् १८७६ में प्रथम ज्येष्ठ शुक्ला एकादशी (२३ मई, १८२०) को श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज अपने निवासस्थान में विराजमान थे। वे श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष कुछ बड़े-बड़े साधु बैठे थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने उनके समक्ष वार्ता कही कि, “क्रोधी, ईर्ष्यालु, कपटी तथा मानी, ये चार प्रकार के मनुष्य हरिभक्त होने पर भी उनके साथ हमारी नहीं बनती! और, क्रोध एवं ईर्ष्याभाव दोनों मान के आधार पर रहते हैं। तथा कामी का तो हमें भी विश्वास ही नहीं होता कि ‘यह सत्संगी है।’ कामी पुरुष सत्संग में रहते हुए भी विमुख जैसा रहता है। किन्तु जिसे पंचव्रतमानों में किसी भी प्रकार की कमी न हो, तथा उसे हम चाहे जितनी कठिन आज्ञा करें तथा उसको अपनी पसन्द का सोचा हुआ विचार छुड़ाकर उसे हमारी अपनी रुचि के अनुसार रखें, फिर भी वह जीवनपर्यन्त ग्लानि-मुक्त रहे, वही पक्का सत्संगी है। ऐसे हरिभक्त पर हमें सहज ही बिना स्नेह किए ही स्नेह उमड़ पड़ता है। किन्तु जिसमें ऐसे गुण न हों, उस पर यदि हम स्नेह करने का यत्न भी करें फिर भी स्नेह नहीं होता। हमारा यही स्वभाव है कि जिसके हृदय में भगवान की ऐसी परिपूर्ण भक्ति होती है, उस पर ही स्नेह होता है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/76.mp3" }, { "english_title": "Not InvalidatingDharmaunder the Pretext ofGnān", "english_text": "On the Amās of the second Jyeshtha, Samvat 1876 [10 July 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large decorated cot on the veranda outside the west-facing rooms in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nIn the assembly, the munis were engaged in a question-answer dialogue amongst themselves. During the dialogue, a muni, out of misunderstanding, began to invalidate dharma on the basis of his faith in God.
\nHearing this, Shriji Mahārāj commented, “A person who forsakes dharma under the pretext of the gnān of God should be considered to be demonic. The form of God possesses countless redemptive qualities, which Pruthvi has described to Dharma in the first canto of the Shrimad Bhāgwat. Therefore, a person who has accepted the refuge of God acquires these redemptive virtues. Moreover, a person who has faith in God also acquires the 30 attributes of a sādhu described in the 11th canto of the Shrimad Bhāgwat. Therefore, one who does not possess the 30 attributes of a sādhu should not be considered to be a true sādhu. Conversely, a person who does have faith in God definitely does acquire the redemptive virtues of God within his heart. When these virtues of God are acquired by a sādhu, he also acquires the 30 attributes of a sādhu. From today onwards, then, whosoever forsakes dharma - in the form of the five religious vows - solely advocating the strength of bhakti or gnān is a blasphemer of the guru and guru’s word. Anyone who even talks of such a lapse in dharma should be called a non-believer and told, ‘You have sided with demons, and we shall not accept it.’ With such words, the talks of that unrighteous person should be dismissed.”
\nThereafter, a sādhu asked, “Mahārāj, there may be an extremely staunch devotee of God who suffers great pain and who babbles meaninglessly at the time of death, whereas a person who does not seem to be a true devotee appears extremely composed at the time of his death. In fact, he dies in comfort, realizing the immense glory of God - and even expressing His greatness. What is the reason behind this? Please explain why a pious person’s death appears to be unpleasant in comparison to an ordinary person’s death, which appears to be pleasant?”
\nShriji Mahārāj explained, “A person’s mind is influenced by the eight factors of place, time, action, company, meditation, mantra, initiation and scriptures. If these eight factors are pure, the mind becomes pure; if they are impure, the mind becomes impure.
\n“Also, God’s māyā inspires the dharmas of the four yugs to prevail in turn within a person’s heart. If, at the time of death, the dharma of Satya-yug is prevalent, then death appears very pleasant. If the dharma of either Tretā-yug or Dwāpar-yug prevails, then death appears less pleasant. But when the dharma of Kali-yug prevails at the time of death, then death appears extremely unpleasant. In this way, the pleasantness and unpleasantness of death is determined by kāl as well.
\n“The three states - waking, dream and deep sleep - are also factors. If, at the time of death, the waking state is prevalent, then even a sinner would die while still being active. If the dream state prevails at the time of death, then a person dies mumbling somewhat incoherently, even if he happens to be a devotee of God. Furthermore, if at the time of death, the deep sleep state is predominant, then regardless of whether one is a devotee of God or a non-believer, one passes away unconsciously, unable to say anything - either good or bad. However, if one dies while thoroughly realizing one’s jivātmā as transcending these three states and as being brahmarup, one passes away displaying all the powers of God. Passing away in such a way - that is, after becoming brahmarup and displaying such powers - is possible only for devotees of God; it is not possible for any non-believer. In this way, kāl as well as the three states determine the pleasantness and unpleasantness apparent at the time of death.
\n“Nevertheless, even if a non-believer dies speaking normally - with the waking state being predominant - that does not imply in any way that he will attain liberation. In fact, regardless of whether he dies pleasantly or unpleasantly, he goes only to narak. Conversely, regardless of whether a devotee of God speaks normally, incoherently or maybe even remains silent at the time of death, he definitely attains liberation. There is no doubt whatsoever in this fact. All devotees of God should realize this. Although a devotee of God appears to be suffering pain when passing away due to factors such as the dream state, etc., in fact, due to the grace of God, he experiences great bliss within. So then, even if at the time of his death a devotee passes away babbling incoherently, no doubts at all should ever be entertained regarding his liberation.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "જ્ઞાનને ઓથ્યે ધર્મ ખોટા ન કરવાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૬ના દ્વિતીય જ્યેષ્ઠ વદિ ૩૦ અમાવાસ્યાને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિર આગળ આથમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nઅને મુનિ માંહોમાંહી પ્રશ્ન-ઉત્તર કરતા હતા. પછી એક મુનિએ અણસમજણે કરીને ભગવાનના નિશ્ચયનું બળ લઈને ધર્મને ખોટા જેવા કરવા માંડ્યા. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ભગવાનના જ્ઞાનની ઓટ્ય૩૧૦ લઈને જે ધર્મને ખોટા કરી નાંખે તેને અસુર જાણવો. અને ભગવાનના સ્વરૂપમાં તો એવા કલ્યાણકારી અનંત ગુણ રહ્યા છે. તે શ્રીમદ્ભાગવતને વિષે પ્રથમ સ્કંધમાં પૃથ્વીએ ધર્મ પ્રત્યે કહ્યા છે.૩૧૧ માટે જેને ભગવાનનો આશરો હોય તેમાં તો ભગવાનના કલ્યાણકારી ગુણ આવે છે. અને જેને ભગવાનના સ્વરૂપનો નિશ્ચય હોય તેમાં એકાદશ સ્કંધમાં કહ્યાં એવાં જે સાધુનાં ત્રીસ લક્ષણ૩૧૨ તે આવે છે. માટે જેમાં ત્રીસ લક્ષણ સંતનાં ન હોય તેને પૂરો સાધુ ન જાણવો. અને જેને ભગવાનનો નિશ્ચય હોય તેના હૈયામાં તો પ્રભુના કલ્યાણકારી ગુણ જરૂર આવે અને જ્યારે પ્રભુના ગુણ સંતમાં આવે ત્યારે તે સાધુ ત્રીસ લક્ષણે યુક્ત હોય. માટે આજથી જે કોઈ પંચ વર્તમાનરૂપ જે ધર્મ તેને મૂકીને જ્ઞાનનું કે ભક્તિનું બળ લેશે તે ગુરુદ્રોહી, વચનદ્રોહી છે. અને એવી ધર્મભંગ વાત જે કોઈ કરતો હોય તેને વિમુખ કહેવો. અને એમ કહેવું જે, ‘તમે તો અસુરનો પક્ષ લીધો છે તે અમે નહીં માનીએ,’ એમ કહીને તે અધર્મીની વાતને ખોટી કરી નાખવી.”
\nપછી સંતે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! કોઈક ભગવાનનો અતિ દૃઢ ભક્ત હોય ને દેહ મૂકવા ટાણે તેને પીડા થઈ આવે છે અને બોલ્યાનું પણ કાંઈ ઠેકાણું રહેતું નથી, અને કોઈક તો કાંઈ પાકો હરિભક્ત જણાતો ન હોય ને તે દેહ મૂકવાને સમે તો અતિ સમર્થ જણાય છે ને અતિશય ભગવાનના પ્રતાપને જાણીને ને ભગવાનનો મહિમા મુખે કહીને સુખિયો થકો દેહ મૂકે છે, એનું શું કારણ છે? જે સારો હોય તેનું અંત સમે સારું ન દેખાય અને જેવો-તેવો હોય તેનું અંત સમે સારું દેખાય છે એનું કારણ કહો. એ પ્રશ્ન છે.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “દેશ, કાળ, ક્રિયા, સંગ, ધ્યાન, મંત્ર, દીક્ષા અને શાસ્ત્ર૩૧૩ એ આઠ જેવાં હોય તેવી પુરુષની મતિ થાય છે; તે જો સારાં હોય તો સારી મતિ થાય છે અને ભૂંડાં હોય તો ભૂંડી મતિ થાય છે. અને પુરુષના હૃદયને વિષે પરમેશ્વરની માયાના પ્રેર્યા થકા ચારે યુગના ધર્મ વારાફરતી વર્તતા હોય; તે જો અંત સમે સત્યયુગનો ધર્મ આવી જાય તો મૃત્યુ બહુ શોભી ઊઠે અને ત્રેતા ને દ્વાપરનો ધર્મ આવે તો તેથી થોડું શોભે અને કળિનો ધર્મ મૃત્યુ સમે આવે તો અતિશય ભૂંડું દેખાય; એમ અંત સમે સારું-નરસું તે તો કાળે કરીને છે અથવા જાગ્રત, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ એ ત્રણ અવસ્થા છે. તેમાં જો અંત સમે જાગ્રત અવસ્થા વર્તતી હોય તો પાપી હોય તે પણ બોલતાં-ચાલતાં દેહ મૂકે છે, અને અંત સમે સ્વપ્ન અવસ્થા વર્તતી હોય તો ઝંખ્યા જેવું કાંઈ ને કાંઈ બોલતો થકો ભગવાનનો ભક્ત હોય તો પણ દેહ મૂકે, અને અંત સમે સુષુપ્તિ અવસ્થા પ્રધાન વર્તે તો ભગવાનનો ભક્ત હોય અથવા વિમુખ હોય તો પણ ઘેનમાં ને ઘેનમાં રહીને દેહ મૂકે પણ સારું કે નરસું કાંઈ બોલાય નહીં. અને અંતકાળે એ ત્રણ અવસ્થા થકી પર અને બ્રહ્મરૂપ એવો પોતાના જીવાત્માને સાક્ષાત્કાર માનતો થકો જે દેહ મૂકે, તે તો જેવી ઈશ્વરની સામર્થી હોય તેવી સામર્થી જણાવીને દેહ મૂકે છે. અને એમ બ્રહ્મરૂપ થઈને ને સામર્થી જણાવીને દેહ મૂકવો તે ભગવાનના ભક્તને જ થાય છે, પણ બીજા વિમુખ જીવને એમ થાય જ નહીં. એવી રીતે કાળે કરીને અંત સમે સારું-નરસું જણાય છે અથવા અવસ્થાઓને યોગે કરીને સારું-નરસું જણાય છે. અને વિમુખ હોય ને તેને અંતકાળે જાગ્રત અવસ્થા વર્તતી હોય ને બોલતો બોલતો દેહ મૂકે તેણે કરીને કાંઈ તેનું કલ્યાણ થતું નથી, વિમુખ તો સારી રીતે દેહ મૂકે અથવા ભૂંડી રીતે મૂકે પણ નરકે જ જાય. અને ભગવાનનો ભક્ત હોય તે બોલતો બોલતો દેહ મૂકે અથવા ઝંખ્યા જેવું બોલીને દેહ મૂકે અથવા શૂન્યમૌન રહીને દેહ મૂકે પણ તેનું કલ્યાણ જ છે પણ એમાં કાંઈ સંશય નથી, એમ ભગવાનના ભક્તને જાણવું. અને ભગવાનનો ભક્ત હોય તેને અંત સમે સ્વપ્નાદિકને યોગે કરીને ઉપરથી પીડા જેવું જણાતું હોય પણ એને અંતરમાં તો ભગવાનને પ્રતાપે કરીને અતિ આનંદ વર્તતો હોય. માટે નક્કી હરિભક્ત હોય ને અંત સમે લાવાંઝંખા કરતો થકો દેહ મૂકે પણ એના કલ્યાણમાં લેશમાત્ર સંશય રાખવો નહીં.”
", "gujarati_footnote": "૩૧૦. ઓથ્ય - આશ્રય, બળ.
\n૩૧૧. જુઓ વચનામૃત ગ. પ્ર. ૬૨, ટીપણી-૨૩૫. [ભાગવત: ૧/૧૬/૨૬-૨૮. ૧. સત્યમ્ - સર્વ જીવપ્રાણીમાત્રનું હિત કરવું, સત્ય બોલવું. ૨. શૌચમ્ - પવિત્રતા, નિર્દોષપણું. ૩. દયા - અન્યનાં દુઃખો દૂર કરવાની વૃત્તિ. ૪. ક્ષાન્તિઃ - અપરાધીઓના અપરાધ સહન કરવા. ૫. ત્યાગઃ - યાચકો પ્રત્યે ઉદારતા અથવા પરમાત્માને આત્મસમર્પણ. ૬. સંતોષઃ - સદાય ક્લેશે રહિતપણું. ૭. આર્જવમ્ - મન, વાણી અને શરીરનું એકરૂપપણું. એટલે જેવું મનમાં તેવું જ વાણીમાં અને તેવી જ ક્રિયા કરવી; અર્થાત્ સરળતા. ૮. શમઃ - મનનો સંયમ. ૯. દમઃ - આંખ વગેરે બાહ્ય ઇન્દ્રિયો પર સંયમ. ૧૦. તપઃ - શરીર તથા મનને ક્લેશ થાય તેવાં વ્રતાદિ કરવાં. ૧૧. સામ્યમ્ - શત્રુ-મિત્ર પ્રત્યે સમાન ભાવ. ૧૨. તિતિક્ષા - સુખ-દુઃખ જેવાં દ્વન્દ્વોથી પરાભવ નહિ પામવાપણું, સહનશક્તિ. ૧૩. ઉપરતિઃ - અધિક લાભ તથા પ્રાપ્તિ પ્રત્યે ઉદાસીનતા. ૧૪. શ્રુતમ્ - સર્વ શાસ્ત્રાર્થનું યથાર્થ જાણવાપણું. ૧૫. જ્ઞાનમ્ - આશ્રિતોના અનિષ્ટની નિવૃત્તિ અને ઈષ્ટની પ્રાપ્તિ કરી આપવામાં ઉપયોગી જ્ઞાન અથવા જીવ, ઈશ્વર, માયા, બ્રહ્મ તથા પરબ્રહ્મની અનુભવપૂર્ણ જાણકારી. ૧૬. વિરક્તિઃ - વૈરાગ્ય, વિષયમાં નિઃસ્પૃહપણું અથવા વિષયોથી ચિત્તનું આકર્ષણ ન થવાપણું. ૧૭. ઐશ્વર્યમ્ - સર્વ જીવપ્રાણીનું નિયંતાપણું. ૧૮. શૌર્યમ્ - શૂરવીરપણું. ૧૯. તેજઃ - પ્રભાવ, એટલે કોઈથી પણ પરાભવ ન પામવાપણું. ૨૦. બલમ્ - કલ્યાણકારી ગુણોને ધારણ કરવાનું સામર્થ્ય. ૨૧. સ્મૃતિઃ - પોતાનામાં અનન્યભાવે પ્રેમથી જોડાયેલ ભક્તોના અપરાધોને ન જોતા તેમને ક્ષણમાત્ર ન ભૂલે. તેમના ગુણોનું સ્મરણ કરે. ૨૨. સ્વાતંત્ર્યમ્ - અન્યની અપેક્ષાથી રહિતપણું. ૨૩. કૌશલમ્ - નિપુણપણું. ૨૪. કાન્તિઃ - આધ્યાત્મિક તેજ. ૨૫. ધૈર્યમ્ - સર્વદા અવ્યાકુળતા. ૨૬. માર્દવમ્ - ચિત્તની કોમળતા અથવા ક્રૂરતાએ રહિતપણું. ૨૭. પ્રાગલ્ભ્યમ્ - પીઢતા, જ્ઞાનની ગંભીરતા. ૨૮. પ્રશ્રયઃ - વિનયશીલતા, જ્ઞાન-ગરીબાઈ. ૨૯. શીલમ્ - સદાચાર. ૩૦. સહઃ - પ્રાણનું નિયમન-સામર્થ્ય. ૩૧. ઓજઃ - બ્રહ્મચર્યથી પ્રાપ્ત કરેલ દિવ્ય કાંતિ. ૩૨. બલમ્ - કલ્યાણકારી ગુણોને ધારણ કરવાનું સામર્થ્ય. ૩૩. ભગઃ - જ્ઞાનાદિ ગુણોની અધિકતા. ૩૪. ગાંભીર્યમ્ - જ્ઞાનનું ઊંડાણ, આછકલાપણાથી રહિત અથવા અભિપ્રાય ન જાણી શકાય તે. ૩૫. સ્થૈર્યમ્ - ક્રોધ થવાનાં નિમિત્ત સતે પણ વિકાર ન થાય તે અથવા ચંચળતાનો અભાવ. ૩૬. આસ્તિક્યમ્ - શાસ્ત્રાર્થમાં વિશ્વાસ અથવા ભગવાન સદાકર્તા, સાકાર, સર્વોપરી અને પ્રગટ છે તેવી દૃઢ શ્રદ્ધા. ૩૭. કીર્તિઃ - યશ. ૩૮. માનઃ - પૂજાની યોગ્યતા. ૩૯. અનહંકૃતિઃ - અહંકારનો અભાવ, નિર્માનીપણું.]
\n૩૧૨. ૧. કૃપાલુ - સ્વાર્થની અપેક્ષા વિના પારકું દુઃખ સહન ન થાય તે અથવા પરદુઃખ ટાળવાની ઇચ્છાવાળો. ૨. સર્વદેહિનામ્ અકૃતદ્રોહ - સર્વદેહીઓમાં મિત્રાદિભાવ છે માટે કોઈનો પણ દ્રોહ નહિ કરનાર. ૩. તિતિક્ષુ - દ્વન્દ્વને સહન કરનાર. ૪. સત્યસાર - સત્યને જ એક બળ માનનાર. ૫. અનવદ્યાત્મા - દ્વેષ-અસૂયા આદિ દોષથી રહિત મનવાળો. ૬. સમ - સર્વમાં સમદૃષ્ટિવાળો. ૭. સર્વોપકારક - સર્વને ઉપકાર જ કરનાર. ૮. કામૈરહતધી - વિષય-ભોગથી બુદ્ધિમાં ક્ષોભ નહિ પામનાર. ૯. દાન્ત - ઇન્દ્રિયોનું દમન કરનાર. ૧૦. મૃદુ - મૃદુ ચિત્તવાળો. ૧૧. શુચિ - બાહ્ય અને આન્તર શુદ્ધિવાળો, તેમાં સ્નાન વગેરેથી થતી બાહ્ય શુદ્ધિ અને ભગવાનનાં ચિંતનથી થતી આન્તર શુદ્ધિ કહી છે. ૧૨. અકિંચન - અન્ય પ્રયોજને રહિત. ૧૩. અનીહ - લૌકિક વ્યાપારે રહિત કોઈ પણ પ્રકારની ઇચ્છાએ રહિત. ૧૪. મિતભુક્ - મિતાહાર કરનાર. ૧૫. શાન્ત - અંતઃકરણ જેનું નિયમમાં છે. ૧૬. સ્થિર - સ્થિરચિત્તવાળો. ૧૭. મચ્છરણ - હું જ શરણ (રક્ષિતા અને પ્રાપ્તિનો ઉપાય) જેને છે. ૧૮. મુનિ - શુભાશ્રયનું મનન કરનાર. ૧૯. અપ્રમત્ત - સાવધાન. ૨૦. ગભીરાત્મા - જેનો અભિપ્રાય જાણી શકાય નહિ તે. ૨૧. ધૃતિમાન્ - આપત્કાળમાં ધૈર્યવાળો. ૨૨. જિતષડ્ગુણ - ભૂખ, તરસ, શોક, મોહ, જરા, મૃત્યુ એ છ દ્વંદ્વોને જીતનાર. ૨૩. અમાની - પોતાના દેહના સત્કારની અભિલાષા નહિ રાખનાર. ૨૪. માનદ - બીજાઓને માન આપનાર. ૨૫. કલ્પ - હિતોપદેશ કરવામાં સમર્થ. ૨૬. મૈત્ર - કોઈને નહિ ઠગનારો. ૨૭. કારુણિક - કરુણાથી જ પ્રવર્તનારો, પણ સ્વાર્થ કે લોભથી નહિ. ૨૮. કવિ - જીવ, ઈશ્વર, માયા, બ્રહ્મ અને પરબ્રહ્મ - આ પાંચ તત્ત્વોને યથાર્થ જાણનાર. ૨૯. આજ્ઞાયૈવં ગુણાન્ દોષાન્ મયાદિષ્ટાનપિ સ્વકાન્। ધર્માન્ સન્ત્યજ્ય યઃ સર્વાન્ મામ્ ભજેત - મેં વેદ દ્વારા ઉપદેશ કરેલા ગુણદોષોને જાણીને, પોતાના સર્વ ધર્મોનો ફળ દ્વારા ત્યાગ કરીને, મને સર્વભાવથી ભજનાર. ૩૦. જ્ઞાત્વા જ્ઞાત્વાઽથ યે વૈ માં યાવાન્ યશ્ચાસ્મિ યાદૃશઃ॥ ભજન્ત્યનન્યભાવેન - હું જેવા સ્વરૂપવાળો છું, જેવા સ્વભાવવાળો છું અને જેટલી વિભૂતિવાળો છું, તેવી રીતે જાણી જાણીને એટલે વારંવાર વિચાર કરીને અનન્યભાવથી મારી ભક્તિ કરનાર. એવી રીતે સાધુનાં ત્રીસ લક્ષણ કહ્યાં છે. (શ્રીમદ્ભાગવત: ૧૧/૧૧/૨૯-૩૩).
\n૩૧૩. તેનાં બે કારણ છે: એક કાળ અને બીજી અવસ્થા. તે બંને શુભ અને અશુભ છે. તેમાં શુભ કાળ અને શુભ અવસ્થા અંત સમયે વર્તે તો મૃત્યુ શોભે છે અને અશુભ વર્તે તો શોભે નહિ. મૃત્યુ પછીની ગતિમાં તો શુભ-અશુભ કાળ અને અવસ્થા કારણ નથી, તેમાં તો પોતાનું ધર્માચરણ કારણ છે, આટલો વિશેષ અર્થ છે તેને વિસ્તારથી સ્પષ્ટપણે કહે છે.
", "hindi_title": "ज्ञान की आड़ लेकर धर्म को झूठा मत करें", "hindi_text": "संवत् १८७६ में द्वितीय ज्येष्ठ कृष्णा अमावस्या (१० जुलाई, १८२०) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के आगे पश्चिमी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किये थे। उनके मुखारविन्द के समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान से आए हरिभक्त बैठे हुए थे।
\nउस समय मुनि परस्पर प्रश्नोत्तरी कर रहे थे। इस अवसर पर एक मुनि अनजाने में ही भगवान के निश्चय के बल के आधार पर धर्म (स्व-धर्मनिष्ठा को) झुठलाने की चेष्टा करने लगे।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “भगवान के ज्ञान का आश्रय लेकर जो कोई व्यक्ति धर्म को मिथ्या सिद्ध करने का प्रयास करता है, उसे असुर समझना। भगवान के स्वरूप में ऐसे कल्याणकारी अनन्त गुण हैं, जिनका वर्णन श्रीमद्भागवत के प्रथम स्कन्ध में पृथ्वी ने धर्म के समक्ष किया है। अतः जिसे भगवान का आश्रय होता है, उसमें भगवान के कल्याणकारी गुण आते हैं तथा जिसे भगवान के स्वरूप का निश्चय होता है, उसमें एकादश स्कन्ध में बताए गए साधु के तीस लक्षण१०७ आते हैं। अतः जिसमें सन्त के तीस लक्षण न हों, उसे पूरा साधु नहीं समझना चाहिए। और, जिसे भगवान का निश्चय होता है, उसके हृदय में प्रभु के कल्याणकारी गुण अवश्य ही आते हैं। जब प्रभु के गुण सन्त में आते हैं, तब वह साधु तीस लक्षणों से युक्त होता है। इसलिए, आज से जो कोई पंचव्रतरूप धर्म को छोड़कर केवल ज्ञान अथवा भक्ति का बल ग्रहण करेगा, वह गुरुद्रोही तथा वचनद्रोही है। तथा, जो कोई धर्म-भंग की ऐसी बातें करता हो, उसे विमुख कहना चाहिए। और, उसे तो ऐसा कहना चाहिए कि, ‘तुमने तो असुर का पक्ष लिया है, अतः हम तुम्हारी बात नहीं मान सकते!’ ऐसा कहकर उस अधर्मी की बात को तुरन्त झुठला देना।”
\nबाद में सन्त ने प्रश्न किया, “हे महाराज! कोई तो भगवान का अत्यन्त दृढ़ भक्त होता है, फिर भी उसे देह-त्याग करते समय पीड़ा होती है और बोलने का भी भान नहीं रहता। और दूसरा पक्का हरिभक्त न दिखता हो, फिर भी वह देह छोड़ने के समय अति समर्थ मालूम होता हो तथा भगवान के प्रताप को बहुत अच्छी तरह समझते हुए, मुख से भगवान की महिमा का गुणगान करते हुए सुखपूर्वक देह छोड़ता है, इसका क्या कारण है? जो अच्छा भक्त होता है, उसका अन्तसमय अच्छा नहीं दिखाई देता और जो सामान्य जैसा भक्त है, उसका तो अन्तिम समय अच्छा दिखाई पड़ता है, इसका कारण बताइए।”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले,१०८ “देश, काल, क्रिया, संग, ध्यान, मन्त्र, दीक्षा तथा शास्त्र, ये आठ के अनुसार ही पुरुष की मति हो जाती है। ये आठों यदि शुभ रहें तब उसकी मति अच्छी होती है, और यदि ये अशुभ हों तो उसकी मति खराब हो जाती है। और, व्यक्ति के हृदय में परमेश्वर की माया द्वारा प्रेरित चारों युगों (सतयुग, त्रेता, द्वापर, कलियुग) के धर्म एक के बाद एक प्रवृत्त रहते हैं। इसमें मृत्यु का समय आ चुका हो, तब यदि सतयुग का धर्म बरतने लगे तो उस पुरुष की मृत्यु बहुत शान्तिपूर्ण होती है तथा मृत्युप्रसंग देदीप्यमान हो जाता है! यदि त्रेता और द्वापर के धर्म उसके अन्तःकरण में आ गए, तो देहान्त के समय उसकी मृत्यु इतनी शोभायमान नहीं रहती। और, यदि मृत्यु के समय हृदय में कलियुग का धर्म आ गया, तो उसकी मौत भयानक एवं दुःखद दिखाई पड़ती है।
\n“इस प्रकार अन्त समय की अच्छी-बुरी स्थिति युगधर्म के अनुसार होती है। जाग्रत, स्वप्न तथा सुषुप्ति नामक तीन अवस्थाओं में से यदि व्यक्ति के अन्त समय में जाग्रत अवस्था बनी रहती हो, तो पापी पुरुष भी बोलते-चालते और चलते-फिरते अपनी देह छोड़ देता है। यदि अन्तकाल में स्वप्नावस्था बनी रहे, तो भगवान का भक्त भी प्रलाप करता हुआ अपने शरीर को छोड़ता है। इसी प्रकार अन्तकाल में सुषुप्ति अवस्था की प्रधानता रहे, भगवान का भक्त हो या विमुख पुरुष हो, वह भी बेहोशी की हालत में ही मर जाता है। उस स्थिति में वह भी शुभ या अशुभ बात बोलने में समर्थ नहीं रहता है। और, अन्तकाल में इन तीनों अवस्थाओं से पर एवं ब्रह्मरूप ऐसी अपनी जीवात्मा को साक्षात्कार मानता हुआ देह-त्याग करता है, वह तो जैसे ईश्वर का सामर्थ्य हो, ऐसा सामर्थ्य दिखाकर मृत्यु का वरण करता है।
\n“वस्तुतः ब्रह्मरूप होकर और ईश्वर जैसा सामर्थ्य दिखाकर अपनी देह छोड़ना तो भगवान के भक्त को ही संभव होता है, किन्तु अन्य विमुख जीवों से ऐसा हो ही नहीं सकता। इस प्रकार अन्त समय में कालधर्म से अथवा इन अवस्थाओं के योग से शुभ अथवा अशुभ दिखाई पड़ता है। और, यदि कोई भगवान से विमुख जीव हो, परन्तु अन्त समय में उसकी जाग्रत अवस्था रहती हो और उसने बोलते हुए ही शरीर छोड़ दिया हो, फिर भी इससे उनका कोई कल्याण नहीं होता। विमुख जीव सुखपूर्वक देह-त्याग करें अथवा बुरी तरह देह को छोड़ें, वे अन्ततः नरक में ही जाते हैं। परन्तु, भगवान का भक्त हो और भले ही वह बोलते-चालते अथवा लड़खड़ाती जबान से प्रलाप करते हुए अथवा शून्य मौन रहकर अपना शरीर छोड़ दे, तो भी उसका कल्याण अवश्यम्भावी है। इस बात में कोई संशय नहीं है, यह सत्य भगवान के भक्तों को ठीक तरह से समझ लेना चाहिए।
\n“तथा भगवान के भक्तों को अन्त समय में स्वप्नादिक अवस्थाओं के योग के कारण बाह्यरूप से भले ही पीड़ाजनक स्थिति का सामना करना पड़ता हो, परन्तु उनके अन्तःकरण में भगवान के प्रताप से अत्यंत ही आनन्द की अनुभूति हुआ करती है। अतः एक बात तो निश्चित ही है कि जो पक्का हरिभक्त है, वह अन्त समय में भले ही प्रलाप करते हुए दयनीय हालत में अपना शरीर छोड़े, फिर भी उसके कल्याण में लेशमात्र भी संशय नहीं रखना।”
", "hindi_footnote": "१०७. कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षुः सर्वदेहिनाम्।
\nसत्यसारोऽनवद्यात्मा समः सर्वोपकारकः॥
\nकामैरहतधीर्दान्तो मृदुः शुचिरकिंचनः।
\nअनीहो मितभुक् शान्तः स्थिरो मच्छरणो मुनिः॥
\nअप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमान् जितषड्गुणः।
\nअमानी मानदः कल्पो मैत्रः कारुणिकः कविः॥
\nआज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान्।
\nधर्मान् सन्त्यज्य यः सर्वान् मां भजेत स सत्तमः॥
\nज्ञात्वाज्ञात्वाऽथ ये वै मां यावान् यश्चास्मि यादृशः।
\nभजन्त्यनन्यभावेन ते मे भक्ततमा मताः॥ (श्रीमद्भागवत: ११/११/२९-३३)
१. कृपालुः - स्वार्थ की अपेक्षा किए बिना ही दूसरे का दुःख सहन न हो, ऐसा पुरुष, अथवा दूसरे के दुःख को टालने की इच्छावाला।\n२. सर्वदेहिनाम् कृतद्रोहः - समस्त प्राणियों में मित्रादि भाव रखनेवाला और किसी का भी द्रोह न करनेवाला।\n३. तितिक्षुः - द्वन्द्व को सहन करनेवाला।\n४. सत्यसारः - सत्य को ही एक मात्र बल माननेवाला।\n५. अनवद्यात्मा - द्वेष, असूया आदि दोषों से रहित मनवाला।\n६. समः - सभी में समदृष्टिवाला।\n७. सर्वोपकारकः - सबका उपकार ही करनेवाला।\n८. कामैरहतधी: - विषयभोग से बुद्धि में क्षोभ -प्राप्त नहीं करनेवाला।\n९. दान्तः - इन्द्रियों का दमन करनेवाला।\n१०. मृदुः - मृदुचित्तवाला।\n११. शुचिः - बाह्य एवं आन्तरिक रूप से पवित्रता रखनेवाला। स्नानादिजन्य शुचिता को बाह्य पवित्रता तथा भगवान के चिन्तन से उत्पन्न शुचिता को आन्तरिक पवित्रता कहा गया है।\n१२. अकिंचनः - अन्य प्रयोजनों से रहित।\n१३. अनीहः - लौकिक व्यापाररहित अथवा किसी भी प्रकार की इच्छा से रहित।\n१४. मितभुक् - मिताहार करनेवाला।\n१५. शान्तः - जिसका अन्तःकरण नियमानुवर्ती है।\n१६. स्थिरः - स्थिरचित्तवाला।\n१७. मच्छरणः - जिसका मैं ही रक्षक और प्राप्ति का उपाय हूँ।\n१८. मुनिः - शुभाशय का मनन करनेवाला।\n१९. अप्रमत्तः - सावधान।\n२०. गभीरात्मा - जिसका अभिप्राय न जाना जा सके, ऐसा पुरुष।\n२१. धृतिमान् - धैर्य रखनेवाला।\n२२. जितषड्गुणः - अशन, पिपासा, शोक, मोह, जरा, मृत्यु इन छः द्वन्द्वों पर विजय प्राप्त करनेवाला।\n२३. अमानी - अपने सत्कार की अभिलाषा नहीं रखनेवाला।\n२४. मानदः - दूसरों का सम्मान करनेवाला।\n२५. कल्पः - हितकारी उपदेश करने में समर्थ।\n२६. मैत्रः - किसी को भी नहीं ठगनेवाला।\n२७. कारुणिकः - निःस्वार्थ, अलोभ रहकर केवल करुणापूर्ण व्यवहार करनेवाला।\n२८. कविः - जीव, ईश्वर, माया, ब्रह्म और परब्रह्म - इन पाँच तत्त्वों को यथार्थ जाननेवाला।\n२९. “वेद द्वारा प्रतिपादित गुणदोषों को जानकर तथा अपने समस्त धर्मों को फल द्वारा त्याग करके, जो उपायोपेयभाव से मेरा भजन करता है,” उसे उत्तम साधु जानना चाहिए।\n३०. “मैं जैसा स्वरूपवाला हूँ और जितनी विभूतियों से सम्पन्न हूँ, उन्हें जानकर, यानि उन पर बार-बार विचार करके अनन्य भाव से जो मेरा भजन करता है उसे ही उत्तम भक्त माना गया है।” इस प्रकार साधु के तीस लक्षण कहे गए हैं। (श्रीमद्भागवत: ११/११/२९-३३)\n
\n१०८. भावार्थ: उसके दो कारण हैं: काल और अवस्था। ये दोनों ही शुभ अथवा अशुभ होते हैं। यदि अन्त समय में ये दोनों शुभ रहे तो मृत्यु तेजोमय होती है, परंतु अशुभ बने रहे तो मरणकाल कष्टदायक होता है। मरणोत्तर गति में तो शुभाशुभकाल या अवस्था कारणभूत नहीं होते। उसमें तो अपना धर्माचरण ही कारण बनता है।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/77.mp3" }, { "english_title": "The Predominance of Place, Time, Etc.", "english_text": "On Āshādh sudi 3, Samvat 1877 [13 July 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on the veranda outside the west-facing rooms in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white khes and had covered Himself with a white cotton cloth. He was also wearing a white pāgh on His head and a garland of white flowers around His neck. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nShriji Mahārāj then said, “All sādhus, please listen. I wish to ask a question.”
\nThe sādhus responded, “Please do ask, Mahārāj.”
\nThereupon Shriji Mahārāj asked, “If the eight influences of place, time, action, company, mantra, meditation of the deities, initiation and scriptures are favorable, they purify one’s mind; however, if these eight influences are unfavorable, they pollute one’s mind. But do the sanskārs of the karmas performed in past lives have any influence on these eight factors?”
\nThe munis answered, “It seems that the karmas of past lives do play a role. If one’s past karmas are favorable, one is born in a favorable place; if they are unfavorable, one is born in an unfavorable place. In the same manner, the other seven factors of time, actions, etc., are also determined by past karmas. So yes, past karmas appear to play the predominant role in all of them. The eight influences of place, time, etc., may be predominant in certain circumstances, but past karmas are predominant in all circumstances.”
\nThereupon Shriji Mahārāj questioned, “From what principle in the scriptures do you claim that past karmas play the predominant role among all of the influences - from place and time, up to the deities one worships? Please quote any reference from the scriptures. After all, only in the Jain scriptures - and not in any other - does one find the predominance of only karmas. Other scriptures promote only the predominance of the company of God and His Bhakta. Moreover, because you advocate the predominance of only past karmas, are you truly nāstiks superficially disguised as satsangis or what? This is because no one except the nāstiks promote the predominance of karmas. They believe the Vedas, the Shāstras, the Purāns, and the Mahābhārat and other Itihās scriptures to be false; they only accept their own scriptures written in the Māgdhi dialect as authentic. Thus, it is out of foolishness that they promote karmas only.
\n“If the eight factors of place, time, etc., vary according to past karmas, then why has the hundred-feet-deep underground water not risen to the surface for the many pious kings who have been born in the region of Mārvād? If the influence of place was controlled by past karmas, then the water-table should rise for people who have performed good deeds and fall for sinners. This is not the case, however, because in the region of Mārvād, both sinners and pious people suffer from the problem of water being found deep underground. In reality, each place does not lose its inherent characteristics. Thus, place, time, etc., do not vary according to past karmas.
\n“Therefore, a person who desires his own liberation should not uphold the predominance of karmas in the way that nāstiks do. If the eight influences of place, time, etc., are unfavorable, he should forsake them and seek only favorable influences.
\n“Moreover, just as favorable and unfavorable places exist outside the body, one’s body can also be a favorable or unfavorable ‘place’. If the ‘place’ - in the form of the body - is favorable when the jiva resides within it, then redemptive virtues such as nobility, contentment, compassion, dharma, etc., develop. However, if the ‘place’ - in the form of the body - is unfavorable when the jiva resides within it, then vices such as lust, anger, avarice, infatuation, matsar, arrogance, etc., develop instead.
\n“Also, favorable and unfavorable company should be distinguished as follows: When no distance remains at all between one and the person whose company is kept, that is known as true association. Outwardly, even enemies embrace each other, yet their hearts are hundreds of thousands of miles apart. Such outward association cannot be called association; only association that is kept by thought, word and deed can be called association. One should keep such association - by thought, word and deed - only with God or His Bhakta, as it leads to the liberation of one’s jiva. But one should never associate with a sinner.”
\nThen, at midday, Shriji Mahārāj called all of the young student sādhus near and requested, “All of you student sādhus, please ask Me questions.”
\nThereupon Motā Shivānand Swāmi asked, “How can a person who has unwavering faith in God be recognized?”
\nShriji Mahārāj replied, “A person with unwavering faith in God regards all actions performed by God as redemptive - whether they be good or bad. Whether God wins or loses, or at times even runs away; whether He shows pleasure or grief; in fact, however many countless kinds of actions a faithful devotee witnesses, he says, ‘All actions of God are for the sake of liberation.’ If, whenever the devotee speaks, he speaks in this manner only, then he should be known to have absolute faith in God.”
\nThereafter Nirmānānand Swāmi asked, “How can a person prevent the development of a fault-finding attitude towards God and His sādhu?”
\nShriji Mahārāj answered, “If a person possesses the aforesaid unwavering faith in God, then he never develops a fault-finding attitude towards God. Furthermore, when he thinks upon the greatness of the servants of such a great God, he never perceives faults in the devotees of God either.”
\nThen Nirmānānand Swāmi and Nānā Pragnānand Swāmi both asked, “How can one realize the form of God in all the three states of waking, dream and deep sleep?”
\nShriji Mahārāj replied, “If the pure sanskārs from one’s previous lives are powerful, then one can constantly see the form of God in all three states. If one who constantly experiences fear, lust or love for something can see objects besides God constantly in all three states, then what is surprising about being able to see God constantly as well? He can definitely be seen.”
\nNānā Shivānand Swāmi then asked, “How can someone with an unfaltering foundation in the Satsang fellowship be recognized? That is the first question. The second question is: How can the enemies - i.e., egotism, lust, anger, avarice, matsar, jealousy, arrogance, etc. - be destroyed?”
\nShriji Mahārāj explained, “A person who is absolutely loyal to Satsang cannot tolerate in the least someone speaking ill of Satsang. For example, even though one may have had a disagreement with a member of one’s family, one would be unable to tolerate anyone speaking ill of them. Therefore, just as one is loyal to one’s relatives, if a person is similarly loyal to Satsang, then his foundation in Satsang is unfaltering.
\n“The answer to the second question is: If one has such loyalty for Satsang, how can one possibly harbor arrogance, matsar or jealousy towards the Sant or satsangis? Therefore, all of the inner enemies - egotism, arrogance, matsar, jealousy, etc. - of a person who is loyal to Satsang are destroyed. However, if a person does not have such loyalty for satsangis and regards satsangis and kusangis as equal, then however highly he may be regarded in Satsang, he is sure to ultimately fall from Satsang.”
\nThen Nānā Ātmānand Swāmi asked, “God and His Sant may boldly tell someone whatever needs to be said, with the faith, ‘Whether he is praised or rebuked, he will not fall from Satsang in any way.’ How can one earn such trust of God and His Sant? That is one question. The second question is: How can a person win the affection of all of the sādhus, just as he has won the affection of the sādhu he is presently staying with?”
\nShriji Mahārāj replied, “As in the answer to Shivānand Swāmi’s question, if a person is extremely loyal to Satsang, God and His Sant do not hesitate in reprimanding him. They never lack faith in him; that is, they never feel, ‘If he is reprimanded, he will leave the Satsang fellowship.’ Rather, they have firm faith and believe, ‘His satsang is firm, so there is no danger in reprimanding him.’
\n“The answer to the second question is: He may leave the person he was previously staying with because he was unable to get along with him and subsequently go and stay with another person. Despite this, though, he is unable to tolerate others speaking ill of the person he originally stayed with. Thus, all of the sādhus feel, ‘This person is not ungrateful. He is a very good sādhu because he has not forgotten that he is indebted to the person from whom he has learnt even a little.’ Realizing this, all of the sādhus like him. On the other hand, if he leaves the person he was previously staying with to stay with another person and subsequently speaks ill of the person he originally stayed with, all of the sādhus feel, ‘This person is ungrateful. In the future, if he does not get along with any of us, he will surely speak ill of us too.’ As a result, no one likes him.”
\nThereafter Daharānand Swāmi asked, “God transcends Akshar; He is beyond mind and speech; and He is imperceptible to all. Why, then, can everyone see Him as manifest?”
\nShriji Mahārāj replied, “God - who transcends Akshar, who is beyond mind and speech, and who is imperceptible - Himself, out of compassion, resolves, ‘May all the enlightened and unenlightened people on Mrutyulok behold Me.’ Having resolved in this manner, God - whose will always prevails - becomes perceivable to all people on Mrutyulok out of compassion.”
\nTyāgānand Swāmi then asked, “How is God pleased?”
\nShriji Mahārāj answered, “A person who wants to please God should not wish for bodily comforts. He should not even crave for the darshan of God. In fact, to do exactly as God commands is the only means to please God.”
\nThen Lakshmanānand Swāmi asked, “With what understanding is one able to feel the wonder of having attained the profound association of God and His sādhus? Also, how can one feel elated all day and night?”
\nShriji Mahārāj replied, “A devotee realizes, ‘This God and these sādhus all reside in Vaikunth, Golok and Brahmapur. In fact, all of those abodes are present wherever God and these sādhus reside. Therefore, I am extremely fortunate in that I am able to stay in the presence of these sādhus.’ If he understands this, then he will experience awe all day and night and will sway in an ocean of bliss throughout the day.”
\nParamātmānand Swāmi then asked, “How can one acquire the 30 attributes of a sādhu described in the 11th canto of the Shrimad Bhāgwat?”
\nShriji Mahārāj replied, “A person who regards the Sant who possesses the 30 attributes as a guru and as a deity and associates with him by thought, word and deed acquires those 30 attributes. In fact, all of the scriptures state, ‘When one serves the Sant, one becomes like the Sant.’”
\nThereafter Shāntānand Swāmi asked, “There is one devotee who constantly maintains his vrutti on the form of God. There is another devotee who engages in worship and remembrance, and he also listens to and engages in discourses and devotional songs related to God. Which devotee of God is the better of the two?”
\nShriji Mahārāj explained, “He who experiences nirvikalp samādhi and is not conscious of his body is the better of the two, even if he does not engage in discourses and devotional songs related to God. However, there may be someone who is conscious of his body and gets up from worship of his own accord to eat, drink and perform all bodily activities, yet does not listen to or engage in the discourses and devotional songs related to God. In comparison to him, a person who listens to or engages in discourses and devotional songs is better.”
\nĀdhārānand Swāmi then asked, “How should we behave so that God and His Sant become pleased?”
\nShriji Mahārāj replied, “If we strictly adhere to the five religious vows and do not allow any sort of lapse in their observance, God and His Sant will be pleased. There is not even the slightest doubt about this.”
\nThen Vedāntānand Swāmi asked, “What can a person who has previously behaved improperly do to please God and His Sant?”
\nShriji Mahārāj answered, “God and His Sant become displeased upon seeing impure swabhāvs within a person. When we develop enmity towards those swabhāvs, the Sant also realizes this, because whenever one bears animosity towards someone, the whole world knows. Consequently, the Sant, who himself is also an enemy of those swabhāvs, sides with us and bestows compassion upon us, showing us the way to conquer those swabhāvs by whichever means possible. Therefore, developing bitter hatred towards the particular base swabhāv that has led to one’s disgrace, one should adopt means that would totally uproot it. When we behave in this way, God and His Sant shower total compassion upon us. Whenever God and His disciples shower their compassion, one continues to experience extreme bliss within one’s heart. Also, one’s capacity to walk on the path of liberation increases, and the strength of one’s enemies - lust, anger, avarice, etc. - decreases. Thus, God does help one who keeps intense enmity towards that bitter enemy which causes distress within one’s heart. That is why it is necessary to bear animosity for one’s enemies of lust, anger, etc. It is thus very beneficial to develop enmity towards one’s inner enemies.”
\nThereafter Bhagwadānand Swāmi asked, “Mahārāj, just as one fears God when one is near Him, what understanding should one have so that one fears God just as much when one is far from Him?”
\nShriji Mahārāj explained, “Just as one maintains the respect of God when He is near, the same respect remains when He is far if one thoroughly understands the greatness of God. That greatness should be understood as follows: ‘Purushottam Bhagwān - who transcends Akshar; by whose wish countless millions of brahmānds are created; who, by His powers, supports these brahmānds; who is vyatirek, yet is present within everything as anvay, and while being anvay, is also vyatirek from everything; who dwells within each and every atom in His antaryāmi form just as He is in His manifest form; without whose wish not even a blade of grass is able to flutter; who is responsible for creating, sustaining and destroying countless millions of brahmānds; who administers pain and pleasure to the beings residing therein; and who is the sole doer of all that happens - manifests on this earth for the liberation of the jivas. Yet, when that very God mounts a horse, it appears that the horse is carrying Him; though, in reality, it is God who is the upholder of the horse. Furthermore, when God sits on the earth, it seems that the earth is supporting God; yet, in reality, it is God who supports the entire earth along with its mobile and immobile forms of life. Moreover, at night, the light of the moon, an oil lamp or a torch allow one to have the darshan of God; or during the day, the light of the sun allows one to have the darshan of God. In reality, however, it is that God who provides light to the sun, the moon, and the flames of fire. Such are the magnificent powers of God. Despite this, though, God has become like a human for the sake of the liberation of the jivas, and He is giving darshan to me.’ If one understands the greatness of God in this manner, then one can keep the same respect for God when one is far from Him as when one is near Him.”
\nBhagwadānand Swāmi then asked another question, “Nothing happens without God’s will; that is, everything that happens is all the work of God alone. So when God or His devotees encounter hardships, why then, does He not alleviate their distress? Why does He merely wish to alleviate their distress?”
\nShriji Mahārāj explained, “When God assumes a human form, it is customary for Him to behave in absolutely the same manner as humans do and not to reveal His transcendental powers. This is how all of the actions and incidents of God are described in the scriptures. Therefore, one may entertain doubts only when God exhibits new actions. But as long as the actions of God are like those performed by the previous avatārs, no doubts should be entertained.”
\nThen Nirmalānand Swāmi asked, “What understanding is required to thoroughly realize the greatness of the Sant of God?”
\nShriji Mahārāj replied, “When one contemplates upon the greatness of Matsya, Kachchha, Varāh, Vāman, Parshurām, Rām, Krishna and the countless avatārs of God by thinking, ‘God has liberated countless jivas through Rām, Krishna, and other avatārs. I am extremely fortunate that I have attained the profound association of the Sant of that very God’ - then one begins to thoroughly realize the greatness of the Sant day by day.”
\nThereafter Nārāyanānand Swāmi asked, “How is the jiva anvay with the three bodies of sthul, sukshma and kāran; and how is it vyatirek from them?”
\nShriji Mahārāj answered, “When the body encounters pleasure and pain and the jiva assumes that pleasure and pain upon itself, the jiva is anvay with the three bodies. When it believes itself to be distinct from the pleasure and pain of the three bodies, then the jiva is vyatirek from them.”
\nShunyātitānand Swāmi then asked, “When a person practices satsang initially, he has deep affection for the Sant and the satsangis. But why does this affection later decline?”
\nShriji Mahārāj explained, “Initially, he holds the Sant in very high respect. Later, however, when he perceives a minor flaw in the Sant, he regards it as a major flaw because of his own malicious mind. As a result, his vicious nature flourishes, and his respect for the Sant declines. Then, if he thoughtfully eradicates this vicious nature, he becomes as pure as he was before. However, if he does not do so, he ultimately falls from the Satsang fellowship.”
\nThereafter Prasādānand Swāmi asked, “What is the cause of the jiva’s liberation?”
\nShriji Mahārāj answered, “To do exactly as the Sant says without harboring any doubts is the only cause of the jiva’s liberation.”
\nThen Trigunātitānand Swāmi asked, “What means should one adopt when faced with adverse places, times, actions and company?”
\nShriji Mahārāj explained, “The only way to overcome adverse places, times, etc., is to escape from them by any means possible.”
\nNānā Nirvikārānand Swāmi then asked, “Despite having faith in God, why are not one’s vicious desires eradicated?”
\nShriji Mahārāj replied, “One’s vicious desires are not eradicated because one has not fully realized the greatness of God.”
\nThen Motā Yogānand Swāmi asked, “Despite having perfect faith in God, why does a person still not develop affection for God and discourses related to God?”
\nShriji Mahārāj explained, “It is because he has not yet realized the greatness of God as it is. If a person does thoroughly realize the greatness of God, then he does not develop affection for anything besides God, even if he tries. In addition, he develops unflinching affection only for God, His Sant, and the discourses and devotional songs related to God.”
\nThen Pratoshānand Swāmi asked, “How can one’s bhakti towards God remain unflinching?”
\nShriji Mahārāj replied, “If a person thoroughly understands the greatness of the manifest form of Shri Krishna Purushottam - who is the cause of the four emanations, i.e., Aniruddha, Pradyumna, Sankarshan and Vāsudev; the cause of the 24 forms, i.e., Keshav, etc.; and the cause of Varāh and the other avatārs - then he remains unflinching in the nine types of bhakti towards God, i.e., listening to talks of God, singing devotional songs, etc.”
\nAfter answering the questions of all of the munis in this way, Shriji Mahārāj asked them all, “Lust, anger and avarice - these three are gateways to narak. All of you please reveal if you have thoroughly conquered any of these.”
\nThe munis then spoke regarding whatever each one had resolved. Hearing this from the munis, Shriji Mahārāj became extremely pleased. After gladly imprinting His holy feet on the chests of Ātmānand Swāmi, Yogānand Swāmi, Bhagwadānand Swāmi and Shivānand Swāmi, He added, “Just as Mahānubhāvānand Swāmi and the others are senior munis, these four should also be considered senior along with them. Therefore, do not allow anyone to insult them.”
\nHaving appealed to Muktānand Swāmi and other senior sādhus in this way, Shriji Mahārāj bid ‘Jai Sachchidānand’ to everyone and returned to His residence for His meals.
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "દેશકાળાદિકના પ્રધાનપણાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના આષાઢ સુદિ ૩ ત્રીજને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિર આગળ આથમણે બારણે ઓરડાની ઓસરીએ વિરાજમાન હતા ને શ્વેત ખેસ પહેર્યો હતો ને શ્વેત ચાદર ઓઢી હતી ને મસ્તક ઉપર શ્વેત પાઘ વિરાજમાન હતી ને કંઠને વિષે શ્વેત પુષ્પનો હાર પહેર્યો હતો ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “સર્વે સંત સાંભળો, એક પ્રશ્ન પૂછીએ છીએ.” પછી સંતે કહ્યું જે, “પૂછો, મહારાજ!” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “દેશ, કાળ, ક્રિયા, સંગ, મંત્ર, દેવતાનું ધ્યાન, દીક્ષા અને શાસ્ત્ર એ આઠ સારાં હોય તો પુરુષની બુદ્ધિ નિર્મળ થાય છે અને એ આઠ ભૂંડાં હોય તો પુરુષની બુદ્ધિ ભ્રષ્ટ થાય છે, માટે એ આઠેમાં પૂર્વસંસ્કાર કર્મનું કાંઈ જોર છે કે નથી?” પછી મુનિ બોલ્યા જે, “પૂર્વકર્મનું જોર જણાય છે તો ખરું. જો સારાં પૂર્વકર્મ હોય તો પવિત્ર દેશને વિષે જન્મ આવે ને ભૂંડાં પૂર્વકર્મ હોય તો ભૂંડા દેશને વિષે જન્મ આવે. તેમ જ કાળાદિક સાત છે તેમાંથી પણ જેવાં પૂર્વકર્મ હોય તેવાનો યોગ બને છે, માટે સર્વેમાં પૂર્વકર્મનું પ્રધાનપણું જણાય છે. અને દેશકાળાદિક જે આઠ તેનું તો કોઈક ઠેકાણે પ્રધાનપણું હોય ને પૂર્વકર્મનું તો સર્વે ઠેકાણે પ્રધાનપણું છે.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “દેશકાળથી લઈને દેવતા જે પરમેશ્વર ત્યાં પર્યંત સર્વને વિષે પૂર્વકર્મને પ્રધાન કહો છો, તે કયા શાસ્ત્રને મતે કહો છો? તેનું કોઈ વચન ભણી દેખાડો? અને એક કર્મનું જ પ્રધાનપણું તો જૈનના શાસ્ત્રમાં૩૧૪ છે પણ બીજામાં નથી. બીજાં શાસ્ત્રમાં તો પરમેશ્વર અને પરમેશ્વરના ભક્તનો સંગ તેનું જ પ્રધાનપણું છે. માટે તમે કેવળ પૂર્વકર્મનું પ્રતિપાદન કરો છો તે ઉપરથી સત્સંગી છો ને છાના નાસ્તિક છો કે શું? કેમ જે, નાસ્તિક વિના બીજો તો કોઈ કર્મનું પ્રતિપાદન કરતો નથી અને નાસ્તિક તો વેદ, શાસ્ત્ર, પુરાણ અને ઇતિહાસ જે ભારતાદિક તેને ખોટાં જાણે છે ને પોતાના માગધી ભાષાના જે ગ્રંથ તેને જ સાચા માને છે; માટે મૂર્ખ થકા કર્મનું પ્રતિપાદન કરે છે. અને જો પૂર્વકર્મે કરીને દેશાદિક આઠ ફરતાં હોય તો મારવાડને વિષે કેટલાક પુણ્યવાળા રાજા થયા છે, તેમને અર્થે સો હાથ ઊંડાં પાણી હતાં તે ઉપરછલ્લાં થયાં નથી. અને જો પૂર્વકર્મને વશ દેશ હોય તો પુણ્યકર્મવાળાને અર્થે પાણી ઊંચાં આવ્યાં જોઈએ ને પાપીને અર્થે ઊંડાં ગયાં જોઈએ, પણ એમ તો થતું નથી. અને મારવાડ દેશમાં પાપી હોય અથવા પુણ્યવાળો હોય પણ ઊંડાં પાણી ઊપજે, પણ તે દેશ પોતાના ગુણનો ત્યાગ કરતો નથી. માટે દેશકાળાદિક તો પૂર્વકર્મનાં ફેરવ્યાં ફરે નહીં. તે માટે જે પોતાના કલ્યાણને ઇચ્છે તેને તો નાસ્તિકની પેઠે કર્મનું બળ રાખવું નહીં અને ભૂંડાં દેશકાળાદિક આઠ હોય તેનો ત્યાગ કરીને રૂડાં જે દેશકાળાદિક આઠ તેનું સેવન કરવું. અને દેશ તો બારણે પણ સારો-નરસો હોય ને પોતાનો દેહરૂપ જે દેશ તે પણ સારો-નરસો હોય. તે જ્યારે દેહરૂપ જે સારો દેશ તેને વિષે જીવ હોય ત્યારે શીલ, સંતોષ, દયા, ધર્મ ઇત્યાદિક જે કલ્યાણકારી ગુણ તે વર્તતા હોય અને જ્યારે આ દેહરૂપ જે ભૂંડો દેશ તેને વિષે જીવ રહ્યો હોય ત્યારે કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, મદ, મત્સર ઇત્યાદિક ભૂંડા ગુણ વૃદ્ધિ પામે છે. અને સારો-ભૂંડો જે સંગ થાય છે તેની વિગત એમ છે જે, જેનો સંગ થાય તે સાથે કોઈ રીતે અંતર રહે નહીં, ત્યારે તેનો સંગ થયો જાણવો. અને ઉપરથી તો શત્રુને પણ હૈયામાં ઘાલીને મળે છે, પણ અંતરમાં તો તે સાથે લાખો ગાઉનું છેટું છે. એવી રીતે ઉપરથી સંગ હોય તે સંગ ન કહેવાય અને મન, કર્મ, વચને કરીને જે સંગ કરે તે જ સંગ કર્યો કહેવાય. માટે એવી રીતે મન, કર્મ, વચને સંગ તો પરમેશ્વર અથવા પરમેશ્વરના ભક્ત તેનો જ કરવો, જેથી જીવનું કલ્યાણ થાય; પણ પાપીનો સંગ તો ક્યારેય ન કરવો.”
\nપછી મધ્યાહ્ન સમે શ્રીજીમહારાજે સર્વે નાના નાના વિદ્યાર્થી સાધુને પોતાની સમીપે બોલાવ્યા અને એમ કહ્યું જે, “તમે સર્વે વિદ્યાર્થી મને પ્રશ્ન પૂછો.” પછી મોટા શિવાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “જેને ભગવાનનો અચળ નિશ્ચય હોય તે કેમ ઓળખાય?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેને અચળ નિશ્ચય હોય તેને ભગવાન સારી ક્રિયા કરે અથવા નરસી ક્રિયા કરે તે સર્વે કલ્યાણકારી ભાસે; અને ભગવાન જીતે અથવા હારે; અથવા કોઈક ઠેકાણે ભાગે; અથવા ક્યારેક રાજી થાય, ક્યારેક શોક કરે; ઇત્યાદિક અનંત પ્રકારની ભગવાનની ક્રિયાઓ તેને જોઈને નિશ્ચયવાળો ભક્ત હોય તે એમ કહે જે, ‘પ્રભુની સર્વ ક્રિયા કલ્યાણને અર્થે છે.’ તે જ્યારે બોલે ત્યારે એવું ને એવું બોલતો હોય, તો તેને પરિપક્વ નિશ્ચયવાળો જાણવો.”
\nપછી નિર્માનાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “ભગવાન અને ભગવાનના સંત તેને વિષે દોષબુદ્ધિ ન આવે તેનો શો ઉપાય છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેવો પ્રથમ કહ્યો એવો ભગવાનનો અચળ નિશ્ચય૩૧૫ હોય તો તેને કોઈ રીતે ભગવાનને વિષે દોષબુદ્ધિ આવે નહીં; અને એવા મોટા જે ભગવાન તેના દાસનો મહિમા જ્યારે વિચારે ત્યારે ભગવાનના ભક્તનો પણ કોઈ રીતે અવગુણ આવે નહીં.”
\nપછી નિર્માનાનંદ સ્વામી અને નાના પ્રજ્ઞાનાનંદ સ્વામી એ બેએ મળીને પૂછ્યું જે, “જાગ્રત, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ એ ત્રણે અવસ્થાને વિષે ભગવાનની મૂર્તિ અખંડ કેમ જણાય?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “પૂર્વજન્મનો કોઈક શુભસંસ્કાર૩૧૬ બલિષ્ઠ હોય તેને ભગવાનની મૂર્તિ ત્રણે અવસ્થામાં અખંડ દેખાય છે; અથવા ભય, કામ અને સ્નેહ એ ત્રણ જેને વિષે અખંડ હોય તેને ભગવાન વિના બીજો પદાર્થ હોય તે પણ ત્રણ અવસ્થામાં અખંડ દેખાય છે, તો ભગવાન દેખાય એમાં શું કહેવું? એ તો દેખાય જ.”
\nપછી નાના શિવાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “સત્સંગને વિષે અચળ પાયો જેનો હોય તે કેમ જણાય? એક તો એ પ્રશ્ન છે અને બીજો પ્રશ્ન એ છે જે, માન, કામ, ક્રોધ, લોભ, મદ, મત્સર અને ઈર્ષ્યા ઇત્યાદિક જે શત્રુ તે કયે પ્રકારે કરીને નાશ પામે છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેને સત્સંગનો અતિ દૃઢ પક્ષ હોય તે જ્યારે કોઈ સત્સંગનું ઘસાતું બોલે ત્યારે ખમી શકે નહીં. જેમ પોતાનાં કુટુંબી હોય ને તે સાથે કચવાણ થઈ હોય તોય પણ જ્યારે તેનું ઘસાતું બોલે ત્યારે ખમાય નહીં; એવી રીતે જેવો દેહનાં સંબંધીનો પક્ષ છે તેવો જેને સત્સંગનો પક્ષ હોય તેનો પાયો સત્સંગને વિષે અચળ છે. અને બીજા પ્રશ્નનો એ ઉત્તર છે જે, જેને એવો સત્સંગનો પક્ષ છે, તે સંત અથવા સત્સંગી તે સંગાથે માન, મત્સર, ઈર્ષ્યા કેમ રાખી શકે? માટે જેને સત્સંગનો પક્ષ હોય તેના માન, મદ, મત્સર, ઈર્ષ્યા આદિક સર્વ શત્રુનો નાશ થઈ જાય છે. અને જેને સત્સંગીનો પક્ષ ન હોય અને સત્સંગી ને કુસંગીને વિષે સમભાવ હોય તો ગમે તેવો સત્સંગમાં મોટો કહેવાતો હોય પણ અંતે જતાં જરૂર વિમુખ થાય.”
\nપછી નાના આત્માનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “ભગવાન અને ભગવાનના સંત તે કોઈકને તો નિધડક થઈને જેમ કહેવું ઘટે તેમ કહે છે અને તેની કોરનો એમ ભરૂંસો આવે છે જે, ‘આનું માન કરીશું અથવા તિરસ્કાર કરીશું તોય પણ કોઈ રીતે એ પાછો નહીં પડે;’ એવો જે ભરૂંસો તે ભગવાન ને ભગવાનના સંતને કેમ આવે? એક તો એ પ્રશ્ન છે. અને બીજો પ્રશ્ન એ છે જે, જે સંતને પાસે રહેતા હોઈએ તેને જેવું આપણા ઉપર હેત હોય તેવું સમગ્ર સંતને કેમ રહે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેવો શિવાનંદ સ્વામીના પ્રશ્નનો ઉત્તર કર્યો છે તેવો સત્સંગનો જેને દૃઢ પક્ષ હોય તો તેને કહેતાં-સાંભળતાં ભગવાન ને ભગવાનના સંતને સંશય થાય નહીં અને એનો કોઈ રીતે કુવિશ્વાસ આવે નહીં જે, ‘આને કહેશું તો આ સત્સંગમાંથી જતો રહેશે.’ તેની કોરનો દૃઢ વિશ્વાસ જ હોય જે, ‘એનો સત્સંગ તો અચળ છે, માટે એને કહેશું તેની કાંઈ ફિકર નથી.’ અને બીજા પ્રશ્નનો ઉત્તર એ છે જે, જેને પાસે પોતે પ્રથમ રહેતો હોય અને તેને સાથે પોતાને ન બન્યું ત્યારે બીજા પાસે જઈને રહે, તો પણ જેને પાસે પ્રથમ રહ્યો હોય તેનું જો કોઈક ઘસાતું બોલે તો ખમી શકે નહીં, ત્યારે સર્વે સંતને એમ સમજાય જે, ‘આ તો કૃતઘ્ની નથી, જેને પાસે ચાર અક્ષર ભણ્યો છે તેનો ગુણ મૂકતો નથી માટે બહુ રૂડો સાધુ છે,’ એમ જાણીને સર્વે સંતને હેત રહે. અને જેની પાસે પ્રથમ રહ્યો હોય તેને મૂકીને બીજા પાસે જાય ત્યારે પ્રથમ જેની પાસે રહ્યો હોય તેની નિંદા કરે, ત્યારે સર્વે સંતને એમ જણાય જે, ‘આ કૃતઘ્ની પુરુષ છે, તે જ્યારે આપણી સાથે નહીં બને ત્યારે આપણી પણ નિંદા કરશે,’ પછી તે ઉપર કોઈને હેત રહે નહીં.”
\nપછી દહરાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “ભગવાન તો અક્ષરાતીત છે અને મન-વાણી થકી પર છે અને સર્વને અગોચર છે, તે સર્વને પ્રત્યક્ષ દેખાય છે તેનો શો હેતુ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “અક્ષરાતીત ને મન-વાણી થકી પર ને અગોચર એવા જે ભગવાન તે જ પોતે કૃપા કરીને એમ ધારે છે જે, ‘જ્ઞાની-અજ્ઞાની એવા જે મૃત્યુલોકના મનુષ્ય તે સર્વે મને દેખો,’ એમ ધારીને સત્યસંકલ્પ એવા જે ભગવાન તે કૃપાએ કરીને મૃત્યુલોકના સર્વે મનુષ્ય દેખે એવા થાય છે.”
\nપછી ત્યાગાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “ભગવાન રાજી કેમ થાય?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેને ભગવાનને રાજી કરવા હોય તેને તો દેહના સુખને ઇચ્છવું નહીં અને દર્શનનો પણ લોભ રાખવો નહીં ને ભગવાન જેમ કહે તેમ કરવું; એ જ ભગવાનને રાજી થયાનું સાધન છે.”
\nપછી લક્ષ્મણાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “ભગવાન ને ભગવાનના સંતનો જે સમાગમ તે આશ્ચર્ય સરખો કેમ સમજીએ ત્યારે જણાય? અને આઠે પહોર ‘અહો અહો’ સરખું કેમ રહે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જે ભક્ત એમ સમજે જે, ‘આ ભગવાન ને આ સંત તે સર્વે વૈકુંઠ, ગોલોક અને બ્રહ્મપુર તેના નિવાસી છે. તે સંત ને પરમેશ્વર જ્યાં વિરાજમાન છે ત્યાં જ એ સર્વે ધામ છે અને એ સંત ભેળો મારો નિવાસ થયો છે તે મારું અતિ બડું ભાગ્ય છે.’ એવી રીતે સમજે તો આઠે પહોર આશ્ચર્ય સરખું રહે અને આઠે પહોર આનંદના સમુદ્રમાં ઝીલતો રહે.”
\nપછી પરમાત્માનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “સંતનાં એકાદશ સ્કંધમાં જે ત્રીસ લક્ષણ૩૧૭ કહ્યાં છે, તે શો ઉપાય કરે તો આવે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જે ત્રીસ લક્ષણે યુક્ત સંત હોય તેને વિષે ગુરુબુદ્ધિ ને દેવબુદ્ધિ રાખીને મન-કર્મ-વચને એનો સંગ કરે, તો એ સંગના કરનારાને વિષે પણ એ ત્રીસ લક્ષણ આવે છે. એવી રીતે સર્વ શાસ્ત્રમાં કહ્યું છે જે, ‘સંતને સેવે ત્યારે સંત સરખો થાય છે.’”
\nપછી શાંતાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “એક તો અખંડ ભગવાનના સ્વરૂપમાં વૃત્તિ રાખતો હોય અને બીજો તો ભગવાનનું ભજન-સ્મરણ પણ કરે અને કથા-કીર્તન પણ કરે ને સાંભળે; એ બે પ્રકારના જે ભગવાનના ભક્ત તેમાં ક્યો શ્રેષ્ઠ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેને નિર્વિકલ્પ સમાધિ૩૧૮ થતી હોય અને દેહની ખબર રહે નહીં એવો હોય તો તે કથા-કીર્તન ન કરે તો પણ શ્રેષ્ઠ છે. અને જેને દેહની ખબર રહેતી હોય ને ભજનમાંથી પોતાની મેળે ઊઠીને ખાવું, પીવું, દેહની ક્રિયા, તે સર્વે કરતો હોય અને જો ભગવાનની કથા-કીર્તન ન કરે ને ન સાંભળે, તો તે થકી ભગવાનની કથા-કીર્તન કરતો હોય ને સાંભળતો હોય તે શ્રેષ્ઠ છે.”
\nપછી આધારાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “કેવી રીતે વર્તીએ તો ભગવાન ને ભગવાનના સંત પ્રસન્ન થાય?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “પંચ વર્તમાન સંપૂર્ણ રાખીએ ને તેમાં કોઈ રીતે ખોટ આવવા દઈએ નહીં, તો ભગવાન ને ભગવાનના સંત પ્રસન્ન થાય છે એમાં લેશમાત્ર સંશય નથી.”
\nપછી વેદાંતાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “જેણે પ્રથમ કાંઈક ગોબરું વર્તાણું હોય, પછી તે શો ઉપાય કરે ત્યારે તેની ઉપર ભગવાન ને ભગવાનના સંત રાજી થાય?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જે પોતામાં ભૂંડો સ્વભાવ હોય તેને દેખીને ભગવાન અને ભગવાનના સંત કુરાજી થતા હોય, તે સ્વભાવ સાથે જ્યારે વૈર કરીએ ત્યારે જેને જે સાથે વૈર હોય તે તો સર્વ જગત જાણે એવું હોય, તે સંતને પણ ખબર પડે. પછી સંત તો તે સ્વભાવના વૈરી છે, તે આપણા પક્ષમાં ભળીને અને આપણી ઉપર દયા કરે અને જે પ્રકારે તે સ્વભાવને જીતીએ એવો ઉપાય બતાવે. માટે જે સ્વભાવે પોતાને ફજેત કર્યો હોય, તે સ્વભાવ સાથે સૂધું દૃઢ વૈર બાંધીને તેનું મૂળ ઊખડી જાય એવો ઉપાય કરવો. અને જ્યારે એવી રીતે વર્તીએ ત્યારે ભગવાન ને ભગવાનના સંત આપણા ઉપર પૂર્ણ દયા કરે. અને જ્યારે હરિની ને હરિજનની જે ઉપર દયા થાય ત્યારે તેના હૈયામાં અતિશય સુખ વર્ત્યા કરે અને કલ્યાણને માર્ગે ચાલ્યાની પણ સામર્થી વધે અને પોતાના શત્રુ જે કામ, ક્રોધ, લોભાદિક તેનું બળ ઘટી જાય છે. માટે જે પોતાના હૃદયને વિષે અતિશય શત્રુ પીડતો હોય તે સાથે અતિશય વૈર કરીએ તો તેની પરમેશ્વર સહાય કરે છે. માટે પોતાના શત્રુ જે કામાદિક તે સાથે જરૂર વૈર કરવું ઘટે છે. ને પોતાના અંતઃશત્રુ સાથે વૈર કર્યામાં ઘણો જ લાભ છે.”
\nપછી ભગવદાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! જેવી ભગવાનની બીક પાસે બેઠા હોઈએ ને રહે છે, તેવી ને તેવી બીક છેટે જઈએ તો પણ રહે; તે કેમ સમજીએ તો રહે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેવી પાસે ભગવાનની મર્યાદા રહે છે તેવી છેટે જાય તોય પણ રહે, જો ભગવાનનું પૂરું માહાત્મ્ય સમજે તો. તે માહાત્મ્ય એમ સમજવું જે, ‘અક્ષરાતીત એવા જે પુરુષોત્તમ ભગવાન તેની ઇચ્છાએ કરીને અનંત કોટિ બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ થાય છે અને તે બ્રહ્માંડને પોતાની શક્તિએ કરીને ધરી રહ્યા છે. અને તે ભગવાન વ્યતિરેક થકા સર્વમાં અન્વયપણે રહ્યા છે અને અન્વય થકા પણ વ્યતિરેક છે. અને ભગવાન જેવા પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ છે તેવા ને તેવા અણુ-અણુ પ્રત્યે અંતર્યામીરૂપે વિરાજમાન છે. અને તે ભગવાનના ડોલાવ્યા વિના એક તૃણ પણ ડોલવાને સમર્થ નથી. અને અનંત કોટિ બ્રહ્માંડને વિષે જે ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ, પ્રલય થાય છે અને તેને વિષે સુખ-દુઃખનો જીવોને સંબંધ થાય છે, તે સર્વે પુરુષોત્તમ ભગવાનના હાથમાં છે. જેટલું ભગવાન કરે તેટલું જ થાય છે. એવા જે ભગવાન તે જીવોના કલ્યાણને અર્થે પૃથ્વી ઉપર પધારે છે, ત્યારે પોતે ઘોડે ચડીને ચાલે ત્યારે ઘોડો ભગવાનને ઉપાડી ચાલે છે, પણ એ તો ઘોડાના આધાર છે. અને પૃથ્વી ઉપર બેઠા હોય ત્યારે એમ જણાય જે, પૃથ્વી ભગવાનને ધરી રહી છે, પણ એ તો સ્થાવર-જંગમ સહિત સમગ્ર પૃથ્વીને ધરી રહ્યા છે. અને જ્યારે રાત્રિ હોય ત્યારે ચંદ્રમા કે દીવો કે મશાલ તેને અજવાળે કરીને ભગવાનનું દર્શન થાય અને દિવસે સૂર્યને અજવાળે કરીને દર્શન થાય, પણ એ ભગવાન તો સૂર્ય, ચંદ્રમા, અગ્નિ એ સર્વને પ્રકાશના દાતા છે. એવી અદ્ભુત સામર્થી છે, તો પણ જીવોના કલ્યાણને અર્થે મનુષ્ય જેવા થઈને મને દર્શન આપે છે.’ એવી રીતે માહાત્મ્ય સમજે તો જેવી પાસે રહ્યે મર્યાદા રહે છે, તેવી ને તેવી છેટે જાય તોય પણ રહે.”
\nપછી વળી ભગવદાનંદ સ્વામીએ બીજો પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “ભગવાનના કર્યા વિના કાંઈ થતું નથી, સર્વે ભગવાનનું જ કર્યું થાય છે; ત્યારે ભગવાનને અથવા ભગવાનના ભક્તને કાંઈક જ્યારે ભૂંડો દેશકાળ આવે છે ત્યારે તે દુઃખને કેમ ભગવાન ટાળતા નથી અને તેને ટાળ્યાના મનસૂબા કેમ કરે છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એ તો જ્યારે ભગવાન મનુષ્ય દેહ ધારણ કરે છે ત્યારે ભગવાનની એવી રીતિ જ છે જે, મનુષ્યની પેઠે સર્વે વ્યવહાર કરે, પણ અલૌકિક સામર્થીને પ્રગટ કરે નહીં. એવી રીતે સર્વ શાસ્ત્રમાં ભગવાનનાં ચરિત્ર કહ્યાં છે; તેથી જ્યારે ભગવાન કાંઈક નવાં ચરિત્ર કરે ત્યારે સંશય કરજ્યો, પણ જ્યાં સુધી પૂર્વે અવતાર થયા છે તેના જેવાં ચરિત્ર કરે ત્યાં સુધી તો સંશય કરવો નહીં.”
\nપછી નિર્મળાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “કેમ સમજીએ ત્યારે પ્રભુના સંતનો મહિમા અતિશય જણાય?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “મત્સ્ય, કચ્છ, વરાહ, વામન, પરશુરામ અને રામ-કૃષ્ણાદિક એ જે ભગવાનના અનંત અવતાર તેનો મહિમા વિચારે જે, ‘જે ભગવાને રામ-કૃષ્ણાદિક અવતારે કરીને અનંત જીવોનો ઉદ્ધાર કર્યો છે તે ભગવાનના આ સંત છે, તેનો મારે સમાગમ મળ્યો છે, તે માટે હું પણ અતિ બડભાગી છું.’ એમ સમજે તો દિવસે દિવસે સંતનો મહિમા અતિશય જણાતો જાય.”
\nપછી નારાયણાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ અને કારણ એ ત્રણ દેહને વિષે જીવ અન્વયપણે કેમ છે ને વ્યતિરેકપણે કેમ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જ્યારે દેહને વિષે સુખ-દુઃખનો યોગ થાય છે ત્યારે તે સુખ-દુઃખને જીવ પોતાને વિષે માને ત્યારે તે જીવ અન્વયપણે છે અને જ્યારે ત્રણે દેહનાં સુખ-દુઃખથી પોતાને ન્યારો સમજે ત્યારે એ જીવ વ્યતિરેક છે.”
\nપછી શૂન્યાતીતાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “જ્યારે સત્સંગ કરે છે ત્યારે તો સંતમાં ને સત્સંગીમાં અતિશય હેત હોય અને પછી કેમ ઓછું થઈ જાય છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “પ્રથમ તો એને સંતને વિષે અલૌકિક મતિ હોય અને પછી તો તે સંતનો અલ્પ દોષ જોઈને પોતાની કુબુદ્ધિએ કરીને ઝાઝો દોષ પરઠે છે. પછી એની અસદ્વાસના થઈ જાય છે, તેણે કરીને સંતને વિષે ઓછો ભાવ થઈ જાય છે. તે જો વિચારીને અસદ્વાસનાને ટાળે તો પ્રથમ હતો તેવો શુદ્ધ થાય; અને જો અસદ્વાસના ન ટાળે તો અંતે જતાં વિમુખ થઈ જાય છે.”
\nપછી પ્રસાદાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “જીવને મોક્ષનો શો હેતુ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેમ સંત કહે તેમ જ સંશયરહિત થકો કરે, એ જ જીવને મોક્ષનો હેતુ છે.”
\nપછી ત્રિગુણાતીતાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “દેશ, કાળ, ક્રિયા, સંગ તેનું વિષમપણું હોય ત્યારે ત્યાં શો ઉપાય કરવો?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “દેશાદિક વિષમ હોય ત્યાં તો ઊગર્યાનો એ જ ઉપાય છે જે, ત્યાંથી જે તે પ્રકારે કરીને ભાગી છૂટવું.”
\nપછી નાના નિર્વિકારાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “ભગવાનનો નિશ્ચય છે તો પણ અસદ્વાસના કેમ ટળતી નથી?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ભગવાનનું માહાત્મ્ય યથાર્થ જાણ્યું નથી એટલે અસદ્વાસના ટળતી નથી.”
\nપછી મોટા યોગાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “ભગવાનનો નિશ્ચય પરિપૂર્ણ છે, તો પણ ભગવાનને વિષે ને ભગવાનની કથાને વિષે હેત કેમ થતું નથી?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ભગવાનનું જેવું માહાત્મ્ય છે તેવું એને સમજ્યામાં આવ્યું નથી, અને જો યથાર્થ ભગવાનનું માહાત્મ્ય સમજાય તો ભગવાન વિના બીજામાં હેત રાખે તો પણ રહે નહીં ને એક ભગવાન અને ભગવાનના સંત અને ભગવાનની કથા-કીર્તન તેને વિષે જ અચળ હેત થાય છે.”
\nપછી પ્રતોષાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “ભગવાનની ભક્તિ અચળ કેમ રહે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “અનિરુદ્ધ, પ્રદ્યુમ્ન, સંકર્ષણ અને વાસુદેવ એ જે ચતુર્વ્યૂહ તથા કેશવાદિક ચોવીસ મૂર્તિઓ તથા વરાહાદિક જે અવતાર એ સર્વેના કારણ એવા જે પ્રત્યક્ષ શ્રીકૃષ્ણ પુરુષોત્તમ ભગવાન તેનો મહિમા અતિશયપણે કરીને સમજે તો તેને ભગવાનની શ્રવણાદિક જે નવધા ભક્તિ તે અચળ રહે.”
\nએવી રીતે સર્વ મુનિના પ્રશ્નનો ઉત્તર કરીને પછી શ્રીજીમહારાજ સર્વેને પૂછતા હવા જે, “કામ, ક્રોધ અને લોભ એ ત્રણ નરકનાં દ્વાર છે, એમાંથી જેને જે અતિશય જીત્યામાં આવ્યો હોય તે સર્વે કહો.” પછી જેને જે વાતની અતિશય દૃઢતા હતી તે તેવી રીતે બોલ્યા. તે મુનિનાં વચન સાંભળીને શ્રીજીમહારાજ અતિશય રાજી થયા. અને આત્માનંદ સ્વામી તથા યોગાનંદ સ્વામી તથા ભગવદાનંદ સ્વામી તથા શિવાનંદ સ્વામી એ ચાર જણાને રાજી થઈને હૃદયને વિષે ચરણારવિંદ દીધાં અને એમ બોલ્યા જે, “જેમ મહાનુભાવાનંદ સ્વામી આદિક જે મોટેરા છે, તે ભેળા આ ચાર પણ છે; માટે એમનું કોઈને અપમાન કરવા દેશો મા.” એમ મુક્તાનંદ સ્વામી આદિક જે મોટેરા સાધુ તેમને ભલામણ કરીને શ્રીજીમહારાજ ‘જય સચ્ચિદાનંદ’ કહીને પોતાને ઉતારે જમવા પધાર્યા.
", "gujarati_footnote": "૩૧૪. તત્ત્વાર્થસૂત્ર, ઉત્તરાધ્યયનસૂત્ર, ગણધરગાથા વગેરે શાસ્ત્રોમાં.
\n૩૧૫. માહાત્મ્યજ્ઞાનપૂર્વક.
\n૩૧૬. પૂર્વજન્મમાં સંપાદન કરેલી પ્રેમપૂર્વક નવધા ભક્તિરૂપી ભાવના.
\n૩૧૭. ૧. કૃપાલુ - સ્વાર્થની અપેક્ષા વિના પારકું દુઃખ સહન ન થાય તે અથવા પરદુઃખ ટાળવાની ઇચ્છાવાળો. ૨. સર્વદેહિનામ્ અકૃતદ્રોહ - સર્વદેહીઓમાં મિત્રાદિભાવ છે માટે કોઈનો પણ દ્રોહ નહિ કરનાર. ૩. તિતિક્ષુ - દ્વન્દ્વને સહન કરનાર. ૪. સત્યસાર - સત્યને જ એક બળ માનનાર. ૫. અનવદ્યાત્મા - દ્વેષ-અસૂયા આદિ દોષથી રહિત મનવાળો. ૬. સમ - સર્વમાં સમદૃષ્ટિવાળો. ૭. સર્વોપકારક - સર્વને ઉપકાર જ કરનાર. ૮. કામૈરહતધી - વિષય-ભોગથી બુદ્ધિમાં ક્ષોભ નહિ પામનાર. ૯. દાન્ત - ઇન્દ્રિયોનું દમન કરનાર. ૧૦. મૃદુ - મૃદુ ચિત્તવાળો. ૧૧. શુચિ - બાહ્ય અને આન્તર શુદ્ધિવાળો, તેમાં સ્નાન વગેરેથી થતી બાહ્ય શુદ્ધિ અને ભગવાનનાં ચિંતનથી થતી આન્તર શુદ્ધિ કહી છે. ૧૨. અકિંચન - અન્ય પ્રયોજને રહિત. ૧૩. અનીહ - લૌકિક વ્યાપારે રહિત કોઈ પણ પ્રકારની ઇચ્છાએ રહિત. ૧૪. મિતભુક્ - મિતાહાર કરનાર. ૧૫. શાન્ત - અંતઃકરણ જેનું નિયમમાં છે. ૧૬. સ્થિર - સ્થિરચિત્તવાળો. ૧૭. મચ્છરણ - હું જ શરણ (રક્ષિતા અને પ્રાપ્તિનો ઉપાય) જેને છે. ૧૮. મુનિ - શુભાશ્રયનું મનન કરનાર. ૧૯. અપ્રમત્ત - સાવધાન. ૨૦. ગભીરાત્મા - જેનો અભિપ્રાય જાણી શકાય નહિ તે. ૨૧. ધૃતિમાન્ - આપત્કાળમાં ધૈર્યવાળો. ૨૨. જિતષડ્ગુણ - ભૂખ, તરસ, શોક, મોહ, જરા, મૃત્યુ એ છ દ્વંદ્વોને જીતનાર. ૨૩. અમાની - પોતાના દેહના સત્કારની અભિલાષા નહિ રાખનાર. ૨૪. માનદ - બીજાઓને માન આપનાર. ૨૫. કલ્પ - હિતોપદેશ કરવામાં સમર્થ. ૨૬. મૈત્ર - કોઈને નહિ ઠગનારો. ૨૭. કારુણિક - કરુણાથી જ પ્રવર્તનારો, પણ સ્વાર્થ કે લોભથી નહિ. ૨૮. કવિ - જીવ, ઈશ્વર, માયા, બ્રહ્મ અને પરબ્રહ્મ - આ પાંચ તત્ત્વોને યથાર્થ જાણનાર. ૨૯. આજ્ઞાયૈવં ગુણાન્ દોષાન્ મયાદિષ્ટાનપિ સ્વકાન્। ધર્માન્ સન્ત્યજ્ય યઃ સર્વાન્ માં ભજેત સ સત્તમઃ॥ - મેં વેદ દ્વારા ઉપદેશ કરેલા ગુણદોષોને જાણીને, પોતાના સર્વ ધર્મોનો ફળ દ્વારા ત્યાગ કરીને, મને સર્વભાવથી ભજનાર. ૩૦. જ્ઞાત્વાજ્ઞાત્વાઽથ યે વૈ માં યાવાન્ યશ્ચાસ્મિ યાદૃશઃ।\nભજન્ત્યનન્યભાવેન તે મે ભક્તતમા મતાઃ॥ - હું જેવા સ્વરૂપવાળો છું, જેવા સ્વભાવવાળો છું અને જેટલી વિભૂતિવાળો છું, તેવી રીતે જાણી જાણીને એટલે વારંવાર વિચાર કરીને અનન્યભાવથી મારી ભક્તિ કરનાર. એવી રીતે સાધુનાં ત્રીસ લક્ષણ કહ્યાં છે. (શ્રીમદ્ભાગવત: ૧૧/૧૧/૨૯-૩૩).
\n૩૧૮. નિર્વિકલ્પ સમાધિનું નિરૂપણ વચનામૃત ગ. પ્ર. ૪૦ તથા તેની ટીપણીમાંથી જાણવું.
", "hindi_title": "देशकाल आदि की प्रधानता", "hindi_text": "संवत् १८७७ में आषाढ़ शुक्ला तृतीया (१३ जुलाई, १८२०) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के आगे पश्चिमी द्वार के कमरे के बरामदे में विराजमान थे। उन्होंने श्वेत धोती धारण की थी, सफ़ेद चादर ओढ़ी थी, मस्तक पर श्वेत पाग बाँधी थी और कंठ में सफ़ेद पुष्पों का हार पहना था। उनके समक्ष सभा में मुनि तथा विभिन्न स्थानों के हरिभक्त बैठे थे।
\nफिर श्रीजीमहाराज बोले कि, “समस्त सन्त सुनिए, एक प्रश्न पूछते हैं।”
\nसन्तों ने कहा कि, “पूछिए, महाराज!”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “देश, काल, क्रिया, संग, मन्त्र, देवता का ध्यान, दीक्षा तथा शास्त्र, ये आठ शुभ हों तो पुरुष की बुद्धि निर्मल होती है, और यदि ये आठों अशुभ हों तो उसकी बुद्धि भ्रष्ट होती है। इसलिए, इन आठों में पूर्व संस्कारजन्य कर्मों की कुछ प्रबलता है या नहीं?”
\nतब मुनि बोले कि, “पूर्वकर्मों का प्रभाव अवश्य मालूम होता है। यदि पूर्वकर्म शुभ हों, तो पवित्र देश में जन्म होता है तथा अशुभ कर्म हों, तो अशुभ देश में जन्म होता है। वैसे ही कालादिक भी सात हैं, उनमें भी पूर्व-कर्मानुसार योग बन जाता है। इसलिए, इन सब बातों में पूर्वकर्मों की प्रधानता दिखाई पड़ती है। देशकालादिक आठ बातों की प्रधानता तो अमुक जगह पर रहती है, किन्तु पूर्वकर्मों का प्राधान्य सभी स्थानों पर दिखाई पड़ता है।”
\nयह सुनकर श्रीजीमहाराज बोले कि, “देश, काल से लेकर देवताओं तक, परमेश्वर पर्यन्त सभी के सम्बंध में यदि आप पूर्वकर्मों की प्रधानता बताते हैं, तो यह बात किन शास्त्रों के आधार पर प्रतिपादित करते हैं, उनके वचनों के प्रमाण देकर सुनाइए। क्योंकि कर्मों की प्रधानता एकमात्र जैनशास्त्र में बताई गई है, अन्य शास्त्रों में नहीं। अन्य शास्त्रों में परमेश्वर तथा उनके भक्तों के संग की ही प्रधानता को बताया गया है। परन्तु, आप तो पूर्वकर्मों का ही प्रतिपादन करते हैं। इसीलिए आप ऊपर से सत्संगी और गुप्त रीति से नास्तिक हैं क्या? क्योंकि, नास्तिकों के सिवा, दूसरे लोग कर्मों का प्रतिपादन नहीं करते। नास्तिकजन वेदों, शास्त्रों, पुराणों और महाभारत आदि इतिहासों को मिथ्या समझते हैं। वे मागधी भाषा के अपने ग्रन्थों को ही सच्चा मानते हैं। इसलिए, वे मूर्ख होते हुए कर्मों का प्रतिपादन करते हैं।
\n“यदि पूर्वकर्मों द्वारा ही देश, काल से लेकर देवता पर्यन्त आठ तत्त्व परिवर्तित होते हों, तो मारवाड़ के कितने ही पुण्यात्मा राजाओं के लिए एक सौ हाथ गहरा पानी एकदम ऊपर क्यों नहीं आ गया? यदि पूर्वकर्मों के अधीन देश रहे, तो पुण्य कर्मवालों के लिए पानी ऊँचाई पर आ जाना चाहिए और पापी के लिए पानी गहरा हो जाना चाहिए। परन्तु, ऐसा तो होता नहीं। मारवाड प्रदेश में सर्वत्र सबके लिए गहरा पानी ही निकलता है, भले ही वे पापी हों या पुण्यात्मा, किन्तु वह प्रदेश अपने गुण का त्याग नहीं करता। इसलिए, देशकालादि कभी पूर्वकर्मों के अनुसार परिवर्तित नहीं होते हैं। अतएव, अपने कल्याण की इच्छा रखनेवाले को नास्तिकों की तरह कर्मों के बल पर नहीं रहना चाहिए और आठ अशुभ देशकालादि का त्याग करके आठ शुभ देशकालादि का सेवन करते रहना चाहिए।
\n“और, देश तो स्थान के रूप में अच्छा या बुरा हो सकता है, और अपना शरीररूपी देश भी शुभाशुभ हो सकता है। जब शरीररूपी शुभ देश में जीव रहता हो, तब उसमें शील, सन्तोष, दया, धर्म आदि कल्याणकारी गुण बने रहते हैं, परन्तु जब देहरूपी अशुभ देश में यह जीव रहता हो, तब काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मत्सर आदि अशुभ गुणों की वृद्धि होती है। और, अच्छे-बुरे संग की पहचान यह है कि जिसका संग हो, उसके साथ किसी भी प्रकार का अन्तर न रहे। तभी यह समझ लेना कि उसके साथ पूरा संग हो गया। यद्यपि दिखाने के लिए तो बाहर से शत्रु को भी गले मिलते हैं, परन्तु हृदय में अपने और उसके बीच लाखों कोसों का अन्तर रहता है। इसी प्रकार बाह्य संग को वास्तविक संग नहीं कहा जा सकता। वास्तविक संग तो उसे ही कहा जाता है, जो मन, कर्म तथा वचन द्वारा किया जाए। अतः मन, कर्म, वचन द्वारा सत्संग परमेश्वर और उनके भक्त का ही करना चाहिए, ताकि जीव का कल्याण हो, परन्तु पापी का संग कभी भी नहीं करना।”
\nइसके पश्चात् श्रीजीमहाराज ने मध्याह्न के समय सभी छोटे विद्यार्थी साधुओं को अपने समीप बुलवाया और उनसे कहा कि, “तुम सब विद्यार्थी मुझसे प्रश्न पूछो।”
\nतब बड़े शिवानन्द स्वामी ने पूछा कि, “जिसे भगवान का अचल निश्चय हो वह किस प्रकार पहचाना जा सकता है?”
\nश्रीजीमहाराज बोले, “जिसे अचल निश्चय होता है, वह तो भगवान यदि भली-बुरी किसी भी प्रकार की क्रिया करें, तो भी इन सब क्रियाओं को कल्याणकारी समझता है। यदि भगवान की कभी जीत हो या हार, अथवा किसी स्थान से उन्हें भागना पड़े या कभी प्रसन्न हो जाएँ या कभी शोकग्रस्त हो जाएँ, ऐसी अनन्त प्रकार की भगवान की क्रियाओं को देखकर निश्चयवाला भक्त यही कहता है कि, ‘प्रभु की ये समस्त क्रियाएँ कल्याण के लिए हैं।’ इस कोटि का भक्त जब कभी बोले, तब वह इसी प्रकार अपने उद्गार प्रकट करता रहे, ऐसा जो भक्त हो, तो उसे परिपक्व निश्चयवाला समझ लेना चाहिए।”
\nइसके पश्चात् निर्मानानन्द स्वामी ने पूछा, “भगवान और उनके सन्त के प्रति दोषबुद्धि न होने देने का क्या उपाय है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “जैसा कि पहले भी बताया जा चुका है कि जिस भक्त को भगवान सम्बंधी अचल निश्चय होता है, उसे भगवान के सम्बंध में किसी भी प्रकार की दोषबुद्धि नहीं होती तथा वह ऐसे बड़े भगवान के सेवक की महिमा पर जब विचार करता है, तब उसके मन में भगवद्भक्त के प्रति अवगुण देखने की कोई भावना उत्पन्न नहीं होती।”
\nफिर निर्मानानन्द स्वामी तथा छोटे प्रज्ञानानन्द स्वामी, दोनों ने मिलकर पूछा कि, “जाग्रत, स्वप्न तथा सुषुप्ति, इन तीनों अवस्थाओं में भगवान की मूर्ति को निरंतर कैसे देखा जा सकता है?”
\nतब श्रीजीमहाराज ने कहा, “किसी का पूर्वजन्म का कोई शुभ संस्कार प्रबल रहे, तो उसे भगवान की मूर्ति तीनों अवस्थाओं में निरंतर दिखाई पड़ती है अथवा जिसके अंतर में भय, काम अथवा स्नेह के भाव निरंतर विद्यमान रहते हों उसे भगवान के सिवा अन्य वस्तुएँ भी तीनों अवस्थाओं में निरन्तर दिखाई देने लगती हैं, तब भगवान दिखाई पड़ें इसमें तो कहना क्या? ये तो दीखते ही हैं।”
\nफिर छोटे शिवानन्द स्वामी ने पूछा कि, “सत्संग में जिसकी नींव अविचल हो, उसे किस प्रकार पहचाना जाता है? एक तो यह प्रश्न है, और दूसरा प्रश्न यह है कि मान, काम, क्रोध, लोभ, मद, मत्सर तथा ईर्ष्या आदि शत्रु किस प्रकार नष्ट हो सकते हैं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जिस पुरुष को सत्संग का पक्ष (तरफ़दारी) अत्यन्त दृढ़ रूप से हो, वह किसी के भी द्वारा हो रही सत्संग की निन्दा-टीका को सहन नहीं कर सकता। जैसे किसी व्यक्ति को अपने कुटुंबीजनों के साथ झगड़ा हो गया, ऐसी स्थिति में भी यदि कोई उन कुटुंबीजनों को भला-बुरा कहेगा, तो वह उन आक्षेपों को बिल्कुल सहन नहीं करता। इस प्रकार जैसा सम्बंधियों का पक्ष है, वैसे ही सत्संगी का पक्ष रहे, तो समझना कि इसकी नींव सत्संग में अविचल हो चुकी है।
\n“तथा दूसरे प्रश्न का उत्तर यह है कि जिसने सत्संग का ऐसा पक्ष सुदृढ़ रखा है, वह सन्त अथवा सत्संगी के प्रति अहंभाव, मत्सर एवं ईर्ष्या-भाव कैसे रख सकता है? अतः जिसे सत्संग का पक्ष प्रबल रहता है, उसके अहंभाव, मद, मत्सर तथा ईर्ष्या आदि समस्त शत्रुओं का नाश हो जाता है। परन्तु जिसे सत्संगी के प्रति पक्ष-भावना न हो, और जो सत्संगी एवं कुसंगी को समान स्तर पर देखता हो, वह सत्संग में कितना ही बड़ा (अग्रणी) कहलाता हो, फिर भी वह आखिर में निश्चितरूप से विमुख हो जाता है।”
\nफिर छोटे आत्मानन्द स्वामी ने पूछा, “भगवान और उनके सन्त किसी को निःसंकोच होकर जो भी कहना हो, कह डालते हैं और उसकी ओर से उन्हें ऐसा भरोसा होता है कि इसका चाहे कितना ही सम्मान करेंगे अथवा तिरस्कार करेंगे तो भी यह किसी भी प्रकार से सत्संग से पीछे नहीं हटेगा। ऐसा भरोसा भगवान तथा उनके सन्त को मुमुक्षु के ऊपर किस प्रकार हो सकता है? एक प्रश्न तो यह है। दूसरा प्रश्न यह है कि जिस सन्त के पास रहते हों, उसका अपने प्रति जैसा स्नेह रहता है, वैसा ही प्रेमभाव अन्य समस्त सन्तों का हम पर किस प्रकार रह सकता है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “शिवानन्द स्वामी के प्रश्न का जैसा उत्तर दिया गया है वैसा ही उत्तर इस प्रश्न पर भी लागू होता है कि जिसका सत्संग का पक्ष सुदृढ़ होता है, उसको कुछ भी कहने में भगवान और उनके सन्त को संदेह नहीं होता और उस पर किसी भी तरह ऐसा अविश्वास नहीं होता कि, ‘यदि इसे कुछ कहेंगे तो यह सत्संग से चला जाएगा।’ इसकी ओर से तो दृढ़ विश्वास ही होता है कि, ‘इसका सत्संग अचल है।’ अतः यदि हम इससे कुछ भी कहेंगे तो उसकी कोई चिन्ता नहीं है।
\n“दूसरे प्रश्न का उत्तर यह है कि जो भक्त प्रथम जिस सन्त के पास रहता हो, उस संत से उसे कोई अनबन हो गई, तब वह जब दूसरे सन्त के पास जाकर रहता है, उस समय वह पहले वाले सन्त के विरुद्ध किसी के द्वारा भी निंदा सुनकर उस निंदा को सहन न कर सकता! तब अन्य साधुओं को भी ऐसी धारणा हो जाएगी कि, ‘यह कृतघ्नी नहीं है। इसने जिसके साथ रहकर चार अक्षर पढ़े हैं, उसका गुण (उपकार) नहीं छोड़ता है, इसलिए यह बहुत अच्छा साधु है।’ यह जानकर सभी साधु उस पर अपना स्नेह बनाए रखेंगे। परन्तु यदि वह प्रथम जिसके पास रहा था, उसे छोड़कर दूसरे साधुओं के पास गया, और जब वह पहले वाले सन्त की निन्दा करेगा, तो समस्त साधुओं को ऐसा प्रतीत होगा कि, ‘यह कृतघ्न पुरुष है। अतः जब हमारे साथ भी इसकी नहीं पटेगी तब यह हमारी भी निन्दा करेगा। इस कारण उस पर किसी का भी स्नेह नहीं रहेगा।”
\nफिर दहरानन्द स्वामी ने पूछा कि, “भगवान अक्षरातीत हैं, और मन एवं वाणी से परे हैं, सबके लिए अगोचर हैं; फिर भी वे सबको प्रत्यक्ष दिखते हैं, इसका क्या कारण है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “अक्षरातीत तथा मन-वाणी से परे और अगोचर रहनेवाले भगवान स्वयं कृपा करके ऐसा संकल्प करते हैं कि, ‘मृत्युलोक के सभी ज्ञानी-अज्ञानी पुरुष मुझे देखें।’ इसीलिए, सत्य संकल्पवाले भगवान मृत्युलोक के समस्त मनुष्यों के लिए अपना दर्शनीय स्वरूप धारण करते हैं।”
\nफिर त्यागानन्द स्वामी ने पूछा कि, “भगवान किस प्रकार प्रसन्न होते हैं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “जो व्यक्ति भगवान को प्रसन्न करने का इच्छुक हो, उसे शारीरिक सुख की इच्छा नहीं करनी चाहिए तथा भगवान के दर्शन का भी लोभ नहीं रखना चाहिए और भगवान जैसी आज्ञा दें वैसा ही करना चाहिए। भगवान को प्रसन्न करने का यही उपाय है।”
\nफिर लक्ष्मणानन्द स्वामी ने प्रश्न किया कि, “भगवान और उनके सन्त का संग आश्चर्यसदृश कैसे समझें, तथा आठों प्रहर आनन्द ही आनन्द तथा अहोभाव की स्थिति किस प्रकार हो सकती है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जो भक्त ऐसा समझता है कि, ‘ये भगवान और ये सभी सन्त वैकुंठ, गोलोक तथा ब्रह्मपुर के निवासी हैं। ऐसे सन्त तथा परमेश्वर जहाँ विराजमान हैं, वहीं पर वे सब धाम हैं तथा उन सन्त के साथ मेरा निवास हुआ है, यह मेरा अति महान सौभाग्य है।’ इस तरह जो समझता है, उसे आठों प्रहर आश्चर्यवत् स्थिति बनी रहती है और वह आठों प्रहर आनन्दसागर में तैरता रहता है।”
\nफिर परमानन्द स्वामी ने पूछा कि, “श्रीमद्भागवत के एकादश स्कन्ध में सन्त के जो तीस लक्षण बताए गए हैं, वे किस उपाय द्वारा सिद्ध हो सकते हैं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “तीस लक्षणयुक्त जो सन्त हों, उनमें गुरुबुद्धि तथा देवबुद्धि रखकर मन, कर्म एवं वचन द्वारा उनका संग करे, तब ऐसे संत के संगी में ये तीस लक्षण आते हैं। तथा समस्त शास्त्रों में भी ऐसा कहा गया है कि: ‘जो सन्त का सेवन करता है वह सन्त के समान हो जाता है।”
\nफिर शान्तानन्द स्वामी ने पूछा कि, “एक भक्त तो ऐसा है जो भगवान के स्वरूप में अखंड वृत्ति रखता है, तथा दूसरा भक्त भगवान का भजन-स्मरण करने के साथ-साथ स्वयं कथा-कीर्तन करता है और उन्हें सुनता भी है। इन दो प्रकार के भगवद्भक्तों में कौन-सा भक्त श्रेष्ठ है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जिसे निर्विकल्प समाधि लग जाती हो और अपनी देह की सुधबुध न रहती हो, वह यदि कथा-कीर्तन न भी करे, तो भी श्रेष्ठ है। और, जिसे शारीरिक स्थिति का भान रहता हो, और भजन में से स्वयमेव उठकर खाने-पीने की समस्त दैहिक क्रियाएँ करता हो और यदि भगवान के कथा-कीर्तन नहीं करता हो तथा न सुनता हो, तो उसकी अपेक्षा भगवान के कथा-कीर्तन करनेवाला और सुननेवाला पुरुष ही श्रेष्ठ होता है।”
\nफिर आधारानन्द स्वामी ने पूछा कि, “किस प्रकार का आचरण करने पर भगवान तथा उनके सन्त प्रसन्न होते हैं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “पंचव्रतों का पूर्णरूप से पालन किया जाए और उसमें किसी भी तरह की कमी न आने दी जाए, तो भगवान तथा उनके सन्त प्रसन्न हो जाते हैं, इसमें लेशमात्र भी संशय नहीं है।”
\nफिर वेदान्तानन्द स्वामी ने प्रश्न किया कि, “पहले जिसका कुछ अनुचित आचरण रहा हो, तो उसे ऐसा कौन-सा उपाय करना चाहिए, जिससे उस पर भगवान तथा उनके सन्त प्रसन्न हो जाएँ?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “मुमुक्षु को अपने बुरे स्वभावों को भगवान तथा उनके सन्त को अप्रसन्न करनेवाले ऐसे स्वभावों के साथ शत्रुभाव रखना चाहिए। जब ऐसा वैरभाव हो, तब जिसका, जिसके साथ वैर होता है, उसकी जानकारी समस्त जगत को हो जाती है, अतः सन्त को भी मालूम हो जाता है कि इसको अपने स्वभावों से वैर हो गया है। सन्त तो स्वभावों के वैरी होते ही हैं; अतः वे अपने मुमुक्षु के पक्ष में शामिल होकर उस पर दया करते हैं और ऐसा उपाय बताते हैं, जिससे उन स्वभावों पर विजय हो। अतएव, जिस स्वभाव के कारण अपनी फ़जीहत हुई हो, उस स्वभाव के साथ दृढ़तापूर्वक वैर बांधकर, जब तक उसका मूलोच्छेद हो, तब तक उपाय करना चाहिए। ऐसा करने पर भगवान और उनके सन्त पूर्ण दया करते हैं। और जब हरि की तथा उनके भक्तों की जिस पर दया होती है, उसके हृदय में अतिशय सुख बना रहता है और कल्याण के मार्ग पर चलने का सामर्थ्य भी बढ़ जाता है, और अपने काम, क्रोध, लोभादिक शत्रुओं की शक्ति क्षीण हो जाती है। अतः जिसके हृदय में जो शत्रु अत्यधिक पीड़ा पहुँचाता हो, उसके साथ पूर्ण रूप से शत्रुता रखी जाए, तो परमेश्वर उसकी सहायता करते हैं। इसलिए, अपने कामादिक शत्रुओं के साथ अवश्य ही वैरभाव रखना चाहिए। और, अपने आन्तरिक शत्रुओं के साथ वैर करने में अत्यधिक लाभ होता है।”
\nफिर भगवदानन्द स्वामी ने पूछा, “हे महाराज! भगवान के पास बैठकर उनकी जितनी मर्यादा रहती है, वैसी की वैसी मर्यादा दूर जाने पर भी बनी रहे। वह क्या समझने पर बनी रहती है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “भगवान का माहात्म्य यदि पूर्ण रूप से समझ लिया जाए, तो भगवान की जो मर्यादा उनके पास में रहने पर बनी रहती है, वैसे ही उनसे दूर जाने पर भी रह सकती है। वह माहात्म्य इस प्रकार से समझें कि, ‘अक्षरातीत जो पुरुषोत्तम भगवान हैं, उनकी इच्छा से अनन्तकोटि ब्रह्मांडों की उत्पत्ति होती है और वे उन ब्रह्मांडों को अपनी शक्ति द्वारा धारण किये रहते हैं। और, वे भगवान व्यतिरिक्त रहते हुए भी सबमें अन्वयभाव से रहते हैं तथा वे अन्वय होते हुए भी व्यतिरेक हैं। वे भगवान जैसे प्रत्यक्षप्रमाण हैं, वैसे के वैसे ही अणु-अणु में अन्तर्यामी रूप से विराजमान हैं। ऐसे भगवान की इच्छा के बिना एक तिनका भी हिलने-डुलने में समर्थ नहीं हो पाता तथा अनन्तकोटि ब्रह्मांडों में जो उत्पत्ति, स्थिति और प्रलय होते हैं, और उनमें जीवों को सुख-दुःख प्राप्त होते हैं, यह सब कुछ पुरुषोत्तम भगवान के नियंत्रण में है। भगवान जितना कुछ करना चाहते हैं, उतना ही होता है। ऐसे समर्थ भगवान जब जीवों के कल्याण के लिए पृथ्वी पर पधारते हैं, तब वे घोड़े पर बैठते हैं, और घोड़ा भगवान को अपनी पीठ पर उठकर चलता है, परन्तु ये तो घोड़े के भी आधार हैं, और जब वे पृथ्वी पर बैठे हों, तो ऐसा लगता है कि पृथ्वी भगवान को धारण कर रही है, परन्तु वे तो स्थावर-जंगम सहित समग्र पृथ्वी को धारण कर रहे हैं। और, रात्रि हो, तब चन्द्रमा, दीपक या मशाल के प्रकाश से भगवान का दर्शन होता है, और दिवस में सूर्य के प्रकाश से उनका दर्शन होता है, परन्तु वह भगवान तो सूर्य, चन्द्रमा, अग्नि इन सभी को प्रकाश प्रदान करते हैं। उनमें ऐसा अद्भुत सामर्थ्य है, फिर भी वे जीवों के कल्याण के लिए, मनुष्य जैसे होकर मुझे दर्शन देते हैं।’ इस प्रकार माहात्म्य समझें, तब जैसी मर्यादा उनके पास में रहने पर रहती है, वैसी ही मर्यादा उनके दूर जाने पर भी रह सकती है।”
\nफिर भगवदानन्द स्वामी ने दूसरा प्रश्न पूछा, “भगवान के किए बिना कुछ भी नहीं होता, सब भगवान का ही किया हुआ होता है, तब भगवान को और भगवान के भक्त को जब कुछ बूरे देशकाल के योग से दुःख प्राप्त होता है, उस दुःख को भगवान क्यों नहीं टालते हैं? और उन्हें टालने के मनसूबे क्यों किया करते हैं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “भगवान जब मनुष्यदेह धारण करते हैं तब उनकी यही रीति रहती है कि मनुष्य के सदृश समस्त व्यवहार करते हैं, परन्तु अपने अलौकिक सामर्थ्य को प्रकट नहीं करते हैं। इस प्रकार, सभी शास्त्रों में भगवान की लीलाएँ बताई गई हैं। इसलिए, जब भगवान कुछ नई लीलाएँ करें तो संशय करिएगा, किन्तु जहाँ तक वे पूर्व अवतारों जैसी लीलाएँ करें, वहाँ तक किसी भी प्रकार का संदेह नहीं करना।”
\nफिर निर्मलानन्द स्वामी ने पूछा, “किस प्रकार समझने से प्रभु के संत की महिमा अच्छी तरह विदित हो सकती है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “भगवान के मत्स्य, कच्छप, वराह, वामन, परशुराम तथा रामकृष्णादि अनेक अवतारों की महिमा पर विचार करना चाहिए कि, ‘जिन भगवान ने रामकृष्णादि अवतारों के द्वारा असंख्य जीवों का उद्धार किया है, उन भगवान के ये सन्त हैं और उनके सत्संग का लाभ मुझे मिला है, अतः मैं भी बड़ा सौभाग्यशाली हूँ।’ इस प्रकार समझने से सन्त की महिमा दिन-प्रतिदिन बहुत अच्छी तरह मालूम होती है।”
\nफिर नारायणानन्द स्वामी ने पूछा, “स्थूल, सूक्ष्म तथा कारण, इन तीनों देह में जीव अन्वय भाव से किस तरह है, एवं व्यतिरेक भाव से किस प्रकार रहता है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जब देह में सुखों-दुःखों का योग होता है, तब जीव ऐसे सुख-दुःखों को अपने में मान लेता है, तब वह अन्वयभाव से रहता है, और जब इन तीनों देहों के सुख-दुःखों से जीव स्वयं को भिन्न समझता है, तब वह व्यतिरेकभाव से रहता है।”
\nफिर शून्यातीतानन्द स्वामी ने पूछा कि, “जब कोई सत्संग करता है, तब सन्त तथा सत्संगी में उसको अत्यन्त स्नेह हो जाता है, किन्तु कुछ समय के बाद उसमें कमी क्यों आ जाती है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “प्रथम तो सन्त में उसकी अलौकिक मति रहती है और बाद में वह सन्त का अल्प दोष देखकर अपनी कुबुद्धि से अधिक दोष मान लेता है। इस कारण उसकी असद्वासना हो जाती है, जिसके फलस्वरूप सन्त के प्रति विद्यमान भाव में न्यूनता हो जाती है। इसलिए, यदि वह विवेकपूर्वक असद्वासना को टाल दे, तो वह पहले जैसा शुद्ध था, वैसा शुद्ध हो जाता है; और यदि वह असद्वासना को नहीं मिटाता है, तो आखिर वह विमुख हो जाता है।”
\nफिर प्रसादानन्द स्वामी ने पूछा कि, “जीव के लिए मोक्ष का उपाय क्या है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “जिस प्रकार सन्त कहें, उसी तरह निःसंशय होकर किया करे, वही जीव के मोक्ष का उपाय है।”
\nफिर त्रिगुणातीतानन्द स्वामी ने पूछा कि, “जहाँ देश, काल, क्रिया और संग की विषमता रहे, तब वहाँ कैसा उपाय करना चाहिए?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “जहाँ देशादि विषम हो जाए, वहाँ तो सुरक्षित रहने का यही उपाय है कि वहाँ से जिस-किसी भी तरह भागकर स्वयं को मुक्त कर लेना।”
\nफिर छोटे निर्विकारानन्द स्वामी ने पूछा कि, “यद्यपि भगवान के प्रति निश्चय है, फिर भी असद्वासना क्यों नहीं मिटती?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “भगवान का माहात्म्य यथार्थरूप से नहीं समझा है, इसलिए असद्वासना नहीं मिटती है।”
\nफिर बड़े योगानन्द स्वामी ने पूछा कि, “यद्यपि भगवान का निश्चय परिपूर्ण है, फिर भी भगवान तथा उनकी कथा में रुचि उत्पन्न क्यों नहीं होती?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “भगवान का जैसा माहात्म्य है, वैसा इस जीव की समझ में नहीं आया है। और, यदि भगवान का यथार्थरूप से माहात्म्य समझ में आ जाए, तो भगवान के सिवा दूसरों में स्नेह करने पर भी स्नेह नहीं होता, और एकमात्र भगवान तथा भगवान के सन्त एवं भगवान के कथा-कीर्तन में ही अचल प्रीति होती है।”
\nफिर प्रतोषानन्द स्वामी ने पूछा कि, “भगवान की भक्ति किस प्रकार अचल रह सकती है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “चतुर्व्यूह अर्थात् अनिरुद्ध प्रद्युम्न, संकर्षण एवं वासुदेव तथा केशवादिक चौबीस मूर्तियों और वराहादि अवतारों के कारण जो प्रत्यक्ष श्रीकृष्ण पुरुषोत्तम भगवान हैं, उनकी महिमा को जो अत्यधिक समझ लेता है उसके लिए भगवान की श्रवणादिक नवधा भक्ति निश्चल रहती है।”
\nइस प्रकार, समस्त मुनियों के प्रश्नों का उत्तर देने के पश्चात् श्रीजीमहाराज ने सबसे पूछा कि, “काम, क्रोध तथा लोभ, ये तीनों ही नरक के द्वार हैं। इनमें से जिसको जिसने अधिकाधिक जीत लिया हो, उसके सम्बंध में आप सब बताएँ।”
\nतब, जिनको जिस बात की अतिशय दृढ़ता थी, उसके अनुसार उन्होंने उत्तर दिया। उन मुनियों के वचनों को सुनकर श्रीजीमहाराज अत्यन्त प्रसन्न हुए। तथा, उन्होंने आत्मानन्द स्वामी, योगानन्द स्वामी, भगवदानन्द स्वामी और शिवानन्द स्वामी को प्रसन्नतापूर्वक हृदय में अपने चरणारविन्द प्रदान किए और कहा कि, “जैसे महानुभावानन्द स्वामी आदि जो बड़े साधु हैं, उनके साथ ये चार साधु भी महान हैं। इसलिए, इनका किसी के भी द्वारा अपमान नहीं करने देना।”
\nइस प्रकार मुक्तानन्द स्वामी आदि बड़े साधुओं को आदेश देकर श्रीजीमहाराज ‘जय सच्चिदानन्द’ कहकर अपने निवास पर भोजन करने के लिए पधारे।
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/78.mp3" } ] }, { "section_title_en": "Sarangpur (18)", "section_title_gu": "સારંગપુર (૧૮)", "section_title_hi": "सारंगपुर (१८)", "chapter": [ { "english_title": "Conquering the Mind", "english_text": "On Shrāvan vadi 5, Samvat 1877 [28 August 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on the veranda outside the north-facing rooms of Jivā Khāchar’s darbār in Sārangpur. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Muktānand Swāmi asked a question: “The verse ‘Jitam jagat kena mano hi yena ||’1 explains that a person who has conquered his mind can be said to have conquered the whole world. But how can one know whether the mind has been conquered?”
\nShriji Mahārāj replied, “When the indriyas withdraw from the panchvishays, i.e., sights, sounds, smells, tastes and touch, and no desire to indulge in those vishays remains, then all of the indriyas are said to be conquered. Moreover, when the indriyas do not come into contact with the vishays, the mind also does not come into contact with the indriyas, and its vrutti remains within the heart. In this way, one who has shunned the panchvishays with absolute resolution should be known as having conquered one’s mind. But if one does have some affection for the vishays, then even if one has conquered one’s mind, it should not be known as having been conquered.”
\nAgain Muktānand Swāmi asked, “Is the means to defeat the vishays vairāgya, or is it affection for God?”
\nThen Shriji Mahārāj explained, “One way to defeat the vishays is ātmā-realization, and the other is the realization of God coupled with the knowledge of His greatness. Specifically, ātmā-realization should be of the following type: ‘I am chaitanya, while the body is jad; I am pure, whereas the body is the embodiment of narak; I am imperishable, while the body is perishable; I am the embodiment of bliss, whereas the body is the embodiment of misery.’ In this manner, when one realizes the ātmā to be totally distinct from the body in every way, one will never consider oneself to be the body, nor will one harbor affection for vishays. This is how the vishays are subdued through knowledge of the ātmā.
\n“Also, one should think of the greatness of God in the following way: ‘I am the ātmā, while the manifest form of God whom I have attained is Paramātmā. I have attained Shri Purushottam Bhagwān in person, the very Purushottam Bhagwān who is the lord of Golok, Vaikunth, Shwetdwip and Brahmapur, as well as master of Brahmā and the other deities, who themselves are the lords of countless millions of brahmānds. That Paramātmā forever resides in my ātmā. I would discard all of the pleasures of the vishays of countless millions of brahmānds just for one second’s darshan of that God. Moreover, if one were to gather together all of the pleasures of the vishays of countless millions of brahmānds, even then it would not equal even one millionth of a fraction of the bliss which is present in just one pore of God. In fact, in the Moksh-dharma, it is said that the realms of the other deities are like narak compared to the Akshardhām of God. It is that very God whom I have attained in His incarnated form. So how can I possibly discard Him and wish for the pleasures of the vishays, which are like the pits of narak? In fact, the pleasures of the vishays are nothing but the embodiment of misery.’ So, the vishays can be subdued by realizing God’s greatness in this manner.
\n“The vairāgya generated by such knowledge of ātmā and Paramātmā is such that it eradicates desires of the pleasures of all vishays. A person who has shunned the pleasures of the vishays by cultivating an understanding in this way never again develops affection for the vishays. Only such a person’s mind can be said to be conquered.
\n“Without such understanding, it may appear that a person has much affection, but when he encounters an alluring vishay, he abandons God and develops affection for that object. Or, if he develops affection for his son, wife, etc., or he suffers on account of some illness or the pleasures of the vishays disappear, then his affection for God subsides, and he becomes disoriented. Just as a dog’s puppy appears cute when it is young, the bhakti of such a person initially appears to be good, but ultimately it does not remain appealing.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "મન જીત્યાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના શ્રાવણ વદિ ૫ પંચમીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ ગામ શ્રીસારંગપુર મધ્યે જીવાખાચરના દરબારમાં ઉત્તરાદે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “‘જિતં જગત્ કેન મનો હિ યેન’૧ એ શ્લોકમાં એમ કહ્યું છે જે, જેણે પોતાનું મન જીત્યું તેણે સર્વ જગત જીત્યું; તે મન જીત્યું કેમ જણાય?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ એ જે પંચવિષય તેમાંથી જ્યારે ઇન્દ્રિયો પાછી હઠે અને કોઈ વિષય પામવાની ઇચ્છા રહે નહીં ત્યારે સર્વે ઇન્દ્રિયો વશ થાય છે. અને જ્યારે ઇન્દ્રિયો વિષયનો સ્પર્શ જ ન કરે ત્યારે મન પણ ઇન્દ્રિયો લગણ આવે નહીં અને હૈયામાં ને હૈયામાં રહે. એવી રીતે જેને પંચવિષયનો ત્યાગ અતિ દૃઢપણે કરીને થયો ત્યારે તેનું મન જીત્યું જાણવું. અને જો વિષય ઉપર કાંઈ પ્રીતિ હોય તો મન જીત્યું હોય તો પણ જીત્યું ન જાણવું.”
\nપછી વળી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “વિષયની નિવૃત્તિ થયાનું કારણ તે વૈરાગ્ય છે કે પરમેશ્વરને વિષે પ્રીતિ છે?”૨ પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એક તો વિષયની નિવૃત્તિનું કારણ આત્મનિષ્ઠા છે અને બીજું માહાત્મ્યે સહિત જે ભગવાનનું જ્ઞાન તે છે. તેમાં આત્મનિષ્ઠા૩ તો એવી રીતની જોઈએ જે, ‘હું ચૈતન્ય છું ને દેહ જડ છે, અને હું શુદ્ધ છું ને દેહ નરકરૂપ છે, અને હું અવિનાશી છું ને દેહ નાશવંત છે, અને હું આનંદરૂપ છું ને દેહ દુઃખરૂપ છે.’ એવી રીતે જ્યારે દેહ થકી પોતાના આત્માને સર્વ પ્રકારે અતિશય વિલક્ષણ સમજે, ત્યારે દેહને પોતાનું રૂપ માનીને વિષયમાં પ્રીતિ કરે જ નહીં. એવી રીતે આત્મજ્ઞાને કરીને વિષયની નિવૃત્તિ થાય છે. અને ભગવાનનો મહિમા એમ વિચારે જે, ‘હું આત્મા છું અને જે પ્રત્યક્ષ ભગવાન મળ્યા છે તે પરમાત્મા છે. અને ગોલોક, વૈકુંઠ, શ્વેતદ્વીપ તથા બ્રહ્મપુર તથા અનંત કોટિ બ્રહ્માંડના પતિ જે બ્રહ્માદિક દેવ, એ સર્વના સ્વામી જે શ્રીપુરુષોત્તમ ભગવાન તે મને પ્રત્યક્ષ મળ્યા છે અને તે મારા આત્માને વિષે પણ અખંડ વિરાજમાન છે. અને તે ભગવાનનું જે એક નિમિષમાત્રનું દર્શન તે ઉપર અનંત કોટિ બ્રહ્માંડનાં જે વિષયસુખ છે તે સર્વેને વારીફેરીને નાંખી દેઈએ અને ભગવાનના એક રોમમાં જેટલું સુખ રહ્યું છે તેટલું સુખ જો અનંત કોટિ બ્રહ્માંડનાં વિષયસુખ ભેળાં કરીએ તો પણ તેના કોટિમા ભાગની બરોબર પણ થાય નહીં. અને જે ભગવાનનું અક્ષરધામ છે તેની આગળ બીજા જે દેવતાના લોક છે, તેને મોક્ષધર્મને વિષે નરક તુલ્ય કહ્યા છે.૪ એવા જે ભગવાન તે મને પ્રકટ મળ્યા છે. તેને મૂકીને નરકના કુંડ જેવાં જે વિષયનાં સુખ તેને હું શું ઇચ્છું? અને વિષય સુખ તો કેવળ દુઃખરૂપ જ છે.’ એવી રીતે ભગવાનનું માહાત્મ્ય જાણવે કરીને વિષયની નિવૃત્તિ થાય છે. અને એવી રીતે જે આત્મજ્ઞાન અને પરમાત્માનું જ્ઞાન તેમાંથી જે વૈરાગ્ય પ્રકટે તે વૈરાગ્યે કરીને સર્વ વિષયસુખની વાસનાની નિવૃત્તિ થઈ જાય છે. અને જેણે એવી રીતે સમજીને વિષયસુખનો ત્યાગ કર્યો તેને પાછી વિષયમાં પ્રીતિ થાય જ નહીં. અને એનું જ મન જિતાણું કહેવાય. અને એવી સમજણ વિના ઝાઝું હેત જણાતું હોય, પણ જ્યારે કોઈક સારા વિષયની પ્રાપ્તિ થાય ત્યારે ભગવાનને પડ્યા મૂકીને વિષયમાં પ્રીતિ કરે અથવા પુત્રકલત્રાદિકને વિષે પ્રીતિ કરે; અથવા રોગાદિક સંબંધી પીડા થાય અથવા પંચવિષયનું સુખ હોય તે મટી જાય, ત્યારે ભગવાનને વિષે પ્રીતિ રહે નહીં અને વિકળ જેવો થઈ જાય. અને જેમ કૂતરાનું ગલૂડિયું હોય તે પણ નાનું હોય ત્યારે સારું દીસે, તેમ એવાની ભક્તિ પ્રથમ સારી દીસે પણ અંતે શોભે નહીં.”૫
", "gujarati_footnote": "૧. મણિરત્નમાલા: ૧૧.
\n૨. સ્વધર્મનું પણ ઉપલક્ષણ જાણવું.
\n૩. જેનામાં આત્મનિષ્ઠા આવે છે તેનામાં વૈરાગ્ય પણ સહજે જ આવી જાય છે અને જેને માહાત્મ્યજ્ઞાન સિદ્ધ થાય છે તેનામાં સ્વધર્મ અને પ્રીતિ પણ આવી જાય છે; માટે તમે કહેલાં વૈરાગ્યાદિ ત્રણ સાધનની અપેક્ષાએ આત્મનિષ્ઠા અને માહાત્મ્યજ્ઞાન તે જ વિષયની નિવૃત્તિ થવામાં અતિ ઉત્કૃષ્ટ સાધન છે.
\n૪. “એતે વૈ નિરયાસ્તાત સ્થાનસ્ય પરમાત્મનઃ” (મહાભારત, શાંતિપર્વ: ૧૯૧/૬) આ શ્લોકથી કહ્યું છે.
\n૫. આત્મનિષ્ઠા અને માહાત્મ્યજ્ઞાન વગરનો સ્વધર્મ પણ શોભે નહિ એમ પણ જાણી લેવું.
", "hindi_title": "मन को जीतने का उपाय", "hindi_text": "संवत् १८७७ में श्रावण कृष्णा पंचमी (२८ अगस्त, १८२०) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीसारंगपुर ग्राम-स्थित जीवाखाचर के राजभवन में उत्तरी द्वार के कमरे के बरामदे में विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे हुए थे।
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने प्रश्न पूछा, “‘जितं जगत् केन मनो हि येन।’१०९ इस श्लोक में यह कहा गया है कि जिसने अपने मन को जीत लिया है, उसने समस्त जगत पर विजय प्राप्त कर ली है; सो मन जीता गया हो, वह कैसे प्रतीत हो सकता है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “शब्द, स्पर्श, रूप, रस तथा गन्ध नामक पंचविषयों से जब इन्द्रियाँ पीछे हट जाती हैं और किसी भी विषय को प्राप्त करने की इच्छा नहीं रह जाती, तब समस्त इन्द्रियाँ वश में हो जाती हैं। और, जब इन्द्रियाँ विषयों का स्पर्श ही नहीं करती हैं, तब मन भी इन्द्रियों तक नही पहुँचता और हृदय में ही बना रहता है। इस प्रकार, जिसने पंचविषयों का अत्यन्त दृढ़ परित्याग कर दिया है, तो समझना कि उसने मन को जीत लिया है। यदि विषयों से कुछ भी लगाव है, तो विजित मन को भी जीता गया नहीं समझना चाहिए।”
\nफिर मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा कि, “विषयासक्ति की निवृत्ति का कारण वैराग्य है या परमेश्वर के प्रति प्रीति है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “विषयासक्ति की निवृत्ति का एक कारण आत्मनिष्ठा है तथा दूसरा कारण माहात्म्यसहित भगवान सम्बंधी ज्ञान है। दोनों में आत्मनिष्ठा की समझ ऐसी है कि, ‘मैं चैतन्य हूँ, देह जड है, मैं शुद्ध हूँ, देह नरकरूप है, मैं अविनाशी हूँ, देह नाशवान है तथा मैं आनन्दरूप हूँ और देह दुःखरूप है।’ इस तरह जब अपनी आत्मा को समस्त प्रकार से देह से अतिशय विलक्षण समझता है, तब वह देह को अपना रूप मानकर विषयों से प्रीति करता ही नहीं। इस प्रकार, आत्मज्ञान द्वारा विषयों की निवृत्ति हो जाती है।
\n“और, भगवान की महिमा को इस प्रकार समझे कि, ‘मैं आत्मा हूँ और मुझे जो प्रत्यक्ष भगवान मिले हैं वे परमात्मा हैं। और, गोलोक, वैकुंठ, श्वेतद्वीप, ब्रह्मपुर तथा अनन्तकोटि ब्रह्मांडों के अधिपति जो ब्रह्मादि देव हैं, उन सबके स्वामी, जो श्रीपुरुषोत्तम भगवान हैं, वह मुझे प्रत्यक्ष रूप से प्राप्त हुए हैं। और, वे मेरी आत्मा में भी निरन्तर विराजमान हैं। और, ऐसे भगवान का जो एक निमेषमात्र का दर्शन हो, उस पर अनन्तकोटि ब्रह्मांडों के सभी विषयसुखों को न्योच्छावर कर दें, फिर भगवान के एक रोम में जितना आनन्द समाया है, उतना आनन्द अनन्तकोटि ब्रह्मांडों के विषयसुखों को इकट्ठा करने पर भी उनके कोटि के एक भाग के बराबर भी नहीं होता। और, भगवान के अक्षरधाम की तुलना में अन्य देवताओं के लोकों को ‘मोक्षधर्म’ में नरकतुल्य बताया गया है। ऐसे भगवान मुझे प्रकट रूप से मिले हैं, तब उन्हें छोड़कर नरककुंड जैसे विषयसुखों की इच्छा मैं क्यों करूँ? क्योंकि विषयसुख केवल दुःखरूप ही है।’
\n“इस प्रकार भगवान के माहात्म्य को जानने से विषयासक्ति की निवृत्ति होती है। ऐसा जो आत्मज्ञान एवं परमात्मा का ज्ञान है, उसके द्वारा जो वैराग्य प्रकट होता है, उस वैराग्य से समस्त विषयसुखों की वासना निवृत्त हो जाती है। और, जिसने इस प्रकार समझकर विषयी-सुखों का परित्याग कर दिया है, उसे पुनः विषयों में प्रीति होती ही नहीं। उसी का मन जीता हुआ कहा जाता है। और, ऐसे ज्ञान के बिना भले ही उसे भगवान में अधिक स्नेह दिखता हो, परन्तु किसी अच्छे विषय-सुख प्राप्त होने पर भगवान को छोड़कर विषय में उसकी प्रीति हो जाती है, अथवा पुत्र-स्त्री आदि से प्रीति हो जाती है; या रोगादि सम्बंधी पीड़ा के समय, अथवा पंच-विषयों के सुख नष्ट हो जाने पर भगवान से प्रीति नहीं रहती और वह व्याकुल हो जाता है। जैसे कुत्ते का पिल्ला छोटा होने पर सुन्दर दिखाई पड़ता है, वैसे ही ऐसे पुरुष की भगवद्भक्ति पहले अच्छी दिखती है, परन्तु अन्त में शोभनीय नहीं रहती।”
", "hindi_footnote": "१०९. मणिरत्नमाला: ११
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/79.mp3" }, { "english_title": "Developing Affection for the Form of God", "english_text": "On Shrāvan vadi 6, Samvat 1877 [29 August 1820], Shriji Mahārāj was sitting facing north on a large, decorated cot which had been placed on the veranda outside the north-facing rooms of Jivā Khāchar’s darbār in Sārangpur. He was wearing a white khes and had tied a white pāgh around His head. He had also covered Himself with a white blanket. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen, addressing the munis, Shriji Mahārāj said, “Please begin a question and answer session amongst yourselves.”
\nThereupon Swayamprakāshānand Swāmi asked, “By what means can a devotee of God develop intense affection for the form of God?”
\nThe munis then attempted to answer that question amongst themselves but were unable to do so satisfactorily.
\nSo Shriji Mahārāj began to reply, “Affection can develop due to beauty, due to lust, due to avarice, due to some selfish motives or due to the other person’s virtues. Of these, affection which stems from beauty lasts only until one sees the disfigurement caused by leprosy in the other person’s body, or until the person develops leukoderma; thereafter, the affection which once existed would dissolve. In the same way, affection stemming from avarice, lust and selfishness also ultimately dissolves. Affection developed due to the other person’s virtues, however, ultimately survives.”
\nThen Somlā Khāchar asked Shriji Mahārāj, “Which virtues are these? External ones or internal ones?”
\nTo this Shriji Mahārāj replied, “How is it possible to develop affection due to external virtues? Rather, it is affection stemming from the virtues of the person’s speech, thoughts and deeds that does not dissolve. Now, are you asking only about a devotee developing affection for God? Or are you also asking about God developing affection for the devotee?”
\nSwayamprakāshānand Swāmi clarified, “We are asking about both.”
\nShriji Mahārāj then began to elaborate by saying, “One should not hurt any living being with one’s speech. Moreover, during a question-answer session where principles are being debated with God and a senior sādhu, even then, those who are junior should yield to those who are senior. Also, in an assembly, one should not ask questions that may embarrass a sādhu who is senior to one. Rather, one should purposely accept defeat before God and a senior sādhu. Also, one should lovingly and immediately accept the command of God and a senior sādhu, regardless of whether it seems appropriate or inappropriate. Of these, one would not doubt an appropriate command. But even if it seems inappropriate and leads to doubts, one should not refuse to abide by it, at least at that time. One should certainly agree and say, ‘Mahārāj! I will do just as You say.’ If that command is such that one cannot accept it, and if it is the wish of God and a senior sādhu to hear one’s plea, then one should fold one’s hands before them and say with bhakti, ‘Mahārāj! The command which You gave me is fine, but I have certain doubts about it.’ In this manner, one should speak modestly. However, if it is not really the wish of God to hear one’s plea, then one should tell a senior sādhu or devotee who is close to Him, ‘Although God has given such a command, I simply cannot accept it.’ Thereafter, the senior sādhu would find a compromise and would also speak to God to help make a compromise regarding that command. But regardless of whether the command seems appropriate or inappropriate, one should not immediately refuse to abide by it. Rather, one should use such courtesy to delay the following of the command given by those who are seniors; but when initially told, one should not immediately refuse. This is how one should behave regarding the virtue of speech. As a result, God and the senior sādhu develop affection for that devotee, and that devotee also develops strong affection towards God.
\n“Now, how should one behave physically? Well, if one’s body seems to be hyperactive, one should weaken it by engaging in worship or by observing the chāndrāyan vow. Then, on noticing this, if God or a senior sādhu takes care of one’s body, it is well and good, but one should not knowingly take care of one’s own body. Also, one should physically serve God and His devotees. When God or that great sādhu notice a person behaving in this manner physically, they develop affection for him, and that devotee also develops affection for God.
\n“Now I shall describe the manner in which a person should behave regarding the virtues of the mind. When a devotee does darshan of God, he should do so with an attentive mind and concentrated vision. Instead, when a person disturbs, or a dog disturbs, or some other animal or bird disturbs while he is doing darshan of God, he breaks his vrutti from God’s darshan and begins to glance to and fro, up and down, and also sees them simultaneously. God and the senior sādhu are not at all pleased upon seeing a person with such wandering vision.
\n“So, when such a devotee does do darshan, how does he do it? Well, he does it just as any ordinary person does. One who has such a mundane vision should be known to be like a squirrel that squeaks and raises its tail simultaneously - he does darshan of God and notices other objects at the same time. When he begins to do darshan in such a mundane manner, he does not remain as pious as he previously was; in fact, he declines day by day. Therefore, while doing darshan of God one should not look from side to side. The novelty and divinity experienced in one’s heart at the time of the first darshan of God should remain exactly the same. Moreover, one should look at the form with a fixed gaze, and then closing one’s eyes, one should internalize that form exactly as it is in one’s heart. For example, in Dharmapur, Kushalkuvarbāi did My darshan, and at the same time, closed her eyes and internalized the form in her heart. Similarly, one should do darshan while keeping an attentive mind and a fixed gaze, but one should not do darshan as other ordinary people do. If, along with the darshan of God, one also looks at other people, cats, or dogs, then when one has a dream, one sees not only God, but also those other objects. That is why one should do darshan of God with a fixed gaze, not with a wandering gaze. One who does darshan of God while keeping one’s sight under control will feel that darshan to be continually novel. In addition, one would also feel any commands that God may have given to be novel. On the other hand, a person who does darshan superficially, with a mundane vision, would feel God’s darshan and commands to be commonplace. Although he may do darshan every day, for such a person, it is as if he has not done darshan at all. When such a person engages in worship, his mind would not remain stable. Specifically, when he attempts to concentrate on God while his thinking is diffused, other objects he may have seen would spontaneously sprout in his mind along with God. Therefore, one should do darshan only of God. The mind of one who does darshan in such a manner remains only on God during worship. His thinking does not become diffused; instead, it becomes concentrated.
\n“Furthermore, I am able to discern when one is doing darshan with wandering eyes. A great sādhu whose own sight and mind are kept under control also realizes, ‘This person is doing darshan in a superficial manner.’ One who does darshan in such a mundane manner then begins to decline from this fellowship day by day.
\n“For example, a man who is overcome by lust, firmly and with a focused mind, fixes his gaze on a beautiful woman. If at that time, some animal or bird were to pass by or make a noise, he would not notice it. In the same way, one should attach oneself to God with a similarly focused gaze, but one should not do darshan in a mundane manner.”
\nThen Nirvikārānand Swāmi raised a doubt, “Mahārāj, we have to travel and speak to people all over the country. As a result, our mind does not remain concentrated.”
\nIn reply, Shriji Mahārāj questioned, “I have given a command for you to speak to people, but when have I ever given a command for you to disregard the darshan of this form and do darshan of other things?”
\nHaving said this, Mahārāj continued, “The same divinity that one feels when one has darshan of the form of God for the first time can be retained if one keeps one’s mind and gaze fixed on God. So, when one behaves in this manner, in accordance with the virtues of the mind mentioned previously, then the affection that God has for that devotee remains ever-fresh. Moreover, the affection which that devotee has towards God also constantly remains ever-fresh.
\n“Moreover, both the eyes and ears should especially be kept under control. This is because when worldly talks are prevalent everywhere, and if one is attracted towards them through the vrutti of the ears, and one listens to them, then all of those worldly words would be recalled when one attempts to engage oneself in worship. Furthermore, anything seen by one who has a wandering gaze is also recalled during worship. That is why both of these indriyas should be kept strictly under control. However, if, while doing darshan of God’s form, the vrutti of one’s eyes and ears leaves the form aside and is attracted towards other things, one should reprimand them, saying, ‘O fools! What are you going to achieve by looking at forms other than God and by listening to words other than the talks of God? As of yet, you have not attained any yogic powers whereby you can instantly receive whatever you wish. This is because you are still in the process of enlightenment. So, you are not going to be able to obtain those vishays that you desire; so why are you futilely grasping for them and leaving God aside? Moreover, even if you were to attain some insignificant vishay, then due to the sin incurred as a result, there will be no end to the beatings you will receive in Yampuri.’ In this manner, one should reprimand one’s eyes and ears.
\n“Furthermore, one should also tell them, ‘When you become stabilized in the form of God, you will be enlightened in this very life. As a result, you will be able to naturally hear any talk occurring in any brahmānd. If you desire to have a charming form like that of Brahmā, Vishnu or Shiv, then you will be able to attain such a form. Or, if you wish to become a devotee like Lakshmi or Rādhikā, then you will become so. Moreover, if, while worshipping God, you do not attain enlightenment in this very life, you will attain enlightenment after death, when you become a mukta. But without becoming enlightened, even if you constantly look at some charming object until you die, you will still not be able to attain that charm. Furthermore, even if you listen to worldly talks until you die, you will still not attain anything; rather, your mind will become extremely polluted by it.’ One should advise one’s eyes and ears in this manner and keep them fixed only on the form of God. A person who behaves in such a manner increasingly develops affection for the form of God day by day. As a result, God’s and the great sādhu’s affection for that devotee also increases day by day.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "ભગવાનની મૂર્તિમાં હેત થયાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના શ્રાવણ વદિ ૬ છઠને દિવસ શ્રીજીમહારાજ ગામ શ્રીસારંગપુર મધ્યે જીવાખાચરના દરબારમાં ઉત્તરાદે દ્વાર ઓરડાની ઓસરી ઉપર ઢોલિયો બિછાવ્યો હતો તે ઉપર ઉત્તરાદે મુખારવિંદે વિરાજમાન હતા ને શ્વેત પાઘ મસ્તક ઉપર બાંધી હતી ને શ્વેત પછેડી ઓઢી હતી તથા શ્વેત ખેસ પહેર્યો હતો ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ મુનિ પ્રત્યે બોલ્યા જે, “માંહોમાંહી પ્રશ્ન-ઉતર કરો.” પછી સ્વયંપ્રકાશાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “ભગવાનના ભક્તને ભગવાનની મૂર્તિમાં૬ અતિશય હેત કયે પ્રકારે થાય?” પછી તે પ્રશ્નનો ઉત્તર મુનિએ માંહોમાંહી કરવા માંડ્યો પણ થયો નહીં. પછી શ્રીજીમહારાજે તેનો ઉત્તર કરવા માંડ્યો જે, “સ્નેહ તો રૂપે કરીને પણ થાય છે તથા કામે કરીને પણ થાય છે તથા લોભે કરીને પણ થાય છે તથા સ્વાર્થે કરીને પણ થાય છે તથા ગુણે કરીને પણ થાય છે. તેમાં રૂપે કરીને જે સ્નેહ થાય છે તે તો જ્યારે તેના દેહમાં પિત્ત નીસરે અથવા કોઢ નીસરે ત્યારે સ્નેહ થયો હોય તે નાશ પામે છે; તેમ જ લોભ, કામ અને સ્વાર્થે કરીને જે હેત થયું હોય તે પણ૭ અંતે નાશ પામે છે અને જે ગુણે કરીને૮ સ્નેહ થયો હોય તે તો અંતે રહે છે.” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ પ્રત્યે સોમલો ખાચર બોલ્યા જે, “એ તે ગુણ કયા? ઉપરલા૯ કે માંહીલા?”૧૦ પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ઉપરલે ગુણે શું થાય?૧૧ એ તો વચને કરીને, દેહે કરીને અને મને કરીને જે ગુણ હોય અને તે ગુણે કરીને જે હેત થયું હોય તે નથી નાશ પામતું. અને તમે પૂછો છો તે ભક્તને ભગવાન ઉપર સ્નેહ થાય એમ જ કેવળ પૂછો છો? કે ભગવાનને ભક્ત ઉપર સ્નેહ થાય એમ પણ પૂછો છો?” ત્યારે સ્વાયંપ્રકાશાનંદ સ્વામી બોલ્યા, “એ બેયને પૂછીએ છીએ.”
\nપછી શ્રીજીમહારાજે તેની વિસ્તારે કરીને વાર્તા કરવા માંડી જે, “વચને કરીને તો કોઈ જીવપ્રાણીમાત્રને દુખવવા નહીં. અને પરમેશ્વર સાથે અથવા મોટા સંત સાથે પ્રશ્ન-ઉત્તર કરતા હોઈએ અને તેમાં પરસ્પર વાદ-વિવાદ થતો હોય અને તેમાં પોતે જીતીએ એમ જણાય, તો પણ જે મોટાથી નાનો હોય તેને મોટાની સમીપે નમી દેવું; અને આપણ કરતાં મોટા સંત હોય તે સભામાં પ્રશ્ન-ઉત્તરે કરીને ભોંઠા પડે એમ કરવું નહીં, મોટા સંત આગળ અને પરમેશ્વર આગળ તો જરૂર હારી જવું. અને પરમેશ્વર તથા મોટા સંત તે પોતાને કોઈ વચન યોગ્ય કહે અથવા અયોગ્ય કહે, ત્યારે તે વચનને તત્કાળ સ્નેહે સહિત માનવું. તેમાં યોગ્ય વચન હોય તેમાં તો આશંકા થાય નહીં, પણ કોઈ અયોગ્ય વચન કહ્યું હોય અને તેમાં આશંકા થાય એવું હોય તો પણ તે સમાને વિષે ના પાડવી નહીં, એ તો હા જ પાડવી અને એમ કહેવું જે, ‘હે મહારાજ! જેમ તમે કહેશો તેમ હું કરીશ.’ અને તે વચન પોતાને મનાય નહીં એવું હોય, તો પરમેશ્વર તથા મોટા સંત તેની મરજી હોય તો તેમને હાથ જોડીને ભક્તિએ સહિત એમ કહેવું જે, ‘હે મહારાજ! તમે જે વચન કહ્યું તે તો ઠીક છે, પણ આટલી મને તેમાં આશંકા થાય છે.’ એ પ્રકારનું દીન થઈને વચન કહેવું. અને જો પરમેશ્વરની મરજી ન હોય તો તેમને સમીપે રહેતા હોય જે મોટા સંત તથા હરિભક્ત તેમને આગળ કહેવું જે, ‘આવી રીતે પરમેશ્વરે વચન કહ્યું છે, તે તો મને માન્યામાં આવતું નથી.’ પછી તેનું મોટા સંત સમાધાન કરે તથા પરમેશ્વર આગળ કહીને એ વચનનું સમાધાન કરાવે, પણ પરમેશ્વરે વચન અયોગ્ય કે યોગ્ય કહ્યું હોય તે સમે ના પાડવી નહીં. એવી રીતની યુક્તિએ મોટાના વચનને પાછું ઠેલવું, પણ કહ્યું ને તત્કાળ ના પાડવી નહીં. એવી રીતે તો વચનને ગુણે કરીને વર્તવું. પછી તે ભક્તને ઉપર પરમેશ્વર તથા મોટા સંત તેને સ્નેહ થાય છે. અને તે ભક્તને પણ ભગવાનને વિષે દૃઢ સ્નેહ થાય છે.
\n“હવે દેહને ગુણે કેમ વર્તવું?૧૨ તો પોતાના દેહમાં જો કાંઈ ઉન્મત્તપણું જણાય તો ભજનમાં બેસવે કરીને અથવા ચાંદ્રાયણ વ્રતે કરીને દેહને નિર્બળ કરી નાંખવું; પછી તેને દેખીને તેના દેહની મોટા સંત અથવા પરમેશ્વર ખબર રખાવે તો ભલે, પણ પોતાને જાણે દેહનું જતન કરવું નહીં. તથા દેહે કરીને ભગવાનની અને ભગવાનના ભક્તની ટેલ-ચાકરી કરવી. એવી રીતે જ્યારે એ દેહને ગુણે કરીને વર્તે, ત્યારે તેને દેખીને તેને ઉપર પરમેશ્વર ને એ મોટા સંત તેને સ્નેહ થાય છે અને એ ભક્તને પણ ભગવાનને વિષે પ્રીતિ થાય છે.
\n“હવે મનને ગુણે જેમ વર્તવું૧૩ તેની રીત કહીએ છીએ જે, પરમેશ્વરનાં જ્યારે દર્શન કરવાં ત્યારે મને સહિત દૃષ્ટિને એકાગ્ર રાખીને કરવાં. અને પરમેશ્વરનાં દર્શન કરતો હોય ને ત્યાં કોઈ મનુષ્ય આવ્યું અથવા શ્વાન આવ્યું કે બીજું કોઈ પશુ-પક્ષી આવ્યું, ત્યારે પરમેશ્વરનાં દર્શનમાંથી વૃત્તિ તોડીને આડીઅવળી, ઊંચી-નીચી દૃષ્ટિ કરીને તેનાં પણ ભેળાં દર્શન કરતો જાય. પછી એવી ફાટેલ દૃષ્ટિવાળાને પરમેશ્વર કે મોટા સંત દેખીને રાજી થતા નથી. અને એ દર્શન કરે છે તે કેવાં કરે છે? તો જેમ અન્ય મનુષ્ય કરે છે તેમ તે પણ કરે છે. અને એવી લૌકિક દૃષ્ટિવાળો તો જેમ ખિલખોડી બોલે છે તે ભેળે પૂંછડું ઊંચું કરે છે તેવો જાણવો; શા સારુ જે, પરમેશ્વર ભેળે બીજાં દર્શન કરે છે. અને એવાં લૌકિક દર્શન જ્યારે એ કરવા માંડે ત્યારે જેવો પ્રથમ સારો હોય તેવો રહે નહીં અને તે દિવસે દિવસે ઊતરતો જાય. તે માટે પરમેશ્વરનાં દર્શન કરતાં કરતાં આડીઅવળી દૃષ્ટિ કરવી નહીં. પરમેશ્વરનાં દર્શન તો પ્રથમ પહેલે નવીન થયાં હોય ને તે સમયને વિષે જેવું અંતરમાં અલૌકિકપણું હોય, તેવું ને તેવું મનમાં અલૌકિકપણું રહેતું જાય. ને એકદૃષ્ટિએ કરીને મૂર્તિને જોતે જવું અને દૃષ્ટિ પલટીને અંતરમાં તેવી ને તેવી તે મૂર્તિને ઉતારવી. જેમ ધર્મપુરમાં કુશળકુંવરબાઈ હતાં, તે અમારાં દર્શન કરતાં જતાં હતાં અને દૃષ્ટિ પલટાવીને મૂર્તિને અંતરમાં ઉતારતાં; તેમ દર્શન તો મને યુક્ત દૃષ્ટિને એકાગ્ર રાખીને કરવાં, પણ જેમ બીજાં દર્શન કરે છે તેમ ન કરવાં. અને જો પરમેશ્વરનાં દર્શન ભેળે બીજાં દર્શન મનુષ્યનાં કે કૂતરાં-બલાડાંનાં કરે છે, તો તેને જ્યારે સ્વપ્ન થાય ત્યારે પરમેશ્વર પણ દેખાય અને તે અન્ય પદાર્થ પણ ભેળે દેખાય. તે માટે પરમેશ્વરનાં દર્શન તો એકદૃષ્ટિએ કરવાં, પણ ચપળ દૃષ્ટિએ ન કરવાં. અને પરમેશ્વરનાં દર્શન દૃષ્ટિને નિયમમાં રાખીને કરે છે તેને એ દર્શન નવીનનાં નવીન રહે છે, અને પરમેશ્વરે જે જે વચન કહ્યાં હોય તે પણ તેને નવીનનાં નવીન રહે છે. અને લૌકિક બાહ્યદૃષ્ટિએ કરીને દર્શન કર્યાં હોય તેને પરમેશ્વરનાં દર્શન તથા વચન એ સર્વે જૂનાં થઈ જાય છે. તે રોજ દર્શન કર્યા કરે, પણ એવાને તો જેમ ન થયાં હોય તેવાં ને તેવાં રહે છે. તે જ્યારે ભજનમાં બેસે ત્યારે તેનું મન સ્થિર રહે નહીં, બહુધારાએ યુક્ત થાય; અને પરમેશ્વરને ધારે ત્યારે તે ભેળે બીજાં દર્શન જે જે કર્યાં છે તે પણ વગર ધાર્યાં આવીને હૈયામાં સ્ફુરે છે. તે માટે દર્શન તો એક પરમેશ્વરનાં જ કરવાં. અને એમ જે દર્શન કરે છે, તેનું મન ભજન-સ્મરણ કરતે એક પરમેશ્વરમાં જ રહે છે; પણ તેની બહુધારા નથી રહેતી, એક રહે છે. અને જે ચપળ દૃષ્ટિએ દર્શન કરે છે તેને હું જાણું છું અને જેનાં દૃષ્ટિ ને મન નિયમમાં હોય એવા જે મોટા સંત તે પણ જાણે જે, ‘આ તો લૌકિક દર્શન કરે છે,’ પછી તે લૌકિક દર્શનનો કરનારો આ સમાગમમાંથી દિવસે દિવસે ઊતરતો જાય છે. અને જેમ કોઈક કામી પુરુષ હોય તેની રૂપવંતી સ્ત્રીમાં એકમને કરીને દૃષ્ટિ પ્રોવાણી હોય, તે સમે વચમાં કોઈક પશુ-પક્ષી આવે-જાય કે બોલે પણ તેની તેને ખબર રહે નહીં; એવી રીતે એકાગ્ર દૃષ્ટિએ કરીને પરમેશ્વરમાં જોડાવું, પણ લૌકિક દર્શન ન કરવાં.”
\nત્યારે નિર્વિકારાનંદ સ્વામીએ આશંકા કરી જે, “હે મહારાજ! અમારે તો દેશદેશમાં મનુષ્ય આગળ વાર્તા કરવી પડે, તેણે કરીને મનનું એકાગ્રપણું રહેતું નથી.” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “મનુષ્ય આગળ વાર્તા કરવી તેની તો અમે આજ્ઞા આપી છે, પણ અહીં મૂર્તિનાં દર્શન મેલીને બીજાં દર્શન કરવાં એવી કયે દિવસે આજ્ઞા આપી છે?” એમ કહીને વળી વાર્તા કરવા લાગ્યા જે, “પ્રથમ જ્યારે મૂર્તિનાં દર્શન થાય છે ત્યારે તેને કેવું અલૌકિકપણું રહે છે! તેવું ને તેવું અલૌકિકપણું તો તો રહે, જો મને સહિત દૃષ્ટિ પરમેશ્વરમાં રાખે. એવી રીતે મનને ગુણે કરીને વર્તે૧૪ ત્યારે તે ભક્તને ઉપર નિત્ય પ્રત્યે ભગવાનને નવીન ને નવીન હેત રહે છે અને તે ભક્તને પણ ભગવાનને વિષે નિત્ય પ્રત્યે નવીન ને નવીન હેત રહે છે. અને વળી નેત્ર ને શ્રોત્ર એ બેને તો વિશેષે કરીને નિયમમાં રાખવાં. તે શા સારુ જે, જ્યાં-ત્યાં ગ્રામ્યવાર્તા થતી હોય ને તેને શ્રોત્રની વૃત્તિ દ્વારે તણાઈ જઈને સાંભળીએ, તો તે સર્વે ગ્રામ્ય શબ્દ ભજનમાં બેસે ત્યારે સાંભરી આવે છે; અને ફાટેલ નેત્રની વૃત્તિએ કરીને જે જે રૂપ જોયું હોય, તે સર્વે ભજન કરતાં સાંભરી આવે છે; તે સારુ એ બે ઇન્દ્રિયોને તો અતિશય નિયમમાં રાખવાં. અને નેત્રની ને શ્રોત્રની વૃત્તિ જ્યારે મૂર્તિનાં દર્શન કરતા હોઈએ ને મૂર્તિને મેલીને અન્યમાં તણાય તો તેને એમ ઉપદેશ દેવો જે, ‘હે મૂર્ખ! તું ભગવાનની મૂર્તિ વિના અન્ય રૂપને જુએ છે કે પરમેશ્વરની વાર્તા વિના અન્ય વાર્તાને સાંભળે છે તેમાં તને શું પ્રાપ્ત થશે? અને હજી તને સિદ્ધદશા તો આવી નથી જે, જેવું ચિંતવ્યું તેવું તને તત્કાળ મળે; શા સારુ જે, હજી તો તું સાધક છું. માટે જે વિષયને તું ચિંતવીશ તે વિષય મળશે નહીં અને ઠાલાં વલખાં કરીને પરમેશ્વરને શા વાસ્તે મેલી દે છે? અને કાંઈક જો તને અલ્પ વિષય મળશે તો તેના પાપમાં યમપુરીનો માર ખાતાં ખાતાં અંત નહીં આવે.’ એવી રીતે નેત્રને અને શ્રોત્રને ઉપદેશ દેવો. અને વળી એમ કહેવું જે, ‘જ્યારે તું ભગવાનની મૂર્તિમાં એકાગ્ર થઈશ તો તેમાંથી તું સિદ્ધદશાને પામીશ. પછી તું જે જે બ્રહ્માંડમાં વાર્તા થાય છે તેને સહજે સાંભળીશ; અને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવના જેવા રૂપને ઇચ્છીશ તો તેવા રૂપને પામીશ; અને લક્ષ્મી કે રાધિકા જેવો ભક્ત થવા ઇચ્છીશ તો તેવો થઈશ. અને ભગવાનનું ભજન કરતાં કરતાં સિદ્ધદશાને દેહ છતે નહીં પામ્ય, તો દેહ પડ્યા પછી મુક્ત થઈશ ત્યારે સિદ્ધદશા મળશે. પણ સિદ્ધદશા આવ્યા વિના રૂપને જોઈ જોઈને મરી જઈશ તો પણ તને રૂપ મળશે નહીં અને ગ્રામ્યા શબ્દને પણ સાંભળી સાંભળીને મરી જઈશ તો તેણે કરીને બુદ્ધિ તો અતિશય ભ્રષ્ટ થઈ જશે, પણ તેમાંથી કાંઈ પ્રાપ્તિ નહીં થાય.’ એવી રીતે નેત્રને અને શ્રોત્રને ઉપદેશ દઈને એક ભગવાનની મૂર્તિમાં જ રાખવાં. અને એવી રીતે જે વર્તે૧૫ તેને ભગવાનની મૂર્તિમાં દિવસે દિવસે અધિક સ્નેહ થાય છે અને તે ભક્ત ઉપર પરમેશ્વર ને મોટા સાધુને સ્નેહ હોય તેથી પણ દિવસે દિવસે વધતો જાય છે.”
", "gujarati_footnote": "૬. પ્રત્યક્ષ.
\n૭. પોતપોતાના હેતુની સિદ્ધિ ન થતાં.
\n૮. ભગવાનના સત્ય-શૌચાદિક જે ગુણ તેનાં દર્શન કરીને.
\n૯. વ્યવહારક્રિયામાં કુશળતા વગેરે લૌકિક.
\n૧૦. સ્વધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્યાદિક અલૌકિક.
\n૧૧. તેવા ગુણ તો વિમુખમાં પણ હોય છે, પણ ભગવાનમાં તેમને સ્નેહ હોતો જ નથી; માટે તે ગુણો ભગવત્સ્નેહમાં કારણ નથી.
\n૧૨. ભગવાન અને તેમના એકાંતિક સાધુઓએ નિષેધ કરેલાં હિંસા, ચોરી આદિક કર્મ ક્યારેય પણ દેહથી કરવાં નહિ અને.
\n૧૩. ભગવાનનાં દર્શન, શ્રવણ, ધ્યાન અને પૂજા આદિકમાં એકાગ્રપણું (બીજા સંકલ્પનો ત્યાગ કરવાથી અવ્યાકુળપણું) તે મનનો ગુણ કહ્યો છે તેમાં.
\n૧૪. એવી રીતે શ્રવણ, પૂજન અને ધ્યાનાદિકમાં પણ મનનું એકાગ્રપણું કરવું; કેમ કે મનની એકાગ્રતા વિના શ્રવણ, પૂજન, ધ્યાનાદિક વિધિથી કર્યું હોય પણ શાસ્ત્રોક્ત ફળ આપનારું થતું નથી.
\n૧૫. વચન, દેહ અને મનના ગુણે કરીને.
", "hindi_title": "भगवान की मूर्ति में स्नेह", "hindi_text": "संवत् १८७७ में श्रावण कृष्णा षष्ठी (२९ अगस्त, १८२०) को श्रीजीमहाराज श्रीसारंगपुर ग्राम-स्थित जीवाखाचर के उत्तरी द्वार के कमरे के बरामदे में बिछे हुए पलंग पर उत्तर की ओर मुखारविन्द करके विराजमान थे। उन्होंने मस्तक पर श्वेत पाग बाँधी थी, सफ़ेद पिछौरी ओढ़ी थी और श्वेत धोती धारण की थी। उनके सम्मुख सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान से आए हरिभक्त बैठे थे।
\nतब श्रीजीमहाराज ने मुनियों से कहा कि, “आप सभी आपस में प्रश्नोत्तरी प्रारम्भ करें।”
\nतब स्वयंप्रकाशानन्द स्वामी ने प्रश्न पूछा कि, “भगवान के भक्त को भगवान की मूर्ति में अतिशय स्नेह किस प्रकार होता है?” तब मुनिजन इस प्रश्न का उत्तर परस्पर देने लगे, परन्तु यथार्थ उत्तर न हुआ।
\nतब श्रीजीमहाराज इस प्रश्न का उत्तर देते हुए बोले, “स्नेह तो रूप से भी होता है, काम से भी होता है, लोभ से भी होता है, स्वार्थ से भी होता है, तथा गुण द्वारा भी होता है। उनमें रूप द्वारा जो स्नेह उत्पन्न होता है, वह देह में पित्त अथवा कोढ़ निकलने पर नष्ट हो जाता है। इसी प्रकार लोभ, काम और स्वार्थ द्वारा उत्पन्न हुए स्नेह का भी अन्त में नाश हो जाता है। फिर भी, गुणों को परख कर जो स्नेह हुआ है, वह तो अन्त तक रहता है।”
\nउस पर श्रीजीमहाराज से सोमला खाचर ने पूछा, “ये गुण कौन-से हैं, बाह्य अथवा आन्तरिक?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “बाह्य गुणों से क्या होता है? वह तो वचन, देह और मन द्वारा उत्पन्न गुणों की बात है! इन तीनों के द्वारा जो स्नेह होता है, उसका नाश नहीं होता। क्या आप केवल यही पूछते हैं कि उस भक्त को भगवान से कैसे स्नेह होता है? या आप यह भी पूछते हैं कि भगवान को भक्त से किस प्रकार स्नेह होता है?”
\nयह सुनकर स्वयंप्रकाशानन्द स्वामी बोले कि, “हम दोनों स्नेह के बारे में पूछते हैं।”
\nतत्पश्चात् श्रीजीमहाराज विस्तारपूर्वक बताने लगे कि, “वचन द्वारा किसी भी जीव-प्राणिमात्र को दुःखी मत करना। और, परमेश्वर एवं महान सन्त के साथ यदि प्रश्नोत्तरी कर रहे हो, फिर उसमें स्वयं को अपनी जीत की प्रतीति होने लगे, फिर भी बड़ों के पास अपनी हार स्वीकार लेना, परन्तु अपने से बड़े सन्त को सभा में प्रश्नोत्तर के समय लज्जित होना पड़े, ऐसा कभी न करें; महान सन्त और परमेश्वर के सामने स्वयं पराजित होकर ही प्रसन्न रहना चाहिए। और, परमेश्वर और महान सन्त यदि अपने प्रति कोई उचित अथवा अनुचित वचन कहें तो उसे स्नेहपूर्वक तत्काल मान लें। उन वचनों में यदि उचित वचन (आज्ञा) हो, तो उसमें कोई शंका नहीं होती, परन्तु यदि उन्होंने कोई अनुचित वचन कहा हो, और उसमें कुछ संदेह होता हो, तो भी उस समय उसका अस्वीकार न करें। परमेश्वर या बड़े सन्त के समक्ष अपनी सहमति प्रकट करके कहना कि, ‘हे महाराज! आप जैसा कहेंगे, वैसा ही मैं करूँगा।’ यदि वह वचन मन में स्वीकार्य न हो, फिर भी परमेश्वर और बड़े सन्त की मर्जी हो, तो उनके समक्ष हाथ जोड़कर भक्तिपूर्ण यही निवेदन करना कि, ‘हे महाराज! आपने जो वचन कहा है, वह तो ठीक है, परन्तु उसमें मुझे इतना संदेह होता है।’ इस प्रकार दीनभाव से अपना मन्तव्य प्रकट करना। यदि परमेश्वर की मरजी न हो, तो उनके निकट रहनेवाले महान सन्त तथा हरिभक्त को इस बात से अवगत करा देना चाहिए कि, ‘परमेश्वर ने ऐसा वचन कहा है, वह मुझे अपने लिए स्वीकार्य नहीं लगता।’ इसके पश्चात् बड़े सन्त इसका निराकरण करें या तो परमेश्वर को निवेदन करके इस बात का समाधान कराएँ। परन्तु परमेश्वर के वचन को मानने से कभी मना करना ही नहीं, चाहे वह उचित हो या अनुचित। इस प्रकार युक्ति द्वारा बड़ों के वचनों को धीरज से लौटाना, परन्तु उसे मानने से तत्काल अस्वीकार नहीं करना। इस प्रकार वचन से बर्ताव करना। तब जाकर उस भक्त के प्रति परमेश्वर तथा महान सन्त का स्नेह होता है। इसी तरह, भक्त को भी भगवान के साथ दृढ़ स्नेह हो जाता है।
\n“अब देह के द्वारा कैसा आचरण करना चाहिए यह बताते हैं। यदि अपने शरीर में किसी प्रकार की उन्मत्तता दिखाई पड़े, तो भजन में बैठकर अथवा चांद्रायण व्रत के द्वारा देह को दुर्बल कर देना। फिर ऐसी अवस्था को देखकर यदि बड़े सन्त अथवा परमेश्वर शरीर की भले ही देखभाल कराएँ, परन्तु स्वयं अपने आप ही देह का जतन न करे। तथा अपनी देह द्वारा भगवान और भगवान के भक्तों की सेवा-शुश्रूषा करते रहे। इस प्रकार, जब वह अपने देह के द्वारा आचरण करने लगता है, तब उसे देखकर परमेश्वर और बड़े सन्त का उससे स्नेह हो जाता है और उस भक्त को भी भगवान से प्रीति हो जाती है।
\n“अब मन के द्वारा व्यवहार करने की रीति बताते हैं। जब भी परमेश्वर का दर्शन करना, अपने मन और दृष्टि को एकाग्र रखना। परमेश्वर के दर्शन करते समय यदि कोई मनुष्य अथवा श्वान या कोई अन्य पशु-पक्षी वहाँ आ गया, तब अपना ध्यान हटाकर परमेश्वर के दर्शन से वृत्ति को तोड़कर इधर-उधर ऊपर-नीचे दृष्टि घूमाता हो, तथा उन पशुओं को भी देखता रहता हो, तो ऐसी विचलित दृष्टिवाले को देखकर परमेश्वर तथा बड़े सन्त प्रसन्न नहीं होते। क्योंकि वह भगवान का दर्शन उसी प्रकार से करता है, जैसे अन्य मनुष्य करते हैं। अतः लौकिक दृष्टिवाले ऐसे पुरुष को उस गिलहरी के समान समझना चाहिए, जो बोलने के साथ ही पूँछ को भी ऊँचा किया करती है। क्योंकि, भगवान के दर्शन के साथ-साथ जो अन्य वस्तुओं को भी देखता रहता है। ऐसे ‘लौकिक’ दर्शन के कारण उसकी पहले जैसी अच्छी स्थिति थी, वैसी नहीं रहती और वह दिन-प्रतिदिन अपने स्तर से नीचे गिरता जाता है। अतः परमेश्वर के दर्शन करते समय अपनी दृष्टि इधर-उधर नहीं डालनी चाहिए।
\n“भक्त को चाहिए कि वह परमेश्वर के सर्वप्रथम दर्शन करते समय हृदय में जैसी अलौकिकता अनुभव करता है, वैसी की वैसी अलौकिकता मन में हमेशा बनाये रखें। तथा एक ही दृष्टि से मूर्ति को देखते रहें। दृष्टि को पलट-पलटकर अपने अन्तःकरण में उसी मूर्ति को उतारते रहें। जैसे धर्मपुर में कुशलकुंवरबाई थीं, वे हमारे दर्शन करती जाती थीं और दृष्टि को पलटकर मूर्ति को अपने अन्तःकरण में उतार लेती थीं। वैसे ही दर्शन मनोयोगपूर्वक दृष्टि को एकाग्र रखकर करना, परन्तु दूसरों की तरह दर्शन नहीं करना। यदि परमेश्वर के दर्शनों के साथ-साथ अन्य लौकिक-मनुष्य अथवा कुत्ते और बिल्ली को भी देखता जाएगा, तो उसे स्वप्नावस्था में परमेश्वर भी दिखायी पड़ते हैं तथा साथ ही अन्य लौकिक रूप भी दिखाई पड़ेंगे। इसलिए परमेश्वर का दर्शन चंचल दृष्टि से नहीं, बल्कि एकाग्र स्थिर दृष्टि से करना चाहिए।
\n“और दृष्टि को नियम में रखकर परमेश्वर के दर्शन जो करता है, उसे वह दर्शन निश्चित ही बिल्कुल नवीनतम रहता है। तथा परमेश्वर के कहे गए वचन भी उनके लिए नित्य नूतन बने रहते हैं। परन्तु लौकिक बाह्यदृष्टि से दर्शन किए हों, उसके लिए परमेश्वर के दर्शन तथा वचन सब कुछ पुराने हो जाते हैं। भले ही वह प्रतिदिन दर्शन क्यों न किया करता हो! ऐसे पुरुष के लिए ये दर्शन नहीं किए गए के समान ही होते हैं। वह तब मालूम होता है, जब वह भजन करने के लिए बैठता है, तब उसका मन स्थिर नहीं रहता और वह अनेक विचारधाराओं में बिखर जाता है। और, परमेश्वर का ध्यान करता है, तब उनके साथ-साथ दूसरे जो भी दर्शन किए गए हैं, उनकी स्फुरणा भी हृदय में अचिन्तित रूप से होने लगती है। इसलिए दर्शन एकमात्र परमेश्वर के ही करने चाहिए। जो व्यक्ति ऐसे दर्शन करता है, उनका मन भजन एवं स्मरण करते समय केवल परमेश्वर में ही लगा रहता है, परन्तु बहुविचारधारा में फैल नहीं जाता और उसकी एक ही विचारधारा रहती है।
\n“और, जो चपल दृष्टि से दर्शन करता है, उसको मैं जानता हूँ और जिनकी दृष्टि और मन नियन्त्रण में हो, ऐसे बड़े सन्त भी जानते हैं कि, ‘यह तो लौकिक दर्शन करता है।’ फिर लौकिक दर्शन करनेवाला दिन-प्रतिदिन इस सत्संग से च्युत होता जाता है। और, जैसे कोई कामी पुरुष अपनी रूपवती स्त्री में ही एकाग्रतापूर्वक दृष्टि को पिरोकर रखता है, और तब बीच में अगर कोई पशु-पक्षी आता-जाता है या बोलता है, तो भी उसको उसकी सुध नहीं रहती; इस प्रकार एकाग्र दृष्टि द्वारा परमेश्वर से जुड़ जाएँ, परन्तु लौकिक दर्शन न करें।”
\nतब निर्विकारानन्द स्वामी ने शंका प्रकट की, “हे महाराज! हमें देशभर में स्थान-स्थान पर मनुष्यों के समक्ष (कथा) वार्ता करनी पड़ती है, उस कारण मन की एकाग्रता रहती ही नहीं।”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “जनसमूह के समक्ष वार्ता करने की आज्ञा तो हमने दे रखी है, किन्तु यहाँ मूर्ति के दर्शनों को छोड़कर अन्य दर्शन करने की अनुमति हमने किस दिन दी?” इतना कहने के पश्चात् वे पुनः वार्ता करने लगे, “मूर्ति के प्रथम दर्शन के समय मुमुक्षु को जैसी अलौकिकता थी, वैसी ही अलौकिकता तो तभी रहे, जब दृष्टि को एकाग्र मन के साथ ही परमेश्वर में रखे। यदि मन द्वारा ऐसा आचरण हुआ, तब उस भक्त पर भगवान का नित्य ही नवीनतम स्नेह बना रहता है। इसी तरह, भक्त को भी भगवान से नित्य ही अभिनव स्नेह बना रहता है।
\n“तथा भक्त को चाहिए कि वह नेत्र और श्रोत्र इन दोनों को विशेष रूप से संयम में रखे। क्योंकि जहाँ-जहाँ लौकिक बातें होती हैं, वहाँ श्रोत्रेन्द्रिय की वृत्ति आकृष्ट हो जाती है, और वही बातें सुनाई देती हैं, फिर सुने हुए समस्त लौकिक शब्दों की स्मृति भजन करते समय होने लगती हैं। और, असंयमी नेत्रवृत्ति के द्वारा जो-जो रूप देखे गए हों, उन सबका स्मरण भी भजन के समय होने लगता है। इसलिए, इन दोनों इन्द्रियों को कठोरता पूर्वक नियमबद्ध रखना चाहिए। और, मूर्ति का दर्शन करते समय जब नेत्र एवं श्रोत्रेन्द्रिय की वृत्ति मूर्ति के दर्शनों को छोड़कर दूसरी ओर आकृष्ट हो जाए, तब दोनों इन्द्रियों को यह उपदेश देना कि, ‘हे मूर्ख इन्द्रियाँ! तुम भगवान की मूर्ति को छोड़कर अन्य रूपों को देखती हों या परमेश्वर की वार्ता का त्याग करके दूसरी बातें सुनती हों, उससे तुझे क्या मिल जाएगा? और अभी तुम्हारी ऐसी सिद्धदशा नहीं हो पाई है कि जैसा चिन्तन करो, उसका वैसा ही फल तुझे तत्काल मिल जाए; क्योंकि अभी तो तुम मात्र साधक ही हों। इसलिए जिस विषय का तुम चिन्तन करोगी, उसकी प्राप्ति नहीं हो पाएगी, और व्यर्थ की लालसा करके तुम परमेश्वर को क्यों छोड़ रही हो? यदि तुम्हें कोई अल्प विषय प्राप्त हो भी गया, तो उसके पाप के कारण यमपुरी की मार-पीट इतनी सहनी पड़ेगी कि कहीं उसका अन्त ही नहीं होगा।’ इस प्रकार, नेत्रेन्द्रिय और श्रोत्रेन्द्रिय को उपदेश देना चाहिए।
\n“और उनसे कहो, ‘जब तुम भगवान की मूर्ति में एकाग्र हो जाएगी, तब तुम्हें सिद्धदशा प्राप्त होगी। फिर तुम ब्रह्मांडों में होनेवाली विभिन्न वार्ताओं को सहज ही सुन पाओगी। तुम ब्रह्मा, विष्णु और शिव सदृश रूप को प्राप्त करने की इच्छा करोगी, तो तुम्हें इच्छित रूप भी मिल जाएगा। यदि तुम लक्ष्मी या राधिका-जैसा भक्त होने की कामना करोगी, तो वैसा भी हो जाएगा। यदि तुम अपने जीवन-पर्यन्त भगवान का भजन करते-करते सिद्धदशा को न पा सके, तो देह छोड़ने के बाद मुक्त होने पर सिद्धदशा मिल जाएगी, किन्तु सिद्धदशा प्राप्त हुए बिना यदि तुम लौकिक रूपों को देख-देखकर मर भी जाओगी, तो भी तुझे वह रूप नहीं मिल पाएगा। यदि तुम लौकिक शब्दों को सुन-सुनकर मर भी जाओगी, तो उनसे बुद्धि अत्यन्त भ्रष्ट हो जाएगी, परन्तु उसमें से कुछ भी प्राप्ति नहीं होगी।’ इस प्रकार, नेत्रेन्द्रिय और श्रोत्रेन्द्रिय को उपदेश देकर, एकमात्र भगवान की मूर्ति में ही अपना ध्यान रखना चाहिए। जो पुरुष इस तरह का आचरण करता है, उसे भगवान की मूर्ति के प्रति दिन-प्रतिदिन अधिकाधिक स्नेह होता जाता है, तथा उस भक्त के ऊपर परमेश्वर और सत्पुरुष का स्नेहभाव भी दिन-प्रतिदिन बढ़ता जाता है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/80.mp3" }, { "english_title": "‘Shravan’, ‘Manan’, ‘Nididhyās’ and ‘Sākshātkār’", "english_text": "In the evening of Shrāvan vadi 7, Samvat 1877 [30 August 1820], Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the veranda outside the rooms of Jivā Khāchar’s darbār in Sārangpur. He was wearing a white khes and had tied a white pāgh around His head. He had also covered Himself with a black-bordered khes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Swayamprakāshānand Swāmi asked Shriji Mahārāj a question, “Mahārāj, suppose there is a devotee who physically performs puja of the manifest form of God with various types of puja implements. Also suppose there is another devotee who performs mānsi pujā of God using various imaginary implements. Who is the better of the two devotees?”
\nShriji Mahārāj replied, “If a person lovingly performs puja of God, with hair-raising sentiments and an emotion-filled voice, then regardless of whether he performs puja physically or performs mānsi pujā, both are superior. Conversely, if he performs puja mechanically - without feeling love or excitement and without showing emotion in his voice - then regardless of whether he performs puja of God physically or performs mānsi pujā of God, both are inferior.”
\nThen Somlā Khāchar asked, “By what characteristics can one recognize a devotee who, in the above manner, becomes overwhelmed with love while performing physical puja or mānsi pujā of God?”
\nShriji Mahārāj replied, “Such a person has intense shraddhā in performing the puja of God and serving Him, in listening to discourses and talks related to God, and in singing devotional songs. He also understands the profound greatness of God. With each passing day, both of these two aspects remain ever fresh, but never diminish. For example, Muktānand Swāmi’s shraddhā and understanding of God’s greatness are exactly the same today and just as fresh as they were when I first saw him in Lojpur; they have not diminished in any way whatsoever. In the same manner, such a devotee should be recognized by these two characteristics.
\n“All of the Yādavs who stayed with Shri Krishna Bhagwān did not have such shraddhā or understanding of God’s greatness; they served him just like they would serve other kings. Therefore, they did not achieve fame and are not even regarded as devotees. On the other hand, Uddhavji served Shri Krishna Bhagwān with shraddhā and an understanding of his greatness, and therefore he has been described as an eminent devotee of God and has been extremely renowned in the scriptures and in the world.”
\nThereafter Nirvikārānand Swāmi asked, “Mahārāj, what is ‘shravan’, ‘manan’, ‘nididhyās’ and ‘sākshātkār’?”
\nShriji Mahārāj explained, “To listen to a talk through one’s ears is known as ‘shravan’. Then, having heard the talk, to mentally ponder over the talk, and to discard that part of the talk which is fit to be discarded and to retain that part of the talk which is fit to be retained is known as ‘manan’. Then, having mentally retained the talk with conviction, the practice of continuously recalling the talk day and night is known as ‘nididhyās’. Finally, when one can recall that talk exactly as it was - as if it were manifest before one - with absolute clarity and spontaneity, that is known as ‘sākshātkār’.
\n“If one engages in ‘shravan’, ‘manan’ and ‘nididhyās’ of the nature of the ātmā in this manner, then one will attain ‘sākshātkār’ of the ātmā. Furthermore, if one engages in ‘shravan’, ‘manan’ and ‘nididhyās’ of God in this manner, then one will attain ‘sākshātkār’ of God. ‘Sākshātkār’ cannot be attained by doing ‘shravan’ alone, without practicing both ‘manan’ and ‘nididhyās’.
\n“If a person does not practice ‘manan’ and ‘nididhyās’ following the darshan of God’s form, then even if he does darshan for thousands of years, he will not attain ‘sākshātkār’ of that form. Why? Because such darshan is like having done only ‘shravan’. On the other hand, if one had done darshan of God’s entire body and had subsequently done ‘manan’ and ‘nididhyās’ of all of the parts of His body, then one would be able to easily recall those parts even today. Conversely, one who had done only darshan of God’s body would be unable to recall it, even if one attempted to recall it.
\n“Also, there are some devotees who say, ‘We sit in meditation and try very hard to recall Mahārāj’s form, yet we cannot visualize even a single part. How, then, can we possibly envision the whole form?’ The reason for this is the same as above - they merely do darshan of the form, without doing ‘manan’ and ‘nididhyās’. How then can it be visualized? After all, if one has merely seen even a worldly object with one’s eyes, or merely listened to it with one’s ears, and it is not subsequently mentally recalled, it will be forgotten. How then can one expect to remember the form of God - which is divine and not worldly - without doing ‘manan’ and ‘nididhyās’?
\n“Therefore, if one continuously engages in ‘manan’ and ‘nididhyās’ after doing darshan of God and listening to His talks, then one will attain ‘sākshātkār’ of them. Otherwise, even if one does darshan and ‘shravan’ for the rest of one’s life, one will still not attain ‘sākshātkār’.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "શ્રવણ, મનન, નિદિધ્યાસ અને સાક્ષાત્કારનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના શ્રાવણ વદિ ૭ સાતમને દિવસ સાંજને સમે૧૬ શ્રીજીમહારાજ ગામ શ્રીસારંગપુર મધ્યે જીવાખાચરના દરબારમાં ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને શ્વેત પાઘ મસ્તકે બાંધી હતી ને કાળા છેડાનો ખેસ ઓઢ્યો હતો ને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી સ્વયંપ્રકાશાનંદ સ્વામીએ શ્રીજીમહારાજને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! એક ભક્ત તો નાના પ્રકારની પૂજા-સામગ્રી લઈને પ્રત્યક્ષ ભગવાનની પૂજા કરે છે અને એક ભક્ત તો નાના પ્રકારના માનસિક ઉપચારે કરીને ભગવાનની માનસી પૂજા કરે છે, એ બે ભક્તમાં શ્રેષ્ઠ તે કોણ છે?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા, “જો ભગવાનને વિષે પ્રેમે કરીને અતિ રોમાંચિત-ગાત્ર થઈને તથા ગદ્ગદકંઠ થઈને જો ભગવાનની પ્રત્યક્ષ પૂજા કરે છે અથવા એવી રીતે જ ભગવાનની માનસી પૂજા કરે છે, તો એ બેય શ્રેષ્ઠ છે. અને પ્રેમે કરીને રોમાંચિત-ગાત્ર અને ગદ્ગદકંઠ થયા વિના કેવળ શુષ્ક મને કરીને પ્રત્યક્ષ ભગવાનની પૂજા કરે છે તોય ન્યૂન છે અને માનસી પૂજા કરે છે તોય ન્યૂન છે.”
\nત્યારે સોમલે ખાચરે પૂછ્યું જે, “એવી રીતે જે પ્રેમમગ્ન થઈને પ્રત્યક્ષ ભગવાનની પૂજા કરતો હોય અથવા માનસી પૂજા કરતો હોય, તે ભક્ત કયે લક્ષણે કરીને ઓળખાય?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેને ભગવાનની પૂજા-સેવાને વિષે તથા કથાવાર્તા, કીર્તનને વિષે અતિશય શ્રદ્ધા હોય તથા ભગવાનનું અતિશય માહાત્મ્ય સમજતો હોય ને એ બે વાનાં દિવસે દિવસે નવાં ને નવાં જ રહેતાં હોય, પણ ક્યારેય ગૌણ ન પડે. જેમ મુક્તાનંદ સ્વામીને અમે પ્રથમ લોજપુરમાં દીઠા હતા અને જેવી શ્રદ્ધા અને ભગવાનનું માહાત્મ્ય હતું તેવું ને તેવું જ આજ દિવસ સુધી નવું ને નવું છે, પણ ગૌણ પડ્યું નથી; એ બે લક્ષણે કરીને તે ભક્તને ઓળખવો. અને એવી રીતે માહાત્મ્ય ને શ્રદ્ધા વિનાના સર્વે યાદવ૧૭ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન ભેળા જ રહેતા અને જેમ રાજાની સેવા-ચાકરી કરે તેમ સેવા-ચાકરી કરતા, તો પણ તેનું કોઈ નામ જાણતું નથી અને તે ભક્ત પણ કહેવાયા નથી. અને ઉદ્ધવજી જો શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનની શ્રદ્ધા-માહાત્મ્યે સહિત સેવા-ચાકરી કરતા તો તે પરમ ભાગવત૧૮ કહેવાયા અને તેની શાસ્ત્રમાં તથા લોકમાં અતિશય પ્રસિદ્ધિ છે.”
\nપછી નિર્વિકારાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! શ્રવણ, મનન, નિદિધ્યાસ અને સાક્ષાત્કાર તે કેને કહેવાય?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “શ્રોત્રે કરીને વાર્તા સાંભળવી તેને શ્રવણ કહીએ. અને જે વાર્તા શ્રવણ કરી હોય તે વાર્તાનો મને કરી વિચાર કરીને, જેટલી વાર્તા ત્યાગ કર્યા યોગ્ય હોય તેટલીનો ત્યાગ કરે અને જેટલી વાર્તા ગ્રહણ કર્યા યોગ્ય હોય તેટલીનું ગ્રહણ કરે, તેને મનન કહીએ. અને જે વાર્તા નિશ્ચય કરીને મનને વિષે ગ્રહણ કરી હોય તેને રાત-દિવસ સંભારવાનો જે અધ્યાસ રાખવો, તેને નિદિધ્યાસ કહીએ. અને તે વાર્તા જેવી હોય તેવી ને તેવી જ ચિંતવન કર્યા વિના પણ સર્વે મૂર્તિમાનની પેઠે ઇદમ્ સાંભરી આવે, તેને સાક્ષાત્કાર કહીએ. અને જો એવી રીતે આત્માના સ્વરૂપનું શ્રવણાદિક કર્યું હોય તો આત્મસ્વરૂપનો એવી રીતે સાક્ષાત્કાર થાય;૧૯ અને જો ભગવાનનો એવી રીતે શ્રવણ, મનન, નિદિધ્યાસ કર્યો હોય તો ભગવાનનો એવી રીતે સાક્ષાત્કાર થાય છે; પણ મનન ને નિદિધ્યાસ એ બે કર્યા વિના કેવળ શ્રવણે કરીને સાક્ષાત્કાર થતો નથી. અને જો ભગવાનના સ્વરૂપનું દર્શન કરીને તેનું મનન અને નિદિધ્યાસ તે ન કર્યો હોય, તો લાખ વર્ષ સુધી દર્શન કરે તો પણ તે સ્વરૂપનો સાક્ષાત્કાર ન થાય અને તે દર્શન તો કેવળ શ્રવણમાત્ર સરખું કહેવાય. અને જેણે ભગવાનના અંગ-અંગનું દર્શન કરીને પછી તે અંગ અંગનું મનન ને નિદિધ્યાસ તે કર્યો હશે તો તે અંગ આજ સહજે સાંભરી આવતું હશે અને જે અંગનું દર્શનમાત્ર જ થયું હશે તો તે અંગને સંભારતો હશે તો પણ નહીં સાંભરતું હોય. અને કેટલાક હરિભક્ત કહે છે જે, ‘અમે તો મહારાજની મૂર્તિને ધ્યાનમાં બેસીને ઘણાય સંભારીએ છીએ તો પણ એકે અંગ ધાર્યામાં નથી આવતું, તો સમગ્ર મૂર્તિ તો ક્યાંથી આવે?’ તેનું પણ એ જ કારણ છે જે, ભગવાનની મૂર્તિનાં દર્શનમાત્ર કરે છે પણ મનન ને નિદિધ્યાસ નથી કરતો, માટે કેમ ધાર્યામાં આવે? કાં જે, જે માયિક પદાર્થ છે તે પણ કેવળ દૃષ્ટિમાત્રે દેખ્યું હોય ને કેવળ શ્રવણમાત્રે સાંભળ્યું હોય અને તેને જો મનમાં સંભારી ન રાખ્યું હોય તો તે વીસરી જાય છે; તો જે અમાયિક ને દિવ્ય એવું જે ભગવાનનું સ્વરૂપ તે તો મનન ને નિદિધ્યાસ કર્યા વિના ક્યાંથી સાંભરે? માટે ભગવાનનું દર્શન કરીને તથા વાર્તા સાંભળીને જો તેનું મનન ને નિદિધ્યાસ નિરંતર કર્યા કરે તો તેનો સાક્ષાત્કાર થાય, નહીં તો આખી ઉંમર દર્શન-શ્રવણ કરે તો પણ સાક્ષાત્કાર થાય નહીં.”
", "gujarati_footnote": "૧૬. છ ઘડી દિવસ બાકી હતો ત્યારે.
\n૧૭. આ અર્થ ભાગવત (૩/૨/૮)માં “દુર્ભગો બત લોકોઽયં યદવો નિતરામપિ। યે સંવસન્તો ન વિદુર્હરિં મીના ઇવોડુપમ્॥” આ શ્લોકથી કહ્યો છે.
\n૧૮. ભાગવત: ૧૧/૩૦/૧.
\n૧૯. આ અર્થ “આત્મા વા અરે દૃષ્ટવ્યઃ શ્રોતવ્યો મન્તવ્યો નિદિધ્યાસિતવ્યઃ।” (બૃહદારણ્યકોપનિષદ: ૨/૪/૫ તથા ૪/૫/૬) આ શ્રુતિમાં કહ્યો છે. દર્શન શબ્દથી સાક્ષાત્કાર કહ્યો છે.
", "hindi_title": "श्रवण, मनन, निदिध्यास और साक्षात्कार", "hindi_text": "संवत् १८७७ में श्रावण कृष्णा सप्तमी (३० अगस्त, १८२०) को सायंकाल श्रीजीमहाराज श्रीसारंगपुर ग्राम-स्थित जीवाखाचर के राजभवन में कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने सिर पर श्वेत पाग बाँधी थी, काले पल्ले की धोती ओढ़ी थी और श्वेत धोती धारण की थी। उनके समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे हुए थे।
\nउस समय स्वयंप्रकाशानन्द स्वामी ने श्रीजीमहाराज से पूछा कि, “हे महाराज! एक भक्त नाना प्रकार की पूजा-सामग्री लेकर प्रत्यक्ष भगवान की पूजा करता है, जबकि एक अन्य भक्त नाना प्रकार के मानसिक उपचारों के द्वारा भगवान की मानसी पूजा करता है, कृपया बताइए कि इन दोनों भक्तों में कौन श्रेष्ठ है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जो भक्त भगवान के प्रेम में अति रोमांचित-गात्र होकर तथा गद्गदकंठ होकर यदि भगवान की प्रत्यक्ष पूजा करता है, अथवा इसी प्रकार भगवान की मानसिक पूजा करता है, तो ये दोनों ही श्रेष्ठ हैं। और, यदि भगवत्प्रेम में रोमांचित-गात्र तथा गद्गदकंठ हुए बिना केवल शुष्क मन से भगवान की प्रत्यक्ष पूजा करता है, तो भी न्यून है और मानसीपूजा करता है, तो भी न्यून है।”
\nतब सोमला खाचर ने पूछा, “इस प्रकार प्रेममग्न होकर जो भक्त प्रत्यक्ष भगवान की पूजा करता हो अथवा मानसी पूजा करता हो, उसे किन लक्षणों द्वारा पहचाना जाता है?”
\nतब श्रीजीमहाराज ने कहा, “जिस भक्त को भगवान की पूजा-सेवा, कथा-वार्ता तथा कीर्तन में अतिशय श्रद्धा हो और भगवान के माहात्म्य को पूर्णतः समझता हो, इन दोनों साधन करते हुए जिसके अंतर में प्रतिदिन बिल्कुल नई उमंगें रहती हों, किन्तु (उसकी उमंग) कभी भी गौण न पड़ती हों, ऐसे लक्षण से उस भक्त को पहचाना जा सकता है। जैसे मुक्तानन्द स्वामी को हमने पहली बार लोजपुर में देखा था, उनमें जैसी श्रद्धा और भगवान का माहात्म्य था, वैसा का वैसा आज तक पूर्णरूप से नया का नया ही दिखाई दे रहा है, परन्तु तनिक भी गौण नहीं पड़ा। इन दोनों लक्षणों से उस भक्त को पहचाना जाता है। ऐसे माहात्म्य तथा श्रद्धा के बिना ही समस्त यादव श्रीकृष्ण भगवान के साथ रहते थे और जैसे अन्य राजा की सेवा-चाकरी करे, उसी प्रकार भगवान की सेवा-चाकरी भी करते थे, परंतु आज कोई भी उनके नाम तक नहीं जानता११० और वे भक्त भी नहीं कहलाए। परंतु उद्धवजी यदि श्रीकृष्ण भगवान की श्रद्धा एवं माहात्म्य सहित सेवा-चाकरी करते थे, तो वे परम भागवत कहलाए तथा शास्त्रों एवं संसार में भी उनकी अतिशय ख्याति बनी हुई है।”
\nफिर निर्विकारानन्द स्वामी ने पूछा कि, “हे महाराज! श्रवण, मनन, निदिध्यास तथा साक्षात्कार किसे कहा जाता है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “श्रोत्रों द्वारा वार्ता सुनना ही श्रवण कहा जाता है। और, जो वार्ता सुनी है, उस पर मन द्वारा विचार करके, जितनी वार्ता का त्याग करना हो, उतनी छोड़कर उसके ग्राह्य अंश को ग्रहण करना ही मनन कहलाता है। तथा जो वार्ता निश्चयपूर्वक मन में ग्रहण की गई हो, उसे रात-दिन स्मरण में रखने का अभ्यास करना ही निदिध्यास कहा जाता है। तत्पश्चात् वह वार्ता बिना चिन्तन किए भी यथार्थरूप में मूर्तिमान के समान पूर्णतः स्मरण में आ जाए उसे साक्षात्कार कहते हैं। और, यदि आत्मा के स्वरूप का इस प्रकार श्रवणादि किया गया हो, तो आत्मस्वरूप का इस तरह साक्षात्कार हो जाता है। उसी प्रकार यदि भगवान की कथा का श्रवण, मनन और निदिध्यास किया गया हो, तो भगवान का साक्षात्कार हो जाता है। परन्तु, बिना मनन एवं निदिध्यास किए, केवल श्रवण द्वारा ही साक्षात्कार नहीं हो पाता।
\n“और, यदि भगवान के स्वरूप का दर्शन करके भगवान का मनन तथा निदिध्यास न किया गया हो, तो चाहे एक लाख वर्षों तक दर्शन करते रहने पर भी उनके स्वरूप का साक्षात्कार नहीं हो पाता। तथा वह दर्शन तो केवल श्रवणमात्र ही कहलाएगा। एवं यदि कोई भक्त भगवान के प्रत्येक अंग का दर्शन करके उसका मनन एवं निदिध्यास करेगा, तो उसे भगवान की मूर्ति आज भी सहजभाव से स्मरण में आ जाएगी। परंतु उसने यदि भगवान के अंग का केवल दर्शन ही किया होगा तो स्मरण करने पर भी उनकी मूर्ति की स्मृति नहीं कर पाएगा। और, कितने ही हरिभक्त कहा करते हैं कि, ‘हम तो ध्यानावस्था में बैठकर महाराज की मूर्ति का अधिक से अधिक स्मरण करने का प्रयास करते हैं, फिर भी उनके एक भी अंग की धारणा नहीं होती, तब समग्र मूर्ति का ध्यान कैसे संभव हो सकता है?’ इस समस्या का कारण भी यही है कि वह भगवान की मूर्ति का दर्शनमात्र करता है, परन्तु मनन तथा निदिध्यास नहीं करता, तब ध्यानावस्था में मूर्ति कैसे आ सकती है? क्योंकि मायिक पदार्थों को भी केवल दृष्टिमात्र से देखा हो और केवल श्रवण द्वारा सुना हो किन्तु यदि उसका मनन करके मन में स्मृति में न रखा हो, तो वह भी विस्मृत हो जाता है, तब अमायिक एवं दिव्य ऐसा जो भगवान का स्वरूप है, वह बिना मनन और निदिध्यास के स्मृति में कैसे आएगा? इसलिए, भगवान का दर्शन करके तथा वार्ता सुनकर यदि उसका मनन और निदिध्यास निरन्तर किया करता है तो उसे साक्षात्कार हो सकता है, अन्यथा सारी उम्र दर्शन-श्रवण करते हुए बीत जाए फिर भी साक्षात्कार नहीं होता।”
", "hindi_footnote": "११०. ‘दुर्भगो बत लोकोऽयं यदवो नितरामपि। ये संवसन्तो न विदुर्हरिं मीना इवोडुपम्।’ (श्रीमद्भागवत: ३/२/८) इस श्लोक का यही भावार्थ है।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/81.mp3" }, { "english_title": "Wisdom in Discerning betweenĀtmāand Non-Ātmā", "english_text": "On Shrāvan vadi 8, Samvat 1877 [31 August 1820], Shriji Mahārāj was sitting facing north on a large, decorated cot on the veranda outside the rooms of Jivā Khāchar’s darbār in Sārangpur. He was wearing a white khes and had tied a white pāgh around His head. Also, He had covered Himself with a white blanket. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Swayamprakāshānand Swāmi asked a question, “Mahārāj, how should one clearly understand the distinction between the ātmā and non-ātmā, which, once understood, will never cause one to mistake ātmā and non-ātmā to be one?”
\nShriji Mahārāj replied, “That which is understood clearly is beneficial - whether it is understood by one verse, or by two verses, or by five verses, or by a hundred verses, or even by a thousand verses. So, once one has cultivated such an understanding clearly, no misconception remains about the ātmā and non-ātmā being one. Furthermore, only such clear understanding leads to happiness, whereas a foolish understanding does not lead to happiness. Therefore, one should clearly understand, ‘I am the ātmā, and not a single one of my characteristics can be found in the body. Moreover, not one of the characteristics of the body - which is jad, full of misery and perishable - can be found in me since I am chaitanya.’ After making such a distinction and becoming totally free of worldly desires, one should believe oneself to be chaitanya and contemplate upon Purushottam Bhagwān. Discerning between that which is jad and that which is chaitanya in this manner should be known as true wisdom.
\n“However, a person who believes himself to be the ātmā for a while but then, believing himself to be the body for a while, fantasizes about women, should be known as a fool. He will not experience happiness in his heart. For example, there may be some delicious food which is comparable to amrut, but if just a small amount of poison were to be mixed with it, then that food would never give one pleasure; on the contrary, it would lead to misery. In the same way, a person may think of the ātmā all day, but if he believes himself to be the body and fantasizes about women, even for just a moment, then all of his thoughts are futile. Therefore, one should engage in contemplation purely of the ātmā so as to become totally free of worldly desires.
\n“Now, someone may doubt: ‘What will become of me if I do not become totally free of worldly desires and happen to die in that imperfect state?’ Well, a devotee of God should never think like that. Instead, he should realize, ‘If anything dies, it is this body. But as I am the ātmā, which does not age and is immortal; I will never die.’ Having cultivated such an understanding, he should maintain courage, keep a resolute mind, and discard all desires other than those for God.
\n“Then, in the process of eradicating worldly desires in this manner, if a few desires do linger, he will attain the naraks described in the Moksh-dharma. Specifically, if a devotee of God retains any desires for the world, then he attains the realms of Indra and other deities. After transmigrating to those realms, he experiences the pleasures of celestial maidens, celestial vehicles, palaces decorated with jewels, and other luxuries - which are nonetheless comparable to narak before the abode of God. However, a devotee of God does not go to Yampuri in the manner of a non-believer, nor does he re-enter the cycle of births and deaths.
\n“Thus, even if a devotee of God harbors worldly desires, if nothing else, he will become a deity. Then, having become a deity, he will become a human again. As a human, after offering bhakti to God and becoming free of worldly desires, he will ultimately attain the abode of God. But he will not have to suffer from the miseries of narak or the cycle of births and deaths in the manner of non-believers. Bearing this in mind, a devotee of God should not become discouraged on seeing the force of worldly desires. Rather, he should joyfully continue to worship God, persevere in his attempts to eradicate his desires, and maintain absolute faith in the words of God and the Sant of God.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "આત્મા-અનાત્માના વિવેકનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના શ્રાવણ વદિ ૮ અષ્ટમીને દિવસ શ્રીજીમહારાજ ગામ શ્રીસારંગપુર મધ્યે જીવાખાચરના દરબારમાં ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર ઉત્તરાદે મુખારવિંદે વિરાજમાન હતા ને મસ્તકે શ્વેત પાઘ બાંધી હતી ને શ્વેત પછેડી ઓઢી હતી ને શ્વેત ખેસ પહેર્યો હતો ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી સ્વયંપ્રકાશાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! આત્મા-અનાત્માની ચોખી જે વિક્તિ તે કેમ સમજવી જે સમજવે કરીને આત્મા-અનાત્મા એક સમજાય જ નહીં?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એક શ્લોકે કરીને અથવા બે શ્લોકે કરીને અથવા પાંચ શ્લોકે કરીને અથવા સો શ્લોકે કરીને અથવા હજાર શ્લોકે કરીને જે ચોખું સમજાય તે ઠીક છે; જે સમજાણા કેડે આત્મા-અનાત્માના એકપણાનો લોચો જ રહે નહીં. અને ચોખું સમજાઈ જાય તે જ સમજણ સુખદાયી થાય છે અને ગોબરી સમજણ સુખદાયી થતી નથી. માટે એમ ચોખું સમજે જે, ‘હું આત્મા તે મારા જેવો ગુણ દેહને વિષે એકેય આવતો નથી અને જડ, દુઃખ અને મિથ્યારૂપ જે દેહ તેના જે ગુણ, તે હું ચૈતન્ય તે મારે વિષે એકેય આવતો નથી.’ એવી વિક્તિ સમજીને ને અત્યંત નિર્વાસનિક થઈને ચૈતન્યરૂપ થકો પુરુષોત્તમ ભગવાનનું ચિંતવન કરે, એવો જે જડ-ચૈતન્યનો વિવેક તેને દૃઢ વિવેક જાણવો. અને ઘડીક પોતાને આત્મારૂપ માને અને ઘડીક દેહરૂપ માનીને સ્ત્રીનું ચિંતવન કરે એને ગોબરો જાણવો, માટે એના અંતરમાં સુખ ન આવે. જેમ સુંદર અમૃત સરખું અન્ન હોય ને તેમાં થોડુંક ઝેર નાખ્યું હોય, તો તે અન્ન સુખદાયી ન થાય, સામું દુઃખદાયી થાય છે; તેમ આઠે પહોર આત્માનો વિચાર કરીને એક ઘડી પોતાને દેહરૂપ માનીને સ્ત્રીનું ચિંતવન કરે એટલે એનો સર્વે વિચાર ધૂળમાં મળી જાય છે. માટે અત્યંત નિર્વાસનિક થવાય એવો ચોખો આત્મવિચાર કરવો.
\n“અને કોઈકને૨૦ એવો સંશય થાય જે, ‘અત્યંત નિર્વાસનિક નહીં થઈએ ને કાચા ને કાચા મરી જઈશું તો શા હવાલ થશે?’ તો એવો વિચાર ભગવાનના ભક્તને કરવો નહીં.૨૧ અને એમ સમજવું જે, ‘મરશે તો દેહ મરશે, પણ હું તો આત્મા છું અને અજર-અમર છું, માટે હું મરું નહીં.’ એવું સમજીને હૈયામાં હિંમત રાખવી અને પરમેશ્વર વિના સર્વે વાસના ત્યાગ કરીને અચળ મતિ કરવી. અને એમ વાસના ટાળતાં ટાળતાં જો કાંઈક થોડી-ઘણી વાસના રહી ગઈ, તો જેવાં મોક્ષધર્મમાં નરક કહ્યાં છે૨૨ તેવાં નરકની પ્રાપ્તિ થશે. તે નરકની વિગતિ જે, ભગવાનનો ભક્ત હોય તેને કાંઈ જગતની વાસના રહે, તેને ઇન્દ્રાદિક દેવતાના જે લોક તેની પ્રાપ્તિ થાય ને તે લોકને વિષે જઈને, અપચ્છરાઓ તથા વિમાન તથા મણિમય મહોલ એ આદિક જે વૈભવ તે સર્વે પરમેશ્વરના ધામની આગળ નરક જેવાં છે, તેને ભોગવે છે; પણ વિમુખ જીવની પેઠે યમપુરીમાં જાય નહીં અને ચોરાશીમાં પણ જાય નહીં. માટે જો સવાસનિક ભગવાનના ભક્ત હશો તો પણ ઘણું થશે તો દેવતા થવું પડશે ને દેવતામાંથી પડશો તો મનુષ્ય થશો ને મનુષ્ય થઈને વળી પાછી ભગવાનની ભક્તિ કરીને નિર્વાસનિક થઈને અંત્યે ભગવાનના ધામને પામશો; પણ વિમુખ જીવની પેઠે નરકચોરાશીને નહીં ભોગવો. એવું જાણીને ભગવાનનો ભક્ત હોય તેને વાસનાનું બળ દેખીને હિંમત હારવી નહીં ને આનંદમાં ભગવાનનું ભજન કર્યા કરવું અને વાસના ટાળ્યાના ઉપાયમાં રહેવું અને ભગવાન ને ભગવાનના સંતના વચનમાં દૃઢ વિશ્વાસ રાખવો.”
", "gujarati_footnote": "૨૦. આ યોગાનંદ મુનિનો સંશય છે.
\n૨૧. તેની તો ભગવાન રક્ષા કરે છે.
\n૨૨. જુઓ સંદર્ભ: વચનામૃત સા. ૧, ટીપણી-૪: [“એતે વૈ નિરયાસ્તાત સ્થાનસ્ય પરમાત્મનઃ” (મહાભારત, શાંતિપર્વ: ૧૯૧/૬) આ શ્લોકથી કહ્યું છે.]
", "hindi_title": "आत्मा-अनात्मा का विवेक", "hindi_text": "संवत् १८७७ में श्रावण कृष्णा अष्टमी (३१ अगस्त, १८२०) को श्रीजीमहाराज श्रीसारंगपुर ग्राम-स्थित जीवाखाचर के राजभवन के कमरे के बरामदे में पलंग पर उत्तर की ओर मुखारविन्द करके विराजमान थे। उन्होंने मस्तक पर श्वेत पाग बाँधी थी, सफ़ेद पिछौरी ओढ़ी थी और श्वेत धोती धारण की थी। उनके समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे हुए थे।
\nउस समय स्वयंप्रकाशानन्द स्वामी ने पूछा कि, “हे महाराज! आत्मा-अनात्मा का भेद स्पष्टरूप से किस प्रकार समझ में आता है, जिसे समझकर आत्मा और अनात्मा की एकता संभव ही न हो?”
\nयह सुनकर श्रीजीमहाराज कहने लगे कि, “एक श्लोक से, दो श्लोकों से, पाँच श्लोकों से, एक सौ श्लोकों से अथवा एक सहस्र श्लोकों से भी यदि यह बात स्पष्टरूप से समझ में आ जाए, वही अच्छा है; जो समझ लेने के पश्चात् आत्मा-अनात्मा में ऐक्य होने का भ्रम ही न रहे। ऐसी स्पष्ट समझ ही आनंददायक होती है, परंतु संदिग्ध समझ कभी सुखदायी नहीं होती। अतः ऐसा स्पष्टरूप से समझ लेना चाहिए कि, ‘मैं आत्मा हूँ, अतः मेरे जैसा एक भी गुण देह में नहीं आता। और मैं तो चैतन्य हूँ, इस कारण जड, दुःखरूप एवं मिथ्यारूप देह के गुणों में से एक भी गुण मुझमें नहीं आता।’ ऐसा भेद समझकर, अत्यन्त निर्वासनिक होकर तथा चैतन्यरूप होते हुए पुरुषोत्तम भगवान का चिन्तन करे, इस प्रकार का जड़-चैतन्य का विवेक हो, उसी को सुदृढ़ विवेक जानना। परन्तु घड़ीभर स्वयं को आत्मारूप माने और घड़ीभर स्वयं को देहरूप मानकर स्त्री का चिंतन करे, तो उसे मलिन समझना चाहिए, उसके अन्तःकरण में सुख की अनुभूति नहीं होती। जैसे अत्यन्त स्वादिष्ट अमृत-सा खाद्यपदार्थ हो, उसमें अगर थोड़ा-सा विष मिला दिया जाए, तो वह सुखदायी नहीं, बल्कि दुःखदायी हो जाता है। वैसे ही आठों प्रहर आत्मा सम्बन्धी विचार करके एक घड़ीभर स्वयं को देहरूप मानकर यदि स्त्री का चिंतवन करे, तो उसके सभी विचार धूल में मिल जाते हैं। इसलिए अत्यन्त ही निर्वासनिक हो सकें, ऐसा ही स्पष्ट आत्म-विचार करना चाहिए।
\n“और, यदि किसी को ऐसा संशय होता हो कि, ‘हम अत्यन्त निर्वासनिक नहीं हो पाएँगे, और यदि ऐसी ही अपरिपक्व अवस्था में मर जाएँगे, तो हमारा क्या हाल होगा?’ तो हमारा कहना यह है कि भगवान के भक्त को ऐसा विचार नहीं करना चाहिए। उसे तो यह समझना चाहिए कि, ‘यदि मौत आई, तो शरीर ही मरेगा, परन्तु मैं तो आत्मा हूँ और अजर-अमर हूँ। इसलिए, मैं नहीं मरूँगा।’ ऐसा समझकर हृदय में हिम्मत रखनी चाहिए। और, परमेश्वर के अतिरिक्त अन्य समस्त वासनाओं का परित्याग करके निश्चल मति करनी चाहिए। तथा इस प्रकार वासना को टालते-टालते यदि थोड़ी कुछ वासना रह गई, तो उसे ‘मोक्षधर्म’ में बताए गए नरकों की प्राप्ति होगी। उन नरकों का विवरण यह है कि भगवान के भक्त को यदि तनिक भी सांसारिक वासना रह गई, तो उसे इन्द्रादि देवताओं के लोकों की प्राप्ति होती है। वहाँ जाने पर अप्सराएँ, विमान तथा मणिमंडित महल आदि समस्त वैभव जो कि परमेश्वर के धाम की तुलना में नरक-सदृश हैं, उन्हें वह भोगता है, किन्तु विमुख जीव की तरह यमपुरी अथवा चौरासी लाख योनियों में वह नहीं भटकता। अतः आप यदि भगवान के सवासनिक भक्त भी होंगे, तो अधिक से अधिक देवता होना पड़ेगा। यदि देवलोक से पतन हो गया, तो मनुष्य-शरीर धारण करके पुनः भगवान की भक्ति करके निर्वासनिक बनकर अन्त में भगवान को पाएँगे, किन्तु विमुख जीव की तरह चौरासी लाख योनियों को तो नहीं भोगना पड़ेगा। ऐसा समझते हुए भगवान के भक्त को उग्र वासना को देखकर हिम्मत नहीं हारनी चाहिए और आनन्दमग्न रहकर भगवान का भजन करते रहना तथा वासना को मिटाने का उपाय करते रहना, एवं भगवान तथा उनके सन्त के वचनों में दृढ़ विश्वास रखना।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/82.mp3" }, { "english_title": "Anvay-Vyatirek", "english_text": "On Shrāvan vadi 9, Samvat 1877 [1 September 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the veranda outside the north-facing rooms of Jivā Khāchar’s darbār in Sārangpur. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Muktānand Swāmi asked a question, “Which method of eradicating worldly desires is so powerful that that method alone incorporates all other means?”
\nShriji Mahārāj replied, “The worldly desires of a person who has the following four attributes in his heart will be eradicated: Shraddhā, faith in the words of God and His devotees, affection for God and the knowledge of God’s greatness. Of these, if only the knowledge of God’s greatness is extremely powerful and the other three - shraddhā, faith and affection - are weak, then they will also become extremely powerful. On the other hand, although one may appear to have intense bhakti, if it is not coupled with the knowledge of God’s greatness, it will ultimately be destroyed. For example, a ten- or twelve-year-old girl who has contracted tuberculosis will certainly die before she matures into a young woman. Similarly, one whose bhakti lacks the knowledge of God’s greatness will find that his bhakti will be destroyed before it matures.
\n“Furthermore, if a person has bhakti for God in his heart coupled with the knowledge of God’s greatness, then even though he does not possess any other redemptive virtues, they will still develop in his heart. Conversely, if a person does not have bhakti in his heart coupled with the knowledge of God’s greatness, then even though he possesses redemptive virtues such as tranquility, self-restraint, etc., they are as good as being absent because they will ultimately be destroyed.
\n“Therefore, even if one possesses only bhakti coupled with the knowledge of God’s greatness, the worldly desires which one harbors will still be eradicated, and all of the redemptive virtues will develop and reside within one’s heart. Therefore, bhakti of God coupled with the knowledge of His greatness is the greatest and most steadfast means to eradicate one’s worldly desires.”
\nThen Swayamprakāshānand Swāmi asked, “What is the anvay nature of the jiva, and what is its vyatirek nature? What is the anvay nature of ishwar, and what is its vyatirek nature? What is the anvay nature of Akshar, and what is its vyatirek nature? How should Purushottam Bhagwān be known in His anvay form, and how should He be known in His vyatirek form?”
\nShriji Mahārāj explained, “When the jiva is said to be the experiencer of births and deaths, that should be known as the jiva’s anvay form. When the jiva is said to be uncuttable, un-pierceable and eternal, that should be known as the jiva’s vyatirek form.
\n“When ishwar behaves as one with its three bodies of virāt, sutrātmā and avyākrut, that should be known as the anvay form of ishwar. When ishwar is described as being characterized by eternal existence, consciousness and bliss, and as transcending its body in the form of the brahmānd, that should be known as the vyatirek form of ishwar.
\n“That which is the inspirer of Prakruti-Purush and all of the deities such as Surya, Chandra, etc., should be known as the anvay form of Akshar. The form in which there is not even a trace of the influence of Prakruti-Purush, etc., and in which only Purushottam Bhagwān resides - that should be known as the vyatirek form of Akshar.
\n“The anvay form of Purushottam is that which resides in the hearts of both bound jivas and released jivas as their witness; yet, He remains untouched by such states of bondage and release. In the same way, He also resides in the hearts of ishwars and Akshar as their witness; yet, He remains devoid of their influence. The form that transcends jiva, ishwar and Akshar should be known as the vyatirek form of Purushottam. These are the anvay-vyatirek natures of the various entities.”
\nAgain, Muktānand Swāmi asked, “Does the importance of God’s darshan, the importance of chanting His holy name, and the importance of the touch of God apply only to the devotees of God, or does it also apply to all beings?”
\nShriji Mahārāj answered, “The modes of darshan, chanting, etc., are certainly different, so please listen as I explain them to you. When a person does darshan of God with his eyes coupled with his mind, then that darshan would be such that it could not be forgotten, even if he tried to forget it. In the same manner, if the skin is coupled with one’s mind when one touches God, then that touch will also not be forgotten. For example, the Shrimad Bhāgwat narrates the words spoken by the gopis to God: ‘O God! Since the day we touched your feet, all of the pleasures of the world, besides you, have seemed like poison to us.’ Likewise, when all of the respective gnān-indriyas are coupled with the mind and are then engaged in darshan, listening, touching, etc., the experiences are never forgotten.
\n“To give another example, an ignorant person who indulges in the vishays when the five gnān-indriyas are coupled with his mind can never forget them, even if he wants to forget them. Similarly, only that darshan of God, listening to the talks of God, etc., which have been done with the mind engaged should be known as darshan, listening, etc. On the other hand, a person may do darshan, but it is as good as not having done darshan at all. Why? Because at the time he was doing darshan, his mind was wandering elsewhere. Consequently, he will certainly forget that darshan within a day, or maybe within five days, or maybe within 50 days, or maybe within six months, or maybe after one year, or after five years. Ultimately, it will not remain.
\n“Therefore, only one who engages the five gnān-indriyas - the eyes, ears, etc. - coupled with the mind, in the darshan, touch, etc., of God with intense love and the understanding of His greatness attains the fruits of that darshan, touch, etc. Others who have the darshan, touch, etc., of God attain only the seeds. But the real importance applies only to those who engage in the darshan, touch, etc., together with the mind.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "અન્વય-વ્યતિરેકનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના શ્રાવણ વદિ ૯ નવમીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ ગામ શ્રીસારંગપુર મધ્યે જીવાખાચરના દરબારમાં ઉત્તરાદે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીયે ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને સર્વે શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “વાસનાની નિવૃત્તિ થયાનો એવો શો જબરો ઉપાય છે જે એક ઉપાયને વિષે સર્વે સાધન આવી જાય?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેને શ્રદ્ધા તથા હરિ અને હરિજનનાં વચનને વિષે વિશ્વાસ તથા ભગવાનને વિષે પ્રીતિ તથા ભગવાનના સ્વરૂપનું માહાત્મ્ય એ ચાર વાનાં જેના હૃદયમાં હોય તેની વાસના નિવૃત્ત થઈ જાય છે. તેમાં પણ જો એક માહાત્મ્ય અતિશય દૃઢ હોય, તો શ્રદ્ધા તથા વિશ્વાસ તથા પ્રીતિ એ ત્રણ દૂબળાં હોય તો પણ મહાબળવાન થાય છે; અને માહાત્મ્ય વિનાની ભક્તિ જો ઝાઝી જણાતી હોય તો પણ અંતે નાશ થઈ જાય છે. જેમ દસ-બાર વર્ષની કન્યા હોય ને તેને ક્ષયરોગ થાય, પછી તે કન્યા યુવાન થયા મોર જ મરી જાય પણ યુવાન થાય નહીં; તેમ જેને માહાત્મ્ય વિનાની ભક્તિ હોય તે પણ પરિપક્વ થતી થતી નાશ થઈ જાય છે. અને જેના હૃદયમાં માહાત્મ્યે સહિત ભગવાનની ભક્તિ હોય તો બીજા કલ્યાણકારી ગુણ ન હોય તો પણ તેના હૃદયમાં સર્વે આવે છે. અને જો માહાત્મ્યે સહિત ભક્તિ જેના હૃદયમાં નથી, તો શમ-દમાદિક જે કલ્યાણકારી રૂડા ગુણ તે તેના હૃદયમાં છે તોય પણ નહીં જેવા જ છે; કેમ જે, અંતે નાશ પામી જશે. માટે એક માહાત્મ્યે સહિત ભક્તિ હોય તો તેની વાસના પણ નિવૃત્ત થઈ જાય અને કલ્યાણકારી જે ગુણ તે સર્વે આવીને હૃદયને વિષે નિવાસ કરીને રહે. તે માટે માહાત્મ્યે સહિત ભગવાનની ભક્તિ એ જ વાસના ટાળ્યાનું મહામોટું અચળ સાધન છે.”
\nપછી સ્વયંપ્રકાશાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “જીવ અન્વયપણે કેમ છે ને વ્યતિરેકપણે કેમ છે? અને ઈશ્વર અન્વયપણે કેમ છે ને વ્યતિરેકપણે કેમ છે? અક્ષરબ્રહ્મ અન્વયપણે કેમ છે ને વ્યતિરેકપણે કેમ છે? અને પુરુષોત્તમ ભગવાનને અન્વયપણે કેમ જાણવા ને વ્યતિરેકપણે કેમ જાણવા?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જન્મ-મરણનું ભોક્તા એવું જે જીવનું સ્વરૂપ તે અન્વય જાણવું; અને અછેદ્ય, અભેદ્ય, અવિનાશી એવું જે જીવનું સ્વરૂપ તે વ્યતિરેક જાણવું. અને વિરાટ, સૂત્રાત્મા અને અવ્યાકૃત એ ત્રણ શરીરમાં એકરસપણે વર્તે એ ઈશ્વરનું અન્વય સ્વરૂપ જાણવું; અને પિંડ-બ્રહ્માંડથી પર સચ્ચિદાનંદપણે કરીને જે નિરૂપણ કર્યું છે તે ઈશ્વરનું વ્યતિરેક સ્વરૂપ જાણવું. અને પ્રકૃતિપુરુષ તથા સૂર્ય-ચંદ્રાદિક સર્વે દેવતા તેનું જે પ્રેરક તે અક્ષરનું અન્વય સ્વરૂપ જાણવું; અને જે સ્વરૂપને વિષે પુરુષપ્રકૃતિ આદ્યે કાંઈ ઉપાધિ રહેતી નથી, એક પુરુષોત્તમ ભગવાન જ રહે છે, એ અક્ષરનું વ્યતિરેક સ્વરૂપ છે. અને બદ્ધ જીવ તથા મુક્ત જીવ એ બેના હૃદયમાં સાક્ષીરૂપ થકા રહ્યા છે અને બદ્ધપણું ને મુક્તપણું જેને અડતું નથી, તેમ જ ઈશ્વરના ને અક્ષરના હૃદયમાં સાક્ષીરૂપે રહ્યા છે અને તે તે ઉપાધિ૨૩ થકી રહિત છે, એ પુરુષોત્તમનું અન્વય સ્વરૂપ છે; અને જીવ, ઈશ્વર ને અક્ષર તે થકી પર જે અક્ષરાતીત સ્વરૂપ એ પુરુષોત્તમનું વ્યતિરેક સ્વરૂપ જાણવું. એવી રીતે અન્વય-વ્યતિરેકપણું છે.”
\nપછી વળી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “ભગવાનનાં દર્શનનો જે મહિમા તથા ભગવાનના નામ-સ્મરણનો જે મહિમા તથા ભગવાનના સ્પર્શનો જે મહિમા તે ભગવાનના ભક્તને અર્થે છે કે સર્વે જીવને સારુ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “દર્શનાદિકનો તો ભેદ જુદો જ છે. તે કહીએ તે સાંભળો જે, જ્યારે એ દર્શનનો કરનારો ભગવાનનાં દર્શન કરે છે ત્યારે એનું મન છે તે દૃષ્ટિ દ્વારે આવીને તે સહિત દૃષ્ટિ જો દર્શન કરે તો તે દર્શન એવું થાય છે જે, વિસારે તોય પણ વીસરે નહીં. એવી રીતે મને સહવર્તમાન ત્વચા સ્પર્શ કરે તો તે સ્પર્શ પણ વીસરે નહીં. જેમ ગોપાંગનાઓનાં ભગવાન પ્રત્યે ભાગવતમાં વચન છે જે, ‘હે ભગવન્! જે દિવસથી તમારાં ચરણનો સ્પર્શ થયો છે તે દિવસ થકી તમ વિના જે જે સંસારનાં સુખ છે તે અમને વિષ જેવાં લાગે છે.’૨૪ એવી રીતે સર્વે જ્ઞાન-ઇન્દ્રિયે કરીને મને સહવર્તમાન જે દર્શન-સ્પર્શ-શ્રવણાદિક થાય છે તે કોઈ કાળે વીસરી જતાં નથી. જેમ અજ્ઞાની જીવ હોય તેણે મને સહવર્તમાન જે પંચ જ્ઞાન-ઇન્દ્રિયો તેણે કરીને જે જે વિષય ભોગવ્યા હોય, તે વિસારે તો પણ વીસરે નહીં; એવી રીતે ભગવાનનું પણ મને સહવર્તમાન જે દર્શનાદિક કરે છે તેને જ દર્શનાદિક જાણવું. અને બીજાને તો દર્શન થયું છે તોય પણ ન થયા જેવું છે; કાં જે, જે સમે એણે દર્શન કર્યાં તે સમે તેનું મન તો ક્યાંઈયે ફરતું હતું. માટે એ દર્શન એને કાં તો એક દિવસમાં વીસરી જશે અથવા પાંચ દિવસમાં અથવા પચાસ દિવસમાં અથવા છ મહિનામાં અથવા વર્ષમાં અથવા પાંચ વર્ષમાં જરૂર વીસરી જશે, પણ અંતે રહેશે નહીં. માટે જે માહાત્મ્ય જાણીને, અતિશય પ્રીતિએ કરીને, મને સહિત દૃષ્ટિ આદિક જ્ઞાન-ઇન્દ્રિયે કરીને દર્શન-સ્પર્શાદિક કરે છે, તેને જ તેમનું ફળ છે. અને બીજાને તો જે પરમેશ્વરનાં દર્શનાદિક થાય છે તેનું બીજબળ થાય છે અને યથાર્થ મહિમા તો જે મને સહવર્તમાન દર્શનાદિક કરે છે તેને અર્થે છે.”
", "gujarati_footnote": "૨૩. બંધન; જીવ તથા ઈશ્વરમાં રહેલ અજ્ઞાનજન્ય મલિનતા.
\n૨૪. ભાગવત: ૧૦/૨૯/૩૬. થોડાક શબ્દભેદ સાથે આ ભાવનાં ગોપીઓનાં વચનો આ સંદર્ભ ક્રમાંકમાં પ્રાપ્ત થાય છે.
", "hindi_title": "वासना निवृत्ति; अन्वय-व्यतिरेक", "hindi_text": "संवत् १८७७ में श्रावण कृष्णा नवमी (१ सितम्बर, १८२०) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीसारंगपुर ग्राम-स्थित जीवाखाचर के राजभवन में उत्तरी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। वे श्वेत वस्त्र धारण किए हुए थे। उनके समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे हुए थे।
\nमुक्तानन्द स्वामी ने पूछा कि, “वासना की निवृत्ति होने का कौन-सा श्रेष्ठ उपाय है, जिसमें वासना मिटाने के सभी साधन समाविष्ट हो जाए?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जिसके हृदय में श्रद्धा हो तथा भगवान एवं भगवान के भक्तों में विश्वास हो तथा भगवान में प्रीति हो एवं परमेश्वर के स्वरूप का माहात्म्यज्ञान हो, ये चार गुण जिस भक्त में हों, उसकी वासना निवृत्त हो जाती है। उसमें भी यदि माहात्म्यज्ञान सुदृढ़ हो, तो श्रद्धा, विश्वास और प्रीति दुर्बल होने पर भी ये तीनों महाबलवान होते हैं। बिना माहात्म्य की भक्ति भले ही अधिक दिखाई पड़ती हो, परन्तु अन्त में उसका नाश हो जाता है। जैसे दस-बारह वर्ष की कोई कन्या हो और उसे क्षयरोग हो गया, तो वह युवती होने से पहले ही मर जाएगी। वैसे ही जिसकी भक्ति बिना माहात्म्य की हो, वह भी परिपक्व हुए बिना ही धीरे-धीरे नाश हो जाती है। और, जिसके हृदय में माहात्म्यसहित भगवान की भक्ति हो, और अन्य कल्याणकारी गुण न भी हों, तो भी उसमें ये सभी गुण आ जाते हैं। यदि ऐसी माहात्म्यसहित भक्ति जिसके हृदय में नहीं है परंतु शम-दमादिक कल्याणकारी उत्तम गुण तो हैं, फिर भी वे नगण्य जैसे ही कहे जाएगें। क्योंकि अंत में उन गुणों का भी नाश हो जाएगा। अतः केवल एक माहात्म्यसहित भक्ति ही हो, तो उसकी वासना भी निवृत्त हो जाती है, और जो कल्याणकारी गुण हैं वे सभी हृदय में आकर निवास करते हैं। इसीलिए माहात्म्यसहित भगवान की भक्ति ही वासना को मिटाने का अतिश्रेष्ठ एवं अविचल साधन है।”
\nतत्पश्चात् स्वयंप्रकाशानन्द स्वामी ने पूछा कि, “जीव, ईश्वर तथा अक्षरब्रह्म अन्वयभाव से एवं व्यतिरेकभाव से किस तरह हैं तथा पुरुषोत्तम भगवान का अन्वयभाव और व्यतिरेकभाव किस प्रकार जानना चाहिए?”
\nतब श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “जीव का जो ‘जन्म-मरण को भोगनेवाला’ स्वरूप है, उसे जीव का अन्वयरूप जानना; और अछेद्य, अभेद्य तथा अविनाशी जो जीव का स्वरूप है उसे व्यतिरेक समझना।
\n“और, विराट, सूत्रात्मा तथा अव्याकृत इन तीन शरीरों में ऐक्यभाव से वर्तन करे, वह ईश्वर का अन्वय स्वरूप है; तथा पिंड-ब्रह्मांडों से परे सच्चिदानन्द भाव द्वारा जो निरूपण किया गया है, वह ईश्वर का व्यतिरेक स्वरूप जानना।
\n“और, प्रकृतिपुरुष तथा सूर्यचन्द्रादि समस्त देवताओं के प्रेरक स्वरूप है, उसे अक्षर का अन्वय स्वरूप जानना; तथा जिस स्वरूप में पुरुषप्रकृति आदि की कोई उपाधि नहीं होती और एकमात्र पुरुषोत्तम भगवान ही रहते हैं, वह अक्षर का व्यतिरेक स्वरूप जानना।
\n“और, बद्ध जीव तथा मुक्त जीव दोनों के हृदय में साक्षीरूप रहे हैं, फिर भी बद्धता और मुक्तता जिसका स्पर्श नहीं कर सकती है, वैसे ही ईश्वर के एवं अक्षर के हृदय में साक्षीरूप से निवास करने पर भी जो उन दोनों की उपाधि से रहित है, वह पुरुषोत्तम का अन्वय स्वरूप है। और जीव, ईश्वर तथा अक्षर से परे जो अक्षरातीत स्वरूप है, वह पुरुषोत्तम का व्यतिरेक स्वरूप जानना। इस प्रकार, अन्वय तथा व्यतिरेक भाव समझना।”
\nफिर मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा कि, “भगवान के दर्शन, नामस्मरण और स्पर्श की जो महिमा है, वह भगवान के भक्त के लिए है, या समस्त मनुष्यों के लिए है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “दर्शनादि साधना में तो अन्तर रहता ही है उसे बताते हैं कि, जब भगवान का दर्शन करनेवाला एकाग्र दृष्टि से मन स्थिर करके दर्शन करता है, तो वह दर्शन ऐसा होता है कि अगर उसका विस्मरण करना चाहे, फिर भी वह विस्मृत नहीं होता। इसी प्रकार, मन पिरोकर यदि त्वचा से भगवान का स्पर्श करे, तो उस स्पर्श का भी विस्मरण नहीं होता। जैसे भागवत में भगवान के प्रति गोपांगनाओं का यह वचन है कि, ‘हे भगवन्! जिस दिन से आपके चरणों का स्पर्श हुआ है, उस दिन से हमें बिना आपके संसार के अन्य सुख भी विष के समान लगते हैं।’ इस प्रकार समस्त ज्ञानेन्द्रियों से जो भी दर्शन, स्पर्श और श्रवणादि क्रियाएँ की जाती हैं, वे यदि मन पिरोकर की गईं, तो वे किसी भी समय विस्मृत नहीं होती। जैसे अज्ञानी जीव ने मन लगाकर पाँच ज्ञानेन्द्रियों द्वारा जो-जो विषय भोगे हों, उन्हें भुलाने पर भी उसे उनका विस्मरण नहीं होता। वैसे ही जो पुरुष मनोयोगपूर्वक दर्शनादि करते हैं, उन्हीं को दर्शन आदि समझना चाहिए। दूसरों को तो दर्शन हुआ भी है, तो भी वह न होने जैसा ही है, क्योंकि जिस समय उसने दर्शन किया था, उस समय उसका मन किसी दूसरी जगह ही भटक रहा था। अतः ऐसे दर्शन तो एक दिन में या पाँच दिन में या पचास दिन में अथवा छः महीनों में तथा एक वर्ष में अथवा पाँच वर्ष में अवश्य विस्मृत हो जाएगा, परन्तु अन्त तक वह नहीं रहेगा।
\n“अतः माहात्म्य समझकर अतिशय प्रीतिपूर्वक मनसहित दृष्टि आदि ज्ञानेन्द्रियों द्वारा जो पुरुष (भगवान का) दर्शन-स्पर्शादि करता है, उसी को उनका फल मिलता है और दूसरे मनुष्य को तो परमेश्वर के जो दर्शनादि होते हैं, उनका संस्कारफल होता है। यथार्थ महिमा उसके लिए है, जो पूरे मनोयोग के साथ दर्शनादि करता है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/83.mp3" }, { "english_title": "Two States within Each State; The Four Types of Speech", "english_text": "On Shrāvan vadi 10, Samvat 1877 [2 September 1820], Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the veranda outside the north-facing rooms of Jivā Khāchar’s darbār in Sārangpur. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Nityānand Swāmi asked a question, “How do the two other states stay within each of the three states?”
\nShriji Mahārāj replied, “That in which the jivātmā dwells when it indulges in the vishays is known as a ‘state’. There are three types of states: waking, dream and deep sleep.
\n“Of these, the waking state is the result of the sustenance state of Virāt-Purush. It is full of sattvagun and is located in the region of the eyes. In that waking state, the jivātmā is known as ‘vishwābhimāni’. Moreover, with the consciousness of its sthul body, via the ten indriyas and the four antahkarans, the jivātmā appropriately and with discretion indulges in the pleasures of the external vishays according to its past karmas. This is known as the waking state, wherein sattvagun is predominant.
\n“Now, if within that waking state the jivātmā indulges in the pleasures of the external vishays inappropriately due to some misconception, then that is known as the dream state within the waking state. If in that waking state, the jivātmā indulges in the pleasures of the external vishays without discretion due to sorrow, fatigue, etc., then that is known as deep sleep within the waking state.
\n“The dream state is the result of the creation state of Hiranyagarbh. It is full of rajogun and is located in the region of the throat. In that dream state, the jivātmā is known as ‘taijasābhimāni’. With the consciousness of its sukshma body, via the indriyas and antahkaran, the jivātmā indulges in pleasurable and miserable vishays - which are transient - according to its past karmas. This is known as the dream state, wherein rajogun is predominant.
\n“If within that dream state the jivātmā knowingly indulges in the pleasures of the transient vishays with discretion and awareness, exactly as it does during wakefulness, then that is known as the waking state within the dream state. However, if in that dream state the jivātmā, due to sluggishness, does not recognize those transient vishays which it experiences, then that is known as the state of deep sleep within the dream state.
\n“The state of deep sleep is the result of the dissolution state of ishwar. It is full of tamogun and is located in the region of the heart. When the jiva is in that state of deep sleep, the vruttis of the indriyas and the antahkaran, the desires for the pleasures of the vishays, as well as its sense of knower-ship and doer-ship all become merged in the kāran body. When the jivātmā, which has the consciousness of its kāran body - known as ‘prāgna’ - remains fully absorbed in the bliss of sagun Brahma in the form of Pradhān-Purush, then that is known as the deep sleep state - wherein tamogun is predominant.
\n“If within that deep sleep state a sense of doer-ship develops due to the impressions of one’s karmas, then that is known as the dream state within the state of deep sleep. The opposing realization of that sense of doer-ship - which disrupts the bliss of deep sleep on account of the agony of the pain experienced during wakefulness and dreams - is known as the waking state within the state of deep sleep.
\n“In this manner, the other two states reside within each individual state. Moreover, that from whom the jivātmā obtains knowledge of these distinctions between the states, and who gives the jiva the fruits of its karmas accordingly within those states, is known as turyapad, as the antaryāmi, as the drashtā, as Brahma,1 and also as Parabrahma.”
\nAgain, Nityānand Swāmi asked, “How should one understand the four types of speech - ‘parā’, ‘pashyanti’, ‘madhyamā’ and ‘vaikhari’?”
\nShriji Mahārāj replied, “That is a vast, as well as an extremely subtle subject, but in the 11th canto of the Shrimad Bhāgwat, Shri Krishna Bhagwān explains it to Uddhavji. Please listen as I explain it in brief.
\n“At the time of the first creation, after entering the thousand-petalled lotus which lies on the head of Virāt-Purush, Purushottam Bhagwān produced the primordial divine sound - which resembled the form of Aksharbrahma. Then, via the sushumnā path, that divine sound pervaded the navel of Virāt-Purush. Then, along with mahāprān, it rose upwards, and thus caused Virāt-Purush’s lotus-navel - which was previously facing downwards - to face upwards. In this way, the divine sound produced in the navel of Virāt-Purush is known as the ‘parā’ speech. For the purpose of creating the Vedas, God Himself has inspired that ‘parā’ speech - thus it is like a seed. That ‘parā’ speech is like a stream of light and is the cause of the ‘ardhamātrā’.2
\n“From there, that speech known as ‘parā’ reached the hrudayākāsh of Virāt, where it was known by the name of ‘pashyanti’. From there, it reached the region of the throat and became known by the name of ‘madhyamā’. From there, it reached the mouth of Virāt and received the name of ‘vaikhari’. It then became the form of pranav by becoming the three sounds of ‘A’, ‘U’ and ‘M’. It then became the 52 syllables and took the form of the four Vedas. In this way, one should understand the four types of speech - ‘parā’, ‘pashyanti’, ‘madhyamā’ and ‘vaikhari’ - in Virāt-Purush.
\n“Now I shall describe these four types of speech which also dwell within the body of the jiva, so please listen. That same Purushottam Bhagwān resides in the jiva as antaryāmi. He is independent, yet interwoven with the three states of the jiva. That same God assumes an avatār on this earth to liberate the jivas. At that time, those jivas describe the form of that God as well as His abodes, virtues and divine powers. They describe His divine actions and incidents, make a distinction between ātmā and non-ātmā, and also individually explain the differences between jiva, ishwar, māyā, Brahma and Parabrahma. Such speech is known as ‘parā’. Speech that gives a complete explanation of worldly entities and vishays with discretion is known as ‘vaikhari’. Speech that gives an incomplete explanation, thus creating confusion, of entities and vishays is known as ‘madhyamā’. Finally, speech which blindly describes those entities and vishays as being the same, and which cannot be understood, is known as ‘pashyanti’.
\n“In this manner, the details of those four types of speech can be known in the waking state of the jiva. The details of those four types of speech in the dream and deep sleep states can only be known by one who has mastered samādhi; it cannot be known by others.”
", "english_footnote": "1. The term ‘Brahma’ is also used in scriptures to mean God.
\n2. One of the six syllables in the root sound ‘AUM’.
", "gujarati_title": "એક અવસ્થામાં બબ્બે અવસ્થાનું, ચાર પ્રકારની વાણીનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના શ્રાવણ વદિ ૧૦ દશમીને દિવસ શ્રીજીમહારાજ ગામ શ્રીસારંગપુર મધ્યે જીવાખાચરના દરબારમાં ઉત્તરાદે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીયે ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા ને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી નિત્યાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “એક એક અવસ્થા વિષે બીજી બે બે અવસ્થાઓ કેમ રહી છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા, “આ જીવાત્મા જે તે જેને વિષે રહીને વિષયભોગને ભોગવે છે તેને અવસ્થા કહીએ; તે અવસ્થા જાગ્રત, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ એ ત્રણ પ્રકારની છે. તેમાં જે જાગ્રત અવસ્થા૨૫ છે તે વૈરાજપુરુષની જે સ્થિતિ અવસ્થા તેનું કાર્ય છે ને સત્ત્વગુણાત્મક૨૬ છે ને નેત્ર સ્થાનકને વિષે રહી છે. એવી જે જાગ્રત અવસ્થા તેને વિષે વિશ્વાભિમાની૨૭ નામે જે આ જીવાત્મા તે જે તે સ્થૂળ દેહના અભિમાને સહિત થકો દસ ઇન્દ્રિયો ને ચાર અંતઃકરણે કરીને વિવેકે સહિત યથાર્થપણે પોતાનાં પૂર્વકર્મને અનુસારે બાહ્ય શબ્દાદિક પંચવિષયના ભોગને ભોગવે છે, તેને સત્ત્વગુણપ્રધાન એવી જાગ્રત અવસ્થા કહીએ. અને એ જાગ્રતને વિષે જો એ જીવાત્મા ભ્રાંતિએ કરીને અયથાર્થપણે બાહ્ય વિષયભોગને ભોગવે છે, તો તેને જાગ્રતને વિષે સ્વપ્ન૨૮ કહીએ. અને એ જીવાત્મા જે તે જાગ્રતને વિષે શોક તથા શ્રમાદિકે કરીને વિવેકે રહિત થકો જો બાહ્ય વિષયભોગને ભોગવે છે, તો તેને જાગ્રતને વિષે સુષુપ્તિ૨૯ કહીએ. અને જે સ્વપ્ન અવસ્થા છે તે હિરણ્યગર્ભની જે ઉત્પત્તિ અવસ્થા તેનું કાર્ય છે ને રજોગુણાત્મક૩૦ છે ને કંઠ સ્થાનકને વિષે રહી છે. એવી જે સ્વપ્ન અવસ્થા તેને વિષે તૈજસાભિમાની નામે જે જીવાત્મા તે સૂક્ષ્મ દેહના અભિમાને સહિત રહ્યો થકો ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણે કરીને પૂર્વકર્મને અનુસારે સુખ-દુઃખરૂપ વાસનામય૩૧ ભોગને ભોગવે છે, તેને રજોગુણપ્રધાન સ્વપ્ન અવસ્થા કહીએ. અને એ સ્વપ્નને વિષે એ જીવાત્મા જે તે જ્યારે જાગ્રતની પેઠે જ વિવેકે કરીને જાણતો થકો વાસનામય ભોગને ભોગવે છે, ત્યારે તેને સ્વપ્નને વિષે જાગ્રત અવસ્થા૩૨ કહીએ. અને એ સ્વપ્નને વિષે જણાણા જે વાસનામય ભોગ તેમને એ જીવાત્મા જે તે ભોગવતો થકો પણ જો જડપણે૩૩ કરીને ન જાણે તો તેને સ્વપ્નને વિષે સુષુપ્તિ૩૪ કહીએ. અને જે સુષુપ્તિ અવસ્થા છે તે ઈશ્વરની જે પ્રલય અવસ્થા તેનું કાર્ય છે ને તમોગુણાત્મક૩૫ છે ને હૃદય સ્થાનકને વિષે રહી છે. એવી જે સુષુપ્તિ અવસ્થા તે જ્યારે એ જીવને આવે છે ત્યારે ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણની જે વૃત્તિઓ તથા વિષયભોગની વાસના તથા જ્ઞાતાપણું૩૬ ને કર્તાપણું૩૭ એ સર્વે કારણ દેહને વિષે લીન થઈ જાય છે અને તે કારણ દેહનો અભિમાની જે પ્રાજ્ઞ નામે જીવાત્મા તેનું પ્રધાનપુરુષરૂપ સગુણબ્રહ્મના૩૮ સુખલેશને વિષે અતિશય લીનપણું થઈ જાય છે, તેને તમોગુણપ્રધાન સુષુપ્તિ અવસ્થા કહીએ. અને એ સુષુપ્તિને વિષે કર્મસંસ્કારે કરીને કર્તાવૃત્તિનું૩૯ જે ઉત્પન્ન થવું તેને સુષુપ્તિને વિષે સ્વપ્ન૪૦ કહીએ અને જાગ્રત ને સ્વપ્નને વિષે જે પીડા તેના તાપ થકી વળી તે સુષુપ્તિના સુખને૪૧ વિષે પ્રવેશ કરતી જે કર્તાવૃત્તિ તેના પ્રતિલોમપણાનું જે જ્ઞાન તેને સુષુપ્તિને વિષે જાગ્રત૪૨ કહીએ. એવી રીતે એક એક અવસ્થાને વિષે બીજી બે બે અવસ્થાઓ રહી છે. અને એ જ અવસ્થાના ભેદ તેનું જે જ્ઞાન૪૩ તે જીવાત્માને જે વતે થાય છે અને વળી તે તે અવસ્થાને વિષે એ જીવને કર્માનુસારે જે ફળના પમાડનારા છે તેને તુર્યપદ૪૪ કહે છે, અંતર્યામી૪૫ કહે છે, દૃષ્ટા૪૬ કહે છે, બ્રહ્મ૪૭ કહે છે, પરબ્રહ્મ૪૮ કહે છે.”૪૯
\nપછી વળી નિત્યાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “પરા, પશ્યંતી, મધ્યમા અને વૈખરી એ જે ચાર વાણી૫૦ તેને કેમ સમજવી?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એ વાર્તા તો બહુ મોટી છે ને અતિશય સૂક્ષ્મ છે અને શ્રીમદ્ભાગવતના એકાદશ સ્કંધને૫૧ વિષે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને ઉદ્ધવજી પ્રત્યે કહી છે. તેને સંક્ષેપે કરીને કહીએ તે સાંભળો જે, પ્રથમ ઉત્પત્તિકાળને વિષે પુરુષોત્તમ ભગવાન જે તે વૈરાજપુરુષના મસ્તકને વિષે રહ્યું છે જે સહસ્રદળનું કમળ તેને વિષે૫૨ પ્રવેશ કરીને અક્ષરબ્રહ્માત્મક૫૩ એવો જે નાદ૫૪ તેને કરતા હવા. પછી તે નાદ જે તે સુષુમ્ણા માર્ગે કરીને તે વિરાટપુરુષના નાભિકંદ પ્રત્યે વ્યાપીને મહાપ્રાણે સહિત થકો ત્યાં ઊંચો વૃદ્ધિને પામતો હવો. તેણે કરીને તે વિરાટપુરુષનું જે નાભિપદ્મ તે અધોમુખ હતું તે ઊર્ધ્વમુખ૫૫ થતું હવું. એવી રીતે તે વિરાટપુરુષના જે નાભિકંદને વિષે જે નાદ થયો તેને પરા વાણી કહીએ. અને તે પરા વાણી જે તે વેદની ઉત્પત્તિને અર્થે પોતે ભગવાને બીજરૂપે કરીને પ્રકાશી છે, ને તેજના પ્રવાહરૂપ છે, ને અર્ધમાત્રારૂપ૫૬ છે. પછી તે પરા વાણી જે તે ત્યાં થકી તે વિરાટના હૃદયાકાશને પામીને પશ્યંતી નામે થતી હવી ને ત્યાં થકી કંઠ દેશને પામીને મધ્યમા નામે થતી હવી ને ત્યાં તે વિરાટના મુખને પામીને વૈખરી સંજ્ઞાને પામતી હવી; અને અકાર, ઉકાર ને મકાર૫૭ એ ત્રણ વર્ણરૂપે થઈને પ્રણવરૂપે થતી હવી ને પછી બાવન૫૮ અક્ષરરૂપે થઈને ચાર વેદરૂપે થતી હવી; એવી રીતે વિરાટપુરુષને વિષે પરા, પશ્યંતી, મધ્યમા અને વૈખરી એ ચાર વાણી સમજવી.
\n“હવે આ જીવના દેહને વિષે પણ ચાર વાણી કહીએ૫૯ તે સાંભળો જે, એના એ પુરુષોત્તમ ભગવાન તે જીવને વિષે અંતર્યામીરૂપે કરીને રહ્યા છે ને એ જીવની જે ત્રણ અવસ્થા તેને વિષે સ્વતંત્ર થકા અનુસ્યૂત છે, એવા જે ભગવાન તે જ જીવના કલ્યાણને અર્થે પૃથ્વીને વિષે અવતાર ધારે છે ત્યારે એ જીવ જે તે, તે ભગવાનના સ્વરૂપનું જે પ્રતિપાદન કરે તથા તે ભગવાનનાં જે ધામ, ગુણ અને ઐશ્વર્ય તેનું પ્રતિપાદન કરે તથા તેના ચરિત્રનું વર્ણન કરે તથા આત્મા-અનાત્માનો વિવેક કરી દેખાડે તથા જીવ, ઈશ્વર, માયા, બ્રહ્મ, પરબ્રહ્મ તેના ભેદને પૃથક્ પૃથક્ કહી દેખાડે, એવી જે વાણી તેને પરા વાણી કહીએ. અને જે માયિક પદાર્થ તથા વિષય તેમને વિવેકે સહિત યથાર્થપણે કહી દેખાડે, તેને વૈખરી વાણી કહીએ. અને પદાર્થને ને વિષયને ભ્રાંતિએ સહિત અયથાર્થપણે કહી દેખાડે, તેને મધ્યમા વાણી કહીએ. અને એ પદાર્થને ને વિષયને અંધધંધ સરખું કહી દેખાડે ને કાંઈ સમજ્યામાં ન આવે, તેને પશ્યંતી વાણી કહીએ. એવી રીતે જીવની જાગ્રત અવસ્થાને વિષે એ ચાર વાણીનું રૂપ સમજ્યામાં આવે છે અને સ્વપ્ન ને સુષુપ્તિને વિષે તો કોઈક સમાધિવાળાને એ ચાર વાણીનાં રૂપ સમજ્યામાં આવે, પણ બીજાને સમજ્યામાં આવતાં નથી.”
", "gujarati_footnote": "૨૫. અહીં જણાવેલ જાગ્રત, સ્વપ્ન, સુષુપ્તિ ત્રણ અવસ્થાઓ ક્રમશઃ સત્ત્વગુણ, રજોગુણ તથા તમોગુણના કાર્યરૂપ છે. જ્યારે તે ત્રણેય ગુણો એક એક અવસ્થામાં વર્તતા હોય, ત્યારે જીવમાં તે એક જ અવસ્થા વર્તતી હોય છે. પરંતુ જ્યારે ગુણોનું પરસ્પર મિશ્રણ થતાં, અવસ્થાઓ પણ એકબીજાની અંદર મિશ્રણ પામે છે; તેવું કહેવાનો અહીં આશય છે. તેનો પ્રારંભ જાગ્રત અવસ્થાના વર્ણનથી કરે છે.
\n૨૬. સત્ત્વગુણના કાર્યરૂપ.
\n૨૭. સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ અને કારણ આ ત્રણ દેહના અભિમાનથી જીવનાં વિશ્વ, તૈજસ અને પ્રાજ્ઞ આ ત્રણ નામ પડ્યાં છે; તે વાસ્તવિક નથી, ઉપાધિથી છે; તે જણાવવા અહીં વિશ્વાભિમાની શબ્દ વાપરે છે.
\n૨૮. રજોગુણપ્રધાન.
\n૨૯. તમોગુણપ્રધાન.
\n૩૦. રજોગુણના કાર્યરૂપ.
\n૩૧. વિનાશી અને અસ્થિર એવા શબ્દાદિ વિષયોનો મનમાં ભોગ.
\n૩૨. સત્ત્વગુણપ્રધાન.
\n૩૩. પ્રિય, અપ્રિય તેવા વિવેકે રહિત.
\n૩૪. તમોગુણપ્રધાન.
\n૩૫. તમોગુણના કાર્યરૂપ.
\n૩૬. જીવનું વિષયોને જાણવાપણું.
\n૩૭. જીવનું અહંવૃત્તિથી વિષયો માટે કર્મનું કરવાપણું.
\n૩૮. સગુણબ્રહ્મરૂપ પ્રધાનપુરુષ.
\n૩૯. કર્મનો કર્તા જે જીવ તેવી વૃત્તિનું.
\n૪૦. રજોગુણપ્રધાન.
\n૪૧. પ્રથમ સુષુપ્તિ અવસ્થામાં અનુભવેલા સગુણબ્રહ્મ સંબંધી આનંદમાં.
\n૪૨. સત્ત્વગુણપ્રધાન.
\n૪૩. ત્રણ અવસ્થાથી પર.
\n૪૪. માંડુક્યોપનિષદ: ૧૨ વગેરે.
\n૪૫. બૃહદારણ્યકોપનિષદ: ૩/૭/૩-૨૩ વગેરે.
\n૪૬. બૃહદારણ્યકોપનિષદ: ૩/૭/૨૩ વગેરે.
\n૪૭. કેનોપનિષદ: ૧/૪-૮ વગેરે.
\n૪૮. શ્વેતાશ્વતરોપનિષદ: ૩/૭ વગેરે.
\n૪૯. અહીં અંતર્યામી, બ્રહ્મ, પરબ્રહ્મ વગેરે શબ્દોથી ત્રણ અવસ્થાથી પર ચતુર્થ તત્ત્વનું નિરૂપણ કર્યું છે. તેમાં ચતુર્થ અર્થાત્ તુર્યાવસ્થાના અધિષ્ઠાતા તરીકે અલગ અલગ ઉપનિષદોમાં જે સ્વરૂપનું જે નામથી વર્ણન કર્યું છે તે શ્રીજીમહારાજ જણાવે છે પરંતુ બ્રહ્મ તથા પરબ્રહ્મને એક તત્ત્વ તરીકે જણાવતા નથી.
\n૫૦. તે જીવના અને વૈરાજના દેહમાં રહી છે.
\n૫૧. ભાગવત: ૧૧/૧૨/૧૭.
\n૫૨. “સહસ્રદળ કમળના નિવાસરૂપ વૈરાજપુરુષના મસ્તકમાં આવેલ બ્રહ્મરંધ્રમાં” - એવો વાક્યાર્થ સમજવો.
\n૫૩. અક્ષરબ્રહ્મ દ્વારા પ્રકટ કરેલો.
\n૫૪. જેને વ્યાકરણ દર્શનમાં ‘સ્ફોટ’ કહે છે.
\n૫૫. હૃદય પર્યંત.
\n૫૬. અર્ધમાત્રાના કારણરૂપ.
\n૫૭. નાભિ આદિક ચાર સ્થાનમાં પરા આદિક ચાર વાણીમાંથી અનુક્રમે અર્ધમાત્રા, મકાર, ઉકાર અને અકાર આટલા વર્ણ ઉત્પન્ન થાય છે.
\n૫૮. નારદપંચરાત્ર, સંકર્ષણસંહિતા: ૨/૧/૪૮.
\n૫૯. જીવનાં પણ નાભિ, હૃદય, કંઠ અને મુખમાં ભગવાનની ઇચ્છાથી જ ચાર પ્રકારની વાણી ઉદ્ભવે છે. તેમાં શરીરની અંદરના ત્રણ પ્રકારના વાણીના ભેદ તો જ્ઞાનીઓને પણ દુર્બોધ છે. મનુષ્ય તો કેવળ વૈખરી નામના ચોથા ભેદને જ જાણે છે. જીવની વૈખરી વાણીમાં જ વાણીના ચાર ભેદ મેં નિશ્ચય કરેલા છે તે સ્પષ્ટપણે કહું છું.
", "hindi_title": "प्रत्येक अवस्था में निहित दो-दो अवस्थाओं और वाणी के प्रकार", "hindi_text": "संवत् १८७७ में श्रावण कृष्णा दशमी (२ सितम्बर, १८२०) को श्रीजीमहाराज श्रीसारंगपुर ग्राम-स्थित जीवाखाचर के राजभवन में उत्तरी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए हुए थे। उनके समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nउस समय नित्यानन्द स्वामी ने प्रश्न किया कि, “एक-एक अवस्था में अन्य दो-दो अवस्थाएँ कैसे रही हैं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “यह जीवात्मा जिसमें रहकर विषयभोगों को भोगती है, उसे ‘अवस्था’ कहते हैं। वह अवस्था जाग्रत, स्वप्न तथा सुषुप्ति नाम से तीन प्रकार की है। उनमें जो जाग्रत अवस्था है, वह वैराजपुरुष की स्थिति-अवस्था का कार्य है। वह सत्त्वगुणात्मक है और नेत्र-स्थान में रही है। ऐसी जाग्रत अवस्था में विश्वाभिमानी१११ नामक जीवात्मा स्थूल देह के अभिमान के साथ दस इन्द्रियों और चार अन्तःकरणों द्वारा विवेकपूर्वक यथार्थरूप से अपने पूर्वकर्मों के अनुसार बाह्य शब्दादि पंचविषयों के भोगों को भोगती है। उसे सत्त्वगुणप्रधान जाग्रत अवस्था कहते हैं।
\n“उस जाग्रत अवस्था में यदि जीवात्मा भ्रान्त रहकर अयथार्थ रूप से बाह्य विषयभोगों को भोगती है, तो उसे जाग्रत अवस्था में स्वप्न अवस्था कहते हैं। यदि वह (जीवात्मा) जाग्रत अवस्था में शोक तथा श्रमादि के कारण विवेक रहित होकर जब बाह्य विषयभोगों को भोगती है, तब उसे जाग्रतावस्था में सुषुप्ति कहते हैं।
\n“तथा स्वप्नावस्था तो हिरण्यगर्भ की उत्पत्ति-अवस्था का कार्य है। ऐसी रजोगुणात्मक अवस्था कंठ-स्थान में रही है। उस अवस्था में तैजसाभिमानी नामक जीवात्मा सूक्ष्म देह के अभिमानसहित रहता हुआ इन्द्रियों तथा अन्तःकरणों द्वारा पूर्वकर्मों के अनुसार सुख-दुःखरूपी वासनामय भोगों को भोगता है, उसे रजोगुणप्रधान स्वप्नावस्था कहते हैं।
\n“इस स्वप्नावस्था में यह जीवात्मा जब जाग्रतावस्था की तरह ही विवेकपूर्वक जानते हुए वासनामय भोगों को भोगती है, तब इसे स्वप्नावस्था में जाग्रत अवस्था कहा जाता है। उस स्वप्नावस्था में विदित वासनामय भोगों को भोगती हुई भी वह जीवात्मा यदि जडता के कारण उन्हें न जान पाए, तो इसे स्वप्नावस्था में सुषुप्ति कहते हैं।
\n“यह सुषुप्ति अवस्था ईश्वर की प्रलयावस्था का कार्य है, और तमोगुणात्मक है और हृदय-स्थान में रहती है। ऐसी यह सुषुप्ति-अवस्था जब जीव में आती है, तब इन्द्रियों और अन्तःकरण की वृत्तियाँ, विषयभोग की वासना तथा ज्ञातृत्व११२ एवं कर्तृत्व११३ ये समस्त कारण देह में विलीन हो जाते हैं। और, इस कारण देह की अभिमानी प्राज्ञ नामक जीवात्मा है, जिसकी प्रधानपुरुषरूप सगुणब्रह्म११४ के अल्प सुख में अतिशय लीनता हो जाती है, उसे तमोगुणप्रधान सुषुप्ति अवस्था कहते हैं।
\n“और, इस सुषुप्ति अवस्था में कर्म-संस्कार द्वारा जिस कर्ता-वृत्ति११५ की उत्पत्ति होती है, उसे११६ सुषुप्ति में स्वप्न कहते हैं; और जाग्रत एवं स्वप्नावस्था में उत्पन्न होनेवाली पीड़ा के ताप से, पुनः सुषुप्ति अवस्था के सुख में प्रवेश करनेवाली जो कर्तावृत्ति है, उसके प्रतिलोम-भाव के ज्ञान को सुषुप्ति में जाग्रत अवस्था कहते हैं।
\n“इस प्रकार एक-एक अवस्था में अन्य दो-दो अवस्थाएँ रहती हैं। इन अवस्थाओं के भेद का ज्ञान जीवात्मा को जिसके द्वारा होता है तथा उस-उस अवस्था में उस जीव को कर्मानुसार जो फल प्रदान करता है, उसे तुर्य पद, अन्तर्यामी, द्रष्टा, ब्रह्म तथा परब्रह्म कहते हैं।”११७
\nफिर नित्यानन्द स्वामी ने पुनः प्रश्न किया कि, “परा, पश्यन्ती, मध्यमा तथा वैखरी नामक जो चार वाणियाँ हैं, उन्हें किस प्रकार समझा जाए?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “यह वार्ता तो बहुत बड़ी है और अत्यन्त सूक्ष्म भी है। श्रीमद्भागवत के एकादश स्कन्ध में श्रीकृष्ण भगवान ने उद्धवजी से यह वार्ता कही है। उसको संक्षिप्तरूप से कहते हैं, उसे सुनिए। प्रथम उत्पत्तिकाल में पुरुषोत्तम भगवान ने वैराजपुरुष के मस्तक में स्थित सहस्र-दल कमल में प्रवेश करके अक्षरब्रह्मात्मक नाद किया। फिर वह नाद सुषुम्णा मार्ग द्वारा विराटपुरुष के नाभिकन्द में व्याप्त होकर महाप्राण सहित वहाँ से बहुत ऊँचा चला गया। इससे उन विराटपुरुष का अधोमुख नाभिपद्म ऊर्ध्वमुख हो गया। इस प्रकार, उन विराटपुरुष के नाभिकन्द में जो नाद हुआ, उसे परावाणी कहते हैं। उसी परावाणी को स्वयं भगवान ने वेद की उत्पत्ति के लिए बीजरूप से प्रकाशित किया है। वह तेज के प्रवाहरूप है और अर्धमात्रारूप है। इसके बाद वही परावाणी वहाँ से विराट के हृदयाकाश में पहुँचकर पश्यन्ती नामवाली हुई। वहाँ से वह कंठप्रदेश में पहुंचकर मध्यमा नाम से विख्यात हुई। वहाँ से वह विराट के मुख में पहुँचकर वैखरी संज्ञा को प्राप्त हुई और अकार, उकार तथा मकार नामक तीन वर्गों का रूप ग्रहण करके प्रणव-रूप हो गई। बाद में बावन अक्षरों का स्वरूप ग्रहण करके उसने चार वेदों का रूप धारण कर लिया। इस प्रकार विराटपुरुष में परा, पश्यन्ती, मध्यमा तथा वैखरी नामक चार वाणियाँ समझनी चाहिए।
\n“अब इस जीव की देह में भी चार वाणियाँ कहते हैं, उन्हें सुनिए। वे ही पुरुषोत्तम भगवान उस जीव में अन्तर्यामीरूप से रहते हैं। वे जीव की तीनों अवस्थाओं में स्वतन्त्र होते हुए अनुस्यूत हैं। वही भगवान जीव के कल्याण के लिए पृथ्वी पर अवतार धारण करते हैं। तब वह जीव उन भगवान के स्वरूप तथा उनके धाम, गुणों और ऐश्वर्यों का प्रतिपादन करता है तथा उनके चरित्रों का वर्णन करता है, तथा आत्मा-अनात्मा का विवेक प्रस्तुत करता है, तथा जीव, ईश्वर, माया, ब्रह्म और परब्रह्म के भेदों को पृथक्-पृथक् करके दिखलाता है, उस वाणी को परावाणी कहते हैं। और, जो मायिक पदार्थों तथा विषयों को विवेकपूर्वक यथार्थ रूप से कह दिखाती है, उसे वैखरी वाणी कहा जाता है। पदार्थों तथा विषयों को भ्रान्ति सहित जो अयथार्थ रूप से कह दिखाती है, उसे मध्यमा वाणी कहते हैं। तथा उन पदार्थों और विषयों को जो उलट-सुलट करके दिखाती है, जिसमें कुछ भी समझने में न आये, उसे पश्यन्ती वाणी कहते हैं। इस प्रकार जीव की जाग्रत अवस्था में इन चारों वाणियों के रूप समझ में आते हैं। तथा स्वप्नावस्था एवं सुषुप्ति-अवस्था में तो समाधि की स्थिति रखनेवाले से ही इन चारों वाणियों के स्वरूप समझे जाते हैं, किन्तु अन्य किसी की समझ में वह नहीं आते हैं।”
", "hindi_footnote": "१११. स्थूल, सूक्ष्म तथा कारण नामक तीन देहों के अभिमान से जीव का विश्व, तेजस् और प्राज्ञ नाम से तीन नामाभिधान हुआ है। जो कि वास्तविक नहीं, किन्तु उपाधि के कारण है। इसीलिए यहाँ ‘विश्वाभिमानी’ शब्द का प्रयोग किया है।
\n११२. जीव विषयों को जानता है, वही ज्ञातृत्व है।
\n११३. जीव अहंवृत्ति के कारण विषयों के लिए कर्म करता है, वही कर्तृत्व है।
\n११४. सगुणब्रह्मरूप प्रधानपुरुष।
\n११५. कर्म करनेवाला जो जीव है, इस प्रकार की वृत्ति की।
\n११६. रजोगुणप्रधान।
\n११७. यहाँ ब्रह्म और परब्रह्म दोनों को अलग तत्त्व के रूप में निर्देशित किया गया है।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/84.mp3" }, { "english_title": "Naimishāranya Kshetra", "english_text": "On the night of Shrāvan vadi 11, Samvat 1877 [3 September 1820], Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the veranda outside the north-facing rooms of Jivā Khāchar’s darbār in Sārangpur. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nIn the assembly, Shriji Mahārāj had requested the first canto of the Shrimad Bhāgwat Purān to be read. During the reading, the following statement was encountered: “Wherever the jagged edges of the manomay chakra are worn away, that place should be known as Naimishāranya Kshetra.” Hearing this, Muktānand Swāmi inquired, “Mahārāj, what exactly is the manomay chakra, and what should one understand its jagged edges to be?”
\nThereupon Shriji Mahārāj explained, “One should understand the mind to be the manomay chakra and the ten indriyas to be its jagged edges. Wherever those jagged edges of the mind, in the form of the indriyas, wear away and become blunt, that place should be known as Naimishāranya Kshetra. Pious deeds such as chanting the name of God, austerities, observances, meditation, puja, etc., commenced there flourish rapidly, day by day. Furthermore, that Naimishāranya Kshetra should be known to be wherever God’s Ekāntik Sant resides.
\n“When the jagged edges of the manomay chakra are worn away, no affection remains towards any of the panchvishays, i.e., sights, sounds, smells, tastes and touch. Then, even if one sees a beautiful woman or extremely enticing clothes, ornaments and other objects, a strong aversion develops towards them deep within one’s mind. But never would the indriyas’ vruttis cling to them.
\n“For example, an extremely sharp arrow pierces and lodges into its target; then it cannot be removed. However, if that same arrow, with its tip removed so that only its shaft remains, were to be shot at a mud wall, it would rebound and fall to the ground; it would not penetrate the wall like the sharp-tipped arrow. Similarly, when the jagged edges of the manomay chakra; i.e., the indriyas, are worn away, then no matter how alluring the vishays may be, the indriyas’ vruttis would not be drawn towards them. Instead, they would rebound like the blunt arrow-shaft. When one is able to behave in this manner, the jagged edges of the manomay chakra can be said to have been worn away.
\n“So, one should seek liberation wherever one sees such a Naimishāranya Kshetra in the form of the association of the Sant, and one should remain there with an absolutely resolute mind.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "નૈમિષારણ્ય ક્ષેત્રનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના શ્રાવણ વદિ ૧૧ એકાદશીને દિવસ રાત્રિને સમે૬૦ શ્રીજીમહારાજ ગામ શ્રીસારંગપુર મધ્યે જીવાખાચરના દરબારમાં ઉત્તરાદે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nઅને શ્રીજીમહારાજે શ્રીમદ્ભાગવત પુરાણના પ્રથમ સ્કંધની કથા વંચાવવાનો આરંભ કરાવ્યો હતો. ત્યારે તેમાં એમ વાર્તા૬૧ આવી જે, “જ્યાં મનોમય ચક્રની ધારા કુંઠિત થાય ત્યાં નૈમિષારણ્ય ક્ષેત્ર જાણવું.” એ વાર્તાને સાંભળીને મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! એ મનોમય ચક્ર તે શું છે ને એની ધારા તે શી સમજવી?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “મનોમય ચક્ર તે મનને જાણવું અને એની ધારા તે દશ ઇન્દ્રિયો છે એમ જાણવું. અને તે ઇન્દ્રિયોરૂપ જે મનની ધારા તે જે ઠેકાણે ઘસાઈને બૂઠી થઈ જાય૬૨ તેને નૈમિષારણ્ય ક્ષેત્ર જાણવું. તે ઠેકાણે જપ, તપ, વ્રત, ધ્યાન, પૂજા એ આદિક જે સુકૃત તેનો જે આરંભ કરે તે દિન-દિન પ્રત્યે વૃદ્ધિ પામે. એવું જે નૈમિષારણ્ય ક્ષેત્ર તે જે ઠેકાણે ભગવાનના એકાંતિક સાધુ રહેતા હોય તે ઠેકાણે જાણવું. અને જ્યારે મનોમય ચક્રની ઇન્દ્રિયોરૂપ જે ધારા તે બૂઠી થઈ જાય ત્યારે શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ એ પંચવિષયને વિષે ક્યાંઈ પ્રીતિ રહે નહીં અને જ્યારે કોઈ રૂપવાન સ્ત્રી દેખાય અથવા વસ્ત્ર-અલંકારાદિક અતિ સુંદર પદાર્થ દેખાય ત્યારે મૂળગો તેના મનમાં અતિશય અભાવ આવે, પણ તેમાં ઇન્દ્રિયોની વૃત્તિ જઈને ચોંટે નહીં. જેમ અતિ તીખી અણીવાળું બાણ હોય, તે જે પદાર્થમાં ચોંટાડે તે પદાર્થને વીંધીને માંહી પ્રવેશ કરી જાય છે અને પાછું કાઢ્યું પણ નીસરે નહીં; અને તેના તે બાણમાંથી ફળ કાઢી લીધું હોય ને પછી થોથું રહ્યું હોય તેનો ભીંતમાં ઘા કરે તો ત્યાંથી ઉથડકીને પાછું પડે છે, પણ જેમ ફળ સોતું ભીંતને વિષે ચોંટી જાય છે તેમ ચોંટે નહીં. તેમ જ્યારે મનોમય ચક્રની ધારા જે ઇન્દ્રિયો તે બૂઠિયો થઈ જાય ત્યારે ગમે તેવો શ્રેષ્ઠ વિષય હોય તેમાં પણ ઇન્દ્રિયોની વૃત્તિ ચોંટે નહીં અને થોથાની પેઠે ઇન્દ્રિયોની વૃત્તિઓ પાછી હઠે; એવું વર્તાય ત્યારે જાણીએ જે, મનોમય ચક્રની ધારા કુંઠિત થઈ ગઈ. એવું સંતના સમાગમરૂપી નૈમિષારણ્ય ક્ષેત્ર૬૩ જ્યાં દેખાય ત્યાં કલ્યાણને ઇચ્છવું અને ત્યાં અતિ દૃઢ મન કરીને રહેવું.”
", "gujarati_footnote": "૬૦. સંધ્યા આરતી પછી.
\n૬૧. “નૈમિશેઽનિમિષક્ષેત્રે।” (ભાગવત: ૧/૧/૪). આ શ્લોકની શ્રીધરી ટીકામાં ‘નૈમિષારણ્ય’ શબ્દનો અર્થ કરવામાં વાયુપુરાણ (૨/૭)ની આખ્યાયિકા લખી છે તેમાં.
\n૬૨. શબ્દ વગેરે વિષયોમાં ઇન્દ્રિયોની પ્રવૃત્તિ વિરામ પામી જાય.
\n૬૩. જેમ ચક્રની ધારા કુંઠિત થાય ત્યારે તે ચક્ર ભ્રમણ કરી શકે નહિ, તેમ જ્યારે વિષયોમાંથી ઇન્દ્રિયો પાછી વળે ત્યારે મન વિષયોમાં ભ્રમણ કરે નહિ. જેમ બાણ ફળાએ રહિત થાય તો લક્ષને વીંધવા માટે સમર્થ થાય નહિ, તેમ જ મન પણ જ્યારે ઇન્દ્રિયોની સહાયતાએ રહિત થાય ત્યારે વિષય ગ્રહણ કરવા સમર્થ થાય નહિ; આવી સ્થિતિ બ્રહ્મસ્વરૂપ સંતના યોગે કરીને પ્રાપ્ત થાય છે, આટલો તાત્પર્યાર્થ છે.
", "hindi_title": "नैमिषारण्य क्षेत्र", "hindi_text": "संवत् १८७७ में श्रावण कृष्णा एकादशी (३ सितम्बर, १८२०) को रात्रि के समय श्रीजीमहाराज श्रीसारंगपुर ग्राम-स्थित जीवाखाचर के राजभवन में उत्तरी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे हुए थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने श्रीमद्भागवत पुराण के प्रथम स्कन्ध की कथा का वाचन आरम्भ कराया था। उसमें ऐसी वार्ता आई कि: “जहाँ मनोमय चक्र की धार कुंठित हो जाए, वहाँ नैमिषारण्य क्षेत्र समझना चाहिए।”
\nइस वार्ता को सुनकर मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा, “हे महाराज! यह मनोमय चक्र क्या है, तथा इसकी धार किसे समझना चाहिए?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “मनोमय चक्र मन को समझना चाहिए और इसकी धार दस इन्द्रियाँ हैं। उस इन्द्रियरूपी मन की जो धार है, वह जिस स्थान पर घिस जाने से कुंठित हो जाए, उसे नैमिषारण्य क्षेत्र जानना। उस स्थान पर जो कोई जप, तप, व्रत, ध्यान, पूजा आदि शुभ सुकृत का आरम्भ करता है, तो दिन-प्रतिदिन उनकी वृद्धि होती है। ऐसा जो नैमिषारण्य क्षेत्र है, वह जिस स्थान पर भगवान के एकान्तिक साधु रहते हों, वहीं पर जानना चाहिए।
\n“और, जब मनोमयचक्र की इन्द्रियरूपी धार कुंठित हो जाए, तब शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गन्ध नामक पंचविषयों में कतई प्रीति नहीं रहती है। और, जब कोई रूपवती स्त्री दीख पड़े अथवा अतिसुन्दर वस्त्र-अलंकारादि वस्तुएँ दिखाई पड़ें, तब देखनेवाले के मन में अत्यन्त अभाव हो जाता है, परन्तु उनमें इन्द्रियों की वृत्ति नहीं जुड़ती है। जैसे अति तीक्ष्ण धारवाले बाण को जिस पदार्थ को लक्ष्य करके मारा जाए, तो वह उसे बेधकर अन्दर प्रवेश कर जाता है और पुनः निकाले जाने पर भी वह नहीं निकलता। और, यदि उस बाण में से उसका फलक निकाल लिया जाए, फिर थोथे को लेकर दीवार पर घाव करें, तो वहाँ से उखड़कर वह नीचे गिर जाता है, किन्तु पूर्ववत् उसे बेध नहीं सकता। वैसे ही मनोमय चक्र की धाररूपी इन्द्रियाँ जब कुंठित हो जाती हैं, तब चाहे कितना ही श्रेष्ठ विषय हो, उसमें इन्द्रियों की वृत्ति नहीं जमती और थोथी धार की तरह इन्द्रियों की वृत्ति विषय की ओर से वापस हटे; ऐसा वर्तन हो, तब यह मान लेना चाहिए कि मनोमयचक्र की धार कुंठित हो गई है। इस प्रकार का सन्त के सत्संगरूप नैमिषारण्य क्षेत्र जहाँ दिखाई पड़े, वहाँ कल्याण की इच्छा करना तथा वहीं पर अत्यन्त दृढ़ मन करके ठहरना।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/85.mp3" }, { "english_title": "The Characteristics of Jealousy", "english_text": "On Shrāvan vadi 12, Samvat 1877 [4 September 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the veranda outside the north-facing rooms of Jivā Khāchar’s darbār in Sārangpur. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Chaitanyānand Swāmi asked, “Mahārāj, what are the characteristics of jealousy?”
\nShriji Mahārāj replied, “Jealousy develops from the egotism that a person harbors within his heart. In fact, anger, matsar and asuyā also arise out of egotism. But the characteristic of jealousy is that one cannot bear to see even someone greater than oneself being honored. A person who has such a nature should be known to have jealousy within his heart. Moreover, one who has extreme jealousy cannot bear anyone’s greatness.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "ઈર્ષ્યાના રૂપનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના શ્રાવણ વદિ ૧૨ દ્વાદશીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ ગામ શ્રીસારંગપુર મધ્યે જીવાખાચરના દરબારમાં ઉત્તરાદે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા ને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી ચૈતન્યાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! ઈર્ષ્યાનું શું રૂપ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેના હૃદયમાં માન હોય તે માનમાંથી ઈર્ષ્યા પ્રવર્તે છે અને ક્રોધ, મત્સર ને અસૂયા તે પણ માનમાંથી પ્રવર્તે છે. અને ઈર્ષ્યાનું એ રૂપ છે જે, પોતાથી જે મોટા હોય તો પણ તેનું જ્યારે સન્માન થાય ત્યારે તેને દેખી શકે નહીં, એવો જેનો સ્વભાવ હોય તેને એમ જાણવું જે, આના હૈયામાં ઈર્ષ્યા છે. અને યથાર્થ ઈર્ષ્યાવાળો જે હોય તે તો કોઈની મોટાઈને દેખી શકે નહીં.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "ईर्ष्या का स्वरूप", "hindi_text": "संवत् १८७७ में श्रावण कृष्णा द्वादशी (४ सितम्बर, १८२०) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीसारंगपुर ग्राम-स्थित जीवाखाचर के राजभवन में उत्तरी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किये थे। उनके समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nउस समय चैतन्यानन्द स्वामी ने पूछा, “हे महाराज! ईर्ष्या का क्या रूप है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जिसके हृदय में मान होता है, उसमें से ईर्ष्या उत्पन्न होती है। और, क्रोध, मत्सर तथा असूया की भी उत्पत्ति मान से होती है। ईर्ष्या का रूप यह है कि, ‘अपने से जो श्रेष्ठ हों, फिर भी जब उनका भी सम्मान होता है, तब उसे न देख सके, ऐसा जिसका स्वभाव हो, उसके बारे में यूं समझना कि इसके हृदय में ईर्ष्या है।’ और यथार्थ ईर्ष्या करनेवाला तो किसी की भी महत्ता को नहीं देख सकता।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/86.mp3" }, { "english_title": "The Prevalence of theDharmaof theYugs; ‘Sthān’", "english_text": "On Shrāvan vadi 13, Samvat 1877 [5 September 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj walked from Sārangpur and arrived at Kundal to please His devotees. There, He was sitting facing north on a large, decorated cot on the veranda outside the west-facing rooms of Amrā Patgar’s home. He had tied a white pāgh around His head. Also, He had covered Himself with a white blanket and was wearing a white survāl and a white angarkhu. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Muktānand Swāmi asked, “Mahārāj, why do the dharma of the yugs prevail in a person’s heart?”
\nShriji Mahārāj replied, “The dharma of the yugs prevail because of the three gunas. When pure sattvagun is prevalent, Satya-yug prevails in the heart. When sattvagun and rajogun are prevalent together, Tretā-yug prevails in the heart. When rajogun and tamogun are prevalent together, Dwāpar-yug prevails in the heart. Finally, when tamogun alone is prevalent, Kali-yug prevails in the heart. In this way, the prevalence of the yugs is due to the gunas.”
\nMuktānand Swāmi asked further, “What causes the activities of the gunas?”
\nShriji Mahārāj replied, “The cause of the activities of the gunas are karmas. Specifically, the type of karmas one has performed previously determines the guna that will prevail. Hence, if a person in whom rajogun and tamogun are prevalent attempts to concentrate and meditate on God, he will not be able to do so. In such situations, he should utilize the strength of ātmā-realization and God’s greatness. He should realize, ‘I am the ātmā. Since I am gunātit, there can be no māyik influence within me.’ Furthermore, he should realize God’s greatness in the following way: ‘Ajāmel was a terrible sinner and yet, because of his son, he uttered the name of Nārāyan. As a result, he was freed from all his sins and attained the highest state of enlightenment. I have attained that God in His manifest form, and I chant His holy name day and night. Therefore, I am fulfilled.’ Thinking in such a manner, one should always remain joyful.
\n“However, a person in whom rajogun and tamogun are prevalent should not insist on meditating or concentrating; instead, he should engage in physical worship as much as possible. Moreover, he should physically serve God and the Sant with shraddhā. At the same time, he should abide by his dharma and believe himself to be fulfilled.”
\nAgain Muktānand Swāmi asked, “Kali-yug prevails in the heart of a person who has accumulated many tāmasik karmas. Is there any method for such a person to eradicate those karmas or not?”
\nShriji Mahārāj answered, “If he has intense shraddhā and extremely firm faith in the words of God and the Sant, then whatever type of tāmasik karmas he may have performed will be destroyed; the dharma of Kali-yug will also vanish, and the dharma of Satya-yug will prevail. Therefore, if one practices satsang with absolute sincerity, then no fault will remain in one’s heart, and one will become brahmarup in this very lifetime.”
\nThereafter Swayamprakāshānand Swāmi asked, “What can be called ‘sthān’?”
\nShriji Mahārāj replied, “An individual’s dharma according to the four castes and the four āshrams should be known as ‘sthān’. You are all renunciants; but if you were to leave this fold and tread the path of householders, then you would be known to have diverted from your ‘sthān’. So, even in the most difficult circumstances, or even if I were to issue a command, you should not deviate from your dharma. Moreover, while householders wish to perform My puja by offering clothes and ornaments, you should not wish to do so. Rather, you should offer puja by using leaves, flowers, fruits and water, and you should experience joy by performing such puja. It would not be appropriate for you to deviate from your dharma to perform puja of God. Thus, all of you should remain within your own dharma and offer puja within your capacity. This is My command, so resolve to abide by it firmly.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "યુગના ધર્મ પ્રવર્ત્યાનું, સ્થાનનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના શ્રાવણ વદિ ૧૩ તેરસને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ પોતાના ભક્તજનને સુખ દેવાને અર્થે સારંગપુરથી ચાલ્યા તે ગામ શ્રીકુંડળ પધાર્યા અને તે કુંડળ મધ્યે અમરા પટગરના આથમણા ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર ઉત્તર મુખારવિંદે વિરાજમાન હતા અને મસ્તક ઉપર ધોળી પાઘ બાંધી હતી તથા ધોળી પછેડી ઓઢી હતી તથા ધોળો સુરવાળ પહેર્યો હતો તથા ધોળો અંગરખો પહેર્યો હતો અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! જીવના હૃદયમાં યુગના ધર્મ પ્રવર્તે છે૬૪ તેનું શું કારણ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “યુગના ધર્મ પ્રવર્તે છે તેનું કારણ તો ગુણ૬૫ છે. તે જ્યારે શુદ્ધ સત્ત્વગુણ વર્તતો હોય ત્યારે તેના હૈયામાં સત્યયુગની પ્રવૃત્તિ હોય અને જ્યારે સત્ત્વ અને રજ ભેળા વર્તતા હોય ત્યારે તેના હૈયામાં ત્રેતાયુગની પ્રવૃત્તિ હોય અને જ્યારે રજ ને તમોગુણ ભેળા વર્તતા હોય ત્યારે તેના હૈયામાં દ્વાપર યુગની પ્રવૃત્તિ હોય અને જ્યારે એકલો તમોગુણ વર્તતો હોય ત્યારે તેના હૈયામાં કળિયુગની પ્રવૃત્તિ હોય; એમ ગુણે કરીને યુગની પ્રવૃત્તિ છે.”૬૬
\nપછી વળી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “ગુણની પ્રવૃત્તિ થયાનો શો હેતુ છે?”૬૭ પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ગુણની પ્રવૃત્તિનું કારણ તો કર્મ છે, તે જેવાં પૂર્વકર્મ હોય તેવા ગુણની પ્રવૃત્તિ થાય છે. માટે જેને રજોગુણ ને તમોગુણ વર્તતા હોય ને તે જો એકાગ્ર થઈને ભગવાનનું ધ્યાન કરવા જાય તો થાય નહીં. માટે એવાને તો આત્મનિષ્ઠાનું બળ રાખવું અને ભગવાનના મહિમાનું બળ રાખવું ને એમ સમજવું જે, ‘હું તો આત્મા છું, તે મારે વિષે માયાકૃત ઉપાધિ હોય નહીં ને હું તો ગુણાતીત છું.’ અને ભગવાનનો મહિમા એમ વિચારવો જે, ‘અજામેળ મહાપાપી હતો ને દીકરાને યોગે નારાયણ એવું નામ લીધું, તે સર્વ પાપથી છૂટીને પરમ પદને પામ્યો;૬૮ તો મને તો તે ભગવાન પ્રત્યક્ષ મળ્યા છે અને રાત-દિવસ તે ભગવાનનું હું નામ લઉં છું, માટે હું તો કૃતાર્થ થયો છું.’ એવી રીતે વિચારીને આનંદમાં રહેવું, પણ જેને તમોગુણ ને રજોગુણ વર્તતા હોય તેને ધ્યાન-ધારણાને અર્થે આગ્રહ કરવો નહીં અને જેવું બની આવે તેવું ભજન-સ્મરણ કરવું ને દેહે કરીને ભગવાનની તથા સંતની પરિચર્યા શ્રદ્ધાએ સહિત કરવી ને પોતપોતાના ધર્મમાં રહેવું ને પોતાને પૂરણકામ માનવું.”
\nપછી વળી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “જેને તામસી કર્મ ઘણાં હોય તેના હૈયામાં કળિયુગ વર્તે, તે કોઈ ઉપાયે ટળે કે ન ટળે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જો એને સંત તથા પરમેશ્વરના વચનને વિષે અતિશય શ્રદ્ધા હોય અને અતિ દૃઢ વિશ્વાસ હોય, તો ગમે તેવાં તામસી કર્મ હોય પણ તેનો નાશ થઈ જાય અને કળિયુગના ધર્મ મટીને સત્યયુગના ધર્મ હોય તે વર્તે. માટે અતિ સાચે ભાવે કરીને સત્સંગ કરે તો તેને કોઈ જાતનો દોષ હૈયામાં રહે નહીં અને દેહ છતાં જ બ્રહ્મરૂપ થઈ જાય.”
\nપછી સ્વયંપ્રકાશાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “સ્થાન તે કેને કહીએ?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ચાર વર્ણ અને ચાર આશ્રમ તેને જે પોતપોતાનો ધર્મ તેને સ્થાન જાણવું.૬૯ અને તમે ત્યાગી છો તે તમારાથી જો ત્યાગનો પક્ષ મૂકીને ગૃહસ્થને માર્ગે ચલાય તો તે સ્થાનક થકી ભ્રષ્ટ થવાણું એમ જાણવું. માટે ગમે તેવો આપત્કાળ પડે અથવા અમે આજ્ઞા કરીએ તો પણ તમારે પોતાના ધર્મમાંથી ચળવું નહીં. અને જેમ ગૃહસ્થ વસ્ત્ર તથા અલંકારે કરીને અમારી પૂજા કરવાને ઇચ્છે તેમ તમારે ઇચ્છવું નહીં; તમારે તો પત્ર, પુષ્પ, ફળ અને જળે કરીને પૂજા કરવી ને એવી પૂજાએ કરીને જ આનંદ માનવો, પણ પોતાના ધર્મથી ચલાયમાન થઈને પરમેશ્વરની પૂજા કરવી એ ઠીક નહીં. માટે સર્વને પોતાના ધર્મમાં રહ્યાં થકાં જેટલી પૂજા થાય તેટલી કરવી, એ અમારી આજ્ઞા છે, તેને દૃઢ કરીને સર્વે રાખજ્યો.”
", "gujarati_footnote": "૬૪. જેમ બહાર યુગ પ્રવર્તે છે તેમ.
\n૬૫. પુરુષના હૃદયમાં રહેલા સત્ત્વાદિક.
\n૬૬. જ્યારે સત્ત્વગુણના કાર્યરૂપ જ્ઞાન-તપ વગેરેમાં રુચિ ઉત્પન્ન થાય ત્યારે મારા હૃદયમાં સત્યયુગ પ્રવર્ત્યો છે તેમ જાણવું. રજોગુણના કાર્યરૂપ ધર્મ તથા ઇચ્છાપૂર્તિ થાય તેવાં કાર્યોમાં જ્યારે રુચિ ઉત્પન્ન થાય ત્યારે મારા હૃદયમાં ત્રેતાયુગ પ્રવર્ત્યો છે એમ જાણવું. જ્યારે રજોગુણ અને તમોગુણના કાર્યરૂપ ધર્મ તથા ઇચ્છાપૂર્તિ થાય તેવાં કાર્યોમાં અને લોભાદિકમાં રુચિ ઉત્પન્ન થાય ત્યારે મારા હૃદયમાં દ્વાપરયુગ પ્રવર્ત્યો છે એમ જાણવું. તમોગુણના કાર્યરૂપ અસત્ય, હિંસા, નિદ્રા આદિકમાં જ્યારે રુચિ ઉત્પન્ન થાય, ત્યારે મારા હૃદયમાં કળિયુગ પ્રવર્ત્યો છે એમ જાણવું. તે ભાગવત (૧૨/૩/૨૬-૩૦)માં “સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ” આ શ્લોકને આરંભીને “યદા માયાનૃતં તન્દ્રા” ઇત્યાદિક પાંચ શ્લોકથી નિરૂપણ કર્યું છે. આટલો તાત્પર્ય છે.
\n૬૭. અને કેવા ગુણવાળાએ કેવી ભક્તિ કરવાની હોય તે પણ કહો?
\n૬૮. ભાગવત: ૬/૧-૨.
\n૬૯. પરંતુ મંદિર, મઠ અથવા સંપ્રદાય વગેરેને ‘સ્થાન’ શબ્દથી ન જાણવા, એટલું મહારાજનું તાત્પર્ય છે.
", "hindi_title": "युग के धर्म की प्रवृत्ति; स्वधर्मरूपी स्थान", "hindi_text": "संवत् १८७७ में श्रावण कृष्णा त्रयोदशी (५ सितम्बर, १८२०) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज अपने भक्तजनों को सुख देने के लिए सारंगपुर से चलकर श्रीकुंडल ग्राम में पधारे। वहाँ वे अमरा पटगर के पश्चिमी कमरे के बरामदे में पलंग पर उत्तर की ओर मुखारविन्द करके विराजमान थे। उन्होंने मस्तक पर श्वेत पगड़ी बाँधी थी, सफ़ेद पिछौरी ओढ़ी थी और श्वेत चुस्त पाजामा धारण किया था। तथा श्वेत अंगरखा धारण किया था। उनके समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान से आए हरिभक्त बैठे हुए थे।
\nउस समय मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा कि, “हे महाराज! व्यक्ति के हृदय में युग के धर्मों की प्रवृत्ति रहती है, उसका क्या कारण है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “युगधर्मों के प्रवर्तन का कारण (सत्त्वादिक) गुण है। जब शुद्ध सत्त्वगुण प्रवर्तमान हो, तब हृदय में सतयुग की प्रवृत्ति रहती है। जब सत्त्वगुण तथा रजोगुण दोनों प्रवर्तमान हो, तब त्रेतायुग की प्रवृत्ति होती है। जब रजोगुण और तमोगुण प्रवर्तमान हों, तब द्वापरयुग की प्रवृत्ति होती है। और, जब अकेला तमोगुण प्रवर्तमान हो, तब उसके हृदय में कलियुग की प्रवृत्ति होती है। इस प्रकार ‘गुणों’ द्वारा युगों की प्रवृत्ति रहती है।”
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने पुनः पूछा, “गुणों की प्रवृत्ति होती रहने का क्या कारण है?”
\nउत्तर के रूप में श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “गुणों की प्रवृत्ति होती रहने का कारण कर्म है। जैसे पूर्वकर्म होते हैं, वैसे ही गुणों की प्रवृत्ति होती रहती है। जिनका रजोगुणी तथा तमोगुणी स्वभाव हो, वे यदि एकाग्र होकर भगवान का ध्यान करने लगें तो भी वह नहीं हो पाता। इसलिए, ऐसे पुरुषों को तो आत्मनिष्ठा तथा भगवान की महिमा का बल रखना और यह समझना चाहिए कि, ‘मैं तो आत्मा हूँ, इसलिए मुझमें मायाकृत उपाधि नहीं हो सकती, मैं तो गुणातीत हूँ।’
\n“तथा भगवान की महिमा का विचार इस प्रकार करना चाहिए कि, ‘अजामिल यद्यपि महापापी था, फिर भी उसने अपने पुत्र के योग से ‘नारायण’ ऐसा नाम-उच्चार किया, तो वह समस्त पापों से मुक्त हो गया और उसे परमपद की प्राप्ति हो गई। परन्तु मुझे तो भगवान प्रत्यक्ष रूप से मिले हैं और रात-दिन मैं उन भगवान का नाम-स्मरण किया करता हूँ, इसलिए मैं तो कृतार्थ हुआ हूँ।’ इस प्रकार की धारणा करके आनन्दमग्न रहना चाहिए। लेकिन जिसमें तमोगुण एवं रजोगुण के भाव रहते हों, वह ध्यान-धारणा के लिए आग्रह न रखे। उसे तो जैसा हो सके, वैसा भजन-स्मरण करना चाहिए। और, देह से भगवान तथा सन्त की परिचर्या श्रद्धासहित करनी चाहिए, तथा अपने-अपने धर्म का पालन करते हुए स्वयं को पूर्णकाम मानना चाहिए।”
\nफिर मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा, “अनेक तामसिक कर्मों के कारण जिसके हृदय में यदि कलियुग की प्रवृत्ति रहती हो, तो वह किसी उपाय द्वारा टल सकती है या नहीं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “यदि उसे सन्त तथा परमेश्वर के वचनों में अतिशय श्रद्धा तथा अत्यन्त दृढ़ विश्वास हो, तो भले ही उसके कैसे भी तामसिक कर्म क्यों न हो, उनका भी नाश हो जाता है; और कलियुग के धर्म मिटकर सतयुग के धर्म का प्रवर्तन होने लगता है। इसलिए, कोई अति शुद्ध भावना से सत्संग करता है, तो किसी भी प्रकार का दोष उसके हृदय में नहीं रहता और वह अपने जीवनकाल में ही ब्रह्मरूप हो जाता है।”
\nफिर स्वयंप्रकाशानन्द स्वामी ने पूछा, “स्थान किसे कहते हैं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “चार वर्णों और चार आश्रमों का जो अपना-अपना धर्म है, उसे ‘स्थान’११८ जानना। यद्यपि आप त्यागी हैं, फिर भी त्याग-पक्ष का परित्याग करके यदि गृहस्थ के मार्ग पर चलने लगते हैं, तो आप स्थानभ्रष्ट हो गए, ऐसा मानना। अतएव, चाहे कैसा भी आपत्काल क्यों न आ जाए और हम आज्ञा करें, तो भी आपको अपने धर्म से नहीं हटना है। और, जिस प्रकार कोई गृहस्थ वस्त्रों तथा अलंकारों द्वारा हमारी पूजा करने का इच्छुक हो, वैसी इच्छा आपको नहीं करनी चाहिए। आपको तो पत्र, पुष्प, फल और जल द्वारा पूजा करनी चाहिए, तथा ऐसी पूजा करके ही आनन्द मानना चाहिए। किन्तु अपने धर्म से चलायमान होकर परमेश्वर की पूजा करना उचित नहीं है। इसलिए, सबको अपने धर्म का पालन करते हुए जितनी संभव हो, उतनी पूजा करनी चाहिए। यह हमारी आज्ञा है, इसका दृढ़ता के साथ पालन करना।”
", "hindi_footnote": "११८. ‘स्थान’ का अर्थ यहाँ कोई मठ, मंदिर अथवा सम्प्रदाय तक सीमित नहीं है, परंतु धर्मनिष्ठा ही श्रीहरि के मतानुसार सच्चा ‘स्थान’ है।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/87.mp3" }, { "english_title": "A Physical Perspective versus theĀtmā’sPerspective; Being Beaten by Shoes", "english_text": "On Shrāvan vadi 14, Samvat 1877 [6 September 1820], Shriji Mahārāj walked with all of the sādhus from Kundal and, along the way, arrived at Khāmbhdā. There, they settled themselves under a pipal tree. The people of the village then brought a decorated cot and had Shriji Mahārāj sit upon it. He was dressed entirely in white clothes. At that time, sādhus as well as devotees from various places gathered around Him in an assembly while other sādhus were singing devotional songs.
\nShriji Mahārāj then asked the sādhus to stop singing and addressed the village folk, “In this world there are two types of people: those who follow the path of righteousness and those who follow the path of unrighteousness. Of these, one who follows the path of righteousness forsakes stealing, adultery, slander and all other forms of sin. Fearing God, such a person remains within the disciplines of dharma. As a result, everyone in the world trusts him, be it a member of his family or anyone else, and whatever he says is accepted by all as the truth. Only such a person who observes dharma likes the company of a true sādhu.
\n“On the other hand, a person who follows the path of unrighteousness is engrossed in evil deeds such as stealing, adultery, eating meat, drinking alcohol, changing someone’s caste by force and having one’s own caste changed by force. As a result, no one in the world ever trusts him. In fact, even his own relatives do not trust him. Such an unrighteous person never likes the company of a true sādhu. In fact, if someone else were to keep the company of such a sādhu, the unrighteous person would spite him too.
\n“Therefore, one who aspires to attain liberation should not follow the path of unrighteousness; instead, one should follow the path of righteousness and keep the company of a true sādhu. As a result, one would certainly, without a doubt, attain liberation.”
\nHearing this discourse, many people of the village accepted the refuge of Shriji Mahārāj.
\nThereafter, Shriji Mahārāj returned to Sārangpur and sat on a decorated cot on the veranda outside the north-facing rooms of Jivā Khāchar’s darbār. He was dressed entirely in white clothes. At that time, munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “If one looks at the abodes of God - Golok, Vaikunth, Shwetdwip, Brahmapur - from a physical perspective, they appear to be very far away. However, if one looks at them from the ātmā’s perspective, they are not even an atom’s distance away. Therefore, the understanding of one who views from a physical perspective is false, and the understanding of one who views from the perspective of the ātmā is true. Indeed, God and the abode of God are not even an atom’s distance away from a sādhu who believes, ‘God is forever present in my chaitanya,’ and ‘Just like the jiva resides in the body, God resides within my jiva. My jiva is the sharir, and God is the shariri of my jiva.’ Such a sādhu also believes that his jivātmā is distinct from the three bodies - sthul, sukshma and kāran - and that that God forever resides within his ātmā. Such a Sant is like a mukta of Shwetdwip. When one has the darshan of such a Sant, one should realize, ‘I have had the darshan of God Himself.’ A Sant who has such an understanding has nothing more to attain.
\n“If a person is unable to attain such an understanding, then he should maintain profound association with such a Sant. If that Sant were to daily beat him five times with a pair of shoes, he should still tolerate such insults; but just as an opium addict cannot abandon his addiction, in no way should he abandon his association with the Sant. Such a person should be known to be equal to the Sant mentioned earlier. Moreover, whatever that Sant attains, one who continues to profoundly associate with such a Sant also attains.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "આત્મદૃષ્ટિ-બાહ્યદૃષ્ટિનું, પાંચ ખાસડાંનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના શ્રાવણ વદિ ૧૪ ચૌદશને દિવસ શ્રીજીમહારાજ સર્વે સંતનું મંડળ લઈને ગામ કુંડળથી ચાલ્યા, તે વાટમાં ગામ ખાંભડે આવ્યા ને ત્યાં પીંપરના વૃક્ષ હેઠે ઊતર્યા. પછી તે ગામના માણસે ઢોલિયો લાવીને તે ઉપર પધરાવ્યા. અને તે સમે શ્રીજીમહારાજે સર્વે શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાને ચારે કોરે સાધુ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા બેઠી હતી.
\nઅને સાધુ કીર્તન ગાતા હતા. તે કીર્તન રખાવીને શ્રીજીમહારાજે તે ગામના માણસ આગળ વાત કરી જે, “આ સંસારને વિષે ધર્મવાળા ને અધર્મી એ બે પ્રકારના માણસ છે. તેમાં ધર્મવાળા જે માણસ હોય તે ચોરી તથા પરસ્ત્રીનો સંગ તથા ચાડીચુગલી એ આદિક સર્વે પાપનો ત્યાગ કરીને ને પરમેશ્વરથી ડરીને ધર્મમર્યાદામાં ચાલે છે, તેનો સંસારમાં જે પોતાનાં કુટુંબી હોય અથવા કોઈ બીજા હોય પણ તે સર્વે વિશ્વાસ કરે ને તે જે બોલે તે વચન સૌને સત્ય જ ભાસે. અને એવા જે ધર્મવાળા હોય તેને જ સાચા સંતનો સમાગમ ગમે. અને જે અધર્મી માણસ હોય તે તો ચોરી, પરસ્ત્રીનો સંગ, મદ્ય-માંસનું ભક્ષણ, વટલવું, વટલાવવું એ આદિક જે સર્વે કુકર્મ તેને વિષે જ ભરપૂર હોય, ને તેનો સંસારમાં કોઈ વિશ્વાસ કરે જ નહીં ને એનાં સગાં હોય તે પણ કોઈ એનો વિશ્વાસ ન કરે. અને એવા જે અધર્મી હોય તેને સાચા સંતનો સમાગમ તો ગમે જ નહીં અને જો કોઈ બીજો તે સંતનો સમાગમ કરે તો તેનો પણ દ્રોહ કરે. માટે જેને કલ્યાણને ઇચ્છવું તેને અધર્મીને માર્ગે ચાલવું જ નહીં અને ધર્મવાળાને માર્ગે ચાલીને સાચા સંતનો સમાગમ કરવો, તો નિશ્ચય જ એ જીવનું કલ્યાણ થાય, એમાં કાંઈ સંશય નથી.” એટલી વાર્તા કરી, તેને સાંભળીને તે ગામના કેટલાક માણસે શ્રીજીમહારાજનો આશ્રય કર્યો.
\nપછી ત્યાંથી શ્રીજીમહારાજ પાછા સારંગપુર પધાર્યા. પછી જીવાખાચરના દરબારમાં ઉત્તરાદે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન થયા ને તે સમે પોતે સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ગોલોક, વૈકુંઠ, શ્વેતદ્વીપ, બ્રહ્મપુર એ સર્વે જે ભગવાનનાં ધામ તેને બાહ્યદૃષ્ટિએ કરીને જોઈએ તો ઘણાં છેટે છે અને આત્મદૃષ્ટિએ કરીને જોઈએ તો એક અણું જેટલું પણ છેટું નથી. માટે બાહ્યદૃષ્ટિવાળાની સમજણ છે તે મિથ્યા૭૦ છે અને આત્મદૃષ્ટિવાળાની સમજણ છે તે સત્ય૭૧ છે. અને જે સાધુ એમ સમજતો હોય જે,૭૨ ‘મારા ચૈતન્યને વિષે ભગવાન સદાય વિરાજમાન છે; તે જેમ દેહમાં જીવ હોય તેમ મારા જીવને વિષે ભગવાન રહ્યા છે, અને મારો જીવ છે તે તો શરીર છે અને ભગવાન તો મારા જીવના શરીરી છે.’ અને પોતાના જીવાત્માને સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ અને કારણ એ ત્રણ શરીર થકી પૃથક્ માને અને તેને વિષે અખંડ ભગવાન વિરાજમાન છે૭૩ એમ જે સમજે, તો તે સંત થકી ભગવાન અથવા ભગવાનનાં ધામ તે અણુમાત્ર છેટે નથી. અને એવી રીતનો જે સંત હોય તે તો જેવો શ્વેતદ્વીપમાં મુક્ત છે તે સરખો છે. અને એવા સંતનું દર્શન થયું ત્યારે એમ જાણવું જે, ‘મને સાક્ષાત્કાર ભગવાનનું દર્શન થયું.’ ને એવી સમજણવાળો જે સંત તે તો કૃતાર્થ છે. અને જેને આવી સમજણ તો આવી શકે નહીં, ને જો તે સંતના સમાગમમાં પડ્યો રહે ને તે સંત નિત્ય પાંચ ખાસડાં મારે તો પણ તે અપમાનનું સહન કરે ને સંતનો સમાગમ મૂકી શકે નહીં; જેમ અફીણનો બંધાણી હોય તે તેને મૂકી શકતો નથી, તેમ એ પણ કોઈ રીતે સંતનો સમાગમ તજી શકે નહીં; તો જેવા પ્રથમ સંત કહ્યા તે સરખો એને પણ જાણવો અને જેવી પ્રાપ્તિ તે સંતને થાય છે તેવી જ જે સંત-સમાગમમાં પડ્યો રહે છે તેને પણ થાય છે.”
", "gujarati_footnote": "૭૦. અંતર્દૃષ્ટિવાળાની અપેક્ષાએ બાહ્યદૃષ્ટિ ઓછી લાભદાયક છે તેવો ‘મિથ્યા’ શબ્દનો અર્થ જાણવો.
\n૭૧. વધારે ઉપયોગી છે.
\n૭૨. અંતર્દૃષ્ટિથી પોતાની સમીપે ભગવાનનાં ધામ જોવાનો પ્રકાર કહે છે.
\n૭૩. જ્યાં પ્રગટ ભગવાન વિરાજમાન છે ત્યાં જ તેમનું અક્ષરધામ અને મુક્તો છે.
", "hindi_title": "आत्मदृष्टि – बाह्यदृष्टि", "hindi_text": "संवत् १८७७ में श्रावण कृष्णा चतुर्दशी (६ सितम्बर, १८२०) को श्रीजीमहाराज ने समस्त साधुमंडल के साथ कुंडल ग्राम से प्रस्थान किया और मार्ग में वे उनके साथ खांभड़ा गाँव में आए। वहाँ वे पीपलवृक्ष के नीचे ठहरे। इसके पश्चात् गाँव के लोगों ने पलंग लाकर वहाँ बिछाया और उस पर श्रीजीमहाराज को बैठाया। उस समय श्रीजीमहाराज श्वेत वस्त्र धारण किए हुए थे। उनके चारों ओर साधु तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nसाधु कीर्तन कर रहे थे। कीर्तन को बंद कराके श्रीजीमहाराज ने गाँववालों से कहा, “इस संसार में धर्मवान् और अधर्मी दो प्रकार के मनुष्य हैं। धर्मवान् मनुष्य चोरी, परस्त्री संग और चुगली करना आदि समस्त पापों का परित्याग कर और परमेश्वर से डरकर धर्म-मर्यादा के अनुसार चलते हैं। संसार में अन्य मनुष्य या अपने कुटुम्बीजन हो, वे सब उनका विश्वास करते हैं। और, वे जो कुछ बोलते हैं, वह सभी को सत्य ही प्रतीत होता है। ऐसे धार्मिक पुरुषों को ही सच्चे सन्त का सत्संग रुचिकर लगता है।
\n“और, जो अधर्मी मनुष्य होते हैं, वे चोरी, परस्त्री-संग, मद्यपान, मांसभक्षण, धर्मभ्रष्ट होना और दूसरों को भ्रष्ट करना आदि सभी कुकर्म करने में लगे रहते हैं। और, संसार में कोई भी व्यक्ति उनका विश्वास नहीं करता। उनके सम्बन्धी भी उनका विश्वास नहीं करते। ऐसे अधर्मी पुरुषों को सच्चे सन्त का सत्संग पसन्द ही नहीं आता, और यदि कोई उस सन्त का सत्संग करता है, तो वे अधर्मी लोग उसका भी द्रोह करने लगते हैं। इसलिए, जो पुरुष आत्मकल्याण के इच्छुक हों, उन्हें अधर्म के मार्ग पर चलना ही नहीं; धर्मवान् पुरुषों के मार्ग पर चलकर सच्चे सन्त का सत्संग करना, ऐसा करने पर निश्चय ही उन जीवों का कल्याण हो जाएगा। इसमें किसी भी प्रकार का संशय नहीं है।”
\nइतनी वार्ता सुनने के बाद गाँव के कितने ही मनुष्यों ने श्रीजीमहाराज का आश्रय ग्रहण कर लिया।
\nबाद में वहाँ से श्रीजीमहाराज पुनः सारंगपुर पधारे। यहाँ जीवाखाचर के राजभवन में उत्तरी द्वार के कमरे के बरामदे में बिछे हुए पलंग पर वे विराजमान हुए। उस समय उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किये थे। उनके समक्ष मुनिगण तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे हुए थे।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “गोलोक, वैकुंठ, श्वेतद्वीप तथा ब्रह्मपुर आदि जो भगवान के धाम हैं, उन्हें यदि बाह्यदृष्टि से देखा जाए, तो वे बहुत दूर हैं, किन्तु उन्हें आत्मदृष्टि से देखें, तो वे अणु-जितनी भी दूरी पर नहीं हैं। अतः बाह्यदृष्टिवालों की समझ मिथ्या११९ है और आत्मदृष्टिवालों की समझ सत्य है। और, जो साधु इस प्रकार समझता है कि, ‘मेरे चैतन्य में भगवान सदैव विराजमान रहते हैं। जैसे देह में जीव रहता है, वैसे मेरी आत्मा में भगवान रहते हैं, और मेरा जीव तो शरीर है तथा भगवान मेरे जीव के शरीरी हैं।’ और जो सन्त अपनी जीवात्मा को स्थूल, सूक्ष्म और कारण नामक तीन शरीरों से पृथक् मानता हो और उसमें भगवान अखंड रूप से विराजमान है, ऐसी समझ रखता हो, तो ऐसे सन्त के लिए भगवान अथवा उनका धाम अणुमात्र भी दूर नहीं हैं। और, ऐसा जो संत है, वह श्वेतद्वीप के मुक्त के समान है। ऐसे सन्त का दर्शन हुआ तो यह समझ लेना कि, ‘मुझे साक्षात् भगवान का दर्शन हुआ है।’ ऐसा समझवाला जो सन्त है, वह तो कृतार्थ हो चुका है। और, यदि जिसको ऐसी समझ आ न सके, तो जिसे समझ प्राप्त हुई है, ऐसे सन्त की संगत में अपना जीवन न्योच्छावर करे, और वह सन्त यदि उसे नित्य पाँच जूतियों से प्रताड़ित करें, तो भी वह इस अपमान को सहन करता हुआ सन्त के संग को छोड़ न सके, जैसे अफ़ीम का व्यसनी अफ़ीम को नहीं छोड़ सकता, वैसे ही वह भी किसी भी तरह से सन्त का सत्संग नहीं छोड़ सकता ऐसी समझवाले को पूर्वोक्त सन्त के समान ही मानना। और, जैसी प्राप्ति उन महान सन्त को होती है, वैसी ही प्राप्ति इस (शरणागत को) होती है, जो सन्त-समागम में पड़ा रहता है।”
", "hindi_footnote": "११९. अंतर्दृष्टिवालों की तुलना में बाह्यदृष्टिवालों की स्थिति तथा समझ अल्प गुणकारी है, ऐसा मिथ्या शब्द का अर्थ समझना चाहिए।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/88.mp3" }, { "english_title": "Personal Endeavor", "english_text": "On Shrāvan vadi Amās, Samvat 1877 [7 September 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the veranda outside the north-facing rooms of Jivā Khāchar’s darbār in Sārangpur. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Muktānand Swāmi asked a question, “Personal endeavor is mentioned in the scriptures, but how much is actually achieved by personal endeavor, and how much is achieved by God’s grace?”
\nShriji Mahārāj explained, “One who, by the words of the Sadguru and the scriptures, has attained firm vairāgya, has firm shraddhā, strictly observes the eight aspects of brahmacharya, has affinity towards non-violence and absolutely firmly realizes oneself to be the ātmā is relieved of the burden of births and deaths which hangs over one’s head. Then, just like a grain of rice that has had its outer chaff removed does not grow, a mukta who has the virtues just mentioned is freed from eternal ignorance in the form of māyā. He is thereby freed from the cycle of births and deaths and attains the state of ātmā-realization. This much can be achieved by personal endeavor.
\n“In fact, God’s grace is only bestowed upon one who has such characteristics. When one attains the grace of God, one becomes an ekāntik bhakta. Even the Shrutis proclaim: ‘Niranjanaha paramam sāmyam-upaiti ||.’1 The meaning of this Vedic verse is that a person who is free from the blemishes of māyā attains qualities similar to those of God. That is, just as God is never bound by any pure or impure karmas that He may perform, the mukta is also never bound by pure or impure karmas.
\n“Because of her affection, Lakshmiji sometimes becomes absorbed in God’s form, whereas on other occasions, while remaining separate from God, she remains in God’s service. In the same manner, out of intense love, the devotee also sometimes becomes absorbed in God, and at other times he remains separate and serves God. Moreover, just as God is independent, that devotee also becomes independent. Such powers can be attained only by the grace of God.”
\nThereafter Nityānand Swāmi asked, “God’s grace is bestowed upon one who has imbibed all of these characteristics perfectly. But what becomes of one who has some deficiency in cultivating these characteristics?”
\nShriji Mahārāj replied, “If a person has a deficiency in any of the virtues of vairāgya, brahmacharya, shraddhā, non-violence and ātmā-realization, then he does not attain ultimate liberation, i.e., God’s Akshardhām; instead, he attains some other abode of God. If he has even more worldly desires remaining, he attains the realms of the deities, which, in the Moksh-dharma, are described as being like narak compared to the abode of God. Then, after being a deity, he returns to being a human, and from being a human he again becomes a deity. The verse ‘Aneka-janma-sansiddhas-tatoh yāti parām gatim ||’2 explains that a devotee of God who has worldly desires does not go to narak; nor does he have to undergo births and deaths in the cycle of 8.4 million life forms. He takes innumerable births instead as a deity and a human being. Then, only when he develops the previously described virtues of vairāgya, brahmacharya, etc., does he become worthy of attaining the grace of God. He then becomes an ekāntik bhakta of God and attains His gunātit abode, Akshardhām.
\n“Hence, whether it takes one life or innumerable lives, only when one develops the previously described characteristics and becomes extremely free of worldly desires does one become worthy of attaining the grace of God, and only then will one attain ultimate liberation. Without it, one will definitely not attain it.”
\nThen Nrusinhānand Swāmi asked, “Is there a method by which one can eradicate all of one’s deficiencies within this very lifetime?”
\nShriji Mahārāj replied, “If a person becomes extremely vigilant and determined, then all of his deficiencies can be eradicated within this very lifetime. If his deficiencies have not been eradicated while alive, and if he were to become free of worldly desires and develop intense love for God during his last moments, then even in those last moments God would shower His grace upon him, and he would attain the abode of God.
\n“Thus, whether after one life, or after countless lives, or even in the last moments before one dies, should a devotee’s vruttis become intensely focused on God, no deficiency would remain in that devotee.”
", "english_footnote": "He who is free from [the] blemishes [of māyā] attains qualities similar to those of the Supreme Being, [i.e., God]. - Mundaka Upanishad: III-3.1
\n[A yogi who...] has become realised after many lives attains the highest state of enlightenment. - Bhagwad Gitā: 6.45
", "gujarati_title": "પુરુષપ્રયત્નનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના શ્રાવણ વદિ ૩૦ અમાસને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ ગામ શ્રીસારંગપુર મધ્યે જીવાખાચરના દરબારમાં ઉત્તરાદે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “પુરુષપ્રયત્ન શાસ્ત્રમાં કહ્યું છે, તે પુરુષપ્રયત્ને કરીને કેટલું કામ થાય છે અને પરમેશ્વરની કૃપાએ કરીને કેટલું કામ થાય છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “સદ્ગુરુ ને સત્શાસ્ત્રને વચને કરીને દૃઢ વૈરાગ્યને પામ્યો હોય અને દૃઢ શ્રદ્ધાવાન હોય અને અષ્ટ પ્રકારનું જે બ્રહ્મચર્ય તેને અતિ દૃઢ પાળતો હોય અને અહિંસાધર્મને વિષે પ્રીતિવાન હોય અને આત્મનિષ્ઠા પણ અતિ પરિપક્વ હોય, તો તેને માથેથી જન્મ-મરણની નિવૃત્તિ થઈ જાય છે. જેમ શાળને૭૪ માથેથી ફોતરું ઊતર્યું તે શાળ પાછી ઊગે નહીં, તેમ કહ્યા એવે ગુણે કરીને જે યુક્ત હોય તે અનાદિ અજ્ઞાનરૂપ જે માયા તેથી છૂટે છે ને જન્મ-મરણ થકી રહિત થાય છે ને આત્મસત્તાને પામે છે. આટલું તો પુરુષપ્રયત્ને કરીને થાય છે. અને પરમેશ્વરની કૃપા પણ જે એવે લક્ષણે યુક્ત હોય તે ઉપર જ થાય છે. અને જ્યારે પરમેશ્વરની કૃપા થાય ત્યારે એ ભગવાનનો એકાંતિક ભક્ત થાય છે. અને શ્રુતિએ કહ્યું છે જે, ‘નિરંજનઃ પરમં સામ્યમુપૈતિ।’૭૫ એ શ્રુતિનો એ અર્થ છે જે, અંજન જે માયા તે થકી જે રહિત થયો તે ભગવાનના તુલ્યપણાને પામે છે; કહેતાં જેમ ભગવાન શુભ-અશુભ કર્મે કરીને બંધાતા નથી, તેમ તે મુક્ત પણ શુભ-અશુભ કર્મે કરીને બંધાય નહીં. અને જેમ લક્ષ્મીજી છે તે હેતે કરીને ક્યારેક તો ભગવાનના સ્વરૂપમાં લીન થઈ જાય છે ને ક્યારેક તો નોખાં રહ્યાં થકાં ભગવાનની સેવામાં રહે છે, તેમ તે ભક્ત પણ અતિશય હેતે કરીને ભગવાનને વિષે ક્યારેક તો લીન થઈ જાય છે અને ક્યારેક તો મૂર્તિમાન થકો ભગવાનની સેવામાં રહે છે. અને જેમ ભગવાન સ્વતંત્ર છે તેમ એ ભગવાનનો ભક્ત પણ સ્વતંત્ર થાય છે. આવી રીતની જે સામર્થી તે તો ભગવાનની કૃપા થકી આવે છે.”
\nપછી નિત્યાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “જેમાં એ સર્વે અંગ સંપૂર્ણ હોય તેની ઉપર તો ભગવાનની કૃપા થાય છે, અને જો એ અંગમાંથી કાંઈક ન્યૂનતા હોય તો તેની શી ગતિ થાય છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “વૈરાગ્ય, બ્રહ્મચર્ય, શ્રદ્ધા, અહિંસાધર્મ અને આત્મનિષ્ઠા એમાંથી કોઈ અંગમાં ન્યૂનતા હોય તો આત્યંતિક મોક્ષ જે ભગવાનનું અક્ષરધામ તેને તો ન પામે, અને એ વિના બીજાં જે ભગવાનનાં ધામ છે તેને પામે. અથવા વધુ સવાસનિક હોય તો દેવલોકને પામે, જે દેવલોકને ભગવાનના ધામ આગળ મોક્ષધર્મને વિષે નરક તુલ્ય કહ્યા છે,૭૬ અને દેવતામાંથી મનુષ્ય થાય ને મનુષ્યમાંથી વળી દેવતા થાય. અને ‘અનેકજન્મસંસિદ્ધસ્તતો યાતિ પરાં ગતિમ્।’૭૭ એ શ્લોકનો પણ એ જ અર્થ છે જે, જે ભગવાનનો ભક્ત સવાસનિક હોય તે નરકચોરાસીમાં તો ન જાય અને દેવતામાં ને મનુષ્યમાં તો અનંત જન્મ ધરે. પછી જ્યારે પૂર્વે કહ્યાં એવાં વૈરાગ્યાદિક લક્ષણે યુક્ત થાય ત્યારે જ ભગવાનની કૃપાનું પાત્ર થાય અને પછી ભગવાનનો એકાંતિક ભક્ત થઈને ગુણાતીત એવું જે ભગવાનનું અક્ષરધામ તેને પામે છે. માટે એક જન્મે અથવા અનંત જન્મે પણ જે દિવસ પ્રથમ કહ્યા એવે લક્ષણે યુક્ત થઈને અતિશય નિર્વાસનિક થશે ત્યારે જ ભગવાનની કૃપાનું પાત્ર થશે ને આત્યંતિક મોક્ષને પામશે, પણ તે વિના તો નહીં જ પામે.”
\nપછી નૃસિંહાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “આ દેહે કરીને જ સર્વે કસરમાત્ર મટી જાય એવો કોઈ ઉપાય છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જો ખબડદાર થઈને મંડે તો આ ને આ દેહે જ સર્વે કસર મટી જાય. અથવા દેહ પર્યંત કસર ન મટી હોય અને અંત સમે જ નિર્વાસનિક થાય ને ભગવાનને વિષે અતિશય પ્રીતિ થાય તો અંતકાળે પણ ભગવાનની કૃપા થાય ને ભગવાનના ધામને પામે. માટે એક દેહે અથવા અનંત દેહે અથવા અંત સમે એક ઘડી મૃત્યુ આડી રહી હોય ત્યારે પણ જો અતિશય ભગવાનને વિષે વૃત્તિ જોડાઈ જાય તો તે ભક્તને કોઈ જાતની કસર રહેતી નથી.”
", "gujarati_footnote": "૭૪. ડાંગર.
\n૭૫. મુંડકોપનિષદ: ૩/૧/૩.
\n૭૬. જુઓ વચનામૃત સા. ૧, ટીપણી-૪: [“એતે વૈ નિરયાસ્તાત સ્થાનસ્ય પરમાત્મનઃ” (મહાભારત, શાંતિપર્વ: ૧૯૧/૬) આ શ્લોકથી કહ્યું છે.]
\n૭૭. ગીતા: ૬/૪૫.
", "hindi_title": "पुरुषप्रयत्न", "hindi_text": "संवत् १८७७ में श्रावण कृष्णा अमावस्या (७ सितम्बर, १८२०) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीसारंगपुर ग्राम-स्थित जीवाखाचर के राजभवन में उत्तरी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किये थे। उनके समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा कि, “शास्त्रों में पुरुषप्रयत्न (पुरुषार्थ) करने को कहा है। उस पुरुषप्रयत्न के द्वारा कितना काम होता है तथा परमेश्वर की कृपा द्वारा कितना काम होता है?”
\nयह सुनकर श्रीजीमहाराज बोले कि, “जिस पुरुष को सद्गुरु तथा सत्शास्त्रों के वचनों द्वारा दृढ़ वैराग्य हुआ हो, और जो दृढ़ श्रद्धावान हो, और जिसने आठ प्रकार के ब्रह्मचर्य का अत्यन्त दृढ़ता के साथ पालन किया हो, और जो अहिंसा-धर्म में दृढ़ प्रीति रखनेवाला हो तथा जिसकी आत्मनिष्ठा भी अतिपरिपक्व हो गई हो, उसकी जन्म-मरण से निवृत्ति हो जाती है। जैसे धान के ऊपर का छिलका उतर जाने पर फिर से धान नहीं उगता, वैसे ही पहले कहे हुए गुणों से युक्त पुरुष भी अनादि अज्ञानरूप माया से मुक्त हो जाता है तथा जन्म-मरण के बन्धन से छूट जाता है और आत्मसत्ता को प्राप्त करता है। इतना तो पुरुषप्रयत्न से होता है। और, परमेश्वर की कृपा भी उस पर ही होती है, जो ऐसे लक्षणयुक्त है होता है। और, जब परमेश्वर की कृपा होती है, तभी वह भगवान का एकान्तिक भक्त हो जाता है। और, श्रुति में कहा गया है कि: ‘निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति।’१२० इस श्रुति का अर्थ यह है कि, अंजनरूप माया से रहित पुरुष भगवान की तुल्यता को प्राप्त कर लेता है, अर्थात् जिस प्रकार भगवान को शुभाशुभ कर्मों का बन्धन नहीं होता है, ठीक वैसे वह मुक्त पुरुष भी शुभ-अशुभ कर्मों के बन्धन में नहीं फँसता। और, जैसे लक्ष्मीजी कभी स्नेहवश भगवान के स्वरूप में लीन हो जाती हैं और कभी अलग रहकर भगवान की सेवा में तत्पर रहती हैं, इसी प्रकार वह भक्त भी अतिशय स्नेहपूर्वक कभी तो भगवान में लीन हो जाता है और कभी-कभी मूर्तिमान रूप से भगवान की सेवा में रहता है। और, जैसे भगवान स्वतन्त्र हैं, वैसे ही वह भगवद्भक्त भी स्वतंत्र होता है। इस प्रकार का सामर्थ्य भगवान की कृपा से प्राप्त होता है।”
\nतब नित्यानन्द स्वामी ने पूछा कि, “जिसमें ये समस्त अंग सम्पूर्ण रूप से होते हैं, उस पर तो भगवान की कृपा होती है, लेकिन यदि किसी में इन अंगों में से किसी अंग की न्यूनता रहे, तो उसकी कैसी गति होती है?”
\nतब श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “वैराग्य, ब्रह्मचर्य, श्रद्धा, अहिंसाधर्म तथा आत्मनिष्ठा में से यदि किसी अंग में न्यूनता हो, तो वह पुरुष भगवान के आत्यन्तिक मोक्ष जो अक्षरधाम, उसको नहीं पाता। इसे छोड़कर वह दूसरे भगवान के धामों को पाता है। अथवा वह अधिक सवासनिक होगा तो देवलोक को पाता है। जिस देवलोक को मोक्षधर्म में भगवान के धाम की तुलना में नरकतुल्य बताया गया है। इस प्रकार जीव देवता से मनुष्य होता है और मनुष्य में से पुनः देवता हो जाता है!
\n“तथा ‘अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्’१२१ इस श्लोक का भी यही अर्थ है कि भगवान का जो भक्त सवासनिक होता है, वह नरक तथा चौरासी लाख योनियों में नहीं जाता, परन्तु देवलोक तथा मनुष्यलोक में उसे अनेक जन्म धारण करने पड़ते हैं। फिर जब वह पूर्वोक्त वैराग्य आदि लक्षणों से युक्त हो जाता है, तभी भगवान की कृपा का पात्र होता है और बाद में भगवान का एकान्तिक भक्त होकर भगवान के गुणातीत अक्षरधाम को प्राप्त कर लेता है। इसलिए, एक जन्म अथवा अनेक जन्मों में जिस दिन पूर्वोक्त लक्षणों से युक्त होकर जब वह अत्यन्त निर्वासनिक होगा, तभी भगवान की कृपा का पात्र बनेगा तथा आत्यन्तिक मोक्ष को प्राप्त करेगा, उसके बिना उसे मोक्ष की प्राप्ति नहीं हो सकती।”
\nफिर नृसिंहानन्द स्वामी ने पूछा कि, “क्या ऐसा कोई उपाय है कि इस जीवन में ही सभी कसर मिट जाए?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “यदि मुमुक्षु सावधान होकर अपनी साधना में जुट जाए, तो इसी जीवन में सब कसर मिट सकती है। यदि देहपर्यन्त कसर न मिटी हो, तो भी अगर वह अन्त समय में निर्वासनिक हो जाए तथा उसकी भगवान से अत्यन्त प्रीति हो जाए, तो अन्तकाल में भी भगवान की कृपा हो जाती है और वह भगवान के धाम को प्राप्त कर लेता है। इसलिए, एक देह अथवा अनन्त देहों से या अन्तकाल में मृत्यु के बीच एक घड़ी भी रही हो और उस समय भी यदि भगवान में उसकी दृढ़ वृत्ति जुड़ गई, तो उस भक्त में किसी भी प्रकार की कसर नहीं रहती।”
", "hindi_footnote": "१२०. मुण्डकोपनिषद्: ३/१/३
\n१२१. गीता: ६/४५
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/89.mp3" }, { "english_title": "Thinking about theĀtmā", "english_text": "On Bhadarvā sudi 1, Samvat 1877 [8 September 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the veranda outside the north-facing rooms of Jivā Khāchar’s darbār in Sārangpur. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Nirvikārānand Swāmi asked a question, “Which virtues constantly remain in a sādhu, and which virtues come and go?”
\nShriji Mahārāj replied, “First, there is ātmā-realization; second, swadharma; and third, faith in God. These three virtues constantly remain in a sādhu, whereas other virtues may come and may go. Thus, while other virtues come and go, these three virtues always remain.”1
\nThereafter Muktānand Swāmi asked, “Why is it that even after understanding the distinction between the body and the ātmā, one forgets that distinction and continues to identify oneself with the body?”
\nShriji Mahārāj explained, “Once a person has clearly understood the distinction between the body and the ātmā, it cannot be forgotten. Even if he believes, ‘I am the body,’ he can no longer accept himself as the body. Also, once he has firmly established the conviction of God, even if he tries to discard it, it cannot be discarded. Furthermore, the notion that his realization of himself as ātmā has been lost and the belief that he is the body has begun to prevail is simply a misconception of his mind; the belief never actually returns. Such a devotee with perfect gnān is conscious only of his ātmā. Also, he believes his ātmā to be brahmarup and that Purushottam Bhagwān - also known as Parabrahma - forever resides in that brahmarup ātmā. Also, his conviction of God remains forever steady.”
\nThen Swayamprakāshānand Swāmi asked, “How should one think of one’s ātmā?”
\nShriji Mahārāj replied, “When the drashtā, i.e., the jivātmā, focuses on the antahkaran, it becomes oblivious to the outer, physical body and all of the vishays related to it. Then, with the thought that rests between the antahkaran and the drashtā, one should realize the nature of the man, the buddhi, the chitt and the ahamkār. Then, observing the various thoughts within the antahkaran through such a thought process, only when those thoughts cease should one meditate on God’s form. However, as long as those thoughts and desires persist, one should keep observing them, but one should not engage in meditation at that time.
\n“In addition, when the five gnān-indriyas of the outer, physical body are drawn towards their respective vishays, one should think in two ways: Firstly, one should think about the vishay2 towards which the indriyas have been drawn; secondly, one should think about the drashtā3 who watches from the indriyas’ organs. Then, when the former thought of the vishay and the latter thought of the drashtā merge into one, one’s vrutti becomes completely detached from the vishays. However, if one does not think in this way and attempts to break one’s vrutti from the vishays forcefully, then the vrutti’s attraction towards the vishays will not be eradicated. On the other hand, if one withdraws one’s vrutti by applying this thought process, one’s vrutti will never again become attached to the vishays. Therefore, as long as one’s indriyas’ vruttis have affection for the vishays, one should avoid meditating on God. Only when the indriyas’ vruttis become stable should one engage in the meditation of God.
\n“Also, when the drashtā is active in the outer sthul body, one should be absolutely clear in making the distinction that, when one is active in the sthul body, one should never look towards the desires arising in the sukshma body; and when one is active in the antahkaran, one should become oblivious of one’s sthul body. Moreover, using the thought which rests between the drashtā and drashya, one should realize, ‘The drashtā and drashya are absolutely distinct.’ With this understanding, one should ascribe the attributes of the body unto the body and the attributes of the drashtā - which is chaitanya - unto chaitanya. Also, childhood, youth, old age, stoutness, thinness, birth and death are all aspects of the body; so they should never be thought of as belonging to the ātmā. On the other hand, being uncuttable, being un-pierceable, not aging, being immortal, being the embodiment of gnān, being the embodiment of bliss, and being characterized by eternal existence are all aspects of the ātmā; they should in no way be considered to belong to the body. Instead, those attributes should be understood to belong to the ātmā.
\n“Such thoughts should not be abandoned as long as desires and thoughts persist in the antahkaran. Take the example of a king: As long as he is confronted by an enemy, he cannot preside on his throne in peace, nor does he indulge in any pleasures. Only when all of his enemies are conquered does he enjoy the luxuries of his kingdom. Similarly, a devotee of God should firmly keep the aforementioned thought as long as the enemies in the form of his mind and indriyas continue to trouble him. Only when all desires of his mind and indriyas have subsided should he meditate on God.”
", "english_footnote": "1. Vairāgya should be included in ātmā-realization and bhakti should be included in faith in God (nishchay). Hence, the purport is that the four aspects of ekāntik dharma - dharma, gnān, vairāgya, and bhakti - all remain constantly in a Sant.
\n2. That the body and the vishays are a form of misery, cause of bondage, perishable, etc.
\n3. That the ātmā is eternally blissful, free from all faults, imperishable, etc.
", "gujarati_title": "આત્માના વિચારનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના ભાદરવા સુદિ ૧ પડવાને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ ગામ શ્રીસારંગપુર મધ્યે જીવાખાચરના દરબારમાં ઉત્તરાદે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી નિર્વિકારાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “સાધુને વિષે કયા ગુણ અખંડ રહે છે ને કયા ગુણ આવે-જાય એવા છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એક તો આત્મનિષ્ઠા અને બીજો સ્વધર્મ અને ત્રીજો ભગવાનના સ્વરૂપનો નિશ્ચય એ ત્રણ ગુણ તો અખંડ રહે છે૭૮ અને બીજા ગુણ તો આવે ખરા ને પાછા જાય પણ ખરા. માટે બીજા ગુણ તો આવ્યા-ગયા રહે છે અને એ ત્રણ ગુણ તો અખંડ રહે છે.”
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “દેહની ને આત્માની નોખી વિક્તિ સમજાણી હોય તોય પણ તે વિક્તિને ભૂલીને પાછો દેહાભિમાની કેમ થાય છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “દેહ-આત્માની વિક્તિ એક વાર ચોખી સમજાણી હોય તો પછી પાછી ભુલાય નહીં; અને એમ માને જે, ‘હું દેહ છું,’ તો પણ દેહ પોતાનું રૂપ મનાય જ નહીં. અને ભગવાનનો નિશ્ચય પણ જો એક વાર દૃઢ થયો હોય તો પાછો ટાળે તો પણ ટળે નહીં. અને એમ જણાય છે જે, આત્મબુદ્ધિ મટીને દેહબુદ્ધિ આવી જાય છે; એ તો ખોટો ખોટો મનમાં ભ્રમ પડે છે, પણ દેહાભિમાન તો આવતું જ નથી. અને એવો જે પરિપક્વ જ્ઞાની તેને તો આત્માનું જ અભિમાન દૃઢ રહે છે ને તે પોતાના આત્માને બ્રહ્મરૂપ માને છે અને તે બ્રહ્મને વિષે પરબ્રહ્મ જે પુરુષોત્તમ ભગવાન તે અખંડ વિરાજમાન છે અને તે ભગવાનના સ્વરૂપનો નિશ્ચય પણ એને અખંડ ને અખંડ રહે છે.”
\nપછી સ્વયંપ્રકાશાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “પોતાના આત્માનો વિચાર કેમ કરવો?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જ્યારે અંતઃકરણ સામું દૃષ્ટા એવો જે જીવાત્મા તે જોઈ રહે ત્યારે બાહેર જે સ્થૂળ શરીર અને તે સંબંધી જે વિષય તે સર્વે વીસરી જાય છે, અને અંતઃકરણ ને દૃષ્ટા એ બેના વચ્ચમાં જે વિચાર ઠરે છે તે વિચારે કરીને મન, બુદ્ધિ, ચિત્ત, અહંકાર એ સર્વનાં રૂપને જાણવાં. પછી વિચારની દૃષ્ટિએ અંતઃકરણના ઘાટ સામું જોતાં જોતાં જ્યારે ઘાટ બંધ થઈ જાય ત્યારે ભગવાનની મૂર્તિનું ધ્યાન કરવું અને જ્યાં સુધી ઘાટ-સંકલ્પનું બળ હોય ત્યાં સુધી તો સંકલ્પ સામું જોઈ રહેવું, પણ ધ્યાન ન કરવું. અને જે બાહેર સ્થૂળ દેહને વિષે પંચ જ્ઞાનઇન્દ્રિયો છે, તે જ્યારે પોતપોતાના વિષય સામાં જાય છે ત્યારે વિચારને બે પ્રકારે કરવો: એક તો જે વિષયને આકારે ઇન્દ્રિયો થયાં હોય તે વિષયને આકારે વિચાર કરવો,૭૯ અને બીજો તે ઇન્દ્રિયોના ગોલકને વિષે જે જોનારો દૃષ્ટા છે તે દૃષ્ટાને આકારે વિચાર કરવો.૮૦ પછી વિષયને આકારે ને દૃષ્ટાને આકારે એ બે પ્રકારે જે વિચાર છે તે એક થઈ જાય છે; પછી તે વિષયમાંથી વૃત્તિ અતિશય તૂટી જાય છે. અને એમ વિચાર્યા વિના જો બલાત્કારે કરીને વિષયમાંથી વૃત્તિને તોડે તો તે વૃત્તિને વિષયમાંથી પ્રીતિ મટે નહીં અને જ્યારે વિચારીને વૃત્તિને પાછી વાળે ત્યારે તે વૃત્તિ પાછી વિષયમાં જોડાય જ નહીં. માટે જ્યાં સુધી ઇન્દ્રિયોની વૃત્તિને વિષય સન્મુખ પ્રીતિ હોય ત્યાં સુધી ભગવાનનું ધ્યાન કરવું નહીં ને જ્યારે ઇન્દ્રિયોની વૃત્તિ સ્થિર થાય ત્યારે ભગવાનનું ધ્યાન કરવું. અને જ્યારે બાહેર સ્થૂળ દેહમાં દૃષ્ટા વર્તતો હોય ત્યારે ચોખો વિભાગ કરી રાખવો જે, જ્યારે સ્થૂળ દેહમાં વર્તવું ત્યારે સૂક્ષ્મ દેહના ઘાટ સામું તો જોવું જ નહીં અને જ્યારે અંતઃકરણ સન્મુખ જોવું ત્યારે સ્થૂળ દેહને વિસારી દેવું. અને દૃષ્ટાને ને દૃશ્યને મધ્યે જે વિચાર છે તે વિચારે કરીને એમ સમજવું જે, ‘દૃષ્ટા ને દૃશ્ય તે અતિશય જુદાં જ છે,’ એમ સમજીને દેહના ભાવ તે દેહને વિષે હોમવા અને દૃષ્ટા જે ચૈતન્ય તેના ભાવ તે ચૈતન્યને વિષે હોમવા. અને બાળ, યૌવન, વૃદ્ધ, સ્થૂળ, કૃશ, જીવવું, મરવું એ સર્વે દેહના ભાવ છે, તે આત્માને વિષે માનવા જ નહીં; અને અછેદ્ય, અભેદ્ય, અજર, અમર, જ્ઞાનરૂપ, સુખરૂપ, સત્તારૂપ એ જે આત્માના ભાવ છે, તે કોઈ કાળે દેહને વિષે સમજવા જ નહીં, એ ગુણ તો આત્માને વિષે સમજવા. એવો જે વિચાર તે જ્યાં સુધી ઘાટ-સંકલ્પનું બળ હોય ત્યાં સુધી મૂકવો નહીં. જેમ રાજા હોય તે જ્યાં સુધી શત્રુનું બળ હોય ત્યાં સુધી રાજગાદીએ બેસીને સુખ ભોગવે નહીં અને જ્યારે શત્રુમાત્રનો નાશ થઈ જાય ત્યારે પોતાના રાજ્યના જે વૈભવ છે તેને ભોગવે છે; તેમ જે ભગવાનનો ભક્ત હોય તેને જ્યાં સુધી મન ને ઇન્દ્રિયોરૂપી શત્રુ પીડતા હોય ત્યાં સુધી પૂર્વે કહ્યો એવો જે વિચાર તે દૃઢપણે રાખવો અને જ્યારે મન-ઇન્દ્રિયોના ઘાટ સર્વે શમી જાય ત્યારે પરમેશ્વરના સ્વરૂપનું ધ્યાન કરવું.”
", "gujarati_footnote": "૭૮. અહીં તે ત્રણે ગુણ અંતર્ગત આત્મનિષ્ઠાથી વૈરાગ્ય (વચનામૃત ગઢડા પ્રથમ ૭૩) અને નિશ્ચયથી ભક્તિ (વચનામૃત ગઢડા મધ્ય ૧૦) એ બે પણ જાણી લેવા. અને તેથી જ એકાંતિક ધર્મ સંબંધી ગુણો અખંડ રહે છે એવું તાત્પર્ય છે. (વચનામૃત ગઢડા અંત્ય ૧૩)
\n૭૯. દેહ અને વિષયો દુઃખરૂપ છે, બંધનકર્તા છે, નાશવંત છે, એવો.
\n૮૦. આત્મા સદા સુખરૂપ છે, સર્વદોષે રહિત છે, અવિનાશી છે, એવો.
", "hindi_title": "आत्मविचार", "hindi_text": "संवत् १८७७ में भाद्रपद शुक्ला प्रतिपदा (८ सितम्बर, १८२०) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीसारंगपुर ग्राम-स्थित जीवाखाचर के राजभवन में उत्तरी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। वे श्वेत वस्त्र धारण किए हुए थे। उनके समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे हुए थे।
\nउस समय निर्विकारानन्द स्वामी ने प्रश्न पूछा कि, “साधु में कौन-से गुण अखंड रहते हैं और कौन-से गुण आते-जाते हैं?”
\nश्रीजीमहाराज बोले कि, “एक तो आत्मनिष्ठा, दूसरा स्व-धर्म तथा तीसरा भगवान के स्वरूप का निश्चय, ये तीन गुण तो साधु में निरंतर रहते हैं। अन्य गुण आते भी हैं और जाते भी हैं। परन्तु ये तीन गुण तो उन सन्त में अखंड बने रहते हैं।”
\nफिर मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा कि, “यदि देह और आत्मा की भिन्नता को समझ लिया हो, तब भी उसे भूलकर जीव पुनः देहाभिमानी क्यों हो जाता है?”
\nतब श्रीजीमहाराज ने इस प्रश्न का उत्तर देते हुए कहा कि, “देह और आत्मा की भिन्नता को एक बार यदि अच्छी तरह समझ लिया हो, तो वह पुनः विस्मृत नहीं होती। और, ऐसा यदि माने कि मैं देह हूँ, तो भी देह अपना रूप नहीं माना जा सकता। और, भगवान सम्बंधी निश्चय भी एक बार सुदृढ़ हो गया, तो पुनः मिटाने पर भी नहीं मिटता। कभी-कभी उसे मन में ऐसा होता है कि आत्मबुद्धि मिटकर देहबुद्धि आ जाती है, किन्तु यह मन का मिथ्या भ्रम है। क्योंकि उसे देहाभिमान तो उदित ही नहीं होता। और, ऐसा जो परिपक्व ज्ञानी होता है, उसे आत्मा का ही अभिमान दृढ़ रहता है। वह अपनी आत्मा को ब्रह्मरूप मानता है; तथा वह यह भी मानता है कि उस ब्रह्म में परब्रह्म पुरुषोत्तम भगवान अखंड रूप से विराजमान हैं। एवं उसे उन भगवान के स्वरूप का निश्चय भी निरंतर बना रहता है।”
\nपश्चात् स्वयंप्रकाशानन्द स्वामी ने पूछा कि, “अपनी आत्मा के सम्बंध में किस प्रकार विचार करना चाहिए?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “जब द्रष्टा जीवात्मा अन्तःकरण के सामने देखता है, तब बाह्य स्थूल शरीर एवं उसके सम्बंधी समस्त विषय विस्मृत हो जाते हैं। और, अन्तःकरण एवं द्रष्टा इन दोनों के बीच जो विचार बना रहता है, उस विचार के द्वारा मन, बुद्धि, चित्त, अहंकार आदि के रूपों को जान लेना, बाद में विचार की दृष्टि से अन्तःकरण के संकल्पों के सामने देखते रहना। इस तरह देखते-देखते जब संकल्प मात्र स्थिर हो जाए, तब भगवान की मूर्ति का ध्यान करना। और, जब तक संकल्पों का बल बना रहे तब तक उन संकल्पों के सामने देखते रहना, किन्तु ध्यान नहीं करना।
\n“और जब स्थूल देह में पंच ज्ञानेन्द्रियाँ अपने-अपने विषयों की ओर उन्मुख होती हैं, तब विचार को दो प्रकार में बाँट देना: एक तो यह कि इन्द्रियाँ जिन विषयों में आसक्त हो गई हैं, उन विषयों के सम्बंध में विचार करना। तथा दूसरा प्रकार यह है कि इन्द्रियों के गोलक में जो द्रष्टा है, उस आत्मा परक विचार करना। ऐसा करने से विषयों के विचार तथा द्रष्टा सम्बंधी आत्मापरक विचार दोनों का एकीकरण हो जाता है। इसके पश्चात् जीव की वृत्ति उन विषयों से बिल्कुल टूट जाती है। यदि इस प्रकार बिना विचार के ही वृत्ति को विषयों से जबरन हटाया गया, तो वृत्तियों में रही विषयों की आसक्ति मिटेगी नहीं। परन्तु यदि वृत्तियों को विषयों से विचारपूर्वक लौटा लिया गया, तो उसकी आसक्ति पुनः विषयों में रहेगी ही नहीं!
\n“अतः जब तक इन्द्रियों की वृत्ति विषयों से प्रीति करने में लगी रहे, तब तक भगवान का ध्यान नहीं करना, और जब इन्द्रियों की वृत्ति स्थिर हो जाए, तब भगवान का ध्यान करना। जब द्रष्टा स्थूल देह में बरतता हो, तब स्पष्ट वर्गीकरण कर डालना चाहिए कि स्थूल देह में बरतते समय सूक्ष्म देह के संकल्पों की ओर ध्यान देना ही नहीं! परन्तु जब अन्तःकरण के सम्मुख देखना, तब स्थूल देह की ओर से बिल्कुल मुकर जाना। द्रष्टा और दृश्य के मध्य में रहनेवाले विचार द्वारा यह समझना कि, ‘द्रष्टा और दृश्य नितान्त भिन्न हैं। ऐसा विवेक रखकर देह के भावों को देह में और द्रष्टा (चैतन्य) के भावों को चैतन्य में लय कर देना। और, बाल्यावस्था, युवावस्था, वृद्धावस्था, स्थूलता, कृशता, जीवन, मरण आदि सब देह के भाव हैं, उन्हें आत्मा में मानना ही नहीं! तथा अछेद्य, अभेद्य, अजर, अमर, ज्ञानरूप, सुखरूप और सत्तारूप जो आत्मा के भाव हैं, उन्हें कभी भी देह में नहीं समझना। यह आत्मविचार तब तक त्याग न करें, जब तक (मायिक) संकल्पों का बल रहता हो! जैसे कोई राजा बलवान् शत्रु के रहते राजगद्दी पर बैठकर भी सुख नहीं भोग सकता, किन्तु शत्रुमात्र का नाश होने पर ही वह अपने राज्य के वैभवों का उपभोग कर सकता है, वैसे ही भगवान के भक्त को मन तथा इन्द्रियरूपी शत्रुओं द्वारा पीड़ित किए जाने तक पूर्वोक्त विचार की दृढ़ता रखना तथा जब मन और इन्द्रियों के संकल्पों का शमन हो जाए, तब परमेश्वर के स्वरूप का ध्यान करना।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/90.mp3" }, { "english_title": "Losing Faith and Not Losing Faith", "english_text": "On Bhādarvā sudi 2, Samvat 1877 [9 September 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the veranda outside the north-facing rooms of Jivā Khāchar’s darbār in Sārangpur. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Muktānand Swāmi asked, “Can a person who previously had faith in God, but later lost it, really be said to have had faith in the first place?”
\nSwayamprakāshānand Swāmi replied, “If a person has developed faith within his jivātmā, he would not lose it by any means. However, if his faith is based on the writings in the scriptures, then when God performs some action that is not mentioned in the scriptures, he would lose his faith in God.”
\nHearing this, Shriji Mahārāj counter-questioned, “In the scriptures, there are an endless variety of talks describing God as being powerful as well as weak, as being the all-doer as well as a non-doer, etc. So then, which action not mentioned in the scriptures could God possibly have performed that one loses one’s faith? Please answer this question.”
\nThe munis replied, “No action of God is outside the scriptures. So, Mahārāj, what is the reason behind a person developing faith and then losing it?”
\nShriji Mahārāj explained, “Whosoever develops faith in God does so only through the scriptures. Why? Because the scriptures describe the characteristics of God as well as the characteristics of the Sant. So, only faith developed through the scriptures remains staunch. On the other hand, faith developed by one’s own mind, without the help of the scriptures, eventually dissolves.
\n“In fact, the scriptures are also the inspiration behind the activities of dharma. Even the fact that an ignorant person who has never heard the scriptures has been able to observe to this day the disciplines of dharma - in the form of making distinctions between his mother, sister, daughter and other women - is due to the scriptures. How is that? Well, it has been passed down through the generations after someone initially heard such a talk from the scriptures. From that it has spread throughout society through successive generations. Therefore, one who develops faith in God and loses it afterwards has no faith in the words of the scriptures. Such a person is obstinate and a nāstik.
\n“On the other hand, if one does have faith in the scriptures, one would never turn away from God. Why? Because the scriptures describe an endless variety of divine actions and incidents of God; so, regardless of which action God performs, it will never be outside of the scriptures. Therefore, only one who has faith in the scriptures is able to develop unshakeable faith in God, and only such a person attains liberation. In addition, such a person would never deviate from dharma.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "નિશ્ચય ટળ્યા-ન ટળ્યાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના ભાદરવા સુદિ ૨ બીજને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ ગામ શ્રીસારંગપુર મધ્યે જીવાખાચરના દરબારમાં ઉત્તરાદે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “જેને ભગવાનના સ્વરૂપનો નિશ્ચય પ્રથમ થઈને પછી મટી જાય છે, તેને તે પ્રથમ નિશ્ચય થયો હતો કે નહોતો થયો?” પછી સ્વયંપ્રકાશાનંદ સ્વામી બોલ્યા જે, “જેને પોતાના જીવાત્માને વિષે નિશ્ચય થયો હોય, તે તો કોઈ રીતે ટળે નહીં; અને શાસ્ત્રની રીતે જો નિશ્ચય થયો હોય, તો શાસ્ત્રમાં ન મળે એવું ચરિત્ર જ્યારે પરમેશ્વર કરે ત્યારે ભગવાનનો નિશ્ચય હોય તે ટળી જાય છે.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “શાસ્ત્રને વિષે તો પરમેશ્વરનું સમર્થપણું, અસમર્થપણું, કર્તાપણું, અકર્તાપણું એવી અનંત જાતની વાત છે; માટે એવું કયું શાસ્ત્ર બહાર ચરિત્ર પરમેશ્વરે કર્યું હશે જે જેણે કરીને એનો નિશ્ચય ટળી ગયો? એ પ્રશ્નનો ઉત્તર કરો.” પછી સર્વે મુનિ બોલ્યા જે, “શાસ્ત્ર બહાર તો કોઈ ચરિત્ર નથી. માટે, હે મહારાજ! એ જીવને નિશ્ચય થઈને પાછો ટળી જાય છે તેનું શું કારણ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેને ભગવાનનો નિશ્ચય થાય છે તેને શાસ્ત્રે કરીને જ થાય છે; કાં જે, શાસ્ત્રમાં પરમેશ્વરનાં પણ લક્ષણ કહ્યાં હોય અને સંતનાં પણ કહ્યાં હોય. માટે શાસ્ત્રે કરીને નિશ્ચય થાય તે જ અચળ રહે છે અને શાસ્ત્ર વિના પોતાને મને કરીને જે નિશ્ચય કર્યો હોય તે નિશ્ચય ટળી જાય છે. અને વળી ધર્મની પ્રવૃત્તિનું જે કારણ છે તે પણ શાસ્ત્ર જ છે. અને જેણે શાસ્ત્ર કોઈ દિવસ સાંભળ્યાં જ નથી એવા જે અજ્ઞાની જીવ તેમને વિષે પણ મા, બેન, દીકરી અને સ્ત્રી તેની વિગતિરૂપ જે ધર્મની મર્યાદા તે આજ સુધી ચાલી આવે છે, તેનું કારણ પણ શાસ્ત્ર જ છે; કેમ જે, શાસ્ત્રમાંથી કોઈકે પ્રથમ એવી વાત સાંભળી છે, તે પરંપરાએ કરીને સર્વે લોકમાં પ્રવર્તી છે. માટે જેને ભગવાનનો નિશ્ચય થઈને ટળી જાય છે તેને તો શાસ્ત્રના વચનની પ્રતીતિ જ નથી; એ તો કેવળ મનમુખી છે ને નાસ્તિક છે. અને જો શાસ્ત્રની પ્રતીતિ હોય તો કોઈ કાળે પરમેશ્વરથી વિમુખ થાય જ નહીં; કાં જે, શાસ્ત્રમાં તો અનંત જાતનાં ભગવાનનાં ચરિત્ર છે, માટે પરમેશ્વર ગમે તેવાં ચરિત્ર કરે પણ શાસ્ત્રથી બારણે હોય જ નહીં. માટે જેને શાસ્ત્રના વચનનો વિશ્વાસ હોય તેને જ ભગવાનના સ્વરૂપનો નિશ્ચય અડગ થાય છે અને કલ્યાણ પણ તેનું જ થાય છે અને તે ધર્મમાંથી પણ કોઈ કાળે ડગે જ નહીં.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "शास्त्र-वचनों में विश्वास; अविचल निश्चय", "hindi_text": "संवत् १८७७ में भाद्रपद शुक्ला द्वितीया (९ सितम्बर, १८२०) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीसारंगपुर ग्राम-स्थित जीवाखाचर के राजभवन में उत्तरी द्वार के कमरे के बरामदे में विराजमान थे। वे श्वेत वस्त्र धारण किए हुए थे। उनके सभा में समक्ष मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे हुए थे।
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा कि, “भगवान के स्वरूप का निश्चय होने के बाद यदि वह मिट जाता है, तो उस मुमुक्षु को यथार्थ निश्चय हुआ था या नहीं?”
\nइसके उत्तर में स्वयंप्रकाशानन्द स्वामी बोले कि, “जिसे अपनी जीवात्मा में निश्चय हुआ हो, वह तो किसी भी तरह नहीं टलता। फिर भी शास्त्रों की रीति जानकर यद्यपि निश्चय कर लिया, तो परमेश्वर यदि ऐसा चरित्र करें कि शास्त्रों में ऐसे चरित्र का कहीं उल्लेख तक न हो, तो उसे देखकर कोई मुमुक्षु का भगवान संबन्धी निश्चय होकर भी मिट जाता है।”
\nयह सुनकर श्रीजीमहाराज बोले, “शास्त्रों में परमेश्वर का सामर्थ्य, उनकी असमर्थता, कर्तृत्व एवं अकर्तृत्व - आदि अनेक बातें बताई गई हैं। अतः ऐसा कौन-सा चरित्र परमेश्वर ने दिखाया होगा, जो शास्त्रों के विपरीत होगा जो देखकर उसका निश्चय समाप्त हो गया? इस प्रश्न का उत्तर दीजिए।”
\nतब समस्त मुनि बोले, “जो शास्त्र-सम्मत न हो, ऐसा तो परमेश्वर का कोई चरित्र नहीं है। इसलिए, हे महाराज! अब यह बताइए कि भगवान का निश्चय होने के बाद भी क्यों मिट जाता है?”
\nतब श्रीजीमहाराज ने कहा, “जिसे भगवान का निश्चय होता है, वह शास्त्रों के द्वारा ही होता है, क्योंकि शास्त्रों में परमेश्वर के लक्षण भी कहे होते हैं और सन्त के लक्षण भी लिखे होते हैं। अतः शास्त्र के द्वारा जो निश्चय होता है, वही अविचल रहता है, किन्तु बिना शास्त्र के अपने मन से ही निश्चय किया हो, तो वह निश्चय मिट जाता है। धर्म की प्रवृत्ति के कारण भी शास्त्र ही हैं। जिन्होंने शास्त्रों का कभी भी श्रवण नहीं किया है, ऐसे जीवों में भी माता, बहन, पुत्री और स्त्री सम्बंधी विवेक-द्योतक धर्म की मर्यादा आज तक चली आ रही है, उसके कारण भी शास्त्र ही हैं। क्योंकि सर्व प्रथम किसी ने शास्त्रों में से ही ऐसी बात सुनी है, जो परम्परा द्वारा सभी लोगों में प्रचलित हुई है। इसलिए, जिसे भगवान सम्बंधी निश्चय होकर भी मिट जाता है, उसे शास्त्रवचनों में विश्वास ही नहीं है। वह तो मनमानी बात करनेवाला है और नास्तिक है। जिसे शास्त्रों में प्रतीति होती है, वह कभी परमेश्वर से विमुख होता ही नहीं। क्योंकि शास्त्रों में भगवान के अनेक प्रकार के चरित्र हैं। अतः परमेश्वर चाहे जैसे चरित्र करें, फिर भी वे शास्त्रों से विपरीत होते ही नहीं। अतः जिसे शास्त्र-वचनों में विश्वास होता है, उसी को भगवान के स्वरूप का निश्चय अटल बना रहता है और कल्याण भी उसी का होता है। वह कभी भी धर्मच्युत होता ही नहीं।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/91.mp3" }, { "english_title": "Laziness and Infatuation", "english_text": "On Bhādarvā sudi 3, Samvat 1877 [10 September 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting facing west on a large, decorated cot on the veranda outside the rooms of Jivā Khāchar’s darbār in Sārangpur. He was wearing a black-bordered, white khes and had covered Himself with a white cotton cloth. He had also tied a white pāgh around His head. Bunches of yellow flowers adorned His ears, and tassels of yellow flowers had been placed upon His pāgh. In addition to this, a garland of yellow flowers was swinging from His neck down to His navel. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Swayamprakāshānand Swāmi asked a question, “It is said in the Gitā that once a devotee attains the abode of God, i.e., Vaikunth, etc., he never falls back from it. But which flaw causes some to fall back?”
\nShriji Mahārāj asked in return, “Who has attained the abode of God and then fallen back? Give Me even one example!”
\nSwayamprakāshānand Swāmi replied, “First of all, there are Jay and Vijay, the attendants of God who fell from Vaikunth; and then there are Rādhikāji and Shridāmā, who fell from Golok.”
\nShriji Mahārāj then clarified, “Jay and Vijay did fall, but it was only because God wanted to illustrate the glory of a sādhu; that is, if one maligns a sādhu like the Sanakādik, then even if one has attained an abode such as Vaikunth, one can still fall from it. That is why they fell. Besides, Jay and Vijay did return to God’s abode, Vaikunth, in their third life. Therefore, they cannot be said to have fallen. Rather, it happened because it was God’s wish. In any case, one can only be said to have fallen when one never again retains any contact with God.
\n“Also, when Rādhikāji fell from Golok, that too was by God’s wish, as he himself wished to manifest in a human body to uplift countless jivas and perform redemptive actions. Thus, if someone claims that Rādhikāji fell, then God could be said to have fallen along with her. That is why she cannot be said to have fallen, because it was God’s wish that they both came to earth from Golok. So, in that instance, it should be recognized as being the wish of God only.
\n“Of course, if it is His wish, a mukta may manifest in a body even from Akshardhām. Moreover, by His will, that which is jad can become chaitanya, and that which is chaitanya can become jad. God is, after all, extremely powerful, and whatever He wishes, occurs. Therefore, no one who has attained the abode of God falls back from it without it being God’s wish. However, he who does fall is a worldly, incomplete devotee who falls during the course of his spiritual endeavors. Such a person is called ‘yoga-bhrasht’. In contrast, those who have become enlightened through vairāgya, ātmā-realization, bhakti towards God, brahmacharya, etc., are equal to the muktas of Shwetdwip. They never fall.”
\nHaving explained this, Shriji Mahārāj said, “Here, now I shall ask a question.”
\nThe munis responded, “Please do ask.”
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “In the Udyog-parva of the Mahābhārat, Sanatsujāt Rishi says to Dhrutrāshtra, ‘He who abandons both laziness and infatuation has completely transgressed God’s māyā. In fact, laziness and infatuation are māyā itself.’ Now, we are known to be renunciant devotees of God. If someone amongst us has laziness and infatuation, and if that person is not particularly vigilant in eradicating them by using the strength of God’s glory, then what type of bliss does such a devotee experience in this body? Also, what type of bliss does he attain after he dies? That is My question.”
\nSwayamprakāshānand Swāmi replied, “A person who is a devotee of God need not worry too much if his laziness and infatuation are not eradicated by the deep thought of God’s glory.”
\nAt that point Shriji Mahārāj questioned, “What is wrong with a devotee of God who has laziness and infatuation and is vigilant in his efforts to eradicate them? What makes one who is not so vigilant better than the one who is?”
\nSwayamprakāshānand Swāmi explained, “That devotee of God relies on the strength of God, not on the strength of his spiritual endeavors; that is why he is better.”
\nShriji Mahārāj questioned further, “You are claiming that one who is careless, despite the enemies of laziness and infatuation being prevalent in him, is superior. Well, consider the example of a faithful wife. Due to the fear of her husband and the fear of preserving her fidelity, she remains very conscious in her mind, lest she smiles at or touches another man. Moreover, in her mind lies the following fear: ‘If I behave permissively, my husband will think of me as an adulteress and will no longer accept my service. This would be a breach of my fidelity.’ Bearing this in mind, she remains ever vigilant. Now you are claiming that a devotee who keeps bhakti just like the faithful wife and who is conscious in his efforts to eradicate laziness and infatuation is at fault. Furthermore, you are suggesting that a devotee who is not concerned about eradicating laziness and infatuation, like a woman who flirts with any man she fancies and is not concerned about preserving her fidelity, is actually superior! Is this because of a misunderstanding on your behalf or what?
\n“Remember, if a person remains careless, then even if he is a devotee of God, the two enemies of laziness and infatuation would not fail to hinder him. For example, when one drinks alcohol or bhang, then just as a non-believer becomes intoxicated, a devotee of God would also become intoxicated and delirious. In the same manner, just as alcohol and bhang in the form of laziness and infatuation hinder a non-believer, they hinder a devotee of God as well. The only difference, however, between a non-believer and a devotee of God is that a non-believer cannot eradicate these two enemies, whereas a devotee can overcome them if he remains vigilant in his efforts. That is the advantage a devotee of God has. Nevertheless, he is not better if he remains careless, even if he is a devotee of God.”
\nThereafter, Shriji Mahārāj asked another question, “How many elements is the sthul body composed of, and how many elements is the sukshma body composed of? Are there equal elements in both, or does one have more or less than the other? Please describe the nature of these two bodies.”
\nSwayamprakāshānand Swāmi attempted to answer the question but was unable to do so satisfactorily. Thereupon, all of the munis said, “Mahārāj, please be kind enough to answer this question Yourself.”
\nShriji Mahārāj then explained, “The sthul body is composed of the five elements known as the five mahābhuts:1 pruthvi, jal, etc. The sukshma body is composed of 19 elements: the five gnān-indriyas, the five karma-indriyas, the five prāns and the four antahkarans. Yet, only when the sukshma body is interwoven with the sthul body can all activities be carried out properly, but not otherwise. This is because only when the sukshma body, together with the indriyas, joins the sthul body - which includes the indriyas’ organs, i.e., the eyes, ears, etc. - can the respective vishays of those indriyas be indulged in. This is not possible by the indriyas’ organs of the sthul body alone. Thus, the sukshma body composed of the 19 elements is interwoven with the sthul body composed of the five elements. That is why the sthul body is also said to be composed of 24 elements.
\n“In the same manner, the pleasures of the sukshma body can only be indulged in when the sukshma body behaves as one with the sthul body, which is composed of the five elements. That is why the sukshma body, which is composed of 19 elements, is also said to be composed of 24 elements. Moreover, because the sthul body is inherent within the sukshma body, when a person associates with a woman through his sukshma body, he ejaculates semen from his sthul body. Thus, there is oneness between the sthul body and the sukshma body during the waking state and the dream state.”
\nThereupon the munis remarked, “Mahārāj, this suggests that the sukshma body is the same as the sthul body. So, just as there is an effect of karmas on the sthul body, is there a similar effect on the sukshma body as well? Or is there a difference?”
\nShriji Mahārāj replied, “If one has just as strong a belief that the sukshma body is mine, as one has that this sthul body is mine, then the law of karmas would apply to the sukshma body just as it does to the sthul body. Indeed, it is only to encourage the individual that the karmas of the sukshma body have been said to be insignificant.
\n“In comparison, neither the sthul body nor the sukshma body of one who has no consciousness of his sthul and sukshma bodies is affected by karmas. This is because such a person behaves only as the ātmā. Thus, one who has such realization of one’s ātmā remains unaffected by karmas related to the sthul and sukshma bodies. Nonetheless, such a person would never physically perform any impure karmas. Furthermore, he endures any joy or pain resulting from his prārabdha. Even while experiencing them, he believes, ‘I am not the one who experiences; I am the ātmā.’
\n“Conversely, a person who is ignorant and who identifies his self with the body is affected by all karmas related to the sthul and sukshma bodies, and therefore he experiences joy and pain according to his karmas. This is because an ignorant person, while experiencing whichever vishays he indulges in, believes the body to be his true form, and feels, ‘I am the one who experiences these vishays.’
\n“Then, in his final moments, such an ignorant person sees the servants of Yam. He then becomes unaware of his body and enters a state of unconsciousness. Thereafter, the servants of Yam force him to leave his body and thus separate his jiva. The jiva then receives the body of an evil spirit, in which it suffers the torments of Yampuri. A devotee of God possessing gnān, on the other hand, sees God or His Sant in his last moments. He also becomes unaware of his body and enters a state of unconsciousness. However, when that devotee discards his body and becomes separate from it, God grants him a divine body like that of God, with which he resides in the abode of God.”
", "english_footnote": "1. Refers to ‘panchbhuts’.
", "gujarati_title": "પ્રમાદ અને મોહનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના ભાદરવા સુદિ ૩ ત્રીજને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ ગામ શ્રીસારંગપુર મધ્યે જીવાખાચરના દરબારમાં ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલીયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને કાળા છેડાનો શ્વેત ખેસ પહેર્યો હતો અને શ્વેત ચાદર ઓઢી હતી ને મસ્તક ઉપર શ્વેત પાઘ બાંધી હતી ને કાન ઉપર પીળાં પુષ્પના ગુચ્છ વિરાજમાન હતા અને પાઘમાં પીળાં પુષ્પનાં છોગાં ધારણ કર્યાં હતાં અને કંઠને વિષે પીળાં પુષ્પનો હાર નાભિ સુધી હિંડળતો વિરાજમાન હતો અને આથમણું મુખારવિંદ કરીને શ્રીજીમહારાજ વિરાજમાન હતા ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી સ્વયંપ્રકાશાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “ભગવાનના ભક્ત હોય તે ભગવાનનાં ધામ જે વૈકુંઠાદિક તેને પામીને પાછા પડતા નથી, એમ ભગવાને ગીતામાં કહ્યું છે;૮૧ અને જે પડતો હશે તે શે દોષે કરીને પાછો પડતો હશે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “કોણ ભગવાનના ધામને પામીને પાછો પડ્યો છે? એક તો બતાવો!” પછી સ્વયંપ્રકાશાનંદ સ્વામીએ કહ્યું જે, “એક તો વૈકુંઠમાંથી જય-વિજય ભગવાનના પાર્ષદ પડ્યા૮૨ અને ગોલોકમાંથી રાધીકાજી૮૩ ને શ્રીદામા પડ્યાં.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જય-વિજય પડ્યા એ તો ભગવાને પોતાના સંતનો મહિમા દેખાડવા સારું પડ્યા જે, સનકાદિક જેવા સંતનો દ્રોહ કરે તો વૈકુંઠાદિક જેવા ધામને પામ્યો હોય તોય પણ પડી જાય છે. અને જય-વિજય તો પાછા ત્રીજે જન્મે ભગવાનના વૈકુંઠ ધામમાં પહોંચ્યા;૮૪ માટે એ કાંઈ પડ્યા ન કહેવાય, એ તો ભગવાનની ઇચ્છાએ થયું. અને પડ્યો તો તે કહેવાય જે જેને પાછો ભગવાનનો સંબંધ જ ન રહે. અને ગોલોકથી રાધિકાજી પડ્યાં તે પણ ભગવાનની જ ઇચ્છા હતી અને પોતાને પણ મનુષ્ય દેહ ધારીને અનંત જીવનો ઉદ્ધાર કરવો હતો અને પોતાનાં કલ્યાણકારી જે ચરિત્ર તેને વિસ્તારવાં હતાં. માટે રાધિકાજીને કોઈ પડ્યાં કહે તો ભગવાન પણ તે ભેળે પડ્યા કહેવાય; તે સારુ ભગવાનની જ ઇચ્છાએ જે ગોલોકથી પૃથ્વીને વિષે આવ્યાં એ તે કાંઈ પડ્યાં ન કહેવાય, એ ઠેકાણે તો ભગવાનની જ ઇચ્છા જાણવી. તે ભગવાનની ઇચ્છાએ તો અક્ષરધામમાંથી પણ દેહ ધરે, અને જડ હોય તે ચૈતન્ય થઈ જાય અને ચૈતન્ય હોય તે જડ થઈ જાય; કેમ જે, ભગવાન તો અતિ સમર્થ છે તે જેમ કરે તેમ થાય, પણ તે ભગવાનની ઇચ્છા વિના તો ભગવાનના ધામને પામીને કોઈ પડે જ નહીં. અને જે પડે છે તે તો આધુનિક અપક્વ ભક્ત હોય તે સાધનકાળમાંથી જ પડે છે, તે તો યોગભ્રષ્ટ કહેવાય; પણ વૈરાગ્ય, આત્મનિષ્ઠા, ભગવાનની ભક્તિ અને બ્રહ્મચર્યાદિક જે ધર્મ તેણે કરીને જે સિદ્ધ થાય તે તો જેવા શ્વેતદ્વીપને વિષે મુક્ત છે તે સરખા છે, તે તો કોઈ કાળે પડતા નથી.”
\nએવી રીતે શ્રીજીમહારાજ એટલી વાત કરીને પછી બોલ્યા જે, “લ્યો, હવે અમે એક પ્રશ્ન પૂછીએ.” પછી મુનિએ કહ્યું જે, “પૂછો.” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “મહાભારતના ઉદ્યોગપર્વને વિષે સનત્સુજાત ઋષિએ ધૃતરાષ્ટ્ર પ્રત્યે કહ્યું છે જે, ‘એક તો પ્રમાદ અને બીજો મોહ એ બેયનો જે ત્યાગ કરે તે સર્વ પ્રકારે ભગવાનની માયાને તરી રહ્યો છે અને પ્રમાદ ને મોહ એનું જ નામ માયા છે.’૮૫ માટે આપણે ત્યાગી એવા ભગવાનના ભક્ત કહેવાઈએ છીએ ને તેમાં જેને પ્રમાદ ને મોહ વર્તતા હશે ને ભગવાનના મહિમાનું બળ લઈને તે ભક્ત પ્રમાદને ને મોહને ટાળ્યાનો ખટકો નહીં રાખતો હોય, તે ભક્તને દેહ છતે કેવું સુખ હશે અને મરીને તે કેવા સુખને પામશે? એ પ્રશ્ન છે.” પછી સ્વયંપ્રકાશાનંદ સ્વામી બોલ્યા જે, “જે ભગવાનનો ભક્ત હોય, તે ભગવાનનું માહાત્મ્ય અતિશય વિચારીને પ્રમાદ કે મોહ ન ટળે તો પણ તેની કાંઈ ઝાઝી ચિંતા રાખે નહીં.”૮૬ પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ભગવાનનો ભક્ત હોય ને તેને પ્રમાદ ને મોહ વર્તતા હોય ને તેને ટાળ્યાનો ખટકો રાખે તેને ખોટ્ય કેટલી છે? અને ટાળ્યાનો ખટકો ન રાખે તેમાં શો વિશેષ છે?” પછી સ્વયંપ્રકાશાનંદ સ્વામી બોલ્યા જે, “ભગવાનનું બળ રાખે અને સાધનનું બળ ન રાખે, માટે એ વિશેષ જ છે.”
\nતે પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેને પ્રમાદ ને મોહરૂપ શત્રુ રહ્યા છે તોય પણ જે ગાફેલ રહે છે તેને તો તમે શ્રેષ્ઠ કહો છો. જેમ પતિવ્રતા સ્ત્રી હોય ને તે પોતાના પતિની બીકે ને પતિવ્રતાનો ધર્મ રાખ્યાની બીકે અતિશય મનમાં ખટકો રાખીને કોઈ પુરુષ સાથે હસીને તાળી લે નહીં, અને તેને એમ મનમાં બીક રહે જે, ‘જો હું ગાફલાઈ રાખીશ તો મારો પતિ મને વ્યભિચારિણી જાણશે તો મારી સેવા અંગીકાર નહીં કરે, એટલે મારે પતિવ્રતાના ધર્મમાં ખોટ્ય પડશે,’ એવું જાણીને મનમાં ખટકો રાખે છે. તેમ જે ભક્ત એ પતિવ્રતાના જેવી ભક્તિ રાખે ને પ્રમાદને ને મોહને ટાળવાનો ખટકો રાખે તેને તો તમે મૂળગી ખોટ્ય બતાવો છો. અને વળી જેમ કોઈક સ્ત્રી પોતાને મનમાં આવે તે પુરુષ સાથે તાળીઓ દેતી ફરે ને પતિવ્રતાનો ધર્મ પાળવાનો ખટકો ન રાખે, તેમ જે ભક્ત પ્રમાદને ને મોહને ટાળ્યાનો ખટકો ન રાખે તેને તો તમે શ્રેષ્ઠ બતાવો છો. એ તે શું તમારી એવી અવળી સમજણ છે કે કેમ છે? અને જે ગાફલાઈ રાખશે ને તે ભગવાનનો ભક્ત હશે તો તેને પ્રમાદ ને મોહ એ બે શત્રુ નડ્યા વિના નહીં રહે. જેમ મદિરા પીએ તથા ભાંગ્ય પીએ તો જેમ વિમુખને કેફ ચડે છે તેમ જ ભગવાનનો ભક્ત હોય તેને પણ કેફ ચડે ને ગાંડો થાય; તેમ મદિરા ને ભાંગ્યરૂપ જે પ્રમાદ ને મોહ તે તો જેમ વિમુખ જીવને નડે તેમ જ ભગવાનના ભક્તને પણ નડે. અને વિમુખમાં ને હરિભક્તમાં એટલો જ ફેર છે જે, ‘વિમુખને એ બે શત્રુ ટળે નહીં અને ભગવાનનો ભક્ત જો ખટકો રાખીને ટાળવાનો ઉપાય કરે તો એ બે શત્રુ નાશ પામી જાય,’ એટલો ભગવાનના ભક્તને વિશેષ છે. અને જે ગાફલાઈ રાખે તે તો ભગવાનનો ભક્ત હોય તોય સારો નહીં.”
\nપછી શ્રીજીમહારાજે ફરીને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “સ્થૂળ શરીર તે કેટલાં તત્ત્વનું છે અને સૂક્ષ્મ શરીર તે કેટલાં તત્ત્વનું છે? અને સ્થૂળ દેહમાં ને સૂક્ષ્મ દેહમાં બરોબર તત્ત્વ છે કે કાંઈ ઓછાં-અધિક છે? એ બે શરીરનું રૂપ કરો.” પછી સ્વયંપ્રકાશાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્નનો ઉત્તર કરવા માંડ્યો પણ થયો નહીં. પછી સર્વે મુનિ બોલ્યા જે, “હે મહારાજ! એનો ઉત્તર તમે કૃપા કરીને કરો.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “સ્થૂળ દેહ છે તે તો પૃથ્વી આદિ પંચ મહાભૂત નામે જે પાંચ તત્ત્વ તેનું છે; અને સૂક્ષ્મ દેહ છે તે તો પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો, પાંચ કર્મેન્દ્રિયો, પંચપ્રાણ અને ચાર અંતઃકરણ એ નામે જે ઓગણીસ તત્ત્વ તેનું છે. અને તે સ્થૂળ દેહને વિષે પણ જ્યારે સૂક્ષ્મ દેહ અનુસ્યૂતપણે વર્તે છે ત્યારે જ સર્વે ક્રિયા યથાર્થપણે થાય છે, પણ તે વિના થતી નથી; કેમ જે, કાન, નેત્ર આદિક જે ઇન્દ્રિયોનાં ગોલક તેમણે યુક્ત એવો જે સ્થૂળ દેહ તેને વિષે તે તે ઇન્દ્રિયાદિકે યુક્ત એવો જે સૂક્ષ્મ દેહ તે ભળે છે તેણે કરીને તે તે ઇન્દ્રિયોના વિષયનું ગ્રહણ થાય છે, પણ કેવળ સ્થૂળ દેહનાં ગોલકે કરીને થતું નથી. તે માટે પંચતત્ત્વનું જે સ્થૂળ દેહ તેને વિષે ઓગણીસ તત્ત્વનું જે સૂક્ષ્મ દેહ તે અનુસ્યૂતપણે રહ્યું છે, તે સારુ સ્થૂળ દેહને વિષે પણ ચોવીસ તત્ત્વ છે. અને તેમ જ સૂક્ષ્મ દેહને વિષે પણ પંચતત્ત્વનું જે સ્થૂળ દેહ તે એકત્વપણે વર્તે છે ત્યારે જ સૂક્ષ્મ દેહના ભોગ સિદ્ધ થાય છે. અને સૂક્ષ્મ દેહ ઓગણીસ તત્ત્વનું છે તેને વિષે પંચતત્ત્વનું સ્થૂળ દેહ ભળે છે, માટે સૂક્ષ્મ દેહ પણ ચોવીસ તત્ત્વનું છે. અને જો સૂક્ષ્મ દેહમાં સ્થૂળ દેહ છે તો સૂક્ષ્મ દેહમાં સ્ત્રીનો સંગ કરે૮૭ છે તેનો સ્થૂળ દેહમાં વીર્યપાત થઈ જાય છે; માટે સ્થૂળ દેહ ને સૂક્ષ્મ દેહની જાગ્રત અવસ્થાને વિષે ને સ્વપ્ન અવસ્થાને વિષે એકતા છે.”
\nપછી મુનિએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! આ તો જેવું સ્થૂળ દેહ છે તેવું જ સૂક્ષ્મ દેહ થયું; ત્યારે જેમ સ્થૂળ દેહમાં કર્મ લાગે છે તેમ જ સૂક્ષ્મ દેહમાં લાગે છે કે કાંઈ ફેર છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “સ્થૂળ દેહને વિષે એવી દૃઢ પોતાપણાની માનીનતા છે તેવી જ જો સૂક્ષ્મ દેહને વિષે માનીનતા હોય, તો જેવું સ્થૂળ દેહમાં કર્મ લાગે છે તેવું જ સૂક્ષ્મ દેહમાં પણ લાગે. અને જે સૂક્ષ્મ દેહનાં કર્મને અલ્પ કહ્યાં છે, તે તો જીવને હિંમત દેવા સારુ છે. અને જેને સ્થૂળ દેહને વિષે તથા સૂક્ષ્મ દેહને વિષે અભિમાન નથી, તેને તો સ્થૂળ દેહનું કર્મ પણ લાગતું નથી ને સૂક્ષ્મ દેહનું પણ લાગતું નથી; કેમ જે, એ તો કેવળ આત્મસત્તારૂપે જ વર્તે છે. માટે એવા જે આત્મજ્ઞાની હોય તેને તો સ્થૂળ દેહ સંબંધી તથા સૂક્ષ્મ દેહ સંબંધી કર્મ લાગે નહીં, અને તે આ દેહે કરીને અશુભ કર્મને તો કરે જ નહીં, અને પ્રારબ્ધાનુસારે જે સુખ-દુઃખ આવે તેને તો ભોગવે અને ભોગવતો થકો એમ માને જે, ‘હું એનો ભોક્તા નથી હું તો આત્મા છું.’ અને જે અજ્ઞાની દેહાભિમાની હોય તેને તો સ્થૂળ દેહ અથવા સૂક્ષ્મ દેહ સંબંધી સર્વ કર્મ લાગે છે અને તે કર્મ પ્રમાણે સુખ-દુઃખને પણ ભોગવે છે; કેમ જે, જે અજ્ઞાની છે તે જે જે વિષયને ભોગવે તે ભોગવતો થકો પોતાને દેહરૂપે માનીને એમ માને જે, ‘હું વિષયનો ભોક્તા છું.’ પછી જ્યારે અંત સમો આવે ત્યારે તે અજ્ઞાની જીવને તો યમના દૂત દેખાય ને દેહની વિસ્મૃતિ થઈ જાય ને મૂર્છા અવસ્થા આવે છે. પછી તે યમના દૂત દેહને મુકાવીને જીવને જુદો કરે છે, ત્યારે એ જીવને પ્રેતનો દેહ બંધાય છે; પછી તે દેહે કરીને યમપુરીનાં કષ્ટ ભોગવે છે. અને જ્ઞાની એવો જે ભગવાનનો ભક્ત તેને તો અંતકાળે ભગવાન કે ભગવાનના સંત દેખાય છે ને એને પણ દેહની વિસ્મૃતિ થઈ જાય ને મૂર્છા અવસ્થા આવે છે; પછી દેહને મૂકીને જુદો થાય છે ત્યારે એ ભક્તને ભગવાન ભાગવતી તનુ આપે છે ને તે દેહે કરીને એ ભગવાનના ધામને વિષે રહે છે.”
", "gujarati_footnote": "૮૧. “યદ્ગત્વા ન નિવર્તન્તે।” (ગીતા: ૧૫/૬); “સર્ગેઽપિ નોપજાયન્તે પ્રલયે ન વ્યથન્તિ ચ।” (ગીતા: ૧૪/૨); “મામુપેત્ય તુ કૌન્તેય પુનર્જન્મ ન વિદ્યતે।” (ગીતા: ૮/૧૬) ઇત્યાદિક વચનથી.
\n૮૨. ભાગવત: ૭/૧/૩૨.
\n૮૩. બ્રહ્મવૈવર્તપુરાણ, શ્રીકૃષ્ણજન્મખંડ, પૂર્વાર્ધ: ૩/૯૭-૧૧૩.
\n૮૪. ભાગવત: ૭/૧/૪૬.
\n૮૫. મહાભારત, ઉદ્યોગપર્વ: ૪૨/૪ શ્લોકમાં આ ભાવનાં વોક્યો છે.
\n૮૬. પ્રમાદ અને મોહની નિવૃત્તિ અનાયાસથી થતી હોય તો ભલે, અથવા તે બંને ભગવાનના ભક્તમાં રહીને પણ ભગવાનના મહિમાની આગળ અતિ રાંક એવા તે બંને શો અનર્થ કરી શકવાના છે? કાંઈ પણ નહિ. આટલો તાત્પર્યાર્થ છે.
\n૮૭. સંકલ્પાત્મક સંભોગ.
", "hindi_title": "प्रमाद तथा मोह", "hindi_text": "संवत् १८७७ में भाद्रपद शुक्ला तृतीया (१० सितम्बर, १८२०) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीसारंगपुर ग्राम-स्थित जीवाखाचर के राजभवन के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने काले पल्ले की श्वेत धोती धारण की थी, सफ़ेद चादर ओढ़ी थी, मस्तक पर श्वेत पगड़ी बाँधी थी, कानों में पीत पुष्पों के गुच्छ लगाए हुए थे और पाग में पीले फूलों के तुर्रे धारण किए थे। उनके कंठ में पीत पुष्पों का हार नाभि तक लटकता हुआ सुशोभित हो रहा था। श्रीजीमहाराज पश्चिम की ओर मुखारविन्द करके विराजमान थे। उनके समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे हुए थे।
\nउस समय स्वयंप्रकाशानन्द स्वामी ने पूछा कि, “भगवान ने गीता में कहा है कि जो भगवद्भक्त भगवान के वैकुंठादि धामों को प्राप्त होते हैं, वहाँ से उन्हें लौटना नहीं पड़ता।१२२ फिर भी, वहाँ से जिसका पतन होता है, वह किस दोष से हुआ करता है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “भगवान के धाम को प्राप्त करके, वहाँ से कौन गिरा है, हमें एक तो बताइए!”
\nस्वयंप्रकाशानन्द स्वामी ने कहा, “वैकुंठ से भगवान के जय-विजय नामक पार्षदों का पतन हुआ तथा गोलोक से राधिकाजी तथा श्रीदामा को भी पृथ्वी पर लौटना पड़ा।”
\nफिर श्रीजीमहाराज बोले कि, “जय-विजय को भगवान ने इसलिए गिराया कि अपने सच्चे सन्त की महिमा से सब अवगत हों। जैसे ‘सनकादि के समान साधु से जो भी द्रोह करेगा, तो वैकुंठादि के समान धामों को प्राप्त करके भी उसका पतन हो जाया करता है।’ और जय-विजय तो अपने तीसरे जन्म में पुनः भगवान के वैकुंठधाम में पहुँच गए। इसलिए, इन्हें गिरे हुए नहीं कह सकते! वह पतन भगवान की इच्छा से हुआ था। वास्तव में भगवान के धाम से गिरा हुआ उसे कहा जाता है, जिसका भगवान से पुनः किसी भी प्रकार से सम्बंध ही न रहे। और गोलोक से राधिकाजी को लौटना पड़ा, वह भी भगवान की ही इच्छा थी। स्वयं भगवान को भी मनुष्य-देह धारण करके अनंत जीवों का उद्धार करना था तथा अपने कल्याणकारी चरित्रों का विस्तार करना था। इसलिए, कोई राधिकाजी का ‘पतन’ कहेगा, तो उनके साथ भगवान भी ‘गिरे हुए’ कहलाएँगे। अतः जो कोई भगवान की इच्छा से ही गोलोक से पृथ्वी पर अवतरित हुआ, तो उसे गिरा हुआ नहीं कहा जाता। वहाँ तो भगवान की इच्छा को ही सर्वोपरि मानना। क्योंकि भगवान की इच्छा से तो अक्षरधाम से भी (कोई मुक्त) पृथ्वी पर देह धारण करे, और जड हो, वह भी चैतन्य हो जाए, और चैतन्य हो, वह जड हो जाए; क्योंकि भगवान तो अत्यन्त समर्थ हैं, वह जो करे, सो हो सकता है। परन्तु, उस भगवान की इच्छा के बिना, भगवान के धाम को प्राप्त कर कोई गिरता ही नहीं है। और जो गिरता है, वह तो आधुनिक अपक्व भक्त होता है। और जिसका साधनाकाल से ही पतन होता है, उसे योगभ्रष्ट कहा जाता है, परन्तु वैराग्य, आत्मनिष्ठा, भगवान की भक्ति तथा ब्रह्मचर्यादि धर्म द्वारा जो ‘सिद्ध’ होते हैं, वे श्वेतद्वीपनिवासी मुक्तजनों के सदृश हैं। उनका कभी भी पतन नहीं होता।”
\nइतनी वार्ता कहने के बाद श्रीजीमहाराज ने कहा, “लीजिए, अब हम एक प्रश्न पूछते हैं।”
\nमुनियों ने कहा कि, “पूछिए।”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “महाभारत के उद्योगपर्व में सनत्सुजात ऋषि ने धृतराष्ट्र से कहा है कि: ‘प्रमाद और मोह दोनों का त्याग करनेवाला सर्व प्रकार से भगवान की माया को तैर चुका है। और, प्रमाद एवं मोह का नाम ही माया है।’ अतएव, हम भगवान के त्यागी भक्त कहलाते हैं, फिर जिसको प्रमाद और मोह रहते होंगे और वह भक्त यदि भगवान की महिमा के बल को लेकर प्रमाद और मोह को मिटाने में सावधानी नहीं बरतेगा, तो वह भक्त अपने जीवनकाल में कैसा सुख भोगेगा तथा मरकर कैसे सुख को प्राप्त करेगा? यह प्रश्न है।”
\nस्वयंप्रकाशानन्द स्वामी ने उत्तर दिया कि, “भगवान का भक्त भगवान के माहात्म्य का अत्यंत बल ग्रहण करके प्रमाद एवं मोह के न मिटने पर भी उसके सम्बंध में कुछ अधिक चिन्ता नहीं करता।”
\nतब श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “भगवान के जिस भक्त में प्रमाद और मोह रहे हों, उन्हें मिटाने की सावधानी रखता हो, उसमें क्या कमी है? तथा जो उन्हें मिटाने की सतर्कता नहीं रखता उसमें कौन-सी विशेषता है?”
\nतब स्वयंप्रकाशानन्द स्वामी बोले कि, “भगवान की महिमा का बल रखता है तथा अपने साधन का बल नहीं रखता, इसलिए वह विशेष ही है।”
\nतब श्रीजीमहाराज ने संशय किया कि, “प्रमाद और मोहरूपी शत्रु रहने पर भी जो पुरुष गाफ़िल रहता है, उसे आप श्रेष्ठ कहते हैं, जैसे कोई पतिव्रता स्त्री अपने पति के भय से पतिव्रता धर्म रखने की आशंका से मन में अत्यन्त सतर्कता रखते हुए किसी पुरुष से हँसकर ताली नहीं लेती। उसके मन में यह डर लगा रहता है कि, ‘मैं गफ़लत रखूगी, तो मेरा पति मुझे व्यभिचारिणी समझेगा और मेरी सेवा को अंगीकार नहीं करेगा, जिससे मेरे पतिव्रता धर्म में बाधा पड़ेगी,’ ऐसा समझकर सावधान रहती है। वैसे ही जो भक्त ऐसी पतिव्रता भक्ति रखता है और प्रमाद तथा मोह को मिटाने की सावधानी बरतता है, उसमें तो आप भारी दोष बताते हैं। जैसे कोई स्त्री अपने मनमाने पुरुष के साथ हँस-बोलकर घूमती-फिरती है तथा पतिव्रता धर्म का पालन करने की सावधानी भी नहीं बरतती, वैसे ही जो भक्त प्रमाद और मोह को टालने की सावधानी नहीं रखता, उसे आप श्रेष्ठ बतलाते हैं। यह आपकी उल्टी समझ नहीं है तो क्या है? और जो गफ़लत रखेगा, फिर वह भगवान का भक्त होगा, तो भी उसके समक्ष प्रमाद तथा मोह नामक दो शत्रु बाधा डाले बिना नहीं रहेंगे। जैसे मदिरा और भांग पीने का नशा विमुख पुरुष को भी चढ़ता है, वैसे ही भगवान के भक्त को भी चढ़ता है और वह भी पागल बन जाता है। उसी तरह, मदिरा और भाँगरूपी प्रमाद तथा मोह जैसे विमुख जीव को बाधा डालते हैं, वैसे ही भगवान के भक्त को भी विघ्न उपस्थित करते हैं। तथा विमुख जीव और हरिभक्त में केवल इतना ही अन्तर है कि, ‘विमुख से ये दोनों शत्रु टलते नहीं, किन्तु भगवान का भक्त यदि सावधानी रखकर उन्हें टालने का उपाय करे, तो इन दोनों शत्रुओं का नाश हो सकता है।’ भगवान के भक्त में इतनी विशिष्टता रहती है। किन्तु जो गफ़लत रखता है, वह यदि भगवद्भक्त हो फिर भी अच्छा नहीं है।”
\nश्रीजीमहाराज ने पुनः प्रश्न किया कि, “स्थूल शरीर कितने तत्त्वों का है और सूक्ष्म शरीर कितने तत्त्वों का है? तथा स्थूल देह में तथा सूक्ष्म शरीर में समान तत्त्व हैं या कुछ न्यूनाधिक हैं? इन दोनों शरीरों के स्वरूप बताइए।”
\nस्वयंप्रकाशानन्द स्वामी इस प्रश्न का उत्तर देने लगे, किन्तु वे यथार्थ उत्तर न दे सके। तब समस्त मुनि बोले, “हे महाराज! कृपया आप ही इसका उत्तर दीजिए।”
\nफिर श्रीजीमहाराज बोले कि, “स्थूल शरीर पृथ्वी आदि पंचमहाभूत नामक पाँच तत्त्वों का है। और, सूक्ष्म शरीर पाँच ज्ञानेन्द्रियों, पाँच कर्मेन्द्रियों, पाँच प्राणों, चार अन्तःकरणों, इन उन्नीस तत्त्वों का है। उस स्थूल शरीर में भी जब सूक्ष्म शरीर अनुस्यूत भाव से रहता है, तभी समस्त क्रियाएँ यथार्थ रूप से होती हैं, परन्तु उसके बिना नहीं होतीं। क्योंकि कान, नेत्र आदि इन्द्रियों के गोलक से युक्त जो स्थूल शरीर है, उसमें उन इन्द्रियों सहित सूक्ष्म शरीर मिलता है, तब उन इन्द्रियों के विषयों का ग्रहण होता है, परन्तु केवल स्थूल देह के गोलकों से ग्रहण नहीं होता। अतएव, पंचतत्त्वों के स्थूल शरीर में उन्नीस तत्त्वों का सूक्ष्म शरीर अनुस्यूत रूप से मिला है। इसलिए स्थूल देह में भी चौबीस तत्त्व निहित हैं।
\n“और, सूक्ष्म देह में भी पंच तत्त्वों का स्थूल शरीर एकत्वरूप से रहता है, तभी सूक्ष्म देह के भोग सिद्ध होते हैं। और, सूक्ष्म शरीर उन्नीस तत्त्वों का है, उनमें पाँच तत्त्वों का स्थूल शरीर मिलता है, अतः सूक्ष्म शरीर भी चौबीस तत्त्वों का है। और, यदि सूक्ष्म देह में स्थूल देह अवस्थित है, तो सूक्ष्म शरीर में स्त्री का संग करने से स्थूल देह में वीर्यपात हो जाता है। अतः स्थूलदेह एवं सूक्ष्मदेह की जाग्रत अवस्था में एवं स्वप्नावस्था में एकता है।”
\nमुनि ने पुनः प्रश्न किया कि, “हे महाराज! इस प्रकार स्थूल देह के सदृश ही सूक्ष्म देह हुई, तब जैसे स्थूल देह में कर्मों का बन्धन रहता है, वैसे ही सूक्ष्म देह में भी कर्मबन्धन रहता है या नहीं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “स्थूल देह में अपनेपन की जैसी दृढ़ मान्यता है, वैसी ही मान्यता यदि सूक्ष्म देह में हो, तो स्थूल देह के कर्मों के समान सूक्ष्म देह में भी कर्म-बन्धन हो जाता है। और, सूक्ष्म देह के कर्मों को जो अल्प कहा गया है, वह तो जीव को हिम्मत दिलाने के लिए कहा गया है। और, जिसे स्थूल देह और सूक्ष्म देह में (कर्तृत्व का) अभिमान नहीं होता, उसे स्थूल या सूक्ष्म शरीरों से किए गए कर्मों का कोई भी प्रभाव नहीं पड़ता, क्योंकि वह केवल आत्मस्वरूप ही रहता है। ऐसे आत्मज्ञानियों को स्थूल तथा सूक्ष्म देह सम्बंधी कर्मों का बन्धन नहीं होता।
\n“और आत्मज्ञानी इस शरीर से अशुभ कर्म तो करता ही नहीं है, फिर भी प्रारब्ध के अनुसार जो सुख-दुःख आते हैं, उन्हें वह भोगता है, और इन सुख-दुःखों को भोगता हुआ ऐसा मानता है कि, ‘मैं इनका भोक्ता नहीं, बल्कि आत्मा हूँ।’ और जो अज्ञानी देहाभिमानी हो, उसे स्थूल देह अथवा सूक्ष्म देह सम्बंधी सभी कर्म लगते हैं। तब वह उन कर्मों के अनुसार सुखदुःख भी भोगता है। क्योंकि अज्ञानी पुरुष जिस विषय को भोगता है, उसे भोगता हुआ वह स्वयं को देहरूप समझकर ऐसा मानता है कि, ‘मैं इस विषय का भोक्ता हूँ।’ फिर जब उसका अन्त समय आता है, तब उस अज्ञानी जीव को यम के दूत दिखाई पड़ते हैं। उस स्थिति में उसे देह की विस्मृति और मूर्छावस्था हो जाती है। इसके पश्चात् यमदूत आकर शरीर से जीव को अलग करते हैं। तब उस जीव को प्रेत का शरीर प्राप्त होता है, जिसके द्वारा वह यमपुरी के कष्टों को भोगता है।
\n“और भगवान के ज्ञानी भक्त को तो अन्त समय में भगवान अथवा उनके सन्त के दर्शन होते हैं। उस जीवात्मा को अन्त समय में देह विस्मृति हो जाती है और मूर्छावस्था होती है, फिर वह शरीर को छोड़कर अलग होता है। तब उस भक्त को भगवान भागवती शरीर प्रदान करते हैं, जिसे धारण कर वह भगवान के धाम में निवास करता है।”
", "hindi_footnote": "१२२. गीता: १५/६
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/92.mp3" }, { "english_title": "Obstinate, Mediocre and Mature Gopis", "english_text": "On Bhādarvā sudi 4, Samvat 1877 [11 September 1820], Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the veranda outside the rooms of Jivā Khāchar’s darbār in Sārangpur. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “Here, I shall ask a question. There are two types of devotees of God: One has such deep love for God that he cannot bear even a second without His darshan. His love is very obviously noticeable. Another devotee of God possesses knowledge of the ātmā as well as total vairāgya. He also has love for God, but his love does not appear to be like the love of the previously mentioned devotee. Furthermore, although the former devotee’s bhakti is extremely appealing, he possesses neither knowledge of the ātmā nor vairāgya. The latter may have knowledge of the ātmā and vairāgya, but his bhakti is not as appealing as the former devotee’s. Of these two devotees, whose bhakti is superior, and whose bhakti is inferior? That is the question.”
\nTo this, Swayamprakāshānand Swāmi replied, “He who has intense love for God is better, even if he does not have knowledge of the ātmā and vairāgya.”
\nShriji Mahārāj then countered, “With what understanding do you say that he who does not have knowledge of the ātmā and vairāgya is better? Such a person believes his self to be the body, and so whenever he comes upon any of the panchvishays that comfort his body, he will develop affection for them. Consequently, his love for God will diminish. So why do you consider him to be superior?”
\nSwayamprakāshānand Swāmi clarified, “I do not consider one who develops affection for the vishays to be a devotee who loves God; rather, I consider one who is like the gopis to be such a devotee.”
\nThereupon Shriji Mahārāj explained, “The gopis were not so naïve. They were so wise that their wisdom could transcend the understanding of those who do possess knowledge of the ātmā and vairāgya. They also spoke as eloquently as those who are well-versed in diplomacy. In addition they knew God precisely as he should be known. Even Uddhav, the wisest of the Yādavs and God’s agent, became overwhelmed when he realized the gopis’ understanding. That same Uddhavji later said, ‘God has shown great mercy upon me by sending me to impart gnān to the gopis.’ He had actually gone to preach to the gopis, but upon hearing their words, he himself imbibed the gopis’ preaching.
\n“Though you may say that the gopis were not very intelligent, there were, in fact, three distinctions amongst them: obstinate, mediocre, and mature.
\n“Of these, the characteristics of the obstinate gopis are as follows: They would often rebuke God and say, ‘We have gone out of our way doing things for you, yet you do not take even the slightest notice of us.’ Furthermore, if they were teased further, they would be upset with God and speak such harsh words that one would feel they will soon fall from the path of God. Those gopis who are described as such in the scriptures should be known as obstinate gopis.
\n“Those who are mediocre gopis, however, would never become angry with God and would never speak such harsh words. But by using their shrewdness, they would employ cunning ploys to conceal their selfishness from others and do whatever they please while also doing whatever pleases God; i.e., they would not do only that which pleases God. Furthermore, even if they have to do something that pleases only God, they would definitely use a cunning method to do whatever pleases themselves as well. Those gopis who are described as such in the scriptures should be known as mediocre gopis.
\n“In comparison, mature gopis would do only that which pleases God. In no way, though, would they use any cunning methods to satisfy their selfishness. Their only wish would be to please God. Therefore, they remain happy with whatever pleases God. Furthermore, they would never become angry at or jealous of the gopis who are their equals. They would also renounce vicious natures such as egotism, matsar, etc., and remain alert in the service of God. They would never do anything by thought, word or deed that would displease God. Those gopis who are described as such in the scriptures should be known as mature gopis. In this manner, there are three distinctions amongst the gopis.
\n“Overall, the gopis had extreme wisdom in their understanding, and thus their love cannot be said to be without understanding. Also, they had thoroughly realized the greatness of God. Due to the power of that realization of God’s greatness, the virtues of ātmā-realization and vairāgya naturally flourished in their hearts. Therefore, it was due to the power of realizing God’s greatness that countless redemptive virtues such as ātmā-realization, vairāgya, etc., were fully developed in the gopis.
\n“Now the characteristics of such a devotee are as follows: He wishes for only those panchvishays, i.e., sights, sounds, smells, tastes and touch, which are related to God, but not for those which are related to anything else. Then through those vishays, he develops intense affection for God. So much so, that even though he does not possess the virtues of ātmā-realization and vairāgya, he still does not harbor any desire in his heart except for that of God.
\n“Consider the following example: When it has not rained, the seeds of different types of grass cannot be seen anywhere on the earth. But when it does rain, so much grass grows that even the earth cannot be seen. Similarly, when one who does not possess the virtues of ātmā-realization and vairāgya meets with bad company, though he may seem to have no desire for vishays other than God, he will begin to harbor desires for those objects. Furthermore, his mind will become corrupted, and he will not remember God in his heart. Instead, he will constantly crave for the vishays. As a result, that devotee who loves God but does not possess the virtues of ātmā-realization and vairāgya will feel, ‘I do not have even the slightest love for God.’ Thus, a devotee who has love for God but does not possess the virtues of ātmā-realization and vairāgya is extremely inferior.
\n“In comparison, one who has the virtues of ātmā-realization and vairāgya, even though his love for God seems ordinary, feels, ‘The form of God is forever present within my jivātmā.’ Because of this realization, he may not seem outwardly enthusiastic for the darshan, touch, etc., of God’s form; in fact, he may appear to be very quiet. However, the roots of his love are very deep. Moreover, his love is not of the type that would diminish due to the influence of bad company. Therefore, this devotee is superior and is ekāntik.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "મુગ્ધા, મધ્યા અને પ્રૌઢાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના ભાદરવા સુદિ ૪ ચોથને દિવસ શ્રીજીમહારાજ ગામ શ્રીસારંગપુર મધ્યે જીવાખાચરના ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “લ્યો, અમે પ્રશ્ન કરીએ છીએ જે, બે પ્રકારના ભગવાનના ભક્ત છે, તેમાં એકને તો ભગવાનને વિષે અત્યંત પ્રીતિ છે અને ભગવાનનાં દર્શન વિના ક્ષણમાત્ર પણ રહેવાતું નથી અને તેનો પ્રેમ બાહેર પણ ઘણો દીઠામાં આવે છે; અને બીજો જે ભગવાનનો ભક્ત છે તેને તો આત્મનિષ્ઠા પણ છે અને વૈરાગ્ય પણ પરિપૂર્ણ છે અને ભગવાનને વિષે પ્રીતિ પણ છે, તો પણ તેનો પ્રેમ પ્રથમ કહ્યો જે ભક્ત તેના જેવો જણાતો નથી. અને પ્રથમ કહ્યો તેને તો આત્મનિષ્ઠા ને વૈરાગ્ય એ બેય નથી તો પણ એની ભક્તિ અતિશય શોભે છે; અને આત્મનિષ્ઠા ને વૈરાગ્યે યુક્ત છે તો પણ તેની ભક્તિ તો પ્રથમ કહ્યો જે ભક્ત તેના જેવી શોભતી નથી. એ બે પ્રકારના ભક્તમાં કેની ભક્તિ શ્રેષ્ઠ છે? ને કેની ભક્તિ કનિષ્ઠ છે? એ પ્રશ્ન છે.” પછી સ્વયંપ્રકાશાનંદ સ્વામી બોલ્યા જે, “આત્મનિષ્ઠા અને વૈરાગ્ય નથી તો પણ જેને ભગવાનમાં અતિશય પ્રેમ છે તે જ સરસ છે.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેને વૈરાગ્ય ને આત્મનિષ્ઠા નથી તેને શ્રેષ્ઠ કહો છો, તે શી સમજણે કહો છો? કેમ જે, એ તો દેહાભિમાની છે, માટે જ્યારે એના દેહને સુખ થાય એવા પંચવિષયનો યોગ થશે ત્યારે એને વિષયમાં પ્રીતિ થઈ જશે. પછી ભગવાનને વિષે એવી પ્રીતિ નહીં રહે. તેને તમે શ્રેષ્ઠ કેમ કહો છો?” પછી સ્વયંપ્રકાશાનંદ સ્વામી બોલ્યા જે, “જેને વિષયમાં પ્રીતિ થઈ જાય એને અમે પ્રેમી કહેતા નથી, અમે તો ગોપીઓ જેવા૮૮ ભક્ત હોય તેને કહીએ છીએ.”
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ગોપીઓ કાંઈ ભોળિયો નહોતી, એ તો આત્મનિષ્ઠા ને વૈરાગ્યે યુક્ત હોય તેની સમજણને ઉલ્લંઘી જાય એવી ડાહિયો હતી. જેમ કોઈક રાજનીતિનો જાણનારો હોય ને તે બોલે તેના જેવું તો ગોપીઓને બોલ્યામાં ડહાપણ હતું; અને ભગવાનને પણ જેમ યથાર્થપણે જાણ્યા જોઈએ તેમ જાણતી હતી. અને સર્વે યાદવમાં અતિશય ડાહ્યા ને ભગવાનના ચોવટિયા એવા જે ઉદ્ધવજી, તે ગોપીઓની સમજણ જોઈને ગદ્ગદકંઠ થઈ ગયા અને તે ઉદ્ધવજી એમ બોલ્યા જે, ‘ગોપીઓ પાસે મને જ્ઞાન કહેવા મોકલ્યો, તે તો ભગવાને મારી ઉપર અતિશય અનુગ્રહ કર્યો.’૮૯ અને પોતે ગોપીઓને ઉપદેશ કરવા ગયા હતા પણ ગોપીઓનાં વચન સાંભળીને પોતે સામો ઉપદેશ ગ્રહણ કર્યો. અને તમે કહેશો જે, ‘ગોપીઓ તો એવી બુદ્ધિમાન નહોતી,’ તો એમાં તો મુગ્ધા, મધ્યા અને પ્રૌઢા એ ત્રણ પ્રકારના ભેદ હતા. તેમાં મુગ્ધાનું એવું લક્ષણ છે જે, એક તો ભગવાન ઉપર ધોખો ઘણો કરે અને એમ બોલે જે, ‘અમે તમારે અર્થે કરી કરીને મરી ગયાં તો પણ તમે નજરમાં લાવતા નથી;’ અને એમ કરતાં જો વધુ છેડે તો ભગવાન સાથે રીસ કરે અને તોછડાં તોછડાં વચન બોલે જે, જાણીએ, હમણાં વિમુખ થઈ જશે; એવી જાતનાં જેનાં શાસ્ત્રને વિષે વચન હોય તે ગોપીને મુગ્ધા જાણવી. અને જે મધ્યા હોય તે તો કોઈ દિવસ ભગવાન સામો ક્રોધ ન કરે અને તોછડું વચન પણ ન કહે; અને ડહાપણે કરીને યુક્તિ-યુક્તિએ પોતાનું સ્વાર્થીપણું બીજાને જણાવા દે નહીં; અને પોતાનું કામ સાધે તે ભેળું ભગવાનનું ગમતું કરે પણ એકલું ભગવાનનું ગમતું કરે નહીં, અને જો ભગવાનનું જ ગમતું કરવું પડે તો પણ કાંઈક પોતાનું ગમતું કરવાની યુક્તિ જરૂર રાખે; એવાં જેનાં શાસ્ત્રને વિષે વચન હોય તે ગોપીને મધ્યા જાણવી. અને જે પ્રૌઢા હોય તે તો કેવળ ભગવાનના ગમતા પ્રમાણે જ ચાલે અને કોઈ રીતે પોતાના સ્વાર્થને અર્થે યુક્તિ કરે નહીં અને કેવળ ભગવાનને રાજી કરવાને ઇચ્છે અને જે રીતે ભગવાન રાજી થાય તે રીતે જ પોતે રાજી રહે; અને પોતાની બરોબરની જે બીજી ગોપીઓ હોય તે ઉપર ઈર્ષ્યા, ક્રોધ કરે જ નહીં અને માન, મત્સર આદિક સર્વે વિકારનો ત્યાગ કરીને ભગવાનની સેવામાં સાવધાન રહે; અને જેણે કરીને ભગવાન કુરાજી થાય તેવું આચરણ તો મન, કર્મ, વચને કરીને કોઈ કાળે કરે નહીં; એવાં જેનાં શાસ્ત્રમાં વચન હોય તે ગોપીને પ્રૌઢા જાણવી.૯૦ એવી રીતે મુગ્ધા, મધ્યા અને પ્રૌઢા એવા ગોપીઓના ભેદ છે. માટે ગોપીઓની સમજણમાં તો અતિશય વિવેક હતો, તે માટે એની પ્રીતિ અણસમજણની કહેવાય નહીં. અને ગોપીઓ તો યથાર્થ ભગવાનના મહિમાને જાણતી હતી અને તે મહિમાને પ્રતાપે કરીને આત્મનિષ્ઠા ને વૈરાગ્ય સહજે એના હૈયામાં વર્તતાં હતાં. માટે એ ગોપીઓને વિષે તો આત્મનિષ્ઠા ને વૈરાગ્ય આદિક અનંત જે કલ્યાણકારી ગુણ તે ભગવાનના માહાત્મ્યને પ્રતાપે કરીને સર્વે સંપૂર્ણ હતા.
\n“અને એવા ભક્તની રીત તો આમ છે જે, ‘શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ એ જે પાંચ વિષય તે ભગવાન સંબંધી જ ઇચ્છે, પણ બીજા કોઈ સંબંધી ઇચ્છે નહીં. અને ભગવાનને વિષે એ પંચવિષયે કરીને જે અતિશય હેત તે હેતે કરીને વૈરાગ્ય ને આત્મનિષ્ઠા નથી તો પણ ભગવાન વિના બીજો કોઈ જગતનો ઘાટ હૈયામાં થાય નહીં.’ અને જેમ વરસાદ ન વરસ્યો હોય ત્યારે નાના પ્રકારનાં તૃણનાં જે બીજ તે પૃથ્વી ઉપર કાંઈએ ભાસે નહીં અને જ્યારે વરસાદ વરસે ત્યારે એટલાં તૃણ ઊગે જે પૃથ્વી જ દેખાય નહીં; તેમ જે આત્મનિષ્ઠા ને વૈરાગ્યે કરીને રહિત છે તેને જો ભગવાન વિના બીજા કોઈ વિષયના ઘાટ જણાતા નથી, તોય પણ જ્યારે એને કુસંગનો યોગ થશે ત્યારે વિષયના ઘાટ થવા લાગશે ને બુદ્ધિ ભ્રષ્ટ થઈ જશે ને પરમેશ્વરની તો હૈયામાં સ્મૃતિ પણ નહીં રહે ને અખંડ વિષયનું ધ્યાન થશે. પછી એ જે વૈરાગ્ય ને આત્મનિષ્ઠા વિનાનો પ્રેમી તેને એમ ભાસશે જે, ‘મારે ભગવાનમાં લેશમાત્ર પ્રીતિ નથી.’ માટે આત્મનિષ્ઠા ને વૈરાગ્ય વિનાનો જે પ્રેમી ભક્ત જણાતો હોય તે તો અતિશય ન્યૂન છે. અને જેને આત્મનિષ્ઠા છે ને વૈરાગ્ય છે ને ભગવાનમાં પ્રીતિ પણ સાધારણ જેવી જ છે, તે તો એમ જાણે છે જે, ‘મારા જીવાત્માને વિષે જ આ ભગવાનની મૂર્તિ અખંડ વિરાજમાન છે,’ એમ જાણીને ઉપરથી તો ભગવાનની મૂર્તિનાં દર્શન-સ્પર્શાદિકને વિષે આતુરતા જેવું નથી જણાતું ને શાંતપણા જેવું જણાય છે, તો પણ એની પ્રીતિનાં મૂળ ઊંડાં છે, તે કોઈ કુસંગને યોગે કરીને પણ એની પ્રીતિ ઓછી થાય એવી નથી; માટે એ ભક્ત શ્રેષ્ઠ છે ને એકાંતિક છે.”
", "gujarati_footnote": "૮૮. “ક્ષણં યુગશતમિવ યાસાં યેન વિનાઽભવત્।” આ વચનથી ભગવાનમાં ગોપીઓનો પ્રેમ વર્ણવ્યો છે. (ભાગવત: ૧૦/૧૯/૧૬).
\n૮૯. ભાગવત: ૧૦/૪૭/૨૭-૨૮.
\n૯૦. ભાગવત: ૧૦/૨૦-૩૩. આ અધ્યાયોમાં આ ત્રણેય ભાવનાં વચનો પ્રાપ્ત થાય છે.
", "hindi_title": "मुग्धा, मध्या और प्रौढा गोपियाँ", "hindi_text": "संवत् १८७७ में भाद्रपद शुक्ला चतुर्थी (११ सितम्बर, १८२०) को श्रीजीमहाराज श्रीसारंगपुर ग्राम-स्थित जीवाखाचर के राजभवन में कमरे के बरामदे में विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nश्रीजीमहाराज ने प्रश्न किया कि, “लीजिए, एक प्रश्न करते हैं कि भगवान के दो प्रकार के भक्त हैं। इनमें से एक भक्त को तो भगवान से अत्यन्त प्रीति रहती है और भगवान के दर्शन के बिना उससे क्षणमात्र भी रहा नहीं जाता। और, भगवान के प्रति उसका प्रेम ऊपर से बहुत दिखाई पड़ता है। तथा भगवान का जो अन्य भक्त है, उसे आत्मनिष्ठा भी दृढ़ है, तथा वैराग्य भी परिपूर्ण है एवं भगवान के प्रति प्रीति भी है, फिर भी उसका प्रेम पहले भक्त के समान मालूम नहीं होता। और, पूर्वोक्त भक्त में यद्यपि आत्मनिष्ठा और वैराग्य नहीं है, तथापि उसकी भक्ति लोगों में बहुत आदरपात्र होती है। किन्तु, आत्मनिष्ठा तथा वैराग्ययुक्त रहने पर भी अन्य भक्त की भगवद्भक्ति पहले बताए गए भक्त की भांति ‘अच्छी’ नहीं दिखती। इन दो प्रकार के भक्तों में किसकी भक्ति श्रेष्ठ है और किसकी भक्ति कनिष्ठ है?”
\nतब स्वयंप्रकाशानन्द स्वामी ने उतर दिया कि, “आत्मनिष्ठा तथा वैराग्य न रहने पर भी जिसे भगवान से अत्यन्त प्रेम है, वही श्रेष्ठ है।”
\nयह सुनकर श्रीजीमहाराज ने तर्क किया कि, “जिसे वैराग्य और आत्मनिष्ठा नहीं है, उसे आप कौन-सी बुद्धि से श्रेष्ठ बताते हैं? क्योंकि वह तो देहाभिमानी है, इसलिए जब इसे शारीरिक सुख मिलेगा और ऐसे पंचविषयों का योग होगा, तब इसको विषयों में आसक्ति हो जाएगी। तब इसे भगवान से वैसी प्रीति नहीं रहेगी। फिर, आप इसे श्रेष्ठ क्यों कहते हैं?”
\nतब स्वयंप्रकाशानन्द स्वामी बोले कि, “जिसे विषयों से प्रीति हो, उसे हम भगवत्प्रेमी नहीं कहते। हम तो गोपियों जैसे भक्तों के लिए यह बात बताते हैं।”
\nपरंतु श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “गोपियाँ कहीं भोलीभाली नहीं थीं। वे तो आत्मनिष्ठा एवं वैराग्ययुक्त विवेकशील भक्तों से भी बढ़कर समझदार थीं। जैसे कोई राजनीतिज्ञ हो, और वह उच्चारण करता हो, ऐसा गोपियों का वाक्चातुर्य था; और वे भगवान को भी जैसा जानना चाहिए, वैसा (महिमापूर्वक) यथार्थरूप से जानती थीं।
\n“और, समस्त यादवों में अतिशय बुद्धिमान तथा भगवान के प्रधान सचिव उद्धवजी भी गोपियों की अध्यात्म-समझ को देखकर गद्गदकंठ हो गए और बोले थे कि, ‘ज्ञान की बातें बताने के लिए मुझे गोपियों के पास भेजकर भगवान ने मुझ पर अत्यन्त अनुग्रह किया है।’१२३ यद्यपि वे स्वयं गोपियों को उपदेश देने के लिए गए थे, किन्तु वहाँ गोपियों के वचनों को सुनकर उन्होंने स्वयं उनसे उपदेश ग्रहण किया।
\n“यदि आप कहेंगे कि, ‘गोपियाँ ऐसी बुद्धिमती नहीं थीं,’ किन्तु, उनमें मुग्धा, मध्या तथा प्रौढ़ा नामक तीन प्रकार के भेद थे।
\n“उनमें मुग्धा का लक्षण यह है कि वह भगवान को खूब चकमा देती हैं, फिर ऐसे वचन बोलती रहती हैं कि, ‘हम आपके लिए कर-करके मर गए, तो भी आप उस पर नज़र नहीं डालते।’ ऐसा कहने पर अगर उसे अधिक छेड़ा जाए, तो वह भगवान से रूठकर तुच्छ-सा वचन बोलने लगती हैं, उस समय सुननेवालों को ऐसा मालूम होने लगता है कि ये अभी-अभी विमुख हो जाएँगी। अतः शास्त्रों में जिनके इस प्रकार के वचन हों, उन गोपियों को ‘मुग्धा’ समझना चाहिए। और, ‘मध्या’ तो किसी भी दिन भगवान के सामने रोष नहीं करती, और व्यंग्य-वचन भी नहीं बोलती, वह चतुराई एवं युक्तिपूर्वक अपना स्वार्थ दूसरे को नहीं मालूम होने देती। और, अपने स्वार्थ को साधती हुई थोड़ा-बहुत भगवान की मरज़ी के अनुसार भी करती हैं परंतु केवल भगवान की ही पसन्द के अनुसार नहीं बरततीं। और, यदि उसे भगवान की ही मरज़ी के अनुसार करना पड़े, तो भी कुछ अपनी बात भी मनवाने की युक्ति अवश्य ढूँढ़ निकालती हैं। शास्त्रों में जिन गोपियों के ऐसे वचन हों, उनको ‘मध्या’ जानना।
\n“और, जो प्रौढ़ा होती हैं, वह तो केवल भगवान की पसन्द के अनुसार ही चलती हैं, किन्तु किसी प्रकार से अपने स्वार्थ की पूर्ति के लिए युक्ति नहीं खोजती। वे केवल भगवान को प्रसन्न करने का ही सोचती हैं, तथा भगवान जिस प्रकार से प्रसन्न रहें, उसी तरह वे स्वयं को भी प्रसन्न रखती हैं। और, वे अपनी बराबरी की गोपियों पर ईर्ष्या और क्रोध करती ही नहीं! तथा मान-मत्सर आदि समस्त विकारों का परित्याग करके भगवान की सेवा में ही तत्पर रहती हैं। और, वह कभी भी मन, कर्म तथा वचन द्वारा ऐसा कोई भी आचरण नहीं करती, जिससे भगवान अप्रसन्न हो जाएँ। शास्त्रों में जिनके ऐसे वचन हों, उन गोपियों को ‘प्रौढ़ा’ समझना चाहिए।
\n“इस प्रकार मुग्धा, मध्या तथा प्रौढ़ा गोपियों के भेद हैं। वस्तुतः गोपियों की समझ में अतिशय विवेक था। इसलिए, उनकी प्रीति को अविवेकपूर्ण नहीं कहा जा सकता। और गोपियाँ भगवान की महिमा को यथार्थरूप से जानती थीं। उस महिमा के प्रताप से ही उनके हृदय में आत्मनिष्ठा तथा वैराग्य की भावना सहज बनी रहती थी। इसलिए, उन गोपियों के हृदय में आत्मनिष्ठा तथा वैराग्य आदि अनेक कल्याणकारी गुण भगवान के माहात्म्य के प्रताप से सम्पूर्ण बने हुए थे।
\n“और, ऐसे भक्तों की रीति यह है कि वे केवल भगवान सम्बंधी ही शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गन्ध नामक पाँच विषयों की इच्छा करते हैं, परन्तु अन्य मायिक विषयों की इच्छा नहीं करते। तथा भगवान सम्बंधी पंचविषयों में अतिशय स्नेह के कारण उसको वैराग्य और आत्मनिष्ठा यदि न भी हो, तो भी उनके हृदय में भगवान के सिवा जगत के किसी भी अन्य संकल्प का स्थान नहीं होता। और जैसे वर्षा नहीं हुई हो, तब नाना प्रकार के तृण-बीज पृथ्वी पर कहीं भी नहीं दिखाई पड़ते, किन्तु वर्षा होते ही इतने तृण उगने लगते हैं कि पृथ्वी कहीं दिखाई नहीं पड़ती। वैसे ही आत्मनिष्ठा और वैराग्य रहित पुरुष को यद्यपि भगवान के सिवा अन्य किसी भी विषय के संकल्प मालूम नहीं होते, फिर भी जब उसे कुसंग का योग होगा, तब मायिक विषयों के संकल्प होने लगेंगे तथा बुद्धि भी भ्रष्ट हो जाएगी, तब उसके हृदय में परमेश्वर की स्मृति भी नहीं रहेगी, तथा अखंड रूप से विषयों का ही ध्यान बना रहेगा। तब वैराग्य तथा आत्मनिष्ठा रहित प्रेमी को ऐसा आभास होने लगेगा कि, ‘मुझे भगवान से लेशमात्र भी प्रीति नहीं है।’ अतएव, आत्मनिष्ठा तथा वैराग्य से रहित जो प्रेमी भक्त दिखाई पड़ता हो, वह तो अत्यन्त न्यून है। और, जिसमें आत्मनिष्ठा एवं वैराग्य के रहते कदाचित् भगवान के प्रति साधारण सी प्रीति ही होगी, तो वह ऐसा मानता है कि, ‘मेरी जीवात्मा में ही भगवान की मूर्ति अखंडरूप से विराजमान है।’ ऐसा जानकर ऊपर से यद्यपि भगवान की मूर्ति के दर्शन-स्पर्शादि के सम्बंध में आतुरता जैसा कुछ दिखता नहीं है और शान्तभाव दिखाई पड़ता है, तो भी उसकी प्रीति की जड़ें गहरी हैं। सो किसी भी कुसंग के योग से उसकी प्रीति कम नहीं हो सकती। इसी कारण वह श्रेष्ठ है तथा एकान्तिक भक्त है।”
", "hindi_footnote": "१२३. श्रीमद्भागवत: १०/४७/२७-२८
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/93.mp3" }, { "english_title": "Narnārāyan’s Austerities", "english_text": "On Bhādarvā sudi 5, Samvat 1877 [12 September 1820], Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the veranda outside Jivā Khāchar’s room in Sārangpur. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Paramānand Swāmi asked a question, “It is said in the Shrimad Bhāgwat, ‘While residing in Badrikāshram, Shri Narnārāyan is performing austerities for the sake of the liberation and happiness of all of the people in Bharat-khand.’ Why is it, then, that everyone does not tread the path of liberation?”
\nShriji Mahārāj explained, “The answer lies in the fifth canto of the Shrimad Bhāgwat. It is said therein, ‘God is performing austerities, but he does so only for the sake of his devotees, not for those who are not devotees of God.’
\n“Shri Narnārāyan Bhagwān, who is clad in the attire of an ascetic, performs harsh austerities out of extreme compassion for and for the benefit of those people who realize the rarity of attaining a human body in this Bharat-khand and thus attain the refuge of God and offer bhakti to him. While performing such austerities and endowed with the virtues of dharma, gnān, vairāgya, upsham, divine powers, etc. that are constantly inherent in him to a great extent, he dwells in Badrikāshram until the dissolution of the cosmos. Thus, even if his devotees who live in Bharat-khand may possess the virtues of dharma, gnān, etc. to a lesser degree, they flourish greatly in just a short span of time due to the power of God’s virtuous austerities. Thereafter, by the will of God, such devotees have the darshan of the manifest form of Shri Krishna Bhagwān amidst the divine light of Aksharbrahma that is in their hearts. In this way, due to God’s austerities, devotees attain liberation without any hindrances. However, those who are not devotees of God do not attain liberation. This is the answer to your question.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "નરનારાયણના તપનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના ભાદરવા સુદિ ૫ પંચમીને દિવસ શ્રીજીમહારાજ ગામ શ્રીસારંગપુર મધ્યે જીવાખાચરના ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી પરમાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “શ્રીમદ્ભાગવતમાં કહ્યું છે જે, ‘શ્રી નરનારાયણ ઋષિ જે તે બદરિકાશ્રમમાં રહ્યા થકા આ ભરતખંડનાં સર્વે મનુષ્યનાં કલ્યાણને અર્થે અને સુખને અર્થે તપને કરે છે,’૯૧ ત્યારે સર્વે મનુષ્ય કલ્યાણના માર્ગને વિષે કેમ નથી પ્રવર્તતાં?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એનો ઉત્તર તો તે શ્રીમદ્ભાગવતના પંચમ૯૨ સ્કંધને વિષે જ છે જે, ‘એ ભગવાન તપ કરે છે તે તો પોતાના ભક્તને અર્થે કરે છે, પણ અભક્તને અર્થે નથી કરતા.’ કેવી રીતે? તો આ ભરતખંડને વિષે અતિશય દુર્લભ એવું જે મનુષ્ય દેહ તેને જાણીને જે જન ભગવાનના શરણને પામે છે ને ભગવાનની ભક્તિ કરે છે, તે જનના અનુગ્રહને અર્થે તપસ્વીના જેવો છે વેષ જેનો, એવા જે શ્રીનરનારાયણ ભગવાન તે જે તે કૃપાએ કરીને મોટું તપ કરે છે. અને પોતાને વિષે નિરંતર અધિકપણે વર્તતા એવા જે ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ઉપશમ, ઐશ્વર્ય આદિક ગુણ તેણે યુક્ત એવું જે તપ તેને કરતા થકા તે ભગવાન જે તે આ જગતનો રાત્રિપ્રલય થાય ત્યાં સુધી બદરિકાશ્રમને વિષે રહ્યા છે. અને ભરતખંડને વિષે રહ્યા જે તે પોતાના ભક્તજન તેમના જે ધર્મ-જ્ઞાનાદિક ગુણ તે જે તે અતિશય અલ્પ હોય તો પણ તે ભગવાનના ગુણે યુક્ત તપને પ્રતાપે કરીને થોડાક કાળમાં જ અતિશય વૃદ્ધિને પામે છે. અને તે પછી તે ભક્તજનના હૃદયને વિષે ભગવાનની ઇચ્છાએ કરીને જણાતું જે અક્ષરબ્રહ્મમય એવું તેજ તેને વિષે સાક્ષાત્ એવા જે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન તેનું દર્શન થાય છે. એવી રીતે જે પોતાના ભક્ત છે તેમનું તે ભગવાનના તપે કરીને નિર્વિઘ્ન કલ્યાણ થાય છે, પણ જે ભગવાનના ભક્ત નથી તેમનું કલ્યાણ થતું નથી. એવી રીતે એ પ્રશ્નનો ઉત્તર છે.”
", "gujarati_footnote": "૯૧. ભાગવત: ૧૦/૮૭/૬.
\n૯૨. ભાગવત: ૫/૧૯/૯.
", "hindi_title": "श्रीनरनारायण ऋषि का तप", "hindi_text": "संवत् १८७७ में भाद्रपद शुक्ला पंचमी (१२ सितम्बर, १८२०) को श्रीजीमहाराज श्रीसारंगपुर ग्राम-स्थित जीवाखाचर के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। वे श्वेत वस्त्र धारण किए हुए थे। उनके समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nउस समय परमानन्द स्वामी ने प्रश्न किया कि, “श्रीमद्भागवत में कहा गया है१२४ कि, ‘श्रीनरनारायण ऋषि बदरिकाश्रम में रहते हुए इस भरतखंड के समस्त मनुष्यों के कल्याण तथा सुख के लिए तप करते रहते हैं।’ तब सभी मनुष्य कल्याण के मार्ग में प्रवृत्त क्यों नहीं होते?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “इसका उत्तर श्रीमद्भागवत के पंचम स्कन्ध में है कि: ‘ये भगवान अभक्तों के लिए नहीं बल्कि अपने भक्तों के लिए ही तप करते हैं।’ वह कैसे? तो इस भरतखंड में अतिशय दुर्लभ मनुष्य शरीर के महत्त्व को समझकर जो-जो मनुष्य भगवान की शरण में जाते हैं तथा भक्ति करते हैं, उन पर अनुग्रह करने के लिए तपस्वी-सदृश वेषधारण करनेवाले श्रीनरनारायण भगवान कृपापूर्वक भारी तपस्या करते हैं। और, अपने में निरन्तर अधिकाधिक रूप से रह रहे धर्म, ज्ञान, वैराग्य, उपशम तथा ऐश्वर्यादि गुणों से युक्त तपस्या करते हुए, वे भगवान इस जगत में रात्रिप्रलय होने तक बदरिकाश्रम में रहे हैं। और, भरतखंड में निवास करनेवाले अपने भक्तों के धर्मज्ञानादिक गुण अति अल्प होने पर भी, उन भगवान के गुणयुक्त तप के प्रताप से, उनमें थोड़े ही समय में अतिशय वृद्धि हो जाती है। इसके बाद भगवान की इच्छा से दीखनेवाले अक्षरब्रह्ममय तेज में साक्षात् श्रीकृष्ण भगवान के दर्शन होते हैं। इस प्रकार भगवान के तप द्वारा भगवद्भक्तों का निर्विघ्न कल्याण होता है। परन्तु, भगवान के जो भक्त नहीं हैं, उनका कल्याण नहीं होता। इस प्रकार इस प्रश्न का उत्तर है।”
", "hindi_footnote": "१२४. श्रीमद्भागवत: १०/८७/६
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/94.mp3" }, { "english_title": "Differences amongMuktas; The Branch of a Tamarind Tree", "english_text": "On the evening of Bhādarvā sudi 6, Samvat 1877 [13 September 1820], Shriji Mahārāj was sitting facing north on a large, decorated cot on the veranda outside the rooms of Jivā Khāchar’s darbār in Sārangpur. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “As the vision of a person who worships God becomes increasingly subtle, he realizes the unlimited nature of God, and he increasingly realizes the greatness of God. When that devotee identifies himself with the body, he sees God as the witness of his waking, dream and deep sleep states. Later, when he realizes himself as transcending the waking, dream and deep sleep states, he realizes God as transcending them too. Then, as his vision becomes increasingly subtle, he realizes God as being far beyond himself and understands the greatness of God even more. Then, as his vrutti attaches itself more and more to God with love, his upāsanā of God becomes even more firmly established.
\n“For example, ants, birds, men, cattle, horses, elephants, large crocodiles and fish all drink water from the ocean and become healthy; yet the ocean’s level is not even slightly reduced. Thus, the greater the capacity of the being, the more it realizes the vastness of the ocean.
\n“Here is another example: a mosquito, a sparrow, a kite, a hawk, an analpakshi and Garud all fly in the sky, yet to all of them, the sky is limitless. However, the greater the strength of their wings, the more they realize the vastness of the sky and their own inferiority.
\n“Similarly, a devotee whose upāsanā is like that of Marichi and the other prajāpatis can be compared to the mosquito. A devotee whose upāsanā is higher, like that of deities such as Brahmā, can be compared to the sparrow. A devotee whose upāsanā is higher still, like that of deities such as Virāt-Purush, can be compared to a kite. A devotee whose upāsanā is higher still, like that of Pradhān-Purush, can be compared to a hawk. A devotee whose upāsanā is still higher, like that of pure Prakruti-Purush, can be compared to an analpakshi. A devotee whose upāsanā is even higher, like that of an akshar-mukta in Akshardhām, is like Garud. As the powers of these devotees increase, they realize the greatness of God more and more. Moreover, as their own powers increase, their master-servant relationship with God is also consolidated.
\n“Also, when the person engaged in worship identified himself with the jiva, the jiva possessed the luminosity of a firefly. As he continued worshipping God, barriers were gradually overcome, and he became increasingly luminous; first like an oil lamp, then like a torch, then like the flames of a fire, then like the flames of a forest fire, then like lightning, then like the moon, then like the sun, then like the fire of dissolution, and finally, he became as radiant as the transcendental light.1
\n“In this manner, the luminosity, powers and bliss of such a devotee constantly increase. In the example, the succession from firefly to transcendental light refers to the differences among the level of the muktas.2 As one reaches a higher spiritual state, God’s greatness is realized to a greater extent and one attains a higher mukta-level.”
\nSo saying, Shriji Mahārāj bid ‘Jai Sachchidānand’ to everyone and stood up. Then, holding a branch of the tamarind tree, He stood facing east and said, “From here, the full moon appears like a small plate. But as one approaches it, it appears to get increasingly larger. Then, when one comes extremely close to it, it becomes so vast that one is unable to see its limits. Similarly, as obstacles in the form of māyā are overcome, and one increasingly attains the proximity of God, one realizes the unlimited greatness of God, and one’s sense of servitude towards Him is increasingly strengthened.”
", "english_footnote": "1. Here, ‘transcendental light’ refers to the light of an akshar-mukta.
\n2. Here, the difference in the level of the muktas does not refer to the aksharmuktas. The aksharmuktas in Akshardham all experience the same bliss of God. However, the difference here refers to the muktas residing in the various other abodes of God, such as Golok, Vaikunth, etc. Those devotees who understood Shriji Maharaj to be like the other avatārs reached the abodes of those avatārs and became the muktas of those abodes; hence, they attained the level of those abodes. Only those who understood Shriji Maharaj to be supreme and the cause of all the avatārs reach Akshardham, where all muktas attain a similar status.
", "gujarati_title": "મુક્તના ભેદનું, આંબલીની ડાળીનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના ભાદરવા સુદિ ૬ છઠને દિવસ સંધ્યા સમે શ્રીજીમહારાજ ગામ શ્રીસારંગપુર મધ્યે જીવાખાચરના ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા ને સર્વે શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ભગવાનના ભજનનો કરનારો જે જીવ તેની દૃષ્ટિ જેમ જેમ સૂક્ષ્મ થતી જાય છે તેમ તેમ એને પરમેશ્વરનું પરપણું જણાતું જાય છે અને ભગવાનનો મહિમા પણ અધિક અધિક જણાતો જાય છે. તે જ્યારે એ ભક્ત પોતાને દેહરૂપે માનતો હોય ત્યારે ભગવાનને જાગ્રત, સ્વપ્ન, સુષુપ્તિના સાક્ષી જાણે; અને જ્યારે પોતાને જાગ્રત, સ્વપ્ન, સુષુપ્તિ થકી પર માને, ત્યારે ભગવાન તે થકી પર ભાસે છે. પછી જેમ જેમ સૂક્ષ્મ દૃષ્ટિ થતી જાય તેમ તેમ ભગવાનને પોતા થકી પર જાણતો જાય અને મહિમા પણ વધુ વધુ સમજતો જાય. અને પછી જેમ જેમ પોતાની વૃત્તિ હેતે કરીને ભગવાન સંગાથે ચોંટતી જાય તેમ તેમ ઉપાસના સૂધી દૃઢ થતી જાય. ત્યાં દૃષ્ટાંત છે: જેમ સમુદ્ર છે તેને વિષે કીડી પણ જઈને પાણી પીએ અને ચરકલું પણ પીએ ને મનુષ્ય, પશુ, ઘોડા, હાથી તથા મોટા મોટા મગરમત્સ્ય એ સર્વે સમુદ્રનું જળ પીને બળિયાં થાય છે, પણ સમુદ્ર લેશમાત્ર ઓછો થતો નથી. અને જે જે જીવનું જેવું જેવું મોટું ગજું હોય તે તે જીવ તે પ્રમાણે સમુદ્રનો મહિમા વધુ જાણે છે. વળી બીજું દૃષ્ટાંત છે: જેમ આકાશ છે તેને વિષે મચ્છર ઊડે ને ચરકલું ઊડે ને સમળા ઊડે ને સીંચાણો પણ ઊડે ને અનળપક્ષી પણ ઊડે ને ગરુડ પણ ઊડે, તો પણ એ સર્વેને આકાશ અપારનો અપાર રહે છે. અને જેને પાંખને વિષે વધુ બળ હોય તે આકાશનો મહિમા વધુ જાણે છે અને પોતાને વિષે ન્યૂનપણું સમજતો જાય છે. તેમ મરીચ્યાદિક પ્રજાપતિની પેઠે અલ્પ ઉપાસનાવાળા ભક્ત તો મચ્છર જેવા છે અને બ્રહ્માદિકની પેઠે તેથી અધિક ઉપાસનાવાળા ભક્ત તો ચરકલા જેવા છે અને વિરાટપુરુષાદિકની પેઠે તેથી અધિક ઉપાસનાવાળા ભક્ત તો સમળા જેવા છે અને પ્રધાનપુરુષની પેઠે તેથી અધિક ઉપાસનાવાળા ભક્ત તો સીંચાણા જેવા છે અને શુદ્ધ પ્રકૃતિપુરુષની પેઠે તેથી અધિક ઉપાસનાવાળા ભક્ત તો અનળપક્ષી જેવા છે અને અક્ષરધામમાં રહેનારા અક્ષરમુક્ત તેની પેઠે તેથી અધિક ઉપાસનાવાળા ભક્ત તો ગરુડ૯૩ જેવા છે. અને એ સર્વે ભક્ત જેમ જેમ વધુ વધુ સામર્થીને પામ્યા છે, તેમ તેમ ભગવાનનો મહિમા વધુ વધુ જાણતા ગયા છે; અને જેમ જેમ વધુ સામર્થીને પામતા ગયા તેમ તેમ ભગવાનને વિષે સ્વામી-સેવકપણાનો ભાવ પણ અતિ દૃઢ થતો ગયો છે.
\n“અને જ્યારે ભજનનો કરનારો જીવરૂપે હતો ત્યારે એ જીવમાં ખદ્યોત જેટલો પ્રકાશ હતો. પછી જેમ જેમ ભગવાનનું ભજન કરતાં કરતાં આવરણ ટળતું ગયું તેમ તેમ દીવા જેવો થયો, પછી મશાલ જેવો થયો, પછી અગ્નિની જ્વાળા જેવો થયો, પછી દાવાનળ જેવો થયો, પછી વીજળી જેવો થયો, પછી ચંદ્રમા જેવો થયો, પછી સૂર્ય જેવો થયો, પછી પ્રલયકાળના અગ્નિ જેવો થયો, પછી મહાતેજ જેવો થયો; એવી રીતે પ્રકાશ પણ વૃદ્ધિને પામ્યો અને સામર્થી પણ વૃદ્ધિને પામી અને સુખ પણ વૃદ્ધિને પામ્યું. એવી રીતે ખદ્યોતથી કરીને મહાતેજ પર્યંત આદ્ય, મધ્ય અને અંત જે ભેદ કહ્યા તે સર્વે મુક્તના ભેદ છે.૯૪ તે જેમ જેમ અધિક સ્થિતિને પામતા ગયા ને ભગવાનનો મહિમા અધિક જાણતા ગયા, તેમ તેમ મુક્તપણામાં વિશેષપણું આવતું ગયું.” એમ કહીને શ્રીજીમહારાજ ‘જય સચ્ચિદાનંદ’ કહીને ઊઠ્યા.
\nપછી આંબલીની ડાળખીને ઝાલીને ઉગમણે મુખારવિંદે ઊભા રહ્યા થકા બોલ્યા જે, “જેમ પૂનમના ચંદ્રમાનું મંડળ હોય તે આંહીંથી તો નાની થાળી જેવું દેખાય છે, પણ જેમ જેમ એની સમીપે જાય તેમ તેમ મોટું મોટું જણાતું જાય. પછી અતિશય ઢૂંકડો જાય ત્યારે તો દૃષ્ટિ પણ પહોંચી શકે નહીં, એવું મોટું જણાય. તેમ માયારૂપી અંતરાય ટાળીને જેમ જેમ ભગવાનને ઢૂંકડું થવાય છે, તેમ તેમ ભગવાનની પણ અતિ અપાર મોટ્યપ જણાતી જાય છે અને ભગવાનને વિષે દાસપણું પણ અતિ દૃઢ થતું જાય છે.”
", "gujarati_footnote": "૯૩. ઉપરનું વાક્ય વાંચતાં પ્રકૃતિપુરુષ અને અક્ષરમુક્તમાં અનળપક્ષી તથા ગરુડના દૃષ્ટાંતે સ્થિતિભેદ જણાવ્યો હોય તેમ લાગે છે. પરંતુ વચનામૃત ગ. પ્ર. ૧૨, વચ. ગ. મ. ૩૧માં પ્રકૃતિ સાથે જોડાનાર પુરુષને અક્ષરમુક્ત જ કહ્યો છે. તેથી અહીં જણાતા વિરોધનું સમાધાન એ રીતે કરવું કે પ્રકૃતિ સાથે જોડાનાર પુરુષ પ્રવૃત્તિ કરનાર છે અને અક્ષરમુક્ત નિવૃત્તિપરક છે. આટલો ભેદ કહી શકાય. બંનેની સ્થિતિસુખ વગેરે તો સમાન જ છે.
\n૯૪. અહીં મુક્તોનો ભેદ દર્શાવ્યા તે અક્ષરમુક્તોના નથી. અક્ષરધામમાં રહેલ તમામ મુક્તો બ્રહ્મસાધર્મ્ય પામીને સમાનપણે ભગવાનનો પરમ આનંદ માણે છે. પરંતુ ઉપાસનાના ભેદે કરી અન્ય ગોલોક, વૈકુંઠ વગેરે ધમોમાં ગયેલ મુક્તોના ભેદો છે. શ્રીજીમહારાજને જે અવતાર જેવા જાણ્યા હોય તે તે ધામમાં જનાર મુક્તોના ભેદ છે.
", "hindi_title": "मुक्तों के प्रकार-भेद", "hindi_text": "संवत् १८७७ में भाद्रपद शुक्ला षष्ठी (१३ सितम्बर, १८२०) को सायंकाल श्रीजीमहाराज श्रीसारंगपुर ग्राम-स्थित जीवाखाचर के कमरे के बरामदे में विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किये थे। उनके समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे हुए थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “भगवान का भजन करनेवाले जीव की दृष्टि जैसे-जैसे सूक्ष्म होती जाती है, वैसे-वैसे उसको परमेश्वर की महत्ता विदित होती जाती है तथा भगवान की महिमा भी अधिकाधिक मालूम होती जाती है। जैसे कि जब वह भक्त स्वयं को देहरूप मानता हो, तब वह भगवान को जाग्रत, स्वप्न एवं सुषुप्ति का साक्षी समझता है, तथा जब वह स्वयं को जाग्रत, स्वप्न तथा सुषुप्ति से परे समझता है, तब भगवान तो उसे उससे भी परे भासित होते हैं। फिर उसकी जैसे-जैसे सूक्ष्म दृष्टि होती जाए, वैसे-वैसे वह भगवान को अपने से परे जानता है, और उनकी महिमा को भी विशेष रूप से समझता रहता है। इसके बाद जैसे-जैसे अपनी वृत्ति प्रेमपूर्वक भगवान के साथ लगती जाए, वैसे वैसे उपासना अत्यन्त दृढ़ होती जाती है।
\n“यहाँ एक दृष्टान्त है कि: समुद्र से अगाध मीठे जल से यद्यपि चींटी जाकर पानी पीए, तथा चिडिया भी पीए, तथा मनुष्य, पशु, घोड़ा, हाथी तथा बड़े-बड़े मगर-मच्छ, सभी जल पीकर बलवान बनते हैं, फिर भी वह अगाध जल लेशमात्र भी कम नहीं होता। और जिस-जिस जीव की जितनी अधिक शक्ति होती है, उतनी शक्ति के अनुसार वह समुद्र की महिमा अधिक जान लेता है।
\n“और दूसरा भी दृष्टांत देखें: जैसे आकाश में मच्छर, चिड़िया, चोल, बाज, अनल पक्षी तथा गरुड़ आदि सभी उड़ते हैं, फिर भी इन सबके लिए आकाश अपार का अपार ही रहता है। और जिसके पंखों में अधिक शक्ति होती है, वह आकाश की महिमा को अधिक जान लेता है और अपनी न्यूनता समझ जाता है। वैसे ही मरीच्यादि प्रजापतियों के समान अल्प उपासना वाले भक्त मच्छर सदृश हैं; और ब्रह्मादि की तरह उससे अधिक उपासना करने वाले भक्त चिड़िया के समान हैं; और विराटपुरुषादि की तरह उससे अधिक उपासना वाले भक्त चील जैसे हैं; और प्रधानपुरुष की तरह उससे अधिक उपासना वाले भक्त बाज जैसे हैं; और उससे अधिक उपासना वाले भक्त शुद्ध प्रकृति-पुरुष के समान अनल पक्षी सदृश हैं। उससे अधिक उपासना वाले भक्त अक्षरमुक्त के समान गरुड़ जैसे हैं।१२५ इस प्रकार ये सब भक्त ज्यों-ज्यों विशिष्ट सामर्थ्य को प्राप्त करते जाते हैं, त्यों-त्यों भगवान की महिमा को विशेष रूप से जानते जाते हैं। और, ये जैसे-जैसे विशेष सामर्थ्य को वे प्राप्त करते गए, वैसे-वैसे भगवान में उनका स्वामी-सेवक का नाता भी अत्यन्त दृढ़ होता गया है।
\n“और जब भजन करनेवाला जीवरूप था, तब उस जीव में खद्योत जितना प्रकाश था। इसके पश्चात् जैसे-जैसे भगवद्भजन करते-करते उसका (मायिक) आवरण हटता गया, वैसे-वैसे प्रकाश भी अधिक प्राप्त होता चला। जैसे कि प्रथम वह दीप जैसा हुआ, फिर मशाल जैसा हुआ, फिर अग्नि की ज्वाला जैसा हुआ, फिर दावानल जैसा हुआ, फिर बिजली जैसा हुआ, फिर चन्द्रमा जैसा हुआ, फिर सूर्य जैसा हुआ, फिर प्रलय काल की अग्नि जैसा हुआ, और अन्त में महातेज के सदृश हो गया। इस प्रकार प्रकाश में भी वृद्धि हुई और सामर्थ्य भी बढ़ता गया। इसके साथ-साथ आनंद भी बढ़ता गया। ऐसे खद्योत से लेकर महातेज पर्यन्त आद्य, मध्य और अन्त के जो भेद बताए गए हैं, वे सब मुक्तों के भेद हैं।१२६ सो जैसे-जैसे वे उच्च स्थिति को प्राप्त करते गए तथा भगवान की महिमा को अधिकाधिक जानते गए, वैसे-वैसे उनके मुक्तपन में विशेषता आती गयी।”
\nइतना कहकर श्रीजीमहाराज ‘जय सच्चिदानन्द’ बोलते हुए उठकर खड़े हुए। बाद में इमली की टहनी को पकड़कर पूर्व की ओर मुखारविन्द करके बोले कि, “जैसे पूर्णिमा का चन्द्रमंडल यहाँ से यद्यपि छोटी थाली जैसा दिखाई पड़ता है, परन्तु जैसे-जैसे उसके समीप जाते हैं, वैसे-वैसे वह बड़ा दिखाई पड़ता है। किन्तु, जब उसके अत्यन्त निकट जाते हैं, तब वह इतना विशाल दिखाई देता है कि दृष्टि भी नहीं पहुँच सकती। वैसे ही मायारूप अन्तराल के मिटने के बाद जैसे-जैसे भगवान के निकट हुआ जाता है, वैसे-वैसे भगवान की भी अत्यन्त अपार महत्ता विदित होती जाती है, और भगवान के प्रति दासभाव भी अत्यन्त दृढ़ होता जाता है।”
", "hindi_footnote": "१२५. अनल पक्षी तथा गरुड़ के दृष्टांत से कहे गए इस विधान के द्वारा श्रीहरि ने प्रकृतिपुरुष एवं अक्षरमुक्त में स्थितिभेद का वर्णन किया है। यहाँ उल्लेखनीय है कि वचनामृत गढ़डा मध्य १२ तथा वचनामृत गढ़डा मध्य ३१ में प्रकृति के साथ संलग्न होनेवाले पुरुष को ही अक्षरमुक्त कहा गया है - इन परस्पर विरोधी विधानों का समाधान इस प्रकार है कि प्रकृति के साथ संलग्न होनेवाले पुरुष तो प्रवृत्ति-परक है, तथा अन्य अक्षरमुक्त निवृत्ति परक है। दोनों में इतना भेद कहा जाएगा, परंतु दोनों की प्राप्ति तथा स्थिति में कोई अंतर नहीं है।
\n१२६. यहाँ मुक्तों के भेद दिखाए गये हैं, वह अक्षरमुक्तों के भेद नहीं है। अक्षरधाम स्थित तमाम अक्षरमुक्त तो ब्रह्म का साधर्म्य प्राप्त करके समान रूप से भगवान के दिव्य आनंद का उपभोग किया करते हैं। परंतु यहाँ उपासना में भेद होने के वैकुंठ आदि धामों को प्राप्त हुए हैं, उनके ये भेद हैं। अर्थात् जिसने भगवान स्वामिनारायण को जिस अवतार के समान समझा, उसे उस अवतार के धाम की प्राप्ति हुई। इस प्रकार मुक्तों में भेद हो गये।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/95.mp3" }, { "english_title": "Saline Land", "english_text": "On Bhādarvā sudi 8, Samvat 1877 [15 September 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting facing north on the veranda outside the north-facing rooms of Jivā Khāchar’s darbār in Sārangpur. He was wearing a white khes and had covered Himself with a white cotton cloth. He had also tied a white pāgh around His head. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “If a person with shraddhā encounters the company of a true Sant and develops shraddhā in the words of that Sant, then all of the redemptive virtues of swadharma, vairāgya, gnān, bhakti, wisdom, etc., would develop in his heart, and the vicious natures of lust, anger, etc., would be burnt away. Conversely, if he encounters evil company, and if he develops shraddhā in their words, then all of the virtues of vairāgya, wisdom, etc., would be destroyed. It is rather like the analogy of saline land. No matter how much rain falls upon it, no grass, or anything else, can grow upon it. However, if a flood were to sweep across that same land, then all of the salt would be washed away. As a result, where there was once salt, there would now be silt. Then, if the seeds of banyan, pipal, or other trees were to fall into that silt, they would grow into large trees. Likewise, if a person who has the previously mentioned virtues of swadharma, vairāgya, etc., firmly rooted in his heart and who has not even the slightest desire for the pleasures of this world were to meet with evil company, then waters in the form of evil company would sweep across his heart and leave behind silt in the form of worldly talks, etc. Subsequently, the seeds of lust, anger, avarice, infatuation, arrogance, matsar, etc., which are dormant in the silt, would grow into large trees. Therefore, a devotee of God should never keep bad company.”
\nThen Shriji Mahārāj continued, “If a person has some swabhāvs, and he thoughtfully attempts to eradicate them by associating with the Sant, then they can be destroyed. However, a person’s vicious swabhāvs will not be eradicated if he foolishly applies any other methods. When such a fool becomes depressed, he either sleeps, cries, takes out his frustrations on someone else, or he may even fast. He will use any of these four methods to try to overcome his depression. If he becomes severely depressed, he may even resort to committing suicide. These are the ways in which a fool attempts to overcome depression. However, such methods neither reduce the pain, nor do they eradicate one’s swabhāvs. On the other hand, if one were to attempt to eradicate them with understanding, then both the distress and the swabhāv would be eradicated. Thus, only those who have understanding become happy.”
\nThereafter, Shriji Mahārāj continued with another example and said, “Large flames of a fire are extinguished when water is poured over it, whereas even a slight flash of lightning can never be extinguished, even though it is in the midst of dense rain clouds. Similarly, regardless of how much vairāgya one may have, or how much love for God one may have, if one does not have understanding, then like the flames of the fire, all of one’s virtues will be lost due to water in the form of bad company. In comparison, one who has vairāgya and love compounded with understanding is like the fire of lightning. It may be slight, but it is never destroyed.”
\nThereafter Nirvikārānand Swāmi asked, “Mahārāj, if a person has the vicious swabhāvs of lust, anger, etc., can they be eradicated or not?”
\nShriji Mahārāj replied, “Just as a merchant keeps an account of all his transactions, if one keeps an account of one’s swabhāvs from the very day one entered the Satsang fellowship, then they can be eradicated. That is, one should think, ‘When I was not in Satsang, I had these vicious swabhāvs. But ever since I have entered Satsang, they have diminished.’ Thereafter, every year one should check to see if one has progressed or if there is still some deficiency remaining. However, a fool does not keep an account like the merchant does. Thus, any swabhāv which one may have can be eradicated if one continuously examines oneself while doing satsang.”
\nThereupon Muktānand Swāmi asked, “If one keeps bad company then it is obvious that one will develop vicious swabhāvs. But why is it that such vicious swabhāvs arise even after one associates with the Sant?”
\nShriji Mahārāj explained, “During one’s childhood, one does not face the inner enemies of lust, anger, avarice, etc. Moreover, at that age, one also tends to have more love for God. However, when one enters youth, the inner enemies of lust, anger, etc., increase along with the belief that one is the body. If during that period one keeps the company of a sādhu who does not have vicious natures such as lust, the belief that one is the body, etc., then one will cross the ocean of youth. However, if the youth does not do this, the inner enemies of lust, anger, etc., will defeat him, and he will consequently turn vile.
\n“However, if an older person is spoilt while doing satsang, it is because whichever faults he perceives in the great Purush all return to dwell in his own heart. Conversely, if one imbibes the virtues of the great Purush and thinks: ‘Any swabhāv the great Purush exhibits is only for the sake of the jiva’s liberation. He is, in fact, flawless; but my perceiving flaws in him is, in fact, due to my own personal foolishness’ - and thinking thus, if he imbibes the virtues of the Satpurush and asks for forgiveness for his mistakes, then the deficiencies of that person will diminish.”
\nThereafter Mahānubhāvānand Swāmi asked, “Can rājasik, tāmasik and sāttvik swabhāvs be eradicated by doing satsang?”
\nShriji Mahārāj replied, “All swabhāvs can be eradicated if one tries to eradicate them.”
\nMuktānand Swāmi asked further, “If that is the case, then despite the fact that Durvāsā and others have become muktas, why do they still remain tāmasik?”
\nShriji Mahārāj explained, “The gunas of tamogun, etc., which are seen in Durvāsā and others are only present because they choose to keep them. They feel, ‘If someone is misbehaving, tamogun is actually very necessary in order to reprimand him. That is why we keep it.’ Thus, they purposefully retain such gunas. Nevertheless, when a swabhāv is prevalent in oneself, one should bear an aversion towards it. One should think, ‘I am a devotee of God and such a vicious swabhāv does not befit me.’ In this way, by the grace of God, one’s swabhāvs can be eradicated if one regards them as flaws and strives to discard them.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "ખારભૂમિનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના ભાદરવા સુદિ ૮ આઠમને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ ગામ શ્રીસારંગપુર મધ્યે જીવાખાચરના દરબારમાં ઉત્તરાદે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ વિરાજમાન હતા ને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો ને ધોળી ચાદર ઓઢી હતી અને મસ્તક ઉપર શ્વેત પાઘ બાંધી હતી ને ઉત્તરાદે મુખારવિંદે વિરાજમાન હતા અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જે શ્રદ્ધાવાન પુરુષ હોય અને તેને જો સાચા સંતનો સંગ મળે અને તે સંતના વચનને વિષે શ્રદ્ધાવાન થાય, તો એના હૃદયને વિષે સ્વધર્મ, વૈરાગ્ય, વિવેક, જ્ઞાન, ભક્તિ આદિક જે કલ્યાણકારી ગુણ તે સર્વે પ્રકટ થઈ આવે છે અને કામ-ક્રોધાદિક જે વિકાર તે બળી જાય છે. અને જો કુસંગ મળે ને કુસંગીના વચનને વિષે શ્રદ્ધાવાન થાય, તો વૈરાગ્ય-વિવેકાદિક જે ગુણ તે સર્વે નાશ પામી જાય છે. જેમ ખારભૂમિ હોય ને તેને વિષે ગમે તેટલો મેઘ વરસે, પણ તેમાં તૃણાદિક ઊગતાં ન હોય; અને તે જ ખારભૂમિને વિષે જો પાણીની રેલ આવે તો ખાર સર્વે ધોવાઈ જાય અને જે ઠેકાણે ખાર હતો તે ઠેકાણે કાંપ ચડી જાય. પછી તે કાંપ ભેળાં વડ, પીંપળા આદિક વૃક્ષનાં બીજ આવ્યાં હોય તે બીજ ઊગીને મોટાં મોટાં વૃક્ષ થાય છે. તેમ જેના હૃદયને વિષે પૂર્વે કહ્યા જે સ્વધર્માદિક ગુણ તે દૃઢ હોય અને જગત સંબંધી વિષયસુખનો અંકુર પણ ઊઠે એમ ન હોય, ને તેને જો કુસંગ થાય તો તેના હૃદયને વિષે કુસંગરૂપી પાણીને વેગે કરીને જગતવાર્તારૂપીઓ આવીને કાંપ ભરાય. પછી તે કાંપમાં કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, મદ, મત્સરાદિક જે બીજ રહ્યાં છે તે સર્વે ઊગીને મોટાં મોટાં વૃક્ષ થાય છે. માટે ભગવાનના ભક્ત હોય તેને કોઈ દિવસ કુસંગ ન કરવો.
\n“અને વળી પોતામાં કોઈ સ્વભાવ હોય ને તેને સંતનો સમાગમ કરીને સમજી વિચારીને ટાળે તો તે સ્વભાવનો નાશ થઈ જાય છે, પણ મૂર્ખાઈએ કરીને ગમે તેટલા ઉપાય કરે તોય ભૂંડો સ્વભાવ ટળે નહીં. અને મૂર્ખ હોય તે જ્યારે મૂંઝાય ત્યારે કાં તો સૂઈ રહે ને કાં તો રુએ અને કાં તો કોઈક સાથે વઢે ને કાં તો ઉપવાસ કરે, એ ચાર પ્રકારે કરીને મૂંઝવણ ટાળ્યાનો ઉપાય કરે. અને એમ કરતાં જો અતિશય મૂંઝાય તો છેલ્લી બાકી મરે પણ ખરો. એવી રીતે મૂર્ખને શોક ટાળ્યાનો ઉપાય છે. પણ એમ કર્યા થકી દુઃખ પણ મટે નહીં ને સ્વભાવ પણ ટળે નહીં; અને સમજીને ટાળે તો દુઃખ ને સ્વભાવ એ બેય ટળી જાય. માટે સમજુ હોય તે જ સુખી થાય છે. અને જેમ અગ્નિની મોટી જ્વાળા હોય ને જો ઉપરથી જળ વરસે તો તત્કાળ ઓલાઈ જાય; અને વીજળીના અગ્નિનો તો થોડોક ઝબકારો થતો હોય, પણ તે અગ્નિ મેઘની ઘટામાં રહે છે તો પણ ઓલાતો નથી. તેમ સમજ્યા વિના ગમે તેટલો વૈરાગ્ય હોય અથવા ભગવાનમાં પ્રીતિ હોય, તો પણ અગ્નિની જ્વાળાની પેઠે કુસંગરૂપી જળે કરીને સર્વે નાશ થઈ જાય છે; અને સમજીને જે વૈરાગ્ય ને પ્રીતિ હોય તે તો વીજળીના અગ્નિ જેવી છે, તે થોડી હોય તો પણ નાશ ન પામે.”
\nપછી નિર્વિકારાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! કોઈક પુરુષમાં ક્રોધાદિક ભૂંડા સ્વભાવ હોય તે ટળે કે ન ટળે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેમ વાણિયો હોય તે જેટલો વેપાર કરે તેનું નામું માંડી રાખે છે; તેની પેઠે જે દિવસ થકી સત્સંગ થયો છે તે દિવસથી જેણે નામું માંડી રાખ્યું હોય તેનો સ્વભાવ ટળે છે. અને તે એમ વિચારે જે, ‘જ્યારે મારે સત્સંગ નહોતો ત્યારે મારે આટલો મલિન સ્વભાવ હતો અને સત્સંગ કર્યા પછી આટલો સ્વભાવ ઉત્તમ થયો છે.’ અને વર્ષોવર્ષ પોતાનો વધારો થતો હોય અથવા કાંઈ ફેર રહેતો હોય તે સર્વેને તપાસ્યા કરે; પણ મૂર્ખ વાણિયો જેમ નામું માંડે નહીં તેની પેઠે ન કરે. એવી રીતે જે સત્સંગ કરીને પોતાની જો તપાસ કરતો રહે, તો તેના જે જે સ્વભાવ હોય તે સર્વે નાશ પામી જાય છે.”
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “કુસંગ હોય ત્યારે તો ભૂંડો સ્વભાવ હોય જ, પણ સંતનો સમાગમ કરીને પછી મલિન સ્વભાવ આવી જાય છે તેનું શું કારણ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જ્યારે બાળ અવસ્થા હોય ત્યારે કામ, ક્રોધ, લોભાદિક, શત્રુ હોય નહીં અને ભગવાનમાં પ્રીતિ પણ વિશેષ હોય. પછી જ્યારે યુવાન અવસ્થા આવે ત્યારે કામાદિક શત્રુનો વધારો થાય અને દેહાભિમાન પણ વધે. પછી તે જો જે સંતને વિષે કામાદિક શત્રુ ન હોય તથા દેહાભિમાને રહિત હોય, એવા સંતનો સમાગમ રાખે તો યુવાન-અવસ્થારૂપી સમુદ્રને તરી જાય છે; અને જો એમ ન કરે તો કામાદિક શત્રુએ કરીને પરાભવ પામીને ભ્રષ્ટ થઈ જાય છે. અને જેની પ્રૌઢ અવસ્થા હોય અને તે સત્સંગ કરતાં થકાં બગડે છે, તેનું તો કારણ એ છે જે, મોટાપુરુષ હોય તેને વિષે જે જે જાતના દોષ પરઠે, તે તે જાતના દોષ પોતાના હૈયામાં આવીને નિવાસ કરે છે. અને જો મોટાપુરુષના ગુણનું ગ્રહણ કરે અને એમ જાણે જે, ‘મોટાપુરુષ જે જે સ્વભાવ રાખે છે તે તો જીવના કલ્યાણને અર્થે છે અને મોટાપુરુષ તો નિર્દોષ છે, અને મને દોષ જણાણો તે તો મારી કુમતિએ કરીને જણાણો છે;’ એમ વિચારીને સત્પુરુષનો ગુણ ગ્રહણ કરે અને પોતાના અપરાધને ક્ષમા કરાવે, તો તે પુરુષની મલિનતા મટી જાય છે.”
\nપછી મહાનુભાવાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “રાજસી, તામસી ને સાત્ત્વિકી એ જે ત્રણ ગુણના સ્વભાવ તે સાધન કરતાં થકાં ટળે છે કે નથી ટળતા?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એ સર્વે સ્વભાવ ટાળ્યા ટળે છે.” પછી વળી મહાનુભાવાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “દુર્વાસાદિક મુક્ત થયા છે તો પણ તે તામસી કેમ રહ્યા છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “દુર્વાસાદિકમાં જે તમોગુણ આદિક ગુણ વર્તે છે, તે તો પોતાને એ ગુણ રાખવા છે માટે રહ્યા છે. અને તે એમ જાણે છે જે, ‘કોઈક અવળો ચાલતો હોય તેને શિક્ષા કર્યા સારુ આપણે તમોગુણ છે તે બહુ રૂડો છે;’ એમ ગુણ જાણીને રાખ્યો છે. અને જ્યારે પોતામાં જે સ્વભાવ વર્તતો હોય ને તે ઉપર અભાવ આવે જે, ‘હું ભગવાનનો ભક્ત છું, તે મારે આવો ભૂંડો સ્વભાવ જોઈએ નહીં.’ એવી રીતે દોષરૂપ જાણીને જે જે સ્વભાવને તજવાને ઇચ્છે તો ભગવાનના પ્રતાપે કરીને તે તે સ્વભાવની નિવૃત્તિ થઈ જાય છે.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "खार भूमि", "hindi_text": "संवत् १८७७ में भाद्रपद शुक्ला अष्टमी (१५ सितम्बर, १८२०) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीसारंगपुर ग्राम-स्थित जीवाखाचर के राजभवन में उत्तरी द्वार के कमरे के बरामदे में विराजमान थे। उन्होंने सफ़ेद धोती धारण की थी, श्वेत चादर ओढ़ी थी और मस्तक पर श्वेत पाग बाँधी थी। वे उत्तर की ओर मुखारविन्द करके विराजमान थे। उनके समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “जो श्रद्धावान पुरुष हो, उसको यदि सच्चे सन्त का संग मिल जाए तथा वह उनके वचनों में श्रद्धावान हो जाए, तो उसके हृदय में स्वधर्म, वैराग्य, विवेक, ज्ञान, भक्ति आदि सर्व कल्याणकारी गुण प्रकट हो आते हैं तथा उसके हृदय से काम-क्रोधादि विकार भस्म हो जाते हैं। और अगर उसे कुसंग मिल गया और वह कुसंगी के वचनों में श्रद्धावान हो गया, तो वैराग्य, विवेकादि सभी गुणों का नाश हो जाता है। जैसे खार भूमि में चाहे कितनी ही वर्षा क्यों न हो, किन्तु उसमें तृणादि नहीं उगते। उसी खारभूमि में अगर भारी वर्षा के कारण बाढ़ आ जाए, तो वहाँ का खार धुल जाता है। और, जिस जगह खार था, वहाँ नयी मिट्टी बहकर आ जाती है। उस मिट्टी के साथ यदि बड़, पीपल आदि वृक्षों के बीज आ गए हों, तो उनके बीज उगकर बड़े-बड़े वृक्ष खड़े हो जाते हैं। वैसे ही जिसके हृदय में पूर्वोक्त स्व-धर्म आदि गुणों की दृढ़ता रही हो, तथा संसार सम्बंधी विषयसुखों का अंकुर भी उसके हृदय में नहीं उग सकते, ऐसी दृढ़ता हो, फिर भी यदि उसे कुसंग मिल गया, तो उसके हृदय में कुसंगरूपी जल के वेग से सांसारिक वार्तारूप नयी मिट्टी आकर जम जाती है। बाद में उस मिट्टी में काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मत्सरादि के बीज उगकर विशाल वृक्ष बन जाते हैं। इसलिए, भगवान के भक्तों को कभी भी कुसंग नहीं करना चाहिए।
\n“और, यदि स्वयं में कोई कुस्वभाव हो, तो उसे सन्त-समागम द्वारा समझ-विचार कर टाले तो वे स्वभाव मिट जाते हैं। यदि मूर्खतापूर्वक उन्हें टालने के कितने ही उपाय किए जाएँ, तो भी बुरा स्वभाव नहीं मिट पाता। और, मूर्ख पुरुष को जब उद्वेग होता है, तब वह या तो सोया करता है या रोता है या किसी से झगड़ा करने लगता है अथवा उपवास करता है। इन चार प्रकार से अपनी व्यग्रता को टालने का प्रयास करता है। ऐसा करने पर भी यदि भारी उद्विग्नता बनी रही, तो आखिर में वह आत्महत्या भी कर लेता है। इस प्रकार मूर्ख पुरुष अपनी बेचैनी को दूर करने का उपाय करता है। परन्तु, ऐसा करने से दुःख नहीं मिटता, और कुस्वभाव भी नहीं मिटते। यदि वह समझपूर्वक दुःख तथा कुस्वभाव को टालना चाहे, तो वे टल सकते हैं। इसलिए, विवेकशील पुरुष ही सुखी होता है। जैसे अग्नि की बड़ी ज्वाला पर वर्षा का पानी पड़ जाए, तो वह तुरन्त बुझ जाती है, किन्तु बिजली से उत्पन्न होनेवाली अग्नि का प्रकाश भले ही थोड़ा दिखाई पड़ता हो, फिर भी वह मेघमंडल में छिपी रहने पर भी नहीं बुझती, वैसे ही बिना विवेक के (समझ के), चाहे कितना ही वैराग्य हो या भगवान से प्रीति हो, तो भी अग्नि की ज्वाला जिस प्रकार जल से बुझ जाती है, उस प्रकार कुसंगरूपी पानी से उन ज्वालारूपी गुणों का नाश हो जाता है। अतः समझ के साथ वैराग्य और प्रीति बनी रहे तो वे गुण बिजली की अग्नि के समान अल्प मात्रा में रहने पर भी उनका नाश नहीं होता।”
\nफिर निर्विकारानन्द स्वामी ने पूछा, “हे महाराज! यदि किसी पुरुष में क्रोधादिक बुरे स्वभाव हो, तो वे टलते हैं या नहीं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जिस तरह बनिया जितना व्यापार करता है, उसका हिसाब लिख लेता है, वैसे ही जिसने सत्संग के प्रारम्भ दिन से ही अपना लेखा लिख रखा हो, उसके बुरे स्वभाव मिट जाते हैं। और, वह तो ऐसा सोचता रहता है कि, ‘मैंने जब सत्संग नहीं किया था, तब मेरा इतना मलिन स्वभाव था, किन्तु सत्संग करने के बाद इतना उत्तम स्वभाव हो चुका है।’ इस तरह प्रतिवर्ष अपनी प्रगति होती हो या उसमें कुछ अंतर रहता हो, उस सभी की जाँच किया करे; परन्तु मूर्ख बनिया जिस तरह अपना हिसाब नहीं लिखता है, उसके समान आचरण न करे। इस प्रकार सत्संग करके जो अपनी प्रगति की जाँच-पड़ताल करता रहता है, उसके जो-जो दुष्ट स्वभाव होते हैं, वह सभी नष्ट हो जाते हैं।”
\nयह सुनकर मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा कि, “जब कुसंग हुआ तो बुरा स्वभाव होगा ही। किन्तु सन्त का संग करने के बाद भी अगर मलिन स्वभाव हो जाता है, तो उसका क्या कारण है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “जब बाल-अवस्था होती है, तब काम-क्रोध-लोभादि शत्रु नहीं होते और भगवान से भी विशेष प्रीति बनी रहती है। फिर जब युवावस्था आती है, तब कामादि शत्रु बढ़ जाते हैं तथा देहाभिमान भी बढ़ जाता है। बाद में यदि वह कामादि शत्रुओं तथा देहाभिमान से रहित सन्त का संग करता है, तो वह युवावस्थारूपी समुद्र को पार कर लेता है। यदि वह ऐसा नहीं करता, तो कामादि शत्रुओं द्वारा पराजित होने पर भ्रष्ट हो जाता है। और, जिसकी प्रौढ़ावस्था हो और सत्संग करने पर भी यदि वह पथभ्रष्ट होता है, तो उसका कारण यह है कि ऐसा मनुष्य सत्पुरुष में जिस-जिस तरह के दोषों की कल्पना करता है, उस-उस प्रकार के दोष हृदय में आकर समा जाते हैं। यदि वह बड़े सत्पुरुष के गुणों का ग्रहण कर ले और ऐसा माने कि, ‘सत्पुरुष जो जो स्वभाव रखते हैं, वह तो जीवों के कल्याण के लिए हैं। बड़े सत्पुरुष तो निर्दोष हैं। मुझे उनमें जो दोष दिखाई पड़ा, वह तो मेरी कुमति की कल्पनामात्र है।’ ऐसा विचार करके सत्पुरुष के गुणों को ग्रहण करें और अपने अपराध के लिए उनसे क्षमायाचना करें। ऐसा करने से उस पुरुष की मलिनता मिट जाती है।”
\nमहानुभावानन्द स्वामी ने पूछा कि, “राजसिक, तामसिक तथा सात्त्विक गुणों के स्वभाव साधना करने पर टल जाते हैं या नहीं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “ये समस्त स्वभाव टालने से टल जाते हैं।”
\nफिर महानुभावानन्द स्वामी ने पूछा, “यद्यपि दुर्वासा आदि मुक्त पुरुष हुए हैं, फिर भी उनकी तामसिक मनोवृत्ति क्यों रही है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “दुर्वासा आदि में जो तमोगुण आदि मायिक गुण रहे हैं वह वे इसलिए हैं, कि वे स्वयं इन गुणों को स्वेच्छा से रखना चाहते हैं। वे ऐसा मानते हैं कि, ‘कुमार्ग पर चलनेवाले पुरुषों को शिक्षा देने के लिए यह जो तमोगुण है, वह बहुत अच्छा है।’ ऐसा सद्गुण समझकर ही यह स्वभाव उन्होंने रखा है। अतः यदि स्वयं में जो कुस्वभाव हो और उसे अवांछनीय समझा जाए कि, ‘मैं भगवान का भक्त हूँ, इसलिए मुझे ऐसा बुरा स्वभाव नहीं रखना चाहिए,’ इस प्रकार उसे दोषरूप जानकर जो जो स्वभावों को दूर करने की इच्छा करेगा तो भगवान के प्रताप से उसके उन बुरे स्वभावों की निवृत्ति हो जाएगी।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/96.mp3" } ] }, { "section_title_en": "Kariyani (12)", "section_title_gu": "કારિયાણી (૧૨)", "section_title_hi": "कारियाणी (१२)", "chapter": [ { "english_title": "A Worm and a Bee", "english_text": "On Bhādarvā sudi 12, Samvat 1877 [19 September 1820], a decorated, canopied cot that had been brought by Jādavji, a devotee from Surat, had been placed on the veranda outside the north-facing rooms of Vastā Khāchar’s darbār in Kāriyāni. A mattress with a white, silken cover had been placed upon that cot. A white, cylindrical cushion and red, silken knee-cushions had been placed on top of the cushion. Also, frills of golden fabric were dangling on all four sides of the cot. Shriji Mahārāj was sitting facing north on this beautifully decorated cot. He was wearing a black-bordered, white khes and had tied a golden-bordered, white feto around His head. He had also covered Himself with a golden-bordered shelu. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him. They were all enjoying the darshan of Shriji Mahārāj and were captivated by His charming appearance.
\nThen Shriji Mahārāj said to the paramhansas, “Please ask and answer questions amongst yourselves.”
\nThereupon Bhudharānand Swāmi asked, “Does the conviction of God arise in the antahkaran or in the jiva?”
\nShivānand Swāmi attempted to answer the question but was unable to do so satisfactorily.
\nSo Shriji Mahārāj said, “The jiva knows through the buddhi, which is the cause of all1 and is greater than all. That buddhi resides in the man, in the chitt, in the ahamkār, in the ears, in the eyes, in the nose, in the tongue, in the mouth, in the skin, in the arms, in the legs, in the genitals and in the anus. It resides in the body in this manner, pervading it from head to toe. The jiva resides within this buddhi, but the jiva is not felt; only the buddhi is felt.
\n“The following example will illustrate this: When the flames of a fire rise and fall, they do so because of the wind. The rise and fall of the flames are apparent, but the wind is not apparent. Also, when dung is placed in fire, the dung begins to burn. Then, when it is placed where there is no wind, smoke begins to rise. At that time, the rising smoke is apparent, but the wind within is not apparent. Also, the clouds that move in the sky are seen to do so because of the wind. But the wind that resides within them is not apparent. In this way, flames, smoke and the clouds represent the buddhi, and the wind represents the jiva.
\n“What is that jiva like? Well, it is the knower of the convictions formed by the buddhi; it also knows Brahmā, the cause of the convictions in the buddhi. It perceives the thoughts of the man, and also perceives Chandra, the cause of those thoughts in the man. It perceives the contemplation of the chitt, and also perceives Vāsudev, the cause of the contemplation in the chitt. It perceives the I-ness of the ahamkār; and also perceives Rudra, the cause of that I-ness. In this manner, the jiva perceives the four antahkarans, the ten indriyas, their vishays and the presiding deities, who allow one to discriminate among those vishays. Moreover, it does all of this simultaneously.
\n“That jiva appears to be in one place; it appears to be as fine as the tip of a spear; and it appears to be extremely subtle. It appears so because it is associated with the buddhi. But when that jiva is known as the illuminator of the body, indriyas, antahkaran, their presiding deities and the vishays, it appears to be extremely vast, and it appears to be pervasive. That is when it is not associated with the buddhi.
\n“That jiva is known not by the indriyas, but by inference. For example, on seeing a sword weighing 200 kg, a person can infer, ‘The wielder of this sword must be extremely strong.’ Similarly, the jiva inspires the body, indriyas, etc., simultaneously; therefore it must be very powerful. This is how the jiva can be known by inference.” Shriji Mahārāj answered the question in this manner.
\nNityānand Swāmi then asked, “Mahārāj, what is the answer to the original question in what You have just said?”
\nShriji Mahārāj clarified, “Well, the answer is that when the conviction of God has developed in the buddhi, one should realize that that conviction has also developed within the jiva. How does that happen? Well, the conviction initially develops in the indriyas, then in the ahamkār, then in the chitt, then in the man, then in the buddhi, and then finally, it develops in the jiva.” Shriji Mahārāj replied in this manner.
\nAgain Nityānand Swāmi asked, “Mahārāj, how can one know when there is conviction of God in the indriyas? How can one know when there is conviction of God in the antahkaran? How can one know when there is conviction of God within the jiva?”
\nShriji Mahārāj replied, “The conviction of God which is in the indriyas should be known as follows: Of all of the objects in this world which are seen, heard, smelt or touched, some are pleasant and some are unpleasant; some give pleasure and some give misery; some are liked and some are disliked; some are appropriate and some are inappropriate. If no doubts arise even when all of these aspects are apparent in God, that should be known to be the conviction of God in the indriyas.2
\n“Further, of the various effects of the three gunas of sattvagun, rajogun and tamogun, the effect of tamogun is laziness, sleep, etc.; the effect of rajogun is lust, anger, etc.; and the effect of sattvagun is tranquility, self-restraint, etc. If no doubts arise even when all of these are noticed in God, then that should be known as the conviction of God in the antahkaran.3
\n“Due to nirvikalp samādhi, Rushabhdev Bhagwān wandered eccentrically, keeping a stone in his mouth. Although his body burned in a forest fire, he remained totally unaware of it. So, if no doubts arise even when such a gunãtit state is apparent in God, then that should be known as conviction of God in the jiva.4
\n“For example, ships which travel in the sea carry an iron anchor with them. When thrown into the sea, if that anchor is immediately retracted before it reaches the seabed, then not much effort is required; it comes out immediately. However, if it is allowed to reach the seabed before it is retracted, then it comes out only after much effort. But if it is allowed to descend gradually, and it settles and lodges itself into the seabed, then it cannot be pulled up by any means; it cannot be retracted. Similarly, when a person develops the conviction of God in his jiva, that conviction cannot be dislodged in any way whatsoever.” In this way, Shriji Mahārāj spoke at length, but only a small portion has been mentioned here.
\nThen Chaitanyānand Swāmi asked, “Mahārāj, God is beyond the mind and speech; He is gunātit. How, then, can the māyik indriyas and antahkaran perceive Him?”
\nShriji Mahārāj replied, “When the jiva - the knower of the body, indriyas and antahkaran - becomes eclipsed during the state of deep sleep, its indriyas and antahkaran also become eclipsed in that deep sleep. At that time, God inspires that jiva. When the jiva enters the dream state from the state of deep sleep, the dream-related locations, pleasures, vishays and the jiva are all inspired by God. He inspires them during the waking state as well. In this way, God inspires the jiva both when it is conscious of the body and when it is not. Furthermore, from Pradhān, mahattattva was formed; from mahattattva, the three types of ahamkār were formed; from that ahamkār, the indriyas, deities, five bhuts and five tanmātrās were formed; all of these are also inspired by God. Virāt, who is composed of all these elements combined, is also inspired by God. When all of these merge into māyā, then God inspires that māyā as well.
\n“That God inspires both jiva and ishwar when they identify themselves with their bodies. He inspires both jiva and ishwar even when they reside in the state of deep sleep and are eclipsed by Pradhān and are without any identity or form. He inspires kāl, which causes māyā and other entities to assume an identity and form and also causes them to forsake identity and form. So, how can that God be known by the indriyas and antahkaran? Is that your question?”
\nEveryone confirmed, “Yes, Mahārāj, that is the question.”
\nSo Shriji Mahārāj continued, “The answer to that is as follows: God does not create and sustain the world for His own sake. In fact, it is said in the Shrimad Bhāgwat:
\nBuddheendriya-manah-prānān janānām-asrujat-prabhuhu |“This verse means: God created the buddhi, indriyas, man and prāns of all people to enable the jivas to indulge in the vishays, to take birth, to transmigrate to other realms, and to attain liberation. Therefore, God created this cosmos for the sake of the jivas’ liberation; God sustains it for the sake of the jivas’ liberation; in fact, God also causes its dissolution for the sake of the jivas’ liberation. How is that? Well, He destroys it to allow the jivas - tired as a result of undergoing many births and deaths - to rest. That God, who acts in all ways for the benefit of the jivas, becomes like a human out of compassion. Then, when the jivas maintain profound association with the Sant of that God, why should they not be able to know Him? They certainly can know Him.”
\nThereupon Bhajanānand Swāmi asked, “Why then, Mahārāj, does the Vedic verse claim: ‘Yato vācho nivartante aprāpya manasā saha’?”6
\nShriji Mahārāj replied in a pleased tone, “Well, in that case, the facts are as follows: pruthvi resides in ākāsh, but does not become like ākāsh; jal also resides in ākāsh, but does not become like ākāsh; tej also resides in ākāsh, but does not become like ākāsh; and vāyu also resides in ākāsh, but does not become like ākāsh. In the same way, the mind and speech do not attain God.”
\nThen Nityānand Swāmi raised a doubt: “Mahārāj, the Shrutis and Smrutis claim: ‘Niranjanaha paramam sāmyam-upaiti ||’7 and ‘Bahavo gnāna-tapasā pootā mad-bhāvam-āgatāhā ||’.”8
\nShriji Mahārāj then said, “What I just mentioned is regarding the mind and the indriyas of non-devotees. The mind and indriyas of devotees of God, however, do attain God-realization. For example, at the time of dissolution, pruthvi, which resides in ākāsh, becomes one with ākāsh; jal also becomes one with ākāsh; tej also becomes one with ākāsh; and vāyu also becomes one with ākāsh. Similarly, the bodies, indriyas, antahkarans and prāns of those who are devotees of God, due to their gnān of God, become like God. This is because God’s form is itself divine. So, the bodies, indriyas and antahkarans of those devotees become like God’s indriyas, antahkaran and body. That is why those devotees’ bodies, indriyas, antahkarans and prāns become divine.
\n“The following example will clarify: A bee captures a worm, stings it and then buzzes over it. As a result, that worm - in the very same body - is transformed into a bee. Thereafter, none of its bodily parts remain like that of a worm; it becomes exactly like a bee. Similarly, a devotee of God, in that very same body, becomes divine like God.”
\nShriji Mahārāj then concluded by saying, “The essence of this talk that I have given is that for both a person with firmness in bhakti coupled with ātmā-realization, and for a person with firmness in bhakti alone, progress is as described. However, the indriyas and antahkaran of a person with ātmā-realization only, i.e., one who aspires for keval-gnān, do not become divine like God’s form; he attains only brahmasattā.”
\nHaving spoken in this way, Shriji Mahārāj said, “Now let us stop this discourse, and as the assembly has become inert, someone please sing some pleasing devotional songs.” Saying this, He Himself sat in meditation, while the sādhus began singing devotional songs.
", "english_footnote": "1. All knowledge.
\n2. The purport of this is: when one’s conviction in the manifest form of God does not sway when one perceives God as unattractive with the eyes, his speech does not seem polite with the ears, his body gives off odor, his manners and ways are seemingly not special, etc. (and other such physical qualities God may show), then he has conviction in his indriyas. In this level of conviction, the devotees perceives God above the dual qualities of favorable and unfavorable.
\n3. The purport of this is: one perceives appropriate and inappropriate actions of God that normally ordinary humans exhibit as a result of tamogun, rajogun, and sattvagun (such as laziness, sleep, infatuation, anger, etc. as a result of tamogun; lust, craving for tastes, affection, greed, etc. as a result of rajogun; and renunciation, austerities, self-control, etc. as a result of sattvagun) and one’s conviction in God does not sway, then one has conviction in their antahkaran. In this level of conviction, the devotees perceives God above the influence of the three gunas.
\n4. The purport of this is: when one perceives insanity or losing consciousness of the body, similar to what Rushabhdev exhibited, and one still does not perceive human qualities in God, then one has conviction of God in their jiva. In this level of conviction, the devotee of God perceives him above the qualities of the physical body and perceives even his insanity as divine.
\nFrom where speech returns along with the mind without having attained [Brahma, i.e. God]. - Taittiriya Upanishad: 2.4.1
\nHe who is free from [the] blemishes [of māyā] attains qualities similar to those of the Supreme Being, [i.e, God]. - Mundaka Upanishad: 3.3.1
\nMany who have been purified by austerities in the form of gnān have attained my qualities. - Bhagwad Gitā: 4.10
", "gujarati_title": "ઇયળ-ભમરીનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના ભાદરવા સુદિ ૧૨ દ્વાદશીને દિવસ ગામ શ્રીકારિયાણી મધ્યે વસ્તાખાચરના દરબારમાં ઉત્તરાદે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ સુરતના હરિભક્ત જાદવજી છપરપલંગ લાવ્યા હતા, તે ઢાળ્યો હતો ને તે પલંગ પર રેશમનું ગાદલું ધોળા ઓછાડે સહિત બિછાવ્યું હતું ને તેની ઉપર ધોળો તકિયો તથા લાલ મશરૂનાં ઢીંચણિયાં મૂક્યાં હતાં અને તે પલંગની ઉપર ચારે કોરે સોનેરી કસબના સેજબંધ લટકતા હતા. એવી શોભાએ યુક્ત જે તે પલંગ તેની ઉપર શ્રીજીમહારાજ ઉત્તરાદે મુખારવિંદે વિરાજમાન હતા અને સોનેરી છેડાનો ધોળો ફેંટો મસ્તકે બાંધ્યો હતો અને સોનેરી છેડાનું શેલું ઓઢ્યું હતું ને કાળા છેડાનો ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી અને શ્રીજીમહારાજના મુખારવિંદરૂપ ચંદ્રમા સામા ચકોરની પેઠે સર્વે ભક્તજન જોઈ રહ્યા હતા.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ પરમહંસ પ્રત્યે બોલ્યા જે, “માંહોમાંહી પ્રશ્ન-ઉત્તર કરો.” ત્યારે ભૂધરાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “ભગવાનનો નિશ્ચય થાય છે, તે અંતઃકરણમાં થાય છે કે જીવમાં થાય છે?” ત્યારે તેનો ઉત્તર શિવાનંદ સ્વામીએ કરવા માંડ્યો પણ થયો નહીં. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “આ જીવ છે તે બુદ્ધિએ કરીને જાણે છે અને તે બુદ્ધિ છે તે સર્વનું કારણ છે૧ ને સર્વથી મોટી છે. માટે તે બુદ્ધિ મનને વિષે રહી છે, ચિત્તને વિષે રહી છે, અહંકારને વિષે રહી છે, શ્રોત્રને વિષે રહી છે, ચક્ષુને વિષે રહી છે, ઘ્રાણને વિષે રહી છે, જિહ્વાને વિષે રહી છે, વાણીને વિષે રહી છે, ત્વચાને વિષે રહી છે, હાથને વિષે રહી છે, પગને વિષે રહી છે, શિશ્નને વિષે રહી છે, ગુદાને વિષે રહી છે; એવી રીતે બુદ્ધિ જે તે નખશિખા પર્યંત આ શરીરને વિષે વ્યાપીને રહી છે. અને તે બુદ્ધિને વિષે જીવ રહ્યો છે; પણ તે જીવ જણાતો નથી અને એકલી બુદ્ધિ જણાય છે. ત્યાં દૃષ્ટાંત છે: જેમ અગ્નિની જ્વાળા ઘટે છે ને વધે છે, તે વાયુએ કરીને વધે છે ને ઘટે છે, અને તે અગ્નિની જ્વાળા વધતી-ઘટતી જણાય છે, પણ વાયુ જણાતો નથી. અને જેમ અગ્નિ લઈને છાણામાં મૂકીએ ને તે છાણામાં સળગવા માંડે તેને લઈને જ્યાં વાયુ ન હોય ત્યાં મૂકીએ તે ધુમાડો ઊંચો ચડવા માંડે, તે ધુમાડો જ ઊંચો ચડતો જણાય પણ તેમાં વાયુ જણાતો નથી. અને જેમ આકાશને વિષે વાદળાં ચાલે છે તે વાયુએ કરીને ચાલે છે, તે વાદળાં ચાલતાં જણાય છે પણ તેમાં રહ્યો એવો જે વાયુ તે જણાતો નથી. તેમ જ્વાળા, ધુમાડો ને વાદળાં તેને ઠેકાણે બુદ્ધિ જાણવી અને વાયુને ઠેકાણે જીવ જાણવો. તે જીવ કેવો છે? તો બુદ્ધિએ કર્યો જે નિશ્ચય તેને જાણે છે અને તે બુદ્ધિમાં નિશ્ચયની વિગતિનો કરનારો જે બ્રહ્મા તેને પણ જાણે છે; અને મનના સંકલ્પને જાણે છે અને તે મનના સંકલ્પની વિગતિનો કરનારો જે ચંદ્રમા તેને પણ જાણે છે; અને ચિત્તના ચિંતવનને જાણે છે અને તે ચિત્તના ચિંતવનની વિગતિ કરનારા જે વાસુદેવ તેને પણ જાણે છે; અને અહંકારની અહંમતિને જાણે છે અને તે અહંમતિની વિગતિના કરનારા જે રુદ્ર તેને પણ જાણે છે; એવી રીતે જે ચાર અંતઃકરણ અને દસ ઇન્દ્રિયો તેના જે વિષય ને તે વિષયની વિગતિના કરનારા જે દેવતા એ સર્વેને એકકળાવછિન્ન૨ જાણે છે. એવો જે જીવ તે જીવ જે તે એકદેશસ્થ જણાય છે અને બરછીની અણી જેવો તીખો જણાય છે અને અતિશય સૂક્ષ્મ જણાય છે, તે બુદ્ધિએ સહિત છે માટે એવો સૂક્ષ્મ જણાય છે; પણ જ્યારે એ જીવને દેહ, ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ, દેવતા અને વિષય તેના પ્રકાશકપણે જાણીએ ત્યારે તો જીવ બહુ મોટો જણાય છે અને વ્યાપક જણાય છે,૩ તે બુદ્ધિએ રહિત છે. અને અનુમાને કરીને જણાય છે પણ સાક્ષાત્કાર નથી જણાતો. ત્યાં દૃષ્ટાંત છે: જેમ કોઈક દસ મણની તરવાર હોય, તેને જોઈને માણસ અનુમાન કરે જે, ‘એ તરવારનો ઉપાડનારો બહુ મોટો હશે!’ તેમ એ સર્વ દેહ, ઇન્દ્રિયાદિકને એકકાળે પ્રકાશે છે, માટે એ જીવ બહુ મોટો છે; એવી રીતે અનુમાને કરીને જણાય છે.” એવી રીતે શ્રીજીમહારાજે ઉત્તર કર્યો.
\nત્યારે નિત્યાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! એમાં તે શું ઉત્તર થયો?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એમાં તો એ ઉત્તર થયો જે, જ્યારે બુદ્ધિમાં નિશ્ચય થયો ત્યારે જીવમાં પણ નિશ્ચય થઈ ગયો એમ જાણવું. તે કેવી રીતે થાય છે? તો પ્રથમ ઇન્દ્રિયોમાં નિશ્ચય થાય છે, પછી અહંકારમાં નિશ્ચય થાય છે, પછી ચિત્તમાં નિશ્ચય થાય છે, પછી મનમાં નિશ્ચય થાય છે, પછી બુદ્ધિમાં નિશ્ચય થાય છે, પછી જીવમાં નિશ્ચય થાય છે.” એમ શ્રીજીમહારાજે કહ્યું.
\nત્યારે નિત્યાનંદ સ્વામીએ વળી પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! ઇન્દ્રિયોમાં નિશ્ચય હોય તે કેમ જણાય? ને અંતઃકરણમાં નિશ્ચય હોય તે કેમ જણાય? ને જીવમાં નિશ્ચય હોય તે કેમ જણાય?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ઇન્દ્રિયોમાં નિશ્ચય તે એમ જાણવો જે, આ જગતને વિષે જે જે પદાર્થ છે તે દીઠામાં, સાંભળ્યામાં, સૂંઘ્યામાં, અડ્યામાં આવે છે તેમાં કેટલાક શુભ છે ને કેટલાક અશુભ છે, અને કેટલાક સુખરૂપ છે ને કેટલાક દુઃખરૂપ છે, અને કેટલાક પ્રિય છે ને કેટલાક અપ્રિય છે, અને કેટલાક યોગ્ય છે ને કેટલાક અયોગ્ય છે; એ સર્વે ભગવાનમાં જણાય તેણે કરીને કોઈ સંશય ન થાય, તો એને ઇન્દ્રિયોમાં નિશ્ચય જાણવો.૪૫ અને સત્ત્વ, રજ અને તમ એ ત્રણ ગુણનાં જે કાર્ય છે, તેમાં આળસ-નિદ્રાદિક તમોગુણનું કાર્ય છે અને કામ-ક્રોધાદિક રજોગુણનું કાર્ય છે અને શમ-દમાદિક સત્ત્વગુણનું કાર્ય છે; એ સર્વે ભગવાનમાં દેખાય પણ તેમાં કોઈ સંશય ન થાય, તો એને અંતઃકરણમાં ભગવાનનો નિશ્ચય જાણવો.૪૬ અને જેમ ઋષભદેવ ભગવાન નિર્વિકલ્પ સમાધિએ કરીને ઉન્મત્ત થકા વિચર્યા ને મુખમાં પાણો રાખ્યો ને પોતાનો દેહ દાવાનળમાં બળી ગયો તોય ખબર ન રહી;૪ એવી રીતે જે ગુણાતીત સ્થિતિ તે ભગવાનમાં જણાય તેમાં કોઈ સંશય ન થાય, તો એને જીવને વિષે નિશ્ચય જાણવો.૪૭ ત્યાં દૃષ્ટાંત છે: જેમ સમુદ્રમાં વહાણ ચાલે છે તેમાં જે લોઢાના નાંગળ હોય તેને સમુદ્રમાં નાંખે, તે જો ધરતી લગણ ન પૂગ્યો હોય ને તેને જો તરત તાણી લે તો ઝાઝી મહેનત ન પડે ને તરત નીસરી આવે, અને તેને ધરતી લગણ જવા દઈને તાણે તો ઘણી મહેનતે નીસરે, અને જો ધીરે ધીરે જવા દે ને ધરતીમાં ખૂતે ને ભરાઈ જાય તો પાછો તે તાણ્યો તણાય નહીં ને નીસરે પણ નહીં. એમ જેને જીવને વિષે નિશ્ચય થાય તો તેનો નિશ્ચય કોઈ પ્રકારે તાણ્યો તણાય નહીં.”૫ એવી રીતે શ્રીજીમહારાજે વાર્તા ઘણીક કરી, પણ આ તો દિશમાત્ર લખી છે.
\nપછી ચૈતન્યાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! ભગવાન તો મન-વાણી થકી પર છે અને ગુણાતીત છે, તેને માયિક એવાં જે ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણ તે કેમ પામે?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “આ દેહ, ઇન્દ્રિયો ને અંતઃકરણ તેને જાણનારો જે જીવ તે જ્યારે સુષુપ્તિમાં લીન થાય છે ત્યારે એનાં ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ પણ સુષુપ્તિમાં લીન થાય છે, ત્યારે તે સમયમાં એ જીવને ભગવાન પ્રકાશે છે;૬ અને જ્યારે સુષુપ્તિમાંથી સ્વપ્નમાં આવે છે ત્યારે તે સ્વપ્ન સંબંધી જે સ્થાન, ભોગ, વિષય અને જીવ એ સર્વેને ભગવાન પ્રકાશે છે;૭ અને જાગ્રતમાં પણ ભગવાન પ્રકાશે છે.૮ એવી રીતે રૂપપણે૯ ને અરૂપપણે૧૦ કરીને રહ્યો જે જીવ તેને ભગવાન પ્રકાશે છે. અને પ્રધાનમાંથી મહત્તત્ત્વ થયું અને મહત્તત્ત્વમાંથી ત્રણ પ્રકારનો અહંકાર થયો ને તે અહંકારમાંથી ઇન્દ્રિયો, દેવતા, પંચભૂત, પંચમાત્રા એ સર્વે થયાં, તેમને પણ જે ભગવાને પ્રકાશ્યાં છે૧૧ અને એ સર્વે તત્ત્વે મળીને રચ્યો એવો જે વિરાટ તેને પણ ભગવાન પ્રકાશે છે. અને એ સર્વે જ્યારે માયામાં લીન થાય છે ત્યારે તે માયાને પણ ભગવાન પ્રકાશે છે. એવી રીતે જીવ અને ઈશ્વર એ બેય જ્યારે રૂપપણે થાય છે ત્યારે જે ભગવાન પ્રકાશે છે, અને જ્યારે એ જીવ ને ઈશ્વર બેય નામરૂપરહિત થકા સુષુપ્તિમાં ને પ્રધાનમાં રહે છે ત્યારે પણ જે ભગવાન પ્રકાશે છે, અને જે કાળ તે એ માયાદિક તત્ત્વને નામરૂપપણાને પમાડે છે ને અરૂપપણાને પમાડે છે એવો જે કાળ, તે કાળને પણ જે ભગવાન પ્રકાશે છે, એવા જે ભગવાન તે જે તે ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણે કરીને કેમ જાણ્યામાં આવે? એ તમારો પ્રશ્ન છે કે નહીં?” ત્યારે સૌએ કહ્યું જે, “હે મહારાજ! એ જ પ્રશ્ન છે.” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એનો એમ ઉત્તર છે જે, એવા જે ભગવાન તેને આ જગતની ઉત્પત્તિ અને સ્થિતિનું કરવું છે તે કાંઈ પોતાને અર્થે નથી; કાં જે, શ્રીમદ્ભાગવતમાં કહ્યું છે જે,
\n‘બુદ્ધીન્દ્રિયમનઃપ્રાણાન્ જનાનામસૃજત્પ્રભુઃ।“એ શ્લોકમાં એમ કહ્યું છે જે, ‘સર્વે જનનાં બુદ્ધિ, ઇન્દ્રિયો, મન અને પ્રાણ તેને ભગવાન જે તે સૃજતા હવા; તે જીવને વિષયભોગને અર્થે તથા જન્મને અર્થે તથા લોકાંતરમાં જવાને અર્થે તથા મોક્ષને અર્થે સૃજ્યાં છે.’ માટે આ જગતની ઉત્પત્તિ કરે છે તે પણ જીવના કલ્યાણને અર્થે કરે છે, અને સ્થિતિ કરે છે તે પણ જીવના કલ્યાણને અર્થે કરે છે, અને પ્રલય કરે છે તે પણ જીવને અર્થે કરે છે; કાં જે, નાના પ્રકારની સંસૃતિએ કરીને થાક્યા જે જીવ તેના વિશ્રામને અર્થે પ્રલય કરે છે. એવી રીતે સર્વ પ્રકારે જીવના હિતને અર્થે પ્રવર્ત્યા એવા જે ભગવાન, તે જે તે જ્યારે કૃપા કરીને મનુષ્ય સરખા થાય છે ત્યારે જે જીવ તે ભગવાનના સંતનો સમાગમ કરે છે તે જીવના જાણ્યામાં કેમ ન આવે? એ તો આવે જ.”૧૩ એમ શ્રીજીમહારાજે કહ્યું.
\nત્યારે ભજનાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! આ શ્રુતિમાં એમ કેમ કહ્યું છે જે, ‘યતો વાચો નિવર્તન્તે અપ્રાપ્ય મનસા સહ।’?”૧૪ ત્યારે શ્રીજીમહારાજ પ્રસન્ન થકા બોલ્યા જે, “એનું એમ છે જે, જેમ પૃથ્વી આકાશમાં રહી છે પણ૧૫ આકાશના ભાવને૧૬ નથી પામતી અને જળ આકાશને વિષે રહ્યું છે પણ આકાશના ભાવને નથી પામતું અને તેજ આકાશને વિષે રહ્યું છે પણ આકાશના ભાવને નથી પામતું અને વાયુ આકાશને વિષે રહ્યો છે પણ આકાશના ભાવને નથી પામતો; એમ૧૭ મન-વાણી ભગવાનને નથી પામતાં.”
\nત્યારે નિત્યાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! શ્રુતિ-સ્મૃતિમાં એમ કહ્યું છે જે, ‘નિરંજનઃ પરમં સામ્યમુપૈતિ’ ‘બહવો જ્ઞાનતપસા પૂતા મદ્ભાવમ્ આગતાઃ।’”૧૮ ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એ તો અમે અભક્તનાં મન, ઇન્દ્રિયોને કહ્યું છે; પણ ભક્તનાં મન, ઇન્દ્રિયો તો ભગવાનને સાક્ષાત્કારપણે પામે છે. જેમ આકાશને વિષે રહી છે જે પૃથ્વી તે પ્રલયકાળને સમે આકાશરૂપ થઈ જાય છે, અને જળ પણ આકાશરૂપ થઈ જાય છે, અને તેજ પણ આકાશરૂપ થઈ જાય છે, અને વાયુ પણ આકાશરૂપ થઈ જાય છે; એમ જે ભગવાનના ભક્ત હોય તેનાં જે દેહ, ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ અને પ્રાણ તે સર્વ ભગવાનને જ્ઞાને કરીને ભગવાનને આકારે થઈ જાય છે ને દિવ્ય થઈ જાય છે. કાં જે, ભગવાન પોતે દિવ્યમૂર્તિ છે, તેનાં ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ, દેહ તેને આકારે એ ભક્તનાં દેહ, ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ થાય છે; માટે દિવ્ય થઈ જાય છે. ત્યાં દૃષ્ટાંત: જેમ ભમરી ઇયળને ઝાલી લાવે છે ને તેને ચટકો લઈને ઉપર ગુંજારવ કરે છે, તેણે કરીને તે ઇયળ તે ને તે દેહે કરીને તદાકાર થઈ જાય છે પણ કોઈ અંગ ઇયળનું રહેતું નથી, ભમરી જેવી જ ભમરી થઈ જાય છે; તેમ ભગવાનનો ભક્ત પણ એ ને એ દેહે કરીને ભગવાનને આકારે થઈ જાય છે. અને આ જે અમે વાર્તા કહી તેનું હાર્દ એ છે જે, આત્મજ્ઞાને સહિત ભક્તિનિષ્ઠાવાળો છે તથા કેવળ ભક્તિનિષ્ઠાવાળો છે તે બેયની એ ગતિ કહી છે. પણ આત્મનિષ્ઠાવાળો જે કૈવલ્યાર્થી૧૯ તેનાં દેહ, ઇન્દ્રિયો અને અંતઃકરણ તેનું ભગવાનની મૂર્તિને તદાકારપણું નથી થતું, એ તો કેવળ બ્રહ્મસત્તાને૨૦ પામે છે.” એમ વાર્તા કરીને બોલ્યા જે, “હવે એટલી વાર્તા રાખો અને સભા સર્વે શૂન્ય થઈ ગઈ છે, માટે કોઈક સારાં સારાં કીર્તન બોલો.” એમ કહીને પોતે ધ્યાન કરવા માંડ્યા ને સંત કીર્તન ગાવા લાગ્યા.
", "gujarati_footnote": "૧. સર્વ જ્ઞાનનું.
\n૨. एककालावच्छिन्न; એક જ સમયે, એકસાથે.
\n૩. અહીં જીવને જ્ઞાનશક્તિ વડે ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણ વગેરે સંપૂર્ણ શરીરમાં વ્યાપક કહ્યો છે પરંતુ વસ્તુતઃ તે અણુવત્સૂક્ષ્મ છે, પણ અદ્વૈતીની માફક આકાશ જેવો વ્યાપક નથી.
\n૪. ભાગવત: ૫/૬/૭-૮.
\n૫. ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણ અને જીવ એ ત્રણેમાં ઉત્તરોત્તર જીવમાં નિશ્ચયની શ્રેષ્ઠતા અહીં જણાવેલ દૃષ્ટાંતો દ્વારા સ્વતઃ સિદ્ધ છે, જેમાં મનુષ્યભાવ-દિવ્યભાવ એક થઈ જાય છે. ભગવાનમાં શુભાશુભ ક્રિયાથી લઈને ગુણાતીત સ્થિતિ સુધીની તારતમ્યતા જણાય છતાં સંશય ન થાય તે ત્રણે પ્રકારના નિશ્ચયનું હાર્દ છે.
\n૬. તામસ કર્મના ફળરૂપ ભોગને ભોગવાવે છે.
\n૭. રાજસ કર્મના ફળરૂપ સ્વપ્નભોગને ભોગવાવે છે.
\n૮. સાત્ત્વિક કર્મના ફળરૂપ ભોગને ભોગવાવે છે.
\n૯. જાગ્રત-સ્વપ્નમાં દેહેન્દ્રિયાદિભાવે સહિતપણે.
\n૧૦. સુષુપ્તિમાં દેહેન્દ્રિયાદિભાવે રહિતપણે.
\n૧૧. પોતપોતાના કાર્ય માટે શક્તિમાન કર્યાં છે.
\n૧૨. ભાગવત: ૧૦/૮૭/૨.
\n૧૩. “સર્વે જનો મને જાણો અને જુઓ,” આવો ભગવાનનો સંકલ્પ હોવાથી માયિક દેહેન્દ્રિયાદિ ભાવવાળા પણ પ્રત્યક્ષ ભગવાનને જાણે અને જુએ જ; આટલો તાત્પર્યાર્થ છે.
\n૧૪. અર્થ: મને સહિત વાણી જે પરમાત્માને નહિ પામીને પાછી વળે છે અર્થાત્ પરમાત્મા મન-વાણીને અગોચર છે. (તૈત્તિરીયોપનિષદ, આનંદવલ્લી: ૪)
\n૧૫. સ્થિતિ કાળમાં.
\n૧૬. સૂક્ષ્મતાને.
\n૧૭. પરમેશ્વરની અપેક્ષાએ વાણી વગેરે ઇન્દ્રિયો અતિ સ્થૂળ છે, માટે તેના વિષયમાં ભગવાન આવે નહિ; એટલો તાત્પર્યાર્થ છે.
\n૧૮. મુંડકોપનિષદ: ૩/૧/૩; ગીતા: ૪/૧૦.
\n૧૯. આત્માને જ પરમાત્મા માનનાર, ભક્તિરહિત.
\n૨૦. વચનામૃત ગ. પ્ર. ૬૪માં નિરૂપેલ બ્રહ્મસુષુપ્તિને.
\n૪૫. આ કથનનું તાત્પર્ય એ છે કે આંખથી ભગવાન કુરૂપ જણાય; તેમની વાણી મીઠી ન જણાય, બોલવામાં લૌકિક વિવેક ના જણાય કે ચતુરાઈ ન જણાય; દેહમાં દુર્ગંધનો અનુભવ થાય; શરીર બરછટ જણાય; રીતભાતમાં કોઈ વિશેષતા ન જણાય એ આદિક સ્થૂળ દેહના ભાવ દેખાય છતાં ભગવાનનો નિશ્ચય ન ડગે તો તે ઇન્દ્રિયોમાં નિશ્ચય કહેવાય. આ સ્તરના નિશ્ચયમાં ભક્ત ભગવાનને શુભ-અશુભ આદિક દ્વંદ્વોથી પર સમજે છે.
\n૪૬. આ કથનનું તાત્પર્ય એ છે કે ભગવાનમાં તમોગુણ, રજોગુણ કે સત્ત્વગુણના કાર્યરૂપ જુદી જુદી યોગ્ય-અયોગ્ય ક્રિયાઓ જણાય; જેમ કે, તમોગુણના કાર્યરૂપ આળસ, નિદ્રા, મોહ, ક્રોધ વગેરે; રજોગુણના કાર્યરૂપ કામ, સ્વાદ, સ્નેહ, લોભ, વગેરે; સત્ત્વગુણના કાર્યરૂપ ત્યાગ, વૈરાગ્ય, તપ-સંયમ વગેરે. આ તમામ ભિન્ન ભિન્ન ક્રિયાઓ ભગવાનમાં જુદા જુદા સમયે જણાય છતાં નિશ્ચય ના ડગે તો તે અંતઃકરણમાં નિશ્ચય કહેવાય. આ સ્તરના નિશ્ચયમાં ભક્ત ભગવાનને ત્રણ ગુણ અને ત્રણ ગુણના કાર્યથી પર સમજે છે.
\n૪૭. આ કથનનું તાત્પર્ય એ છે કે ઋષભદેવજી જેવી ક્રિયા ભગવાનમાં જણાય, જેમ કે, ગાંડપણ કરવું; દેહનું ભાન ન રહેવું વગેરે, તેમ છતાં તેમાં મનુષ્યભાવ ન આવે અને નિશ્ચય ડગે નહીં, તો તે જીવમાં નિશ્ચય કહેવાય. આ સ્તરના નિશ્ચયમાં ભક્ત ભગવાનને તમામ પ્રકારના દૈહિક ભાવોથી પર સમજીને તેમના ગાંડપણનાં ગમે તેવાં ચરિત્રોને પણ દિવ્ય સમજે છે.
", "hindi_title": "कीट-भँवरी का दृष्टांत; जीव में भगवत्स्वरूप का निश्चय", "hindi_text": "संवत् १८७७ में भाद्रपद शुक्ला द्वादशी (१९ सितम्बर, १८२०) को श्रीकारियाणी ग्राम-स्थित वस्ताखाचर के राजभवन में उत्तरी द्वार के कमरे के बरामदे में सूरत के हरिभक्त जादवजी छप्पर पलंग लाए थे, उसे बिछाया गया था। पलंग पर रेशमी गद्दा डाला गया था, जिस पर रेशमी चादर बिछी थी। उस पर सफ़ेद तकिया और लाल मशरूम के घुटना-तकिए रखे हुए थे। उस पलंग पर चारों ओर सुनहरे तार के सेजबंद लटक रहे थे। ऐसे सुसज्जित पलंग पर श्रीजीमहाराज उत्तर की ओर मुखारविन्द करके विराजमान थे। उन्होंने सुनहरे पल्ले का सफ़ेद फेंटा मस्तक पर बाँधा था, सुनहरे पल्ले का शेला बाँध रखा था और काले पल्ले की सफ़ेद धोती धारण की था। उनके समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे। उस समय समस्त भक्तजन श्रीजीमहाराज के मुखारविन्दरूपी चन्द्रमा को चकोर की भाँति देख रहे थे।
\nफिर श्रीजीमहाराज परमहंसों से बोले, “आपस में प्रश्नोत्तरी प्रारम्भ करिए।”
\nतब भूधरानन्द स्वामी ने पूछा कि, “भगवान सम्बंधी निश्चय अन्तःकरण में होता है या जीव में?”
\nफिर शिवानन्द स्वामी उसका उत्तर देने लगे, किन्तु यथार्थ उत्तर न दे सके।
\nअतः श्रीजीमहाराज ने उत्तर देते हुए कहा कि, “यह जीव बुद्धि द्वारा ‘जानता’ है, और वह बुद्धि ही समस्त ज्ञान का कारण है और सबसे बड़ी है। वह बुद्धि मन में रही है, चित्त में रही है, अहंकार में रही है, श्रोत्रेन्द्रिय में रही है, चक्षु-इन्द्रिय में रही है, घ्राणेन्द्रिय में रही है, जिह्वा में रही है, वाणी में रही है, त्वचा में रही है, हाथ-पैरों में रही है, शिश्न में रही है, तथा गुदा में रही है। इस प्रकार बुद्धि नख-शिखा पर्यन्त इस शरीर में व्याप्त होकर रही है। और, उस बुद्धि में जीव रहा है, परन्तु वह जीव प्रतीत नहीं होता, अकेली बुद्धि ही प्रतीत होती है।
\n“यहाँ एक दृष्टान्त है: जैसे अग्नि की ज्वाला वायु द्वारा बढ़ती है और घटती है, परन्तु ऐसी स्थिति में वायु नहीं दिखती है। और, अग्नि को कण्डे पर रखें, तो वह जलने लगता है, वहाँ अगर वायु नहीं रहती तो उसका धुआँ ऊँचाई तक सीधा चला जाता है। ऐसी स्थिति में भी वायु नहीं दिखाई देती। और, जैसे बादल आकाश में वायु द्वारा ही चलते हैं, तो बादल दिखाई पड़ते हैं, लेकिन उनकी गति के पीछे कारणभूत वायु का रूप नहीं दिखाई देता। वैसे ही ज्वाला, धुएँ और बादलों के स्थान पर बुद्धि को समझना और वायु के स्थान पर जीव को जानना। वह जीव कैसा है? तो बुद्धि द्वारा किए गए निश्चय को वह जानता है, तथा उस बुद्धि में निश्चय की समझ बैठानेवाले ब्रह्मा को भी जानता है। और, वह जीव मन के संकल्पों को जानता है एवं संकल्पों की पूर्ण समझ देनेवाले देवता - चन्द्रमा को भी जानता है, तथा चित्त की चिन्तनशीलता को जानता है, और उस चित्त के चिन्तन को विवेक देनेवाले वासुदेव को भी जानता है, तथा अहंकार की अहंमन्यता को जानता है तथा उस अहंकार की समझ को देनेवाले रुद्र को भी जानता है। इस प्रकार वह जीव चारों अन्तःकरणों, दस इन्द्रियों, उनके विषयों तथा उनके विवेकदायी देवताओं को एककालावच्छिन्न१२७ रूप से जानता है। ऐसा वह जीव एक देशस्थ ज्ञात होता है, तथा बरछी की नोक के समान तीक्ष्ण तथा अतिशय सूक्ष्म मालूम होता है। वह बुद्धि सहित है, इसीलिए इतना सूक्ष्म प्रतीत होता है; किन्तु उस जीव को जब देह, इन्द्रियाँ, अन्तःकरण, देवता और विषय इन सभी का प्रकाशक जानते हैं, तब तो जीव बहुत बड़ा और व्यापक मालूम होता है,१२८ वह बुद्धिरहित है। और वह अनुमान द्वारा ज्ञात होता है, किन्तु साक्षात् रूप से वह नहीं दिखाई पड़ता। यहाँ पर एक दृष्टान्त और है: जैसे कोई मनुष्य दस मन की किसी तलवार को देखकर यह अनुमान लगा लेता है कि इस तलवार को उठानेवाला बहुत शक्तिशाली होगा, वैसे ही वह जीव समस्त देहों एवं इन्द्रियों आदि को प्रकाशित करता है, इसलिए अनुमान हो सकता है कि वह जीव वाकई बहुत बड़ा है।” श्रीजीमहाराज ने इस प्रकार उत्तर दिया।
\nतब नित्यानन्द स्वामी ने पूछा कि, “हे महाराज! इसमें उत्तर क्या हुआ?”
\nफिर श्रीजीमहाराज बोले कि, “इसमें तो यह उत्तर हुआ कि जब बुद्धि में निश्चय हुआ, तब जीव में भी निश्चय हो गया, ऐसा समझना। सबसे पहले इन्द्रियों में निश्चय होता है, फिर अहंकार में निश्चय होता है, फिर चित्त में निश्चय होता है, फिर मन में निश्चय होता है, तथा अन्त में बुद्धि में निश्चय होता है, इसके बाद जीव में निश्चय होता है।”
\nतब नित्यानन्द स्वामी ने पुनः पूछा कि, “हे महाराज! इन्द्रियों में निश्चय हुआ है, या अन्तःकरण में निश्चय हुआ है, या जीव में निश्चय हो चुका है, यह भेद किस प्रकार मालूम हो सकता है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “इन्द्रियों में निश्चय हुआ इस प्रकार जानना चाहिए कि इस जगत में जितने पदार्थ हैं, वे देखने में, सुनने में, सूंघने में, स्पर्श करने में आते हैं, उनमें कुछ शुभ हैं और कुछ अशुभ हैं; कितने ही सुखरूप हैं और कितने ही दुःखरूप हैं; कितने ही प्रिय हैं और कितने ही अप्रिय हैं तथा कितने ही उचित हैं और कितने ही अनुचित हैं। ये सब यदि भगवान में दिखाई पड़ें, फिर भी भगवान के स्वरूप में कुछ भी संशय न हो, तब उस निश्चय को इन्द्रियों तक हुआ निश्चय समझना चाहिए। और, सत्त्व, रजस् तथा तमस् तीन गुणों के जो कार्य हैं, उनमें आलस्य एवं निद्रादि तमोगुण का कार्य है, काम-क्रोधादि रजोगुण का कार्य है तथा शम-दमादि सत्त्वगुण का कार्य है। यदि ये सब भगवान में दिखायी पड़ें और किसी भी तरह का भगवान में संदेह न रहे, तो उसे अन्तःकरण में भगवान का निश्चय जानना। जैसे ऋषभदेव भगवान निर्विकल्प समाधि में उन्मत्त होकर रहते थे, परन्तु (मृत्यु के समय) मुख में पत्थर रख दिया! तथा उन्हें दावानल में जल जाने पर भी अपनी देह की सुध नहीं रही,१२९ ऐसी गुणातीत स्थिति यदि भगवान में दिखाई पड़े और उसमें किसी प्रकार का संशय न रहे, तब जानना कि उसे जीव में निश्चय हुआ है।
\n“यहाँ एक दृष्टान्त है: जैसे समुद्र में जहाज़ चलता है, उसमें लोहे का लंगर रहा करता है। जहाज़ को सागर में स्थिर करने के लिए लंगर डाला जाता है, वह लंगर यदि पृथ्वी तक न पहुँचा हो, तो उसे तुरन्त खींच लेने में अधिक परिश्रम नहीं करना पड़ता, वह तुरन्त बाहर निकल आएगा। यदि वह धरती तक पहुँच गया, तो बहुत परिश्रम के बाद निकल आता है, लेकिन यदि वह गहराई तक गड़ गया हो, तो बहुत खींचने पर भी निकल नहीं पाता। ठीक उसी प्रकार यदि जिसको जीव में निश्चय दृढ़ हो गया, तो वह निश्चय किसी तरह मिटाने पर भी नहीं मिटता।”
\nइस प्रकार श्रीजीमहाराज ने बहुत वार्ताएँ की, परन्तु यहाँ तो अल्पमात्र ही लिखी हैं।
\nफिर चैतन्यानन्द स्वामी ने पूछा कि, “हे महाराज! भगवान तो मन और वाणी से परे हैं तथा गुणातीत हैं; तब उन्हें मायिक इन्द्रियाँ और अन्तःकरण किस प्रकार प्राप्त कर सकते हैं? (यानी उनका निश्चय कर सकते हैं।)”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “इस देह, इन्द्रियों तथा अन्तःकरण को जाननेवाला जीव जब सुषुप्ति-अवस्था में लीन हो जाता है, तब उसकी इन्द्रियाँ तथा अन्तःकरण भी सुषुप्ति में विलय हो जाते हैं। तब भगवान उस समय में जीव को प्रकाशमान१३० करते हैं। जब सुषुप्ति-अवस्था में से स्वप्नावस्था आती है, तब भगवान उस स्वप्नावस्था सम्बंधी स्थान, भोग, विषय तथा जीव को प्रकाशमान१३१ बनाते हैं तथा जाग्रत अवस्था को भी भगवान प्रकाशमान१३२ करते हैं। इस प्रकार भगवान रूपभाव१३३ एवं अरूपभाव१३४ से रहनेवाले जीव को प्रकाशमान करते हैं। इस प्रकार प्रधान में से महतत्त्व हुआ, महतत्त्व में से तीन प्रकार के अहंकार हुए तथा उन अहंकारों में से इन्द्रियों, देवताओं, पंचभूतों तथा पंचमात्राओं की उत्पत्ति हुई। इन सबको भी भगवान ने प्रकाशमान१३५ बनाया है। और इन सब तत्त्वों ने मिलकर विराट की रचना की। उस विराट को भी भगवान ने प्रकाश प्रदान किया है। और, ये सब जब माया में लीन हो जाते हैं, तब उस माया को भी भगवान प्रकाशमान बनाते हैं। इस प्रकार जीव और ईश्वर दोनों जब रूपभाव से रहते हैं, तब भगवान उन्हें प्रकाशमान करते हैं। जब यह जीव तथा ईश्वर नामरूप रहित होकर सुषुप्ति-अवस्था एवं प्रधान में रहते हैं, तब भी भगवान उन्हें प्रकाश प्रदान करते हैं, और काल को भी भगवान प्रकाशमान करते हैं, जो काल, मायादि तत्त्वों को नामरूप भाव को प्राप्त कराता है, और अरूपभाव को प्राप्त कराता है। ऐसे (महामहिमावंत) भगवान इन्द्रियों तथा अन्तःकरण द्वारा कैसे जाने जा सकते हैं, यही आपका प्रश्न है या नहीं?”
\nतब सब कहने लगे कि, “हाँ, महाराज! यही प्रश्न है।”
\nइसके पश्चात् श्रीजीमहाराज बोले, “इसका उत्तर इस प्रकार है कि ऐसे जो भगवान हैं, उनको इस जगत की उत्पत्ति तथा स्थिति को करना है, सो कुछ भी अपने लिए नहीं है। क्योंकि श्रीमद्भागवत में कहा गया है कि:
\n‘बुद्धीन्द्रियमनःप्राणान् जनानामसृजत् प्रभुः।“इस श्लोक में बताया गया है कि: ‘भगवान ने सब लोगों की बुद्धि, इन्द्रियों, मन तथा प्राणों का सृजन किया है। इनका सृजन मनुष्य के विषय के लिए भोगों, तथा जन्म एवं लोकान्तर में जाने तथा मोक्ष के लिए किया गया है।’ इसलिए, भगवान इस जगत की उत्पत्ति, स्थिति और प्रलय भी मनुष्य के कल्याण के लिए करते हैं। वे अनेक प्रकार की संसृति करने से थके हुए जीवों के विश्राम के लिए ही प्रलय करते हैं। ऐसी रीति द्वारा समस्त प्रकार के जीवों के हित के लिए ये भगवान जब कृपा करके मनुष्याकार होते हैं, तब उन भगवान के सन्त का संग जो जीव करता है, वह (भगवत्स्वरूप को) क्यों नहीं जान पाए? वह अवश्य जान पाता है।”
\nतब भजनानन्द स्वामी ने पूछा, “हे महाराज! इस श्रुति में ऐसा क्यों कहा गया है कि: ‘यतो वाचो निवर्तन्ते, अप्राप्य मनसा सह।’”१३७
\nतब श्रीजीमहाराज प्रसन्न होकर बोले, “उसका तो यह रहस्य है कि जिस प्रकार पृथ्वी आकाश में रहती है, फिर भी वह आकाशभाव को प्राप्त नहीं होती, जल आकाश में रहने पर भी वह आकाशभाव को नहीं पाता, तेज आकाश में स्थित रहता है, किन्तु वह आकाशभाव को प्राप्त नहीं होता तथा वायु आकाश में रहने पर भी आकाशभाव को वह नहीं पाती, वैसे ही मन और वाणी भगवान को प्राप्त नहीं होते।”
\nतब नित्यानन्द स्वामी ने पूछा, “हे महाराज! श्रुति-स्मृति में ऐसा भी कहा गया है कि ‘निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति,’ ‘बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः।’”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “यह तो हमने अभक्तों के मन और इन्द्रियों के लिए कहा है, परन्तु भक्तों के मन और इन्द्रियाँ तो भगवान के साक्षात्कार रूप को प्राप्त करती हैं। जैसे आकाश में स्थित पृथ्वी प्रलयकाल में आकाशरूप हो जाती है तथा जल भी आकाशरूप हो जाता है और तेज भी आकाशरूप हो जाता है एवं वायु भी आकाशरूप हो जाती है, वैसे ही भगवान के भक्तों के शरीर, इन्द्रियाँ, अन्तःकरण और प्राण भगवान सम्बंधी ज्ञान से भगवान के आकाररूप तथा दिव्य हो जाते हैं, क्योंकि भगवान स्वयं दिव्यमूर्ति हैं। इसलिए, उन भक्तों के शरीर, इन्द्रियाँ और अन्तःकरण, सभी भगवान की इन्द्रियों, अन्तःकरण तथा देह के आकार रूप हो जाते हैं, अर्थात् दिव्य हो जाते हैं। यहाँ एक दृष्टान्त है: जैसे भँवरी कीड़े को पकड़ लेती है और उसे डंक मारकर उसके ऊपर गुंजार करती है, जिससे वह कीट उसी देह से तदाकार हो जाता है, परन्तु कीट का कोई अंग नहीं रहता, वह तो भँवरी के समान भँवरी ही हो जाता है। वैसे ही भगवान का भक्त भी इसी ही देह भगवदाकार हो जाता है। अर्थात् दिव्य हो जाता है। और, हमने जो यह वार्ता कही है, उसका सारांश यह है कि आत्मज्ञान सहित भक्तिनिष्ठावाले तथा केवल भक्तिनिष्ठावाले दोनों की यह गति कही गई है। फिर भी, केवल आत्मनिष्ठा वाले कैवल्यार्थी१३८ के देह, इन्द्रियाँ तथा अन्तःकरण भगवान की मूर्ति से तदाकारभाव प्राप्त नहीं करते। वह तो केवल ब्रह्मसत्ता को (निराकार अक्षरभाव को) प्राप्त होता है।”
\nइतनी वार्ता करने के बाद श्रीजीमहाराज ने कहा, “अब यह वार्ता यहीं तक रखिए, क्योंकि सभा में स्तब्धता छा गई है। इसलिए, कुछ अच्छे कीर्तन करिए।”
\nइतना कहकर वे स्वयं ध्यानस्थ हो गए और सन्त कीर्तनगान करने लगे।
", "hindi_footnote": "१२७. एक ही समय में एक साथ ही।
\n१२८. यहाँ जीवात्मा को ज्ञानशक्ति के द्वारा इन्द्रियाँ तथा अन्तःकरण आदि पूरे शरीर में व्यापक कहा गया है। परंतु वास्तव में तो वह अणुतुल्य सूक्ष्म है। अद्वैती लोग उसे आकाश की तरह व्यापक मानते हैं, उस मान्यता का श्रीहरि अस्वीकार करते हैं।
\n१२९. श्रीमद्भागवत: ५/६/७-८
\n१३०. तामसकर्म के फलरूप भोग को भुगतने के लिए शक्तिमान करते हैं।
\n१३१. राजसकर्म के फलरूप स्वप्न भोग को भुगतने के लिए शक्तिमान करते हैं।
\n१३२. सात्त्विककर्म के फलरूप भोग को भुगतने के लिए शक्तिमान करते हैं।
\n१३३. जाग्रत और स्वप्न में देह-इन्द्रिय आदि भावों से सहित।
\n१३४. सुषुप्ति में देह-इन्द्रिय आदि भावों रहित।
\n१३५. अपने-अपने कार्य के लिए शक्तिमान करते हैं।
\n१३६. श्रीमद्भागवत: १०/८७/२
\n१३७. मुंडक उपनिषद्: ३/१/३; गीता: ४/१०
\n१३८. कैवल्यार्थी अर्थात् आत्मा को ही परमात्मा माननेवाला; भक्तिरहित।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/97.mp3" }, { "english_title": "A Cursed Intellect", "english_text": "On Āso sudi 2, Samvat 1877 [9 October 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on the veranda outside the north-facing rooms of Vastā Khāchar’s darbār in Kāriyāni. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nBy Shriji Mahārāj’s command, the junior paramhansas had come to the front of the assembly and were asking and answering questions amongst themselves.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “Here, allow Me to ask one question.”
\nThe junior paramhansas responded by saying, “Mahārāj, please do ask.”
\nShriji Mahārāj then said, “One individual’s intellect is such that since the day he joined the Satsang fellowship, he may occasionally perceive a flaw in God and the Sant, but it does not persist; it passes away. Day by day, he may continue perceiving virtues and flaws, but he never abandons Satsang. Why? Because he is wise and realizes, ‘There is no Sant like this in the entire brahmānd, and there is no other God besides this Mahārāj.’ Because he has realized this, he remains firm in Satsang. On the other hand, another individual’s intellect is such that he never perceives a flaw in God or the Sant. But even though both individuals’ intellects are similar outwardly and their faith in God is also similar, one individual continues perceiving flaws, while the other does not. What, then, is the fault in the intellect of the individual who keeps perceiving flaws? I put this question to Nānā Shivānand Swāmi.”
\nNānā Shivānand Swāmi then attempted to answer the question but was unable to do so satisfactorily.
\nThen Bhagwadānand Swāmi said, “That individual’s intellect is cursed.”
\nAt that point, Shriji Mahārāj said, “He is correct; that is the correct answer to the question. In this world, do not people say, ‘He has been cursed by someone.’? In the same way, that individual has been cursed because he may have pained a great Sant, or he may have hurt a meek person, or he may not have served his parents. That is why his intellect is the way it is.”
\nThen Bhagwadānand Swāmi asked, “Mahārāj, how can his cursed intellect be remedied?”
\nShriji Mahārāj explained, “This piece of cloth which I wear on My head and a thick cloth like a carpet cannot be washed with the same amount of effort. Why? Because this thin cloth is cleaned immediately by washing it with only a small amount of soap. On the other hand, to wash a thick cloth, it must be soaked in water for two to four days, then boiled over a fire; only then, after it is washed with soap, does it become clean. Similarly, if a person whose intellect is cursed observes niyams only to the extent that everyone else does, then that flaw will not be eradicated. He should not remain only as free of lust, taste, avarice, attachment, and egotism as others. Rather, he should become more free of lust than others; he should become more free of avarice than others; he should become more free of taste than others; he should become more free of attachment than others; and he should become more free of egotism than others. Also, he should go to sleep later than others; he should chant the name of God with a rosary more often than others; and he should wake up a little earlier than others. In this manner, if he observes niyams more intensely than others, his cursed intellect will be remedied; otherwise it will not be remedied.”
\nThen Motā Shivānand Swāmi asked Motā Yogānand Swāmi a question, “Do karmas have a form or are they formless?”
\nMotā Yogānand Swāmi replied, “I do not think I can answer that question.”
\nShriji Mahārāj then replied, “In reality, karmas are without a form, but the good or bad fruits which result from those karmas do have a form. Those who claim that karmas have a form are nāstiks. After all, a karma is an action, and so, it cannot have a form.”
\nShriji Mahārāj talked a great deal in this manner, but only a small portion has been mentioned here.
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "શાપિત બુદ્ધિનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના આસો સુદિ ૨ દ્વિતીયાને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ ગામ શ્રીકારિયાણી મધ્યે વસ્તાખાચરના દરબારમાં ઉત્તરાદે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nઅને શ્રીજીમહારાજની આજ્ઞાએ કરીને નાના નાના પરમહંસ આગળ આવીને પ્રશ્ન-ઉત્તર કરતા હતા. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “લ્યો, અમે એક પ્રશ્ન પૂછીએ.” ત્યારે સર્વે બોલ્યા જે, “પૂછો, મહારાજ!” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એકની બુદ્ધિ તો એવી છે જે, જે દહાડાથી સત્સંગ કર્યો હોય તે દહાડાથી ભગવાનનો તથા સંતનો અવગુણ આવે ખરો, પણ રહે નહીં, ટળી જાય; પણ એમ ને એમ ગુણ-અવગુણ આવ્યા કરે, પણ સત્સંગ મૂકીને કોઈ દિવસ જાય નહીં. શા માટે જે, એને બુદ્ધિ છે, તે એમ જાણે જે, ‘આવા સંત બ્રહ્માંડમાં ક્યાંય નથી અને આ મહારાજ વિના બીજો કોઈ ભગવાન નથી,’ એમ સમજાણું હોય; માટે સત્સંગમાં અડગપણે રહે છે. અને એકની તો એવી બુદ્ધિ છે જે, સંતનો અથવા ભગવાનનો કોઈ દિવસ અવગુણ જ આવતો નથી. અને બુદ્ધિ તો એ બેયની સરખી છે અને ભગવાનનો નિશ્ચય પણ બેયનો સરખો છે; પણ એકને અવગુણ આવ્યા કરે છે ને એકને નથી આવતો. તે જેને અવગુણ આવે છે તેની બુદ્ધિમાં શો દોષ છે? એ પ્રશ્ન નાના શિવાનંદ સ્વામીને પૂછીએ છીએ.” પછી શિવાનંદ સ્વામીએ એનો ઉત્તર કરવા માંડ્યો પણ ઉત્તર થયો નહીં. પછી ભગવદાનંદ સ્વામી બોલ્યા જે, “એની બુદ્ધિ શાપિત છે.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એ ઠીક કહે છે. એનો ઉત્તર એ જ છે જે, કોઈ જગતમાં કહેતા નથી જે, ‘એને તો કોઈકનો ફટકાર લાગ્યો છે?’ એમ મોટા સંતને દુખવ્યા હોય અથવા કોઈ ગરીબને દુખવ્યા હોય અથવા માબાપની ચાકરી ન કરી હોય, તે માટે એમણે શાપ દીધો હોય, તેણે કરીને એની બુદ્ધિ એવી છે.”
\nપછી ભગવદાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! એની શાપિત બુદ્ધિ છે તે કેમ કરી સારી થાય?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એનું તો એમ છે જે, એક તો અમે આ માથે બાંધી રહ્યા એ વસ્ત્રને ધોવું હોય અને એક તો મોદ્ય જેવું જાડું વસ્ત્ર તેને ધોવું હોય ત્યારે તે કાંઈ સરખે દાખડે ધોવાય નહીં; કાં જે, આ ઝીણું વસ્ત્ર ધોવું હોય ત્યારે તેમાં લગારેક સાબુ દેઈને ધોઈ નાંખીએ એટલે તરત ઊજળું થાય, અને જ્યારે જાડા વસ્ત્રને ધોવું હોય ત્યારે તેને બે-ચાર દિવસ સુધી પાણીમાં પલાળી મૂકે ને પછી અગ્નિએ કરીને બાફે ને પછી સાબુ દેઈને ધુએ ત્યારે ઊજળું થાય. તેમ જેની બુદ્ધિ શાપિત હોય તે સર્વે પાળે છે એટલું જ પાળે તો એ દોષ ટળે નહીં. અને બીજા જેમ નિષ્કામી રહે છે, નિઃસ્વાદી રહે છે, નિર્લોભી રહે છે, નિઃસ્નેહી રહે છે, નિર્માની રહે છે, તેમ જ એને ન રહેવું; બીજા નિષ્કામી રહેતા હોય તેથી એને વિશેષે નિષ્કામી રહેવું અને બીજા નિર્લોભી રહેતા હોય તેથી એને વિશેષે નિર્લોભી રહેવું અને બીજા નિઃસ્વાદી રહેતા હોય તેથી એને વિશેષે નિઃસ્વાદી રહેવું અને બીજા નિઃસ્નેહી રહેતા હોય તેથી એને વિશેષે નિઃસ્નેહી રહેવું અને બીજા નિર્માની રહેતા હોય તેથી એને વિશેષે નિર્માની રહેવું અને બીજા સૂઈ રહે તે કેડે ઘડી મોડું એને સૂવું અને બીજા માળા ફેરવે તેથી એ વિશેષે માળા ફેરવે અને બીજા ઊઠે તેથી ઘડી વહેલો ઊઠે; એમ સર્વથી વિશેષે પાળે તો એની બુદ્ધિ શાપિત ટળે, નહીં તો ટળે નહીં.”
\nપછી મોટા શિવાનંદ સ્વામીએ મોટા યોગાનંદ સ્વામીને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “કર્મ મૂર્તિમાન છે કે અમૂર્ત છે?” ત્યારે મોટા યોગાનંદ સ્વામીએ કહ્યું જે, “એનો ઉત્તર તો મને આવડે એમ જણાતું નથી.” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “વસ્તુતાએ કર્મ તો અમૂર્ત છે અને કર્મમાંથી થયું એવું જે શુભ અથવા અશુભ એવું ફળ તે તો મૂર્તિમાન છે. અને જે કર્મને મૂર્તિમાન કહે છે૨૧ તે તો નાસ્તિક કહે છે; કાં જે, કર્મ જે ક્રિયા તે કાંઈ મૂર્તિમાન ન હોય.” એવી રીતે શ્રીજીમહારાજે ઘણીક વાર્તા કરી, તેમાંથી આ તો દિશમાત્ર લખી છે.
", "gujarati_footnote": "૨૧. જૈન દર્શનમાં જીવ, અજીવ વગેરે સાત તત્ત્વો સ્વીકારેલ છે. તેમાં અજીવ તત્ત્વની અંતર્ગત પુદ્ગલનો સમાવેશ થાય છે. આ પુદ્ગલ રૂપવાન અર્થાત્ મૂર્તિમાન છે. પુદ્ગલોની વર્ગણા જ કર્મરૂપે બની જીવને બંધન કરે છે. આમ, પુદ્ગલ મૂર્તિમાન હોવાથી કર્મને પણ મૂર્તિમાન કહ્યું છે. (તત્ત્વસમાસસૂત્ર: ૧/૪; ૫/૧,૪; ૮/૨).
", "hindi_title": "शापित बुद्धि", "hindi_text": "संवत् १८७७ में आश्विन शुक्ला द्वितीया (९ अक्तूबर, १८२०) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीकारियाणी ग्राम-स्थित वस्ताखाचर के राजभवन में उत्तरी द्वार के कमरे में विराजमान थे। वे श्वेत वस्त्र धारण किए हुए थे। उनके समक्ष सभा में परमहंस तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे हुए थे।
\nश्रीजीमहाराज की आज्ञा से छोटे-छोटे परमहंस निकट आकर प्रश्नोत्तरी कर रहे थे। उस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “अच्छा, हम एक प्रश्न पूछते हैं।”
\nतब सभी बोले, “पूछिए, महाराज!”
\nतब श्रीजीमहाराज ने प्रश्न पूछा कि, “किसी पुरुष की बुद्धि तो ऐसी होती है कि जिस दिन से सत्संग किया हो, उस दिन से वह भगवान तथा सन्त के दोष देखा करता है, परन्तु वह दोष उसके भीतर टिकता नहीं, मिट जाता है। इसी प्रकार, उसे भगवान तथा सन्त के गुण तथा दोष दिखते-मिटते रहते हैं, फिर भी वह सत्संग छोड़कर कभी भी नहीं जाता। क्योंकि वह बुद्धिमान है, अतः वह मानता है कि ऐसे सन्त पूरे ब्रह्मांड में कहीं भी नहीं हैं, और इन महाराज के सिवा दूसरा कोई भगवान नहीं है। इस समझ के कारण वह सत्संग में अडिग रहता है। जबकि अन्य पुरुष की ऐसी बुद्धि है कि वह सन्त अथवा भगवान में कभी भी दोष देखता ही नहीं। इन दोनों की बुद्धि तथा दोनों का भगवान सम्बंधी निश्चय भी एक समान है, किन्तु इनमें से एक की प्रवृत्ति दोष देखने की रहती है, जबकि दूसरा पुरुष इससे अलिप्त रहता है। यहाँ जो अवगुण-दोष देखता है, उसकी बुद्धि में कौन-सा दोष है? यह प्रश्न हम छोटे शिवानन्द स्वामी से पूछते हैं।”
\nछोटे शिवानन्द स्वामी इसका उत्तर देने लगे, किन्तु वे यथेष्ट उत्तर न दे सके। तब भगवदानन्द स्वामी ने कहा, “उस पुरुष की बुद्धि शापित है।”
\nफिर श्रीजीमहाराज बोले, “ठीक कहते हैं। इस प्रश्न का उत्तर यही है। जैसे जगत में कहा जाता है कि, ‘इसको तो किसी का शाप लगा है।’ शायद उसने बड़े सन्त अथवा किसी गरीब का दिल दुखाया है या माँ-बाप की सेवा नहीं की है, इसी कारण उन्होंने इसे शाप दिया है, जिससे उसकी ऐसी कुबुद्धि बनी हुई है।”
\nफिर भगवदानन्द स्वामी ने पूछा, “हे महाराज! इसकी शापित बुद्धि में किस प्रकार सुधार हो सकता है?”
\nश्रीजीमहाराज बोले, “इसका विश्लेषण तो यह है कि हमने अपने माथे पर जो वस्त्र बाँध रखा है, उस पतले वस्त्र को और दरी जैसे मोटे वस्त्र को समान परिश्रम से नहीं धोया जा सकता। यह पतला वस्त्र तो थोड़ा-सा साबुन लगाकर धो डालने पर वह तुरन्त साफ़ हो जाएगा। अगर मोटे वस्त्र को धोना हो, तो पहले तो उसे पानी में दो-चार दिन तक भिगोकर रखना पड़ेगा, इसके बाद इसे भट्ठी पर चढ़ाकर भाप देनी पड़ेगी, फिर साबुन लगाकर धोने से वह साफ़ हो पाएगा। वैसे ही जिसकी बुद्धि शापित है, वह अगर अन्य भक्तों के समान साधना करे, तो उसका दोष नहीं मिट पाएगा। उसे अन्य भक्त जिस प्रकार निष्कामी, निःस्वादी, निर्लोभी, निःस्नेही तथा निर्मानी रहते हैं, उनकी तरह ही नहीं रहना चाहिए। उसे तो अन्य निष्कामी रहते हों उससे विशेष रूप से निष्कामी रहना चाहिए। अन्य निर्लोभी रहते हों उससे विशेष रूप से निर्लोभी रहना चाहिए। अन्य निःस्वादी रहते हों उससे विशेष रूप से निःस्वादी रहना चाहिए। अन्य निःस्नेही रहते हों उससे विशेष रूप से निःस्नेही रहना चाहिए। तथा अन्य निर्मानी रहते हों उससे विशेष रूप से निर्मानी रहना चाहिए। और, उसे दूसरों के सोने के बाद एक घड़ी देर से सोना चाहिए, दूसरों की अपेक्षा अधिक मालाएँ फेरनी चाहिए तथा दूसरों के उठने से पूर्व घड़ीभर पहले ही उठ जाना चाहिए। इस प्रकार दूसरों की अपेक्षा ऐसे नियमों का विशेष पालन करने से ही उसकी शापित बुद्धि मिटेगी, अन्यथा वह कभी भी नहीं मिटेगी।”
\nफिर बड़े शिवानन्द स्वामी ने बड़े योगानन्द स्वामी से प्रश्न किया कि, “कर्म मूर्तिमान हैं या अमूर्त?”
\nतब बड़े योगानन्द स्वामी ने कहा, “मुझे नहीं लगता कि मैं इसका उत्तर दे सकूँगा।”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “वस्तुतः कर्म तो अमूर्त हैं, और इन कर्मों के परिणामस्वरूप होनेवाले शुभाशुभ फल मूर्तिमान होते हैं। और नास्तिक लोग ही कर्मों को मूर्तिमान कहते हैं,१३९ वरना यह स्पष्ट है कि कर्मात्मक क्रिया कभी भी मूर्तिमान नहीं होती।”
\nइस प्रकार श्रीजीमहाराज ने बहुत-सी वार्ताएँ की। उनमें से ये तो अल्पमात्र लिखी गई हैं।
", "hindi_footnote": "१३९. जैन दर्शन में जीव, अजीव आदि सात तत्त्वों का स्वीकार किया गया है। इनमें अजीव तत्त्व के अन्तर्गत पुद्गल का समावेश होता है। यह पुद्गल मूर्तिमान है। पुद्गलों की वर्गणा ही कर्मरूप बनकर जीवों को बंधन करती है। इस प्रकार पुद्गल मूर्तिमान होने के कारण कर्म को भी मूर्तिमान कहा है। (तत्त्वसमाससूत्र: १/४; ५/१,४; ८/२)
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/98.mp3" }, { "english_title": "Shuk Muni Is a GreatSādhu; A Person Cannot Be Known by His Superficial Nature", "english_text": "On the evening of Āso vadi 7, Samvat 1877 [28 October 1820], Shriji Mahārāj was sitting facing north on a large, decorated cot on the veranda outside the north-facing rooms of Vastā Khāchar’s darbār in Kāriyāni. He was wearing a white khes and had tied a white feto around His head. He had also covered Himself with a white cotton cloth. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “This Shuk Muni is a very great sādhu. From the day he began staying with Me, his enthusiasm has been ever increasing; in fact, it has never diminished. Thus, he is like Muktānand Swāmi.”
\nShriji Mahārāj then continued, “The affection that people develop for each other is due to virtues, and the repulsion they experience for each other is due to faults. But those virtues and faults cannot be discerned from an individual’s superficial behavior. Because, outwardly, a person may walk like a cat, fixing his eyes on the floor as he walks, but inside, he may have intense lust. On seeing him behave in this manner, a person who is not wise would think, ‘He is a very great sādhu.’ On the other hand, someone else may walk with wandering eyes. On seeing him, a person who is not wise would think, ‘He is a fake sādhu.’ Inwardly, however, he may be extremely free of lust. Thus, a person cannot be judged by his superficial, physical behavior; only after staying with him can he be judged. Because by staying with him, his activities can be observed - the way he talks, the way he walks, the way he eats, the way he drinks, the way he sleeps, the way he wakes, the way he sits, etc.
\n“Also, virtues and vices are more discernible during the period of youth, but they are not so obvious during childhood or during old age. Someone may be spoiled as a child, but as a youth he becomes virtuous. Conversely, someone may be good in his childhood, but becomes spoiled during his youth. A person who is determined in that he feels, ‘It is not good that I am having these base thoughts,’ and who makes an effort to eradicate those thoughts, and who remains determined until they have been eradicated, progresses in his youth. On the other hand, one who is complacent instead of being alert will not progress. So, a virtuous person like the former can be recognized from his childhood.”
\nHaving said this, Shriji Mahārāj talked at length about His own inclination for renunciation in His childhood. He then continued, “One who is virtuous does not like the company of immature children from his childhood; he does not have an appetite for tasty food; and he continuously restrains his body. Just look, when I was a child, I had the same thoughts as Kārtik Swāmi; i.e., I felt, ‘I want to eliminate all of the remnants of My mother - her flesh and blood - from My body.’ So, after many spiritual endeavors, I emaciated My body so much that if something pierced My body, water would come out, but never blood. In this manner, one who is virtuous can be known from his childhood.”
\nThen Bhajanānand Swāmi asked, “Mahārāj, is it better to maintain such a thought in one’s mind, or is it better to expose the body to austerities?”
\nTo that Shriji Mahārāj said, “Some faults are due to the body - these should be known; and some faults are due to the mind - these should also be known. Of these, which are the faults of the body? Well, repeated erections and itching of the genitals, excessive movement, rapid movement of the eyes, smelling many types of fragrances quickly, walking 20 or 25 miles quickly, embracing someone with such force that his bones break, ejaculating semen during dreams, and so on - all these are faults of the body, not the mind. Even if these faults of the body are greatly reduced, lustful desires, as well as desires for eating, drinking, walking, touching, smelling, hearing and tasting may remain. These should be known as the faults of the mind. So, the faults of the body and mind should be distinguished as just mentioned.
\n“Then, the faults of the body should be removed by imposing bodily restraints. Thereafter, once the body is weakened, the remaining faults of the mind should be eradicated by contemplating, ‘I am the ātmā, separate from desires. In fact, I am completely blissful.’ One who practices these two methods - bodily restraint and contemplation of the ātmā - is a great sādhu. If one has only bodily restraint, but does not contemplate, then it is not appropriate. Conversely, if one only contemplates but does not restrain one’s body, then that is also not appropriate. Therefore, one who has both is the best. Moreover, if these two methods - bodily restraint and contemplation - are necessary for even householder satsangis to practice, then a renunciant should definitely practice them.”
\nThen Nishkulānand Swāmi asked, “Mahārāj, can one remain like that through contemplation or through vairāgya?”
\nShriji Mahārāj replied, “One remains like that due to the company of a great sādhu. Furthermore, one who is unable to do so even with the company of a great sādhu is a grave sinner.”
\nSaying that, Shriji Mahārāj continued, “If a renunciant desires to indulge in the worldly pleasures which are appropriate only for a householder, then he is as good as an animal eating dry grass. Why is that? Because even though he is never going to acquire those objects, he still harbors a desire for them. It seems, then, that he has not understood that fact properly, because, as the saying goes, what is the point in asking the name of a village which one is not going to visit? If he does harbor a craving for those objects that he has renounced, will it be possible for him to obtain them during this lifetime? He can attain them only if he falls from Satsang, but not while remaining in Satsang. So, one who maintains a desire for those pleasures while remaining in Satsang is a fool. Why? Because, whoever remains in Satsang is required to comply by its injunctions. For example, if a woman sets out to become a sati but turns back upon seeing the fire, would her relatives allow her to turn back? They would force her to burn on her husband’s funeral pyre. Also, if a Brāhmin lady becomes a widow but continues to dress like a married woman, will her relations allow it? Certainly they would not. Thus, one who maintains indecent swabhāvs while remaining in Satsang has not understood this talk. Because, if he had understood it, such indecent swabhāvs would not remain.”
\nSaying this, Shriji Mahārāj bid ‘Jai Swāminārāyan’ to everyone and departed to go to sleep.
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "શુકમુનિ મોટા સાધુ છે, માણસ ઉપરની પ્રકૃતિથી નથી ઓળખાતો, તેનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના આસો વદિ ૭ સાતમને દિવસ સાયંકાળને સમે શ્રીજીમહારાજ ગામ શ્રીકારિયાણી મધ્યે વસ્તાખાચરના દરબારમાં ઉત્તરાદા દ્વારના ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા ને માથે શ્વેત ફેંટો બાંધ્યો હતો ને શ્વેત ખેસ પહેર્યો હતો અને શ્વેત ચાદર ઓઢી હતી ને ઉત્તરાદે મુખારવિંદે વિરાજમાન હતા ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસની તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “આ શુકમુનિ બહુ મોટા સાધુ છે. અને જે દિવસથી અમારી પાસે રહ્યા છે તે દિવસથી એનો ચડતો ને ચડતો રંગ છે, પણ મંદ તો પડતો નથી; માટે એ તો મુક્તાનંદ સ્વામી જેવા છે.” એમ કહીને શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “મનુષ્યને પરસ્પર હેત થાય છે તે ગુણે કરીને થાય છે અને અવગુણ આવે છે તે દોષે કરીને આવે છે. તે ગુણ ને દોષ તો માણસની ઉપરની પ્રકૃતિએ કરીને ઓળખાતા નથી. કાં જે, કોઈક મનુષ્ય તો બિલાડાની પેઠે હેઠું જોઈને ચાલતો હોય પણ માંહી તો અતિ કામી હોય. તેને દેખીને અણસમજુ હોય તે કહે જે, ‘આ તો બહુ મોટો સાધુ છે.’ અને કોઈક તો ફાટી દૃષ્ટિએ ચાલતો હોય તેને જોઈને અણસમજણવાળો હોય તે એમ કહે જે, ‘આ તો અસાધુ છે.’ પણ તે માંહી તો મહાનિષ્કામી હોય. માટે શરીરની ઉપરની પ્રકૃતિ જોઈને મનુષ્યની પરીક્ષા થાય નહીં; પરીક્ષા તો ભેળાં રહ્યાં થાય છે. ભેળો રહે ત્યારે બોલ્યામાં જણાય, ચાલ્યામાં જણાય, ખાતે જણાય, પીતે જણાય, સૂતે જણાય, ઊઠતે જણાય, બેઠતે જણાય ઇત્યાદિક ક્રિયાને વિષે જણાય છે. અને વિશેષે કરીને તો ગુણ-અવગુણ યુવા અવસ્થામાં જણાય છે, પણ બાળ અવસ્થા તથા વૃદ્ધ અવસ્થામાં તો નથી જણાતા; કાં જે, કોઈક બાળ અવસ્થામાં ઠીક ન હોય ને યુવા અવસ્થામાં સરસ થાય, અને કોઈક બાળ અવસ્થામાં સારો હોય ને યુવા અવસ્થામાં બગડી જાય છે. અને જેને ખટકો હોય જે, ‘મને આ ઘાટ થયો તે ઠીક નહીં,’ ને તે ઘાટને ટાળ્યાનો યત્ન કર્યા કરે અને તે જ્યાં સુધી ટળે નહીં ત્યાં સુધી ખટકો રાખે એવો જેનો સ્વભાવ હોય, તે યુવા અવસ્થામાં વધી જાય અને જેને ખટકો ન હોય ને પ્રમાદી હોય તે વધે નહીં. અને એવો સારો હોય તે તો બાળકપણામાંથી જ જણાય.” તે ઉપર પોતે પોતાના બાળકપણાના ત્યાગી સ્વભાવની ઘણીક વાર્તા કરીને બોલ્યા જે, “સારો હોય તેને તો બાળપણામાંથી જ છોકરાની સોબત ગમે નહીં ને જીહ્વાનો સ્વાદિયો હોય નહીં ને શરીરને દમ્યા કરે. જુઓ ને, મને બાળપણામાં સ્વામી કાર્તિકની૨૨ પેઠે એવો જ વિચાર ઊપજ્યો જે, ‘મારે મારા શરીરમાં માતાનો ભાગ જે રુધિર ને માંસ તે રહેવા દેવું નથી.’ માટે ઘણેક પ્રયત્ને કરીને શરીર એવું સૂકવી નાંખ્યું જે, ‘શરીરમાં કાંઈક વાગે તો પાણીનું ટીપું નીસરે, પણ રુધિર તો નીસરે જ નહીં.’ એવી રીતે જે સારો હોય તે તો બાળપણામાંથી જ જણાય.”
\nત્યારે ભજનાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! એવો વિચાર તે મને કરીને રાખે તો ઠીક કે શરીરને દમે તે ઠીક?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “કેટલાક તો શરીરના દોષ છે તે જાણ્યા જોઈએ અને કેટલાક તો મનના દોષ છે તે પણ જાણ્યા જોઈએ. તેમાં શરીરના દોષ તે શું જે, શિશ્ન ઇન્દ્રિય વારંવાર જાગ્રત થાય તથા તેમાં ચેળ થાય તથા ઠેકડો ભરવો તથા ઘડી-એકમાં સર્વને જોઈ વળવું તથા ઘડી-એકમાં ઘણાક પ્રકારના ગંધ સૂંઘી લેવા તથા વીસ-પચીસ ગાઉની મજલ કરવી તથા બળે કરીને કોઈકને મળીને તેનાં હાડકાં ભાંગી નાંખવાં તથા સ્વપ્નમાં વીર્યપાત થાય; ઇત્યાદિક જે દોષ છે તે સર્વે દેહના દોષ છે, પણ મનના નથી. તે એ શરીરના જે દોષ તે અતિશય ક્ષીણ થઈ જાય તોય પણ મનમાં જે કામનો સંકલ્પ તથા ખાધાનો તથા પીધાનો તથા ચાલ્યાનો તથા સ્પર્શનો તથા ગંધનો તથા શબ્દનો તથા સ્વાદનો જે સંકલ્પ તે રહ્યા કરે, તે મનના દોષ જાણવા. એમ મનના ને શરીરના દોષ જાણીને શરીરના દોષને શરીરને દમવે કરીને ટાળવા અને શરીર ક્ષીણ થયા પછી જે મનના દોષ રહ્યા તેને વિચારે કરીને ટાળવા જે, ‘હું આત્મા છું ને સંકલ્પ થકી ભિન્ન છું ને સુખરૂપ છું.’ એવી રીતે શરીરનું દમન ને વિચાર એ બે જેને હોય તે મોટો સાધુ છે. અને જેને એકલું દમન છે ને વિચાર નથી તો તે ઠીક નહીં તથા જેને એકલો વિચાર છે ને દમન નથી તે પણ ઠીક નહીં; માટે એ બે જેને હોય તે શ્રેષ્ઠ છે. અને શરીરનું દમન ને વિચાર એ બે વાનાં તો ગૃહસ્થ સત્સંગીને પણ જરૂર રાખ્યાં જોઈએ, ત્યારે ત્યાગીને તો જરૂર રાખ્યાં જ જોઈએ.”
\nત્યારે નિષ્કુળાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! એમ જે રહેવાય છે તે વિચારે કરીને રહેવાય છે કે વૈરાગ્યે કરીને રહેવાય છે?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એ તો મોટા સંતના સમાગમે કરીને થાય છે. અને જેને મોટા સંતના સમાગમે કરીને પણ ન થાય તે તો મહાપાપી છે.” એમ કહીને વળી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ત્યાગી થઈને ગૃહસ્થને ભોગવવા યોગ્ય ભોગની ઇચ્છા રાખે છે તે ખડ ખાય છે; કાં જે, એને એ ભોગ પ્રાપ્ત થનાર છે નહીં અને તેની ઇચ્છા રાખે છે. માટે એના સમજ્યામાં એ વાત આવી નથી; કાં જે, જે ગામ જવું નહીં તેનું નામ શું પૂછવું? તેમ એણે જે પદાર્થનો ત્યાગ કર્યો છે ને તેની પાછી અભિલાષા રાખે છે, તે શું આ દેહે કરીને એને પ્રાપ્ત થવાનું છે? તે તો જો આ સત્સંગમાંથી વિમુખ થાય તો પ્રાપ્ત થાય, પણ સત્સંગમાં રહ્યે થકે તો થાય નહીં. માટે સત્સંગમાં રહ્યે થકે તે ભોગની જે ઇચ્છા રાખે છે તે મૂર્ખ છે, કેમ જે, સત્સંગમાં જે રહેશે તેને તો જરૂર પાળ્યું જોઈશે. જેમ કોઈ સતી થવાને નીસરી ને પછી અગ્નિ જોઈને પાછી વળે તો તેને શું તેનાં સગાં પાછી વળવા દે? એ તો જોરે કરીને બાળે. અને જેમ કોઈક બ્રાહ્મણી હોય ને તે વિધવા થઈ ને તે જો સુવાસિનીના જેવો વેષ રાખે, તે શું તેનાં સગાં રાખવા દે? ન રાખવા દે. તેમ જે સત્સંગમાં રહીને અયોગ્ય સ્વભાવ રાખે છે તેને એવી રીતે વાત સમજ્યામાં આવી નથી અને જો આવી હોય તો અયોગ્ય સ્વભાવ રહે નહીં.” એવી રીતે વાત કરીને શ્રીજીમહારાજ ‘જય સ્વામિનારાયણ’ કહીને શયનને અર્થે પધારતા હવા.
", "gujarati_footnote": "૨૨. શિવપુરાણ, રુદ્રસંહિતા, કુમારખંડ: ૨૦.
", "hindi_title": "बाह्य प्रकृति से मनुष्य को परखना कठिन", "hindi_text": "संवत् १८७७ में आश्विन कृष्णा सप्तमी (२८ अक्तूबर, १८२०) को सायंकाल श्रीजीमहाराज श्रीकारियाणी ग्राम-स्थित वस्ताखाचर के राजभवन में उत्तरी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने सिर पर श्वेत फेंटा बाँधा था, सफ़ेद धोती धारण की थी तथा श्वेत चादर ओढ़ी थी। वे उत्तर की ओर मुखारविन्द करके विराजमान थे। उनके समक्ष सभा में परमहंस तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “ये शुकमुनि बहुत बड़े साधु हैं। जिस दिन से ये हमारे पास हैं, उस दिन से इनकी उमंग चढ़ती ही दिखाई देती है। उसमें कभी मंदगति नहीं हुई। अतः ये तो मुक्तानन्द स्वामी के समान हैं।”
\nइतना कहने के पश्चात् श्रीहरि ने कहा कि, “मनुष्य को परस्पर लगाव होता है तो उसका कारण गुण है। और, एक और परस्पर अरुचि होती है, तो उसका कारण दोष-स्वभाव है। ऐसे गुण और दोषों की पहचान मनुष्यों की बाह्य प्रकृति से नहीं की जा सकती, क्योंकि कोई मनुष्य तो बिडाल की तरह नीची दृष्टि रखकर चलता है, परन्तु भीतर से वह अति कामी होता है। उसे देखकर कोई नासमझ आदमी ऐसा कहता है कि, ‘यह तो बहुत बड़ा साधु है।’ यदि कोई मनुष्य आँखें फ़ाडकर नज़र डालता रहता हो, तो उसे देखकर वह नासमझ कहता है कि, ‘यह तो असाधु है,’ चाहे क्यों न वह भीतर से महानिष्कामी हो! इसलिए शरीर की ऊपरी प्रकृति देखकर मनुष्य के अच्छे या बुरे होने की परीक्षा नहीं हो सकती। उसकी परीक्षा तो साथ में रहने पर होती है। साथ में रहते समय बोलने-चालने, खाने-पीने, सोने और उठने-बैठने आदि क्रियाओं से ही उसके स्वभाव की सही जानकारी मिलती है। विशेषकर गुण-अवगुण युवावस्था में ही ज्ञात होते हैं, किन्तु बाल्यावस्था तथा वृद्धावस्था में ये मालूम नहीं पड़ते, क्योंकि कोई बाल्यावस्था में ठीक न हो और युवावस्था में अच्छा होता है, तथा कोई बाल्यावस्था में अच्छा रहता है और युवावस्था में बिगड़ जाता है।
\n“जिस पुरुष को यह खटका लगा रहे कि, ‘मुझे यह जो संकल्प हुआ है, वह उचित नहीं है,’ और यदि वह इस संकल्प को टालने का निरन्तर प्रयास करता रहे, और जब तक बुरा संकल्प न मिटे, तब तक वह अपनी सावधानी को बनाए रखे, तो ऐसे स्वभाववाले की युवावस्था में प्रगति होती रहती है, किन्तु जिसे जागृति न हो और प्रमादी बना रहे, वह नहीं बढ़ पाता। और, जो अच्छा हो, उसका परिचय तो बाल्यावस्था से ही होने लगता है।”
\nइस सन्दर्भ में आपने अपने बचपन के त्यागी स्वभाव की बहुत-सी बातें कहीं। फिर बोले कि, “जो अच्छा जीव होता है, उसे बचपन से ही लड़कों की सोहबत अच्छी नहीं लगती। वह चटोरा भी नहीं होता और देह का दमन किया करता है। देखिए न, मुझे अपनी बाल्यावस्था में ही स्वामी कार्तिकेय की तरह ऐसा विचार उत्पन्न हुआ कि: ‘मेरे शरीर में माता का भागरूपी जो रक्त एवं मांस है, उसे न रहने दिया जाए।’ इसलिए अनेक प्रयत्न करके मैंने अपने शरीर को इतना सूखा दिया कि शरीर पर यदि चोट लग जाए, तो पानी की बूंद निकलती है, पर रक्त नहीं निकलता। इस प्रकार, जो अच्छा होता है, बाल्यावस्था से ही पहचाना जाता है।”
\nतब भजनानन्द स्वामी ने पूछा, “हे महाराज! मानसिक रूप से ऐसा विचार रखना उचित है या शरीर का दमन करना ठीक है?”
\nश्रीजीमहाराज बोले कि, “कुछ दोष तो शरीर के हैं, और कुछ मन के दोष हैं, दोनों को जान लेना चाहिए। उनमें शरीर के कौन-से दोष हैं? तो शिश्न-इन्द्रिय में बार-बार उत्तेजना और खुजलाहट होना, शरीरबल के आधिक्य के कारण कूद-कूदकर चलना, घडीभर में सभी को देख लेना, क्षणभर में नाना प्रकार के गन्धों को सूंघ लेना, बीस-पच्चीस कोस का मार्ग पैदल ही तय करना, बलपूर्वक किसी से भिड़कर उसकी हड्डियाँ तोड़ डालना तथा स्वप्न में वीर्यपात होना आदि दोष देह के दोष हैं। परन्तु ये दोष मन के नहीं हैं। इन शारीरिक दोषों के क्षीण हो जाने पर भी जब मन में काम, स्वाद, स्पर्श, गन्ध, शब्द, स्वाद के संकल्प तथा खाने-पीने या घूमने-फिरने के जो संकल्प बने रहते हैं, उन्हें मन के दोष जानना चाहिए। ऐसे मन और शरीर के दोषों को जानकर शारीरिक दोषों को शरीर का दमन करके टाल देना चाहिए। और, शरीर के क्षीण हो जाने के बाद मन के जो दोष रह जाएँ, उन्हें इस विचार द्वारा मिटा देना चाहिए कि, ‘मैं आत्मा हूँ; संकल्पों से भिन्न हूँ तथा आनंदरूप हूँ।’ इस प्रकार देह का दमन तथा आत्मविचार, ये दो बातें जिसमें हों, वे बड़ा साधु है। जिसे केवल शरीर का दमन ही है, किन्तु आत्मविचार नहीं, तो वह ठीक नहीं। तथा जो केवल विचार ही रखता है, किन्तु देह का दमन नहीं करता तो वह भी ठीक नहीं है! इसलिए, ये दोनों गुण जिसमें हों, वही श्रेष्ठ है। ये दोनों साधन तो गृहस्थ सत्संगी को भी सुदृढ़ रखना चाहिए, तब त्यागी को तो इन दोनों का अवश्यमेव पालन करना चाहिए।”
\nतब निष्कुलानंद स्वामी ने पूछा, “हे महाराज! इस प्रकार का आचरण विचार द्वारा होता है या वैराग्य द्वारा?”
\nश्रीजीमहाराज बोले कि, “यह तो बड़े सन्त की संगत द्वारा होता है। जिसको बड़े सन्त की संगत द्वारा भी ऐसी स्थिति सम्भव न हो सकी, वह महापापी है।”
\nऐसा कहकर श्रीजीमहाराज बोले कि, “त्यागी होकर भी जो पुरुष गृहस्थों को भोगने योग्य भोगों की इच्छा रखता है, तो वह घास खाता है, क्योंकि उसे वे भोग प्राप्त तो होंगे नहीं फिर भी वह ऐसे ही भोगों की इच्छा रखता है! अतएव, यही कहना पड़ेगा कि यह बात उसकी समझ में आई नहीं है। क्योंकि जिस गाँव में उसे जाना नहीं है, उसका नाम ही क्यों पूछा जाए? उसी प्रकार जिसने, जिस पदार्थ का त्याग किया हो, फिर यदि उन्हीं पदार्थों को पाने की अभिलाषा रखता है, तो क्या वह इसी देह द्वारा उपलब्ध हो सकता है? वह तो तभी संभव होगा, जब वह सत्संग से विमुख होगा। पर सत्संग में रहते हुए तो विषयभोगों की प्राप्ति नहीं हो सकती।
\n“अतः सत्संग में रहते हुए जो उन भोगों की इच्छा रखता है, वह मूर्ख है। क्योंकि जो सत्संग में रहेगा, उसे तो धर्म का पालन अवश्यमेव करना पड़ेगा। जैसे कोई स्त्री सती होने के लिए निकले, किन्तु अग्नि को देखकर वह लौट जाए, तो क्या उसके सम्बंधीजन उसको पीछे लौटने देगें? वे तो उसको जबरन जला देंगे। तथा कोई ब्राह्मणी विधवा होने पर भी सौभाग्य-वती स्त्री के सदृश वेश रखती है, तो उसके सम्बंधी लोग क्या उसे ऐसा परिधान धारण करने देंगे? कभी नहीं! वैसे ही, सत्संग में रहकर जो पुरुष अनुचित स्वभाव रखता है, वह इस प्रकार की बात नहीं समझ पाया है। यदि उसकी समझ में यह बात आई होती, तो ऐसा अनुचित स्वभाव नहीं रहता।”
\nइसी प्रकार बात करके श्रीजीमहाराज ‘जय स्वामिनारायण’ कहकर शयन के लिए पधारे।
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/99.mp3" }, { "english_title": "Awareness of theJivaand the Witness", "english_text": "Four-and-a-half hours after sunrise on Āso vadi 8, Samvat 1877 [29 October 1820], Shriji Mahārāj was sitting on the veranda outside the north-facing rooms of Vastā Khāchar’s darbār in Kāriyāni. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “Please ask and answer questions amongst yourselves.”
\nSo Gopālānand Swāmi asked Bhajanānand Swāmi, “In this body, how much awareness is of the jiva, and how much awareness is of the witness?”1
\nBhajanānand Swāmi attempted to answer the question but was unable to do so.
\nShriji Mahārāj then replied, “The buddhi pervades this body from head to toe. As a result, it is simultaneously aware of the activities of all of the indriyas. The jiva resides within that buddhi by pervading it. So, the awareness of the buddhi is due to the awareness of the jiva. Similarly, since the witness resides within that jiva, the jiva’s awareness is due to the witness’s awareness.”
\nThereafter Nityānand Swāmi asked Shriji Mahārāj, “Mahārāj, the witness does reside within the jiva. But realizing that that which is a witness must possess a form, the question is how can that which possesses a form also be pervasive?”
\nHearing this, Shriji Mahārāj explained, “That which possesses a form can also be pervasive. For example, Agnidev possesses a definite form when residing in his realm, but through his powers, he is latent within wood. Similarly, God possesses a definite form in His Akshardhām, but through His antaryāmi powers, He pervades the jivas and functions as if He possesses a form. Therefore, even that antaryāmi form should be considered to possess a form.”
", "english_footnote": "1. Throughout this particular Vachanamrut, ‘witness’ refers to God.
", "gujarati_title": "જીવ અને સાક્ષીના જાણપણાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના આસો વદિ ૮ અષ્ટમીને દિવસ દોઢ પહોર દિવસ ચઢતે શ્રીજીમહારાજ ગામ શ્રીકારિયાણી મધ્યે વસ્તાખાચરના દરબારમાં ઉત્તરાદે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “માંહોમાંહી પ્રશ્ન-ઉત્તર કરો.” ત્યારે ગોપાળાનંદ સ્વામીએ ભજનાનંદ સ્વામીને પૂછ્યું જે, “આ દેહને વિષે જીવનું જાણપણું કેટલું છે ને સાક્ષીનું૨૩ જાણપણું કેટલું છે?” પછી ભજનાનંદ સ્વામીએ ઉત્તર કરવા માંડ્યો પણ થયો નહીં. ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “બુદ્ધિ છે તે આ દેહને વિષે નખશિખા પર્યંત વ્યાપીને રહી છે. તે બુદ્ધિ જે તે સર્વ ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાને એકકાળાવછિન્ન જાણે છે. તે બુદ્ધિને વિષે જીવ વ્યાપીને રહ્યો છે, તે જીવના જાણપણાને કહેવે કરીને બુદ્ધિનું જાણપણું કહેવાયું. અને તે જીવને વિષે સાક્ષી રહ્યા છે, માટે સાક્ષીના જાણપણાને કહેવે કરીને જીવનું જાણપણું પણ કહેવાયું.”૨૪
\nત્યારે શ્રીજીમહારાજને નિત્યાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! જે આ જીવને વિષે સાક્ષી રહ્યા છે, તે સાક્ષી જે હોય તે તો મૂર્તિમાન હોય, ને જે મૂર્તિમાન હોય તે વ્યાપક કેમ હોય?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “મૂર્તિમાન હોય તે પણ વ્યાપક હોય. જેમ અગ્નિદેવ છે તે પોતાના લોકને વિષે મૂર્તિમાન છે ને પોતાની શક્તિએ કરીને કાષ્ઠને વિષે રહ્યો છે; તેમ ભગવાન પણ પોતાના અક્ષરધામને વિષે મૂર્તિમાન થકા પોતાની અંતર્યામી શક્તિએ કરીને જીવોને વિષે વ્યાપીને રહ્યા છે ને મૂર્તિમાનની પેઠે ક્રિયાને કરે છે, માટે એને પણ મૂર્તિમાન જાણવા.”
", "gujarati_footnote": "૨૩. જીવના અંતર્યામી પરમાત્માનું.
\n૨૪. જ્ઞાનશક્તિએ કરીને જીવ નખશિખા પર્યંત વ્યાપક એવી બુદ્ધિમાં પણ વ્યાપીને રહ્યો છે. બુદ્ધિ માયાનું કાર્ય હોવાથી જડ છે, તેમાં સ્વતઃ જાણપણું શક્ય નથી. જીવની જ્ઞાનશક્તિ વડે જ બુદ્ધિ કાર્ય કરવા સમર્થ થાય છે. તેથી બુદ્ધિમાં જીવ દ્વારા જ જાણપણું મળે છે. તેથી “જીવના જાણપણાને કહેવાથી બુદ્ધિનું જાણપણું કહેવાય છે.” તેવી જ રીતે પરમાત્મા પણ જીવમાં વ્યાપીને રહ્યા છે અને સાક્ષી પરમાત્માની કાર્યશક્તિથી જ જીવ જાણવું, જોવું, સાંભળવું વગેરે બૌદ્ધિક ક્રિયાઓ કરવા સમર્થ થાય છે. તેથી સાક્ષી જે પરમાત્મા તેમના જાણપણાને કહેવાથી જીવનું જાણપણું કહેવાયું તેવો અહીં આશય છે.
", "hindi_title": "जीव तथा साक्षी का ज्ञातृत्व", "hindi_text": "संवत् १८७७ में आश्विन कृष्णा अष्टमी (२९ अक्तूबर, १८२०) को डेढ़ प्रहर दिन चढ़ने के बाद श्रीजीमहाराज श्रीकारियाणी ग्राम-स्थित वस्ताखाचर के राजभवन में उत्तरी द्वार के कमरे के बरामदे में विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष सभा में परमहंस तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nश्रीजीमहाराज बोले कि, “आपस में प्रश्नोत्तरी प्रारम्भ कीजिए।”
\nतब गोपालानन्द स्वामी ने भजनानन्द स्वामी से पूछा, “इस देह में जीव का ज्ञातृत्व कितना है और साक्षी का१४० ज्ञातृत्व कितना है?”
\nभजनानन्द स्वामी उत्तर देने लगे, किन्तु यथार्थ उत्तर न दे सके।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “इस देह में बुद्धि नख-शिखा-पर्यन्त व्याप्त होकर रहती है। वह बुद्धि समस्त इन्द्रियों की क्रिया को एककालावच्छिन्न रूप से जानती है तथा उस बुद्धि में जीव व्याप्त होकर रहता है। उस जीव के ज्ञातृत्व के कथन में बुद्धि के ज्ञातृत्व के कथन का भी समावेश हो जाता है। उस जीव में परमात्मा साक्षीरूप में रहे हैं। अतएव, साक्षी के ज्ञातृत्वभाव में जीव का ज्ञातृत्व भी समाविष्ट हो गया।”१४१
\nफिर श्रीजीमहाराज से नित्यानन्द स्वामी ने पूछा, “हे महाराज! इस जीव में जो साक्षी रहे हैं, वे तो मूर्तिमान होते हैं। और, जो मूर्तिमान होता है, वह व्यापक किस प्रकार हो सकता है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जो मूर्तिमान हो, वह व्यापक भी हो सकता है। जैसे अग्निदेव अपने लोक में मूर्तिमान है तथा अपनी शक्ति द्वारा काष्ठ में रहा है, वैसे ही भगवान भी अपने अक्षरधाम में मूर्तिमान होकर अपनी अन्तर्यामी शक्ति के द्वारा जीवों में व्यापक होकर रहे हैं तथा मूर्तिमान की तरह क्रिया करते हैं, इसलिए इन्हें भी मूर्तिमान मानना चाहिए।”
", "hindi_footnote": "१४०. जीव में अंतर्यामीरूप से रहने वाले परमात्मा का।
\n१४१. जीव अपनी ज्ञातृत्वशक्ति द्वारा संपूर्ण देह एवं बुद्धि में व्याप्त है। बुद्धि मायिक कार्य होने से जड़ होती है। उसमें स्वतः ज्ञातृत्व संभव नहीं है, वह तो जीव को ज्ञातृत्व शक्ति से ही कार्य करने के लिए समर्थ होती है। इसी कारण जीव का ज्ञातृत्व कहनसे ‘बुद्धि का ज्ञातृत्व’ कहा जाता है। उसी प्रकार परमात्मा जीवात्मा में व्याप्त है, ऐसे साक्षीभाव से रहनेवाले परमात्मा की ही कार्यशक्ति के कारण जीवात्मा जानना, सुनना आदि बौद्धिक क्रिया करने में समर्थ होती है। अतः साक्षीरूप परमात्मा का ज्ञातृत्व कहने से जीवात्मा का ज्ञातृत्व कहा गया है। यही तात्पर्यार्थ है।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/100.mp3" }, { "english_title": "God’s Purpose for Assuming anAvatār", "english_text": "On Āso vadi 14, Samvat 1877 [4 November 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a canopied cot on the veranda outside the north-facing rooms of Vastā Khāchar’s darbār in Kāriyāni. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen Shriji Mahārāj said, “I wish to ask a question.”
\nThe munis responded by saying, “Mahārāj, please do ask.”
\nThereupon Shriji Mahārāj asked, “God assumes an avatār on earth to grant liberation to the jivas. But is He not capable of granting liberation while remaining in His abode, without assuming an avatār? After all, God can grant liberation in any manner He wishes. What, then, is the purpose of Him assuming an avatār on earth? Furthermore, if God can only grant liberation when He assumes an avatār, and He is incapable of granting liberation otherwise, it would suggest that much of a weakness in God. But in reality, God is capable of granting liberation to the jivas by assuming an avatār, and He is also capable of granting liberation to the jivas without assuming an avatār. So, then, what is the purpose of God assuming an avatār on earth? That is the question.”
\nThe senior sādhus answered according to their own understanding but were unable to answer Shriji Mahārāj’s question satisfactorily. As Shriji Mahārāj raised doubts to their answers, their answers were all refuted. The munis then folded their hands and requested, “Mahārāj, only You are capable of answering this question.”
\nSo Shriji Mahārāj explained, “God assumes an avatār for only one reason: Having surrendered Himself to the bhakti of those devotees who have intense love for Him, God assumes whichever form the devotees wish for in order to grant them bliss. He then fulfills all of the desires of His devotees. Since the devotees are corporeal and have physical bodies, God also becomes corporeal, assumes a physical body and showers affection upon those devotees. In addition to this, He suppresses His powers and behaves with the devotees as a son, or as an intimate companion, or as a friend, or as a relative. Because of this, the devotee may not maintain much protocol with God. Nonetheless, God showers His affection upon the devotee in whichever manner he desires.
\n“Thus, the only reason God assumes an avatār is to fulfill the desires of His beloved devotees. Along with this, He grants liberation to innumerable other jivas and also establishes dharma. Now if there is any doubt in what I have just said, please speak.”
\nThe munis replied, “Mahārāj, Your reply is most appropriate.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "અવતાર ધર્યાના પ્રયોજનનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના આસો વદિ ૧૪ ચૌદશને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ ગામ શ્રીકારિયાણી મધ્યે વસ્તાખાચરના દરબારમાં ઉત્તરાદે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ છપરપલંગ ઉપર વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “અમે એક પ્રશ્ન પૂછીએ છીએ.” પછી મુનિ બોલ્યા જે, “પૂછો, મહારાજ!” પછી શ્રીજીમહારાજે પૂછ્યું જે, “ભગવાન જીવના કલ્યાણને અર્થે પૃથ્વી ઉપર અવતાર ધરે છે, તે અવતાર ધર્યા વિના પોતાના ધામમાં રહ્યા થકા શું કલ્યાણ કરવાને સમર્થ નથી? અને કલ્યાણ તો ભગવાન જેમ ધારે તેમ કરે. ત્યારે અવતાર ધર્યાનું શું પ્રયોજન છે? અને જો અવતાર ધરે ત્યારે જ ભગવાનમાં કલ્યાણ કરવાની સામર્થી હોય અને અવતાર ધર્યા વિના જીવનાં કલ્યાણ ન કરી શકતા હોય તો ભગવાનને વિષે પણ એટલું અસમર્થપણું આવે. માટે ભગવાન તો અવતાર ધરીને પણ કલ્યાણ કરે અને અવતાર ન ધરે તો પણ જીવનાં કલ્યાણ કરવા સમર્થ છે. માટે એવા જે ભગવાન તેને અવતાર ધર્યાનું શું પ્રયોજન છે? એ પ્રશ્ન છે.” પછી મોટા મોટા સંત હતા તેમણે જેની જેવી બુદ્ધિ તેણે તેવો ઉત્તર કર્યો, પણ શ્રીજીમહારાજના પ્રશ્નનું કોઈથી સમાધાન ન થયું અને શ્રીજીમહારાજે આશંકા કરી તે સર્વેના ઉત્તર ખોટા થઈ ગયા. પછી મુનિ સર્વે હાથ જોડીને બોલ્યા જે, “હે મહારાજ! એ પ્રશ્નનો ઉત્તર તો તમે જ કરો તો થાય.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ભગવાનને અવતાર ધર્યાનું એ જ પ્રયોજન છે જે, ભગવાનને વિષે અતિશય પ્રીતિવાળા જે ભક્ત હોય તેની ભક્તિને આધિન થઈને તે ભક્તને સુખ દેવાને અર્થે જેવી ભક્તની ઇચ્છા હોય તેવા રૂપનું ધારણ કરે છે. પછી જેવા જેવા પોતાના ભક્તના મનોરથ હોય તે સર્વે પૂરા કરે છે. અને તે ભક્ત હોય તે સ્થૂળભાવે યુક્ત છે અને દેહધારી છે, માટે ભગવાન પણ સ્થૂળભાવને ધારણ કરીને દેહધારી જેવા થાય છે અને તે પોતાના ભક્તને લાડ લડાવે છે; અને પોતાની સામર્થીને છપાડીને તે ભક્ત સંગાથે પુત્રભાવે વર્તે છે અથવા સખાભાવે વર્તે છે અથવા મિત્રભાવે વર્તે છે અથવા સગાંસંબંધીને ભાવે વર્તે છે, તેણે કરીને એ ભક્તને ભગવાનની ઝાઝી મર્યાદા રહેતી નથી. પછી જેવી એ ભક્તને ઇચ્છા હોય તેવી રીતે લાડ લડાવે છે. માટે પોતાના જે પ્રેમી ભક્ત તેના મનોરથ પૂરા કરવા એ જ ભગવાનને અવતાર ધર્યાનું૨૫ પ્રયોજન છે અને તે ભેળું અસંખ્ય જીવનું કલ્યાણ પણ કરે છે ને ધર્મનું સ્થાપન પણ કરે છે. હવે એમાં આશંકા થતી હોય તો બોલો.” પછી મુનિએ કહ્યું જે, “હે મહારાજ! યથાર્થ ઉત્તર થયો.”
", "gujarati_footnote": "૨૫. મુખ્ય.
", "hindi_title": "अवतार-धारण का प्रयोजन", "hindi_text": "संवत् १८७७ में आश्विन कृष्णा चतुर्दशी (४ नवम्बर, १८२०) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीकारियाणी ग्राम-स्थित वस्ताखाचर के राजभवन में उत्तरी द्वार के कमरे के बरामदे में छप्पर पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nश्रीजीमहाराज बोले, “हम एक प्रश्न पूछते हैं।”
\nसभी मुनि बोले कि, “पूछिए, महाराज!”
\nतब श्रीजीमहाराज ने पूछा कि, “भगवान जीवों के कल्याण के लिए, पृथ्वी पर अवतार धारण करते हैं, तो क्या वे बिना अवतार धारण किए अपने धाम में रहकर ही जीवों का कल्याण करने में समर्थ नहीं हैं? और, जीवों का कल्याण तो भगवान अपनी इच्छा के अनुसार करते ही हैं तब अवतार धारण करने का प्रयोजन क्या है? और यदि अवतार धारण करके ही भगवान जीवों का कल्याण करने में समर्थ हों, तथा बिना अवतार धारण किए जीवों का कल्याण नहीं कर सकते, तो भगवान के सामर्थ्य में उतनी न्यूनता कही जा सकती है। अतः भगवान को अवतार धारण करने का क्या प्रयोजन है?”
\nफिर बड़े-बड़े साधुओं ने अपनी बुद्धि के अनुसार इसका उत्तर दिया, किन्तु श्रीजीमहाराज के प्रश्न का किसी से समाधान नही हो पाया। श्रीजीमहाराज ने शंकाएँ प्रकट की, अतः सबके उत्तर अयथार्थ सिद्ध हो गए।
\nबाद में सभी मुनि हाथ जोड़कर बोले कि, “हे महाराज! इस प्रश्न का उत्तर तो आप ही दीजिए।”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “भगवान का अवतार-धारण करने का प्रयोजन यही है कि वे अपने से अत्यन्त प्रीति रखनेवाले भक्तजनों की भक्ति के अधीन होकर उन्हें सुख देने के लिए, उनकी इच्छा के अनुसार ही रूप धारण करते हैं और भक्तों के जो मनोरथ होते हैं, उन्हें पूर्ण करते हैं। और, भगवान के जो भक्त हैं, वे तो स्थूलभाव से युक्त हैं, तथा वे सब देहधारी होने के कारण भगवान भी स्थूलभाव को धारण करके देहधारी के समान हो जाते हैं, तथा वे अपने भक्तों से लाड़-दुलार करते हैं और अपने सामर्थ्य को छिपाकर उन भक्तों के साथ पुत्र-भाव से व्यवहार करते हैं अथवा सखाभाव से या मित्र-भाव से व्यवहार करते हैं। अथवा अपने सम्बंधीजन के समान व्यवहार करते हैं। इसी कारण, उस भक्त को भगवान की अधिक मर्यादा नहीं रहती। इसके पश्चात् भगवान अपने इन भक्तों की जैसी इच्छा होती है, तदनुसार इनसे लाड़-दुलार करते हैं। अतः भगवान के अवतार धारण करने का (प्रधान) उद्देश्य तो यही है कि अपने प्रेमी भक्तों के मनोरथ पूर्ण करना। इसके साथ-साथ ही वे असंख्य जीवों का कल्याण भी करते हैं। और, धर्म की स्थापना भी करते हैं। अब इसमें कोई शंका उठती हो, तो कहिए।
\nतब मुनियों ने कहा कि, “हे महाराज! आपने यथार्थ उत्तर दे दिया है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/101.mp3" }, { "english_title": "One Who PossessesMatsar", "english_text": "On Āso vadi Amās, the day of Diwāli, Samvat 1877 [5 November 1820], a row of oil lamps had been arranged around a dais which had been erected in front of the north-facing rooms of Vastā Khāchar’s darbār in Kāriyāni. There, Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a decorated, canopied cot that had been placed on that dais. He was wearing a red survāl made of kinkhāb with golden embroidery. He was also wearing a black kinkhāb dagli with the words ‘Narnārāyan-Swāminārāyan’ imprinted upon it. Around His head, He had tied an orange pāgh with a border of golden threads. He had also tied a sky-blue colored feto tightly around His waist. Moreover, garlands of yellow flowers adorned His neck. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nA devotee from the island of Deev had come on that occasion. She requested Shriji Mahārāj to allow her to perform His puja. Accepting her request, Shriji Mahārāj came down from His ornate seat, approached the devotee and accepted her puja. Then, after accepting the clothes, a yellow umbrella and a pair of wooden chākhdis offered by her, He returned to His seat.
\nThen Shriji Mahārāj said, “For so many years, devotees have been offering clothes and thousands of rupees worth of jewelry to Me, but never have I gone of My own accord to receive them as I just did. Moreover, never have I become as pleased by wearing the clothes and jewelry offered by others as I have just now. I have become extremely pleased upon that devotee today.”
\nThe munis commented, “That devotee truly does have such love.” In the meantime, Dinānāth Bhatt arrived, bowed at the feet of Shriji Mahārāj and sat down. Subsequently, Shriji Mahārāj gave all of the richly embroidered clothes to him.
\nMuktānand Swāmi then asked, “Mahārāj, by which virtue is God pleased upon a devotee?”
\nShriji Mahārāj replied, “God is pleased with a devotee who becomes free of lust, anger, avarice, deceit, egotism, jealousy and matsar and then offers bhakti to God. But amongst all of those, matsar is the root of all vices. That is why in the Shrimad Bhāgwat, Shri Vyāsji has noted that only the sādhu who is without matsar is worthy to possess bhāgwat dharma. Consequently, matsar is subtler than all of the other vices. Also, it is extremely difficult to eradicate matsar.”
\nThereupon Brahmānand Swāmi asked, “What is the method for eradicating matsar?”
\nShriji Mahārāj replied, “One who is a sādhu and treads the path of a sādhu will be able to eradicate matsar. However, if a person does not desire to tread the path of a sādhu, the matsar within him will never be eradicated.”
\nAgain Muktānand Swāmi asked, “What causes matsar?”
\nShriji Mahārāj replied, “There are three causes of matsar: women, wealth and sumptuous food. But for one who does not have any of these three, egotism is the cause of matsar. Moreover, for one who possesses matsar, the fact that I have given these clothes to Dinānāth Bhatt must have led to matsar. Such a person would never think, ‘The person who brought such richly embroidered clothes and offered them to Mahārāj should be commended. Mahārāj should also be commended since He immediately gave them away to a Brāhmin.’ Such a thought would never arise in the heart of one who possesses matsar. Even if someone else gives something and someone else receives it, a person who possesses matsar burns with envy unnecessarily.
\n“As for Me, not even the slightest bit of lust, anger, avarice, egotism, matsar or jealousy enters My heart. Also, in My heart, I experience a strong aversion for the panchvishays, namely sights, sounds, smells, tastes and touch. In fact, I do not have even the slightest interest in any one of the panchvishays. Whenever I accept food or clothes, I do so on seeing the bhakti of the devotees; never do I accept them for My own physical pleasure. In fact, all of My actions of eating, drinking, wearing, etc., are for the sake of all the sādhus and satsangis. If I feel that it is for My own sake and not for their sake, then I would immediately discard it. Actually, the only reason I keep this physical body is for the sake of the satsangis; besides that, there is no other reason. Devotees such as Mulji Brahmachāri, Somlā Khāchar and others who have been staying close to Me for so many years know My nature and realize, ‘Besides the devotees of God, Mahārāj does not have affection for anyone else. In fact, Mahārāj is unaffected by anything, just like ākāsh.’ In this manner, those who constantly stay near Me know My nature. In fact, I have sacrificed My body for the sake of those who are devotees of God by word, thought and deed. Therefore, in all ways, I am attached to whosoever is a devotee of God. To Me the wealth of the 14 realms, without the devotees of God, seems as worthless as a blade of grass.
\n“In addition, even those who are devotees of God and have resolute love only for God will not find pleasure in enticing vishays. Although they may sustain the body with ordinary vishays, they immediately become dejected by enticing vishays. So, only such a person can be considered a completely perfect devotee of God.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "મત્સરવાળાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના આસો વદિ અમાસ જે દિવાળી તેને દિવસ ગામ શ્રીકારિયાણી મધ્યે વસ્તાખાચરના દરબારમાં ઉત્તરાદે દ્વાર ઓરડાની આગળ દીપમાળા પૂરી હતી ને તે દિપમાળા મધ્યે મંચ બાંધ્યો હતો ને તે મંચ ઉપર છપરપલંગ બિછાવ્યો હતો ને તે ઉપર સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ વિરાજમાન હતા અને સોનેરી બુટ્ટાદાર રાતા કિનખાબનો સુરવાળ પહેર્યો હતો અને ‘નરનારાયણ, સ્વામિનારાયણ’ નામે અંકિત એવા કાળા કિનખાબની ડગલી પહેરી હતી અને માથા ઉપર સોનેરી તારના ફરતા છેડાની કસુંબલ પાઘ બાંધી હતી અને આસમાની રંગનો ફેંટો કમરે કસીને બાંધ્યો હતો અને કંઠને વિષે પીળાં પુષ્પના હાર ધારણ કર્યા હતા અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી દીવબંદરનાં હરિભક્ત આવ્યાં હતાં. તેણે શ્રીજીમહારાજની પૂજા કર્યાને અર્થે પ્રાર્થના કરી. પછી શ્રીજીમહારાજે તે સિંહાસન ઉપરથી ઊતરીને ને તે ભક્તજન સામા જઈને તેની પૂજા અંગીકાર કરી. પછી તેનાં આપેલાં વસ્ત્ર તથા પીળું છત્ર તથા પાદુકા તેનું ગ્રહણ કરીને પાછા સિંહાસન ઉપર વિરાજમાન થતા હવા.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ એમ બોલ્યા જે, “આટલાં આટલાં વર્ષ થયાં તેમાં અમારે અર્થે કેટલાક હરિભક્ત વસ્ત્ર તથા હજારો રૂપિયાના અલંકાર લાવે છે, પણ અમે આવી રીતે કોઈ સામા જઈને લેતા નથી અને આવી રીતે કોઈનાં વસ્ત્ર-ઘરેણાં પહેરીને રાજી થયા નથી. આજ તો અમારે એ હરિભક્ત ઉપર અતિશય રાજીપો થયો.” પછી મુનિ બોલ્યા જે, “એવાં જ એ પ્રેમી હરિભક્ત છે.” એવા સમામાં દીનાનાથ ભટ્ટ આવીને શ્રીજીમહારાજને પગે લાગીને બેઠા. પછી શ્રીજીમહારાજે ભારે ભારે વસ્ત્ર હતાં, તે સર્વે દીનાનાથ ભટ્ટને આપ્યાં.
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! ભગવાન પોતાના ભક્ત ઉપર કયે ગુણે કરીને રાજી થતા હશે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જે ભક્તજન કામ, ક્રોધ, લોભ, કપટ, માન, ઈર્ષ્યા અને મત્સર૨૬ એટલાં વાનાંએ રહિત થઈને ભગવાનની ભક્તિ કરે તેની ઉપર ભગવાન રાજી થાય છે. તેમાં પણ મત્સર છે તે સર્વ વિકારમાત્રનો આધાર છે; માટે શ્રીવ્યાસજીએ શ્રીમદ્ભાગવતને વિષે૨૭ નિર્મત્સર એવા જે સંત તેને જ ભાગવત ધર્મના અધિકારી કહ્યા છે. માટે મત્સર તે સર્વ વિકારથી ઝીણો છે અને મત્સર ટળવો તે પણ ઘણો કઠણ છે.”
\nપછી બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “મત્સર ટાળ્યાનો શો ઉપાય છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “સંતને માર્ગે ચાલે ને જે સંત હોય તેનો તો મત્સર ટળે અને જેને સંતને માર્ગે ન ચાલવું હોય તેનો તો મત્સર ન ટળે.”
\nપછી વળી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “મત્સર ઊપજ્યાનો શો હેતુ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એક સ્ત્રી, ધન અને સારું સારું ભોજન એ ત્રણ મત્સરના હેતુ છે. અને જેને એ ત્રણ વાનાં ન હોય તેને માન છે તે મત્સરનો હેતુ છે. અને જે મત્સરવાળો હશે તેને તો અમે આ ભટ્ટને વસ્ત્ર દીધાં તેમાં પણ મત્સર આવ્યો હશે. પણ મત્સરવાળાને એવો વિચાર ન આવે જે, ‘વસ્ત્ર લાવ્યાં હતાં તેને ધન્ય છે જે, આવાં ભારે વસ્ત્ર મહારાજને પહેરાવ્યાં અને મહારાજને પણ ધન્ય છે જે, તરત બ્રાહ્મણને દેઈ દીધાં;’ એવો જે વિચાર તે મત્સરવાળાના હૃદયમાં ન આવે. અને કોઈક લે અને કોઈક દે તો પણ મત્સરવાળો હોય તે ઠાલો ઠાલો વચમાં બળી મરે. અને અમારે તો કામ, ક્રોધ, લોભ, માન, મત્સર, ઈર્ષ્યા એ સર્વેનો ક્યારેય હૈયામાં લેશ પણ આવતો નથી અને શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ, અને ગંધ એ જે પંચવિષય તેનો તો હૈયામાં અતિશય અભાવ વર્તે છે, પણ પંચવિષયમાંથી એકેને વિષે લેશમાત્ર ભાવ થતો નથી. અને જેટલું કાંઈક અન્ન-વસ્ત્રાદિકનું ગ્રહણ કરતા હઈશું તે તો ભક્તની ભક્તિને દેખીને કરતા હઈશું, પણ પોતાના દેહના સુખને અર્થે નથી કરતા. અને અમારે જે ખાવું-પીવું, ઓઢવું-પહેરવું છે તે સર્વે સંત અને સત્સંગીને અર્થે છે; અને એમને અર્થે ન જણાય ને પોતાને અર્થે જણાય તો અમે એનો તત્કાળ ત્યાગ કરી દઈએ. અને અમે આ દેહ રાખીએ છીએ તે પણ સત્સંગીને અર્થે જ રાખીએ છીએ, પણ બીજો કોઈ દેહ રાખ્યાનો અર્થ નથી. તે અમારા સ્વભાવને તો મૂળજી બ્રહ્મચારી ને સોમલો ખાચર આદિક જે હરિજન છે, તે કેટલાંક વર્ષથી અમારે પાસે ને પાસે રહે છે તે જાણે છે જે, ‘મહારાજને એક પ્રભુના ભક્ત વિના કોઈ સંગાથે હેત-સંબંધ નથી ને મહારાજ તો આકાશ સરખા નિર્લેપ છે,’ એમ નિરંતર અમારે પાસેના રહેનારા છે તે અમારા સ્વભાવને જાણે છે. અને અમે તો જે મન, કર્મ, વચને પરમેશ્વરના ભક્ત છે તેને અર્થે અમારો દેહ પણ શ્રીકૃષ્ણાર્પણ કરી રાખ્યો છે. માટે અમારે તો સર્વ પ્રકારે જે કોઈ ભગવાનના ભક્ત છે તે સંગાથે સંબંધ છે; અને ભગવાનના ભક્ત વિના તો અમારે ચૌદ લોકની સંપત્તિ તે ત્રખલા જેવી છે. અને જે ભગવાનના ભક્ત હશે ને ભગવાન સંગાથે જ દૃઢ પ્રીતિ હશે, તેને પણ રમણીય જે પંચવિષય તેને વિષે તો આનંદ ઊપજે જ નહીં; અને દેહને રાખ્યા સારુ તો જેવા-તેવા જે શબ્દાદિક વિષય તેણે કરીને ગુજરાન કરે, પણ રમણીય વિષય થકી તો તત્કાળ ઉદાસ થઈ જાય. અને એવા જે હોય તે જ ભગવાનના પરિપૂર્ણ ભક્ત કહેવાય.”
", "gujarati_footnote": "૨૬. ઈર્ષ્યા શબ્દ અને મત્સર શબ્દ ઘણે સ્થળે એક જ અર્થમાં વપરાય છે. જ્યાં બંને શબ્દો પૃથક્ હોય ત્યાં “પોતાને સમાન અન્યનો ઉત્કર્ષ ન સહન કરી શકાય” તે ઈર્ષ્યા અને “પોતાને સમાન કે અસમાન તમામનો ઉત્કર્ષ ન સહન કરી શકાય” તે મત્સર, એવો સહજ અર્થભેદ સમજવો.
\n૨૭. ભાગવત: ૧/૧/૨.
", "hindi_title": "मत्सर समस्त विकारों का आधार", "hindi_text": "संवत् १८७७ में आश्विन कृष्णा (५ नवम्बर, १८२०) (उत्तर भारतीय कार्तिक कृष्ण) अमावस्या को दिवाली के दिन श्रीकारियाणी ग्राम-स्थित वस्ताखाचर के राजभवन के उत्तरी द्वार के कमरे के आगे दीपमाला जगमगा रही थी। उस दीपमाला के बीच मंच सुशोभित किया गया था। उस मंच पर छप्पर पलंग बिछा हुआ था, जिस पर स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज विराजमान थे। उन्होंने सुनहरे बूटेदार लाल कीमखाब का चूड़ीदार पाजामा पहना था, ‘नरनारायण, स्वामिनारायण’ नामांकित काले कीमखाब की बगलबंडी पहनी थी, सिर पर सुनहरे तार के घुमावदार पल्ले की कुसुम्बी पाग बाँधी थी और आसमानी रंग का फेंटा कमर में कसकर बाँधा था तथा कंठ में पीले पुष्पों के हार धारण किए थे। उनके समक्ष सभा में मुनिगण तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nइस अवसर पर दीव बंदरगाह के हरिभक्त आये थे। उन्होंने श्रीजीमहाराज की पूजा करने के लिए प्रार्थना की। तब श्रीजीमहाराज ने सिंहासन से उतरकर उस भक्त के सम्मुख जाकर उसकी पूजा अंगीकार की, तथा उस भक्त के द्वारा समर्पित वस्त्र, पीला छत्र तथा पादुकाएँ आदि को ग्रहण करके पुनः सिंहासन पर विराजमान हुए।
\nफिर श्रीजीमहाराज बोले, “कितने ही वर्ष बीत गए, अनेक हरिभक्त हमारे लिए वस्त्र तथा हज़ारों रुपयों के अलंकार लाते हैं, परन्तु हम इस प्रकार किसी के भी सामने जाकर ऐसी वस्तुओं को स्वीकार नहीं करते। इस प्रकार किसी के दिए गए मूल्यवान वस्त्र और आभूषण पहनकर भी इतने प्रसन्न नहीं होते। आज तो हमें इस हरिभक्त पर अत्यन्त प्रसन्नता हुई।”
\nतब मुनियों ने कहा, “ऐसा ही यह प्रेमी हरिभक्त है।”
\nइसी समय दीनानाथ भट्ट सभा में आकर श्रीजीमहाराज के चरणों में प्रणाम करके बैठे। तभी श्रीजीमहाराज ने वे सभी बहुमूल्य वस्त्र दीनानाथ भट्ट को दे दिए।
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा कि, “हे महाराज! भगवान अपने भक्तों पर कौन-से गुणों से प्रसन्न होते होंगे?”
\nश्रीजीमहाराज बोले कि, “जो भक्तजन काम, क्रोध, लोभ, कपट, मान, ईर्ष्या तथा मत्सर से रहित होकर भगवान की भक्ति किया करते हैं, उन पर भगवान प्रसन्न होते हैं। इनमें भी मत्सर तो सभी विकार मात्र का आधार है। अतः श्रीव्यासजी ने श्रीमद्भागवत१४२ में निर्मत्सर सन्त को ही भागवत धर्म का अधिकारी बताया है। ऐसा मत्सर तो समस्त विकारों से सूक्ष्म है, और उसे मिटाना भी अत्यन्त कठिन है।”
\nतब ब्रह्मानन्द स्वामी ने पूछा, “मत्सर को मिटाने का क्या उपाय है?”
\nश्रीजीमहाराज बोले, “जो सन्त के मार्ग पर चलता है तथा जो स्वयं सन्त होता है, उनका मत्सर मिट जाता है, किन्तु जिसे सन्त के मार्ग पर चलना ही नहीं है, उस मनुष्य का मत्सर नहीं टलता।”
\nफिर मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा, “मत्सर के उत्पन्न होने का कौन-सा कारण है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “स्त्री, धन और स्वादिष्ट भोजन ये तीन मत्सर के हेतु बन जाते हैं। इन तीनों के उपरांत मान अर्थात् अहंकार भी मत्सर की उत्पत्ति का कारण बन जाता है। जिसका स्वभाव मत्सरपूर्ण होगा, उसे तो इस बात पर भी मत्सर उत्पन्न हो गया होगा कि हमने भट्टजी को ये वस्त्र दे दिए, परन्तु उस मत्सरवाले को यह विचार नहीं आता कि, ‘जो हरिभक्त वस्त्र लाए थे, उसे धन्य है कि उन्होंने ऐसे कीमती वस्त्र महाराज को अर्पण किया, तथा महाराज को भी धन्यवाद है कि उन्होंने ऐसे वस्त्र तुरन्त ब्राह्मण को दे दिए।’ मत्सरवाले के हृदय में ऐसा विचार नहीं आता। लेकिन कोई लेता है और कोई देता है, फिर भी मत्सरवाला पुरुष व्यर्थ ही बीच में जलकर खाक होता रहता है।
\n“और, हमें तो हृदय में लेशमात्र भी काम, क्रोध, लोभ, मान, मत्सर, ईर्ष्या आदि विकार उत्पन्न नहीं होते! तथा शब्द, स्पर्श, रूप, रस एवं गन्ध ये पंचविषयों का हृदय में अत्यन्त अभाव रहता है। परन्तु इन पंचविषयों में से हमें एक भी विषय में लेशमात्र भी भाव नहीं होता है। हम जो कुछ भी अन्न-वस्त्रादि ग्रहण करते हैं, उन्हें भक्त की भक्ति देखकर ही स्वीकार करते हैं; परन्तु अपने दैहिक सुख के लिए इन वस्तुओं को ग्रहण नहीं करते, और हम जो कुछ भी खाते-पीते, ओढ़ते और पहनते हैं, वह सन्त तथा सत्संगीजनों का मन रखने के लिए ही करते हैं। यदि ये पदार्थ भक्तों के लिए नहीं, बल्कि अपने लिए ज्ञात हो, तब हम उन चीज़ों का तत्काल त्याग कर देते हैं। तथा हम तो यह देह भी सत्संगियों के लिए ही रखते हैं, किन्तु इसका दूसरा कोई प्रयोजन नहीं है। सो हमारे इस स्वभाव को मूलजी ब्रह्मचारी तथा सोमला खाचर आदि हरिभक्त, जो कितने ही वर्षों से हमारे पास रहते हैं, वे अच्छी तरह जानते हैं कि, ‘महाराज को प्रभु के भक्तों के सिवा अन्य किसी भी व्यक्ति के साथ स्नेह-सम्बंध नहीं है तथा महाराज तो आकाश के सदृश निर्लेप हैं।’ इस प्रकार हमारे पास निरन्तर रहनेवाले भक्त हमारे स्वभाव को जानते हैं।
\n“और, परमेश्वर से मन, कर्म एवं वचन से जुड़े हुए जो भगवद्भक्त है, उनके लिए यह हमारी देह भी श्रीकृष्णार्पण कर रखी है। इसलिए, समस्त प्रकार से हमारा सम्बंध केवल भगवान के भक्तों के साथ ही रहता है। और, भगवान के भक्तों के बिना हमारे मन में चौदह लोकों की सम्पत्ति भी तृणवत् प्रतीत होती है। तथा जो भगवान के भक्त होंगे, और जिन्हें केवल भगवान के साथ ही दृढ़ प्रीति होगी, उन्हें भी रमणीय पंचविषयों में आनन्द होता ही नहीं है। और, वे देह को टिकाए रखने के लिए तो जैसे-तैसे साधारण शब्दादि विषयों के द्वारा गुज़ारा किया करें, परन्तु रमणीय विषयों से तो वे तत्काल उदासीन हो जाएँ। और, ऐसे हों, उन्हें ही भगवान का परिपूर्ण भक्त कहा जाता है।”
", "hindi_footnote": "१४२. श्रीमद्भागवत: १/१/२
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/102.mp3" }, { "english_title": "VairāgyaDue to Obsession; Ultimate Liberation", "english_text": "On the night of Kārtik sudi 1, Samvat 1877 [6 November 1820], a row of oil lamps had been arranged around a dais in front of the north-facing rooms of Vastā Khāchar’s darbār in Kāriyāni. There, Shriji Mahārāj was sitting on a cot that had been placed on that dais. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Kāshidās of the village of Bochāsan asked Shriji Mahārāj a question, “Mahārāj, renunciants follow the path of nivrutti; thus, they are able to keep their vrutti constantly on God. But householders follow the path of pravrutti; hence, they are plagued with countless worldly problems. What understanding, then, must a householder maintain in order to fix his vrutti constantly on God?”
\nShriji Mahārāj replied, “The householder should believe, ‘Just as I had parents, wives and children during my past lives in the cycle of 8.4 million life forms, I have the same in this life as well. In fact, there must be many mothers, sisters and daughters from many past lives wandering around, and yet, just as I do not have any sense of my-ness for them, similarly, I should not keep any sense of my-ness for the relations of this body either.’ Thinking in this manner, if he diverts his affection from everything else and maintains firm affection only towards God and keeps the company of a sādhu, then even a householder’s vrutti can remain constantly fixed on God, just like the vrutti of a renunciant.”
\nHearing these words of Shriji Mahārāj, all of the householders present in the assembly folded their hands and asked, “Mahārāj, what will become of the householder who is unable to behave in that manner?”
\nShriji Mahārāj answered, “I spoke in reference to a person who, having eradicated all desires for all objects except God, keeps his vrutti constantly on God. But someone who is not so strong should abide by the codes of dharma of Satsang. He should also rely on the strength of God and the Sant, whose refuge he has taken, by believing, ‘God is the savior of the sinners and the uplifter of the fallen, and I have attained Him in person.’” Hearing such words from Shriji Mahārāj, the devotees became extremely pleased.
\nShriji Mahārāj then asked the sādhus, “What causes vairāgya to arise?”
\nThe sādhus replied according to their understanding, but Shriji Mahārāj’s question could not be answered satisfactorily. So the munis said, “Mahārāj, You will have to answer that question.”
\nShriji Mahārāj explained, “Upon hearing the words of the scriptures and the Satpurush, developing an obsession that does not diminish once developed is the only cause for vairāgya; there is no other cause. Whoever is obsessed in such a manner will develop vairāgya, regardless of whether he is tāmasik, rājasik or sāttvik. On the other hand, if a person does not have such an obsession, he will not develop vairāgya. Also, if someone’s obsession diminishes after a few days, then the vairāgya that develops can cause tremendous harm. How? Well, when he does have the obsession, he renounces and leaves his home. Then, after he accepts the saffron robes, the obsession that he had previously developed subsides; but the house he left behind would be in ruins. Then, like the dog of a washerman who is fed neither at home nor at the river, he falls from both paths. On the other hand, those who have firm vairāgya attain the highest state of enlightenment.”
\nThen Shriji Mahārāj, in an extremely pleased mood, asked another question to the paramhansas, “What is ultimate liberation? Also, how does one who has attained God-realization and ultimate liberation feel in all of his activities?”
\nThe munis answered according to their understanding, but Shriji Mahārāj’s question was not answered satisfactorily. So, all of the munis folded their hands and said to Shriji Mahārāj, “Mahārāj, You will have to answer that question.”
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “During the dissolution of the brahmānd, the 24 elements, which have evolved from Prakruti, are assimilated into Prakruti. Then Prakruti-Purush also disappear in the divine light of Aksharbrahma, after which only the concentrated light characterized by eternal existence, consciousness and bliss remains. The divine form of Purushottam Bhagwān Vāsudev is constantly present in that divine light. Through that divine form, He Himself becomes visible to everyone and manifests on earth in human form for the purpose of granting liberation to the jivas. But the jivas on earth who are ignorant fools claim that God has māyik gunas within Him. In reality, though, He does not have any māyik gunas within Him. He is forever gunātit and has a divine form. Moreover, it is that very same God, who has a form and is divine, that the Vedānta scriptures propound as being uncuttable, un-pierceable, nirgun, and pervading everywhere. It is to dispel the māyik view from the mind of the jiva that He has been propounded as being nirgun. That God remains as He is during the time of creation, sustenance and dissolution of the cosmos; i.e., He does not undergo any changes like worldly objects do. He always maintains a divine form. Having such a firm conviction of the manifest form of Purushottam is called ultimate liberation.
\n“One who has attained God-realization through such a conviction experiences the following: Wherever he casts his eyes - among all the mobile and immobile forms - he sees the form of God as if it is before his eyes - the same form that constantly remains in Akshardhām even after the dissolution of the body, the brahmānd and Prakruti-Purush. Other than that form, he does not perceive even an atom. These are the characteristics of one who has attained God-realization.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "ચટકીના વૈરાગ્યનું, આત્યંતિક કલ્યાણનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના કાર્તિક સુદિ ૧ પડવાને દિવસ રાત્રિને સમે ગામ શ્રીકારિયાણી મધ્યે વસ્તાખાચરના દરબારમાં ઉત્તરાદે દ્વાર ઓરડાની આગળ દીપમાળા પૂરી હતી અને તે દીપમાળા મધ્યે મંચ હતો ને તે ઉપર પલંગ બિછાવ્યો હતો ને તે પલંગ ઉપર શ્રીજીમહારાજ વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી ગામ બોચાસણવાળા કાશીદાસે શ્રીજીમહારાજને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! ત્યાગી હોય તે તો નિવૃત્તિમાર્ગને અનુસર્યા છે, તે અખંડ ભગવાનના સ્વરૂપમાં વૃત્તિ રાખે છે. અને જે ગૃહસ્થાશ્રમી છે તે તો પ્રવૃત્તિમાર્ગને અનુસર્યા છે, માટે તેને તો સંસારની અનંત વિટમણા વળગી છે; માટે તે ગૃહસ્થાશ્રમી કેમ સમજે તો ભગવાનના સ્વરૂપમાં વૃત્તિ રહે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ગૃહસ્થને એમ સમજવું જે, ‘જેમ પૂર્વે ચોરાશી લાખ જાતનાં મારે માબાપ તથા સ્ત્રી-છોકરાં થયાં હતાં તેવાં ને તેવાં જ આ દેહનાં પણ છે; ને કેટલાક જન્મની મા, બોન, દીકરીઓ તે કેટલીક રઝળતી હશે, તેની જેમ મારે મમતા નથી તેમ આ દેહનાં સંબંધી તેની પણ મારે મમતા ન રાખવી.’ એવી રીતે વિચાર કરીને સર્વમાંથી પ્રીતિ તોડીને ભગવાનને વિષે દૃઢ પ્રીતિ કરે ને સાધુનો સમાગમ રાખે, તો ગૃહસ્થને પણ ત્યાગીની પેઠે અખંડ ભગવાનમાં વૃત્તિ રહે.”
\nપછી એવી રીતે શ્રીજીમહારાજની વાત સાંભળીને જે ગૃહસ્થ સર્વે સભામાં બેઠા હતા તેમણે હાથ જોડીને પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! જે ગૃહસ્થને એવી રીતે ન વર્તાય તેના શા હાલ થશે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એ તો જે ભગવાન વિના અન્ય પદાર્થમાંથી વાસનામાત્રને ટાળીને ભગવાનમાં અખંડ વૃત્તિ રાખે તેની વાત કહી છે. અને જે એવો બળિયો ન હોય તેને તો સત્સંગની ધર્મમર્યાદામાં રહેવું અને સંત ને ભગવાન તેનો જે પોતાને આશરો છે તેનું બળ રાખવું જે, ‘ભગવાન તો અધમઉદ્ધારણ ને પતિતપાવન છે, તે મને સાક્ષાત્ મળ્યા છે.’” પછી એવાં શ્રીજીમહારાજનાં વચન સાંભળીને સર્વે હરિજન અતિશય રાજી થયા.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે સંતને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “વૈરાગ્ય ઉદય થયાનું શું કારણ છે?” પછી જેને જેવો ભાસ્યો તેવો ઉત્તર કર્યો, પણ શ્રીજીમહારાજના પ્રશ્નનું સમાધાન થયું નહીં. પછી સર્વે મુનિ બોલ્યા જે, “હે મહારાજ! એનો ઉત્તર તમે કરો.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “વૈરાગ્યનું કારણ તો એ છે જે, સદ્ગ્રંથ ને સત્પુરુષનાં વચન તેને સાંભળીને જેને ચટકી લાગે અને ચટકી લાગે તે પાછી મટે જ નહીં, એવી જે ચટકી તે જ વૈરાગ્યનો હેતુ છે; બીજો વૈરાગ્યનો હેતુ નથી. અને જેને ચટકી લાગતી હોય ને તે તામસી હોય તથા રાજસી હોય તથા સાત્ત્વિકી હોય તે સર્વેને વૈરાગ્ય ઊપજે. અને જેને ચટકી લાગતી ન હોય તેને વૈરાગ્ય ન ઊપજે. અને જેને ચટકી લાગીને થોડા દિવસ કેડે ટળી જતી હોય તેને તો એ ચટકીનો વૈરાગ્ય અતિશય ખુવાર કરે. કેમ જે, જ્યારે ચટકી લાગે ત્યારે ઘર મૂકીને જતો રહે; પછી ભેખ લીધા કેડે જે ચટકી લાગી હોય તે ઊતરી જાય અને પછવાડે ઘર તો ધૂડધાણી થઈ ગયું હોય; પછી જેમ, ‘ધોબીનો કૂતરો વાટનો નહીં ને ઘાટનો નહીં,’ તેમ તે પુરુષ ઉભયભ્રષ્ટ થાય છે. અને જે દૃઢ વૈરાગ્યવાળા હોય છે તે પરમ પદને પામે છે.”
\nપછી શ્રીજીમહારાજ અતિ પ્રસન્ન થકા બીજો પ્રશ્ન પરમહંસ પ્રત્યે પૂછતા હવા જે, “આત્યંતિક કલ્યાણ તે કેને કહીએ? અને આત્યંતિક કલ્યાણને પામીને જે સિદ્ધદશાને પામ્યો હોય તે પુરુષની સર્વે ક્રિયાને વિષે કેવી દશા વર્તતી હોય?” પછી જેને જેવો ભાસ્યો તેવો સર્વે મુનિએ ઉત્તર કર્યો, પણ શ્રીજીમહારાજના પ્રશ્નનું સમાધાન થયું નહીં. પછી સર્વે મુનિ હાથ જોડીને શ્રીજીમહારાજ પ્રત્યે બોલ્યા જે, “હે મહારાજ! એનો ઉત્તર તમે કરો.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જ્યારે બ્રહ્માંડનો પ્રલય થાય છે ત્યારે પ્રકૃતિનાં કાર્ય જે ચોવીસ તત્ત્વ તે સર્વે પ્રકૃતિને વિષે લીન થઈ જાય છે અને તે પ્રકૃતિપુરુષ પણ અક્ષરબ્રહ્મના તેજમાં અદૃશ્ય થઈ જાય છે અને પછી એકલું સચ્ચિદાનંદ (ચિદ્ઘન) જે તેજ૨૮ તે રહે છે અને તે તેજને વિષે દિવ્યમૂર્તિ એવા જે પુરુષોત્તમ ભગવાન વાસુદેવ તે અખંડ વિરાજમાન રહે છે. અને તે જ પોતે દિવ્યમૂર્તિ થકા જીવના કલ્યાણને અર્થે મનુષ્યાકૃતિએ કરીને પૃથ્વીને વિષે સર્વ જનને નયનગોચર થકા વિચરે છે. ત્યારે જે જગતમાં અણસમજુ મૂર્ખ જીવ છે તે તે ભગવાનને માયિક ગુણે યુક્ત કહે છે, પણ એ માયિક ગુણે યુક્ત નથી; એ તો સદા ગુણાતીત દિવ્યમૂર્તિ જ છે. અને તેનું તે જે ભગવાનનું સાકાર દિવ્ય સ્વરૂપ તેને જે વેદાંતશાસ્ત્ર૨૯ છે તે નિર્ગુણ, અછેદ્ય, અભેદ્ય, સર્વત્ર વ્યાપક એવી રીતે કરીને પ્રતિપાદન કરે છે તે જીવની બુદ્ધિમાંથી માયિકભાવ ટાળવાને અર્થે નિર્ગુણપણે કરીને પ્રતિપાદન કરે છે. અને એ ભગવાન તો ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ, અને પ્રલય એ સર્વે કાળને વિષે એકરૂપે કરીને જ વિરાજમાન છે, પણ માયિક પદાર્થની પેઠે વિકારને પામતા નથી; સદા દિવ્યરૂપે કરીને વિરાજમાન રહે છે. એવી રીતે પ્રત્યક્ષ પુરુષોત્તમને વિષે જે દૃઢ નિષ્ઠા તેને આત્યંતિક કલ્યાણ કહીએ. અને એવી નિષ્ઠાને પામીને જે સિદ્ધદશાને પામ્યો હોય તેની આવી દશા હોય જે, પિંડ-બ્રહ્માંડનો તથા પ્રકૃતિપુરુષનો પ્રલય થયા પછી અક્ષરધામને વિષે જે ભગવાનની મૂર્તિ અખંડ વિરાજમાન રહે છે, તે મૂર્તિને સ્થાવર-જંગમસર્વે આકારને વિષે જ્યાં જ્યાં દૃષ્ટિ જાય ત્યાં ત્યાં સાક્ષાત્કાર દેખે અને એ મૂર્તિ વિના બીજું અણુમાત્ર પણ ભાસે નહીં. એ સિદ્ધદશાનું લક્ષણ છે.”
", "gujarati_footnote": "૨૮. અક્ષરધામ; વચનામૃત ગ. પ્ર. ૧૨માં જણાવ્યા પ્રમાણે અક્ષરધામ અતિશય તેજસ્વી હોવાથી અહીં ‘તેજ’ શબ્દથી જણાવ્યું છે. પરંતુ જ્યાં જ્યાં તેજને વિષે ભગવાનની મૂર્તિનું વર્ણન હોય ત્યાં સર્વત્ર તે તેજને અક્ષરધામ જ સમજવું. હરિવાક્યસુધાસિંધુ તથા સેતુમાલા ટીકામાં બધે જ તેજવાચક શબ્દોથી અક્ષરધામ જ સમજાવ્યું છે.
\n૨૯. શ્વેતાશ્વતરોપનિષદ: ૬/૧૧ તથા અન્ય શ્રુતિઓ.
", "hindi_title": "आत्यंतिक कल्याण", "hindi_text": "संवत् १८७७ में कार्तिक शुक्ला प्रतिपदा (६ नवम्बर, १८२०) को रात्रि के समय श्रीकारियाणी ग्राम-स्थित वस्ताखाचर के राजभवन में उत्तरी द्वार के कमरे के आगे दीपमाला जगमगा रही थी। उस दीपमाला के मध्यभाग में मंच बना हुआ था, जिस पर पलंग बिछा था। उस पलंग पर श्रीजीमहाराज विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किये थे। उनके समक्ष सभा में परमहंस तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nबोचासण गाँव के काशीदास ने श्रीजीमहाराज से प्रश्न किया कि, “हे महाराज! त्यागी पुरुष तो निवृत्तिमार्ग का अनुसरण करते हैं, अतः वे भगवान में निरंतर मनोवृत्ति बनाये रखते हैं; परन्तु जो गृहस्थाश्रमी हैं, वे प्रवृत्तिमार्ग पर चलते हैं, अतः उन्हें अनेक सांसारिक उलझनों ने घेर रखा है। अतएव, गृहस्थाश्रमियों के लिए कौन-सा उपाय है, जिससे भगवान के स्वरूप में उनकी भी निरंतर मनोवृत्ति बनी रहे?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “गृहस्थ को यह समझ लेना चाहिए कि जिस प्रकार पहले की चौरासी लाख योनियों में मेरे माँ-बाप और स्त्री-पुरुष थे, वैसे ही इस देह के भी हैं। कितने ही जन्मों की कितनी ही माताएँ, बहनें और पुत्रियाँ आज न जाने कहाँ कहाँ घूमती-फिरती होंगी! जिस प्रकार मुझे उनकी ममता नहीं रही, वैसे ही इस देह के सम्बंधियों से भी मुझे ममता नहीं रखनी चाहिए। ऐसा विचार रखकर सबसे आसक्ति छोड़कर वे भगवान से ही दृढ़ प्रीति करें और साधुओं का संग करें। ऐसा करने से गृहस्थ को भी त्यागी की तरह भगवान में निरंतर वृत्ति रह सकती है।”
\nश्रीजीमहाराज की ऐसी बात सुनकर सभा में उपस्थित समस्त गृहस्थों ने हाथ जोड़कर पूछा, “हे महाराज! जिस गृहस्थ से इस तरह का आचरण न हो सके, उसका क्या हाल होगा?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “यह बात तो हमने उन लोगों के लिए कही है कि परमेश्वर के सिवा अन्य पदार्थों से समस्त वासनाओं को त्याग कर भगवान में ही निरंतर वृत्ति रखें। यदि वह ऐसा श्रद्धावान् न हो, तो उसे सत्संग की धर्ममर्यादा में रहकर सन्त और भगवान के आश्रय का संबल रखना चाहिए कि, ‘भगवान तो अधमोद्धारक और पतितपावन हैं, वे मुझे साक्षात् मिले हैं।’”
\nश्रीजीमहाराज के ऐसे वचनों को सुनकर समस्त हरिभक्त अत्यन्त प्रसन्न हुए। फिर श्रीजीमहाराज ने साधुओं से प्रश्न पूछा कि, “हृदय में वैराग्य के उदय होने का क्या कारण है?”
\nतब जिसे जैसा समझ में आया, उसने वैसा ही उत्तर दिया, परन्तु श्रीजीमहाराज के प्रश्न का समाधान नहीं हुआ। बाद में समस्त मुनि यह बोले कि, “हे महाराज! इसका उत्तर आप दीजिए।”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “हृदय में वैराग्य के उदय होने का कारण यह है कि सद्ग्रन्थों एवं सत्पुरुषों के वचनों को सुनकर जिसे चोट लग जाए और वह चोट भी ऐसी हो, जो कभी भी न मिटे, तो वही वैराग्य का हेतु बन जाती है। इसके सिवा दूसरा कोई वैराग्य का कारण नहीं है। और, जिसे चोट लगती हो, फिर वह तामसी हो, या राजसी हो, या सात्त्विकी हो - उन सभी को वैराग्य उत्पन्न होता है। लेकिन जिसे ऐसी चोट नहीं लगती हो, उसे वैराग्य नहीं हो सकता। और, जिसे चोट लगकर थोड़े दिनों के बाद ही वह मन्द हो जाती हो, तो उस चोट का वैराग्य उसके लिए महाविनाश का कारण बन जाता है। क्योंकि चोट लग जाने के कारण वेग ही वेग में जब वह घर छोड़कर निकल पड़ता है और त्यागी होने के बाद वेग मन्द होता हुआ समाप्त हो जाता है। और, वह जब घर वापस लौटता है, तब घर तो मटियामेट ही हो गया होता है। तब वह दोनों ओर से पथभ्रष्ट हो जाता है। फिर यथा ‘धोबी का कुत्ता न घर का, न घाट का।’ इस उक्ति अनुसार वह पुरुष भी उभयभ्रष्ट होता है। और, जो पुरुष दृढ़ वैराग्यवान होता है, वह परमपद को प्राप्त होता है।”
\nफिर श्रीजीमहाराज ने अति प्रसन्न होकर परमहंसों से दूसरा प्रश्न पूछा कि, “आत्यन्तिक कल्याण किसे कहा जाए? तथा जो पुरुष आत्यन्तिक कल्याण को पाकर सिद्धदशा को प्राप्त हुआ हो, उसकी समस्त क्रियाओं में कैसी स्थिति रहती है?”
\nइस प्रश्न का उत्तर भी समस्त मुनियों ने अपनी-अपनी समझ के अनुसार दिया। परन्तु, श्रीजीमहाराज के प्रश्न का समाधान नहीं हुआ। तब समस्त मुनियों ने हाथ जोड़कर श्रीजीमहाराज से निवेदन किया कि, “हे महाराज! इसका उत्तर आप दीजिए।”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जब ब्रह्मांड का प्रलय होता है, तब प्रकृति के कार्यरूप चौबीस तत्त्व प्रकृति में लीन हो जाते हैं तथा प्रकृति-पुरुष भी अक्षरब्रह्म के तेज में अदृश्य हो जाते हैं। बाद में अकेला सच्चिदानन्द (चिद्घन) तेज रह जाता है। उस तेज में दिव्यमूर्ति पुरुषोत्तम भगवान वासुदेव निरंतररूप से विराजमान रहते हैं। वे ही स्वयं दिव्यमूर्ति होते हुए जीवों के कल्याण के लिए मनुष्याकृति द्वारा पृथ्वी पर सभी लोगों को लिए दृष्टिगोचर होकर विचरण करते हैं। तब संसार के जो नासमझ-मूर्ख जीव हैं, वे उन भगवान को मायिक गुणों से युक्त कहते हैं, परन्तु भगवान मायिक गुणयुक्त नहीं हैं; वे सदैव गुणातीत दिव्यमूर्ति ही हैं। और, भगवान का उसी साकार दिव्यस्वरूप को वेदान्त शास्त्र ‘निर्गुण, अछेद्य, अभेद्य तथा सर्वव्यापक’ बताकर उसका प्रतिपादन करता है, वह जीव की बुद्धि में से भगवान के स्वरूप सम्बंधी मायिक भावों को मिटाने के लिए भगवान को निर्गुणरूप कहकर प्रतिपादन करता है, किन्तु भगवान तो उत्पत्ति, स्थिति तथा प्रलय तीनों समय एकरूप से ही विराजमान रहते हैं, परन्तु मायिक पदार्थों की तरह विकार को प्राप्त नहीं होते। वे सदा दिव्यरूप से ही विराजमान रहते हैं। इस प्रकार से प्रत्यक्ष पुरुषोत्तम में जो दृढ़ निष्ठा रहती है, उसी को आत्यन्तिक कल्याण कहते हैं। और, ऐसी निष्ठा को पाकर जो सिद्धदशा को प्राप्त हुआ हो, उसकी स्थिति इस प्रकार रहती है कि वह पिंड, ब्रह्मांड तथा प्रकृतिपुरुष का प्रलय होने के पश्चात् अक्षरधाम में अखंडरूप से विराजमान भगवान की मूर्ति को स्थावर-जंगम आदि सभी आकारों में जहाँ-जहाँ दृष्टि पहुंचे, वहाँ-वहाँ साक्षात् देखता है तथा उसे इस मूर्ति के सिवा अन्य कुछ भी अणुमात्र भी नहीं दिखायी पड़ता, यही सिद्धदशा का लक्षण है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/103.mp3" }, { "english_title": "TheSagunandNirgunForms of God", "english_text": "On Kārtik sudi 4, Samvat 1877 [9 November 1820], Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the veranda outside the north-facing rooms of Vastā Khāchar’s darbār in Kāriyāni. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Muktānand Swāmi asked a question, “Mahārāj, the Vedas, the Shāstras, the Purāns and the Itihās scriptures have described the sagun form of God and have also described His nirgun form. So how should one understand the nirgun form, and how should one understand the sagun form of Shri Purushottam? Also, how much does a devotee of God benefit by understanding the nirgun form of that God, and how much does he benefit by understanding the sagun form of that God?”
\nShriji Mahārāj replied, “The nirgun form of God is much subtler than that which is subtle. It is the ātmā of all of the elements such as pruthvi, jal, etc.; it is the ātmā of Pradhān-Purush, which are higher than those elements; and it is the ātmā of pure Purush and Prakruti which are themselves higher than Pradhān-Purush; it is the ātmā of even Akshar who is higher than them. All of these constitute the sharir of God. Just as the jiva is subtler, purer and of greater luminosity than the body, in the same manner, compared to all of the other entities, God is much more subtle, pure, unaffected and luminous. For example, ākāsh pervades the four bhuts - pruthvi, jal, etc. Moreover, it remains unaffected by those four bhuts, and the influences of those four bhuts do not affect ākāsh. In fact, despite dwelling in those four bhuts, ākāsh remains absolutely unaffected. In the same way, Purushottam Bhagwān dwells in all as their ātmā. Despite this, He is absolutely unchanged and untainted, and He maintains His own unique characteristics; no one is capable of becoming like Him. For example, ākāsh dwells in the four bhuts, yet the four bhuts are incapable of becoming unaffected and untainted like ākāsh. Similarly, Purushottam Bhagwān is the ātmā of all, yet no one up to and including Akshar is capable of becoming as powerful as Purushottam Bhagwān. In this manner, being extremely subtle, extremely unaffected, extremely pure, extremely untainted, extremely luminous, and possessing tremendous, divine powers is the nirgun aspect of the form of that God.
\n“And if Mount Girnār were to be placed next to Mount Lokālok it would appear extremely small. Mount Girnār does not become smaller in any way, but before the extreme vastness of Lokālok, it appears small. In the same manner, before the vastness of Purushottam Bhagwān, countless millions of brahmānds, each encircled by the eight barriers, appear extremely minute, like mere atoms. Those brahmānds do not become smaller, but before the vastness of God they appear small. In this way, the extreme vastness of the form of God is the sagun aspect of God.
\n“Then someone may doubt, ‘In His nirgun form, God is subtler than the extremely subtle, and in His sagun form, He is more vast than the extremely vast. What, then, is the nature of the original form of God, who assumes both of these forms?’
\n“The answer to that is that the manifest form of God visible in a human form is the eternal and original form of God. His nirgun and sagun aspects are the special, divine powers of that form. For example, Shri Krishna Bhagwān and Arjun sat in a chariot and went to retrieve the son of the Brāhmin. After crossing Mount Lokālok, they reached the darkness of māyā. Shri Krishna pierced that māyā using his Sudarshan Chakra. Then, reaching the light of Brahma, which transcends that māyā, he retrieved the son of the Brāhmin from Bhumā-Purush who resides there. In that situation, the chariot and horses were māyik and physical, but through contact with Shri Krishna Bhagwān, they became extremely subtle and like chaitanya; thereby, they reached the nirgun Brahmadhām of God. In this way, to impart subtlety to physical objects is the nirgun aspect of Shri Krishna Bhagwān’s form.
\n“Furthermore, that same Shri Krishna Bhagwān showed the whole brahmānd, including the eight barriers which encircle it, in his own mouth to his mother, Yashodāji. To Arjun, he also revealed the Vishwarup form in his own form. At that time, with the exception of Arjun, others saw the form of God as being three-and-a-half arms in height. Moreover, when God assumed the avatār of Vāman, he initially gave darshan in the form of a dwarf. After he made Bali relinquish as much land as could be covered in three footsteps, he increased the size of his own form to such an extent that one footstep alone covered the seven pātāls, with his own body covering the entire sky. With his second footstep, he covered the seven swargs and pierced the outer shell of the brahmānd. King Bali saw this vast form of God, but others only saw the dwarf form assumed by God - exactly as it was visible. In this way, God’s vastness, which is even more vast than the extremely vast, is the sagun aspect of God’s form. For example, the sky is cloudless during winter and summer, but when monsoon arrives, it becomes overcast with innumerable clusters of clouds. With time, these clouds form in the sky and later disperse again. In the same way, by His own will, God reveals His divine powers from Himself in their nirgun and sagun aspects and also withdraws them back within Himself. That God appears to be like a human, but no one is able to fathom the limits of His greatness. If a devotee realizes the nirgun and sagun aspects in God’s form in this manner, then kāl, karma and māyā would be incapable of binding him, and throughout the day he would continuously experience wonder in his heart.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "સગુણ-નિર્ગુણ સ્વરૂપનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના કાર્તિક સુદિ ૪ ચતુર્થીને દિવસ શ્રીજીમહારાજ ગામ શ્રીકારિયાણી મધ્યે વસ્તાખાચરના દરબારમાં ઉત્તરાદે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! વેદ, શાસ્ત્ર, પુરાણ અને ઇતિહાસને વિષે ભગવાનનું સગુણ સ્વરૂપ નિરૂપણ કર્યું છે અને નિર્ગુણ સ્વરૂપ પણ નિરૂપણ કર્યું છે. તે ભગવાન જે શ્રીપુરુષોત્તમ તેનું નિર્ગુણ સ્વરૂપ કેવી રીતે સમજવું? અને સગુણ સ્વરૂપ કેવી રીતે સમજવું? અને તે ભગવાનનું નિર્ગુણ સ્વરૂપ સમજવે કરીને ભગવાનના ભક્તને કેટલો સમાસ છે? અને તે ભગવાનનું સગુણ સ્વરૂપ સમજવે કરીને કેટલો સમાસ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ભગવાનનું નિર્ગુણ સ્વરૂપ૩૦ છે તે તો સૂક્ષ્મ થકી પણ અતિ સૂક્ષ્મ છે અને પૃથ્વી આદિક જે સર્વે તત્ત્વ તેનું આત્મા૩૧ છે અને તે થકી પર જે પ્રધાનપુરુષ તેનું આત્મા છે અને તે પ્રધાનપુરુષ થકી પર જે શુદ્ધ પુરુષ ને પ્રકૃતિ તેનું આત્મા છે અને તેથી પર જે અક્ષર તેનું પણ આત્મા છે; અને એ સર્વે ભગવાનનું શરીર છે. અને જેમ દેહ થકી જીવ છે તે સૂક્ષ્મ છે ને શુદ્ધ છે ને ઘણો પ્રકાશમાન છે, તેમ એ સર્વે થકી ભગવાન અતિશય સૂક્ષ્મ છે અને અતિશય શુદ્ધ છે અને અતિશય નિર્લેપ છે અને અતિ પ્રકાશે યુક્ત છે. અને જેમ આકાશ છે તે પૃથ્વી આદિક ચાર ભૂતમાં વ્યાપક છે ને પૃથ્વી આદિક ચાર ભૂત થકી અસંગી છે અને એ ચાર ભૂતની ઉપાધિ તે આકાશને અડતી નથી, આકાશ તો અતિશય નિર્લેપ થકો એ ચાર ભૂતને વિષે રહ્યો છે; તેમ પુરુષોત્તમ ભગવાન સર્વના આત્મારૂપે કરીને સર્વને વિષે રહ્યા છે તો પણ અતિશય નિર્વિકાર છે ને અસંગી છે ને પોતે પોતાને સ્વભાવે યુક્ત છે અને તે સરખો થવાને કોઈ સમર્થ નથી થતો. જેમ આકાશ ચાર ભૂતમાં રહ્યો છે, પણ ચાર ભૂત આકાશ જેવાં નિર્લેપ તથા અસંગી થવાને સમર્થ નથી થતાં; તેમ જ પુરુષોત્તમ ભગવાન સર્વના આત્મા છે, તો પણ અક્ષર પર્યંત કોઈ પણ પુરુષોત્તમ ભગવાન જેવા સમર્થ થવાને સમર્થ નથી થતા. એવી રીતે જે અતિશય સૂક્ષ્મપણું અને અતિશય નિર્લેપપણું અને અતિશય શુદ્ધપણું અને અતિશય અસંગીપણું અને અતિશય પ્રકાશે યુક્તપણું અને અતિશય ઐશ્વર્યે યુક્તપણું તે એ ભગવાનની મૂર્તિને વિષે નિર્ગુણપણું છે. અને જેમ ગિરનાર પર્વત છે તેને લોકાલોક પર્વતની પાસે મૂકીએ ત્યારે તે અતિશય નાનો ભાસે; પણ ગિરનાર પર્વત કાંઈ નાનો થયો નથી, એ તો લોકાલોકની અતિશય મોટાઈ આગળ નાનો જણાય છે. તેમ પુરુષોત્તમ ભગવાનની મોટાઈ આગળ અષ્ટ આવરણે યુક્ત જે અનંત કોટિ બ્રહ્માંડ તે અણુની પેઠે અતિ સૂક્ષ્મ ભાસે છે; પણ તે બ્રહ્માંડ કાંઈ નાનાં થઈ ગયાં નથી, એ તો ભગવાનની મોટપ આગળ નાનાં જણાય છે. એવી રીતે ભગવાનની મૂર્તિને વિષે જે અતિશય મોટાઈ તે ભગવાનનું સગુણપણું છે.
\n“ત્યારે કોઈકને એમ આશંકા થાય જે, ‘ભગવાન નિર્ગુણરૂપે તો અતિ સૂક્ષ્મ કરતાં પણ સૂક્ષ્મ છે અને સગુણરૂપે તો અતિ સ્થૂળ કરતાં પણ સ્થૂળ છે, ત્યારે એ બેય રૂપનું ધરનારું જે ભગવાનનું મૂળ સ્વરૂપ તે કેવું છે?’ તો તેનો ઉત્તર એ છે જે, પ્રકટ પ્રમાણ મનુષ્યાકારે દેખાય છે એ જ ભગવાનનું સદાય મૂળ સ્વરૂપ છે, અને નિર્ગુણપણું ને સગુણપણું એ તો એ મૂર્તિનું કોઈક અલૌકિક ઐશ્વર્ય છે. જેમ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન બ્રાહ્મણના પુત્રને લેવા સારુ અર્જુન સહિત રથે બેસીને ચાલ્યા તે લોકાલોક પર્વતને ઉલ્લંઘીને માયાનું તમ આવ્યું તેને સુદર્શન ચક્રે કરીને કાપીને તેથી પર જે બ્રહ્મજ્યોતિ તેને વિષે રહ્યા જે ભૂમાપુરુષ તેની પાસેથી બ્રાહ્મણના પુત્રને લઈ આવ્યા,૩૨ ત્યારે તે રથ ને ઘોડા તે માયિક હતા ને સ્થૂળભાવે યુક્ત હતા પણ તે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનને યોગે કરીને અતિ સૂક્ષ્મ ને ચૈતન્યરૂપે થઈને ભગવાનના નિર્ગુણ બ્રહ્મધામને પામ્યા. એવી રીતે જે સ્થૂળ પદાર્થને સૂક્ષ્મપણાને પમાડી દેવું એ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનની મૂર્તિને વિષે નિર્ગુણપણું છે. અને એ જ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન તેણે પોતાની માતા જે યશોદાજી તેને પોતાના મુખને વિષે અષ્ટાવરણે યુક્ત સમગ્ર બ્રહ્માંડ દેખાડ્યું૩૩ અને વળી અર્જુનને પોતાની મૂર્તિને વિષે વિશ્વરૂપ દેખાડ્યું૩૪ અને અર્જુન વિના જે બીજા હતા તે તો સાડાત્રણ હાથની ભગવાનની મૂર્તિને દેખતા હતા. અને જ્યારે ભગવાને વામનાવતાર ધર્યો ત્યારે પ્રથમ તો વામનરૂપે દર્શન આપ્યું; અને ત્રણ પગલાં ધરતી બળિ પાસે શ્રીકૃષ્ણાર્પણ કરાવ્યા પછી એવું પોતાના સ્વરૂપને વધાર્યું જે સાત પાતાળનું તો એક પગલું કર્યું અને આકાશમાં તો પોતાનું શરીર બધેય માઈ રહ્યું અને બીજું પગલું ઊંચું મેલ્યું તેણે સાત સ્વર્ગને વેંધીને અંડકટાહ ફોડ્યું. એવું જે ભગવાનનું મોટું સ્વરૂપ થયું તેને બળિ રાજાએ દીઠું અને બળિ વિના જે બીજા હતા તેણે તો જેવું વામન સ્વરૂપ ભગવાને ધારણ કર્યું હતું તેવું ને તેવું દીઠું.૩૫ એવી રીતે જે ભગવાનને વિષે અતિશય મોટાઈ થકી જે મોટાઈ દેખાય એ ભગવાનની મૂર્તિને વિષે સગુણપણું જાણવું. જેમ આકાશ છે તે શીતકાળે તથા ઉષ્ણકાળે વાદળાંએ રહિત હોય અને જ્યારે વર્ષાઋતુ આવે ત્યારે અસંખ્ય વાદળાંની ઘટાએ કરીને ભરાઈ જાય છે, તે કાળે કરીને આકાશમાં વાદળાં ઊપજે છે ને પાછાં લીન થઈ જાય છે; તેમ ભગવાન પોતાની ઇચ્છાએ કરીને પોતામાંથી નિર્ગુણ અને સગુણ રૂપ જે ઐશ્વર્ય તેને પ્રકટ કરીને પાછું પોતાને વિષે લીન કરે છે. અને એવા જે ભગવાન તે મનુષ્ય જેવા જણાતા હોય પણ તેના મહિમાનો પાર કોઈ પામતો નથી. અને જે ભક્ત એવી રીતે ભગવાનની મૂર્તિમાં નિર્ગુણપણું ને સગુણપણું સમજે તે ભક્તને કાળ, કર્મ અને માયા તે બંધન કરવાને સમર્થ થતાં નથી અને તેને આઠે પહોર અંતરમાં આશ્ચર્ય રહ્યા કરે છે.”
", "gujarati_footnote": "૩૦. ‘સગુણ’ અને ‘નિર્ગુણ’ આ બંને શબ્દો ‘ગુણે સહિત’ અને ‘ગુણે રહિત’ આ બંને અર્થોથી જુદા અર્થમાં શ્રીજીમહારાજ અહીં નિરૂપે છે. જેનો થોડો અંશ “અણોરણીયાન્ મહતો મહીયાન્” (કઠોપનિષદ: ૧/૨/૨૦)માં કહ્યો છે.
\n૩૧. ધારક, નિયન્તા અને શેષી.
\n૩૨. ભાગવત: ૧૦/૮૯.
\n૩૩. ભાગવત: ૧૦/૮/૩૭-૩૮.
\n૩૪. ગીતા: અધ્યાય ૧૧/૫-૩૦.
\n૩૫. ભાગવત: ૮/૨૦.
", "hindi_title": "सगुण-निर्गुण स्वरूप", "hindi_text": "संवत् १८७७ में कार्तिक शुक्ला चतुर्थी (९ नवम्बर, १८२०) को श्रीजीमहाराज श्रीकारियाणी ग्राम-स्थित वस्ताखाचर के राजभवन में उत्तरी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किये थे। उनके समक्ष सभा में मुनिगण तथा भिन्न-भिन्न स्थानों के हरिभक्त बैठे थे।
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने प्रश्न किया, “हे महाराज! वेदों, शास्त्रों, पुराणों और इतिहास में भगवान के सगुण तथा निर्गुण दोनों ही स्वरूपों का निरूपण किया गया है। इसमें भगवान श्रीपुरुषोत्तम के निर्गुण स्वरूप को किस प्रकार समझना चाहिए, तथा उनके सगुण स्वरूप को किस प्रकार समझना चाहिए?१४३ भगवान के निर्गुण स्वरूप समझने से कैसा लाभ होता है और भगवान के सगुण स्वरूप समझने से कैसा लाभ होता है?”
\nफिर श्रीजीमहाराज बोले कि, “भगवान का निर्गुण स्वरूप तो सूक्ष्म से भी अतिसूक्ष्म है, तथा पृथ्वी आदि समस्त तत्त्वों की वही आत्मा है। इसके उपरांत वह उनसे भी परे जो प्रधानपुरुष हैं, उनकी आत्मा है; और उन प्रधानपुरुष से पर जो शुद्ध पुरुष तथा प्रकृति हैं, उनकी आत्मा है; और, उनसे भी परे जो अक्षर, उसकी भी आत्मा हैं। ये सब भगवान के शरीर हैं। और जैसे जीवात्मा देह से सूक्ष्म, शुद्ध तथा अधिक प्रकाशमान है, वैसे ही भगवान इन सभी से अतिशय सूक्ष्म हैं, और अतिशय शुद्ध हैं, और अतिशय निर्लेप हैं, एवं अतिप्रकाशयुक्त हैं।
\n“और जैसे आकाश, पृथ्वी आदि चार भूतों में व्यापक है, फिर भी उन चारों भूतों से असंगी है और उन चार भूतों की उपाधि का आकाश को स्पर्श तक नहीं होता, क्योंकि आकाश तो अत्यन्त निर्लिप्त रहकर इन चार भूतों में रहा है, वैसे ही पुरुषोत्तम भगवान सबकी आत्मारूप होकर उनमें रहे हैं, फिर भी वे नितान्त निर्विकार हैं, और असंगी हैं, और स्वयं अपने स्वभाव से युक्त हैं। और, उनके समान होने में कोई भी समर्थ नहीं होता। जैसे आकाश चार भूतों में रहा है, परन्तु ये चारों भूत आकाश के समान निर्लेप और असंगी होने में समर्थ नहीं होते, वैसे ही पुरुषोत्तम भगवान यद्यपि सबकी आत्मा हैं, फिर भी अक्षर पर्यन्त कोई भी उनके समान समर्थ होने के लिए समर्थ नहीं होता। इस प्रकार की अत्यन्त सूक्ष्मता, अतिशय निर्लेपता, अतिशय शुद्धता, अतिशय असंगीभाव, अतिशय प्रकाशयुक्तता तथा अतिशय ऐश्वर्य से युक्तता ये सभी उन भगवान की मूर्ति में निर्गुणता के द्योतक हैं।
\n“और, जैसे गिरनार पर्वत को लोकालोक पर्वत के पास रखा जाए, तो वह अत्यन्त छोटा दिखायी पड़ेगा, किन्तु इससे गिरनार पर्वत कोई छोटा नहीं हो गया। परन्तु, वह तो लोकालोक पर्वत की अतिशय महत्ता के आगे छोटा दिखायी पड़ता है, वैसे ही पुरुषोत्तम भगवान की महत्ता के आगे अष्ट आवरणयुक्त अनन्तकोटि ब्रह्मांड अणु सदृश, अतिसूक्ष्म दीख पड़ते हैं, परन्तु इससे ब्रह्मांड कुछ छोटे नहीं हो गए। वे तो भगवान की महत्ता के आगे छोटे दीख पड़ते हैं। इस प्रकार भगवान की मूर्ति की अतिशय महत्ता ही भगवान की सगुणता है।
\n“तब किसी को ऐसी आशंका हो सकती है कि, ‘भगवान निर्गुणरूप से अतिसूक्ष्म की अपेक्षा भी सूक्ष्म हैं, तथा सगुणरूप से वे अति स्थूल होने की अपेक्षा भी स्थूल हैं, तब इन दोनों रूपों को धारण करनेवाले भगवान का मूल स्वरूप कैसा है?’ तो इसका उत्तर इस प्रकार है कि प्रकट प्रमाण भगवान मनुष्याकार में दिखाई पड़ते हैं, यही भगवान का सदा-सर्वदा के लिए मूल स्वरूप है। और, भगवान की निर्गुणता तथा सगुणता तो उनकी मूर्ति का कोई एक अलौकिक ऐश्वर्य है। जैसे श्रीकृष्ण भगवान जब ब्राह्मण के खोए हुए पुत्र को लाने के लिए अर्जुन के साथ रथ में बैठकर चले, तब लोकालोक पर्वत को पार करने के बाद उनके समक्ष माया का जो तमस् (अन्धकार) उपस्थित हुआ, उसे उन्होंने सुदर्शन चक्र द्वारा काट दिया और उसके ऊपर विद्यमान ब्रह्मज्योति में रहनेवाले भूमापुरुष के पास जाकर ब्राह्मण के पुत्र को ले आये, तब रथ और घोड़े मायिक तथा स्थूलभाव से युक्त थे, परन्तु श्रीकृष्ण भगवान के योग से अतिसूक्ष्म और चैतन्यरूप होकर वे भगवान के निर्गुण ब्रह्मधाम को प्राप्त हुए। इस प्रकार स्थूल पदार्थ को सूक्ष्मभाव प्राप्त करा देना, वह श्रीकृष्ण भगवान की निर्गुणता है।
\n“वही श्रीकृष्ण भगवान ने अपनी माता यशोदाजी को अपने मुख में अष्टावरणयुक्त समग्र ब्रह्मांड को दिखाया तथा अर्जुन को अपनी मूर्ति में विश्वरूप का दर्शन कराया, किन्तु अर्जुन के सिवा दूसरे लोगों को तो भगवान की साढ़े तीन हाथ की मूर्ति ही दिखाई पड़ रही थी। जब भगवान ने वामनावतार धारण किया, तब पहले तो उन्होंने वामनरूप में दर्शन दिए और राजा बलि से तीन चरण पृथ्वी श्रीकृष्णार्पण करा लेने के पश्चात् अपना स्वरूप इतना बढ़ाया कि उनका एक चरण तो सात पातालों तक फैल गया और पूरे आकाश में उनका शरीर व्याप्त हो गया। दूसरा चरण उन्होंने इतना ऊँचा रखा, कि सात स्वर्गों को बेधकर अंडकटाह को फोड डाला। भगवान के ऐसे विराट स्वरूप को बलि राजा ने देखा। बलि राजा के सिवाय जो अन्य पुरुष थे, उन्हें भगवान का वामनस्वरूप ही दिखाई पड़ा। इस प्रकार, भगवान में अतिशय महत्ता से भी अधिक महत्ता दिखाई पड़े, वह भगवान की मूर्ति का सगुणभाव जानना।
\n“जैसे शीतकाल तथा उष्णकाल के समय आकाश निरभ्र रहता है, किन्तु वर्षा-ऋतु के दिनों आकाश असंख्य मेघों की घटाओं से भर जाता है। आकाश में बादल समय-समय पर पैदा होते हैं, फिर विलीन हो जाते हैं, वैसे ही भगवान अपनी इच्छा द्वारा अपने स्वरूप में से निर्गुण तथा सगुणरूप ऐश्वर्यों को प्रकट करते हैं और फिर उन्हें अपने में ही विलीन कर लेते हैं। ऐसे भगवान भले ही मनुष्यसदृश दिखाई पड़ते हों, फिर भी उनकी महिमा का पार कोई भी नहीं पा सकता। जो भक्त इस प्रकार भगवान की मूर्ति में निर्गुणभाव तथा सगुणभाव को समझ लेता है, उस भक्त को काल, कर्म तथा माया अपने बन्धन में लेने के लिए समर्थ नहीं होते तथा उसके अन्तःकरण में तो आठों प्रहर आश्चर्य रहा करता है।”
", "hindi_footnote": "१४३. श्रीजीमहाराज यहाँ ‘सगुण’ और ‘निर्गुण’ इन दोनों शब्दों का ‘गुणसहित’ तथा ‘गुणरहित’ अर्थ से भिन्न निरूपण करते हैं, जिसे कठोपनिषद् (१/२/२०) में ‘अणोरणीयान्’ आदि श्रुतियों में कहा गया है।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/104.mp3" }, { "english_title": "Obstinacy like a Buffalo", "english_text": "On Kārtik sudi 5, Samvat 1877 [10 November 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the veranda outside the north-facing rooms of Vastā Khāchar’s darbār in Kāriyāni. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj asked a question to Nityānand Swāmi and Brahmānand Swāmi, “Suppose there is someone who has such a spiteful obstinacy that once he develops a grudge for someone, he never forsakes that grudge; instead, he continues to be obstinate like a buffalo. Can such a person be called a sādhu or not?”
\nBoth replied, “One who is like that cannot be called a sādhu.”
\nThen Muktānand Swāmi asked a question, “Mahārāj, it may be the case that a devotee of God finds a fault in some other devotee, and due to that, he develops spite for that devotee. How can one eradicate the perception of that flaw?”
\nShriji Mahārāj replied, “A person who possesses the bhakti of God in his heart and realizes the greatness of God would never find a fault in a devotee of God, and he would never develop a spiteful obstinacy towards a devotee of God. For example, Uddhavji had understood the greatness of God, and therefore asked for a boon: ‘May I be reborn as any of the vines, blades of grass or shrubs in Vrundāvan in order to have the privilege of being touched by the dust of the feet of these gopis.’ Also, Shri Krishna Bhagwān told Baldevji that the trees, birds and deer in Vrundāvan are extremely fortunate. Even Brahmā asked for a boon from Shri Krishna Bhagwān: ‘O God! May I be so highly blessed to be able to serve your holy feet in the midst of your servants, either in this life or in the life of an animal or bird.’
\n“Therefore, one who understands the greatness of a devotee of God in this way will never develop a grudge due to a person’s flaws. Moreover, one who understands such greatness never takes into account even minor drawbacks that are present in a devotee of the manifest form of one’s own Ishtadev. In fact, one who realizes the greatness of God looks upon even animals, trees, shrubs, etc., which have come into contact with God as equivalent to deities. If that is so, what can be said of those people who are engaged in the bhakti of God, abiding by religious vows, and chanting the name of God? He would certainly look upon them as equivalent to deities and would not think ill of them.
\n“Therefore, one who understands the greatness of God does not develop animosity towards devotees of God. On the other hand, one who does not understand such greatness does develop animosity towards them. Therefore, one who does not realize the greatness of God and God’s devotees should be known as being half-fallen, even if he is a satsangi. Moreover, only one who understands the greatness of God and the devotees of God should be known to be a perfect satsangi.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "પાડાખારનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના કાર્તિક સુદિ ૫ પાંચમને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ ગામ શ્રીકારિયાણી મધ્યે વસ્તાખાચરના દરબારમાં ઉત્તરાદા ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે નિત્યાનંદ સ્વામી તથા બ્રહ્માનંદ સ્વામી પ્રત્યે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “જેને એવી મલિન રીસ હોય જે જેની ઉપર આંટી પડે તે સંગાથે આંટી મૂકે જ નહીં, પાડાની પેઠે રીસ રાખ્યા જ કરે; એવો જે હોય તેને તે સાધુ કહીએ કે ન કહીએ?” પછી એ બે બોલ્યા જે, “જે એવો હોય તેને સાધુ ન કહેવાય.”
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! જે ભગવાનનો ભક્ત હોય ને તેને કોઈક ભગવદીયનો હૈયામાં અવગુણ આવતો હોય અને તેણે કરીને તે ભગવાનના ભક્ત ઉપર રીસ ચડતી હોય, તો તે અવગુણ ટાળ્યાનો શો ઉપાય છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેના હૈયામાં ભગવાનની ભક્તિ હોય ને ભગવાનનો મહિમા જાણતો હોય તેને ભગવાનના ભક્તનો અવગુણ આવે નહીં અને ભગવાનના ભક્ત ઉપર રીસની આંટી બંધાય જ નહીં. જેમ ઉદ્ધવજી જો ભગવાનના મહિમાને સમજતા હતા તો એમ વર માગ્યો જે, ‘આ ગોપીઓની ચરણરજનાં અધિકારી એવાં જે વૃંદાવનને વિષે લતા તથા તૃણ તથા ગુચ્છ તેને વિષે હું પણ કોઈક થાઉં.’૩૬ અને શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને વૃંદાવનને વિષે વૃક્ષને તથા પક્ષીને તથા મૃગલાંને બળદેવજી આગળ અતિ મોટાં ભાગ્યવાળાં કહ્યાં છે.૩૭ અને બ્રહ્માએ પણ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન પાસે એમ વર માગ્યો છે જે, ‘હે પ્રભો! આ જન્મને વિષે અથવા પશુ-પક્ષીના જન્મને વિષે હું જે તે તમારા દાસને વિષે રહીને તમારાં ચરણારવિંદને સેવું એવું મારું મોટું ભાગ્ય થાઓ.’૩૮ માટે એવો જ્યારે ભગવાનના ભક્તનો મહિમા સમજે ત્યારે તેને ભગવાનના ભક્ત ઉપર કોઈ દિવસ અવગુણની ગાંઠ ન બંધાય અને પોતાના ઇષ્ટ જે પ્રત્યક્ષ ભગવાન તેનો જે ભક્ત તેને વિષે જે કોઈક અલ્પ દોષ હોય તે મહિમાના સમજનારાની દૃષ્ટિમાં આવે જ નહીં. અને જે ભગવાનના મહિમાને જાણતો હોય તે તો ભગવાનના સંબંધને પામ્યાં એવાં જે પશુ, પક્ષી તથા વૃક્ષ-વેલી આદિક તેને પણ દેવ તુલ્ય જાણે, તો જે મનુષ્ય હોય ને ભગવાનની ભક્તિ કરતા હોય તથા વર્તમાન પાળતા હોય તથા ભગવાનનું નામસ્મરણ કરતા હોય ને તેને દેવ તુલ્ય જાણે ને અવગુણ ન લે તેમાં શું કહેવું? માટે ભગવાનનો મહિમા સમજે તેને ભગવાનના ભક્ત સંગાથે વૈર ન બંધાય અને જે માહાત્મ્ય ન સમજે તેને તો ભગવાનના ભક્ત સંગાથે વૈર બંધાય ખરું. માટે જે ભગવાનનું તથા ભગવાનના ભક્તનું માહાત્મ્ય ન જાણતો હોય ને તે સત્સંગી છે તો પણ તેને અર્ધો વિમુખ જાણવો અને ભગવાનનો ને ભગવાનના ભક્તનો જે મહિમા સમજે તેને જ પૂરો સત્સંગી જાણવો.”
", "gujarati_footnote": "૩૬. ભાગવત: ૧૦/૪૭/૬૧.
\n૩૭. ભાગવત: ૧૦/૧૫/૫-૮.
\n૩૮. ભાગવત: ૧૦/૧૪/૩૦.
", "hindi_title": "भक्तों से मलिन रिस", "hindi_text": "संवत् १८७७ में कार्तिक शुक्ला पंचमी (१० नवम्बर, १८२०) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीकारियाणी ग्राम-स्थित वस्ताखाचर के राजभवन में उत्तरी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। वे श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष सभा में मुनिगण तथा स्थान-स्थान से आए हरिभक्त बैठे हुए थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने नित्यानन्द स्वामी तथा ब्रह्मानन्द स्वामी से प्रश्न किया कि, “जिसके हृदय में ऐसी मलिन रिस रहे कि किसी के साथ गांठ पड़ जाए, तो उसके साथ गांठ बनाए रखे और भैंसे की भाँति रिस रखा करें, ऐसा जो हो, उसे साधु कहा जाए या नहीं?”
\nतब दोनों मुनि बोले कि, “जो ऐसा हो, उसे साधु नहीं कहा जाना चाहिए।”
\nफिर मुक्तानन्द स्वामी ने प्रश्न किया कि, “हे महाराज! भगवान के जिस भक्त के हृदय में किसी भगवदीय का अवगुण दिखाई देता हो तथा उसी कारण उस भगवद्भक्त पर रिस भी रहती हो, तो उस अवगुण को मिटा देने का कौन-सा उपाय है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “जिसके हृदय में भगवान की भक्ति हो एवं जो भगवान की महिमा जानता हो, उसे तो भगवान के भक्त में अवगुण दिखाई ही नहीं पड़ेगा, तथा रिस के कारण भक्त के साथ कोई ग्रन्थि बनेगी ही नहीं। जैसे उद्धवजी यदि भगवान की महिमा को समझते थे, तो उन्होंने ऐसा वर माँगा कि, ‘इन गोपियों की चरणरज के अधिकारी इस वृन्दावन में लता, तृणों और गुच्छों में से मैं भी कोई हो जाऊँ।’ और, श्रीकृष्ण भगवान ने बलदेवजी से कहा है कि वृन्दावन-स्थित वृक्ष, पक्षी तथा मृग आदि अत्यन्त महा भाग्यशाली हैं। तथा ब्रह्मा ने भी श्रीकृष्ण भगवान से यह वर माँगा है कि, ‘हे प्रभो! इस जन्म में अथवा पशुपक्षी के जन्म में मैं आपके दासों के बीच रहकर आपके चरणारविन्दों की सेवा करता रहूँ, ऐसा मेरा महान भाग्य हो।’
\n“अतः जब कोई पुरुष भगवान के भक्त की ऐसी महिमा समझ लेता है, तब उसके भीतर भगवद्भक्त के प्रति कभी भी अवगुण की ग्रंथि नहीं बनती, तथा अपने इष्टदेव जो प्रत्यक्ष भगवान हैं, उनके भक्त में कोई अल्प दोष होगा भी तो महिमा समझनेवाले की दृष्टि उस दोष पर जाती ही नहीं। और, जो भगवान की महिमा को जानता हो, वह तो भगवान के सम्बंध को प्राप्त हुए पशु-पक्षियों तथा वृक्ष-लता आदि तक को भी जब देवतुल्य माने, तब जो मनुष्य हो और भगवान की भक्ति करता हो तथा व्रत-नियम का पालन करता हो, एवं भगवान का वह नामस्मरण करता हो उसको तो देवसदृश ही मानेगा, तथा उसमें कोई दोष नहीं देखेगा, इसके लिए कहना ही क्या? अतः जो पुरुष भगवान की महिमा को समझता है, उसका भगवान के भक्त के साथ कभी वैर नहीं होता, परन्तु जो भगवान के माहात्म्य को नहीं जानता, उसका भगवद्भक्त के साथ वैर जरूर हो जाता है। अतः जो पुरुष भगवान के तथा भगवान के भक्त के माहात्म्य को नहीं जानता हो, तो उसे सत्संगी होते हुए भी आधा विमुख समझना चाहिए, तथा भगवान एवं भगवान के भक्त की महिमा जो समझता है, उसी को पूर्ण सत्संगी मानना चाहिए।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/105.mp3" }, { "english_title": "Checking the Pulse; Austerities", "english_text": "On the night of Kārtik sudi 10, Samvat 1877 [15 November 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting in one of the east-facing rooms of Vastā Khāchar’s darbār in Kāriyāni. At that time, ten or twelve senior sādhus and five or six devotees were sitting before Him. Shriji Mahārāj seemed to have a fever, and so He was warming Himself in front of a charcoal stove that had been placed before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj told Muktānand Swāmi, “Please check My pulse. It seems as if there is a slight illness in My body.”
\nThen, after checking His pulse, Muktānand Swāmi said, “Mahārāj! It seems to be a serious illness.” Saying this, he continued, “Mahārāj, it seems that the times are tough for the satsangis right now; after all, Mahārāj! You are as vital to the satsangis as their lives, and any illness in Your body is the very definition of a difficult period for all satsangis.”
\nHearing this, Shriji Mahārāj said, “In order to please God, Nāradji performed stringent austerities by enduring cold and heat, hunger and thirst for many yugs; and due to this, he was able to please God. In the same way, a person who is wise deliberately performs austerities by restraining his body and indriyas. Thus, a sādhu who is wise should also behave so as to deliberately induce suffering to his body and indriyas. If that is so, why should he wish to relieve whatever suffering comes his way due to God’s wish?
\n“Moreover, a renunciant sādhu should firmly maintain the following wish in his mind: ‘I do not desire the pleasures of the panchvishays found in Devlok, Brahmalok, Vaikunth and other realms. In this very body or by going to Badrikāshram and Shwetdwip after I die, I wish to please God by performing austerities. Furthermore, even if it takes one life or two lives or a thousand lives, I wish to please God only by performing austerities.’
\n“Furthermore, the jiva’s liberation is attained only by the following understanding: ‘Everything happens by the will of the incarnate form of Shri Krishna Nārāyan; not by kāl, karma, māyā, etc.’ In this manner, understanding only God to be the all-doer is the supreme cause of liberation. Performing austerities, however, earns God’s pleasure. Yet even while performing austerities, one should keep such feelings as Rādhikāji and Lakshmiji keep for God when offering profound, loving bhakti. Still, if a person understands only God to be the all-doer, then even if he does not perform austerities, his jiva overcomes the misery of births and deaths. But without performing austerities, God’s pleasure is not bestowed upon that jiva.
\n“And there is no sinner worse than the person who does not realize God to be the all-doer. In fact, he should be known to be a sinner worse than one who has killed a cow, killed a Brāhmin, associated with the wife of one’s own guru or maligned a true guru who is a knower of Brahma. Why? Because he believes kāl, karma, etc., to be the cause of everything, not God. In fact, one should not even stand in the shadow of such persons who are nāstik outcasts, nor should one listen to their talks, even unknowingly.
\n“Furthermore, by the grace of God, those who are devotees of God may become like Brahmā, Shiv, Shukji or Nārad; they may even become like Prakruti-Purush; or they may become like Brahma or Akshar. However, no one is capable of becoming like Shri Purushottam Nārāyan. Therefore, just as one shuns a vile person, one should immediately shun the company of those persons and those scriptures that refute the upāsanā of God and break one’s master-servant relationship with God.”
\nThen Muktānand Swāmi asked, “Mahārāj, a devotee who serves God by offering beautiful clothes, jewelry, various types of food, etc., also desires to please God. Yet, you are saying that one can only please God through austerities. What, then, is inappropriate about pleasing God through such offerings, without resorting to austerities?”
\nShriji Mahārāj replied, “If the person who is offering bhakti to God with such lavish objects does so without any desires, solely for the purpose of earning God’s pleasure, then it is all right. If, on the other hand, he is tempted by those objects, viewing them to be God’s prasād, and, leaving God aside, if he develops affection for those objects, then by indulging in the vishays, he will become engrossed in them and corrupted by them - that is what is inappropriate. Therefore, a renunciant should realize God to be the all-doer and strive to please God only by performing austerities. He should also worship God by offering profound, loving bhakti in the manner of Rādhikāji and Lakshmiji. That is My principle.”
\nThereafter, Brahmānand Swāmi asked, “Mahārāj, please tell us how we can benefit in this realm and in the realm we attain after death?”
\nShriji Mahārāj replied, “The principle that I have just explained is itself the only means to attain supreme bliss, in this realm and in other realms.”
\nThen Gopālānand Swāmi asked, “Mahārāj, in one’s mind one may have great zeal to cultivate the virtue of renunciation and perform austerities. But if some obstacle is encountered in the process, what should one do?”
\nShriji Mahārāj replied, “A person who has great zeal in any endeavor would never be hindered, even if he were to face thousands of obstacles. That should be known to be true zeal. Just see, it has been 21 years since I first met Rāmānand Swāmi. During this period, I have come across countless devotees who have been offering a countless variety of clothes, jewelry, food and drink, etc. Despite this, My mind has never been tempted by any of those objects. Why? Because I have zeal only for renunciation.
\n“Furthermore, in this world there are so many widows who, following the death of their husbands, continue to lament bitterly; on the other hand, there are also many women who renounce their wedded husbands and engage themselves worshipping God. Similarly, there are so many foolish men who mourn the loss of their own wives and continue hankering after other women; on the other hand, there are so many men with vairāgya, who renounce their own wedded wives and engage themselves in worshipping God. In this manner, each and every person has a different type of zeal.
\n“But My zeal and principle is just this: One should strive to please God by performing austerities. And realizing God to be the all-doer, one should offer bhakti to Him while maintaining a master-servant relationship. Also, one should not allow the upāsanā of that God to be violated in any way. All of you should accept these words of Mine as the most supreme principle.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "નાડી જોયાનું, તપનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના કાર્તિક સુદિ ૧૦ દશમીને દિવસ રાત્રિને સમે સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ ગામ શ્રીકારિયાણી મધ્યે વસ્તાખાચરના દરબારમાં ઉગમણે દ્વાર ઓરડાને વિષે વિરાજમાન હતા અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ દસ-બાર મોટેરા સાધુ બેઠા હતા તથા પાંચ-છ હરિભક્ત બેઠા હતા. અને શ્રીજીમહારાજના શરીરમાં કાંઈક તાવ જેવું જણાતું હતું અને આગળ સગડી મેલીને તાપતા હતા. પછી શ્રીજીમહારાજે મુક્તાનંદ સ્વામીને કહ્યું જે, “અમારી નાડી જુઓ, શરીરમાં કાંઈક કસર જણાય છે.” પછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ નાડી જોઈને કહ્યું જે, “હે મહારાજ! કસર તો બહુ છે.” અને વળી એમ કહ્યું જે, “હે મહારાજ! હમણાં સત્સંગીને કઠણ કાળ વર્તે છે; કેમ જે, હે મહારાજ! તમે તો સર્વે સત્સંગીના જીવનપ્રાણ છો, તે મહારાજને શરીરે કસર જેવું છે, એ જ સર્વે સત્સંગીને કઠણ કાળ છે.”
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ભગવાનને પ્રસન્ન કરવાને અર્થે નારદજીએ કેટલાક યુગ પર્યંત ટાઢ-તડકાને તથા ભૂખ-તરસને સહન કરીને મહાતપ કર્યું અને તે તપે કરીને ભગવાનને રાજી કર્યા; એવી રીતે જે વિવેકી હોય તે તો જાણીને પોતાનાં દેહ-ઇન્દ્રિયોને દમીને તપ કરે છે. માટે જે વિવેકી સાધુ હોય તેને તો જાણીને દેહ-ઇન્દ્રિયોને કષ્ટ થાય એમ વર્ત્યું જોઈએ; તો ઈશ્વર-ઇચ્છાએ જે કાંઈ કષ્ટ આવે તેને શીદ ટાળવાને ઇચ્છે? અને વળી ત્યાગી સાધુને તો પોતાના મનમાં એમ દૃઢ રુચિ રાખી જોઈએ જે, ‘મારે તો દેવલોક, બ્રહ્મલોક અને વૈકુંઠાદિક લોકનાં જે પંચવિષય સંબંધી ભોગસુખ તે નથી જોઈતાં; અને મારે તો હમણાં દેહ છતે તથા દેહનો ત્યાગ કરીને બદરિકાશ્રમ તથા શ્વેતદ્વીપમાં જઈને ને તપ કરીને ભગવાનને રાજી કરવા છે, તે એક જન્મ તથા બે જન્મ તથા સહસ્ર જન્મ સુધી પણ તપ કરીને જ ભગવાનને રાજી કરવા છે.’ અને જીવનું કલ્યાણ તો આટલી જ વાતમાં છે જે, ‘પ્રકટ પ્રમાણ એવા જે શ્રીકૃષ્ણ નારાયણ તેનું જ કર્યું સર્વે થાય છે, પણ કાળ, કર્મ ને માયાદિક કોઈનું કર્યું કાંઈ થતું નથી.’ એવી રીતે ભગવાનને વિષે જ એક કર્તાપણું સમજવું એ જ કલ્યાણનું પરમ કારણ છે. અને જે તપ કરવું તે તો ભગવાનની પ્રસન્નતાનું કારણ છે. અને તે તપને વિષે પણ જેવો રાધિકાજી તથા લક્ષ્મીજી ભગવાનને વિષે પ્રેમલક્ષણા ભક્તિએ કરીને ભાવ રાખે છે તેવો ભાવ રાખવો. અને જો તપ ન કરે ને ભગવાનને જ સર્વકર્તા જાણે તોય પણ જન્મ-મરણના દુઃખથી તો જીવ તરી જાય, પણ તપ કર્યા વિના તે જીવ ઉપર ભગવાનનો રાજીપો થાય નહીં. અને જે જીવ ભગવાનને સર્વકર્તાહર્તા નથી જાણતો તો તેથી બીજો કોઈ પાપી નથી. અને ગૌહત્યા, બ્રહ્મહત્યા, ગુરુસ્ત્રીનો સંગ તથા બ્રહ્મવેત્તા સદ્ગુરુનો દ્રોહ તે થકી પણ એને વધુ પાપી જાણવો, કાં જે, ભગવાન વિના બીજાં જે કાળ-કર્માદિક તેને એ કર્તા જાણે છે; માટે એવો જે નાસ્તિક ચંડાળ હોય તેની તો છાયામાં પણ ઊભું રહેવું નહી ને ભૂલ્યમાં પણ તેના મુખનું વચન સાંભળવું નહીં. અને જે ભગવાનના ભક્ત હોય તે ભગવાનને પ્રતાપે કરીને બ્રહ્મા, શિવ, શુકજી, નારદ તે જેવા પણ થાય અને પ્રકૃતિપુરુષ૩૯ જેવા પણ થાય અને બ્રહ્મ૪૦ તથા અક્ષર જેવા પણ થાય, તો પણ શ્રીપુરુષોત્તમ નારાયણ જેવો થવાને તો કોઈ સમર્થ નથી. માટે જેનો સંગ કર્યા થકી તથા જે શાસ્ત્ર સાંભળવા થકી ભગવાનની ઉપાસનાનું ખંડન થઈને સ્વામીસેવકભાવ ટળી જતો હોય, તો તે સંગનો તથા તે શાસ્ત્રનો શ્વપચની પેઠે તત્કાળ ત્યાગ કરવો.”
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! જે ભક્ત સુંદર વસ્ત્ર તથા અલંકાર તથા નાના પ્રકારનાં ભોજનાદિક વસ્તુ તેણે કરીને ભગવાનની સેવા કરે છે, તે પણ ભગવાનને રાજી કરવાને ઇચ્છે છે અને તમે તો તપે કરીને જ ભગવાન રાજી થાય એમ કહો છો. તે તપ વિના એવી સેવાએ કરીને રાજી કરે તેમાં શો બાધ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જે સારા સારા પદાર્થે કરીને ભગવાનની ભક્તિ કરે છે, તે જો નિષ્કામભાવે કરીને, કેવળ ભગવાનની પ્રસન્નતાને અર્થે જ કરતો હોય તો તો ઠીક છે, પણ જો પોતે પણ ભગવાનની પ્રસાદી જાણીને તે પદાર્થને વિષે લોભાઈને ને ભગવાનને પડ્યા મેલીને તે પદાર્થને વિષે પ્રીતિ કરે તો તે પદાર્થને ભોગવતો થકો વિષયી થઈને ભ્રષ્ટ થઈ જાય છે, એ બાધ છે. માટે જે ત્યાગી ભક્ત હોય તેને તો ભગવાનને સર્વકર્તા જાણીને, તપે કરીને જ ભગવાનને રાજી કરવા અને રાધિકાજી તથા લક્ષ્મીજી તેની પેઠે ભગવાનને પ્રેમલક્ષણા ભક્તિએ કરીને ભજવા, એ અમારો સિદ્ધાંત છે.”
\nપછી બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું૪૧ જે, “હે મહારાજ! અમારું આ લોકને વિષે તથા પરલોકને વિષે સારું થાય તે કહો.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “આ જે અમારો સિદ્ધાંત૪૨ છે તે જ આ લોક ને પરલોકને વિષે પરમ સુખનો હેતુ છે.”
\nપછી ગોપાળાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! ત્યાગનો ને તપ કરવાનો મનમાં ઇશક તો હોય અને ત્યાગ કે તપ કરતાં વચમાં કોઈક વિઘ્ન આવી પડે તો તેનું કેમ કરવું?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેને જે વાતનો ઇશક હોય ને તે વચ્ચમાં હજારો અંતરાય આવે તો પણ તે અંતરાયનો રોક્યો રોકાય નહીં, ત્યારે તેનો સાચો ઇશક જાણવો. જુઓ ને, અમે એકવીસ વર્ષ થયાં શ્રીરામાનંદ સ્વામી પાસે આવ્યા છીએ, તેમાં અનંત ભાતનાં વસ્ત્ર તથા અલંકાર તથા ખાનપાનાદિક તેણે કરીને સેવાના કરનારા અનંત ભક્ત મળ્યા છે, પણ અમારું મન કોઈ પદાર્થમાં લોભાણું નથી, શા માટે જે, અમારે ત્યાગનો જ ઇશક છે. અને આ સંસારને વિષે કેટલીક રાંડો છે તે ધણી મરી ગયો હોય તો તેને વાંસે છાતી કૂટી કૂટીને રોયા જ કરે છે અને કેટલીક બાઈઓ છે તે પોતાના પરણ્યા ધણીનો પણ ત્યાગ કરીને ભગવાનનું ભજન કરે છે. અને કેટલાક મૂર્ખ પુરુષ હોય છે તે પોતાની સ્ત્રી મરી ગઈ હોય તો તેને વાંસે રોયા કરે છે અને બીજી સ્ત્રીને વાસ્તે હાયવોય કરતા ફરે છે; અને કેટલાક વૈરાગ્યવાન પુરુષ હોય તે ઘરમાં પરણેલી સ્ત્રી હોય તેનો ત્યાગ કરીને પરમેશ્વરનું ભજન કરે છે. એવી રીતે સૌ-સૌના ઇશક જુદી જુદી જાતના છે. અને અમારો તો એ જ ઇશક છે ને એ જ સિદ્ધાંત છે જે, ‘તપે કરીને ભગવાનને રાજી કરવા ને ભગવાનને સર્વેના કર્તાહર્તા જાણીને અને સ્વામીસેવકને ભાવે કરીને તે ભગવાનની ભક્તિ કરવી. અને કોઈ રીતે તે ભગવાનની ઉપાસના ખંડન થવા દેવી નહીં.’ માટે તમો પણ સર્વે આ અમારા વચનને પરમ સિદ્ધાંત કરી માનજ્યો.”
", "gujarati_footnote": "૩૯. અહીં ‘પ્રકૃતિપુરુષ’ શબ્દમાં પ્રકૃતિ શબ્દથી નિમ્ન પ્રકૃતિ અર્થાત્ પ્રધાનપ્રકૃતિ સમજીને સમગ્ર શબ્દનો અર્થ પ્રધાનપુરુષ સમજવો.
\n૪૦. અહીં ‘બ્રહ્મ’ શબ્દથી અક્ષરબ્રહ્માત્મક મુક્ત અથવા પ્રકૃતિપુરુષ સમજવા. વચનામૃત ગ. મ. ૩૧માં તેને બ્રહ્મ કહ્યા છે.
\n૪૧. યદ્યપિ આત્યંતિક કલ્યાણના હેતુરૂપ પોતાનો સિદ્ધાંત કહ્યો છે છતાં પણ કલ્યાણને માટે તેથી પણ કોઈક સરળ ઉપાય કહેશે એવા અભિપ્રાયથી પ્રશ્ન પૂછે છે.
\n૪૨. પૂર્વે કહેલ.
", "hindi_title": "तप से भगवान की प्रसन्नता", "hindi_text": "संवत् १८७७ में कार्तिक शुक्ला दशमी (बुधवार, १५ नवम्बर, १८२०) को रात्रि के समय स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीकारियाणी ग्राम-स्थित वस्ताखाचर के राजभवन में पूर्वी द्वार के कमरे में विराजमान थे। उनके मुखारविन्द के समक्ष दस-बारह बड़े सन्त तथा पाँच-छः हरिभक्त बैठे हुए थे। श्रीजीमहाराज को कुछ ज्वर था। वे अंगीठी रखकर ताप रहे थे।
\nउस। सयम श्रीजीमहाराज ने मुक्तानन्द स्वामी से कहा कि, “हमारी नाड़ी देखिए, देह में कुछ कसर मालूम होती है।”
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने नाड़ी देखकर कहा कि, “हे महाराज! कसर तो बहुत है।” फिर उन्होंने कहा कि, “हे महाराज! अभी सत्संगियों का कठिन काल उपस्थित हो गया है, क्योंकि आप तो समस्त सत्संगियों के जीवन-प्राण हैं। इसलिए, आपकी देह में जो कसर-जैसा कुछ प्रतीत होता है, यही सभी सत्संगियों के लिए कठिन काल है।”
\nयह सुनकर श्रीजीमहाराज बोले कि, “भगवान को प्रसन्न करने के लिए नारदजी ने कितने ही युगों तक शीत-धूप और भूख-प्यास को सहन करके महातप किया; उसी महातप द्वारा उन्होंने भगवान को प्रसन्न किया, इस प्रकार जो विवेकी पुरुष होते हैं, वे जान-बूझकर अपनी देह और इन्द्रियों का दमन करके तप करते हैं। इसलिए, विवेकी साधुओं को जान-बूझकर अपनी देह तथा इन्द्रियों को कष्ट हो, ऐसा आचरण करना चाहिए। तब फिर ईश्वरेच्छा से जो कष्ट आएँ, उन्हें मिटाने की इच्छा क्यों करनी चाहिए? त्यागी साधुओं को अपने मन में ऐसी दृढ़ इच्छा रखनी चाहिए कि, ‘मुझे देवलोक, ब्रह्मलोक तथा वैकुंठ आदि लोकों के पंचविषय सम्बंधी भोग तथा सुख नहीं चाहिए। मुझे अपनी देह के रहते हुए या फिर देहान्त होने के बाद बदरिकाश्रम तथा श्वेतद्वीप में जाकर तपस्या द्वारा भगवान को प्रसन्न करना है। भले ही, एक जन्म, दो जन्म तथा सहस्र जन्मों तक भी तप करके ही भगवान को प्रसन्न करना है।’
\n“वास्तव में जीव का कल्याण इतनी ही बात में है कि: ‘प्रकटप्रमाण श्रीकृष्ण नारायण के द्वारा ही किया हुआ सब-कुछ होता है, किन्तु काल, कर्म और माया आदि का किया हुआ कुछ नहीं होता।’ इस प्रकार भगवान में सर्व कर्तापन मानना यही एक मोक्ष का परम हेतु है। तथा तप करना सो तो भगवान की प्रसन्नता के उद्देश्य से ही करना है। और, उस तप में भी राधिकाजी तथा लक्ष्मीजी जिस प्रकार भगवान में प्रेमलक्षणा भक्ति द्वारा भाव रखती हैं, वैसा ही भाव रखना चाहिए। और यदि कोई तप न कर सके, परन्तु भगवान को ही सर्वकर्ता समझे, तो भी वह जीव जन्म-मरण के दुःखों से मुक्त हो जाता है, फिर भी तप किए बिना उस जीव पर भगवान की प्रसन्नता नहीं होती।
\n“और जो मनुष्य भगवान को ही सर्व-कर्ताहर्ता नहीं मानता, उससे बड़ा कोई दूसरा पापी नहीं है। उसे गौहत्या, ब्रह्महत्या, गुरुस्त्री-संग तथा ब्रह्मवेत्ता सद्गुरु का द्रोह करनेवाले पुरुष की भी अपेक्षा घोर पापी समझना चाहिए। क्योंकि वह भगवान को कर्ता न मानकर काल-कर्मादि को कर्ता समझता है। अतः ऐसे नास्तिक-चांडाल की छाया तक में नहीं खड़ा रहना चाहिए और भूल से भी उसके मुख का वचन नहीं सुनना चाहिए। और, जो भगवान के भक्त हों, वे परमेश्वर के प्रताप से ब्रह्मा, शिव, शुकजी, नारद तथा प्रकृतिपुरुष१४४ जैसे बन जाए, और ब्रह्म१४५ एवं अक्षर के सदृश भी हो सकते हैं, परन्तु श्रीपुरुषोत्तम नारायण के समान होने में तो कोई भी समर्थ नहीं होता। अतएव, जिसके संग से तथा जिन शास्त्रों के श्रवण से भगवान की उपासना का खंडन होता हो तथा स्वामी-सेवकभाव मिट जाता हो, वैसे संग तथा शास्त्रों का श्वपच (चांडाल) की भाँति तुरन्त त्याग कर देना।”
\nतत्पश्चात् मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा, “हे महाराज! जो भक्त सुन्दर वस्त्रों, अलंकारों तथा नाना प्रकार के भोजन और अन्य वस्तुओं द्वारा भगवान की सेवा करता है, वह भी भगवान को प्रसन्न करना चाहता है, परन्तु आप तो ऐसा कहते हैं कि भगवान तप द्वारा ही प्रसन्न होते हैं। यदि वह बिना तप किए ही ऐसी सेवा द्वारा भगवान को प्रसन्न करने का प्रयास करता है, तो उसमें क्या बाध है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जो भक्त अच्छे-अच्छे पदार्थों द्वारा भगवान की भक्ति करता है, वह यदि निष्कामभाव से केवल भगवान की प्रसन्नता के लिए ही ऐसा करता हो तब तो ठीक है, परन्तु यदि वह स्वयं भगवान की प्रसादी समझते हुए उन पदार्थों में लुब्ध हो जाए और भगवान को छोड़कर उन पदार्थों से प्रीति करने लगे, तो उन पदार्थों को भोगते हुए विषयासक्त होने के कारण वह भ्रष्ट हो जाता है, यही बाधा आती है। अतएव, त्यागी भक्त को तो भगवान को ही सर्वकर्ता समझकर तप द्वारा ही परमेश्वर को प्रसन्न करना तथा राधिकाजी और लक्ष्मीजी की तरह प्रेमलक्षणा भक्ति द्वारा भगवान का भजन करना चाहिए, यही हमारा सिद्धान्त है।”
\nफिर ब्रह्मानन्द स्वामी ने पूछा कि, “हे महाराज! आप हमें वह उपाय बताइए, जिससे इस लोक तथा परलोक में हमारा कल्याण हो जाए।”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “यह जो हमारा सिद्धान्त है, वही इस लोक तथा परलोक में परमसुख का हेतु है।”
\nफिर गोपालानन्द स्वामी ने पूछा, “हे महाराज! त्याग तथा तप करने की मन में चाहत (अभिलाषा) तो होती है, किन्तु त्याग या तप करते समय बीच में ही कोई विघ्न आ पड़े, तो उसके लिए क्या करना चाहिए?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जिसे, जिस बात की सच्ची चाहत रहती है, उसके सामने यदि बीच में ही हजारों विघ्न उपस्थित हों, तो भी वह इन विघ्नों के रोकने से नहीं रुकता, वही उसकी सच्ची चाहत है, ऐसा समझें। देखिये न, हम पिछले इक्कीस वर्षों से श्रीरामानन्द स्वामी के सान्निध्य में आये हैं। यहाँ नाना प्रकार के वस्त्र, अलंकार और खान-पान इत्यादि द्वारा सेवा करनेवाले असंख्य भक्त मिले हैं, परन्तु हमारा मन किसी भी पदार्थ में आकृष्ट नहीं हुआ, ऐसा इसलिए कि हमें त्याग करने की चाहत बनी हुई है।
\n“और, इस संसार में कितनी ही विधवा स्त्रियाँ हैं, जो अपने पतियों की मृत्यु पर फूट-फूट कर रुदन ही करती रहती हैं तथा कितनी ऐसी स्त्रियाँ भी हैं, जो अपने पति का भी त्याग करके भगवान का भजन करती रहती हैं। और, कितने मूर्ख लोग हैं, जो अपनी स्त्रियों के मर जाने पर रोते रहते हैं और दूसरी स्त्रियों को पाने के लिए दौड़-धूप किया करते हैं। किन्तु कितने ही ऐसे वैराग्यवान पुरुष हैं, जो अपनी पत्नी का भी परित्याग करके परमेश्वर का भजन करते रहते हैं। इस प्रकार, सबकी चाहत भिन्न-भिन्न प्रकार की है। और, हमारी तो यही चाहत है और यही सिद्धान्त है कि, ‘तप द्वारा भगवान को प्रसन्न करना, तथा भगवान को ही सबके कर्ता-हर्ता जानकर स्वामी-सेवक भाव से उन परमेश्वर की भक्ति करना तथा भगवान की उपासना को किसी भी प्रकार से खंडित नहीं होने देना।’ अतः आप सब भी हमारे इन वचनों को परम सिद्धांत के रूप में मानिएगा।”
", "hindi_footnote": "१४४. यहाँ ‘प्रकृति’ शब्द से प्रधान-प्रकृति समझकर ‘प्रधानपुरुष’ का संदर्भ है।
\n१४५. यहाँ ‘ब्रह्म’ शब्द से अक्षरब्रह्मात्मक मुक्त अथवा ‘प्रकृतिपुरुष’ का संदर्भ समझना। वचनामृत गढ़डा मध्य ३१ में उन्हीं को ‘ब्रह्म’ कहा गया है।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/106.mp3" }, { "english_title": "The Characteristic of Affection", "english_text": "On the night of Kārtik sudi 11, Samvat 1877 [16 November 1820], Shriji Mahārāj was sitting on the veranda outside the east-facing rooms of Vastā Khāchar’s darbār in Kāriyāni. He was wearing a white khes and a white dagli made of chhint. He had also tied a white pāgh around His head and was wearing garlands of yellow and red guldāvadi flowers. Tassels of yellow flowers were also dangling from His pāgh. In addition to this, two barbers holding torches were standing before Him, one on either side. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Sachchidānand Swāmi asked Shriji Mahārāj, “What are the characteristics of a person who has affection for God?”
\nShriji Mahārāj replied, “He who has affection for his beloved, God, will never disobey the wishes of his beloved. That is the characteristic of affection. To take an example, the gopis had affection for Shri Krishna Bhagwān. So, when Shri Krishna Bhagwān prepared to leave for Mathurā, all of them together decided, ‘We will infringe the norms of family traditions and society, and we will keep God here by force.’ However, at the time of Shri Krishna Bhagwān’s departure, they looked into his eyes and realized that it was not his wish to stay. As a result, all of them remained far away, because in their hearts, they feared, ‘If we do not act according to God’s liking, God’s affection for us will subside.’ Thinking in this way, none of them were able to utter a word.
\n“Then, after God went to Mathurā, even though Shri Krishna was only three gāus away, the gopis never disobeyed his wishes by going for his darshan. They realized, ‘If we do go to Mathurā contrary to God’s wish, then the affection that God has for us will diminish.’
\n“Therefore, the characteristic of affection is exactly this: One who has true affection for a person acts according to the person’s wishes. If he realizes his beloved to be pleased by his staying nearby, then he stays nearby. On the other hand, if he realizes his beloved to be pleased by his staying away, then he stays away; but in no way does he behave contrary to his beloved’s wish. That is the characteristic of affection. So, since the gopis had true affection for God, they did not go for God’s darshan without his command. Only when God sent for them in Kurukshetra did they have the darshan of God, but in no way did they disobey God’s command. Therefore, a person who has affection for God would never disobey God’s command. He would only act according to God’s wishes. That is the characteristic of affection.”
\nThen Shriji Mahārāj said, “Now let Me ask a question.”
\nThe munis responded, “Mahārāj, please do ask.”
\nShriji Mahārāj then said, “Except for those vishays which are related to God, a devotee of God treats all other vishays as vain. Thus, he associates in the five ways1 only with God. Now, suppose God were to issue the following command to such a devotee: ‘Live away from Me.’ In that situation, if he keeps a selfish desire for God’s darshan, it would amount to disobeying the command; and if he does not follow the command, then the love that God harbors towards that devotee would not remain. Therefore, just as that devotee has forsaken the worldly vishays, i.e., sights, sounds, smells, tastes and touch, does he also forsake the vishays related to God or does he not? That is the question.”
\nEach of the munis gave an answer according to his level of intelligence, but the question was not answered satisfactorily. They then said to Shriji Mahārāj, “Mahārāj, You will have to provide the answer.”
\nThereupon Shriji Mahārāj replied, “If a devotee has deep affection for God and treats the worldly panchvishays that are not related to God as vain, and if he is firmly attached to God via the panchvishays, then wherever such a devotee goes by God’s command, the form of God also goes with him. Moreover, just as that devotee cannot remain without God, in exactly the same way, God also cannot remain without that devotee. In fact, He does not leave the heart of that devotee even for a fraction of a second. Therefore, such a devotee does, in fact, constantly maintain contact with God in the five ways. How? Because the same panchvishays that no being can stay without, that devotee has considered to be vain; instead, he has attached himself to God in the five ways. Therefore, that devotee maintains a constant relationship with God.”
", "english_footnote": "1. Here, the ‘five ways’ of associating with God refers to associating with God through the five vishays, i.e. sights, sounds, smells, tastes and touch of God.
", "gujarati_title": "પ્રેમના લક્ષણનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના કાર્તિક સુદિ ૧૧ એકાદશીને દિવસ શ્રીજીમહારાજ ગામ શ્રીકારિયાણી મધ્યે વસ્તાખાચરના દરબારમાં ઉગમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ રાત્રિને સમે વિરાજમાન હતા અને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો ને ધોળી છીંટની ડગલી પહેરી હતી અને મસ્તક ઉપર ધોળી પાઘ બાંધી હતી અને પીળાં ને રાતાં જે ગુલદાવદીનાં પુષ્પ તેના હાર પહેર્યા હતા અને પાઘમાં પીળાં પુષ્પના તોરા લટકતા હતા અને પોતાની આગળ બે કોરે બે વાળંદ મશાલ લઈને ઊભા હતા અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજને સચ્ચિદાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “ભગવાનને વિષે પ્રીતિ હોય તેનાં શાં લક્ષણ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેને પોતાના પ્રિયતમ જે ભગવાન તેને વિષે પ્રીતિ હોય તે પોતાના પ્રિયતમની મરજીને લોપે નહીં એ પ્રીતિનું લક્ષણ છે. જો ગોપીઓને શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનને વિષે પ્રીતિ હતી, તો જ્યારે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન મથુરા જવા તૈયાર થયા ત્યારે ગોપીઓ સર્વે મળીને એમ વિચાર કર્યો જે, ‘આપણે કુટુંબની તથા લોકની લાજનો ત્યાગ કરીને ભગવાનને જોરાઈએ રાખીશું.’ પછી ચાલવા સમે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનનાં નેત્ર સામું જોયું ત્યારે ભગવાનની રહ્યાની મરજી દેખી નહીં, ત્યારે સર્વે ડરીને છેટે રહીયો અને અંતરમાં એમ બીનિયો જે, ‘જો આપણે ભગવાનના ગમતામાં નહીં રહીએ તો ભગવાનને આપણા ઉપરથી હેત ઊતરી જશે,’ એમ વિચારીને કાંઈ કહી શકિયો નહીં.૪૩ પછી ભગવાન મથુરા પધાર્યા ત્યારે પણ ત્રણ ગાઉ ઉપર ભગવાન હતા તો પણ ગોપીઓ કોઈ દિવસ મરજી લોપીને દર્શને ગઈ નહીં; અને ગોપીઓએ એમ જાણ્યું જે, ‘ભગવાનની મરજી વિના જો આપણે મથુરા જઈશું તો ભગવાનને આપણા ઉપર હેત છે તે ટળી જશે.’ માટે હેતનું એ જ રૂપ છે જે, ‘જેને જે સાથે હેત હોય તે તેની મરજી પ્રમાણે રહે.’ અને જો પોતાના પ્રિયતમને પાસે રહ્યે રાજી જાણે તો પાસે રહે અને જો પોતાના પ્રિયતમને છેટે રહ્યે રાજી જાણે તો છેટે રહે પણ કોઈ રીતે પોતાના પ્રિયતમની આજ્ઞાને લોપે નહીં એ પ્રેમનું લક્ષણ છે. જો ગોપીઓને ભગવાનને વિષે સાચો પ્રેમ હતો તો આજ્ઞા વિના ભગવાનને દર્શને ગઈ નહીં અને જ્યારે ભગવાને કુરુક્ષેત્રમાં તેડી ત્યારે ભગવાનનું દર્શન કર્યું,૪૪ પણ કોઈ રીતે ભગવાનના વચનનો ભંગ કર્યો નહીં. માટે જેને ભગવાનને વિષે પ્રીતિ હોય તે ભગવાનની આજ્ઞા કોઈ કાળે લોપે નહીં. જેમ ભગવાનનું ગમતું હોય તેમ જ રહે એ પ્રીતિનું લક્ષણ છે.”
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “લ્યો, એક અમે પ્રશ્ન પૂછીએ.” પછી મુનિએ કહ્યું જે, “હે મહારાજ! પૂછો.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જે ભગવાનનો ભક્ત હોય તે ભગવાનની મૂર્તિના સંબંધ વિનાના જે અન્ય સંબંધી પંચવિષય તેને તુચ્છ કરી નાંખે છે અને પંચે પ્રકારે એક ભગવાનનો સંબંધ રાખે છે, એવો જે ભક્ત તેને ભગવાન એમ આજ્ઞા કરે જે, ‘તમે અમ થકી છેટે રહો,’ ત્યારે તે જો ભગવાનનાં દર્શનનો લોભ રાખે તો એને આજ્ઞાનો ભંગ થાય અને જો આજ્ઞા ન પાળે તો ભગવાનને એ ભક્ત ઉપર હેત ન રહે. માટે એ ભક્તે જેમ માયિક શબ્દાદિક પંચવિષયનો ત્યાગ કર્યો છે તેમ જ ભગવાન સંબંધી જે શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ, અને ગંધ એ પંચવિષય છે તેનો પણ ત્યાગ કરે કે ન કરે? એ પ્રશ્ન છે.” પછી સર્વે મુનિ મળીને જેને જેવી બુદ્ધિ હતી તેણે તેવો ઉત્તર કર્યો, પણ એ પ્રશ્નનું સમાધાન થયું નહીં. પછી શ્રીજીમહારાજને કહ્યું જે, “હે મહારાજ! એનો ઉત્તર તમે કરો.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેને ભગવાનને વિષે દૃઢ પ્રીતિ છે અને ભગવાનને અખંડ સંબંધે રહિત જે માયિક પંચવિષય તેને તુચ્છ કરી નાખ્યા છે અને શબ્દાદિક પંચવિષયે કરીને ભગવાન સંગાથે દૃઢપણે જોડાણો છે, તે ભક્ત ભગવાનની આજ્ઞાએ કરીને જ્યાં જ્યાં જાય છે ત્યાં ત્યાં ભગવાનની મૂર્તિ પણ એ ભક્ત ભેળી જ જાય છે. ને જેમ એ ભક્તને ભગવાન વિના રહેવાતું નથી તેમ જ ભગવાનને પણ એ ભક્ત વિના રહેવાતું નથી અને એ ભક્તના હૃદામાંથી આંખ્યનું મટકું ભરીએ એટલી વાર છેટે રહેતા નથી. માટે એ ભક્તને પાંચે પ્રકારે ભગવાન સંગાથે અખંડ સંબંધ રહે છે, કેમ જે, જે શબ્દાદિક પંચવિષય વિના જીવમાત્રને રહેવાતું નથી તે શબ્દાદિક પંચવિષયને એણે તુચ્છ કર્યા છે ને પંચે પ્રકારે કરીને ભગવાનને વિષે જોડાણો છે, તે માટે એ ભક્તને ભગવાન સાથે અખંડ સંબંધ રહે છે.”
", "gujarati_footnote": "૪૩. ભાગવત: ૧૦/૩૯/૧૯-૩૫.
\n૪૪. ભાગવત: ૧૦/૮૨.
", "hindi_title": "प्रीति के लक्षण", "hindi_text": "संवत् १८७७ में कार्तिक शुक्ला एकादशी (१६ नवम्बर, १८२०) को श्रीजीमहाराज श्रीकारियाणी ग्राम-स्थित वस्ताखाचर के राजभवन में पूर्वी द्वार के कमरे के बरामदे में रात्रि के समय विराजमान थे। उन्होंने श्वेत धोती धारण की थी। सफ़ेद छींट की बगलबंडी पहनी थी, श्वेत पाग बाँधी थी और गुलदावदी के पीले तथा लाल पुष्पों के हार पहने थे। पाग में पीले पुष्पों के तुर्रे लटक रहे थे। उनके दोनों तरफ दो नाई मशालें लेकर खड़े थे। उनके समक्ष सभा में मुनिगण तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज से सच्चिदानन्द स्वामी ने प्रश्न पूछा कि, “जिसे भगवान में प्रीति है, उसके कैसे लक्षण होते हैं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जिसे अपने प्रियतम भगवान से प्रीति होती है, वह अपने प्रियतम की मरज़ी का उल्लंघन कभी नहीं करता, यही प्रीति का लक्षण है। जैसे गोपियों को श्रीकृष्ण भगवान से स्नेह था, तो जब श्रीकृष्ण भगवान मथुरा जाने के लिए तैयार हुए, तब समस्त गोपियों ने मिलजुलकर यह विचार किया कि, ‘हम कुटुम्ब तथा संसार की लज्जा का त्याग करके भगवान को हठपूर्वक रोक रखेंगे।’ परन्तु, प्रस्थान के समय गोपियों ने जब श्रीकृष्ण भगवान के नेत्रों को देखा, तब उन्हें भगवान को (गोकुल में) रहने की इच्छा नहीं दिखायी पड़ी। उस क्षण वे डर के मारे दूर ही खड़ी रहीं और अन्तःकरण में भय से सहम गयीं कि, ‘यदि हमने भगवान की इच्छा का अनुसरण नहीं किया, तो भगवान को हमसे प्रीति नहीं रहेगी।’ ऐसा विचार करके वे कुछ भी नहीं कह सकीं। फिर भगवान मथुरा पधारे और वे केवल तीन कोस की दूरी पर ही थे, फिर भी गोपियाँ भगवान को इच्छा के विपरीत किसी भी दिन उनके दर्शनों के लिए नहीं गईं। और गोपियो ने समझा कि भगवान की इच्छा के विरुद्ध यदि हम मथुरा जाएँगी, तो हमसे भगवान की जो प्रीति है, वह मिट जाएगी।
\n“अतः प्रीति का यही स्वरूप है, ‘जिसे जिसके साथ स्नेह हो, वह उसकी मरजी के अनुसार ही रहे।’ और, यदि अपने प्रियतम को, अपनी निकटता रहने पर प्रसन्न देखे, तो वह निकट रहे, तथा अपने प्रियतम की मरज़ी उसने दूर रखने की देखी, तो वह दूर रहकर राजी रहेगा। परन्तु किसी भी प्रकार से अपने प्रियतम की आज्ञा का उल्लंघन नहीं करता। प्रेम का यही लक्षण है। जैसे गोपियों को भगवान के साथ सच्चा प्रेम था, तो वे बिना आज्ञा के भगवान के दर्शन करने नहीं गईं। और, भगवान ने जब उन्हें कुरुक्षेत्र में बुलाया, तब उन्होंने वहाँ जाकर भगवान का दर्शन किया, किन्तु उनके वचनों का उल्लंघन किसी भी प्रकार नहीं किया। अतः जिसे भगवान से प्रेम होता है, वह भगवान की आज्ञा का किसी भी परिस्थिति में उल्लंघन नहीं करता, और भगवान को जो प्रिय लगता हो, उसी प्रकार से वह आचरण करता है, वही प्रीति का लक्षण है।”
\nतत्पश्चात् श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “अच्छा, अब हम एक प्रश्न पूछते हैं।“
\nमुनियों ने कहा, “हे महाराज! पूछिए।”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “भगवान का जो भक्त होता है, वह भगवान की मूर्ति के सम्बंध से रहित अन्य-सम्बंधी पंचविषयों को तुच्छ मानता हो और पाँचों प्रकार से एकमात्र भगवान का ही सम्बंध रखता हो, ऐसे भक्त को भगवान आज्ञा दें कि, ‘तुम हमसे दूर जाकर रहो।’ तब वह यदि भगवान के दर्शन का लोभ रखेगा, तो आज्ञा का उल्लंघन होगा; यदि वह भगवान की आज्ञा का पालन नहीं करेगा, तो उस भक्त के साथ भगवान का स्नेह नहीं रहेगा। इसलिए, उस भक्त ने जिस प्रकार मायिक शब्दादि पंचविषयों का त्याग कर दिया है, वैसे ही क्या वह भगवान सम्बंधी शब्द, स्पर्श, रूप, रस एवं गन्ध का भी परित्याग कर देता है या नहीं?”
\nफिर समस्त मुनियों ने मिलकर अपनी-अपनी बुद्धि के अनुसार इस प्रश्न का उत्तर दिया। परन्तु, इस प्रश्न का समाधान नहीं हुआ। तब उन्होंने श्रीजीमहाराज से निवेदन किया, “हे महाराज! इसका उत्तर आप ही दीजिए।“
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “जिसे भगवान से दृढ़ प्रीति बनी हुई है और जिसने भगवान के अखंड सम्बंध से रहित मायिक पंचविषयों को तुच्छ समझा है तथा जो भगवान सम्बंधी शब्दादि पंचविषयों द्वारा भगवान के साथ दृढ़तापूर्वक जुड़ा है, वह भक्त भगवान की आज्ञा से जहाँ-जहाँ जाता है, वहाँ-वहाँ भगवान की मूर्ति भी उस भक्त के साथ ही जाती है। जैसे उस भक्त को भगवान के बिना कहीं मन नहीं लगता, वैसे ही भगवान को भी उस भक्त के बिना रहा नहीं जाता! और ऐसे भक्त के हृदय से वे निमिषमात्र भी दूर नहीं रहते। इस प्रकार भगवान के साथ उस भक्त का पाँचों प्रकार से अखंड सम्बंध बना रहता है। क्योंकि जिन शब्दादि पंचविषयों के बिना जीवमात्र से रहा नहीं जाता, ऐसे विषयों को उसने तुच्छ मान लिया है तथा पाँचों प्रकार से वह भगवान में ही तन्मय बना हुआ है। इसलिए भगवान के साथ उस भक्त का अखंड सम्बंध बना रहता है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/107.mp3" }, { "english_title": "Destroying theKāranBody; A Tamarind Seed", "english_text": "On Kārtik sudi Punam, Samvat 1877 [20 November 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the veranda outside the east-facing rooms of Vastā Khāchar’s darbār in Kāriyāni. He was wearing a white khes and a white dagli made of chhint. He had also tied a white feto with a bokāni around His head. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “Please initiate a question-answer session.”
\nThereafter, the munis asked questions amongst themselves for quite some time, wherein the topic of the three bodies of the jiva - sthul, sukshma and kāran; and the three bodies of ishwar - virāt, sutrātmā and avyākrut, arose.
\nShriji Mahārāj then commented, “The kāran body is the māyā of the jiva. That same kāran body evolves into the sthul and sukshma bodies. Thus, all three - the sthul, sukshma and kāran bodies - can be said to be the māyā of the jiva. In the same manner, virāt, sutrātmā and avyākrut can be said to be the māyā of ishwar.
\n“This māyā of the jiva, i.e., the kāran body, is attached so strongly to the jiva that they cannot be separated by any means whatsoever. However, if a person attains the company of the Sant, realizes the form of God through the words of that Sant, meditates on that form of God and imbibes the words of God in his heart, then the kāran body attached to his jiva is burnt completely.
\n“For example, the skin of a tamarind seed is extremely firmly attached to the seed. But when the seed is roasted over a fire, the skin is burnt and becomes detached. It can then be peeled off easily by rubbing the seed in one’s hands. Similarly, when the kāran body is ‘roasted’ by the meditation and words of God, it becomes separated from the jiva just as easily as one rubs off the skin of a roasted tamarind seed. However, even if one were to try a million other methods, one could not destroy the jiva’s ignorance in the form of the kāran body.”
\nThereafter, Shriji Mahārāj asked a question to the munis, “During the waking state, sattvagun prevails and one has knowledge of all objects. However, despite having heard something in the state of wakefulness, only when one contemplates on it in the sukshma body does whatever one has heard become consolidated. But rajogun prevails in the sukshma body, and during the state of rajogun, complete knowledge is not possible. Yet, in the sukshma body, when one contemplates on what one has heard during the waking state, it becomes complete knowledge. How can this apparent contradiction be resolved?”
\nThe munis collectively attempted to explain to the best of their understanding, but none could provide a satisfactory answer to Shriji Mahārāj’s question. Thus, they folded their hands and said, “Mahārāj, this question can only be answered by You.”
\nShriji Mahārāj thereupon explained, “The answer is that the jiva, which is the kshetragna, dwells within the heart. The kshetragna enlightens the 14 indriyas; of these, the antahkaran dwells extremely close to the kshetragna. As a result, whatever one hears is consolidated when one contemplates on it in the antahkaran. After all, the kshetragna is more powerful than all of the indriyas and the antahkaran, and so whatever it endorses becomes thoroughly consolidated.”
\nHaving heard this answer, the munis remarked, “Mahārāj, You have given a precise answer. No one besides You could have answered that question.”
\nThereafter, Shriji Mahārāj said, “Regardless of how lustful, angry, greedy or lewd a person may be, if he listens to these types of discourses with faith and love, all of his flaws would be eradicated. For example, if a man with teeth strong enough to chew raw chanā were to eat a great many sour mangoes, then he would not be able to chew even boiled rice. In the same way, if a person who is strongly overpowered by lust, anger, etc., were to listen to these discourses with faith and persistence, then that person would no longer be capable of indulging in the panchvishays. Moreover, the mind does not become as free of desires for vishays by subjecting the body to austere observances such as tapta-kruchchhra, chāndrāyan or other vows as it does by listening to these discourses of God. In addition, your minds must not be becoming as stable while meditating or by turning the rosary as perfectly as they do while you are listening to these discourses. Thus, one should listen to the discourses of Purushottam Nārāyan with faith and love. There is no better method to stabilize the mind and to free it of the desires for vishays.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "કારણ શરીર ટાળ્યાનું, આંબલીના કચૂકાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના કાર્તિક સુદિ ૧૫ પૂનમને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ ગામ શ્રીકારિયાણી મધ્યે વસ્તાખાચરના દરબારમાં ઉગમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો ને ધોળી છીંટની ડગલી પહેરી હતી અને ધોળો ફેંટો બોકાની સહિત બાંધ્યો હતો અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “પ્રશ્ન-ઉત્તર કરો.” પછી મુનિએ માંહોમાંહી ઘણી વાર સુધી પ્રશ્ન-ઉત્તર કર્યા. તેમાં સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ અને કારણ એ ત્રણ શરીરનો વિચાર નીસર્યો તથા વિરાટ, સૂત્રાત્મા અને અવ્યાકૃત એ ત્રણ શરીરનો વિચાર નીસર્યો. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “કારણ શરીર છે એ જીવની માયા છે. તે જ કારણ શરીર તે સ્થૂળ-સૂક્ષ્મરૂપે થાય છે; માટે સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ અને કારણ એ ત્રણ જીવની માયા છે. તેમ જ વિરાટ, સૂત્રાત્મા અને અવ્યાકૃત એ ઈશ્વરની માયા છે. તે જીવની કારણ શરીરરૂપ જે માયા તે વજ્રસાર જેવી છે, તે કોઈ રીતે જીવથી જુદી પડતી નથી. માટે જ્યારે એ જીવને સંતનો સમાગમ મળે ને તે સંતને વચને કરીને પરમેશ્વરનું સ્વરૂપ ઓળખ્યામાં આવે ને તે પરમેશ્વરના સ્વરૂપનું ધ્યાન કરે ને તે પરમેશ્વરના વચનને હૃદામાં ધારે, તેણે કરીને એ કારણ શરીર છે તે બળીને ખોખા જેવું થઈ જાય છે. જેમ આંબલીનું બીજ હોય ને તે બીજની છાલ બીજ સાથે અતિ દૃઢ ચોંટી હોય, પછી તેને જ્યારે અગ્નિમાં શેકે ત્યારે તે છાલ દાઝીને ખોખા જેવી થઈ જાય ને પછી હાથમાં લઈને ચોળે તો જુદી થઈ જાય; તેમ ભગવાનનું ધ્યાન ને ભગવાનનું વચન તેણે કરીને કારણ શરીર શેકાઈને આંબલીના ફોતરાની પેઠે જુદું થઈ જાય છે. અને તે વિના બીજા કોટિ ઉપાય કરે તોય પણ કારણ શરીરરૂપ જે અજ્ઞાન તેનો નાશ થતો નથી.” એવી રીતે શ્રીજીમહારાજે વાર્તા કરી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે મુનિ પ્રત્યે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “જાગ્રત અવસ્થામાં સત્ત્વગુણ વર્તે છે અને સર્વે પદાર્થનું યથાર્થ જ્ઞાન વર્તે છે, તો પણ જાગ્રત અવસ્થામાં જે શ્રવણ કર્યું હોય તેને સૂક્ષ્મ દેહમાં જ્યારે મનન કરે ત્યારે તે સાંભળ્યું હોય તે પાકું થાય છે. અને સૂક્ષ્મ દેહમાં તો રજોગુણ વર્તે છે તે રજોગુણમાં તો અયથાર્થ જ્ઞાન રહ્યું છે, તો પણ જે જાગ્રતમાં સાંભળ્યું હોય તેનું સૂક્ષ્મ દેહમાં મનન કરે ત્યારે યથાર્થ જ્ઞાન થાય છે. એનું શું કારણ છે?” પછી મુનિ સર્વે મળીને જેની જેવી બુદ્ધિ હતી તેણે તેવો ઉત્તર કર્યો પણ શ્રીજીમહારાજના પ્રશ્નનું સમાધાન થયું નહીં. પછી મુનિ સર્વે હાથ જોડીને બોલ્યા જે, “હે મહારાજ! આ પ્રશ્નનો ઉત્તર તો તમે કરો તો થાય.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એનો ઉત્તર તો એ છે જે, હૃદયને વિષે ક્ષેત્રજ્ઞ જે જીવ તેનો નિવાસ છે. તે ક્ષેત્રજ્ઞ ચૌદ ઇન્દ્રિયોનો પ્રેરક છે. તેમાં અંતઃકરણ જે છે તે ક્ષેત્રજ્ઞને સમીપે વર્તે છે, માટે અંતઃકરણમાં મનન કરે ત્યારે દૃઢ થાય છે; કાં જે, ક્ષેત્રજ્ઞ છે તે સર્વે ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણ થકી સમર્થ છે, માટે ક્ષેત્રજ્ઞ પ્રમાણ કરે એ વાત અતિ દૃઢ થાય છે.” એવી રીતે એ પ્રશ્નનો ઉત્તર કર્યો. ત્યારે સર્વે મુનિએ કહ્યું જે, “હે મહારાજ! યથાર્થ ઉત્તર કર્યો, એવો ઉત્તર બીજા કોઈથી થાય નહીં.”
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ગમે તેવો કામી, ક્રોધી, લોભી, લંપટ જીવ હોય અને જો આવી રીતની વાતમાં વિશ્વાસ રાખીને પ્રીતિએ કરીને સાંભળે, તો તેના સર્વે વિકાર ટળી જાય છે. જેમ કોઈ પુરુષને પ્રથમ તો કાચા ચણા ચાવે એવું દાંતમાં બળ હોય ને તે જો કાચી કેરી સારી પેઠે ખાય તો તેથી ભાત પણ ચવાય નહીં; તેમ ગમે તેવો કામાદિકને વિષે આસક્ત હોય પણ આવી રીતની વાતને આસ્તિક થઈને શ્રદ્ધાએ સહિત સાંભળે તો તે પુરુષ વિષયનાં સુખ ભોગવવાને સમર્થ રહે નહીં. અને તપ્તકૃચ્છ્ર ચાંદ્રાયણાદિક વ્રતે કરીને જો દેહને સૂકવી નાંખે તો પણ જેવું આવી ભગવદ્વાર્તા સાંભળનારાનું મન નિર્વિષયી થાય છે તેવું તેનું થતું નથી. અને આવી વાત સાંભળીને જેવું તમારું સર્વેનું મન નિર્વિકલ્પ થતું હશે તેવું ધ્યાન કરતા હશો તથા માળા ફેરવતા હશો ત્યારે નહીં થતું હોય. માટે વિશ્વાસ રાખીને પ્રીતિએ સહિત જે ભગવાન પુરુષોત્તમ નારાયણની વાત સાંભળવી એથી બીજું મનને સ્થિર થવાનું ને નિર્વિષયી થવાનું કોઈ મોટું સાધન નથી.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "इमली के चीयें का दृष्टांत; कारण शरीर का नाश", "hindi_text": "संवत् १८७७ में कार्तिक शुक्ला पूर्णिमा (२० नवम्बर, १८२०) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीकारियाणी ग्राम-स्थित वस्ताखाचर के राजभवन में पूर्वी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने सफ़ेद वस्त्र धारण किये थे, श्वेत छींट की बगलबंडी पहनी थी और सफ़ेद फेंटा बाँधा था और मुँह लपेटकर आकंठ दुपट्टा बाँधा था। उनके समक्ष सभा में परमहंस तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज कहने लगे कि, “प्रश्नोत्तर प्रारम्भ कीजिए।”
\nतब मुनियों ने परस्पर पर्याप्त समय तक प्रश्नोत्तरी की। इस अवसर पर बातों ही बातों में स्थूल, सूक्ष्म तथा कारण इन तीन शरीर तथा विराट, सूत्रात्मा एवं अव्याकृत इन तीन शरीरों पर विचार प्रकट हुए।
\nयह सुनकर श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “कारण शरीर तो जीव की माया है। वही कारण शरीर स्थूल एवं सूक्ष्मरूप होता है। अतएव, स्थूल, सूक्ष्म तथा कारण ये तीन शरीर जीव की माया है। उसी तरह विराट, सूत्रात्मा और अव्याकृत ये तीन शरीर ईश्वर की माया है। जीव की कारणशरीररूप जो माया वह वज्रसदृश है, जो किसी भी प्रकार से जीव से अलग नहीं होती। अतः जब उस जीव को सन्त का समागम मिले, और उन संत के वचनों से वह परमेश्वर के स्वरूप का ज्ञान प्राप्त करे, और उन परमेश्वर के स्वरूप का ध्यान करे, तथा उन परमेश्वर के वचनों को हृदय में आत्मसात् करे, तब उसका कारण शरीर जलकर खोखला-सा हो जाता है। जैसे चिएँ को आग में सेंका जाए, तब उसके साथ चिपकी हुई उसकी मजबूत त्वचा जल जाने से खोखली-सी हो जाती है, और चिएँ हाथ में मसलने पर उससे अलग हो जाते हैं, वैसे ही भगवान के ध्यान तथा वचनों द्वारा कारण शरीर दग्ध होकर चिएँ के छिलके की तरह अलग हो जाता है। उसके बिना अन्य कोटि उपाय करने पर भी कारण शरीररूपी अज्ञान का नाश नहीं होता।” श्रीजीमहाराज ने इस प्रकार वार्ता कही।
\nफिर श्रीजीमहाराज ने मुनियों से प्रश्न किया, “मुमुक्षु के हृदय में जाग्रत अवस्था में सत्त्व गुण रहता है और समस्त पदार्थों का यथार्थ ज्ञान होता है, फिर भी जाग्रत अवस्था में श्रवण की गयी बातों का जब सूक्ष्म देह में मनन किया जाए तभी पक्की हो जाती है। तथा सूक्ष्म देह में तो रजोगुण रहता है, उसमें अयथार्थ ज्ञान रहा है, फिर भी जाग्रत अवस्था में सुनी गयी बात का सूक्ष्म देह में मनन करने पर यथार्थ ज्ञान होता है, इसका क्या कारण है?”
\nसब मुनियों ने मिलजुलकर अपनी-अपनी बुद्धि के अनुसार इस प्रश्न का उत्तर दिया, परन्तु श्रीजीमहाराज के प्रश्न का समाधान नहीं हुआ। तब समस्त मुनि हाथ जोड़कर बोले, “हे महाराज! इस प्रश्न का उत्तर आप दीजिए।”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “इस प्रश्न का उत्तर यह है कि हृदय में क्षेत्रज्ञ जीव का निवास है। वह क्षेत्रज्ञ जीव चौदह इन्द्रियों का प्रेरक है। उनमें अन्तःकरण क्षेत्रज्ञ के समीप रहता है। इसलिए, अन्तःकरण में मनन करने पर यह दृढ़ हो जाता है। क्योंकि क्षेत्रज्ञ समस्त इन्द्रियों और अन्तःकरण की अपेक्षा अधिक समर्थ रहता है। इसलिए क्षेत्रज्ञ द्वारा प्रमाणित की हुई बात अत्यन्त दृढ़ हो जाती है।”
\nइस प्रकार, इस प्रश्न का उत्तर दिया। तब समस्त मुनियों ने कहा, “हे महाराज! आपने यथार्थ उत्तर दिया है। ऐसा उत्तर कोई भी नहीं दे सकता है।”
\nफिर श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “चाहे कैसा ही कामी, क्रोधी, लोभी और लम्पट जीव हो, वह यदि इस प्रकार की बातों में विश्वास रखकर इसे प्रीतिपूर्वक सुनता है, तो उसके सभी विकार मिट जाते हैं। जैसे किसी पुरुष के दाँत पहले तो इतने मजबूत होते हैं कि वह कच्चे चने चबा जाता है। परन्तु वह यदि कच्चा आम अच्छी तरह खा ले, तो भात भी चबाकर नहीं खा सकेगा; वैसे भी कामादि में आसक्त कैसा ही पुरुष क्यों न हो, वह यदि आस्तिक होकर इस वार्ता को श्रद्धापूर्वक सुनता है, तो ऐसा पुरुष विषयों के सुख को भोगने में समर्थ नहीं होता। यदि वह तप्तकृच्छ्र चान्द्रायणादि व्रत द्वारा अपनी देह को कृश बना दे, तो भी उसका मन वैसा निर्विषयी नहीं हो पाता, जैसा कि ऐसी भगवद्वार्ता सुननेवाले मनुष्य का मन निर्विषयी हो जाया करता है। ऐसी बात सुनने के बाद आप सबका मन जिस प्रकार निर्विकल्प हो जाता होगा, वैसा तो ध्यान करते हुए अथवा माला फेरते हुए भी निर्विकल्प नहीं होता होगा। इसीलिए, विश्वासपूर्वक, प्रीति सहित जो भगवान पुरुषोत्तम नारायण की वार्ता को सुनना, इससे बढ़कर मन को स्थिर रखने का तथा निर्विषयी बनाने का अन्य कोई बड़ा साधन नहीं है!”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/108.mp3" } ] }, { "section_title_en": "Loya (18)", "section_title_gu": "લોયા (૧૮)", "section_title_hi": "लोया (१८)", "chapter": [ { "english_title": "Anger; Developing CompleteSatsang", "english_text": "On Kārtik vadi 10, Samvat 1877 [30 November 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot in the residential hall of the paramhansas in Surā Khāchar’s darbār in Loyā. He was wearing a white, cotton-padded survāl and a white dagli made of chhint. He had also tied a white feto around His head. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj asked the munis, “What does the word ‘Shankar’ mean?”
\nThe munis replied, “That which gives bliss is called ‘Shankar.’”
\nHearing this answer, Shriji Mahārāj said, “Last night, an hour or two before sunrise, Shivji granted Me his darshan in a dream. He was seated on the big, powerful Nandishwar. His body was very robust, and he had thickly matted hair; he appeared to be approximately 40 years of age. Along with Shivji was Pārvati, who was wearing white clothes. Shivji, like a great sādhu, appeared tranquil. Even though he showed great affection towards Me, I did not feel affection for him. Why? Because I believe, ‘Shiv is a deity full of tamogun, whereas I worship Shri Krishna Nārāyan, who is tranquility personified.’ Therefore, I do not have much affection for deities like Brahmā, Shiv, Indra, etc., who have rajogun and tamogun. Moreover, I have much animosity towards anger; I do not like angry men or angry deities. Nonetheless, why do I respect Shivji? I do so because he is a renunciant, a yogi and a great devotee of God. That is why I respect Shivji.
\n“And what is anger like? Well, it is like a rabid dog. If the saliva of a rabid dog touches a man or a cow, then they, like the incessantly barking rabid dog, suffer and die. Similarly, one infected by ‘saliva’ in the form of anger, like the rabid dog, suffers and falls from the path of a sādhu.
\n“Furthermore, just like a butcher, an Arab, a cruel soldier, a tiger, a leopard and a black snake frighten everyone and kill some, similarly, anger frightens all and takes the life of some others. If such anger arises in a sādhu, it appears very unsuitable; after all, a sādhu should be calm. But if anger were to arise, that sādhu would appear cruel to others. At that time, that sādhu’s appearance would change since anger itself is ugly. Hence, anger makes the person in whom it arises appear ugly.”
\nThen Shuk Muni asked, “Mahārāj, if a slight trace of anger arises but is then suppressed, is such anger obstructive or not?”
\nShriji Mahārāj replied, “If a snake were to appear in this assembly at this moment, then even if it does not bite anyone, everyone would still have to rise and scatter; there would be panic in everyone’s heart. Furthermore, if a tiger were to come and roar at the outskirts of a village, then even if it does not harm anyone, all would feel terror within, and no one would come out of their homes. Similarly, even if a trace of anger were to arise, it would still be a source of extreme misery.”
\nThen Nānā Nirmānānand Swāmi asked, “By what means can lust be totally uprooted?”
\nTo this, Shriji Mahārāj replied, “If one has extremely firmly realized oneself to be the ātmā; and one firmly observes the five religious vows, including the observance of the vow of eight-fold brahmacharya; and one thoroughly understands the greatness of God, then lust is uprooted by these means. However, even after the roots of lust have been eradicated, one should not deviate from brahmacharya and other niyams in any way. However, the method for totally uprooting even the most vicious form of lust is to fully understand the greatness of God.”
\nThereafter, Bhajanānand Swāmi asked, “Mahārāj, what are the characteristics of the three levels of vairāgya - the lowest, the intermediate and the highest?”
\nShriji Mahārāj replied, “A person with the lowest level of vairāgya remains pure while strictly observing the niyams related to the renunciation of women as described in the Dharma-shāstras. But if he were to see a woman’s body, then his mind would get attached to that body, and he would not remain stable. Such a person can be considered to be one with the lowest level of vairāgya.
\n“If a person with an intermediate level of vairāgya were to see a naked woman, then just as he would not be disturbed by seeing naked animals, similarly, no disturbance would arise in his mind. Moreover, his mind would not become attached to that woman. Such a person can be considered to be one with an intermediate level of vairāgya.
\n“Now, if a person with the highest level of vairāgya were to come across women and other worldly objects even in solitude, he would not be enticed. Such a person can be considered to be one with the highest level of vairāgya.”
\nThen Bhajanānand Swāmi asked again, “What are the characteristics of the three levels of God’s gnān - the lowest, the intermediate and the highest?”
\nShriji Mahārāj replied, “A person with the lowest level of gnān initially develops the conviction of God upon seeing His powers. But when such powers are not seen in Him, or when nothing untoward happens to an evil person who maligns God, then his conviction would not remain. Such a person can be described as one with the lowest level of gnān.
\n“If a person with an intermediate level of gnān were to see pure and impure - seemingly human - actions of God, he would be deluded by them, and his conviction of God would not remain. Such a person can be described as one with an intermediate level of gnān.
\n“A person with the highest level of gnān, however, would not be deluded even after seeing any type of pure or impure actions performed by God, and his conviction would not diminish. Moreover, even if the person who initially convinced him of God were to say, ‘He is not God,’ he would feel, ‘This person must be mad.’ Such a person can be described as one with the highest level of gnān.
\n“Of these, the one with the lowest level of gnān attains God-realization after countless lives; the one with a moderate level of gnān attains God-realization after two or three lives; and the one with the highest level of gnān attains God-realization in that same life.” Shriji Mahārāj replied in this manner.
\nThereafter, Motā Shivānand Swāmi asked, “Despite having complete faith in God, why does one not feel fulfilled within?”
\nShriji Mahārāj replied, “A person whose antahkaran burns due to the enemies of lust, anger, avarice, affection, egotism, cravings for taste, etc., would not believe himself to be fulfilled - even if he does have faith in God.”
\nThen Nityānand Swāmi asked, “What is the method for overcoming the enemies of lust, anger, etc.?”
\nShriji Mahārāj replied, “Lust and those other enemies are overcome only if one remains alert to mercilessly punish them. Just as Dharmarājā remains ready, day and night, to beat sinners with a stick, similarly, if the indriyas behave immorally, then the indriyas should be punished; and if the antahkaran behaves immorally, then the antahkaran should be punished. The indriyas should be punished by imposing upon them the kruchchhra chāndrāyan and other observances, and the antahkaran should be punished through a thought process. As a result, those enemies of lust, anger, etc., would be defeated. Then, by having faith in God, one would feel oneself to be completely fulfilled.”
\nThereafter, Muktānand Swāmi asked, “Who can be said to have developed complete satsang?”
\nShriji Mahārāj replied, “First of all, such a person has extremely firmly realized his self to be the ātmā. Also, he believes his ātmā to be absolutely detached from the body, the indriyas and the antahkaran; he does not believe the actions of the body, indriyas, etc., to be his own. Despite this, he does not permit even a slight lapse in the observance of the five religious vows. Moreover, even though he himself behaves as brahmarup, he does not abandon his feeling of servitude towards Purushottam Bhagwān; he staunchly worships God while maintaining a master-servant relationship with Him. Furthermore, he realizes the manifest form of God to be absolutely unaffected, like ākāsh. That ākāsh is interwoven with and pervades the other four bhuts, the actions of which occur within ākāsh. However, the actions of those four bhuts do not affect ākāsh. Similarly, despite performing pure and impure actions, the manifest form of Shri Krishna Nārāyan remains unaffected, just like ākāsh. Also, such a person realizes the countless powers of this God as follows: ‘This God appears to be human for the liberation of the jivas. But, in fact, He is the creator, sustainer and destroyer of countless brahmānds. He is the lord of Golok, Vaikunth, Shwetdwip, Brahmapur and other abodes. He is also the lord of all of the countless aksharrup muktas.’ With such realization of God’s greatness, he devoutly engages in listening to the talks of God and in the other forms of bhakti. He also serves God’s devotees menially. When a person behaves in this manner, his satsang can be said to be complete.”
\nNānā Shivānand Swāmi then asked, “At times, one understands the greatness of a devotee of God extremely well, but at other times, one does not understand it so well. What is the reason for this?”
\nThen Shriji Mahārāj replied, “The Sant follows the path of dharma. When he sees a person treading the path of adharma, he rebukes that person. As a result, a person who identifies his self with the body will not know how to accept the advice positively and, in return, will harbor an aversion towards the Sant. Therefore, a person understands the greatness of the Sant as long as he is not rebuked by him. Even when that person is given beneficial advice that may pain him, he harbors an aversion and does not retain that understanding of the Sant’s greatness.
\n“One who harbors an aversion towards the Sant is unable to become pure by any form of atonement. In fact, release from the sins of lust and other vices is possible, but release from the sin of maligning the Sant is not possible. For example, if a person contracts tuberculosis, no medicine would be able to cure the disease; he would definitely die. Similarly, one who harbors an aversion towards the Sant should be known as having tuberculosis; he will certainly fall from Satsang sometime in the future. Furthermore, even if a person’s hands, feet, nose, eyes, fingers and other body parts are severed, he still cannot be described as dead. However, when the head is severed from the body, he is described as dead. Similarly, he who perceives flaws in a devotee of God has had his head severed. If he lapses in following other religious vows, then his limbs can be said to be severed - he will still live. That is, he will survive in Satsang. But a person who has perceived flaws in the Sant will certainly, at some time, fall from Satsang. He should be known to have his head severed.”
\nThen Bhagwadānand Swāmi asked, “If one has perceived flaws in a devotee, is there any method to atone for it or not?”
\nShriji Mahārāj replied, “There is a remedy, but it is extremely difficult; one who has intense shraddhā can do it. When flaws are perceived in the Sant, one should think, ‘I have committed a grave sin by perceiving flaws in a brahmaswarup Bhakta of God.’ From such thoughts, he would feel intense regret in his heart. As a result of such regret, while eating, he would be unable to distinguish between tasty and tasteless foods, and at night he would be unable to sleep. As long as the aversion towards the Sant is not removed from the person’s heart, he would experience extreme remorse, just like a fish would suffer without water.
\n“On the other hand, when he intensely perceives virtues in that Sant, then if that Sant has been hurt in any way, he would please him with absolute humility. If this type of thought remains in a person’s heart, then even if he has perceived flaws in the Sant, they would still be overcome, and he would not fall from Satsang. Apart from that, there is no other remedy; that is the only remedy.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "ક્રોધનું, સંપૂર્ણ સત્સંગ થયાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના કાર્તિક વદિ ૧૦ દશમીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ ગામ શ્રીલોયા મધ્યે સુરાખાચરના દરબારમાં પરમહંસના ઉતારા મધ્યે ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને રૂનો ભરેલો ધોળો સુરવાળ પહેર્યો હતો અને ધોળી છીંટની ડગલી પહેરી હતી અને માથે ધોળો ફેંટો બાંધ્યો હતો અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ મુનિ પ્રત્યે બોલ્યા જે, “શંકર શબ્દનો શો અર્થ છે?” પછી મુનિ બોલ્યા જે, “સુખને કરે તે શંકર કહીએ.” પછી એ વાતને સાંભળીને શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “આજ પાછલી ચાર ઘડી રાત રહી હતી તે સમે સ્વપ્નમાં અમને શિવજીએ દર્શન દીધાં. તે શિવજી મોટો જબરો નંદીશ્વર તે ઉપર બેઠા હતા અને શરીરે બહુ પુષ્ટ હતા ને ચાળીસ વર્ષની અવસ્થા હતી ને મોટી જબરી જટા હતી. ને તે શિવજી ભેળે પાર્વતી હતાં તેણે ધોળાં વસ્ત્ર પહેર્યાં હતાં. અને તે શિવજી મોટા સંતની પેઠે શાંતમૂર્તિ હતા. અને મારે ઉપર તો શિવજીને ઘણું હેત જણાયું તો પણ મારે તો શિવ ઉપર હેત ન જણાયું; કેમ જે, હું એમ જાણું છું જે, શિવ તો તમોગુણના દેવતા છે અને આપણે તો શાંતમૂર્તિ એવા જે શ્રીકૃષ્ણ નારાયણ તેના ઉપાસક છીએ, તે માટે રજોગુણી, તમોગુણી દેવ એવા જે બ્રહ્મા, શિવ અને ઇન્દ્રાદિક દેવતા તેમની ઉપર ભાવ બેસે નહીં. અને તેમાં પણ ક્રોધ ઉપર તો મારે ઘણું વૈર છે ને ક્રોધી જે માણસ અથવા દેવતા તે મને ગમે જ નહીં. તથાપિ જે શિવજીને અમે માનીએ છીએ તેનું શું કારણ છે? તો શિવજી તો ત્યાગી છે ને યોગી છે ને ભગવાનના મોટા ભક્ત છે, માટે શિવને માનીએ છીએ. અને ક્રોધ તો કેવો છે? તો જેવું હડકાયું કૂતરું હોય તેવો છે. જેમ હડકાયા કૂતરાની જે લાળ તે ઢોર અથવા મનુષ્ય જેને અડે, તે હડકાયા કૂતરાની પેઠે ડાચીઓ નાંખીને મરી જાય; તેમ ક્રોધની જેને લાળ અડે તે પણ હડકાયા કૂતરાની પેઠે ડાચીઓ નાંખીને સંતના માર્ગ થકી પડી જાય. અને વળી ક્રોધ કેવો છે? તો જેવો કસાઈ, આરબ, ભાવર, વાઘ, દીપડો, કાળો સર્પ તે જેમ સર્વને બિવરાવે છે અને બીજાના પ્રાણને હરી લે છે, તેમ ક્રોધ છે તે પણ સૌને બિવરાવે છે અને બીજાના પ્રાણને હરી લે છે. એવો જે ક્રોધ તે જો સાધુમાં આવે તે તો અતિ ભૂંડો લાગે; કેમ જે, સાધુ તો શાંત હોય, પણ જ્યારે તેમાં ક્રોધ આવે ત્યારે તે સાધુ બીજાને ક્રૂર લાગે અને તે સાધુની આકૃતિ પણ ફરી જાય; કેમ જે, એ ક્રોધનું નામ વિરૂપ છે, માટે એ ક્રોધ જેના દેહમાં આવે તેના દેહને વિરૂપ કરી નાંખે.”
\nત્યારે શુકમુનિએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! જે લગારેક ક્રોધ ચઢી આવે ને પછી તેને ટાળી નાંખે, એવો જે ક્રોધ તે કાંઈ નડતર કરે કે ન કરે?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેમ આ સભા બેઠી છે તેમાં જો હમણે સર્પ નીકળે ને કોઈને કરડે નહીં તો પણ ઊઠીને સૌને ભાગવું પડે તથા સૌનાં અંતરમાં ત્રાસ થાય; અને વળી જેમ ગામને ઝાંપે આવીને વાઘ હુંકારા કરતો હોય અને કોઈને મારે નહીં તો પણ સૌ માણસને અંતરમાં ભય લાગે ને બારણે નીકળાય નહીં; તેમ થોડોક ક્રોધ ઊપજે તે પણ અતિશય દુઃખદાયી છે.”
\nપછી નાના નિર્માનાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “કામને મૂળમાંથી ઉખેડી નાંખવો તેનું શું સાધન છે?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એક તો આત્મનિષ્ઠા અતિ દૃઢ હોય; અને અષ્ટપ્રકારે બ્રહ્મચર્યવ્રત રાખવું, એ આદિક જે પંચ વર્તમાન તેને દૃઢ કરીને પાળે; અને ભગવાનનો મહિમા અતિશય સમજે; એ ઉપાયે કરીને કામનું મૂળ ઊખડી જાય છે. અને કામનું મૂળ ઊખડી જાય તો પણ બ્રહ્મચર્યાદિક નિયમમાંથી કોઈ રીતે ડગવું નહીં. અને અતિશય કામનું મૂળ ઊખાડ્યાનો તો ઉપાય એ છે જે, ભગવાનનો મહિમા સારી પેઠે સમજવો.”
\nઅને તે પછી ભજનાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! કનિષ્ઠ વૈરાગ્ય ને મધ્યમ વૈરાગ્ય ને ઉત્તમ વૈરાગ્ય એ ત્રણ પ્રકારના વૈરાગ્યનું શું રૂપ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “કનિષ્ઠ વૈરાગ્યવાળો જે હોય તે તો ધર્મશાસ્ત્રમાં કહ્યા જે સ્ત્રીના ત્યાગ સંબંધી નિયમ તેમાં સારી પેઠે વર્તે ત્યાં સુધી તો એને ઠીક રહે, પણ જો કોઈ સ્ત્રીના અંગને દેખી જાય તો તે અંગમાં એનું ચિત્ત ચોંટી જાય અને એનું ઠેકાણું ન રહે, તેને કનિષ્ઠ વૈરાગ્યવાળો કહીએ. અને જે મધ્યમ વૈરાગ્યવાળો હોય તે તો કદાચિત્ જો સ્ત્રીને ઉઘાડી થકી દેખી જાય તોય પણ જેમ પશુને ઉઘાડાં દેખીને ક્ષોભ થતો નથી તેમ તેના મનમાં ક્ષોભ ન થાય ને તે સ્ત્રીના અંગમાં ચિત્ત ચોંટી જાય નહીં, તેને મધ્યમ વૈરાગ્યવાળો કહીએ. અને જે ઉત્તમ વૈરાગ્યવાળો હોય તેને તો જો કદાચિત્ એકાંતમાં સ્ત્રીઆદિક પદાર્થનો યોગ થાય તો પણ એ ડગે નહીં, તેને ઉત્તમ વૈરાગ્યવાળો કહીએ.”
\nઅને વળી ભજનાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “કનિષ્ઠ, મધ્યમ અને ઉત્તમ એ ત્રણ પ્રકારે જે ભગવાનનું જ્ઞાન તેનું શું સ્વરૂપ છે?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “કનિષ્ઠ જ્ઞાનવાળો તે તો પ્રથમ ભગવાનનો પ્રતાપ દેખીને નિશ્ચય કરે અને પછી તેવો પ્રતાપ ન દેખાય ને ભગવાનનો કોઈક દુષ્ટ જીવ દ્રોહ કરતા હોય તેનું કાંઈ ભૂંડું ન થાય ત્યારે તેને નિશ્ચય રહે નહીં, એને કનિષ્ઠ જ્ઞાનવાળો કહીએ. અને મધ્યમ જ્ઞાનવાળો જે હોય તે તો જ્યારે ભગવાનનાં શુભ-અશુભ એવાં મનુષ્યચરિત્રને દેખે ત્યારે તેમાં મોહ થાય ને નિશ્ચય રહે નહીં, તેને મધ્યમ જ્ઞાનવાળો કહીએ. અને ઉત્તમ જ્ઞાનવાળાને તો એમ વર્તે જે, ભગવાનને ગમે તેવી શુભ-અશુભ ક્રિયાને કરતા દેખીને પણ તેમાં મોહ થાય નહીં ને નિશ્ચય જાય નહીં તથા જેણે પોતાને નિશ્ચય કરાવ્યો હોય ને તે જ વળી કહે જે, ‘એ ભગવાન નથી,’ ત્યારે તેને એમ જાણે જે, ‘એનું માથું ફર્યું છે.’ એવો જે હોય તેને ઉત્તમ જ્ઞાનવાળો કહીએ. અને તેમાં જે કનિષ્ઠ જ્ઞાનવાળો તે તો અનેક જન્મે કરીને સિદ્ધ થાય અને મધ્યમ જ્ઞાનવાળો બે-ત્રણ જન્મે કરીને સિદ્ધ થાય અને ઉત્તમ જ્ઞાનવાળો તે જ જન્મે કરીને સિદ્ધ થાય.” એવી રીતે વાર્તા કરી.
\nત્યાર પછી મોટા શિવાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “ભગવાનનો નિશ્ચય તો સંપૂર્ણ હોય તો પણ અંતરમાં કૃતાર્થપણું મનાતું નથી તેનું શું કારણ છે?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “કામ, ક્રોધ, લોભ, સ્વાદ, સ્નેહ, માન ઇત્યાદિક જે શત્રુ તેણે કરીને જેનું અંતઃકરણ દગ્ધ વર્તતું હોય ને તેને નિશ્ચય હોય તો પણ પોતાને કૃતાર્થ માને નહીં.”
\nપછી નિત્યાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “એ કામાદિક શત્રુને ટાળ્યાનો શો ઉપાય છે?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એ કામાદિક શત્રુ તો તો ટળે, જો એને ઉપર નિર્દય થકો દંડ દેવાને તત્પર રહે. જેમ ધર્મરાજા છે તે પાપીને મારવાને અર્થે દંડ લઈને રાત-દિવસ તૈયાર રહે છે, તેમ ઇન્દ્રિયો કુમાર્ગે ચાલે તો ઇન્દ્રિયોને દંડ દે અને અંતઃકરણ કુમાર્ગે ચાલે તો અંતઃકરણને દંડ દે. તેમાં ઇન્દ્રિયોને કૃચ્છ્રચાંદ્રાયણે કરીને દંડ દે અને અંતઃકરણને વિચારે૧ કરીને દંડ દે, તો એ કામાદિક શત્રુનો નાશ થઈ જાય અને પોતાને ભગવાનના નિશ્ચયે કરીને સંપૂર્ણ કૃતાર્થ માને.”
\nત્યાર પછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “સંપૂર્ણ સત્સંગ થયો તે કેને કહીએ?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એક તો અતિશય દૃઢ આત્મનિષ્ઠા હોય અને તે પોતાના આત્માને દેહ, ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણથી અતિશય અસંગી માને; અને એ દેહ-ઇન્દ્રિયાદિકની ક્રિયાઓ તે પોતાને વિષે ન માને તો પણ પંચ વર્તમાનના નિયમમાં લેશમાત્ર ફેર પડવા દે નહીં. અને પોતે બ્રહ્મસ્વરૂપે વર્તે તો પણ પરબ્રહ્મ જે પુરુષોત્તમ ભગવાન તેનું દાસપણું મૂકે નહીં, સ્વામી-સેવકપણે કરીને ભગવાનની દૃઢ ઉપાસના કરે. અને પ્રત્યક્ષમૂર્તિ જે ભગવાન તેને આકાશની પેઠે અતિશય અસંગી સમજે, જેમ આકાશ છે તે ચાર ભૂતમાં અનુસ્યૂતપણે વ્યાપીને રહ્યો છે અને ચાર ભૂતની જે ક્રિયા તે આકાશને વિષે થાય છે તો પણ આકાશને એ પૃથ્વી આદિક ચાર ભૂતના વિકાર અડતા નથી, તેમ પ્રત્યક્ષ જે શ્રીકૃષ્ણ નારાયણ તે શુભ-અશુભ સર્વ ક્રિયાને કર્તા થકા આકાશની પેઠે નિર્લેપ છે એમ જાણે; અને તે ભગવાનનાં જે અસંખ્યાત ઐશ્વર્ય છે તેને સમજે જે, ‘આ ભગવાન જીવોના કલ્યાણને અર્થે મનુષ્ય જેવા જણાય છે તો પણ એ અનંત કોટિ બ્રહ્માંડના કર્તાહર્તા છે અને ગોલોક, વૈકુંઠ, શ્વેતદ્વીપ, બ્રહ્મપુર ઇત્યાદિક જે ધામ તે સર્વેના સ્વામી છે અને અનંત કોટિ એવા જે અક્ષરરૂપ મુક્ત તે સર્વના સ્વામી છે;’ એવો ભગવાનનો મહિમા જાણીને તે ભગવાનને વિષે શ્રવણાદિક ભક્તિને દૃઢ કરીને રાખે અને તે ભગવાનના ભક્તની સેવા-ચાકરી કરે. એવી રીતે જે વર્તે તેનો સંપૂર્ણ સત્સંગ કહીએ.”
\nપછી નાના શિવાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “ક્યારેક તો ભગવાનના ભક્તનો મહિમા અતિશય સમજાય છે ને ક્યારેક તો અતિશય સમજાતો નથી, તેનું શું કારણ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “સંત છે તે તો ધર્મવાળા છે, તે જ્યારે કોઈકને અધર્મમાં ચાલતો દેખે ત્યારે તેને ટોકે, પછી જે દેહાભિમાની હોય તેને સવળો વિચાર કરીને શિક્ષા ગ્રહણ કરતાં આવડે નહીં ને સામો તે સંતનો અવગુણ લે; માટે જ્યાં સુધી એને દુખાડીને કહે નહીં ત્યાં સુધી માહાત્મ્ય રહે ને જ્યારે હિતની વાત પણ દુખાડીને કહે ત્યારે અવગુણ લે ને માહાત્મ્ય ન જાણે. અને જેને સંતનો અવગુણ આવ્યો તેને કોઈ રીતે પ્રાયશ્ચિત્તે કરીને પણ શુદ્ધ થવાતું નથી. જેમ કામાદિક દોષનાં પાપ-નિવારણ છે તેમ સંતના દ્રોહનું પાપ-નિવારણ છે નહીં. ને જેમ કોઈને ક્ષયરોગ થાય તેને ટાળ્યાનું કોઈ ઓષધ નથી તે તો નિશ્ચય મરે; તેમ જેને સંતનો અવગુણ આવ્યો તેને તો ક્ષયરોગ થયો જાણવો, તે તો પાંચ દિવસ મોડો-વહેલો નિશ્ચય વિમુખ થશે. અને વળી જેમ મનુષ્યનાં હાથ, પગ, નાક, આંખ્ય, આંગળીઓ એ આદિક જે અંગ તે કપાય તો પણ એ મનુષ્ય મૂવો કહેવાય નહીં અને જ્યારે ધડમાંથી માથું કપાઈ જાય ત્યારે તેને મૂવો કહેવાય; તેમ હરિજનનો જેને અવગુણ આવે તેનું તો માથું કપાણું. અને બીજાં વર્તમાનમાં કદાચિત્ ફેર પડે તો અંગ કપાણું કહેવાય પણ તે જીવે ખરો, કહેતાં તે સત્સંગમાં ટકે ખરો; અને જેને સંતનો અવગુણ આવ્યો તે તો નિશ્ચય સત્સંગથી જ્યારે-ત્યારે વિમુખ જ થાય, એ એનું માથું કપાણું જાણવું.”
\nપછી ભગવદાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હરિજનનો અવગુણ આવ્યો હોય તેને ટાળ્યાનો કોઈ ઉપાય છે કે નથી?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ઉપાય તો છે પણ અતિ કઠણ છે, તે અતિશય શ્રદ્ધાવાળો હોય તેથી થાય છે. જ્યારે કોઈ સંતનો અવગુણ આવે ત્યારે એમ વિચાર કરે જે, ‘મેં અતિ મોટું પાપ કર્યું, જે માટે બ્રહ્મસ્વરૂપ એવા જે ભગવાનના ભક્ત તેનો અવગુણ લીધો.’ એવા વિચારમાંથી અતિશય દાઝ હૈયામાં થાય, તે દાઝને મારે અન્ન જમે તો તેના સ્વાદુ-કુસ્વાદુપણાની ખબર પડે નહીં તથા રાત્રિને વિષે નિદ્રા પણ આવે નહીં. અને જ્યાં સુધી સંતનો અવગુણ હૈયામાંથી ટળે નહીં ત્યાં સુધી જેમ જળ વિનાનું માછલું તરફડે તેમ અતિ વ્યાકુળ થાય. અને જ્યારે એ સંતનો હૈયામાં અતિશય ગુણ આવે ને તે સંત કોઈ વાતે દુખાણા હોય તો તેને અતિ દીન થઈને પ્રસન્ન કરે. એવી જાતનો જેના હૃદયમાં વિચાર રહેતો હોય તો તેને સંતનો અવગુણ આવ્યો હોય તે પણ ટળી જાય ને સત્સંગમાંથી પણ વિમુખ ન થાય; પણ એ વિના બીજો કોઈ એનો ઉપાય નથી કહ્યો, એ જ એક ઉપાય છે.”
", "gujarati_footnote": "૧. આત્મા અને સંસારના સ્વરૂપના વિવેકનો વિચાર.
", "hindi_title": "क्रोध अत्यंत दुःखदायी और संपूर्ण सत्संग", "hindi_text": "संवत् १८७७ में कार्तिक कृष्णा दशमी (३० नवम्बर, १८२०) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीलोया ग्राम-स्थित भक्त सुराखाचर के राजभवन में परमहंसों के निवासस्थान में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने रुईभरा सफ़ेद चूड़ीदार पायजामा पहना था, सफ़ेद छींट की बगलबंडी पहनी थी और श्वेत फेंटा बाँधा था। उनके समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nतब श्रीजीमहाराज मुनियों से बोले कि, “शंकर शब्द का क्या अर्थ है?”
\nमुनियों ने कहा कि, “सुख देनेवाले को शंकर कहते हैं।”
\nयह सुनकर श्रीजीमहाराज बोले कि, “आज जब चार घड़ी रात्रि शेष रह गई, तब शिवजी ने हमें स्वप्न में दर्शन दिए। वे बड़े नन्दीश्वर पर बैठे थे। उनका शरीर हृष्टपुष्ट था और चालीस वर्ष की उनकी आयु थी। उनके सिर पर बड़ी जटा थी। शिवजी के साथ पार्वती थीं। उन्होंने श्वेत वस्त्र पहने थे। शिवजी बड़े सन्त के सदृश शान्तमूर्ति थे। मुझ पर तो शिवजी का बहुत स्नेह दिखाई पड़ा, फिर भी मुझे शिवजी के प्रति इतना स्नेह नहीं हुआ। क्योंकि मैं ऐसा समझता हूँ कि शिव तमोगुण के देवता हैं और हम शान्तमूर्ति श्रीकृष्ण नारायण के उपासक हैं। अतएव, ब्रह्मा, शिव तथा इन्द्रादि जैसे रजोगुणी-तमोगुणी देवताओं के प्रति उतना भाव नहीं रहता। और उनमें भी क्रोध के प्रति तो मुझे अत्यधिक वैर है। क्रोधी मनुष्य अथवा देवता मुझे बिल्कुल पसन्द ही नहीं! फिर भी, हम शिवजी का आदर करते हैं उसका कारण यह है कि शिवजी त्यागी एवं योगी हैं तथा भगवान के महान भक्त हैं। इसलिए हम शिवजी को आदरपूर्वक मानते हैं।
\n“और, क्रोध कैसा है? यह हड़काए कुत्ते के समान है। जैसे हड़काए कुत्ते की लार अगर पशु अथवा मनुष्य किसी को लग जाती है, तो वह पागल कुत्ते की तरह चीखते-चिल्लाते मर जाता है। वैसे ही क्रोध की लार जिसको छूती है, वह भी पागल कुत्ते की तरह चीख-चीखकर संत के मार्ग से गिर जाता है। जैसे कसाई, अरब, शिकारी, बाघ, चीता और काला सर्प सभी को डराते हैं और उनके प्राण हर लेते हैं, वैसे ही क्रोध भी सभी को भयभीत करता है और उनके प्राण हर लेता है। यदि साधु ऐसे क्रोध के वशीभूत होता है, तो अत्यन्त ही अनुचित दिखाई पड़ता है। क्योंकि साधु शान्त स्वभाववाला होता है, परन्तु जब वह क्रोधावेश में होता है, तब वह क्रूर प्रतीत होता है। उस साधु की आकृति भी बदल जाती है। वास्तव में क्रोध का नाम विरूप है। जिसके शरीर में क्रोध आता है, उसे वह विरूप कर देता है।”
\nफिर शुकमुनि ने पूछा, “हे महाराज! यदि कोई तनिक-सा भी क्रोध कर लेता हो और बाद में उसे मिटा दे, तो ऐसा अल्प क्रोध कुछ बाधा उपस्थित करता है या नहीं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जैसे यह सभा हो रही है, इसमें यदि अभी कोई साँप निकल आये, और भले ही वह किसी को नहीं काटे, तो भी सभी लोगों को उठकर भागना पड़ता है और सबके हृदय भय से आंतकित हो जाते हैं; तथा जैसे कोई बाघ गाँव के फाटक पर आकर गर्जना कर रहा हो, भले ही वह किसी को न मारे, फिर भी सबके अंतःकरण भय से कांपने लगते हैं, और कोई अपने घरों से बाहर नहीं निकल सकता। वैसे ही अगर थोड़ा-सा भी क्रोध उत्पन्न हो जाए, तो वह उत्यन्त दुःखदायी होता है।”
\nफिर छोटे निर्मानानन्द स्वामी ने पूछा, “काम-दोष का मूलोच्छेद करने का कौन-सा साधन है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “एक तो आत्मनिष्ठा अति दृढ़ हो; और आठ प्रकार के ब्रह्मचर्य व्रत को रखना इत्यादि पंचव्रतों का दृढ़ता के साथ पालन करें, तथा भगवान की अधिकाधिक महिमा समझे, तो काम की जड़ उखड़ जाती है। महत्त्वपूर्ण बात यह है कि काम का मूलोच्छेद हो जाने पर भी ब्रह्मचर्यादि नियमों का पालन करने से विचलित मत होना। और, काम की जड़ को उखाड़ने का अमोघ उपाय यही है कि भगवान की महिमा को अच्छी तरह समझ लिया जाए।”
\nफिर भजनानन्द स्वामी ने प्रश्न पूछा कि, “हे महाराज! कनिष्ठ, मध्यम तथा उत्तम इन तीन प्रकार के वैराग्य का कैसा स्वरूप है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “कनिष्ठ वैराग्यवाला पुरुष धर्मशास्त्र में बताए गए स्त्री-त्याग सम्बंधी नियमों का पालन जब तक करता रहता है, तब तक उसका पतन नहीं होता, किन्तु यदि उसने किसी स्त्री का अंग देख लिया और उसमें उसका चित्त लग गया, तो उसका ठिकाना नहीं रहता! ऐसे पुरुष को कनिष्ठ वैराग्यवान कहते हैं। और, जो मध्यम वैराग्यवाला है, वह कदाचित् स्त्री को निर्वस्त्र भी देख लेता है, किन्तु नग्न पशु को देखने पर जैसे क्षोभ उत्पन्न नहीं होता, उसी प्रकार उसे क्षोभ उत्पन्न नहीं होता, तथा उसका मन स्त्री के उस अंग में नहीं लगता, उसे मध्यम वैराग्यवान कहा जाता है। और, जो उत्तम वैराग्यवाला है, उसे कभी एकान्त में स्त्री आदि पदार्थों का योग हो जाए, फिर भी वह न डिगे, उसे उत्तम वैराग्यवान कहते हैं।”
\nफिर भजनानन्द स्वामी ने पूछा, “कनिष्ठ, मध्यम तथा उत्तम इन तीन प्रकार के भगवान सम्बंधी ज्ञान का कैसा स्वरूप है?”
\nश्रीजीमहाराज बोले, “जो कनिष्ठ ज्ञानवाला है, वह तो पहले भगवान का प्रताप देखकर भगवान का निश्चय कर लेता है, परन्तु बाद में उसे वैसा ही प्रताप देखने में न आए, और कोई दुष्ट जीव भगवान का द्रोह करता हो, उसका कुछ भी अनिष्ट नहीं होता, तब उसको भगवान के स्वरूप में भ्रान्ति हो जाती है, उसे कनिष्ठ ज्ञानवाला कहते हैं। और, मध्यम ज्ञानवाला हो, वह तो भगवान के शुभ या अशुभ ऐसे मनुष्य-चरित्रों को देखे, तब उसमें मोहित हो जाए और उसका निश्चय भी न रहे, उसे मध्यम ज्ञानवाला कहते हैं। तथा जो उत्तम ज्ञानवाला है, उसे ऐसी स्थिति रहती है कि भगवान को चाहे जैसे शुभाशुभ मनुष्य चरित्र करते हुए देखकर भी उनसे मोहित नहीं होता और उसका निश्चय भी अटल रहता है; और जिसके द्वारा स्वयं को निश्चय हुआ हो, वही यदि यह कहता हो कि, ‘ये भगवान नहीं हैं।’ तब वह उसको भी ऐसा ही समझ लेता है कि, ‘यह विभ्रान्त हो गया है।’ ऐसा जो हो, उसे उत्तम ज्ञानवाला कहते हैं। और इन तीनों में जो कनिष्ठ ज्ञानवाला है, वह अनेक जन्मों के बाद सिद्ध होता है, और मध्यम ज्ञानवाला दो-तीन जन्मों के बाद सिद्ध होता है, और उत्तम ज्ञानवाला इसी जन्म में सिद्ध हो जाता है।”
\nफिर बड़े शिवानन्द स्वामी ने प्रश्न पूछा, “भगवान सम्बंधी निश्चय सम्पूर्ण होने पर भी अंतर में कृतार्थ भावना नहीं रहती, इसका क्या कारण है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “काम, क्रोध, लोभ, स्वाद, स्नेह तथा मान आदि शत्रुओं द्वारा जिसका अन्तःकरण दग्ध हो गया हो, उसे निश्चय होने पर भी, ‘मैं कृतार्थ हुआ हूँ’ इस प्रकार स्वयं को कृतार्थ नहीं मानता।”
\nतब नित्यानन्द स्वामी ने प्रश्न किया, “इन कामादि शत्रुओं को नष्ट करने का क्या उपाय है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “कामादि शत्रु तभी नष्ट हो सकते हैं, जब उनको निर्दयतापूर्वक दंड देने के लिए मुमुक्षु तत्पर रहे। जैसे पापी को मारने के लिये धर्मराजा रात-दिन दंड लेकर तैयार रहते हैं, वैसे ही इन्द्रियाँ कुमार्गगामी हों तब इन्द्रियों को दण्ड दें तथा अन्तःकरण यदि कुमार्ग पर चले, तो उसे दंडित करें। उनमें इन्द्रियों को कृच्छ्रचान्द्रायण व्रत द्वारा दण्ड दे, तथा अन्तःकरण को विचार (आत्मा-अनात्मा का विवेक) द्वारा दंड दे, तब जाकर इन कामादि शत्रुओं का नाश हो जाता है तथा वह मुमुक्षु भी तब स्वयं को भगवान सम्बंधी निश्चय द्वारा सम्पूर्ण रूप से कृतार्थ मानने लगता है।”
\nफिर मुक्तानन्द स्वामी ने प्रश्न किया, “यह कैसे समझा जाए कि सम्पूर्ण सत्संग हो गया?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “सर्वप्रथम तो मुमुक्षु के हृदय में अतिशय दृढ़ आत्मनिष्ठा हो; तथा वह अपनी आत्मा को देह, इन्द्रियों तथा अन्तःकरण से बिल्कुल असंगी मानता हो; तथा देह, इन्द्रियादि की क्रियाओं से स्वयं को अलिप्त मानते हुए भी वह पंचव्रतों में लेशमात्र भी शिथिलता नहीं आने देता हो; और, ब्रह्मरूप रहते हुए भी वह परब्रह्म पुरुषोत्तम भगवान का दासत्व नहीं छोड़ता हो, स्वामी-सेवक भाव से भगवान की दृढ़ उपासना करता हो; एवं प्रत्यक्षमूर्ति भगवान को आकाशवत् अत्यन्त असंगी समझता हो, जैसे कि आकाश चार भूतों में अनुस्यूत भाव से व्यापक होकर रहता है और आकाश में ही चार भूतों की क्रियाएँ होती हैं, फिर भी पृथ्वी आदि चार भूतों के विकार आकाश को नहीं छू पाते, वैसे ही प्रत्यक्ष श्रीकृष्ण नारायण (स्वयं श्रीहरि) शुभ-अशुभ क्रिया के कर्ता होने पर भी आकाश की तरह निर्लेप हैं, ऐसा समझता हो; और, उन भगवान के असंख्य ऐश्वर्यों को भी यों समझता हो कि, ‘ये भगवान जीवों के कल्याण के लिए मनुष्यसदृश दिखाई पड़ते हैं, तो भी वे अनन्तकोटि ब्रह्मांडों के कर्ता-हर्ता हैं। तथा गोलोक, वैकुंठ, श्वेतद्वीप तथा ब्रह्मपुर आदि धामों के स्वामी हैं और अनन्तकोटि अक्षरमुक्तों के भी स्वामी हैं।’ ऐसी भगवान की महिमा जानकर उन भगवान के प्रति श्रवणादि भक्ति को दृढ़ता करके रखता हो तथा उन भगवान के भक्तों की सेवा-शुश्रूषा करता हो, ऐसा जिसका आचरण रहे, तब कहा जा सकता है कि उसे सम्पूर्ण सत्संग हो गया।”
\nफिर छोटे शिवानंद स्वामी ने प्रश्न पूछा कि, “कभी भगवान के भक्त की महिमा खूब समझ में आती है और कभी इस प्रकार की महिमा नहीं जान पड़ती, इसका क्या कारण है?”
\nइसका उत्तर देते हुए श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “सन्त तो धर्मवान हैं। अतः वे जब कभी किसी को अधर्म के मार्ग पर चलता देखते हैं, तब उसे टोकते हैं। ऐसे समय पर देहाभिमानी को सद्विचारपूर्वक शिक्षा ग्रहण करना नहीं आता बल्कि वह, उस सन्त के अवगुण देखने लगता है! अतः जब तक सन्त उसके स्वभाव के सम्बंध में दुःख लगाकर न कहें, तब तक तो उसे सन्त की महिमा रहती है, किन्तु वे सन्त हितकारी बातें भी उसको दुःख लगाकर करे, तब वह उस सन्त का भी अवगुण लेने लगता है, और उनका माहात्म्य नहीं जानता है। और, जिसने सन्त का अवगुण देखा, वह तो किसी प्रकार के प्रायश्चित्त द्वारा भी शुद्ध नहीं हो पाता। जैसे कामादि दोषों के पाप का निवारण है, वैसे सन्त के प्रति किये द्रोह के पाप का निवारण नहीं है। और जैसे किसी को क्षयरोग हुआ, तो उसे मिटाने की कोई औषधि नहीं है, वह तो निश्चित ही मरेगा; वैसे ही जिसने सन्त का अवगुण देखा हो, उसे तो क्षयरोग हो गया जान लें! वह तो पाँच दिनों के भीतर निश्चय ही विमुख हो जाएगा। और, जिस प्रकार मनुष्य के हाथ, पैर, नाक, आँख और उँगलियाँ आदि अंगों के कट जाने पर वह मरा नहीं कहा जाता, किन्तु धड़ से सर कट गया, तभी वह मरा कहलाता है; वैसे ही जिसके हृदय में हरिभक्त के प्रति दोष की भावना उत्पन्न हो गई, उसका तो सर ही कट गया समझो! यदि पंचव्रतों में किसी प्रकार का अन्तर पड़ जाए तो समझो कि उसका कोई एक अंग ही कट गया है, ऐसी स्थिति में वह जीवित जरूर रहेगा, अर्थात् वह सत्संग में अवश्य टिक जाता है; किन्तु जिसने सन्त में अवगुण देखा, वह तो निश्चित रूप से सत्संग से कभी न कभी विमुख हो ही जाता है, वही उसका शिरच्छेद हुआ समझें।”
\nफिर भगवदानन्द स्वामी ने प्रश्न पूछा कि, “भगवद्भक्त का जिसे अवगुण दिखता हो, ऐसी मलिन दृष्टि मिटाने का कोई उपाय है या नहीं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “उपाय तो है, किन्तु वह अत्यन्त कठिन है, अत्यंत श्रद्धावान पुरुष ही यह उपाय कर सकता है। जब कभी सन्त के प्रति अवगुण देख लिया, तब वह ऐसा विचार करे कि, ‘मैंने घोर पाप किया है, कि ब्रह्मस्वरूप ऐसा जो भगवद्भक्त है, उसका मैंने अवगुण देखा!’ फिर ऐसे विचारों से अपने हृदय में अत्यधिक अन्तर्दाह होने लगे, फिर जब वह भोजन लेने बैठे, तब उस अन्तर्दाह के कारण उसे भोजन के स्वाद-कुस्वाद की कोई खबर न रहे, तथा रात में नींद भी न आए। और, जब तक उसके हृदय से सन्त के प्रति अवगुण भावना न मिटे तब तक वह उसी प्रकार छटपटाता रहे, जिस तरह पानी के बिना मछली तड़फड़ाती है। और, जब उन संत का अतिशय गुण अपने हृदय में भर जाए, और वह सन्त कैसे भी दुःखी हो गए हों, उसे अत्यन्त दीनभाव से प्रसन्न करें। इस प्रकार का विचार जिसके हृदय में रहता हो, तो उसे सन्त सम्बंधी अवगुण-दृष्टि मिट जाती है तथा वह सत्संग से भी विमुख नहीं होता। इसके सिवा दोष-दृष्टि मिटाने का अन्य कोई भी उपाय नहीं है, एकमात्र यही उपाय है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/109.mp3" }, { "english_title": "One with Faith,Gnān, Courage or Affection", "english_text": "On Kārtik vadi 11, Samvat 1877 [1 December 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting facing south on a large, decorated cot in Surā Khāchar’s darbār in Loyā. He was wearing a red kinkhāb survāl and a black kinkhāb dagli with the word ‘Narnārāyan’ imprinted upon it. Around His head, He had tied a Burānpuri, sky-blue colored feto with golden threads along the edges. He had also tied an orange-colored feto around His waist. At that time, Muktānand Swāmi and other paramhansas were singing devotional songs to the accompaniment of a dukad, sarodā, satār and manjirās, while munis as well as devotees from various places had gathered before Him in an assembly.
\nAfter the singing had concluded, Shriji Mahārāj said, “O paramhansas, please listen. I wish to ask you a question.”
\nThe munis said, “Mahārāj, please ask.”
\nThereupon Shriji Mahārāj asked, “In this Satsang, when does a devotee become free from the fear of death and become convinced of his own liberation in this very life?”
\nMuktānand Swāmi replied as well as he could, but Shriji Mahārāj’s question was not answered satisfactorily. So the other paramhansas requested, “Mahārāj, You will have to answer that question.”
\nShriji Mahārāj then began, “While you were singing devotional songs, I thought about this. In My mind, I feel that there are four types of devotees of God who no longer fear death and who feel completely fulfilled. These four types are: first, one who has faith; second, one with gnān; third, one with courage; and fourth, one with affection. These four types of devotees do not fear death, and they feel fulfilled while still alive.
\n“Now, I shall describe the characteristics of these four types of devotees. One who has faith has established absolute faith in the words of God and His Sant. Therefore, by the strength of his faith in God, he does not harbor any fear of death. Also, he believes, ‘I have attained the manifest form of Purushottam Bhagwān, and thus I am fulfilled.’
\n“A devotee with gnān has the strength of ātmā-realization and believes, ‘I am brahmaswarup and a devotee of God.’ Therefore, he too does not fear death.
\n“All of the indriyas and antahkaran tremble with fear before a devotee who has courage. Also, he is not afraid of anyone. So, he does not transgress any of God’s injunctions in any way. As a result, he believes himself to be fulfilled and does not have even the slightest fear of death.
\n“The fourth, who has affection, has the inclination of a faithful wife. The vrutti of a faithful wife is not drawn to anyone except her own husband, and she has affection only for her husband. Similarly, this devotee of God, like the faithful wife, has affection only for his master, God. As a result, he believes himself to be fulfilled and does not have even the slightest fear of death.
\n“Out of these four types of inclinations, if only one is predominant and the other three are subordinate, one still overcomes the fear of births and deaths. But if a person does not have any one of the four, then his fear of death is not overcome.”
\nHaving said this, Shriji Mahārāj asked all of the paramhansas and other devotees, “Of these four, please declare which inclination is predominant within you.” So, all of the paramhansas described whichever inclination was predominant within them, and the other devotees did likewise. Hearing this, Shriji Mahārāj was very pleased.
\nThen Shriji Mahārāj continued, “Of these four types, all those who have the inclination of courage may come near and bow down at My feet.” So, those who had the inclination of courage placed Shriji Mahārāj’s holy feet on their chests and bowed down before Him.
\nThereafter, Shriji Mahārāj said, “Those who wish to ask a question, please ask.”
\nThereupon Brahmānand Swāmi asked, “That which is the cause should be greater than its effect. Why, then, does a large tree arise from the seed of a banyan tree, which is small?”
\nShriji Mahārāj replied, “A cause may be small and subtle, yet it is still capable of producing a vast effect - that is the very greatness of the cause. For example, the entities evolved from Mul-Prakruti - the countless Pradhāns - occupy a great expanse, whereas the cause, Mul-Prakruti, has the form of a female. Also, smell, which is the cause of pruthvi, is subtle, whereas the entity evolved from it, pruthvi, is large. Similarly, ākāsh and the other four bhuts occupy a vast area, but their causes, sound, touch, etc., are subtle. Hence, the cause may be small, but it still has the ability to produce a vast effect - such is its capability.
\n“Agnidev, for example, possesses a form like that of a man; and his size is like that of a man; but his effect - in the form of flames of fire - is large. Similarly, the form of Varun is the size of a man, but his effect - in the form of water - is very abundant. Further, the form of Surya is seated in a chariot like a man, but his effect - in the form of light - pervades the entire brahmānd. In the same manner, the cause of all, Shri Purushottam Nārāyan - Shri Krishna - is the size of a man, yet He is the cause of countless millions of brahmānds. But one who is a fool thinks, ‘If the effect is this big, then the cause must be so much bigger!’ Actually, this is the understanding of a fool. God, who is the cause of all, appears like a human being; yet by His yogic powers, He is able to create countless millions of brahmānds from His body and is able to absorb them back into Himself. For example, Agni, Varun and Surya appear vast in the form of their effects, but they withdraw their effect back within themselves, and only they remain. In the same way, within each and every hair of God, countless brahmānds, each composed of the eight barriers and 14 realms, appear as mere atoms. In this way, the cause is transcendental and full of greatness. So, one who is wise realizes, ‘God appears like a human, but, in fact, He is the cause of all and the creator of all; He is all-powerful.’”
\nHaving said this, Shriji Mahārāj returned to go to sleep.
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "વિશ્વાસી, જ્ઞાની, શૂરવીર અને પ્રીતિવાળાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના કાર્તિક વદિ ૧૧ એકાદશીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ ગામ શ્રીલોયા મધ્યે સુરાખાચરના દરબારમાં દક્ષિણાદે મુખારવિંદે ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને રાતા કિનખાબનો સુરવાળ પહેર્યો હતો અને ‘નરનારાયણ’ નામે અંકિત એવો જે કાળો કિનખાબ તેની ડગલી પહેરી હતી અને માથે બુરાનપુરી આસમાની રંગનો રેંટો સોનેરી તારના ફરતા છેડાનો બાંધ્યો હતો અને કસુંબી રંગનો રેંટો કેડ્યે બાંધ્યો હતો અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી અને મુક્તાનંદ સ્વામી આદિક જે પરમહંસ તે દૂકડ, સરોદા, સતાર, મંજીરાદિક વાજિંત્રને વજાડીને કીર્તનનું ગાન કરતા હતા.
\nપછી કીર્તનની સમાપ્તિ થઈ રહી ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “સર્વે પરમહંસ, સાંભળો, હું તમને એક પ્રશ્ન પૂછું છું.” ત્યારે મુનિ બોલ્યા જે, “હે મહારાજ! પૂછો.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “આ સત્સંગમાં હરિભક્તને ક્યારે મૃત્યુનો૨ ભય ટળી જાય ને દેહ છતે જ પોતાનું કલ્યાણ મનાઈ જાય?” પછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ જેવો આવડ્યો એવો ઉત્તર કર્યો પણ શ્રીજીમહારાજના પ્રશ્નનું સમાધાન થયું નહીં. પછી બીજા પરમહંસ બોલ્યા જે, “હે મહારાજ! એ પ્રશ્નનો ઉત્તર તો તમે જ કરો.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “તમે જ્યાં સુધી કીર્તન બોલ્યા ત્યાં સુધી અમે એનો વિચાર કર્યો છે, તે અમારી નજરમાં તો એમ આવ્યું છે જે, ચાર પ્રકારના હરિભક્ત હોય તેને મૃત્યુનો ભય નાશ પામે છે અને કૃતાર્થપણું મનાય છે. તે ચાર પ્રકારના હરિભક્તની વિક્તિ - એક તો વિશ્વાસી, બીજો જ્ઞાની, ત્રીજો શૂરવીર, ચોથો પ્રીતિવાળો, એ ચાર પ્રકારના જે ભક્ત તેને તો મૃત્યુનો ભય નથી રહેતો અને દેહ છતે કૃતાર્થપણું મનાય છે. હવે એ ચાર પ્રકારના ભક્તનાં લક્ષણ કહીએ છીએ. તેમાં જે વિશ્વાસી હોય તે તો પ્રત્યક્ષ ભગવાન ને તેના સાધુ તેના વચનને વિષે અતિશય વિશ્વાસને પામ્યો છે; માટે તે ભગવાનના નિશ્ચયના બળ વડે કરીને મૃત્યુનો ભય રાખે નહીં અને એમ જાણે જે, ‘મને પ્રત્યક્ષ પુરુષોત્તમ ભગવાન મળ્યા છે માટે હું કૃતાર્થ છું.’ અને જ્ઞાનીને તો આત્મજ્ઞાનનું બળ હોય, તે એમ માને જે, ‘હું તો બ્રહ્મસ્વરૂપ એવો ભગવાનનો ભક્ત છું;’ માટે એને પણ મૃત્યુનો ભય હોય નહીં. અને શૂરવીર હોય તે થકી તો ઇન્દ્રિયો તથા અંતઃકરણ એ સર્વે થરથર કંપતાં રહે અને બીજા કોઈથી પણ ડરે નહીં, માટે એને કોઈ રીતે પરમેશ્વરની આજ્ઞામાં ભંગ થાય નહીં. માટે પોતાને કૃતાર્થપણું માને અને મૃત્યુનો ત્રાસ તેના મનમાં લેશમાત્ર પણ હોય નહીં. અને ચોથો જે પ્રીતિવાળો તેને તો પતિવ્રતાનું અંગ છે. જેમ પતિવ્રતા સ્ત્રી હોય તેને પોતાના પતિ વિના બીજે ઠેકાણે વૃત્તિ ડોલે નહીં ને એક પોતાના પતિને વિષે જ પ્રીતિ રાખે, તેમ તે ભગવાનનો ભક્ત તે પતિવ્રતાની પેઠે પોતાના પતિ એવા જે ભગવાન તેને વિષે જ પ્રીતિ રાખે. માટે પોતાને કૃતાર્થપણું માને અને તેને મૃત્યુનો ભય પણ લેશમાત્ર હોય નહીં. અને એ ચાર અંગ માંહેલું એક પ્રધાન હોય ને બીજાં ત્રણ ગૌણ હોય તો પણ જન્મ-મૃત્યુના ભય થકી તરે છે અને ચાર માંહેલું એક પણ ન હોય તેને તો મૃત્યુનો ભય ટળે નહીં.” એટલી વાર્તા કરીને પછી શ્રીજીમહારાજ સર્વ પરમહંસ તથા હરિભક્ત પ્રત્યે બોલ્યા જે, “એ ચાર માંહીલાં જેને જે અંગ પ્રધાનપણે વર્તતાં હોય તે કહો.” પછી પરમહંસ સમગ્રને જે જે અંગ વર્તતાં હતાં તે કહ્યાં અને હરિભક્તને પણ જેને જે અંગ વર્તતાં હતાં તે કહ્યાં. તે સાંભળીને શ્રીજીમહારાજ ઘણા પ્રસન્ન થયા. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એ ચાર અંગમાંથી જેને શૂરવીરનું અંગ હોય તે સર્વે આવીને અમારે પગે લાગો.” પછી જેને જેને શૂરવીરનાં અંગ વર્તતાં હતાં તે સર્વે શ્રીજીમહારાજનાં ચરણારવિંદને છાતીમાં લઈને પગે લાગ્યા.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “વળી જેને પ્રશ્ન પૂછવો હોય તે પૂછો.” ત્યારે બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “જે કારણ હોય તે તો કાર્યથી મોટું જોઈએ, ત્યારે વડનું બીજ તે તો નાનું છે ને તે થકી મોટો વડ કેમ થાય છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “કારણ હોય તે તો નાનું હોય ને સૂક્ષ્મ હોય તો પણ મોટા કાર્યની ઉત્પત્તિ કરવાને સમર્થ છે, એ જ કારણમાં મોટાઈ છે. જેમ મૂળ પ્રકૃતિનાં કાર્ય એવાં જે અનંત પ્રધાન તેનો મોટો વિસ્તાર છે પણ કારણરૂપ જે મૂળ પ્રકૃતિ તે તો સ્ત્રીને આકારે છે૩ તથા પૃથ્વીનું કારણ જે ગંધ તે સૂક્ષ્મ છે અને તેનું કાર્ય જે પૃથ્વી તે મોટી છે. એમ જ આકાશ આદિક જે બીજાં ચાર ભૂત તેનો મોટો વિસ્તાર છે અને તેનાં કારણ જે શબ્દાદિક તે સૂક્ષ્મ છે. અને જે કારણ હોય તે નાનું હોય તો પણ તે મોટા કાર્યને ઉત્પન્ન કરવાને સમર્થ થાય એવી એમાં કળા રહી છે. જેમ અગ્નિદેવ છે તે તો મનુષ્ય જેવા મૂર્તિમાન છે અને માણસ જેવડો છે, અને તેનું કાર્ય જે અગ્નિની જ્વાળાઓ તે તો અતિ મોટી છે; તથા જેમ વરુણની મૂર્તિ તે તો મનુષ્ય જેવડી છે અને તેનું કાર્યરૂપ જે જળ તે તો અતિ ઝાઝું છે; અને જેમ સૂર્યની મૂર્તિ તો મનુષ્ય જેવી રથમાં બેઠી છે અને તેનું કાર્ય જે પ્રકાશ તે તો આખા બ્રહ્માંડમાં વ્યાપી રહ્યો છે; તેમ સર્વના કારણ એવા જે શ્રી પુરુષોત્તમ નારાયણ શ્રીકૃષ્ણ તે તો મનુષ્ય જેવડા છે તો પણ અનંત કોટિ બ્રહ્માંડના કારણ છે. અને જે મૂર્ખ હોય તે તો એમ સમજે જે, ‘જેનું કાર્ય આવડું મોટું છે તો તેનું કારણ તો કેવડું મોટું હશે?’ એ તો મૂર્ખની સમજણ છે. અને સર્વના કારણરૂપ એવા ભગવાન તે મનુષ્ય જેવા છે, તો પણ પોતાના અંગમાંથી યોગકળાએ કરીને અનંત કોટિ બ્રહ્માંડને ઉત્પન્ન કરવાને સમર્થ છે ને પાછાં પોતાને વિષે લય કરવાને સમર્થ છે. જેમ અગ્નિ, વરુણ, સૂર્ય તે પોતાના કાર્યરૂપે મોટા જણાય છે ને વળી કાર્યને પોતામાં લીન કરીને એક પોતે જ રહે છે; તેમ ભગવાનના એક એક રોમમાં અનંત કોટિ બ્રહ્માંડ અણુની પેઠે રહ્યાં છે, તે અષ્ટાવરણ ને ચૌદ લોક સૂધાં રહ્યાં છે. એવી રીતે કારણમાં અલૌકિકપણું છે ને મોટાઈપણું છે. તેને સમજુ હોય તે જાણે જે, ‘ભગવાન મનુષ્ય જેવા જણાય છે તો પણ એ ભગવાન સર્વના કારણ છે અને સર્વના કર્તા છે ને સમર્થ છે.’” એમ કહીને શ્રીજીમહારાજ શયન કરવા પધાર્યા.
", "gujarati_footnote": "૨. જન્મ-મરણના પ્રવાહરૂપ સંસારનો.
\n૩. માયા-પ્રકૃતિ જડ તત્ત્વ છે. તેને વચનામૃત ગ. પ્ર. ૧૨માં નિર્વિશેષ કહી છે. તેથી પ્રલયાવસ્થામાં તે સ્ત્રી આકારે હોઈ શકે નહીં. પરંતુ નારીજાતિ વાચક શબ્દથી કહેવાય છે તથા પ્રજાતુલ્ય પ્રધાનપુરુષના કારણરૂપ છે, તેથી તેને સ્ત્રી આકારે કહી છે.
", "hindi_title": "विश्वासी, ज्ञानी, शूरवीर और प्रीतिमान", "hindi_text": "संवत् १८७७ में कार्तिक कृष्णा एकादशी (१ दिसम्बर, १८२०) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीलोया ग्राम-स्थित भक्त सुराखाचर के राजभवन में दक्षिण की ओर मुखारविन्द करके पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने लाल कीमखाब का चूड़ीदार पायजामा पहना था, ‘नरनारायण’ नामांकित काले कीमखाब की बगलबंडी पहनी थी, सिर पर बुरहानपुरी आसमानी रंग का फेंटा, जो सुनहरे तार के फिरते पल्ले का था, बाँधा था तथा कुसुंबी रंग का वस्त्र कमर पर कसकर रखा था। उनके समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे। मुक्तानन्द स्वामी आदि परमहंस मृदंग, सरोद, सितार और मंजीरा आदि वाद्य बजाते हुए कीर्तन कर रहे थे।
\nजब कीर्तन समाप्त हो गया तब श्रीजीमहाराज बोले कि, “समस्त परमहंसो! सुनिए, मैं आपसे एक प्रश्न पूछता हूँ।”
\nतब मुनि बोले, “हे महाराज! पूछिए।”
\nतब श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “इस सत्संग में हरिभक्त को मृत्यु का भय कब मिट जाए और जीवित रहते हुए ही अपना कल्याण हो गया है, ऐसी प्रतीति कैसे आ जाए?”
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने अपनी समझ के अनुसार उत्तर दिया, परन्तु श्रीजीमहाराज के प्रश्न का समाधान नहीं हुआ। तब अन्य परमहंस बोले, “हे महाराज! इस प्रश्न का उत्तर तो आप ही दीजिए।”
\nफिर श्रीजीमहाराज ने उत्तर देते हुए कहा कि, “आप लोग जब कीर्तन कर रहे थे, तब हमने इस प्रश्न पर विचार किया है। हमारी दृष्टि में तो यह आया है कि चार प्रकार के हरिभक्तों को मृत्यु-भय का नाश हो जाता है तथा कृतार्थभाव प्रकट होता है। उन चार प्रकार के हरिभक्तों में प्रथम विश्वासी, दूसरा ज्ञानी, तीसरा शूरवीर और चौथा प्रीतिवाला है; इन चार प्रकार के भक्तों को मृत्यु का भय नहीं रहता तथा अपने जीवनकाल में ही उन्हें ऐसा भाव उत्पन्न हो जाता है कि, ‘मैं कृतार्थ हुआ हूँ!’
\n“अब इन चारों प्रकार के भक्तों के लक्षण बताते हैं कि इनमें जो विश्वासी भक्त है, वह प्रत्यक्ष भगवान तथा उनके साधु के वचनों में अत्यन्त विश्वास रखता है। इसलिए वह भगवान सम्बंधी निश्चय के बल के कारण मृत्यु का भय नहीं रखता तथा वह यह मानता है कि, ‘मुझे प्रत्यक्ष पुरुषोत्तम भगवान प्राप्त हुए हैं, इसलिए मैं कृतार्थ हूँ।’ और, ज्ञानी को आत्मज्ञान का बल रहता है। वह ऐसा समझता है कि, ‘मैं भगवान का ब्रह्मस्वरूप भक्त हूँ।’ अतः उसे भी मृत्यु का भय नहीं रहता। और, शूरवीर भक्त से इन्द्रियाँ तथा अन्तःकरण, सभी थरथर काँपते रहते हैं और वह किसी अन्य व्यक्ति से भी नहीं डरता। इस कारण उसके द्वारा परमेश्वर की आज्ञा का किसी भी प्रकार से उल्लंघन नहीं होता। अतः वह स्वयं को कृतार्थ मानता है और उसके मन में मृत्यु का लेशमात्र भी भय नहीं रहता।
\n“और, चौथा जो प्रीतिवाला भक्त है, उसकी तो पतिव्रता-सी टेक है। जैसे पतिव्रता स्त्री का अपने पति के सिवा अन्य किसी भी पुरुष पर मन नहीं जमता और वह केवल अपने पति से ही प्रीति रखती है, वैसे ही भगवान का भक्त अपने पति जो भगवान हैं, उन्हीं पर प्रीति रखता है और स्वयं को कृतार्थ समझता है। उसे मृत्यु का भय लेशमात्र भी नहीं रहता।
\n“यदि इन चार गुणों में से कोई एक गुण प्रधान हो और अन्य तीन गुण गौण हों, तो भी वह मनुष्य जन्म-मरण के भय से मुक्त हो जाता है। यदि इन चारों गुणों में से कोई एक गुण न हो, तो उसे मृत्यु का भय नहीं मिटता।”
\nइतनी वार्ता के बाद श्रीजीमहाराज समस्त परमहंसों तथा हरिभक्तों के प्रति बोले, “इन चार गुणों में से जो गुण जिसमें प्रमुखरूप से रहता हो, वह बताइए।”
\nपरमहंसों में से जिसका जो-जो गुण था, वह उन्होंने बता दिया तथा हरिभक्तों ने भी बताया। उसे सुनकर श्रीजीमहाराज बहुत प्रसन्न हुए।
\nबाद में उन्होंने कहा, “इन चार गुणों में से जिन-जिनका शूरवीरता का गुण हो, वे सब आकर हमारा चरणस्पर्श करें।” तत्पश्चात् जिस-जिसका शूरवीरता का गुण था, उन सबने आकर श्रीजीमहाराज के चरणारविन्दों को छाती से लगाकर प्रणाम किया।
\nफिर श्रीजीमहाराज बोले, “जिन्हें जो प्रश्न पूछना हो, वे पूछे।”
\nतब ब्रह्मानन्द स्वामी ने पूछा, “जो कारण हो, वह तो कार्य से बड़ा होना चाहिए। परन्तु बड़ का बीज तो कारण है और छोटा है, तब उस छोटे से बीज से विशाल वटवृक्ष कैसे बनता है?”
\nइसका उत्तर श्रीजीमहाराज ने इस प्रकार दिया कि, “यद्यपि ‘कारण’ छोटा और सूक्ष्म होता है, तथापि वह महान कार्य की उत्पत्ति करने में समर्थ होता है, यही ‘कारण’ में महत्ता है। जैसे मूल प्रकृति के कार्यरूपी अनन्त प्रधानों का बड़ा विस्तार है, परन्तु उनके कारणरूपी मूल प्रकृति तो स्त्री के आकारवाली है,१४६ तथा पृथ्वी का कारण गन्ध भी सूक्ष्म है, परन्तु उसका पृथ्वीरूप कार्य विशाल है। वैसे ही आकाश आदि अन्य चार भूतों का बड़ा विस्तार है, परन्तु उनके कारण शब्दादि तो सूक्ष्म हैं। और, ‘कारण’ छोटा होने पर भी बड़े कार्य को उत्पन्न करने में समर्थ होता है, उसमें ऐसी कला है। जैसे अग्निदेव मनुष्य के समान कदवाला और मूर्तिमान है, परन्तु उनकी कार्यरूप ज्वालाएँ बहुत बड़ी हैं। उसी प्रकार वरुण की मूर्ति मानवसदृश है और उनका कार्यरूप जल अत्यधिक है। सूर्य की मूर्ति मनुष्याकार की भाँति रथ में विराजमान है और उनका कार्यरूप प्रकाश समग्र ब्रह्मांड में व्याप्त हो रहा है। वैसे ही सबके कारण श्रीपुरुषोत्तम नारायण श्रीकृष्ण यद्यपि मनुष्यसदृश हैं, फिर भी अनन्तकोटि ब्रह्मांडों के कारण हैं।
\n“और, मूर्ख तो ऐसा समझता है, ‘जिसका कार्य इतना बड़ा है, उसका कारण कितना बड़ा होगा!’ यह तो मूर्ख की समझ है। यद्यपि सबके कारणरूप भगवान मनुष्य सदृश हैं, तथापि वे अपने अंग में से योगकला द्वारा अनन्तकोटि ब्रह्मांडों को उत्पन्न करने में समर्थ हैं तथा उन्हें अपने में विलीन करने में भी समर्थ हैं। जैसे अग्नि, वरुण तथा सूर्य अपने कार्यरूप में बड़े दीख पड़ते हैं, और कार्य को अपने में विलीन करके स्वयं अकेले ही रहते हैं, वैसे ही भगवान के एक-एक रोम में अनन्तकोटि ब्रह्मांड अणुवत् रहते हैं। सो अष्ट आवरण तथा चौदह लोक सहित सब कुछ उसमें रहा है। इस प्रकार कारण में अलौकिकता तथा महत्ता है। उसे केवल विवेकशील पुरुष ही समझता है कि, ‘भगवान यद्यपि मनुष्यसदृश दिखाई पड़ते हैं तथापि वे सबके कारण, कर्ता तथा सामर्थ्यवान हैं।’”
\nइतना कहकर श्रीजीमहाराज शयन करने के लिए पधारे।
", "hindi_footnote": "१४६. माया-प्रकृति जड तत्त्व है, जिसे वचनामृत गढ़डा प्रथम १२ में निर्विशेष कही गई है। अतः प्रलयावस्था में वह स्त्री-आकारवाली नहीं हो सकती। परंतु नारी जाति वाचक शब्द होने से, तथा प्रजातुल्य प्रधानपुरुष के कारणरूप होने से उसे ‘स्त्री-आकारवाली’ कहा गया है।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/110.mp3" }, { "english_title": "One with Faith in God Coupled with the Knowledge of His Greatness", "english_text": "On the night of Kārtik vadi 13, Samvat 1877 [3 December 1820], Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot in Surā Khāchar’s darbār in Loyā. He was wearing a white dagli made of chhint and a white, cotton-padded survāl. He had also tied a white feto around His head and had covered Himself with a white blanket. At that time, an assembly of munis as well as satsangis from various places had gathered before Him.
\nThereupon Bhagwadānand Swāmi and Shivānand Swāmi asked Shriji Mahārāj, “What are the characteristics of a person who has faith in God and His Sant coupled with the knowledge of their greatness?”
\nShriji Mahārāj replied, “What would a person who has faith in God and His Sant coupled with the knowledge of their greatness not do for the sake of God and His Sant? For them, he would renounce his family, renounce any fear of public ridicule, renounce a kingdom, renounce pleasures, renounce wealth, renounce his wife, and in the case of a woman, she would renounce her husband.”
\nThen Shriji Mahārāj narrated the stories of the following devotees: Rajput Galuji of the village Dadusar; Kushalkuvarbāi of Dharmapur; Parvatbhāi; Rājbai; Jivubāi; Lādubāi; Motā Rāmbāi; Dādā Khāchar; Mānchā Bhakta; Mulji Brahmachāri; Lādhibāi and Mātāji of Bhuj; Muktānand Swāmi; Sāmat Patel, an Āhir from the Vālāk region; Mulji and Krishnaji of the village Mānkuvā; the two Kāthi devotees of the village Gundāli in the Vālāk region; and other satsangis. Mahārāj described in detail whatever they had done for the sake of God and His Sant.
\nThen He added, “One who has faith in God coupled with knowledge of His greatness never disobeys the words of God; he does as God says.” Having said this, He revealed, “What was My nature like? Well, I was such a renunciant that I could stay in one place only as long as the time interval between the morning and evening milking of cows, not any longer. I had intense vairāgya. Moreover, I had deep affection for Rāmānand Swāmi. Thus, when Swāmi sent a message from the city of Bhuj via Mayārām Bhatt, saying, ‘If You desire to stay in the Satsang fellowship, You will have to stay by embracing its pillar,’ I literally embraced a pillar. Seeing this, Mayārām Bhatt said, ‘You should live according to Muktānand Swāmi’s commands.’ Thus, before I had the darshan of Rāmānand Swāmi, I stayed under Muktānand Swāmi for nine months. So, one who has the previously mentioned faith in God and His Sant can also be known by this characteristic.” Shriji Mahārāj then narrated the stories of Sundarji Suthār and Dosā Vāniyā.
\nAfter mentioning that one who has such faith in God and His Sant has constant enthusiasm, Shriji Mahārāj narrated the story of Rānā Rājgar.
\nNext, Shriji Mahārāj narrated the story of Prahlād, “Prahlād said to Nrusinhji, ‘Mahārāj, I am not afraid of this terrifying form of yours. Moreover, I do not consider your protection of me as true protection. Rather, when you save me from my enemy’s troops in the form of the indriyas, I shall consider that to be true protection.’ Therefore, a devotee of God would not be elated if God were to protect him physically; and he would not be disappointed if he were not protected. Instead, he would remain carefree and continue to worship God.
\n“Moreover, he would intensely realize the greatness of God and His Sant.” Then Shriji Mahārāj narrated the story of the old lady from the village Kathlāl.
\nContinuing, He said, “Even if such a devotee were to die painfully, or if a tiger were to devour him, or if a snake were to bite him, or if a weapon were to strike him, or if he were to drown in water, or if he were to die in any other horrific way, still, a person having faith in God and His Sant coupled with the knowledge of their greatness would believe, ‘A devotee of God never suffers from an adverse outcome; he will certainly attain the abode of God. On the other hand, even if a non-believer were to die naturally and were to be cremated in a funeral pyre with sandalwood and full obituary rites, he will certainly go to Yampuri.’ He would understand the difference between the two extremely clearly.
\n“So, a person who develops such firm convictions in his heart should be known as having faith in God and His Sant coupled with the knowledge of their greatness. A person with such faith will definitely reach Brahmamahol; he would not reside in any other lower abode.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "માહાત્મ્યજ્ઞાને સહિત નિશ્ચયવાળાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના કાર્તિક વદિ ૧૩ તેરસને દિવસ શ્રીજીમહારાજ ગામ શ્રીલોયા મધ્યે સુરાખાચરના દરબારમાં રાત્રિને સમે૪ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા ને ધોળી છીંટની ડગલી પહેરી હતી તથા રૂનો ભરેલો ધોળો સુરવાળ પહેર્યો હતો ને મસ્તક ઉપર ધોળો ફેંટો બાંધ્યો હતો તથા ધોળી પછેડી ઓઢી હતી અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના સત્સંગીની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nતે સમયને વિષે શ્રીજીમહારાજને ભગવદાનંદ સ્વામી તથા શિવાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “ભગવાન તથા સંત તેનો જેને માહાત્મ્યજ્ઞાને સહિત નિશ્ચય હોય તેનાં શાં લક્ષણ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેને ભગવાનનો ને સંતનો માહાત્મ્યજ્ઞાને સહિત નિશ્ચય હોય તેથી ભગવાનને અર્થે ને સંતને અર્થે શું ન થાય? એને અર્થે કુટુંબનો ત્યાગ કરે, લોકલાજનો ત્યાગ કરે, રાજ્યનો ત્યાગ કરે, સુખનો ત્યાગ કરે, ધનનો ત્યાગ કરે, સ્ત્રીનો ત્યાગ કરે અને સ્ત્રી હોય તે પુરુષનો ત્યાગ કરે.” એમ કહીને પછી આ સર્વે હરિભક્તની વાર્તાઓ એકબીજા કેડે કરી. ગામ ડડુસરવાળા રજપૂત ગલુજી તથા ધર્મપુરવાળાં કુશળકુંવરબાઈ તથા પર્વતભાઈ તથા રાજબાઈ તથા જીવુબાઈ તથા લાડુબાઈ તથા મોટાં રામબાઈ તથા દાદો ખાચર તથા માંચો ભક્ત તથા મૂળજી બ્રહ્મચારી તથા ભુજવાળાં લાધીબાઈ ને માતાજી તથા મુક્તાનંદ સ્વામી તથા વાળાક દેશનો આહીર પટેલ સામત તથા ગામ માનકૂવાના મૂળજી તથા કૃષ્ણજી તથા વાળાક દેશના ગુંદાળી ગામના બે કાઠી હરિભક્ત ઇત્યાદિક જે સત્સંગી તેમણે ભગવાનને અર્થે ને સંતને અર્થે જે જે કર્યું તેને વિસ્તારીને કહેતા હવા. અને વળી એમ કહ્યું જે, “જેને ભગવાનનો નિશ્ચય માહાત્મ્યજ્ઞાને સહિત હોય તે ભગવાનના વચનમાં ફેર પાડે નહીં ને જેમ કહે તેમ કરે.” તે ઉપર પોતાની વાત કરી જે, “અમારો સ્વભાવ કેવો હતો? તો ગોદોહનમાત્ર એક સ્થાનકમાં રહેવાય પણ વધુ રહેવાય નહીં, એવા ત્યાગી હતા અને વૈરાગ્ય અતિશય હતો ને શ્રીરામાનંદ સ્વામી ઉપર હેત પણ અસાધારણ હતું. તો પણ સ્વામીએ ભુજનગરથી કહી મોકલ્યું જે, ‘જો સત્સંગમાં રહ્યાનો ખપ હોય તો થાંભલાને બાથ લઈને પણ રહેવું પડશે,’ એમ મયારામ ભટ્ટે આવીને કહ્યું ત્યારે અમે થાંભલાને બાથ લીધી. ત્યાર પછી તેમણે કહ્યું જે, ‘મુક્તાનંદ સ્વામીની આજ્ઞામાં રહો.’ પછી અમે સ્વામીનાં દર્શન થયા મોર નવ મહિના સુધી મુક્તાનંદ સ્વામીની આજ્ઞામાં રહ્યા. એવે લક્ષણે કરીને જેને સંતનો ને ભગવાનનો એવો નિશ્ચય હોય તેને જાણીએ.” અને પછી સુંદરજી સુતાર ને ડોસા વાણિયાની વાત કરી. અને વળી, “જેને ભગવાનનો ને સંતનો એવો નિશ્ચય હોય તેને તેની કોરનો કેફ વર્તે,” એમ કહીને રાણા રાજગરની વાર્તા કરી. અને પ્રહ્લાદની વાર્તા કરી જે, “પ્રહ્લાદ જે તે નૃસિંહજી પ્રત્યે બોલ્યા જે, ‘હે મહારાજ! હું આ તમારા વિકરાળ રૂપથી નથી બીતો ને તમે જે મારી રક્ષા કરી તેને હું રક્ષા નથી માનતો; ને તમે જ્યારે મારા ઇન્દ્રિયોરૂપ શત્રુના ગણ થકી રક્ષા કરશો ત્યારે હું રક્ષા માનીશ.’૫ માટે જે ભગવાનનો ભક્ત હોય તે દૈહિક રક્ષા ભગવાન કરે તેણે કરીને હર્ષ ન પામે ને રક્ષા ન કરે તેણે કરીને શોક ન કરે અને અલમસ્ત થકો ભગવાનને ભજે. અને ભગવાન ને સંત તેનું માહાત્મ્ય બહુ જાણે.” તે ઉપર ગામ કઠલાલની ડોસીની વાત કરી. “અને આવી રીતનો જે હરિભક્ત હોય તેનો દેહ પગ ઘસીને પડે, વાઘ ખાઈ જાય, સર્પ કરડે, શસ્ત્ર વાગે, પાણીમાં બૂડી જાય ઇત્યાદિક ગમે તેવી રીતે અપમૃત્યુએ કરીને દેહ પડે તો પણ એમ સમજે જે, ‘ભગવાનના ભક્તની અવળી ગતિ થાય જ નહીં, એ તો ભગવાનના ધામને જ પામે; અને ભગવાનથી વિમુખ હોય તેનો દેહ સૂધી સારી પેઠે પડે ને ચંદનનાં લાકડાંમાં સંસ્કારે યુક્ત બળે તો પણ તે તો નિશ્ચય યમપુરીમાં જાય.’ એ બેની વિક્તિ સારી પેઠે સમજે. એ સર્વે પ્રકારની જેના હૃદયમાં દૃઢ ગાંઠ પડી જાય તેને ભગવાન ને સંતનો માહાત્મ્યે સહિત નિશ્ચય છે એમ જાણવું. અને એવો નિશ્ચયવાળો જે હોય તે જરૂર બ્રહ્મમહોલમાં જ પૂગે પણ બીજે ક્યાંય કોઈ ધામમાં ઓરો રહે નહીં.”
", "gujarati_footnote": "૪. સંધ્યા આરતી કર્યા પછી.
\n૫. ભાગવત: ૭/૯/૧૫ તથા ૭/૧૦/૭-૮.
", "hindi_title": "माहात्म्यज्ञान सहित निश्चय", "hindi_text": "संवत् १८७७ में कार्तिक कृष्णा त्रयोदशी (३ दिसम्बर, १८२०) को श्रीजीमहाराज श्रीलोया ग्राम-स्थित भक्त सुराखाचर के राजभवन में रात्रि के समय पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने सफ़ेद छींट की बगलबंडी पहनी थी, रुईभरा श्वेत चुड़ीदार पाजामा धारण किया था, मस्तक पर सफ़ेद फेंटा बाँधा था और श्वेत पिछौरी ओढ़ी थी। उनके समक्ष सभा में मुनि तथा स्थान-स्थान के सत्संगी बैठे थे।
\nतब श्रीजीमहाराज से भगवदानन्द स्वामी तथा शिवानन्द स्वामी ने प्रश्न किया कि, “जिसे भगवान और संत का माहात्म्य सहित निश्चय हो गया हो, उसके कैसे लक्षण होते हैं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जिसे भगवान एवं सन्त का माहात्म्यज्ञान सहित निश्चय हो गया हो, वह भगवान तथा सन्त के लिए क्या नहीं कर सकता? उनके लिए वह कुटुम्ब का त्याग करे, लोकलज्जा का त्याग करे, राज्य का त्याग करे, सुख का त्याग करे, धन का त्याग करे, स्त्री का त्याग करे, और स्त्री हो तो वह पुरुष का त्याग करे।”
\nइतना बताने के बाद उन्होंने इन सभी हरिभक्तों की बातें एक-एक करके कहीं - डडुसर ग्रामवासी राजपूत गलुजी, धर्मपुर की कुशलकुंवरबाई, पर्वतभाई, राजबाई, जीवुबाई, लाडुबाई, बड़ी रामबाई, दादाखाचर, मांचाभक्त, मूलजी ब्रह्मचारी, भुजवासी लाधीबाई और माताजी, मुक्तानन्द स्वामी, वालाक प्रान्तवासी अहीर पटेल सामत, मानकुआँ ग्राम के मूलजी तथा कृष्णजी तथा वालाक प्रान्त-स्थित गुन्दाली ग्राम के दो काठी हरिभक्त आदि सत्संगियों ने भगवान और सन्त के निमित्त जो-जो कार्य किए, उनका उन्होंने विस्तार से वर्णन किया।
\nफिर श्रीजीमहाराज बोले, “जिसको भगवान का माहात्म्यज्ञान सहित निश्चय हो जाता है, वह भगवान के वचन-पालन में किसी भी प्रकार की कमी नहीं रखता तथा वे जो कुछ कहें, वैसा ही करता है।”
\nइस पर उन्होंने अपनी बात बताई कि, “हमारा स्वभाव ऐसा था कि हम से गोदोहनमात्र (प्रातः से संध्या तक) ही एक स्थान में रहा जाता था, किन्तु इससे अधिक समय तक नहीं रहा जाता था, ऐसे त्यागी थे और वैराग्य भी अतिशय था। और श्रीरामानन्द स्वामी पर हमारा स्नेह भी असाधारण था, फिर भी स्वामी ने भुजनगर से यह संदेश भेजा कि, ‘यदि सत्संग में रहने की गरज़ हो, तो खंभे को बांहों में पकड़कर भी रहना पड़ेगा।’ इस तरह मयाराम भट्ट ने आकर हमें सूचना दी, तब हमने खंभे को बाँहों में पकड़ लिया। इसके पश्चात् इसका आशय स्पष्ट करते हुए उन्होंने कहा कि, ‘मुक्तानन्द स्वामी की आज्ञा में रहिए।’ इसके बाद मैं रामानंद स्वामी के दर्शन होने के पूर्व नौ महीने तक मुक्तानन्द स्वामी की आज्ञा में रहा। ऐसे लक्षणों से भगवान तथा सन्त सम्बंधी निश्चय हुआ है, ऐसा समझें।”
\nइसके पश्चात् श्रीजीमहाराज ने सुन्दरजी सुतार और डोसा बनिये की बात कही, “जिसको भगवान तथा सन्त सम्बंधी निश्चय हो, उसको भगवान की प्राप्ति के आनन्द का नशा हो जाता है।”
\nइतना कहकर उन्होंने राणा राजगुरु तथा भक्त प्रह्लाद की बात कही कि, “प्रह्लादजी ने नृसिंहजी से निवेदन किया, ‘हे महाराज! मैं आपके इस विकराल रूप से भयभीत नहीं हो रहा हूँ। आपने मेरी जो रक्षा की है, उसे मैं रक्षा नहीं मानता। जब आप इन्द्रियरूपी शत्रुओं से मेरी रक्षा करेंगे तब मैं समझूगा कि आपने मेरी रक्षा की।’१४७
\n“अतः जो भगवान का भक्त हो वह भगवान द्वारा दैहिक रक्षा किए जाने पर न तो हर्षित होता है और अपनी रक्षा न किए जाने पर न ही शोक करता है। वह तो अलमस्त होकर भगवान का भजन ही करता रहता है और भगवान तथा सन्त का अत्यधिक माहात्म्य समझता है।” इस विषय पर श्रीजीमहाराज ने कठलाल ग्राम की वृद्ध महिला की बात कही।
\nफिर कहा कि, “इस प्रकार के हरिभक्त की देह भले ही दुर्बलता एवं कमज़ोरी के कारण गिरे, या उसे बाघ खा जाए या साँप काट ले अथवा शस्त्र से चोट लगे, इत्यादि किसी भी तरह से अपमृत्यु द्वारा देहोत्सर्ग हो जाए, तो भी वह यही समझता है कि भगवान के भक्त की दुर्गति होती ही नहीं है। वह तो भगवान के धाम को ही प्राप्त होता है। और, भगवान से विमुख रहनेवाले मनुष्य के शरीर का भले ही अच्छी तरह से उत्सर्ग हो, और चन्दन से की लकड़ी द्वारा संस्कारपूर्वक उसका शवदाह किया जाए, तो भी वह निश्चय ही यमपुरी में जाता है। इन दो बातों को अच्छी तरह समझें तथा इन बातों की जिसके अंतर में पक्की गाँठ लग गई हो, उसे भगवान तथा सन्त का माहात्म्यसहित निश्चय हो गया है, ऐसा जान लेना। और, ऐसा निश्चयवाला जो होता है, वह निश्चित रूप से ब्रह्मधाम में ही पहुँचता है, लेकिन अन्य किसी भी धाम में नहीं पहुँचता।”
", "hindi_footnote": "१४७. श्रीमद्भागवत: ७/९/१५, ७/१०/७-८
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/111.mp3" }, { "english_title": "If One Doubts God, One Cannot Be Said to Have OvercomeMāyā", "english_text": "On Kārtik vadi 14, Samvat 1877 [4 December 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting in Surā Khāchar’s darbār in Loyā. He was wearing a white survāl and a white dagli made of chhint. He had also tied a white pāgh around His head. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Akhandānand Swāmi asked Shriji Mahārāj, “There are countless millions of brahmānds. In those brahmānds, does the form of God appear the same as the form in this brahmānd at this present time or not?”
\nShriji Mahārāj replied, “God always resides in His Akshardhām. From the countless Pradhān-Purush pairs that evolve from mahamāyā, countless millions of brahmānds evolve. Then, for the sake of His devotees, while still residing at one location in His Akshardhām, and by His own wish, that God appears in countless forms in the countless millions of brahmānds.”
\nAgain Akhandānand Swāmi asked, “Shri Krishna Nārāyan always has a human form, and that form of God is forever satya. However, that same God appears sometimes as Matsya, Kachchha, Varāh, Nrusinh and other countless forms. How should this be understood? Furthermore, is the method of liberation and the form of God in each brahmānd the same or different?”
\nShriji Mahārāj replied, “The form of God is always the same. Even then, by His own wish, God shows His form wherever and in whatever form is required. He also manifests His powers to whatever extent is appropriate in various places. He always has two arms, but by His wish, at times He shows four arms, or eight arms or even countless arms. He also appears in the form of Matsya, Kachchha, etc. In this way, He manifests whichever form is appropriate for the place; but, in fact, He always resides in His abode in one form.
\n“Furthermore, while remaining in one location, He pervades the countless millions of brahmānds through His antaryāmi form. For example, Vyāsji was one, but when he called out to Shukji, he did so by residing in all of the mobile and immobile beings. When Shukji replied, he did so in the same manner. In this way, even great, realized yogis like Shukji are capable of pervading the entire world. Such people have attained such yogic powers as fruits of worshipping God. But, Purushottam Bhagwān, who is called Yogeshwar, is the master of all yogic powers. So, while still remaining in one location, what is surprising about Him manifesting, by His own wish, wherever and however is appropriate? What is so surprising about God possessing such abilities? People become astonished even when a magician displays simple illusions, and they cannot fully comprehend the magic. But God possesses all yogic powers and is the greatest source of wonder. So, how can the jiva know Him?
\n“Now, the Shrimad Bhāgwat mentions, ‘This many have overcome God’s māyā.’ However, it also mentions, ‘No one has overcome the force of God’s māyā.’ Here, one should realize that if even Brahmā and others doubt God’s yogic powers, then they cannot be said to have overcome the power of God’s māyā. What is this doubt? It is the thought, ‘Why does God behave like that?’ On the other hand, one who understands God as flawless by believing, ‘God is capable; so whatever He does is appropriate,’ is said to have overcome māyā.
\n“In reality, the method for liberation is the same. But because there are three levels in the people - the highest, the intermediate and the lowest - who worship and because there are countless levels in their shraddhā, there are many differences in the path of liberation taken by people. But in reality, the path of liberation is one. After all, there is only one form of God. This God is extremely powerful and no one, including Akshar, is capable of becoming like Him. This is an established principle.”
\nThen Muktānand Swāmi said to Shriji Mahārāj, “Today, Jhinābhai has become very upset, and he said that since Mahārāj did not come to my house, what is the point of me staying in that house?”
\nHearing this, Shriji Mahārāj said, “When a person loves stubbornly and with displeasure, that love does not survive in the long run. Also, the bhakti and love of one who is stubborn ultimately become nullified. Therefore, it is a great mistake to wear a sad face due to displeasure.”
\nJhinābhai then said, “When God and His sādhus come to one’s house, one’s face should glow with delight; but when they do not come, one’s face should definitely reflect disappointment and one should feel sorrow in one’s heart.”
\nHearing this remark, Shriji Mahārāj said, “One should be pleased when God and His sādhus come, but one should never grieve. If one’s nature is to grieve, then ultimately, something misfortunate is bound to occur. Therefore, while observing one’s own dharma, one should happily follow God’s commands, but one should never become upset in order to get one’s own way. If God issues a command to go somewhere and the person becomes disturbed out of grief, then the darshan and prasād previously given by God, the countless types of talks relating to gnān, and all other actions by which one had felt happiness are all lost. Furthermore, due to the disturbance, only tamogun spreads throughout the mind; so, he goes where he is asked to go in a state of pure misery. Then, as a result of the agitation, he cannot carry out the command completely. Therefore, a devotee of God should remain ever joyful and should worship God with a cheerful mind. Moreover, however adverse his circumstances may be, he should not allow even the slightest trace of depression to enter his heart.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "ભગવાનમાં કુતર્ક થાય તો માયાને તર્યા ન કહેવાય", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના કાર્તિક વદિ ૧૪ ચૌદશને દિવસ પહોર એક દિવસ ચઢતે સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ ગામ શ્રીલોયા મધ્યે સુરાભક્તના દરબારમાં વિરાજમાન હતા અને ધોળો સુરવાળ પહેર્યો હતો અને ધોળી છીંટની ડગલી પહેરી હતી અને મસ્તક ઉપર શ્વેત પાઘ બાંધી હતી અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી અખંડાનંદ સ્વામીએ શ્રીજીમહારાજને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “અનંત કોટિ બ્રહ્માંડ છે, તે બ્રહ્માંડને વિષે જેવી આ બ્રહ્માંડમાં વર્તમાન કાળે ભગવાનની મૂર્તિ છે તેવી ને તેવી જ દેખાય છે કે નથી દેખાતી?”૬ પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ભગવાન પોતે પોતાના અક્ષરધામને વિષે સદા વિરાજમાન છે અને મૂળ માયામાંથી ઊપજ્યાં જે અનંત કોટિ પ્રધાનપુરુષ તે થકી અનંત કોટિ બ્રહ્માંડ ઊપજે છે. પછી તે ભગવાન પોતાના અક્ષરધામમાં એક ઠેકાણે રહ્યા થકા પોતાની ઇચ્છાએ કરીને તે અનંત કોટિ બ્રહ્માંડને વિષે પોતાના ભક્તને અર્થે અનંતરૂપે દેખાય છે.”
\nપછી વળી અખંડાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “શ્રીકૃષ્ણ નારાયણ તો સદા મનુષ્યાકૃતિ છે ને તે ભગવાનનું સ્વરૂપ સર્વકાળે સત્ય છે; અને તે જ ભગવાન ક્યારેક મત્સ્ય, કચ્છ, વરાહ, નૃસિંહાદિક અનંતરૂપે કરીને ભાસે છે તે કેમ સમજવું? અને વળી બ્રહ્માંડ-બ્રહ્માંડ પ્રત્યે કલ્યાણની રીતિ તથા ભગવાનની મૂર્તિ તે એકસરખી છે કે જુદી જુદી છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ભગવાનની મૂર્તિ તો સદા એકસરખી છે, તો પણ ભગવાન પોતાની મૂર્તિને જ્યાં જેવી દેખાડી જોઈએ ત્યાં તેવી પોતાની ઇચ્છાએ કરીને દેખાડે છે અને જ્યાં જેટલો પ્રકાશ કરવો ઘટે ત્યાં તેટલો પ્રકાશ કરે છે. અને પોતે તો સદા દ્વિભુજ છે તો પણ પોતાની ઇચ્છાએ કરીને ક્યાંઈ ચાર ભુજ, ક્યાંઈ અષ્ટ ભુજ, ક્યાંઈ અનંત ભુજને દેખાડે છે તથા મત્સ્ય-કચ્છાદિકરૂપે કરીને ભાસે છે. એવી રીતે જ્યાં જેવું ઘટે ત્યાં તેવું રૂપ પ્રકાશે છે અને પોતે તો સદા એકરૂપે જ વિરાજમાન રહે છે. અને વળી એક ઠેકાણે રહ્યા થકા અનંત કોટિ બ્રહ્માંડને વિષે અંતર્યામીરૂપે વ્યાપીને રહે છે. જેમ વ્યાસજી એક હતા તેણે શુકજીને સાદ કર્યો ત્યારે સ્થાવર-જંગમ સર્વે જીવમાં રહીને સાદ કર્યો અને શુકજીએ હુંકારો દીધો ત્યારે પણ સ્થાવર-જંગમ સર્વે સૃષ્ટિમાં રહીને હુંકારો દીધો.૭ એવી રીતે શુકજી જેવા મોટા સિદ્ધ હોય તે પણ જે સર્વ જગતમાં વ્યાપવાને સમર્થ થાય છે તે તો ભગવાનના ભજનના પ્રતાપે કરીને એવી યોગકળાને પામ્યા છે; તો પોતે ભગવાન પુરુષોત્તમ તે તો યોગેશ્વર છે ને સર્વ યોગકળાના નિધિ છે, તે એક ઠેકાણે રહ્યા થકા અનંત કોટિ બ્રહ્માંડમાં પોતાની ઇચ્છાએ કરીને જ્યાં જેમ ઘટે ત્યાં તેમ ભાસે તેમાં શું કહેવું? અને એ ભગવાનમાં એમ હોય તેનું શું આશ્ચર્ય છે? કેમ જે, કોઈક ગોડિયો હોય તે તુચ્છ માયાને જાણે છે, તેમાં પણ લોકોને કેવું આશ્ચર્ય થાય છે! ને તેની યથાર્થ ખબર પડતી નથી; તો ભગવાનમાં તો સર્વ યોગકળાઓ રહી છે તે મહાઆશ્ચર્યરૂપ છે, તેને જીવ કેમ જાણી શકે? માટે ભાગવતમાં કહ્યું છે જે, ‘આટલા ભગવાનની માયાને તર્યા છે.’૮ અને વળી એમ કહ્યું જે, ‘કોઈ ભગવાનની માયાના બળનો પાર પામ્યા નથી.’૯ તેણે કરીને એમ જાણવું જે, એ ભગવાનની યોગકળામાં બ્રહ્માદિક જેવાને કુતર્ક થાય તો એ ભગવાનની માયાના બળના પારને ન પામ્યા કહેવાય. તે કુતર્ક તે શું? તો જે, ‘એ ભગવાન તે કેમ એમ કરતા હશે?’ અને ભગવાનને એમ સમજે જે, ‘એ તો સમર્થ છે, તે જેમ કરતા હશે તે ઠીક કરતા હશે.’ એવી રીતે ભગવાનને નિર્દોષ સમજે તો માયાને તર્યા કહેવાય. અને કલ્યાણની રીતિ તો એકસરખી છે; પણ ભજનારા જે પુરુષ તેને વિષે ઉત્તમ, મધ્યમ અને કનિષ્ઠ એ ત્રણ પ્રકારના ભેદ છે ને તેમની શ્રદ્ધા અનંત પ્રકારની છે, તેને યોગે કરીને કલ્યાણના માર્ગમાં પણ અનંત ભેદ થાય છે. અને વસ્તુગતે તો કલ્યાણનો માર્ગ એક છે અને ભગવાનનું સ્વરૂપ પણ એક જ છે. અને તે ભગવાન અતિ સમર્થ છે ને તે જેવો થવાને કાજે અક્ષર પર્યંત કોઈ સમર્થ થતો નથી, એ સિદ્ધાંત છે.”
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ શ્રીજીમહારાજને કહ્યું જે, “ઝીણો ભાઈ તો આજ બહુ દિલગીર થયા અને એમ બોલ્યા જે, ‘જ્યારે મહારાજ અમારે ઘેર આવ્યા નહીં ત્યારે અમારે પણ ઘરમાં રહ્યાનું શું કામ છે?’” એ વાત સાંભળીને શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “મૂંઝાઈને રીસે કરીને જે પ્રેમ કરે તે પ્રેમ અંતે નભવાનો નહીં અને રીસવાળાની ભક્તિ તથા પ્રેમ એ સર્વે અંતે ખોટાં થઈ જાય છે. માટે મૂંઝાઈને ઝાંખું મુખ કરવું તે તો અતિ મોટી ખોટ છે.” પછી ઝીણાભાઈએ કહ્યું જે, “ભગવાન ને ભગવાનના સંત તે પોતાને ઘેર આવે ત્યારે મુખ પ્રફુલ્લિત થયું જોઈએ અને જ્યારે ભગવાન ને સંત ન આવે ત્યારે તો મુખ ઝાંખું થયું જ જોઈએ અને હૈયામાં શોક પણ થયો જોઈએ.” પછી એ વાર્તા સાંભળીને શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ભગવાન ને સંત તે આવે ત્યારે રાજી થવું પણ શોક તો ક્યારેય પણ કરવો નહીં અને જો શોક કર્યાનો સ્વભાવ હોય તો અંતે જરૂર કાંઈક ભૂંડું થયા વિના રહે નહીં. માટે પોતપોતાના ધર્મમાં રહીને જે રીતની ભગવાનની આજ્ઞા હોય તેને રાજી થકા પાળવી, પણ પોતાનું ગમતું કરવા સારુ કોઈ રીતે મૂંઝાવું નહીં. અને ભગવાન ક્યાંઈક જવાની આજ્ઞા કરે ને જો શોક કરીને મૂંઝાય, તો પ્રથમ જે ભગવાને દર્શન આપ્યાં હોય તથા પ્રસાદ આપ્યો હોય તથા અનંત પ્રકારની જ્ઞાનવાર્તા કરી હોય ઇત્યાદિક ક્રિયાએ કરીને જે પોતાને સુખ પ્રાપ્ત થયું હોય તે જતું રહે અને મૂંઝવણે કરીને બુદ્ધિમાં એકલો તમોગુણ છાઈ જાય. તેણે કરીને કેવળ દુખિયો થકો જ જ્યાં મૂકે ત્યાં જાય. પછી એ મૂંઝવણે કરીને આજ્ઞા પણ યથાર્થ પળે નહીં. માટે ભગવાનના ભક્તને તો સદા અતિ પ્રસન્ન રહેવું અને પ્રસન્ન મને કરીને ભગવાનનું ભજન કરવું, પણ ગમે તેવો ભૂંડો દેશકાળ હોય તો પણ હૈયામાં લેશમાત્ર મૂંઝવણ આવવા દેવી નહીં.”
", "gujarati_footnote": "૬. આ બ્રહ્માંડમાં જેમ ભગવાન પોતાના અનન્ય ભક્તોને દર્શનાદિ આપીને સુખ આપવા માટે મનુષ્યાકારે પ્રકટ થાય છે, તેમ અનેક બ્રહ્માંડમાં પણ ભગવાન પ્રકટ થાય છે કે નહિ? આટલો પ્રશ્નનો આશય છે. તેનો “અનેક બ્રહ્માંડમાં પોતાના અનન્ય ભક્તોને દર્શનાદિકનું સુખ આપવા માટે કૃપા કરીને સ્વેચ્છાથી આ બ્રહ્માંડની પેઠે જ પ્રકટ થાય છે.” આવા અભિપ્રાયથી ઉત્તર આપે છે.
\n૭. ભાગવત: ૧/૨/૨; દેવીભાગવત: ૧/૧૯; મહાભારત, શાંતિપર્વ: ૩૨૦/૨૩. પ્રસ્તુત સંદર્ભોમાં શુકદેવજીએ વૃક્ષમાં રહીને ઉત્તર આપ્યો તેને મળતું વર્ણન પ્રાપ્ત થાય છે.
\n૮. ભાગવત: ૪/૨૦/૩૨, ૪/૭/૪૪, ૯/૨૧/૧૭.
\n૯. ભાગવત: ૪/૭/૩૦, ૩/૩૧/૩૭, ૬/૧૯/૧૧.
", "hindi_title": "अनंतकोटि ब्रह्मांडों की उत्पत्ति", "hindi_text": "संवत् १८७७ में कार्तिक कृष्णा चतुर्दशी (४ दिसम्बर, १८२०) को एक प्रहर दिन व्यतीत होने के पश्चात् स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीलोया ग्राम-स्थित भक्त सुराखाचर के राजभवन में विराजमान थे। उन्होंने श्वेत चूड़ीदार पायजामा पहना था, सफ़ेद छींट की बगलबंडी पहनी थी और मस्तक पर श्वेत पाग बाँधी थी। उनके समक्ष सभा में परमहंस तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nउस समय अखंडानन्द स्वामी ने श्रीजीमहाराज से प्रश्न किया, “इस ब्रह्मांड में भगवान की मूर्ति वर्तमान समय में जैसी दीख पड़ती है, वैसी की वैसी मूर्ति अनन्तकोटि ब्रह्मांडों में दिखाई देती है या नहीं?”१४८
\nश्रीजीमहाराज बोले कि, “भगवान स्वयं अपने अक्षरधाम में सदैव विराजमान रहते हैं। मूल माया में से उत्पन्न अनन्तकोटि प्रधानपुरुषों से अनन्तकोटि ब्रह्मांडों की उत्पत्ति होती है। फिर भगवान अपने अक्षरधाम में एक ही स्थान में रहते हुए स्वेच्छापूर्वक उन अनन्तकोटि ब्रह्मांडों में अपने भक्तों के लिए अनन्त रूपों में दिखाई देते हैं।”
\nअखंडानन्द स्वामी ने पुनः पूछा, “श्रीकृष्ण नारायण तो सदैव मनुष्याकार हैं तथा उन भगवान का स्वरूप सर्वदा सत्य है, वे ही भगवान कभी मत्स्य, कच्छप, वराह, नृसिंहादि अनेक रूपों द्वारा दृष्टिगोचर होते हैं, इस बात को कैसे समझना चाहिए? तथा प्रत्येक ब्रह्मांड में कल्याण की रीति तथा भगवान की मूर्ति एकसमान होती है या उसमें भिन्नता होती है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “भगवान की मूर्ति यद्यपि सदैव एकसमान होती है, फिर भी भगवान अपनी मूर्ति को जहाँ जैसी दिखलाना चाहते हैं, वहाँ वैसी दिखलाते हैं और जहाँ जितना प्रकाश करना होता है, वहाँ उतना प्रकाश करते हैं। यद्यपि वे स्वयं सदैव द्विभुज रहते हैं, फिर भी अपनी इच्छा के अनुसार कहीं चतुर्भुज, कहीं अष्टभुज तो कहीं अनन्तभुजरूप दिखाई देते हैं। वे मत्स्य-कच्छपादि रूपों में भी दिखाई देते हैं। इस प्रकार, वे जहाँ जो भी उपयुक्त समझते हैं, वहाँ वैसा रूप दिखलाते हैं, परन्तु स्वयं तो वे सर्वदा एकरूप से ही विराजमान रहते हैं तथा वे एक स्थान में निवास करते हुए भी अनन्तकोटि ब्रह्मांडों में अन्तर्यामी रूप से व्याप्त होकर रहते हैं।”
\nफिर श्रीजीमहाराज ने यह भी बताया कि, “व्यासजी एक ही थे और उन्होंने स्थावर-जंगम तथा समस्त जीवों में रहकर शुकजी को पुकारा, तब शुकजी ने भी स्थावर-जंगम आदि समस्त सृष्टि में रहकर उत्तर दिया। इस प्रकार, शुकजी जैसे महान सिद्ध भी समस्त जगत में व्याप्त होने में जो समर्थ होते हैं, वह तो भगवान के भजन के प्रताप से वे ऐसी योगकला को प्राप्त हुए हैं, तब स्वयं भगवान पुरुषोत्तम, जो योगेश्वर तथा सर्वयोगकलानिधि हैं, वे एक स्थान पर रहकर अनन्तकोटि ब्रह्मांडों में स्वेच्छापूर्वक जहाँ जैसे उपयुक्त हो वहाँ अपनी वैसी मूर्ति दिखा सकते हैं, इसमें विस्मय की बात ही कहाँ है? जैसे कोई जादूगर तुच्छ माया को सीखा हो, उसमें भी लोग कितने आश्चर्यमुग्ध होते हैं, तथा उसकी विद्या के रहस्यों का यथार्थरूप से पता ही नहीं चलता, तो भगवान तो सर्वयोगकलाओं के स्वामी हैं और महा आश्चर्यरूप हैं, उन्हें सामान्य जीव किस प्रकार जान सकता है?
\n“अतः भागवत में कहा गया है कि, ‘भगवान की माया के बल को इतने-इतने लोग पार कर चुके हैं।’१४९ तथा यह भी कहा गया है कि, ‘भगवान की माया का पार कोई भी नहीं पा सका है।’३०५ इन दोनों प्रकार के कथन से यह समझ लेना चाहिए कि भगवान के योगकलारूप ऐश्वर्य को देखकर यदि ब्रह्मादिक जैसों को भी कुतर्क उत्पन्न होता हो, तो वे माया के बल को पार नहीं पा सके, यही कहा जाएगा। कुतर्क भी यही है कि, ‘भगवान ऐसा क्यों करते हैं?’ परन्तु भगवान को इस प्रकार समझें कि, ‘ये समर्थ हैं, अतः वे जो कुछ करते हैं, ठीक ही करते होंगे।’ इस प्रकार जो भगवान को निर्दोष समझता हो, वही माया को पार हो चुका कहलायेगा। और, कल्याण की रीति एक ही है, फिर भी भगवद्भजन करनेवालों में उत्तम, मध्यम तथा कनिष्ठ तीन प्रकार के भेद होते हैं। उनकी श्रद्धा भी अनेक प्रकार की है। उस श्रद्धा के भेदों के कारण कल्याण के मार्ग में भी अनन्त भेद उत्पन्न हो गए हैं। अन्यथा कल्याण का मार्ग तो वास्तव में एक ही है, और भगवान का स्वरूप भी एक ही है। और, वे भगवान अतिसमर्थ हैं और उनके जैसा होने के लिए अक्षरपर्यन्त कोई भी समर्थ नहीं हो पाता, यह सिद्धान्त है।”
\nफिर मुक्तानन्द स्वामी ने श्रीजीमहाराज से कहा कि, “झीणाभाई१५० आज अत्यन्त खिन्न हुए और यह बोले कि, ‘जब महाराज हमारे घर नहीं आए तब हमें भी घर में रहने का क्या प्रयोजन है?’”
\nयह बात सुनकर श्रीजीमहाराज बोले, “जो पुरुष रुष्ट होकर प्रेम करता है, वह प्रेम अन्त तक निभता नहीं और रिसने-रूठनेवाली भक्ति तथा प्रीति अन्त में असत्य सिद्ध हो जाती हैं। अतः रूठकर मुँह लटकाकर रहना बहुत बड़ी खामी है।”
\nतब झीणाभाई ने कहा कि, “भगवान और उनके सन्त जब अपने घर आयें तब मुख प्रफुल्लित होना चाहिए। किन्तु वे न आएँ, तब मुख म्लान होना ही चाहिए तथा हृदय में दुःख (शोक) भी होना चाहिए।”
\nयह सुनकर श्रीजीमहाराज बोले, “यह ठीक है कि भगवान और सन्त जब हमारे घर पधारें, तब प्रसन्न होना, लेकिन शोक कभी भी नहीं करना चाहिए। और, यदि किसी का शोकग्रस्त बने रहने का स्वभाव हो गया, तो अन्ततः उसका अवश्य कुछ न कुछ अशुभ हुए बिना नहीं रहता। अतः अपने-अपने धर्म में रहकर जैसी भगवान की आज्ञा हो, उसका पालन प्रसन्नतापूर्वक करना चाहिए, परन्तु अपनी रुचि के अनुसार करवाने के लिए किसी भी प्रकार से व्यग्र नहीं होना चाहिए। यदि भगवान कहीं जाने की आज्ञा दें, तब यदि उद्विग्न होकर व्यग्र हो जाए, तो भगवान ने पहले जो दर्शन दिये हों, प्रसाद दिया हो, तथा अनेक प्रकार की ज्ञान-वार्ता की हो इत्यादि से जो सुख प्राप्त हुआ हो, वह सब नष्ट हो जाता है। ऐसे उद्वेग के कारण बुद्धि पर केवल तमोगुण ही छा जाता है। ऐसी दशा में उसे जहाँ भेजा जाता है, वहाँ वह दुःखी होकर ही जाता है। फिर उद्वेग के कारण वहाँ भी उससे आज्ञा का पालन यथार्थरूप से नहीं हो सकता। अतः भगवान के भक्त को सदैव अतिप्रसन्न रहना चाहिए, तथा प्रसन्न मन से भगवान का भजन करना चाहिए परन्तु चाहे कैसा भी अशुभ देश-काल हो, फिर भी हृदय में लेशमात्र भी उद्वेग नहीं आने देना चाहिए!”
", "hindi_footnote": "१४८. प्रश्नकर्ता का अभिप्राय यह है कि, “अन्य ब्रह्मांडों में भगवान मनुष्याकार में प्रकट होते हैं या नहीं?” श्रीहरि अभिप्राय देते हैं कि अपने अनन्य भक्तों को दर्शनादिक का आनंद देने के लिए भगवान कृपा करके स्वेच्छापूर्वक अन्य ब्रह्मांडों में प्रकट होते हैं।
\n१४९. श्रीमद्भागवत: ४/२०/३२, ४/७/४४, ९/२१/१७.
\n१५०. झीणाभाई जूनागढ राज्य के सभासद थे, एवं पंचाला गाँव के ठाकुर साहब थे। उनका प्रेमाग्रह था कि श्रीजीमहाराज उनके घर पधारे, परन्तु किसी कारणवशात् श्रीहरि उनके घर नहीं पधारे, झीणाभाई को लगा कि श्रीहरि ने मेरे आमंत्रण का अस्वीकार करके मेरा मानभंग किया है।
\n३०५. श्रीमद्भागवत: ४/७/३०, ३/३१/३७, ६/१९/११
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/112.mp3" }, { "english_title": "Controlling theIndriyasand theAntahkaran", "english_text": "On the night of Kārtik vadi Amās, Samvat 1877 [5 December 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting in Surā Khāchar’s darbār in Loyā. He was wearing a white survāl and a white dagli made of chhint. He had also tied a white pāgh around His head. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj asked all of the paramhansas, “By revealing which thoughts can one be considered to be honest, and by not revealing which thoughts can one be considered to be deceitful?”
\nSince the paramhansas were unable to answer, Shriji Mahārāj replied, “Any weakness in observing the five religious vows which cannot be overcome by one’s own thought process should be disclosed before the Sant, who has no such weaknesses. If one has perceived faults in the Sant, that should also be disclosed. Furthermore, any doubts in one’s conviction of God should also be disclosed. Then one can be considered to be honest. If any of these internal thoughts have arisen, and they are not disclosed before the Sant, then such a person should be known to be deceitful.”
\nThereafter Shriji Mahārāj asked another question, “If a person is deceitful and also cunning, how can he be recognized?”
\nAgain, the paramhansas were unable to answer.
\nSo Shriji Mahārāj replied, “His deceitfulness can be recognized by keeping his company, and, while staying with him, by observing him while he eats, drinks, sits, stands, walks and talks. Also, when he is separated from oneself, if another person is asked to secretly observe him, then his deceitfulness would be recognized.”
\nShriji Mahārāj then posed another question, “Suppose there is a person who observes religious vows and keeps faith in God out of pretense. He is intelligent and egotistical, and he shows his faith and his observance of religious vows to be superior to the genuine vows and faith of others. How, then, can one recognize that such a person’s faith and observance of religious vows are a mere pretense?”
\nOnce again, the paramhansas were unable to answer the question.
\nSo again, Shriji Mahārāj replied, “His pretense can be recognized when his prestige is offended. Otherwise, it cannot be recognized.”
\nAgain, Shriji Mahārāj asked, “Which thought causes one to deflect from one’s faith in God and observance of religious vows? Which type of thought would not cause one to deflect from them? Also, if there is a time span, for what duration must these thoughts remain in order to deflect one from one’s dharma and one’s faith in God?”
\nAgain, the paramhansas were unable to answer.
\nSo Shriji Mahārāj said, “If a person attempts to eradicate an improper thought related to dharma, but the thought still remains; or, if such a thought does not arise for fifteen days or for a month, but arises some day suddenly - then such a thought would cause him to fall from dharma. The same applies to one’s faith in God. However, any thought which is eradicated by applying a thought process once it arises, and which does not arise again, would not cause a person to fall from one’s dharma or one’s faith.”
\nThen Shriji Mahārāj asked, “Whose foundation in Satsang becomes solid and whose does not?”
\nAgain, the paramhansas could not answer.
\nSo Shriji Mahārāj replied, “Just as Dattātreya imbibed the virtues of the five bhuts, the moon, various animals, a prostitute, a virgin, his own body and others, similarly, only if a person has the disposition of imbibing the virtues of a sādhu does his foundation in Satsang become solid. If a person does not have such a disposition, then even though he remains in Satsang, his foundation is not firm.”
\nAgain, Shriji Mahārāj asked, “Can the indriyas and the antahkaran be completely controlled by the company of the Sant, by reading the scriptures and by applying one’s own thought process? Or can they be controlled if only one of these three is present? If you say that all three must be present, then what techniques should be learnt from the Sant, what techniques should be learnt from the scriptures, and how should one apply one’s own thought process? Please explain this.”
\nAgain, the paramhansas were unable to answer.
\nThen Shriji Mahārāj explained, “From the scriptures, one should realize the greatness of God and His Sant. From the Sant, one should learn techniques for controlling the indriyas, such as: One’s vision should be kept fixed on the nose in this manner, and one should not listen to worldly talks. These and other techniques should be learnt from the Sant. By one’s own thought process, one should look upon the techniques taught by the Sant positively, as being for one’s own liberation. Then, one should behave accordingly. In this way, the indriyas and antahkaran can be overcome by these three means.”
\nThen Shriji Mahārāj posed another question, “Is the antahkaran controlled by controlling the indriyas, or are the indriyas controlled by controlling the antahkaran?”
\nSince the paramhansas could not answer the question, Shriji Mahārāj replied, “If a person controls the physical indriyas by physical austerities, and then even after the physical indriyas have been controlled, if he still firmly observes the niyams of the five religious vows, then the antahkaran can be controlled by controlling the physical indriyas. So, the physical indriyas cannot be controlled by controlling the antahkaran alone. However, the antahkaran can be controlled by controlling the physical indriyas. How is that? Well, if one controls the physical indriyas and does not let them indulge in the vishays, then the antahkaran within would become frustrated and would think, ‘This type of enjoyment is not going to be possible in this life.’”
\nAfter this, Shriji Mahārāj asked, “By what means are the physical indriyas controlled and by what means is the antahkaran controlled?”
\nAgain, since the paramhansas could not answer, Shriji Mahārāj replied, “The physical indriyas can be controlled by observing the niyams specified for a renunciant in the Dharma-shāstras; by controlling one’s diet; by observing vows like tapta-kruchchhra, chāndrāyan, etc.; by deliberately tolerating cold, heat, hunger and thirst; by engaging in the discourses, talks, and devotional songs related to God; by engaging in worship and remembrance; by controlling one’s posture and by other spiritual endeavors. The antahkaran can be controlled by contemplating upon God’s greatness, by meditating on God and by realizing oneself to be the ātmā.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણ જીત્યાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના કાર્તિક વદિ અમાસને દિવસ રાત્રિને સમે સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ ગામ શ્રીલોયા મધ્યે સુરાભક્તના દરબારમાં વિરાજમાન હતા અને ધોળો સુરવાળ પહેર્યો હતો અને ધોળી છીંટની ડગલી પહેરી હતી ને મસ્તક ઉપર શ્વેત પાઘ બાંધી હતી ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે સર્વ પરમહંસને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “કેટલા સંકલ્પ કહેવાય ત્યારે નિષ્કપટ કહેવાય ને કેટલા સંકલ્પ ન કહેવાય ત્યારે કપટી કહેવાય?” પછી પરમહંસ વતે એનો ઉત્તર ન થયો, ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “પંચ વર્તમાન સંબંધી પોતામાં કાચ્યપ હોય ને તે પોતાથી વિચારે કરીને ટળતી ન હોય, તો તે કાચ્યપ જેમાં ન હોય એવા જે સંત તેને આગળ કહેવું; અને કોઈક સંતનો અવગુણ પોતાને આવ્યો હોય તો તે કહેવો; તથા ભગવાનના નિશ્ચયમાં અનિશ્ચયનો ઘાટ થયો હોય તે પણ કહેવો; ત્યારે તે નિષ્કપટ કહેવાય. અને એ માંહેલો સંકલ્પ થયો હોય ને તેને જે સંતની આગળ૧૦ ન કહે તેને કપટી જાણવો.”
\nપછી વળી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “એવો કપટી હોય૧૧ ને તે ડાહ્યો હોય તેને કેવી બુદ્ધિએ કરીને ઓળખીએ?” ત્યારે એનો ઉત્તર પણ પરમહંસને ન આવડ્યો. ત્યારે શ્રીજીમહારાજે કહ્યું જે, “એ તો એમ ઓળખાય જે, એનો સહવાસ હોય ને ખાધે-પીધે, બેઠતે-ઊઠતે, ચાલતે-હાલતે પોતા ભેળો રહેતો હોય ત્યારે પોતે તેની ખબર રાખે ને પોતાથી નોખો પડે ત્યારે પણ બીજા માણસ પાસે તેની છાની ખબર રખાવે, ત્યારે તેનું કપટ ઓળખ્યામાં આવે.”
\nપછી વળી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “દંભે કરીને વર્તમાન પાળે ને દંભે કરીને ભગવાનનો નિશ્ચય રાખતો હોય ને તે પોતે બુદ્ધિવાળો હોય ને માની હોય, તે પોતાના વર્તમાનને ને પોતાના નિશ્ચયને બીજાનાં સાચાં વર્તમાન ને નિશ્ચય તેની આગળ અધિક કરી દેખાડતો હોય, ત્યારે તેને એમ કેમ કળીએ જે એનો દંભે કરીને વર્તમાન ને નિશ્ચય છે?” ત્યારે એ પ્રશ્નનો ઉત્તર પણ પરમહંસ વતે ન થયો, ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એની પ્રતિષ્ઠાનો ભંગ૧૨ થાય ત્યારે૧૩ એનો દંભ કળાય, નહીં તો ન કળાય.”
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “ભગવાનનો નિશ્ચય તથા વર્તમાન તે બેમાંથી કેવો ઘાટ હોય તે પાડે અને કેવો ઘાટ હોય તો પણ ન પાડે? અને તેનો અવધિ હોય તે કેવો જે, ક્યાં સુધી એ ઘાટ રહે તે ધર્મમાંથી પાડે ને ભગવાનના નિશ્ચયમાંથી પાડે?” ત્યારે એનો ઉત્તર પણ પરમહંસ વતે થયો નહીં, ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જે ઘાટને ટાળ્યાનો જતન કરે તો પણ ટળે નહીં, એવો જે કાંઈક ધર્મ પાળ્યામાં અયોગ્ય ઘાટ રહેતો હોય અને તે ઘાટ પંદર દિવસ તથા મહિના સુધી ન થાય ને વળી કોઈક દિવસ પ્રગટ થઈ આવે, એવો જે ઘાટ તે ધર્મમાંથી પાડે. અને એમ જ ભગવાનના નિશ્ચયમાં પણ જાણવું. અને જે ઘાટ થયો ને તેને વિચારે કરીને ટાળી નાંખે ને પાછો ફરીને તે ઘાટ થાય નહીં એવો જે ઘાટ તે એ બેમાંથી પાડી શકે નહીં.”
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “સત્સંગમાં દૃઢ પાયો કેનો થાય ને કેનો ન થાય?” પછી એનો ઉત્તર પણ પરમહંસને ન આવડ્યો, ત્યારે શ્રીજીમહારાજે કર્યો જે, “જેમ દત્તાત્રેયે પંચભૂત, ચંદ્રમા, પશુ, વેશ્યા, કુમારી, પોતાનો દેહ ઇત્યાદિક સર્વેમાંથી પણ ગુણ લીધા. એવી રીતે સંતમાં જેને ગુણ ગ્રહણ કર્યાનો સ્વભાવ હોય તેનો જ સત્સંગમાં દૃઢ પાયો થાય છે, અને જેને સંતમાં ગુણ લીધાનો સ્વભાવ ન હોય તે સત્સંગમાં રહ્યો છે તો પણ એનો દૃઢ પાયો નથી.”
\nપછી વળી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “સંત તથા શાસ્ત્ર તથા પોતાનો વિચાર એ ત્રણે હોય ત્યારે અતિશય ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણ જિતાય કે એમાંથી એકે વાનું હોય તો પણ જિતાય? અને જો એમ કહેશો જે, એ ત્રણે વાનાં ભેળાં હોય તો જિતાય; ત્યારે સંત પાસેથી કેવી યુક્તિ શીખવી અને શાસ્ત્રમાંથી શી યુક્તિ શીખવી અને પોતાને વિચારે કરીને શી યુક્તિ શીખવી? તે કહો.” ત્યારે એનો ઉત્તર પણ પરમહંસથી થયો નહીં, ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “શાસ્ત્રે કરીને તો ભગવાન તથા સંત તેનું માહાત્મ્ય સમજવું. અને સંતથી એમ શીખવું જે, જે રીતે સંત ઇન્દ્રિયોને જીત્યાની યુક્તિ બતાવે જે, ‘આવી રીતે નેત્રની દૃષ્ટિ નાસિકા ઉપર રાખવી તથા ગ્રામ્યવાર્તા ન સાંભળવી,’ ઇત્યાદિક જે યુક્તિ તે સંતથી શીખવી. અને તે સંતે શિખવી જે યુક્તિ તેને પોતાને વિચારે કરીને પોતાના કલ્યાણને અર્થે સવળી સમજીને માનવી ને તેમ વર્તવા લાગવું. એમ ત્રણે વાનાંએ કરીને ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણ જિતાય છે.”
\nઅને તે પછી વળી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “ઇન્દ્રિયોને જીત્યે અંતઃકરણ જિતાય છે કે અંતઃકરણને જીત્યે ઇન્દ્રિયો જિતાય છે?” પછી એ પ્રશ્નનો ઉત્તર પણ પરમહંસને ન આવડ્યો, ત્યારે શ્રીજીમહારાજે કર્યો જે, “બાહ્ય ઇન્દ્રિયોને દેહદમને કરીને જીતે અને દેહદમને કરીને બાહ્ય ઇન્દ્રિયો જિતાણી હોય તો પણ પંચ વર્તમાનના નિયમમાં દૃઢ થઈને રહેતો હોય, તો બાહ્ય ઇન્દ્રિયો જીતવે કરીને અંતઃકરણ જિતાય પણ એકલે અંતઃકરણને જીતવે કરીને બાહ્ય ઇન્દ્રિયો જિતાય નહીં. અને બાહ્ય ઇન્દ્રિયોને જીતવે કરીને તો અંતઃકરણ જિતાય છે, કેમ જે, જો બાહ્ય ઇન્દ્રિયોને જીતે ને વિષયમાં પ્રવર્તવા દે નહીં ત્યારે અંતઃકરણ માંહેલી કોરેથી નિરાશ થઈ જાય છે જે, ‘આ દેહે કરીને આ વાત બનવાની નથી.’”
\nઅને તે પછી વળી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “બાહ્ય ઇન્દ્રિયો શાણે કરીને જિતાય ને અંતઃકરણ શાણે કરીને જિતાય?” પછી એનો ઉત્તર પણ પરમહંસને ન આવડ્યો, ત્યારે શ્રીજીમહારાજે કર્યો જે, “ધર્મશાસ્ત્રમાં કહ્યા છે જે ત્યાગીના નિયમ તેને રાખે; તથા આહારને નિયમમાં રાખે; તથા તપ્તકૃચ્છ્ર ચાંદ્રાયણાદિક વ્રત કરે; તથા જાણી-જાણીને ટાઢ, તડકો, ભૂખ, તરસ તેનું સહન કરે; અને ભગવાનનાં કથા, કીર્તન, વાર્તા કરે તથા ભજન-સ્મરણમાં બેસે; તથા આસન જીતે ઇત્યાદિક સાધને કરીને બાહ્ય ઇન્દ્રિયો જિતાય છે. અને ભગવાનના માહાત્મ્યનો વિચાર ને ભગવાનનું ધ્યાન તથા આત્મનિષ્ઠા એટલે કરીને અંતઃકરણ જિતાય છે.”
", "gujarati_footnote": "૧૦. દંભ, માન, મદ કે શરમથી.
\n૧૧. પોતે કપટી હોય પણ ઉપરથી સાધુવેશ ધારીને, પોતે બુદ્ધિમાન છે માટે દંભથી જ ઉપરથી સદાચરણને બતાવતો હોય, તે બુદ્ધિશાળી પુરુષોએ ‘આ કપટી છે’ એમ શી રીતે ઓળખી શકાય? એટલો પૂછવાનો અભિપ્રાય છે.
\n૧૨. માનભંગ.
\n૧૩. શોક, ક્રોધ વગેરે દ્વારા.
", "hindi_title": "इन्द्रिय-अंतःकरण पर जीत", "hindi_text": "संवत् १८७७ में कार्तिक कृष्णा अमावास्या (५ दिसम्बर, १८२०) को रात के समय स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीलोया ग्राम-स्थित भक्त सुराखाचर के राजभवन में विराजमान थे। उन्होंने श्वेत चूड़ीदार पायजामा पहना था, सफ़ेद छींट की बगलबंडी पहनी थी और मस्तक पर श्वेत पाग बाँधी थी। उनके समक्ष सभा में परमहंसों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने समस्त परमहंसों से प्रश्न किया कि, “कितने संकल्प कहने पर भक्त निष्कपट कहलाता है, और कितने संकल्प नहीं कहने पर उसे कपटी कहा जाता है?” परन्तु परमहंस इस प्रश्न का उत्तर न दे सके।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “स्वयं में पंचव्रत सम्बंधी जो शिथिलता हो, वह यदि अपने विचार द्वारा भी न मिटती हो, तो उसे ऐसे संत के पास जाकर बता देना चाहिए कि जिनके जीवन में कोई आचार-सम्बंधी शिथिलता न हो। तथा अपने मन में किसी सन्त के प्रति कोई दोषभाव उत्पन्न हो गया हो, तो उसे भी बता देना चाहिए; तथा भगवान सम्बंधी निश्चय में भी यदि कोई अनिश्चय का संकल्प हो गया हो, तो उसे भी प्रकट कर देना चाहिए; तभी उसे निष्कपट कहा जाएगा। यदि इनमें से कोई संकल्प हुआ हो और उसे सन्त के आगे नहीं कहा तो उसे कपटी समझना चाहिए।”
\nश्रीजीमहाराज ने पुनः पूछा, “यदि कोई ऐसा कपटी पुरुष हो और वह सयाना हो, तो उसे किस प्रकार की बुद्धि से पहचाना जा सकता है?”
\nजब परमहंस इस प्रश्न का भी उत्तर न दे सके, तब श्रीजीमहाराज ने बताया कि, “इसकी पहचान इस प्रकार हो सकती है कि उसका सहवास किसी कपटी से होता हो, तथा खाते-पीते, बैठते-उठते और चलते-फिरते समय स्वयं उसकी देखभाल हो, और जब वह अपने से अलग होता हो, तब भी किसी अन्य मनुष्य द्वारा गोपनीय रूप से उस पर निगरानी रखवाता हो, तभी उसके कपट का पता लग सकता है।”
\nतब श्रीजीमहाराज ने प्रश्न किया कि, “जो दम्भपूर्वक पंचव्रतों का पालन करता हो, और दम्भपूर्वक ही भगवान सम्बंधी निश्चय रखता हो, और वह बुद्धिमान हो, तथा अभिमानी हो, तथा अन्य भक्तों के व्रतपालन एवं निश्चय की अपेक्षा अपने व्रतपालन और निश्चय की दृढ़ता को अत्यधिक महत्त्वपूर्ण प्रदर्शित करता हो, तब उसके बारे में कैसे जान सकते हैं कि यह तो दम्भपूर्वक ही व्रतपालन और निश्चय रखता हैं?”
\nजब परमहंस इस प्रश्न का भी उत्तर न दे सके, तब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जब उसकी प्रतिष्ठा को आघात पहुँचता है, तभी उसके दम्भ का पता लग जाता है, अन्यथा नहीं लगता।”
\nफिर श्रीजीमहाराज ने प्रश्न पूछा कि, “कैसा मनोभाव हो, जो भगवान सम्बंधी निश्चय तथा व्रतपालन, इन दोनों से भक्त को पतनोन्मुख करे, और कौन-सा संकल्प होने पर भी पतन नहीं होता? और किस अवधि तक उस संकल्प के रहने से भक्त धर्मच्युत हो जाता है तथा भगवान सम्बंधी निश्चय से भी उसका पतन हो जाता है?” परमहंस इस प्रश्न के भी उत्तर नहीं दे सके।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “कोई संकल्प ऐसा होता है, जो मिटाने का यत्न करने पर भी नहीं मिट पाता, ऐसा कोई अनुचित संकल्प धर्मपालन करने में विघ्न कर रहा हो, जो पन्द्रह दिन या एक मास तक मन में नहीं आता, किन्तु न जाने कब वह उत्पन्न हो जाता है! ऐसा जो संकल्प होता है, वह व्यक्ति को धर्मच्युत कर डालता है। और, भगवान सम्बंधी निश्चय के विषय में भी यही समझना चाहिए। तथा बुरे संकल्प को उत्पन्न होने के बाद तुरन्त यदि विचार द्वारा ऐसे मिटाया जाए, जो पुनः उत्पन्न ही न होने पाए, तो ऐसा संकल्प न तो धर्म से और न ही निश्चय से उस पुरुष को पतन के गर्त में गिरा सकता है।”
\nपुनः श्रीजीमहाराज ने प्रश्न पूछा कि, “सत्संग में किसकी नींव सुदृढ़ रहती है और किसकी सुदृढ़ नहीं रहती?” इस प्रश्न का भी उत्तर परमहंस न दे सके।
\nतब श्रीजीमहाराज ने उत्तर दिया कि, “जिस प्रकार दत्तात्रेय ने पंचभूत, चन्द्रमा, पशु, वेश्या, कुमारी तथा अपनी देह आदि में से भी गुण ग्रहण किये थे। ठीक उसी तरह, सन्त में से गुण ग्रहण करने का जिसका स्वभाव बन गया हो, उसी की नींव सत्संग में सुदृढ़ होती है। जिसे सन्त से गुण ग्रहण करने का स्वभाव नहीं होता, वह तो सत्संग में रहा है फिर भी उसकी नींव सुदृढ़ नहीं है।”
\nआगे श्रीजीमहाराज ने प्रश्न पूछा कि, “क्या सन्त, शास्त्रों तथा अपना विचार-तीनों के होने पर ही इन्द्रियों और अन्तःकरण को विजित किया जा सकता है या इनमें से कोई एक साधन रहने पर भी उन पर विजय प्राप्त की जा सकती है? यदि आप ऐसा कहेंगे कि इन तीनों साधनों के द्वारा ही विजय मिल सकती है; तब सन्त से कैसी युक्ति सीखी जाए, शास्त्रों से क्या सीखा जाए तथा अपने विचार द्वारा कौन-सी युक्ति सीखी जाए? यह बताइए।” परमहंस इस प्रश्न का भी उत्तर नहीं दे पाये।
\nतब श्रीजीमहाराज ने उत्तर दिया कि, “शास्त्रों से भगवान तथा सन्त के माहात्म्य का ज्ञान प्राप्त करना चाहिए। सन्त से यह शिक्षा ग्रहण करनी चाहिए कि वे इन्द्रियों को जीतने की जो युक्ति बताएँ कि, ‘इस प्रकार नेत्र की दृष्टि नासिकाग्र रखनी चाहिए तथा सांसारिक ग्राम्यवार्ता नहीं सुननी चाहिए।’ आदि युक्तियाँ उनसे सीख लेनी चाहिए। फिर सन्त द्वारा सिखाई गई युक्ति को अपने विचारों के द्वारा अपने कल्याण के लिए उपयोगी समझकर मानना और उसके अनुसार बरतना शुरू कर देना चाहिए। इस प्रकार तीनों उपायों द्वारा इन्द्रियों तथा अन्तःकरण पर विजय प्राप्त की जा सकती है।”
\nपुनः श्रीजीमहाराज ने प्रश्न किया कि, “इन्द्रियों के जीतने पर अन्तःकरण विजित हो जाता है? या अन्तःकरण को जीत लेने पर इन्द्रियों पर विजय होती है?” परमहंस इस प्रश्न का भी उत्तर न दे सके।
\nतब श्रीजीमहाराज ने इस प्रश्न का उत्तर इस प्रकार दिया कि, “बाह्य इन्द्रियों को देहदमन द्वारा जीत लिया हो, फिर भी (मुमुक्षु) पंचव्रतों का दृढ़तापूर्वक पालन करता रहे, तब बाह्य इन्द्रियों को जीत लेने पर अन्तःकरण पर भी विजय प्राप्त की जा सकती है। परन्तु, अकेले अन्तःकरण पर जीत होने से बाह्य इन्द्रियों पर विजय नहीं मिल सकती। बाह्य इन्द्रियों को जीत लेने पर ही अन्तःकरण पर विजय हो सकती है, क्योंकि जब पुरुष बाह्य इन्द्रियों को जीतकर उन्हें विषयोन्मुख होने का अवसर नहीं देता, तब अन्तःकरण आन्तरिक रूप से निराश हो जाता है कि, ‘इस देह द्वारा यह बात नहीं बनेगी।’”
\nफिर श्रीजीमहाराज ने पूछा कि, “बाह्य इन्द्रियाँ किस प्रकार जीती जा सकती हैं, तथा अन्तःकरण पर किस प्रकार विजय प्राप्त हो सकती है?” इस प्रश्न का भी उत्तर परमहंस न दे सके।
\nतब श्रीजीमहाराज ने बताया कि, “धर्मशास्त्र में त्यागियों के लिए जो नियम बताए गए हैं, उनका पालन करता रहे, आहार में संयम रखे, तप्तकृच्छ्र-चान्द्रायणादि व्रत करे, जानबूझकर शीत, धूप, क्षुधा एवं तृषा भी सहन करता रहे तथा भगवान का कथा-कीर्तन वार्ता करे एवं भजन-स्मरण के लिए स्थिरतापूर्वक आसन जीतकर बैठे आदि साधनों द्वारा बाह्य इन्द्रियाँ जीती जा सकती है। एवं भगवान के माहात्म्य का विचार, भगवान का ध्यान करना तथा आत्मनिष्ठा रखना इनसे अन्तःकरण जीता जा सकता है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/113.mp3" }, { "english_title": "Purifying the Company One Keeps", "english_text": "On the night of Māgshar sudi 1, Samvat 1877 [6 December 1820], Shriji Mahārāj was sitting in Surā Khāchar’s darbār in Loyā. He was wearing a white khes and a white dagli made of chhint. He had also tied a white feto around His head and had tied a bokāni with another feto, the chhoglu of which was hanging from His head. In addition to this, He had covered Himself with a thick, cotton cloth. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj asked the paramhansas, “After joining the Satsang fellowship, what do you consider to be the most difficult achievement?”
\nThe paramhansas could not answer the question, so Shriji Mahārāj replied, “For a person to become ekāntik is extremely difficult. What is this state of being ekāntik? Well, it is to do the bhakti of God along with dharma, gnān and vairāgya. That is the state of being ekāntik.”
\nAgain Shriji Mahārāj asked, “Which one dharma-related endeavor is such that if practiced, all aspects of dharma remain? Moreover, out of worship, remembrance, singing or listening to devotional songs, listening to spiritual discourses, and other God-related endeavors, which one endeavor, if it is kept even when all others are abandoned in difficult times, helps maintain all of the others?”
\nShriji Mahārāj answered His own question, “Of the dharma-related endeavors, if one maintains the vow of non-lust,1 all other endeavors will develop. Of the God-related endeavors, if one keeps the conviction of God, then all of the others will develop.”
\nAgain Shriji Mahārāj asked, “Which type of thinking, if maintained constantly, is beneficial and detrimental if altered? Also, which type of thinking is beneficial if repeatedly altered and detrimental if not altered?”
\nAgain Shriji Mahārāj answered His own question, “Thoughts regarding one’s conviction of God should never be altered. In fact, it would be beneficial if they are repeatedly reinforced by listening to the greatness of God. Repeatedly altering them, however, would be detrimental. But, if one has firmly decided in one’s own mind, ‘I want to do this,’ then that type of thinking should be repeatedly altered on the advice of a sādhu. If he suggests, ‘You should not sit here and should not do this,’ then one should not sit there and should not do that. If, in this case, one’s own decision is altered, it would be beneficial; if it is not altered and one does as one pleases, then that would be detrimental.”
\nAgain Shriji Mahārāj asked, “Despite the fact that he observes dharma, sitting with and listening to which type of satsangi or paramhansa would make one subject to developing faults?”
\nShriji Mahārāj replied, “If a person has faith in God and observes dharma, but also believes his self to be the body and has egotism as well as desires for worldly activities, then if God and His Sant denounce these, he will definitely perceive flaws in God and His Sant. Then, he will talk about the perceived flaws of God and His Sant to others and cause them to become like non-believers. One should not associate with such a person in any way; doing so is harmful.”
\nThen Shriji Mahārāj asked, “Which type of sādhu, even though he observes dharma and has faith in God, should one not accompany to bathe, sleep near or hear talks from?”
\nShriji Mahārāj answered His own question, “A sādhu who discouragingly says, ‘Can the vow of non-lust and other virtues really be realized in one life? They are realized only by the grace of God; otherwise liberation is attained after countless lives. So can liberation truly be attained in this very life?’ By all means, one should shun the company of anyone who speaks such discouraging words. Conversely, someone else claims, ‘We are fulfilled in this very life. The force of lust, anger, arrogance, matsar, egotism, and other vicious natures is trivial. By the grace of God and His Sant, we will destroy them all.’ One should, by all means, seek the company of a sādhu who speaks in this manner and is eagerly engaged in methods to destroy lust and the other vices.”
\nAgain Shriji Mahārāj asked, “Which type of sādhu, even if he speaks encouragingly, should be shunned?”
\nShriji Mahārāj answered His own question, “If a sādhu emphasizes his own efforts only and believes himself to be fulfilled by his own efforts, but does not acknowledge the strength of God and does not feel, ‘By endeavoring in this way, I want to please God’ - then such a sādhu should be shunned.”
\nAgain Shriji Mahārāj asked, “Which type of sādhu should one keep the company of, and which type should one not keep the company of?”
\nShriji Mahārāj then replied, “If we are staying with a sādhu who observes the religious vows strictly and has firm faith in God, but who instead of reprimanding us, pampers us and lets us have our way, then even if he, like Muktānand Swāmi, is considered great in public opinion, his company should not be kept. On the other hand, if a sādhu repeatedly reprimands one and maintains constant vigilance on any swabhāv he sees within one, and if he does not cease to denounce that swabhāv until it is overcome and does not merely flatter, then even if he is not considered great in public view, one should still keep his company.”
\nThen Shriji Mahārāj asked another question, “Suppose a sādhu possesses all of the glorious virtues of bhakti, gnān, etc. However, on account of which one vicious flaw should one avoid his company?”
\nAgain Shriji Mahārāj replied, “If he is very lazy, sleeps too much and when told by others to bathe, meditate or observe other niyams, says, ‘I’ll do it later; what’s the hurry? I’ll do them slowly’ - then even though he may appear to be good, one should avoid his company.”
\nAgain Shriji Mahārāj asked a question, “A sādhu may speak well; but, due to which fault in his speech should his talks not be heard?”
\nShriji Mahārāj then replied, “If, out of vanity, he talks about the bhakti, gnān, vairāgya and dharma within himself to be superior; and shows the virtues of gnān, bhakti, etc., in other sādhus to be inferior, then one should not listen to his talks.”
\nOnce again Shriji Mahārāj asked, “Which type of speech should be viewed as amrut even though it is harsh?”
\nShriji Mahārāj replied, “The words of a sādhu who in his speech denounces his own parents, sister, brother and caste with harsh words should be known to be good. Why? Because one who hears those words realizes the virtues of that sādhu; i.e., ‘In no way does this sādhu have attachment to his bodily relations or others.’ Therefore, those words should be enjoyed like amrut.”
\nAgain Shriji Mahārāj posed a question, “When should one maintain conceit, and when should one not maintain conceit?”
\nOnce again Shriji Mahārāj supplied the answer, “One should not maintain conceit before a staunch follower of God, even though he may be a simple and meek devotee. On the other hand, one should certainly maintain conceit before a person who has fallen back from Satsang. In fact, one should not become suppressed by him, and in any question-answer exchange, his words should be answered with stern words of one’s own.”
\nThen Shriji Mahārāj asked, “When should one not have a desire for the darshan, etc., of God and His Sant. When should one have such a desire?”
\nShriji Mahārāj replied, “Suppose I were to ask all of the sādhus, ‘Who will go to Burānpur and Kāshi?’ Then, when no one speaks, one should rise in the assembly and say to Me, ‘Mahārāj, if you say so, I shall go.’ So saying, one should follow My command and go there. In those situations, to gain My pleasure, one should not keep any desire for keeping the company of the Sant or My darshan, etc.
\n“Moreover, when one, who a sādhu or I have grieved, rebuked, insulted or expelled, and who is crying out of that shock, is approached by a non-believer, such as an ekadmal, who starts to talk about the flaws of the sādhu or Me, then before him, one should exhibit tremendous affection towards the sādhu and God. One should say, ‘I am His servant, and even if He were to cut me to pieces, I would still never perceive flaws in Him. He will grant Me liberation.’ In that situation, one should exhibit such great affection.”
\nAgain Shriji Mahārāj asked, “What should not be done, even if God is pleased by it? What should be done, even if God is displeased by it?”
\nShriji Mahārāj answered His own question, “If I were to give an order which seems to be full of adharma, then one should be hesitant in following it; that is, one should take some time and not accept it immediately. For example, Shri Krishna Bhagwān ordered Arjun, ‘Cut off Ashwatthāmā’s head.’ But Arjun did not follow that command. Likewise, even if I am pleased by it, that type of instruction should not be followed. Also, an instruction by which the prescribed niyams of the five religious vows are transgressed should not be followed. If by not obeying these two types of commands, God is displeased, then one should definitely let Him be displeased; in those cases, one should not attempt to please Him.”
\nOnce again Shriji Mahārāj asked, “While meditating on God, countless different waves of vicious thoughts arise in the mind, just as large waves arise in the ocean. When such thoughts do arise, how can they be suppressed?”
\nShriji Mahārāj answered His own question, “When such vicious thoughts arise, one should stop the meditation and should clap and chant ‘Swāminārāyan, Swāminārāyan’ aloud, without shame. One should pray to God, ‘O Lord! You are a friend of the meek! You are an ocean of mercy!’ Also, one should remember a great sādhu of God, like Muktānand Swāmi, and pray to him too. As a result of this, all disturbing thoughts will be eradicated and peace will prevail. Apart from this, there is no other method to eradicate such thoughts.”
\nThen Shriji Mahārāj posed another question, “Which virtue should be renounced, even if it is believed to be a great virtue in this Satsang and is being praised by all? Which fault, even though it is a fault, is suitable to be imbibed?”
\nOnce again Shriji Mahārāj supplied the answer Himself, “One may be like Muktānand Swāmi and may be observing religious vows more resolutely than all; however, if as a result of this, another sādhu feels inferior because he cannot behave on the same level with the former, then that virtue, even though it may be great, should be renounced. Instead, one should behave on the same level as all of the other sādhus. Even though behaving on the same level as others is a drawback, it should be imbibed.”
\nAgain Shriji Mahārāj asked, “In these sādhus, which is the one flaw which, when abandoned, would cause all flaws to be abandoned? Which is the one virtue which, if cultivated, would cause all virtues to be cultivated?”
\nShriji Mahārāj answered, “All flaws reside in the flaw of identifying one’s self with the body. If that is abandoned, all flaws are abandoned. Furthermore, if the sole virtue of ātmā-realization, i.e., realizing oneself as the ātmā, distinct from the body, is developed, then all virtues will develop.”
\nShriji Mahārāj again asked, “Which types of vishays, when indulged in, enlighten the mind, and which types of vishays, when indulged in, cause ignorance to prevail in the mind?”
\nAgain Shriji Mahārāj replied, “By indulging in God-related vishays, the mind is enlightened; and by indulging in worldly vishays, ignorance prevails in the mind.”
\nNext, Shriji Mahārāj asked, “Which places, which times, which company and which actions should one not associate with, even if it is God’s command?”
\nShriji Mahārāj again supplied the answer Himself, “Even if it is God’s command, a sādhu should not stay in a place where he has frequent contact with his bodily relations. Also, if I seat one where women can also be seen while having My darshan, and if I were to say, ‘Do My darshan,’ then one should not sit in such a place. Rather, one should make an excuse and leave. Further, if adverse times are prevailing and riots are taking place, then even if it is God’s command to stay, one should leave that place; but one should not stay there and suffer beatings.”
\nThen Shriji Mahārāj asked another question, “Which scriptures should be heard and studied, and which scriptures should not be heard or studied?”
\nOnce again Shriji Mahārāj replied, “Scriptures which do not promote God possessing a form and do not describe God’s avatārs, but instead discuss pure Vedānta and propound a single, formless entity, should never be studied or heard, even if they have been written by someone very intelligent. Also, even though they may be merely devotional songs like those composed by Ranchhod Bhakta, if they describe God’s form, they should be sung and heard. Such scriptures should also be studied and heard.”
", "english_footnote": "1. Nishkām vrat (નિષ્કામ વ્રત.)
", "gujarati_title": "સંગશુદ્ધિનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના માગશર સુદિ ૧ પડવાને દિવસ શ્રીજીમહારાજ ગામ શ્રીલોયા મધ્યે સુરાખાચરના દરબારમાં રાત્રિને સમે વિરાજમાન હતા અને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો તથા ધોળી છીંટની ડગલી પહેરી હતી તથા ધોળો ફેંટો બાંધ્યો હતો તથા બીજે ધોળે ફેંટે કરીને બોકાની વાળી હતી ને તે ધોળા ફેંટાનું છોગલું માથે લટકતું હતું ને ચોફાળ ઓઢ્યો હતો ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે પરમહંસ પ્રત્યે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “સત્સંગ થયા પછી દુર્લભમાં દુર્લભ૧૪ તે શું સાધન માન્યું છે?” પછી એ પ્રશ્નનો ઉત્તર પરમહંસ વતે ન થયો, ત્યારે શ્રીજીમહારાજે કર્યો જે, “એકાંતિકપણું એમાં આવે એ અતિશય દુર્લભ છે. તે એકાંતિકપણું તે શું? તો ધર્મ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય એ ત્રણે યુક્ત જે ભગવાનની ભક્તિ કરવી તેને એકાંતિકપણું કહીએ.”
\nપછી વળી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “ધર્મ સંબંધી સાધનમાં એવું કયું સાધન છે જે, એક રાખ્યે કરીને સર્વે ધર્મ રહે? અને ભગવાન સંબંધી જે ભજન, સ્મરણ, કીર્તન, વાર્તા, એ આદિક સાધન છે તેમાં એવું એક સાધન કયું છે જે, આપત્કાળ હોય ને સર્વે જાય ને જો એક રહે તો સર્વે રહે?” પછી તેનો ઉત્તર પણ પોતે કર્યો જે, “ધર્મ સંબંધી સાધનમાં તો એક નિષ્કામપણું હોય તો સર્વે સાધન આવે. અને ભગવાન સંબંધી તો એ સાધન છે જે નિશ્ચય રહે તો સર્વે આવે.”
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “કેવી મતિ એક પ્રકારની રાખ્યે રૂડું થાય ને તેને જો ફેરવીએ તો ભૂંડું થાય? અને કેવી મતિને વારંવાર ફેરવીએ તો રૂડું થાય ને ન ફેરવીએ તો ભૂંડું થાય?” પછી તેનો ઉત્તર પણ પોતે કર્યો જે, “ભગવાનના નિશ્ચયરૂપ જે મતિ તેને તો ફરવા જ દેવી નહીં, ભગવાનનું માહાત્મ્ય સાંભળીને તેની પુષ્ટિ વારંવાર કર્યા કરવી તો રૂડું થાય; ને એ મતિને વારંવાર ફેરવે તો ભૂંડું થાય. અને પોતે પોતાના મનને જાણ્યે જે મતિમાં નિશ્ચય કર્યો હોય જે, ‘મારે આમ કરવું છે,’ તે મતિને સંતને વચને કરીને વારંવાર ફેરવવી ને સંત કહે જે, ‘અહીં બેસવું નહીં ને આ કરવું નહીં,’ તો તે ઠેકાણે બેસવું નહીં ને તે કરવું નહીં. એવી રીતે મતિને ફેરવે તો રૂડું થાય ને એ મતિને ફેરવે નહીં ને પોતાનું ધાર્યું કરે તો ભૂંડું થાય.”
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “કેવી જાતનો સત્સંગી અથવા પરમહંસ હોય ને ધર્મમાં સંપૂર્ણ રહેતો હોય ને તેને પાસે બેસીએ ને વાત સાંભળીએ તો દોષ લાગે?” ત્યારે તેનો ઉત્તર પણ પોતે કર્યો જે, “જેને ભગવાનનો નિશ્ચય હોય ને ધર્મમાં પણ પોતે રહેતો હોય તો પણ જો તેને વ્યવહારમાં આસક્તિ હોય તથા દેહાભિમાન હોય તથા માન હોય ને તેને ભગવાન તથા સંત તે ખોદે તો તે ભગવાનનો ને સંતનો અવગુણ જરૂર લે. પછી બીજાને આગળ પણ ભગવાનના તથા સંતના અવગુણની વાત કરીને તેને વિમુખ જેવો કરે. એવો જે હોય તેનો કોઈ રીતે સંબંધ ન રાખવો અને રાખે તો ભૂંડું થાય.”
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “કેવો સાધુ હોય ને તે ધર્મમાં રહેતો હોય ને નિશ્ચય પણ હોય તો પણ તેને ભેળે ના’વા જવું નહીં ને પાસે પથારી કરવી નહીં ને તેની વાત પણ ન સાંભળવી?” પછી તેનો ઉત્તર પણ પોતે કર્યો જે, “જે સંત હિંમતરહિત વાત કરતો હોય જે, ‘શું એક જન્મે કરીને નિષ્કામાદિક ગુણ આવે છે? એ તો ભગવાન કૃપા કરે તો આવે, નહીં તો અનેક જન્મે કરીને કલ્યાણ થાય. પણ આ જ દેહે કરીને શું કલ્યાણ થાય છે?’ એવી રીતે જે હિંમતરહિત વાત કરતો હોય તેના સંગનો સર્વ પ્રકારે ત્યાગ કરવો. અને જે એમ કહેતો હોય જે, ‘આ ને આ દેહે કરીને કૃતાર્થ થયા છીએ ને કામ, ક્રોધ, મદ, મત્સર, માન ઇત્યાદિક દોષોનો શો ભાર છે? ભગવાન ને સંતના પ્રતાપે કરીને એ સર્વેનો નાશ કરી નાંખીશું.’ એમ જે કહેતો હોય ને તે કામાદિક દોષને નાશ કરવાના ઉપાયમાં તત્પર થઈને મંડ્યો હોય તેનો સંગ સર્વ પ્રકારે કરવો.”
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “કેવો સાધુ હિંમત સહિત વાત કરતો હોય તો પણ તેનો ત્યાગ કરવો?” પછી તેનો ઉત્તર પણ પોતે કર્યો જે, “જે સંત કેવળ પોતાના પુરુષાર્થને જ અધિક કહેતો હોય અને પુરુષાર્થે કરીને જ પોતાને કૃતાર્થ માનતો હોય, પણ ભગવાનનું બળ ન રાખે અને એમ ન સમજે જે, ‘આ સાધને કરીને ભગવાનને રાજી કરવા છે,’ તો તેનો પણ ત્યાગ કરવો.”
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “કેવો સાધુ હોય તેનો સંગ કરવો ને કેવાનો ન કરવો?” ત્યારે તેનો ઉત્તર પણ પોતે કર્યો જે, “વર્તમાન પણ સૂધાં સારાં પાળતો હોય ને નિશ્ચય સૂધો હોય ને તે પાસે આપણ રહેતા હોઈએ ને આપણને ટોકે નહીં ને પંપોળીને રાખે ને જાપરો રાખે, તો તે મુક્તાનંદ સ્વામી જેવો લોકવ્યવહારે મોટો કહેવાતો હોય તેનો પણ સંગ ન કરવો. અને જે સંત પોતાને ટોક્યા કરે ને જે સ્વભાવ દેખે તે ઉપર ખટકો રાખે ને તે ન ટળે ત્યાં સુધી વાત કર્યા કરે ને લલોચપો૧૫ રાખે નહીં ને તે લોકવ્યવહારે મોટો ન કહેવાતો હોય તો પણ તેનો સંગ કરવો.”
\nપછી વળી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “જે સંતમાં બધા ગુણ સારા મોટા મોટા ભક્તિ-જ્ઞાનાદિક હોય પણ તેમાં એક એવો ક્યો ભૂંડો દોષ હોય જેણે કરીને તેનો સંગ ન કરીએ?” ત્યારે તેનો ઉત્તર પણ પોતે કર્યો જે, “જેને આળસ બહુ હોય ને નિદ્રા બહુ હોય ને સ્નાન-ધ્યાનાદિક જે નિયમ તેને પાળવાનું કોઈક કહે તો કહે, ‘હમણાં કરીશું, શી ઉતાવળ છે? ધીરે ધીરે થશે.’ એમ બોલે તે સૂધો સારો હોય તો પણ તેનો સંગ ન કરવો.”
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “સૂધી સારી વાત કરતો હોય પણ તેની વાત ન સાંભળીએ એવો એની વાણીમાં શો દોષ જાણવો?” ત્યારે તેનો ઉત્તર પણ પોતે કર્યો જે, “વાત કરવામાં પોતાને વિષે જે ભક્તિ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ધર્મ તેની જ અહંકારે કરીને પોતે સરસાઈ દેખાડે ને બીજા સંતમાં જે જ્ઞાન, ભક્તિ આદિક ગુણ તેની કાંઈક ન્યૂનતા દેખાડે, એવો જેની વાણીમાં દોષ હોય તેની વાત ન સાંભળવી.”
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “જેની વાણીમાં તો કુત્સિતપણું હોય તો પણ તે વાણીને અમૃતની પેઠે પાન કરીએ એવી તે કઈ વાણી છે?” પછી તેનો પણ પોતે ઉત્તર કર્યો જે, “જે સંત વાત કરે ત્યારે પોતે પોતાનાં સંબંધી, માબાપ, બોન, ભાઈ તથા પોતાની જાતિ તેની કુત્સિત શબ્દે કરીને નિંદા કરતો હોય તો તેની તે વાણી સારી જાણવી, શા સારુ જે, તે વાણીને જે સાંભળે તેને તે સંતની કોરનો એમ ગુણ આવે જે, ‘આ સંતને તો કોઈ રીતે પોતાનાં દેહસંબંધી આદિકમાં હેત નથી.’ માટે તે વાણીને અમૃતની પેઠે પાન કરવી.”
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “કયે ઠેકાણે માન રાખવું ને કયે ઠેકાણે માન ન રાખવું?” પછી તેનો ઉત્તર પણ પોતે કર્યો જે, “ભગવાનનો દૃઢ આશ્રિત હોય ને તે જેવો-તેવો ગરીબ હરિભક્ત હોય તો પણ તે આગળ માન ન રાખવું. અને જેને સત્સંગ થકી કાંઈક પાછો પગ પડી ગયો હોય તેને આગળ તો માન રાખવું પણ તેથી દબઈ જવું નહીં ને પ્રશ્ન-ઉત્તરમાં તેના વેણ ઉપર વેણ લાવવું.”
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “કયે ઠેકાણે ભગવાનનાં દર્શનાદિકને વિષે તથા સંતને વિષે હેત ન રાખવું ને કયે ઠેકાણે રાખવું?” ત્યારે તેનો ઉત્તર પણ પોતે કર્યો જે, “અમે સર્વે સંતને સાધારણપણે કહેતા હોઈએ જે, ‘બુરાનપુર તથા કાશીએ કોણ જશે?’ ત્યારે કોઈ બોલે નહીં ત્યારે તે સભામાંથી પોતે ઊઠીને અમને એમ કહેવું જે, ‘કહો તો, હે મહારાજ! હું જાઉં,’ એમ કહીને અમારી આજ્ઞા લઈને ત્યાં જવું. એવે ઠેકાણે અમારી પ્રસન્નતાને અર્થે અમારાં દર્શનાદિકનું તથા સંતસમાગમનું હેત પણ ન રાખવું. અને અમે તથા સંત તે જેને કચવાણા હોઈએ ને વઢીને તિરસ્કાર કરીને બહાર કાઢી મૂક્યો હોય ને તે શોકે કરીને રોતો હોય ને તે પાસે કોઈ એકડમલ વિમુખ જેવો આવીને સંતનો અથવા અમારો અવગુણ કહેવા લાગે ત્યારે તેની આગળ તે સંતની કોરનું ને ભગવાનની કોરનું બહુ હેત જણાવે અને એમ કહે જે, ‘હું તો એનો વેચાણ છું ને મારા કટકા કરી નાંખે તો પણ મારે એમનો અવગુણ ન આવે, એ તો મારા કલ્યાણના કરતલ છે.’ એવી રીતે તે ઠેકાણે અતિશય હેત જણવે.”
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “જેણે કરીને ભગવાન રાજી થતા હોય તો પણ તે કરવું નહીં અને જેણે કરીને ભગવાન કુરાજી થાય તો પણ તે કરવું, એવું તે શું છે?” પછી એનો ઉત્તર પણ પોતે કર્યો જે, “અમે કોઈક વચન કહીએ ને તેમાં જો અધર્મ જેવું હોય તો તેને વિષે ચિરકારી થવું, કહેતાં તેમાં ઘણીક વાર લગાડવી પણ તુરત માનવું નહીં. જેમ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને અર્જુનને કહ્યું જે, ‘અશ્વત્થામાનું માથું કાપી નાંખો.’ પછી તે વચન અર્જુને ન માન્યું,૧૬ તેમ એવી રીતનું જે વચન તેમાં અમે રાજી થતા હોઈએ તો પણ ન માનવું. તથા પંચ વર્તમાન સંબંધી જે નિયમ કહ્યા છે, તેમાંથી જેણે કરીને ભંગ થતો હોય એવું જે વચન તે ન માનવું. અને એ બે વચન ન માનીએ ને ભગવાન કચવાતા હોય તો સારી પેઠે કચવાવવા, પણ તેમાં રાજી ન કરવા.”
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “ભગવાનનું ધ્યાન કરતે થકે મનને વિષે અનેક પ્રકારના ભૂંડા ઘાટના તરંગ ઊઠવા માંડે, જેમ સમુદ્રના મોટા મોટા તરંગ ઊઠે તેમ ભૂંડા ઘાટ ઊઠવા લાગે, ત્યારે તે ઘાટને કેમ ટાળવા?” પછી એનો ઉત્તર પણ પોતે કર્યો જે, “જ્યારે એવા ભૂંડા ઘાટ થવા માંડે ત્યારે ધ્યાનને પડ્યું મૂકીને જીભે કરીને ઉચ્ચ સ્વરે નિર્લજ્જ થઈને તાળી વજાડીને ‘સ્વામિનારાયણ, સ્વામિનારાયણ’ ભજન કરવું અને, ‘હે દીનબંધો! હે દયાસિંધો!’ એવી રીતે ભગવાનની પ્રાર્થના કરવી તથા ભગવાનના સંત જે મુક્તાનંદ સ્વામી જેવા મોટા હોય તેનાં નામ લઈને તેની પ્રાર્થના કરવી, તો ઘાટ સર્વે ટળી જાય ને નિરાંત થાય; પણ એ વિના બીજો એવો ઘાટ ટાળ્યાનો ઉપાય નથી.”
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “આ સત્સંગમાં જે અતિ મોટો ગુણ જણાતો હોય ને તે ગુણનાં સર્વે વખાણ કરતા હોય તો પણ તે ત્યાગ કરવા યોગ્ય હોય એવો ક્યો ગુણ છે? અને દોષ હોય ને તે ગ્રહણ કરવા યોગ્ય હોય એવો ક્યો દોષ છે?” ત્યારે તેનો ઉત્તર પણ પોતે કર્યો જે, “મુક્તાનંદ સ્વામી જેવા હોય તે સર્વેથી સરસ વર્તમાન પાળતા હોય ને તેણે કરીને બીજા સંતને ઉદ્વેગ થાય, કેમ જે, એમની બરોબર વર્તાય નહીં, તે સારુ એ ગુણ યદ્યપિ મોટો છે તો પણ તેનો ત્યાગ કરીને સર્વ સંતને બરોબર વર્તવું અને બરોબર વર્તવારૂપ દોષ છે તો પણ એનું ગ્રહણ કરવું.”
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “આ સંતમાં એવો ક્યો એક દોષ છે જે, જેનો ત્યાગ કરે ત્યારે સર્વે દોષમાત્રનો ત્યાગ થઈ જાય? અને એવો ક્યો એક ગુણ છે જે, એક આવ્યે સર્વે ગુણ આવે?” ત્યારે એનો ઉત્તર પણ પોતે કર્યો જે, “જો દેહાભિમાનરૂપ દોષ છે તો તેમાં સર્વે દોષ રહ્યા છે ને તેનો ત્યાગ કરે તો સર્વે દોષનો ત્યાગ થઈ જાય છે. અને ‘હું તો દેહથી નોખો જે આત્મા તે છું’ એવો જે આત્મનિષ્ઠારૂપ એક ગુણ તે આવે તો સર્વે ગુણમાત્ર આવે છે.”
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “કેવા પંચવિષયને સેવવે કરીને બુદ્ધિમાં પ્રકાશ થાય છે? અને કેવા પંચવિષયને સેવવે કરીને બુદ્ધિમાં અંધકાર થઈ જાય છે?” ત્યારે તેનો ઉત્તર પણ પોતે કર્યો જે, “ભગવાન સંબંધી જે પંચવિષય તેને સેવે તો બુદ્ધિમાં પ્રકાશ થાય છે અને જગત સંબંધી પંચવિષયને સેવે તો બુદ્ધિમાં અંધકાર થઈ જાય છે.”
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “કેવો દેશ, કેવો કાળ, કેવો સંગ, કેવી ક્રિયા જેનો સંબંધ ભગવાનની આજ્ઞાએ કરીને પણ ન કરવો?” ત્યારે એનો ઉત્તર પણ પોતે કર્યો જે, “જે દેશમાં રહ્યે થકે પોતાના દેહનાં સંબંધીનો વારંવાર બેઠા-ઊઠ્યાનો યોગ થતો હોય તો તે દેશમાં ભગવાનની આજ્ઞાએ કરીને પણ ન રહેવું. અને અમારાં દર્શન થતાં હોય ને તે ભેળે સ્ત્રીઓનાં દર્શન થતાં હોય એવો સંગ તથા ક્રિયા હોય ત્યાં અમે બેસાડીએ અને કહીએ જે, ‘અમારાં દર્શન કરો.’ તો પણ તે ઠેકાણે બેસવું નહીં, કોઈક મિષ લઈને ઊઠી જવું. અને જે કાળમાં વિષમપણું વર્તતું હોય ને મારકૂટ થતી હોય ને જો ભગવાનની આજ્ઞા હોય તો પણ ત્યાંથી ચાલી નીકળવું, પણ તે જ ઠેકાણે રહીને માર ન ખાવો.”
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “કયાં શાસ્ત્રોને સાંભળવાં ને ભણવાં અને કયાં શાસ્ત્રોને ન સાંભળવાં ને ન ભણવાં?” પછી એનો ઉત્તર પણ પોતે કર્યો જે, “જે શાસ્ત્રમાં ભગવાનનું સાકારપણું પ્રતિપાદન ન કર્યું હોય તથા ભગવાનના અવતારનું નિરૂપણ ન હોય અને તે ગ્રંથ શુદ્ધ વેદાંતના હોય ને એક અદ્વિતીય નિરાકારનું પ્રતિપાદન કરતા હોય ને તે ગ્રંથ સૂધા બુદ્ધિવાનના કરેલા હોય તો પણ તે ગ્રંથને કોઈ દિવસ ભણવા નહીં ને સાંભળવા પણ નહીં. અને જો રણછોડ ભક્તના૧૭ જેવાં કીર્તન જ હોય ને તેમાં ભગવાનની મૂર્તિનું વર્ણન હોય તો તેને ગાવવાં ને સાંભળવાં તથા એવી રીતના જે ગ્રંથ હોય તેને ભણવા ને સાંભળવા.”
", "gujarati_footnote": "૧૪. ન બની શકે તેવું કઠણ.
\n૧૫. આળ-પંપાળ.
\n૧૬. ભાગવત: ૧/૭/૩૫-૪૦.
\n૧૭. ૧૮મી સદીના પૂર્વાર્ધમાં થયેલ વૈષ્ણવ કવિ. તેઓ ખેડા જિલ્લાના ખડાલ ગામના હતા. પિતા નરસિંહદાસ અવટંક મહેતા. ખડાલના દરબારથી નારાજ થઈ નજીકના તોરણા ગામમાં વસવાટ કરેલો. તેઓ ડાકોર રણછોડરાયના ભક્ત હતા. તેઓ ૧૦૫ વરસ જીવેલા. આ કવિનાં મોટા ભાગનાં કીર્તનો પ્રેમલક્ષણા ભક્તિનાં છે. ભાગવતના ઘણા પ્રસંગોને તેમણે કાવ્યાત્મક આલેખ્યા છે. (વિશેષ વિગત માટે જુઓ: ગુજરાતી સાહિત્યકોશ, ખંડ-૧, પૃ. ૩૩૬-૩૩૭.)
", "hindi_title": "संग-शुद्धि", "hindi_text": "संवत् १८७७ में मार्गशीर्ष शुक्ला प्रतिपदा (६ दिसम्बर, १८२०) को श्रीजीमहाराज लोया ग्राम-स्थित भक्त सुराखाचर के राजभवन में रात के समय विराजमान थे। उन्होंने श्वेत धोती धारण की थी। सफ़ेद छींट की बगलबंडी पहनी थी, श्वेत फेंटा मस्तक पर बाँधा था और अन्य सफ़ेद फेंटा मस्तक से आकंठ बाँधा था। उस सफ़ेद फेंटे का छोर सिर पर लटक रहा था और उन्होंने सूती शाल ओढ़ी हुए थी। उनके समक्ष परमहंसों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने परमहंसों से प्रश्न किया, “सत्संग होने के पश्चात् दुर्लभ से भी दुर्लभ साधन कौन-सा है?” परमहंस इस प्रश्न का कोई उत्तर नहीं दे सके।
\nतब श्रीजीमहाराज ने यह उत्तर दिया, “सत्संग होने के बाद एकांतिकभाव सिद्ध करना वास्तव में अति दुर्लभ बात है। वह एकांतिक भाव क्या है? तो धर्म, ज्ञान एवं वैराग्य इन तीनों सहित भगवान की भक्ति करना एकान्तिकपन है।”
\nश्रीजीमहाराज ने पुनः पूछा कि, “धर्म सम्बंधी साधनों में ऐसा कौन-सा साधन है, जो रखने से समस्त धर्म रहते हैं तथा भगवान सम्बंधी भजन, स्मरण, कीर्तन और वार्ता आदि साधनों में ऐसा एक साधन कौन-सा है कि आपत्काल में समस्त साधनों के चले जाने पर इस एक ही साधन के रहने पर सभी साधन अक्षुण्ण बने रहते हैं?”
\nइस प्रश्न का उत्तर भी उन्होंने स्वयमेव दिया, “धर्म सम्बंधी साधनों में यदि एक निष्काम वर्तमान (ब्रह्मचर्य) बना रहे, तो समस्त साधन स्वतः सुलभ हो जाते हैं। भगवान सम्बंधी साधन में यदि भगवान के स्वरूप का निश्चय रहे, तो सभी साधन अपने आप चले आते हैं।”
\nफिर श्रीजीमहाराज ने प्रश्न पूछा कि, “कैसी मति को सुदृढ़ रखने से कल्याण होता है और उस मति में परिवर्तन करते हैं, तो बुरा होता है? तथा कैसी मति को बारंबार परिवर्तन करने पर हित होता है और उस मति को बार-बार परिवर्तन न करने से बुरा होता है?”
\nतब श्रीजीमहाराज ने इस प्रश्न का भी स्वयं उत्तर दिया कि, “भगवान के स्वरूप के निश्चय सम्बंधी मति को कभी भी विचलित नहीं होने देना चाहिए। भगवान के माहात्म्य को सुनकर बार-बार उसे पुष्ट करते रहने से ही कल्याण होता है। और भगवान के स्वरूप के निश्चय को बार-बार बदले जाने से भक्त का बुरा ही होता है। तथा, अपने मन से स्वयं निश्चय किया हो कि, ‘मुझे ऐसा करना है,’ उस मति को सन्त के वचन से बार-बार बदल देना चाहिए तथा सन्त यह कहें कि, ‘यहाँ नहीं बैठना चाहिए और यह नहीं करना चाहिए,’ तो उस स्थान पर न तो बैठना चाहिए और न तो वैसा काम ही करना चाहिए। इस प्रकार मति को बदलते रहने से कल्याण होता है और मनमानी करने से बुरा होता है।”
\nतत्पश्चात् श्रीजीमहाराज ने प्रश्न किया कि, “किस प्रकार के सत्संगी अथवा परमहंस हों, जो पूर्णतः धर्माचरण करते हों, फिर भी उनके पास बैठने और उनकी बातें सुनने से दोष लगता है?”
\nइस प्रश्न का उत्तर भी उन्होंने स्वयं ही दिया, “जिसको भगवान का निश्चय हो और जो धर्माचरण में तत्पर रहता हो, किन्तु यदि उसे संसार-व्यवहार में आसक्ति रहती हो, तथा वह देहाभिमानी हो, तथा अहंकार हो और भगवान तथा सन्त उसकी प्रकृति का खंडन करे, तो वह भगवान एवं संत के प्रति अवश्य अवगुण देखने लगेगा, तथा दूसरों को भी भगवान तथा सन्त के अवगुणों की बातें करके उसे भी भगवान से विमुख के समान कर देगा! यदि ऐसा व्यक्ति हो, तो उससे किसी प्रकार का सम्बंध नहीं रखना चाहिए, यदि सम्बंध रखता है, तो उसका बुरा परिणाम मिलता है।”
\nपुनः श्रीजीमहाराज ने प्रश्न पूछा कि, “ऐसा कौन-सा साधु है, जो धर्माचरण भी संपूर्ण रखता हो तथा भगवान सम्बंधी निश्चय भी दृढ़ रखता हो, फिर भी उसके साथ न तो स्नान करने जाना चाहिए, न तो उसके पास अपना बिछौना बिछाना चाहिए और न ही उसकी बात सुननी चाहिए?”
\nइस प्रश्न का उत्तर भी उन्होंने स्वयं दिया कि, “ऐसे सन्त का समस्त प्रकार से त्याग करना चाहिए, जो साधना-मार्ग से हतोत्साहित करने की बातें करता हो कि, ‘क्या एक ही जन्म में निष्कामादि गुण सिद्ध होते हैं? ये तो भगवान की कृपा से ही सिद्ध होते हैं। अन्यथा इस एक जन्म में क्या, ऐसे कई जन्म लेने पड़ेंगे, इसे सिद्ध करने में! अन्यथा क्या इसी जन्म में कल्याण संभव है? कभी नहीं!’ इस प्रकार जो बिना हिम्मत की बातें करते हैं, उसका संग प्रत्येक प्रकार से त्याग कर देना चाहिए। लेकिन जो यह कहता हो कि, ‘इसी जीवन में हम कृतार्थ हो चुके हैं तथा काम, क्रोध, मद, मत्सर, मान आदि दोषों का क्या सामर्थ्य है? भगवान तथा सन्त के प्रताप से इन सबका नाश कर देंगे!’ ऐसा कहता हो तथा कामादि दोषों के नाश करने के उपाय में तत्परतापूर्वक जुटा हुआ हो, ऐसे सन्त का संग प्रत्येक प्रकार से करना।”
\nफिर श्रीजीमहाराज ने पूछा कि, “ऐसा कौन-सा साधु है, जो हिम्मतपूर्वक बातें करता हो, फिर भी उसका त्याग कर डालना चाहिए?”
\nश्रीजीमहाराज ने स्वयं ही इस प्रश्न का उत्तर देते हुए कहा, “जो सन्त केवल अपने पुरुषार्थ का ही अधिक वर्णन किया करता हो, तथा पुरुषार्थ से ही स्वयं को कृतार्थ मानता हो, परन्तु भगवान के कर्तृत्व का बल न रखता हो और यह न जानता हो कि, ‘इन साधनों द्वारा भगवान को प्रसन्न करना है,’ उस सन्त का भी परित्याग कर देना।”
\nफिर श्रीजीमहाराज ने पूछा कि, “कैसे साधु का संग करना, तथा कैसे सन्त का संग नहीं करना?”
\nइसका उत्तर भी उन्होंने स्वयं दिया कि, “जो सन्त सावधान होकर व्रतपालन करता हो, भगवान के स्वरूप का निश्चय भी सुदृढ़ हो, फिर भी जो अपने साथ रहनेवाले साधुओं को उनके दोषों के लिए टोकता न हो, बल्कि उन्हें सहेज-संभालकर रखा करता हो तथा शिथिलता रखता हो, ऐसा सन्त चाहे मुक्तानंद स्वामी के समान लौकिक दृष्टि से महान कहलाता हो, परन्तु उसका भी संग नहीं करना चाहिए। परन्तु जो सन्त साथ में रहने पर अपने को टोका करे तथा जो भी दोष देखे उस पर नियंत्रण रखता हो और जब तक यह दोष न मिट जाए तब तक उपदेश देता रहे, लेकिन लल्लोचप्पो न रखे, वह यदि लौकिक व्यवहार में भले ही बड़ा न कहलाता हो, फिर भी उसका संग करते रहना चाहिए।”
\nतत्पश्चात् श्रीजीमहाराज ने पूछा कि, “यदि किसी सन्त में भक्तिज्ञानादि समस्त महान गुण हों, परन्तु ऐसा कोई एक दोष कौन-सा होता है, जिसके कारण उस सन्त का संग नहीं करना चाहिए?”
\nतब उन्होंने स्वयं प्रश्न का उत्तर दिया कि, “उस सन्त का कभी भी संग नहीं करना चाहिए, जिसमें घोर आलस्य हो तथा निद्रा भी बहुत हो और जब कोई उससे स्नान-ध्यानादि नियमों का पालन करने की बात करे, तो वह कहने लगता हो कि, ‘अभी कर लूँगा, शीघ्रता क्या है, धीरे-धीरे होगा!’ ऐसा बोलनेवाला सन्त भले ही बहुत सज्जन क्यों न हो, फिर भी उसका संग नहीं करना चाहिए।”
\nश्रीजीमहाराज ने पुनः प्रश्न किया, “ऐसे संत की वाणी में ऐसा कौनसा दोष होता है कि वह चाहे कितनी ही अच्छी बातें करता हो, फिर भी उसकी बातें नहीं सुननी चाहिए?”
\nइसका उत्तर भी उन्होंने स्वयं दिया कि, “जो सन्त बात करते समय अपने में विद्यमान भक्ति, ज्ञान, वैराग्य और धर्म उन्हीं गुणों की अहंकारपूर्वक डींग मारता रहे तथा अन्य सन्त के ज्ञान, भक्ति आदि गुणों को कुछ न्यून करके बताए, ऐसा दोष जिसकी वाणी में हो, उसकी बातें नहीं सुनें।”
\nफिर श्रीजीमहाराज ने पूछा कि, “जिसकी वाणी कठोर-कुत्सित लगे, फिर भी उस वाणी का अमृत के सदृश पान करें, ऐसी वाणी कौन-सी है?”
\nइसका उत्तर भी उन्होंने दिया कि, “जो सन्त बातें करते समय अपने सम्बंधी, माता-पिता, बहन, भाई और अपनी जाति आदि की कठोर शब्दों में निन्दा करता हो, उसकी वाणी को अच्छी मानना चाहिए। वह इसलिए कि जो भी यह सुनेगा, उसे सन्त के प्रति यह शुभ धारणा बनेगी कि, ‘इस सन्त को अपने दैहिक सम्बंधियों के साथ किसी भी तरह से आसक्ति नहीं है।’ इसलिए इस वाणी का अमृतवत् पान करना चाहिए।”
\nफिर श्रीजीमहाराज ने पूछा कि, “किस स्थान पर मान रखना चाहिए और किस स्थान पर नहीं रखना चाहिए?”
\nइस प्रश्न का उत्तर भी उन्होंने स्वयं दिया कि, “भगवान का दृढ़ आश्रित हो और वह साधारण-सा दीन हरिभक्त हो, तो भी उसके समक्ष अहं-मान नहीं रखना चाहिए। किन्तु, जिसका मन सत्संग से कुछ मुकर गया हो, उसके सामने स्वाभिमान रखना चाहिए, लेकिन उसके आगे किसी भी प्रकार से झुकना नहीं चाहिए। इसके साथ ही सत्संग के सम्बंध में अनुचित चर्चा होने पर उसका दृढ़तापूर्वक प्रतिवाद करना चाहिए।”
\nफिर श्रीजीमहाराज ने पूछा कि, “भगवान के दर्शनादि तथा सन्त के प्रति कब स्नेह नहीं रखना चाहिए और कब स्नेह रखना चाहिए?”
\nफिर उन्होंने स्वयं बताया कि, “यदि हम समस्त साधुओं से सामान्यतः यह बात कहें कि, ‘बुरहानपुर और काशी कौन जाएगा?’ तब अगर कोई बोले नहीं, तो अन्य किसी भी साधु को उस सभा में उठकर हमसे यह निवेदन करना चाहिए कि, ‘हे महाराज! यदि आप आज्ञा करें, तो मैं चला जाऊँ?’ ऐसा कहकर और हमारी आज्ञा लेकर वहाँ जाना चाहिए। ऐसे समय पर हमारी प्रसन्नता के लिए हमारे दर्शनादि तथा सन्त-समागम के प्रति स्नेह नहीं रखना चाहिए। यदि हमने अथवा साधुओं ने किसी की उपेक्षा की हो, डाँट-फटकार करके उसे सत्संग से बाहर कर दिया हो, उस शोक से वह रुदन करता हो, तब कोई एकड़मल (सत्संग से बाहर होकर विचरण करनेवाला साधु) विमुख जैसा कोई उसके पास जाकर हमारे अथवा संतों के विरुद्ध अवगुण की बातें करने लगे, तब वह (उपेक्षित) उस विमुख के पास सन्त तथा भगवान के प्रति अधिक प्रेम जताए एवं उसे इस प्रकार कहे कि, ‘मैं तो उनका बिका हुआ दास हूँ, इसलिए यदि वे मेरे टुकड़े-टुकड़े भी कर डालेंगे, तो भी मैं उनका अवगुण ग्रहण नहीं करूंगा। वे मेरे कल्याणदाता है।’ इस प्रकार वहाँ अतिशय स्नेह प्रकट करना चाहिए।”
\nफिर श्रीजीमहाराज ने प्रश्न किया कि, “वह कौन-सा कार्य है, जो करने से भगवान प्रसन्न होते हैं, तो भी नहीं करना चाहिए और वह कौन-सा कार्य है, जो करने से भगवान अप्रसन्न होते हैं, तो भी उसे करना चाहिए? उन्होंने इस प्रश्न का उत्तर दिया कि, “यदि हम (भगवान) कुछ ऐसा वचन कहे, जिसमें कुछ अधर्म-सी बात प्रतीत होती हो, तो उसे मानने में अधिक विलम्ब कर देना चाहिए, परन्तु उसे तुरन्त नहीं मान लेना चाहिए। जैसे श्रीकृष्ण भगवान ने अर्जुन से कहा था कि, ‘अश्वत्थामा का सिर काट डालो,’ किन्तु अर्जुन ने उस बात को नहीं माना, वैसे ही ऐसे वचनों पर यदि हम प्रसन्न हों तो भी उनका पालन नहीं करना चाहिए। यदि किसी वचन के कारण पंचव्रतों सम्बंधी नियमों में से किसी का भी उल्लंघन होता हो, तो उसे नहीं मानना चाहिए। इस प्रकार इन दोनों प्रकार के वचनों का पालन न करने से भले ही भगवान का हृदय दुखाता हो, किन्तु उसमें भगवान को प्रसन्न नहीं करना चाहिए।”
\nफिर श्रीजीमहाराज ने प्रश्न किया कि, “भगवान का ध्यान करते समय यदि मन में समुद्र की विशाल तरंगों के समान अघटित कुसंकल्पों की तरंगें उठती हों, तो उन्हें किस प्रकार मिटाना चाहिए?”
\nइस प्रश्न का भी उन्होंने स्वयमेव उत्तर देते हुए बताया कि, “जब इस तरह के कुसंकल्प होने लगें, तब उस ध्यान को छोड़कर निर्लज्ज होकर जिह्वा द्वारा उच्चस्वर से ताली बजाते हुए ‘स्वामिनारायण, स्वामिनारायण’ भजन करना चाहिए, तथा ‘हे दीनबन्धो! हे दयासिन्धो!’ ऐसे शब्दों का उच्चारण करते हुए भगवान की प्रार्थना करनी चाहिए। फिर भगवान के मुक्तानन्द स्वामी जैसे बड़े सन्तों के नामोच्चार करते हुए उनकी प्रार्थना करें, तो समस्त कुसंकल्प मिट जाते हैं और शान्ति भी हो जाती है, परन्तु इसके बिना बुरे संकल्पों को टालने का कोई अन्य उपाय नहीं है।”
\nफिर श्रीजीमहाराज ने पूछा कि, “इस सत्संग में जो सभी को अति महान गुण प्रतीत होता हो और हर कोई उस गुण की प्रशंसा करते हों, फिर भी वह गुण त्याग करने योग्य हो, ऐसा वह कौन सा गुण है? और, ऐसा वह कौन-सा दोष है, जो दोष होने पर भी वह ग्रहण करने योग्य है?”
\nइसका उत्तर भी स्वयं दिया, “मुक्तानन्द स्वामी जैसे साधु जब अति दृढ़ व्रत-पालन करते हो, तब अन्य साधुओं को उद्वेग होता हो, क्योंकि वे उनके समान अति दृढ़ आचरण नहीं कर पाते, अतः यद्यपि वह गुण महान है, फिर भी उसका परित्याग कर समस्त साधुओं के समान वर्तन रखना चाहिए। भले ही समान-आचरण एक दोषसदृश है, फिर भी उसको ग्रहण कर लेना चाहिए।”
\nश्रीजीमहाराज ने पुनः प्रश्न पूछा कि, “साधु में ऐसा कौन-सा दोष है, जिसका त्याग करने से दोषमात्र का त्याग हो जाता है तथा ऐसा कौन-सा गुण है, जिसके आने पर समस्त गुण आ जाते हैं?”
\nइस प्रश्न का भी उत्तर उन्होंने स्वयं दिया कि, “देहाभिमानरूपी जो दोष है, उसमें समस्त दोषों का समावेश रहता है। इसलिए उसका त्याग करने से सभी दोषों का त्याग हो जाता है। और ‘मैं तो देह से भिन्न आत्मा हूँ,’ ऐसा आत्मनिष्ठारूपी गुण आ जाए, तो समस्त गुण आ जाते हैं।”
\nफिर श्रीजीमहाराज ने पूछा कि, “कैसे पंचविषयों के सेवन से बुद्धि में प्रकाश होता है और कैसे पंचविषयों के सेवन से बुद्धि में अंधकार हो जाता है?”
\nइस प्रश्न का उत्तर देते हुए उन्होंने बताया कि, “भगवान सम्बंधी पंचविषयों का सेवन करने से बुद्धि में प्रकाश होता है और जगत सम्बंधी पंचविषयों के सेवन से बुद्धि में अंधकार छा जाता है।”
\nफिर श्रीजीमहाराज ने पूछा कि, “वह कैसा देश, कैसा काल, कैसा संग और कैसी क्रियाएँ हैं कि भगवान की आज्ञा होने पर भी उनके साथ सम्बंध नहीं करना चाहिए?”
\nइस प्रश्न का उत्तर भी उन्होंने इस प्रकार दिया कि, “जिस देश में (स्थान) निवास करने पर अपने शरीर के सम्बंधियों से बार-बार बैठने-उठने का योग होता हो, उस देश में भगवान की आज्ञा होने पर भी नहीं रहना चाहिए। और, जहाँ हमारे दर्शनों के साथ-साथ स्त्रियाँ भी दिखाई पड़ती हों, ऐसे संग तथा क्रिया की स्थिति में यदि हम किसी भक्त को बिठाकर निर्देश दें कि, ‘हमारे दर्शन करो,’ तो भी वहाँ नहीं बैठना चाहिए, और कोई भी बहाना निकालकर उस स्थान से उठकर चले जाना चाहिए। तथा जिस काल में विषमता रहती हो और मारपीट की घटनाएँ होती हों, उस स्थान पर ठहरने की यदि भगवान की आज्ञा हो, फिर भी वहाँ से हटकर चले जाना चाहिए, लेकिन उसी स्थान पर रहकर मार नहीं खानी चाहिए।”
\nफिर श्रीजीमहाराज ने पूछा कि, “किन शास्त्रों का श्रवण तथा अध्ययन करना चाहिए और कौन-से शास्त्रों को सुनना तथा पढ़ना नहीं चाहिए?”
\nइसका उत्तर भी उन्होंने दिया कि, “जिन शास्त्रों में भगवान के साकार भाव का प्रतिपादन न किया गया हो तथा भगवान के अवतारों का निरूपण भी न हो, वे ग्रन्थ यदि शुद्ध वेदान्त के हों तथा एक अद्वितीय निराकार स्वरूप का प्रतिपादन करनेवाले हों, ऐसे ग्रंथ चाहे कितने ही बुद्धिमान पुरुषों द्वारा रचित किए गए हो, तो भी उनका कभी अध्ययन एवं श्रवण नहीं करना चाहिए। यदि रणछोड़ भक्त१५१ के रचित पदों के समान कीर्तन हों, जिनमें भगवान की मूर्ति का वर्णन किया गया हो, तो उनका गान और श्रवण करना चाहिए और वैसे ही ग्रन्थों का अध्ययन करना चाहिए और श्रवण भी करना चाहिए।”
", "hindi_footnote": "१५१. वैष्णव परंपरा के गुजराती भक्तकवि।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/114.mp3" }, { "english_title": "Realizing God through theIndriyas, theAntahkaranand Experience", "english_text": "On Māgshar sudi 3, Samvat 1877 [8 December 1820], Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot in Surā Khāchar’s darbār in Loyā. His head was adorned with a white pāgh, from which a chhoglu emerged from one side. He was wearing a white dagli made of chhint and a white, cotton-padded survāl. He had also covered Himself with a white blanket. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nIn the assembly, Nityānand Swāmi brought the Vachanāmrut manuscript and presented it to Shriji Mahārāj. Shriji Mahārāj examined the manuscript and was extremely pleased. He then said to the paramhansas, “Today, please ask complex questions so that we may talk.”
\nThereupon Muktānand Swāmi asked, “The Shrutis state: ‘Rute gnānān-na muktihi |’1 and ‘Tam-eva viditvātimrutyum-eti nānyaha panthā vidyate’yanāya |’.2 These Vedic verses proclaim that the jiva attains liberation only when it realizes the true gnān of God. If liberation can only be attained by gnān, why do the scriptures also prescribe other spiritual endeavors for attaining liberation?”
\nHearing this question, Shriji Mahārāj said, “Gnān means ‘to know’.”
\nAt this point, Nityānand Swāmi raised a doubt, “If gnān means merely ‘to know’, then the whole world knows God through the scriptures, yet everyone does not attain liberation.”
\nHearing this, Shriji Mahārāj raised a question, “Just as one does not attain liberation by knowing the previously incarnated forms of God through the scriptures, do you think all those who actually had the darshan of Rām, Krishna and the other avatārs of God with their own eyes attained liberation?”
\nMuktānand Swāmi replied, “Those who merely see the manifest form of God attain liberation only after several lives.”
\nShriji Mahārāj added, “Those who know God through the scriptures also receive liberation after several lives. Why? Because whom these people know through the scriptures is whom the other people see with their eyes; and whom the other people see with their eyes is whom these people know through the scriptures. Thus, the resulting fruits of both are equal, and both attain liberation after several lives.
\n“After all, is not hearing God with one’s ears gnān? It is, but that can be said to be merely hearing God. Is not touching God with one’s skin also gnān? It is, but that can be said to be merely touching God. Is not seeing God with one’s eyes gnān? It is, but that is merely seeing God. Is not smelling God with one’s nose gnān as well? It is, but that is merely smelling God. Does not describing God with one’s tongue also constitute gnān? It does, but that is merely having described God. In this way, gnān can be attained through the physical indriyas. It can also be attained through the antahkaran as well as directly from experiential gnān of the jiva, which transcends both the indriyas and the antahkaran. Of these, which gnān are you speaking of?
\n“In fact, in order to create the cosmos, God assumed the form of Aniruddha, within which dwells the mobile and immobile world along with space. In the form of Sankarshan, God destroys the cosmos. In the form of Pradyumna, He sustains the cosmos. He also assumes various avatārs such as Matsya, Kachchha, etc. He assumes these forms according to whichever task needs to he accomplished in whichever place. Some of these tasks are such that they are imperceptible to the indriyas and antahkaran and can only be known by experience.3 For the successful completion of these tasks, God assumes a form accordingly. On the other hand, some of these tasks are perceptible to the indriyas and antahkaran. For the successful completion of these tasks, again God assumes an appropriate form. Thus, the gnān of which of God’s forms is instrumental in attaining liberation? Is that your question?”
\nNityānand Swāmi confirmed, “We are saying that liberation is attained by the gnān of God whose form can be realized by the indriyas, the antahkaran, and experience.”
\nShriji Mahārāj then explained, “That God is Shri Krishna. He has said of himself:
\nYasmāt-ksharam-ateeto’ham-aksharād-api chottamaha |“In these and many other verses, he describes himself as imperceptible to the indriyas and the antahkaran. Thus, knowing God perfectly means knowing the manifest form of God through the indriyas, the antahkaran, and experience. Only then can one be said to possess perfect gnān. However, if anyone of these three types of gnān is lacking, one cannot be said to have realized ultimate gnān, nor can one overcome the cycle of births and deaths. In fact, even though someone may have attained the brahmaswarup state through his personal endeavors, if he does not realize the manifest form of God in this manner, he cannot be said to possess perfect gnān. That is why it is said in the Shrimad Bhāgwat:
\nNaishkarmyam-apyachuta-bhāva-varjitam na shobhate gnānam-alam niranjanam |8\n“The Gitā also states:
\nKarmano hyapi boddhavyam boddhavyam cha vikarmanaha |“Even in the state of non-karma, i.e., gnān, there is still something left to be realized. That is to say, even after one has become brahmarup, one still has to realize Parabrahma Purushottam. Only one who is brahmarup has the right to offer bhakti to Purushottam.
\n“Now, what constitutes bhakti? It is when one becomes brahmarup and performs the bhakti of the manifest form of God19 with sandalwood paste, flowers, shravan, manan, etc. - just as the niranna-muktas of Shwetdwip, having become brahmarup, perform puja of Parabrahma Vāsudev by offering various types of offerings such as sandalwood paste, flowers, etc. Thus, God has mentioned in the Gitā:
\nBrahma-bhootaha prasannātmā na shochati na kānkshati |“Thus, one who does not offer bhakti to Parabrahma after becoming brahmarup cannot be said to have attained ultimate liberation.
\n“Furthermore,
\nBhoomir-āpo’nalo vāyuhu kham mano buddhir-eva cha |“This describes the all-pervaded jad prakruti. Also,
\nApareyam-itas-tvanyām prakrutim viddhi me parām |“Such is the all-pervasive chaitanya prakruti. That manifest form of God is such that He is the supporter of both the eight forms of pervaded jad prakruti and also of the chaitanya prakruti that pervades therein. For example, ākāsh is the supporter of the other four elements - pruthvi, jal, etc. Whenever pruthvi contracts, ākāsh contracts along with it. When the pruthvi expands, ākāsh also expands along with it. Similarly, ākāsh also contracts and expands along with the contraction and expansion of jal, tej and vāyu. However, pruthvi and the other elements all contract and expand within ākāsh. In the same way, God expands and contracts along with the expansion and contraction of the two prakrutis, while they themselves contract and expand within God Himself. That God is the ātmā of all. This fact is stated in the Shrutis: Antah-pravishtaha shāstā janānām sarvātmā |;13 Yasyāksharam shareeram... esha sarva-bhootāntarātmā’pahata-pāpmā divyo deva eko nārāyanaha |;14 Yasyātmā shareeram ya ātmānam-antaro yamayati sa ta ātmāntaryāmyamrutaha |;15 Yasya pruthivee shareeram yaha pruthiveem-antaro yamayati sa ta ātmāntaryāmyamrutaha |.16
\n“Furthermore, even food, the mind, knowledge and bliss have been described as Brahma; that is, various such types of brahmavidyā have been mentioned. What is the significance of this? Well, even those things have been called Brahma because God is the cause of all and the supporter of all. However, they are all the sharir, and their shariri is the manifest form of Shri Krishna Purushottam. Both the jad and chaitanya prakrutis, along with entities evolved thereof in their expanded and contracted states, dwell easily within God. Moreover, God dwells within them all as their antaryāmi and as their cause. It is that very God who is this manifest form. To know and see God with such an understanding of greatness is called perfect gnān.”
\nThereupon Muktānand Swāmi asked, “If a person cannot experience the greatness of God in this manner, but does have a firm conviction of it in his antahkaran, then can that be said to be perfect gnān or not?”
\nShriji Mahārāj replied, “In a dark house, one can faintly see the grain-store, the pillars, etc.; but due to the darkness, they cannot be said to have been seen totally. In the same way, both the jad and chaitanya prakrutis reside within Purushottam Bhagwān, and He dwells within them as well. But if one experiences this only by inference and does not actually see it, then he cannot be said to possess perfect gnān. Nevertheless, because he has such a firm conviction, he surely must have experienced some sort of transcendental powers of God in the past; if not, he will experience them in the future.
\n“Despite having such a doubtless conviction, if one does not experience that transcendence, one should think, ‘God possesses all those powers, but He does not reveal them to me because that is His wish.’ If a person offers bhakti to God with such understanding and remains fulfilled, then he can also be said to possess perfect gnān.
\n“Thus, a devotee with gnān is one who thoroughly knows God through the indriyas, the antahkaran, and experience. Such a devotee has been praised in the Gitā as the best of all devotees:
\nĀrto jignāsur-arthārthee gnānee cha bharatarshabha || ...“Such a devotee with gnān faithfully serves the manifest form of God - who eternally has a form - realizing Him as transcending Prakruti-Purush and Akshar, and as being the cause and supporter of all. Such understanding constitutes gnān, and such gnān leads to ultimate liberation. Some who do not understand this merely claim ‘Aham brahmāsmi’18 from the scriptures. They proclaim, ‘I am the form of Brahma, and Rām, Krishna, etc., are merely manifestations emanating from me.’ Such sacrilegious, unorthodox Vedāntis of today are extremely evil and grave sinners. At death, they are consigned to narak, and they will never be released from there.”
", "english_footnote": "There is no liberation without gnān. - Hiranyakeshiyashākhā Shruti
\nOnly by knowing Him does one transgress death; there is no other path for attaining [liberation]. - Shvetāshvatara Upanishad: 3.8
\n3. Throughout this Vachanāmrut, ‘experience’ should be understood to mean ‘experiential gnān through the jiva’ because it refers to the gnān of the divine form of God, not just the form of God that is perceivable through the senses or mind.
\nI transcend all that is perishable and am greater than even the imperishable; therefore I am known in the Smrutis and Vedas as ‘Purushottam’. - Bhagwad Gitā: 15.18
\nI sustain the entire universe with a single fragment [of myself]. - Bhagwad Gitā: 10.42
\nO Conqueror of Wealth [Arjun]! There is nothing at all that is greater than me. All this [creation] is strung upon me - like a series of gems on a thread. - Bhagwad Gitā: 7.7
\nO Son of Pruthā [Arjun]! Behold my hundreds and thousands of divine forms that are of various types and of assorted colors and shapes. - Bhagwad Gitā: 11.5
\nIndeed, even pure gnān - wherein all karmas have been renounced - is not elegant if it is devoid of bhakti towards God. - Shrimad Bhāgwat: 1.5.12
\n[The nature of] karma should be understood, [the nature of] prohibited karmas should be understood, and [the nature of] non-karma should also be understood. Indeed, the way of karma is very complex. - Bhagwad Gitā: 4.17
\nOne who has become brahmarup remains joyful, grieves nothing, desires nothing, behaves equally with all beings, and attains my supreme bhakti. - Bhagwad Gitā: 18.54
\nPruthvi, jal, tej, vāyu, ākāsh, man, buddhi and ahamkār - these are my eight forms of prakruti, ... - Bhagwad Gitā: 7.4
\n...the lower prakruti. But O Mighty-armed (Arjun)! Also know my other prakruti - the transcendental prakruti - the very element of life [i.e. chaitanya], by which this world is upheld. - Bhagwad Gitā: 7.5
\nGod, who enters within all, is the controller and ātmā of all beings. - Yajur Veda: Āranyak-3.11
\nHe, whose sharir is the imperishable,... is the indwelling ātmā of all beings, is devoid of all evil, and is the one divine God, Nārāyan. - Subāla Upanishad: 7.1
\nHe, whose sharir are the ātmās and who governs all ātmās from within, is your ātmā, the antaryāmi, and immortal. - Bruhadāranyaka Upanishad: 5.7.26
\nHe, whose sharir is pruthvi and who governs it from within, is your ātmā, the antaryāmi, and is immortal. - Bruhadāranyaka Upanishad: 5.7.7
\nO Supreme among the Descendants of Bharat [Arjun]! [Four types of virtuous persons worship me:] one who is distressed [from having fallen from the path of attaining yogic powers, and thus still wishes to attain them]; one who seeks knowledge [of the ātmā, i.e. ātmā-realization]; one who desires material objects [i.e. material pleasures and powers]; and one who has gnān. Of these, the one with gnān is the best because he is always engaged in me and is devoted to me alone. - Bhagwad Gitā: 7.16 & 17
\nI am Brahma. - Bruhadāranyaka Upanishad: 3.4.10
\n19. These words describing the brahmarup devotees of the manifest form of God indicates that the brahmarup devotees of Vāsudev Nārāyan who resides in Shwetdwip (mentioned immediately after) are different. Hence, Maharaj not only states there is a difference between the devotees of the manifest form of God (referring to himself) and the muktas of Shwetdwip, he also indicates he himself is distinct from Vāsudev Nārāyan residing in Shwetdwip.
", "gujarati_title": "ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ અને અનુભવ પહોંચ્યાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના માગશર સુદિ ૩ ત્રીજને દિવસ શ્રીજીમહારાજ ગામ શ્રીલોયા મધ્યે સુરાખાચરના દરબારમાં ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને માથે ધોળી પાઘનું છોગલું વિરાજમાન હતું તથા ધોળી છીંટની ડગલી પહેરી હતી અને રૂનો ભરેલો ધોળો સુરવાળ પહેર્યો હતો અને ધોળી પછેડી ઓઢી હતી અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nઅને તે સમયમાં વચનામૃતનું પુસ્તક નિત્યાનંદ સ્વામીએ લાવીને શ્રીજીમહારાજને આપ્યું. પછી તે પુસ્તકને જોઈને બહુ રાજી થયા. અને પરમહંસ પ્રત્યે બોલ્યા જે, “આજ તો ભારે ભારે પ્રશ્ન પૂછો તો વાત કરીએ.” ત્યારે મુક્તાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “શ્રુતિમાં એમ કહ્યું છે જે, ‘ઋતે જ્ઞાનાન્ન મુક્તિઃ’૧૮ ‘તમેવ વિદિત્વાઽતિમૃત્યુમેતિ નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતેઽયનાય॥’૧૯ એ શ્રુતિમાં એમ કહ્યું છે જે, ‘ભગવાનનું સાક્ષાત્ જ્ઞાન થાય ત્યારે જીવનું કલ્યાણ થાય છે.’ ત્યારે શાસ્ત્રમાં જે બીજાં સાધન૨૦ કલ્યાણને અર્થે બતાવ્યાં છે તેનું શું પ્રયોજન છે? કેમ જે, કલ્યાણ તો જ્ઞાને કરીને જ થાય છે.” એવા પ્રશ્નને સાંભળીને શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જ્ઞાન તે જાણવાનું નામ છે.” ત્યારે નિત્યાનંદ સ્વામીએ આશંકા કરી જે, “જાણવું એ જ જ્ઞાન હોય તો શાસ્ત્રે કરીને ભગવાનને સર્વે જગત જાણે છે, તેણે કરીને સર્વેનું કલ્યાણ થતું નથી.”
\nત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “શાસ્ત્રે કરીને પરોક્ષપણે ભગવાનને જાણ્યા તેણે કરીને જેમ કલ્યાણ નથી તેમ જ રામ-કૃષ્ણાદિક ભગવાનના અવતાર હતા ત્યારે તેમને સર્વે મનુષ્યે પ્રત્યક્ષ દીઠા હતા, તો તેણે કરીને પણ શું કલ્યાણ થયું છે?” ત્યારે મુક્તાનંદ સ્વામીએ કહ્યું જે, “જેણે ભગવાનને પ્રત્યક્ષ દીઠા હોય તેનું તો જન્માંતરે કલ્યાણ થાય છે.” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેણે શાસ્ત્રે કરીને ભગવાનને જાણ્યા તેણે કરીને પણ જન્માંતરે કલ્યાણ થાય છે. કાં જે, જેને શાસ્ત્રે કરીને જાણ્યા છે તેને જ નેત્રે કરીને દેખે છે અને જેને નેત્રે કરીને દેખે છે તેને જ શાસ્ત્રે કરીને જાણે છે; માટે બેયનું બીજબળ બરોબર થાય છે ને બેયનું જન્માંતરે કલ્યાણ પણ બરોબર છે. કેમ જે, શ્રવણે કરીને ભગવાનને સાંભળ્યા તેમાં શું જ્ઞાન નથી? પણ તેને તે સાંભળ્યા જ કહેવાય. અને ત્વચાએ કરીને સ્પર્શ કર્યો તેમાં શું જ્ઞાન નથી? પણ તેને તે સ્પર્શ કર્યો જ કહેવાય. અને નેત્રે કરીને જોયા તેમાં શું જ્ઞાન નથી? પણ તેને તે જોયા જ કહેવાય. અને નાસિકાએ કરીને સૂંઘ્યા તેમાં શું જ્ઞાન નથી? પણ તેને તે સૂંઘ્યા જ કહેવાય. અને જિહ્વાએ કરીને વર્ણન કર્યા તેમાં શું જ્ઞાન નથી? પણ તેને તે વર્ણન કર્યા જ કહેવાય. એવી રીતે બાહ્ય ઇન્દ્રિયોએ કરીને જ્ઞાન છે તથા અંતઃકરણે કરીને જે જ્ઞાન છે અને અંતઃકરણ-ઇન્દ્રિયો પર જે જીવસત્તા-તદાશ્રિત જે અનુભવજ્ઞાન છે તેમાંથી તમે કયા જ્ઞાનને કહો છો? અને જે ભગવાન છે તેણે તો આ જગતની ઉત્પત્તિને અર્થે અનિરુદ્ધ એવું સ્વરૂપ ધાર્યું છે, જેને વિષે સ્થાવર-જંગમરૂપ જે વિશ્વ તે સાવકાશે કરીને રહ્યું છે. અને સંકર્ષણરૂપે કરીને જગતનો સંહાર કરે છે અને પ્રદ્યુમ્નરૂપે કરીને જગતની સ્થિતિ કરે છે તથા મત્સ્ય-કચ્છાદિક અવતારનું ધારણ કરે છે. એવી રીતે જ્યાં જેવું કાર્ય ત્યાં તેવા કાર્યની સિદ્ધિને અર્થે તેવા રૂપનું ગ્રહણ કરે છે. તેમાં કોઈ કાર્ય તો એવું છે જે, જેમાં અંતઃકરણ-ઇન્દ્રિયો નથી પૂગતાં, કેવળ અનુભવ-જ્ઞાને કરીને જ જણાય છે; ત્યારે તેવા કાર્યની સિદ્ધિને અર્થે ભગવાન પણ તેવા સ્વરૂપનું ધારણ કરે છે. અને કોઈ કાર્ય એવું છે જે, ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણે કરીને જાણ્યામાં આવે છે ત્યારે તે કાર્યની સિદ્ધિને અર્થે ભગવાન પણ તેવા જ થાય છે.૨૧ માટે તમે કયા ભગવાનના સ્વરૂપને જ્ઞાને કરીને કલ્યાણ થાય એમ પૂછો છો?” ત્યારે નિત્યાનંદ સ્વામીએ કહ્યું જે, “જે ભગવાનના સ્વરૂપને વિષે ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ અને અનુભવ એ ત્રણે પૂગે એવા ભગવાનના સ્વરૂપને જ્ઞાને કરીને મોક્ષ થાય એમ કહીએ છીએ.” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એવા જે ભગવાન તે તો શ્રીકૃષ્ણ છે. તે તો પોતે પોતાને એમ કહે છે જે,
\n‘યસ્માત્ક્ષરમતીતોઽહમક્ષરાદપિ ચોત્તમઃ।“ઇત્યાદિક વચને કરીને પોતે પોતાને ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણ થકી અગોચર કહે છે. માટે ભગવાનને તત્ત્વે કરીને સમજવા તે તો એમ છે જે, ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ તથા અનુભવ એ ત્રણે કરીને યથાર્થપણે પ્રત્યક્ષ ભગવાનને જાણે ત્યારે પૂરો જ્ઞાની કહેવાય. અને એ ત્રણ પ્રકારમાંથી જો એકે ઓછો હોય તો તેને આત્યંતિક જ્ઞાન ન કહેવાય ને તેણે કરીને જન્મ-મૃત્યુને પણ ન તરે. અને કોઈક સાધને કરીને૨૬ બ્રહ્મસ્વરૂપને પામ્યો હોય તે પણ જો પ્રત્યક્ષ ભગવાનને એવી રીતે ન જાણે તો તે પણ પૂરો જ્ઞાની ન કહેવાય. માટે શ્રીમદ્ભાગવતમાં કહ્યું છે જે,
\n‘નૈષ્કર્મ્યમપ્યચ્યુતભાવવર્જિતં ન શોભતે જ્ઞાનમલં નિરંજનમ્।’૨૭\n“તથા ગીતામાં કહ્યું છે જે,
\n‘કર્મણો હ્યપિ બોદ્ધવ્યં બોદ્ધવ્યં ચ વિકર્મણઃ।“અકર્મ જે જ્ઞાન તેને વિષે પણ જાણવું રહ્યું છે, તે શું? તો જે, બ્રહ્મરૂપ થયો તેને પણ પરબ્રહ્મ પુરુષોત્તમ તે જાણવા રહ્યા છે. અને જે બ્રહ્મરૂપ થયો તેને જ પુરુષોત્તમની ભક્તિનો અધિકાર છે. તે ભક્તિ તે શું? તો જેમ શ્વેતદ્વીપવાસી જે નિરન્નમુક્ત છે તે બ્રહ્મરૂપ થકા ચંદન-પુષ્પાદિ નાના પ્રકારની પૂજાસામગ્રીએ કરીને પરબ્રહ્મ જે વાસુદેવ તેને પૂજે છે; તેમ એ પણ બ્રહ્મરૂપ થકો પ્રત્યક્ષ ભગવાનની ભક્તિ ચંદન, પુષ્પ, શ્રવણ, મનનાદિકે કરીને કરે.૨૯ તે ભગવાને ગીતામાં કહ્યું છે જે,
\n‘બ્રહ્મભૂતઃ પ્રસન્નાત્મા ન શોચતિ ન કાંક્ષતિ।“માટે બ્રહ્મરૂપ થઈને જે પરબ્રહ્મની ભક્તિ ન કરે તો તે પણ આત્યંતિક કલ્યાણને ન પામ્યો કહેવાય. અને૩૧
\n‘ભૂમિરાપોઽનલો વાયુઃ ખં મનો બુદ્ધિરેવ ચ।“એ વ્યાપ્ય એવી જડ પ્રકૃતિ છે અને
\n‘અપરેયમિતસ્ત્વન્યાં પ્રકૃતિં વિદ્ધિ મે પરામ્।“એ વ્યાપક એવી ચૈતન્ય પ્રકૃતિ છે. અને જે પ્રત્યક્ષ ભગવાન છે તે કેવા છે? તો એ અષ્ટ પ્રકારની જે વ્યાપ્ય પ્રકૃતિ અને તેને વિષે વ્યાપક એવી જે ચૈતન્ય પ્રકૃતિ તે બેયના૩૪ આધાર છે. જેમ આકાશ છે તે પૃથિવ્યાદિક ચાર તત્ત્વોનો૩૫ આધાર છે. અને પૃથ્વીની જ્યારે સંકોચ અવસ્થા થાય છે તે ભેળો આકાશ પણ સંકોચને પામે છે ને પૃથ્વીની વિકાસ અવસ્થા થાય છે તે ભેળી આકાશની પણ વિકાસ અવસ્થા છે. તથા જળ, તેજ અને વાયુની સંકોચ-વિકાસ અવસ્થા ભેળી આકાશની પણ સંકોચ-વિકાસ અવસ્થા છે; અને પૃથિવ્યાદિ તત્ત્વની સંકોચ-વિકાસ અવસ્થા તે બેય આકાશને વિષે થાય છે. તેમ૩૬ એ બે પ્રકૃતિની સંકોચ-વિકાસ અવસ્થા ભેળી ભગવાનની પણ સંકોચ-વિકાસ અવસ્થા છે૩૭ ને એ બે પ્રકૃતિની સંકોચ-વિકાસ અવસ્થા તે ભગવાનને વિષે છે.૩૮ એવા જે ભગવાન તે સર્વના આત્મા છે. ત્યાં શ્રુતિઓ છે –
\n‘અન્તઃપ્રવિષ્ટઃ શાસ્તા જનાનાં સર્વાત્મા।’૩૯“ઇત્યાદિક શ્રુતિઓ છે. તથા અન્નમય બ્રહ્મ કહ્યો છે, મનોમય બ્રહ્મ કહ્યો છે, વિજ્ઞાનમય બ્રહ્મ કહ્યો છે, આનંદમય બ્રહ્મ૪૩ કહ્યો છે ઇત્યાદિક ઘણીક પ્રકારની બ્રહ્મવિદ્યા કહી છે. તેનું શું તાત્પર્ય છે જે, ભગવાન સર્વના કારણ છે ને સર્વના આધાર છે, માટે એ સર્વેને બ્રહ્મ કહ્યા છે. પણ એ સર્વે શરીર છે અને એ સર્વેના શરીરી તે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પ્રત્યક્ષ પુરુષોત્તમ છે. તે ભગવાનને વિષે એ જડ-ચૈતન્યરૂપ જે બે પ્રકૃતિ તે સંકોચ-વિકાસ અવસ્થાએ કરીને પોતાના કાર્ય સહિત સુખે કરીને રહી છે અને એ સર્વેને વિષે ભગવાન જે તે અંતર્યામીરૂપે કારણપણે કરીને રહ્યા છે. અને તે જ ભગવાન આ પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ છે. એવી રીતે મહિમાએ સહિત જે ભગવાનને જાણે ને દેખે તેને પરિપૂર્ણ જ્ઞાન કહીએ.”૪૪
\nત્યારે મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “એવી રીતે દેખાતું તો ન હોય ને અંતઃકરણમાં તો એવી રીતની દૃઢ આંટી૪૫ હોય તેને પરિપૂર્ણ જ્ઞાન કહેવાય કે નહીં?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેમ અંધારું ઘર હોય ને તેમાં કોઠી તથા થાંભલા રહ્યા હોય તેને દેખે છે તો પણ યથાર્થ દેખ્યા ન કહેવાય; તેમ પુરુષોત્તમ ભગવાનને વિષે જડ-ચિત પ્રકૃતિ રહી છે ને એ પ્રકૃતિને વિષે પોતે રહ્યા છે તેને અનુમાને કરીને જાણે છે, પણ જો દેખ્યામાં નથી આવતું તો પરિપૂર્ણ જ્ઞાની ન કહેવાય.૪૬ અને જો એને એવી આંટી ઠાવકી છે તો કાંઈક એને અલૌકિકપણું જણાયું જોઈએ; નહીં તો જણાશે. અને નિઃસંદેહ એવી આંટી છે ને જણાતું નથી, તો એમ એ સમજે જે, ‘એ ભગવાનને વિષે તો સર્વે છે પણ મને દેખાડતા નથી, એવી જ એની ઇચ્છા છે.’ એમ સમજીને તે ભગવાનની ભક્તિ કરતો થકો પોતાને કૃતાર્થ માને છે તો એ પરિપૂર્ણ જ્ઞાની છે. માટે ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ અને અનુભવ એ ત્રણે પ્રકારે કરીને જે ભગવાનને યથાર્થપણે જાણતો હોય તેને જ્ઞાની કહીએ. અને તેવા જ્ઞાનીને ભગવાને ગીતામાં શ્રેષ્ઠપણે કહ્યો છે.
\n‘આર્તો જિજ્ઞાસુરર્થાર્થી જ્ઞાની ચ ભરતર્ષભ!।“એવો જે જ્ઞાની તે તો સદા સાકારમૂર્તિ એવા જે પ્રત્યક્ષ ભગવાન તેને પ્રકૃતિપુરુષ, અક્ષર તે થકી પર ને સર્વના કારણ, સર્વના આધાર જાણીને અનન્યપણે સેવે છે. એવી રીતે જે સમજવું તેને જ્ઞાન કહીએ અને એ જ્ઞાને કરીને આત્યંતિક મોક્ષ થાય છે. અને જે એમ નથી સમજતા ને કેવળ શાસ્ત્રે કરીને ‘અહં બ્રહ્માસ્મિ’૪૮ થઈ બેસે છે ને કહે છે જે, ‘રામ-કૃષ્ણાદિક તો બ્રહ્મરૂપ એવો જે હું તે મારી લહરી૪૯ છે,’ એવા જે બ્રહ્મકુદાળ૫૦ આધુનિક વેદાંતી તે તો અતિ દુષ્ટ છે ને મહાપાપી છે અને મરીને નરકમાં પડે છે, તે કોઈ દિવસ એનો છૂટકો થતો નથી.”
", "gujarati_footnote": "૧૮. અર્થ: જ્ઞાન વિના મુક્તિ ન થાય. આ શ્રુતિ ‘હિરણ્યકેશીયશાખા’ની છે તેમ ‘સેતુમાલા ટીકા’માં નોંધાયું છે. આ શાખા હાલ ઉપલબ્ધ નથી.
\n૧૯. અર્થ: પરમાત્માને જાણીને જ સંસારને ઉલ્લંઘન કરે છે, મુક્તિ માટે જ્ઞાન સિવાય બીજો માર્ગ નથી. (શ્વેતાશ્વતરોપનિષદ: ૩/૮; યજુર્વેદ: ૩૧/૧૮.)
\n૨૦. સ્વધર્મ, તપ, યોગ વગેરે.
\n૨૧. અભિપ્રાય એટલો જ છે કે, ભગવાન પૃથ્વી પર પ્રગટ હોય ત્યારે તો નેત્ર વગેરે ઇન્દ્રિયોના જાણ્યામાં આવે છે, પણ જ્યારે પ્રગટ ન હોય ત્યારે તો યોગીને ધ્યાન અને સમાધિથી કેવળ હૃદયમાં જ દેખાય છે.
\n૨૨. અર્થ: પૂર્વ શ્લોકમાં કહેલા સ્વભાવથી જીવ-ઈશ્વરોને હું અતીત છું એટલે તેના દોષોનો સ્પર્શ મને નથી અને અક્ષરબ્રહ્મ થકી કહેલ હેતુઓથી અતિશય ઉત્કૃષ્ટ છું. (ગીતા: ૧૫/૧૮).
\n૨૩. અર્થ: આ જડચિદાત્મક સમગ્ર જગતને મારા એક અંશથી ધારણ કરીને રહ્યો છું. (ગીતા: ૧૦/૪૨).
\n૨૪. અર્થ: હે અર્જુન! મારા સિવાય કોઈ પણ પર નથી. જેમ દોરામાં મોતીઓ ગૂંથાયેલા છે, તેમ આ જડ-ચેતન સમગ્ર જગત મારે વિષે આશ્રિત છે. (ગીતા: ૭/૭).
\n૨૫. અર્થ: હે પાર્થ! મારાં અનેક પ્રકારનાં તથા અનેક વર્ણ અને આકૃતિવાળાં સેંકડો અને હજારો દિવ્ય રૂપો તું જો. (ગીતા: ૧૧/૫).
\n૨૬. કેવળ સાધને કરીને બ્રહ્મસ્વરૂપ થઈ શકાતું નથી, તેવું મ. ૧૪, મ. ૩૦, ૩૧ વગેરે વચનામૃતોમાં સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું છે. તેમ છતાં “લોકમાં સાધને કરીને ‘બ્રહ્મસ્વરૂપ’ તરીકે પ્રસિદ્ધિને પામેલ હોય” તેવો અર્થ અહીં લેવો. વચનામૃત ગ. અં. ૩માં અશ્વત્થામાનું દૃષ્ટાંત આવા બ્રહ્મસ્વરૂપ વ્યક્તિ માટે અપાયું છે. અહીં હવે આ પ્રકારના બ્રહ્મસ્વરૂપને પણ ભગવાનના યથાર્થ જ્ઞાન વગર જ્ઞાની ન જ કહેવાય તે અંગે ભાર આપતાં કહે છે.
\n૨૭. અર્થ: નૈષ્કર્મ્ય જે આત્માના યથાર્થ ઉપાસનારૂપ જ્ઞાન તે યદ્યપિ નિરંજન એટલે રાગ-દ્વેષાદિરૂપ માયાથી રહિત છે, પણ જો ભગવાનની ભક્તિએ રહિત છે તો તે અત્યંત શોભતું નથી. અર્થાત્ ભક્તિયોગ વિનાનો કેવળ જ્ઞાનયોગ શોભતો નથી. (ભાગવત: ૧/૫/૧૨).
\n૨૮. અર્થ: મુમુક્ષુએ કરવા યોગ્ય કર્મમાં જાણવું રહ્યું છે તથા વિકર્મ જે અનેક પ્રકારનાં વૈદિક કામ્યકર્મ તેમાં પણ જાણવાનું રહ્યું છે તથા અકર્મ જે જ્ઞાન તેમાં પણ જાણવાનું રહ્યું છે. એવી રીતે કર્મની ગતિ ગહન છે એટલે તેનું તત્ત્વ ન જાણી શકાય તેવું છે. (ગીતા: ૪/૧૭).
\n૨૯. અહીં પ્રત્યક્ષ ભગવાનના બ્રહ્મરૂપ ભક્તોને સ્પષ્ટપણે શ્વેતદ્વીપવાસી વાસુદેવ નારાયણના ભક્તોથી જુદા કહી શ્રીજીમહારાજ તથા વાસુદેવ નારાયણનો ભેદ દર્શાવ્યો છે.
\n૩૦. અર્થ: જે બ્રહ્મરૂપ થયો છે અને પ્રસન્ન મન છે એટલે ક્લેશ કર્માદિક દોષથી જેનું મન કલુષિત નથી અને કોઈનો પણ શોક કરતો નથી, તેમ કોઈ પદાર્થને ઇચ્છતો નથી, સર્વ ભૂતોમાં સમભાવથી રહેતો, કશાની આકાંક્ષા નહીં કરનારો, તે પુરુષ મારે વિષે પરાભક્તિને પામે છે - અર્થાત્ જેને આત્માનો ‘બ્રહ્મરૂપે’ સાક્ષાત્ અનુભવ થયો હોય તેને જ પરાભક્તિમાં અધિકાર પ્રાપ્ત થાય છે. (ગીતા: ૧૮/૫૪).
\n૩૧. જેની ભક્તિ કરવાની કહી છે એવા જે પરબ્રહ્મ પ્રત્યક્ષ પુરુષોત્તમ નારાયણ તે જ બે પ્રકૃતિના આધાર છે. તે ગીતામાં કહ્યું છે જે -
\n૩૨. અર્થ: પૃથ્વી, જળ, તેજ, વાયુ, આકાશ, મન આદિ ઇન્દ્રિયો, મહત્તત્ત્વ અને અહંકાર આ આઠ પ્રકારે જગતની પ્રકૃતિ પરિણામ પામી છે તે પ્રકૃતિ મારી છે એમ જાણ, અર્થાત્ હું અચેતન પ્રકૃતિથી વિલક્ષણ છું. (ગીતા: ૭/૪).
\n૩૩. અર્થ: આ મારી અપરા (અપ્રધાનભૂતા) પ્રકૃતિ છે. આ અચેતન પ્રકૃતિથી વિલક્ષણ આકારવાળી, પરા (પ્રધાનભૂતા) અને ચેતનરૂપ એવી પ્રકૃતિ છે તે મારી છે એમ જાણ. જે ચેતન પ્રકૃતિએ આ અચેતન સમગ્ર જગત ધારણ કરેલું છે, અર્થાત્ હું ચેતન પ્રકૃતિથી વિલક્ષણ છું. (ગીતા: ૭/૫). આ પરા પ્રકૃતિ વચનામૃત ગ. મ. ૬૬ના વચનામૃતમાં બ્રહ્માનંદ સ્વામીના પ્રશ્નના શ્રીજીમહારાજે કરેલા ઉત્તરના સંદર્ભ પ્રમાણે અક્ષરબ્રહ્મ છે.
\n૩૪. ધારક, વ્યાપકપણે કરીને.
\n૩૫. ધારક, વ્યાપકપણે કરીને.
\n૩૬. તેમ છતાં આકાશ પોતાના સામર્થ્યથી નિર્લેપ છે.
\n૩૭. જો કે આકાશમાં સંકોચ-વિકાસ વસ્તુતાએ નથી છતાં પણ પોતે પૃથિવ્યાદિક ભૂતોમાં વ્યાપીને રહ્યો છે તેથી તે ભૂતોમાં થતા સંકોચ-વિકાસનો પરંપરાએ આકાશમાં ઉપચારમાત્ર થાય છે, તેમ નિર્વિકારી પરમાત્માના સ્વરૂપમાં સાક્ષાત્ સંકોચ-વિકાસ નથી પરંતુ પોતાના શરીરરૂપ જડ અને ચેતન બે પ્રકૃતિમાં અંતર્યામીપણે પોતે વ્યાપીને રહ્યા છે તેથી બે પ્રકૃતિમાં થતા સંકોચ-વિકાસનો શરીરી પરમાત્મામાં પરંપરાએ ઉપચારમાત્ર થાય છે, આવો ભાવાર્થ સમજવો.
\n૩૮. છતાં પણ ભગવાન નિર્લેપ છે એટલે જડ-ચેતન પ્રકૃતિના દોષોનો તેમને સ્પર્શ નથી.
\n૩૯. અર્થ: સર્વ જનોના આત્માપણે સર્વમાં અંતઃપ્રવેશ કરીને સર્વને શિક્ષણ કરનારા - નિયમન કરનારા છે. (તૈત્તિરીયારણ્યક: ૩/૧૧ તથા ચિત્યુપનિષદ: ૧૧/૧).
\n૪૦. અર્થ: જે પરમાત્માનું અક્ષર શરીર છે... આ સર્વ ભૂતોના અંતરાત્મા અપહતપાપ્મા (નિર્દોષ) દિવ્ય દેવ એક નારાયણ છે. (સુબાલોપનિષદ: ૭).
\n૪૧. અર્થ: જે પરમાત્માનું જીવાત્મા શરીર છે, જે પરમાત્મા જીવાત્મામાં અંતઃપ્રવેશ કરીને નિયમન કરે છે, આ તારા અંતર્યામી અમૃત આત્મા છે અર્થાત્ ઉપાધિ રહિત અમૃતમય પરમાત્મા છે. (બૃહદારણ્યકોપનિષદ, માધ્યન્દિનપાઠ: ૩/૭/૩૦).
\n૪૨. “યસ્યાત્મા શરીરમ્” - આ શ્રુતિના જેવો જ આ શ્રુતિનો અર્થ છે. અહીં ફક્ત આત્માને બદલે પૃથ્વી શબ્દ વપરાયો છે એટલો ફેર છે.
\n૪૩. આ અર્થ તૈત્તિરીયોપનિષદ (ભૃગુવલ્લી: ૨-૬)માં “અન્નં બ્રહ્મેતિ વ્યજાનાત્”, “પ્રાણો બ્રહ્મેતિ વ્યજાનાત્”, “માનો બ્રહ્મેતિ વ્યજાનાત્”, “વિજ્ઞાનં બ્રહ્મેતિ વ્યજાનાત્”, “આનન્દો બ્રહ્મેતિ વ્યજાનાત્” ઇત્યાદિથી નિરૂપણ કર્યો છે.
\n૪૪. તે જ્ઞાન મુક્તિમાં હેતુ છે, બીજાં સાધનો તો મુક્તિના હેતુભૂત જ્ઞાનનાં અંગ છે. તે સાધનો મુક્તિ પ્રત્યે સ્વતંત્રપણે કારણો નથી. જેને એવું જ્ઞાન હોય અને તે પ્રમાણે ભગવાનનો સાક્ષાત્કાર હોય તે ભક્તો પરિપૂર્ણ જ્ઞાની છે; તેમને કાંઈ પણ અપૂર્ણપણું નથી.
\n૪૫. ભગવાનના સ્વરૂપનું ઉપર કહેલ જ્ઞાન.
\n૪૬. કેમ કે ક્યારેક સંશય થવાનો સંભવ રહે છે.
\n૪૭. આ શ્લોકનો અર્થ વચનામૃત ગ. પ્ર. ૫૬ની ટીપણી-૨૧૯માં દર્શાવ્યો છે: [આર્તો જિજ્ઞાસુરર્થાર્થી જ્ઞાની ચ ભરતર્ષભ। તેષાં જ્ઞાની નિત્યયુક્ત એકભક્તિર્વિશિષ્યતે॥ અર્થ: અધિકારથી પડી ગયેલો અને ફરી પામવાને ઇચ્છે તે આર્ત, આત્મસ્વરૂપને જાણવાને ઇચ્છે તે જિજ્ઞાસુ, ઐશ્વર્ય પામવાને ઇચ્છે તે અર્થાર્થી, પોતાના આત્માને ત્રિગુણાત્મક માયાથી જુદો બ્રહ્મરૂપ માનીને ભગવાનને પામવાની ઇચ્છા કરનાર જ્ઞાની. આ ચારેયમાં જ્ઞાની પોતાના આત્માને બ્રહ્મસ્વરૂપ માની નિરંતર પરમાત્મામાં જોડાયેલ છે અને એકમાત્ર પરમાત્માની ભક્તિની જ ઇચ્છા રાખે છે, તેથી અધિક છે. (ગીતા: ૭/૧૬-૧૭).]
\n૪૮. અર્થ: હું બ્રહ્મ છું. (બૃહદારણ્યકોપનિષદ: ૧/૪/૧૦).
\n૪૯. તરંગ; એટલે મારામાં અને પરમાત્મામાં ભેદ નથી.
\n૫૦. ભગવાન અને તેમના અવતારને ખંડન કરનારા છે, માટે પરબ્રહ્મ પરમાત્માને જાણે કોદાળાથી ખોદનારા.
", "hindi_title": "ऋते ज्ञनान्न मुक्तिः", "hindi_text": "संवत् १८७७ में मार्गशीर्ष शुक्ला तृतीया (८ दिसम्बर, १८२०) को श्रीजीमहाराज श्रीलोया ग्राम-स्थित भक्त सुराखाचर के राजभवन में पलंग पर विराजमान थे। उनके मस्तक पर सफ़ेद पाग का छोर सुशोभित था। उन्होंने सफ़ेद छींट की बगलबंडी पहनी थी, रुईभरा श्वेत चूड़ीदार पायजामा पहना था और सफ़ेद पिछौरी ओढ़ी थी। उनके समक्ष मुनियों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय नित्यानन्द स्वामी ने श्रीजीमहाराज को वचनामृत पुस्तक लाकर दी। इस पुस्तक को देखकर वे बहुत प्रसन्न हुए और परमहंसों से बोले कि, “आज तो कठिन-कठिन प्रश्न करें तो उन पर बातें करें।”
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने कहा, “श्रुतियों में कहा गया है कि: ‘ऋते ज्ञानान्न मुक्तिः।’१५२ ‘तमेव विदित्वातिऽमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय॥’१५३ इन श्रुतियों में कहा गया है कि भगवान के स्वरूप का साक्षात् ज्ञान होने पर ही जीव का कल्याण होता है। फिर भी, शास्त्रों में कल्याण के लिए जो अन्य साधन बताए गए हैं, उनका क्या प्रयोजन है? क्योंकि कल्याण तो ज्ञान द्वारा ही होता है!”
\nइस प्रश्न को सुनकर श्रीजीमहाराज बोले कि, “ज्ञान का अर्थ है ‘जानना’।”
\nतब नित्यानंद स्वामी ने संदेह व्यक्त किया कि, “यदि ‘जानना’ ही ज्ञान है तो शास्त्र द्वारा पूरा जगत भगवान को जानता है, परंतु ऐसे जानने से उन सभी का कल्याण तो नहीं होता।”
\nतब श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “शास्त्रों द्वारा परोक्षभाव से किसी ने भले ही भगवान को जान लिया, परंतु उसका कल्याण नहीं होता, उसी प्रकार रामकृष्णादिक भगवान के अवतार पृथ्वी पर थे, उस समय सभी लोगों ने उनको प्रत्यक्ष देखा था, तो क्या उनका कल्याण भी हुआ था?”
\nतब मुक्तानंद स्वामी ने कहा कि, “जिन लोगों ने भगवान को प्रत्यक्ष देखा हो, उनका तो कल्याण जन्मान्तर के बाद होता है।”
\nइस पर श्रीजीमहाराज बोले कि, “यदि ऐसा ही है, तो जिन भक्तों ने शास्त्रों द्वारा भगवान को जान लिया है, उनका भी तो जन्मान्तर के बाद कल्याण हो सकता है! क्योंकि शास्त्रों द्वारा जिन भगवान के स्वरूप को जान लिया है, उसी भगवान को वे नेत्रों द्वारा देखते हैं तथा नेत्रों द्वारा जिन भगवान को देखते हैं, उसी भगवान को शास्त्रों द्वारा जानते हैं। अतः दोनों का बीजबल (संस्कार) बराबर होता है तथा दोनों का जन्मान्तर के बाद कल्याण भी समान रूप से ही होता है। क्योंकि श्रवणेन्द्रिय द्वारा भगवान को सुना, तो क्या उसमें ‘ज्ञान’ अन्तर्निहित नहीं है? परंतु ऐसा नही है। क्योंकि वह मात्र कहने के लिए ही ‘ज्ञान’ होगा, परन्तु वास्तविक रूप से तो वह केवल ‘श्रवण’ ही है! तथा क्या त्वचा द्वारा किये गए भगवान के स्पर्श में ‘ज्ञान’ नहीं है? परन्तु वह तो केवल ‘स्पर्श’ ही है। क्या नेत्रों द्वारा भगवान को देखने में ‘ज्ञान’ नहीं है? किन्तु वह तो केवल ‘देखना’ ही है। क्या नासिका द्वारा भगवान की सुगन्ध ली, तो सूंघने में ‘ज्ञान’ नहीं है? किन्तु उसे तो केवल ‘सूंघा हुआ’ ही कहा जाएगा। और, क्या जिह्वा द्वारा किए गए भगवान के वर्णन में ‘ज्ञान’ नहीं है? परन्तु, उसे तो ‘वर्णन’ ही कहा जाएगा।
\n“इसी प्रकार, बाह्य इन्द्रियों तथा अन्तःकरण द्वारा जीव को जो सामान्यतः जानकारी होती है, एक तो वह ज्ञान है, तथा दूसरा ‘अन्तःकरण एवं इन्द्रियों से परे जो जीवसत्ता-तदाश्रित अनुभव-ज्ञान’ है, इन दोनों में से किस प्रकार के ज्ञान के लिए आपका प्रश्न है? तथा भगवान ने जगत की उत्पत्ति के लिए ‘अनिरुद्ध’ स्वरूप धारण किया है, जिसमें स्थावर-जंगमरूपी विश्व अवकाश सहित रहा है।
\n“वही भगवान संकर्षणरूप से जगत का संहार करते हैं, और प्रद्युम्नरूप द्वारा विश्व की स्थिति का निर्धारण करते हैं तथा मत्स्य-कच्छपादि अवतार रूपों को धारण करते हैं। इस प्रकार जहाँ जैसा कार्य हो, वहाँ उस कार्य की सिद्धि के लिए वे वैसा ही स्वरूप ग्रहण करते हैं। उनमें कोई कार्य तो ऐसा होता है, जिसमें इन्द्रियों तथा अन्तःकरण की पहुँच नहीं होती। वे कार्य तो केवल अनुभव ज्ञान के द्वारा ही जाने जा सकते हैं। ऐसा कार्य सिद्ध करने के लिए भगवान भी वैसा ही स्वरूप धारण करते हैं। और कोई कार्य ऐसे हैं कि वे इन्द्रियों तथा अन्तःकरण से जान पाते हैं। ऐसे कार्यों को सिद्ध करने के लिए भगवान भी वैसा ही स्वरूप धारण करते हैं। अतः आप भगवान के किस स्वरूप के ज्ञान से कल्याण होने की बात पूछते हो?”
\nतब नित्यानन्द स्वामी ने यह मन्तव्य प्रकट किया कि, “भगवान के जिस स्वरूप में इन्द्रियों, अन्तःकरण तथा अनुभव ये तीनों पहुँच सकें, ऐसे भगवान के स्वरूप का ‘ज्ञान’ होने की बात पूछते हैं, कि जिस ज्ञान से मोक्ष होता है।”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “ऐसे भगवान तो श्रीकृष्णजी हैं। वे स्वयं अपने लिए इस प्रकार बताते हैं:
\n“यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः।“इत्यादि वचनों द्वारा वे स्वयं को इन्द्रियों तथा अन्तःकरण से अगोचर बताते हैं। इसलिए, भगवान को तत्त्वतः समझने का यही मार्ग है कि जो पुरुष इन्द्रियों, अन्तःकरण तथा अनुभव तीनों द्वारा प्रत्यक्ष भगवान को यथार्थ रूप से जान लेता है, वही पूर्ण ज्ञानी कहलाता है। यदि इन तीन प्रकारों में से एक भी प्रकार कम हो, तो वह आत्यन्तिक ज्ञान नहीं कहलाता है और वह जन्म-मृत्यु को भी पार नहीं कर सकता। यदि वह किसी साधन द्वारा ब्रह्मभाव को प्राप्त कर ले, किन्तु प्रत्यक्ष भगवान को इस प्रकार न जानता हो, तो भी पूरा ज्ञानी नहीं कहा जा सकता।
\n“अतएव, श्रीमद्भागवत में कहा गया है:
\n“नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जितं न शोभते ज्ञानमलं निरञ्जनम् ।”१५८\n“तथा गीता में कहा गया है:
\n“कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः।“अकर्मात्मक ज्ञान के सम्बंध में भी जानना शेष रहा है, अर्थात् जो ब्रह्मरूप हो चुका है, फिर भी उसे परब्रह्म पुरुषोत्तम को जानना शेष रहता है। और, जो ब्रह्मरूप हुआ है, उसे ही पुरुषोत्तम की भक्ति करने का अधिकार है। वह भक्ति क्या है? तो जिस प्रकार श्वेतद्वीपवासी निरन्नमुक्त हैं, वह ब्रह्मरूप होकर चन्दन-पुष्पादि नानाप्रकार की पूजा-सामग्री द्वारा वासुदेव का पूजन करते हैं, वैसे ही उसे भी ब्रह्मरूप होकर चन्दन-पुष्पों तथा श्रवण-मननादि द्वारा प्रत्यक्ष भगवान की भक्ति करनी चाहिए। वह गीता में भगवान ने कहा है:
\n“ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न कांक्षति ।“वस्तुतः जो भक्त ब्रह्मरूप होकर परब्रह्म की भक्ति नहीं करता, उसके सम्बंध में यही कहा जाएगा कि उसका भी आत्यन्तिक कल्याण नहीं हुआ। तथा१६१
\n“भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च ।“यह व्याप्य जडप्रकृति है, और:
\n“अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् ।“ऐसी व्यापक चैतन्य प्रकृति है। और प्रत्यक्ष भगवान कैसे हैं? वे आठ प्रकार की व्याप्य प्रकृति और उसमें व्यापक रहनेवाली चैतन्य प्रकृति, इन दोनों के आधार (धारक) हैं, ठीक उसी तरह जिस प्रकार आकाश पृथ्वी आदि चार तत्त्वों का आधार है। जब पृथ्वी की संकोचावस्था होती है, तब उसके साथ-साथ आकाश की भी संकोच अवस्था रहती है। इसी प्रकार जल, प्रकाश, वायु की संकोच-विकासावस्था के साथ ही आकाश की भी संकोच एवं विकास की अवस्था बनी रहती है तथा पृथ्वी आदि तत्त्वों की संकोच-विकासावस्था१६४ आकाश में होती है। उसी प्रकार, इन दोनों प्रकृतियों की संकोच-विकास अवस्था के साथ ही भगवान की भी संकोच-विकासावस्था होती है और इन दोनों प्रकृतियों की संकोच-विकास अवस्था भगवान में है, ऐसे भगवान सबकी आत्मा हैं।
\n“श्रुतियों में कहा गया है, ‘अन्तःप्रविष्टः शास्ता जनानां सर्वात्मा,’१६५ ‘यस्याक्षरं शरीरं... एष सर्वभूतान्तरात्माऽपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायणः,’१६६ ‘यस्यात्मा शरीरं य आत्मानमन्तरो यमयति स त आत्मान्तर्याम्यमृतः,’१६७ ‘यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयति स त आत्मान्तर्याम्यमृतः,’ इत्यादि श्रुतियाँ हैं। तथा ब्रह्म को अन्नमय, मनोमय, विज्ञानमय तथा आनन्दमय कहा गया है। इस प्रकार ब्रह्मविद्या अनेक प्रकार से कही गई है। उसका यह तात्पर्य है कि भगवान सबके कारण तथा आधार हैं। इसलिए, इन सबको ब्रह्म कहा गया है। परन्तु, ये सब शरीर हैं तथा इन सबके शरीरी भगवान श्रीकृष्ण प्रत्यक्ष पुरुषोत्तम हैं। उन भगवान में यह जड-चैतन्यरूपी दोनों प्रकृतियाँ संकोच-विकासावस्था द्वारा अपने कार्यसहित सुखपूर्वक रही हैं तथा इन सभी में भगवान अन्तर्यामीरूप तथा कारणरूप होकर रहे हैं। और, वे ही भगवान यह प्रत्यक्ष प्रमाण हैं। इस प्रकार से महिमा सहित भगवान को जानना और देखना, उसे ही परिपूर्ण ज्ञान कहते हैं।”
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा कि, “यदि इस प्रकार (भगवान को) न देखें, परंतु अन्तःकरण में तो उपरोक्त अनुसार ज्ञान की दृढ़ समझ हो तो उसे परिपूर्ण ज्ञान कहा जा सकता है या नहीं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “जैसे अन्धकारमय घर में कोठी और खम्भों को यद्यपि देखते हैं, फिर भी उन्हें यथार्थ रूप से देखा हुआ नहीं कहा जाएगा, वैसे ही पुरुषोत्तम भगवान में जड-चित् प्रकृति रहती है और उस प्रकृति में वे स्वयं रहते हैं, उन्हें अनुमान द्वारा जान लिया, परन्तु यदि वे दीखने में नहीं आते, तो देखने वाले को परिपूर्ण ज्ञानी नहीं कहा जा सकता। यदि उसकी ज्ञान की समझ यथार्थ है, तो उसे कुछ अलौकिकता ज्ञात हुई होगी, नहीं तो उसकी प्रतीति आगे होगी। यद्यपि ऐसे ज्ञान की समझ असंदिग्ध रूप से है, फिर भी उसे ‘दिखाई’ नहीं पड़ता, तो वह यह समझता है कि, ‘भगवान में सब कुछ हैं, परन्तु वह मुझे नहीं दिखाते हैं, ऐसी ही उनकी इच्छा है।’ यदि वह ऐसा समझकर भगवान की भक्ति करता हुआ स्वयं को कृतार्थ मानता है, तो वह परिपूर्ण ज्ञानी है। अतः जो पुरुष इन्द्रियों, अन्तःकरण तथा अनुभव द्वारा भगवान को यथार्थरूप से जान लेता उसे ज्ञानी कहते हैं और भगवान ने ऐसे ज्ञानी को गीता में श्रेष्ठ बताया है।
\n“आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ!।“ऐसा जो ज्ञानी है, वह तो सदैव साकारमूर्ति प्रत्यक्ष भगवान को प्रकृति, पुरुष एवं अक्षर से परे मानते हुए, सर्व के कारण तथा सर्व के आधार जानकर अनन्यभाव से उनकी सेवा करता रहता है। इस प्रकार की समझ को ‘ज्ञान’ कहते हैं। इस ज्ञान के द्वारा आत्यन्तिक मोक्ष होता है। जो मनुष्य ऐसा नहीं समझते और केवल शास्त्र द्वारा ‘अहं ब्रह्मास्मि’१६९ बनकर बैठते हैं तथा कहते रहते हैं कि, ‘मैं ब्रह्मरूप हूँ और रामकृष्णादि तो मेरी लहर हैं,’ ऐसे ब्रह्मकुदाल आधुनिक वेदान्ती अतिदुष्ट तथा महापापी हैं, जिन्हें मरने के बाद नरक में जाना पड़ता है, जिसमें से उनका कभी भी छुटकारा नहीं होता।”
", "hindi_footnote": "१५२. अर्थ: “बिना ज्ञान के मुक्ति नहीं होती।” (हिरण्यकेशीयशाखा)
\n१५३. अर्थ: “परमात्मा के ज्ञान से ही संसार मृत्यु पर विजय हो सकती है, अतः मुक्ति के लिए ज्ञान के सिवा अन्य कोई मार्ग नहीं है।” (श्वेताश्वतरोपनिषद्: ३/८)
\n१५४. अर्थ: “पूर्वश्लोक में वर्णित स्वभाव से जीवों-ईश्वरों के लिए मैं अतीत हूँ। यानी उनके दोषों का स्पर्श मुझे नहीं होता तथा अक्षरब्रह्म से भी मैं उक्त कारणों से अतिशय उत्कृष्ट हूँ।” (गीता: १५/१८)
\n१५५. अर्थ: “मैं अपने सामर्थ्य के एक अंश से इस जड-चिदात्मक समग्र जगत को धारण किये हुए हूँ।” (गीता: १०/४२)
\n१५६. अर्थ: “हे अर्जुन! मुझसे अतिरिक्त कोई भी तत्त्व परतर नहीं है। जिस प्रकार डोरे में मणिमाला पिरोयी हुई रहती है, उसी प्रकार यह मेरा शरीर भूतचिदचिदात्मक समग्र जगत मुझमें समाया हुआ है, अर्थात् मेरा आश्रित है।” (गीता: ७/७)
\n१५७. अर्थ: “हे पार्थ! मेरे अनेक रूपों का तुम अवलोकन करो, जो नाना प्रकार के दिव्य एवं शुक्लादि विभिन्न वर्णवाले तथा नाना आकृतिवाले हैं।” (गीता: ११/५)
\n१५८. अर्थ: “यद्यपि नैष्कर्म्य यानी आत्मा की यथार्थ उपासनारूप ज्ञान निरंजन अर्थात् रागद्वेषादिरूप मायारहित है, फिर भी जो भगवान की भक्ति से रहित है, वह अत्यन्त शोभित नहीं लगता, अर्थात् भक्तियोग से विरत ज्ञानयोग शोभायमान नहीं होता।” (श्रीमद्भागवत: १/५/१२)
\n१५९. अर्थ: “मुमुक्षुओं द्वारा करने योग्य कर्म के सम्बंध में ज्ञान प्राप्त करना है तथा नाना प्रकार के विकर्मात्मक वैदिक काम्यकर्म के विषय में भी जानकारी शेष रही है। इसी प्रकार अकर्मात्मक ज्ञान के सम्बंध में भी ज्ञान प्राप्त करना शेष रहा है। इस रीति से कर्म की गति को गहन माना गया है, अर्थात् उसका स्वरूप ऐसा है कि वह बोधगम्य नहीं हो सकता।” (गीता: ४/१७)
\n१६०. अर्थ: “जो ब्रह्मरूप हुआ है, और प्रसन्नमन है, अर्थात् क्लेश-कर्मादि दोषों से जिसका मन कलुषित नहीं हुआ है, और जो किसी पर भी शोक नहीं करता, किसी भी पदार्थ की इच्छा नहीं करता तथा समस्त प्राणियों में समभाव रखता है, वही मेरी परा भक्ति को प्राप्त करता है।” (गीता: १८/५४)
\n१६१. जिनकी भक्ति करने की बात कही गयी है, ऐसे परब्रह्म प्रत्यक्ष पुरुषोत्तम नारायण ही दोनों प्रकृतियों के आधार हैं, यही बात गीता में कही गयी है कि –
\n१६२. अर्थ: “पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश, मन आदि इन्द्रियाँ, महत्तत्त्व तथा अहंकार इस आठ प्रकार की मेरी प्रकृति हैं। अर्थात् मैं अचेतन प्रकृति से विलक्षण हूँ।” (गीता: ७/४)
\n१६३. अर्थ: “यह मेरी अपरा (अप्रधानभूता) प्रकृति है, इस अचेतन प्रकृति से विलक्षण आकारवाली परा (प्रधानभूता) एवं चेतनरूप यह प्रकृति मेरी है। ऐसा समझिये कि जो चेतन प्रकृति है, उसने समग्र अचेतन जगत को धारण कर रखा है, अर्थात् मैं चेतन प्रकृति से विलक्षण हूँ।” (गीता: ७/५)
\n१६४. यद्यपि आकाश में संकोच-विकास की अवस्थाएँ वस्तुतः नहीं हैं तथापि वे स्वयं पृथिव्यादि भूतों में व्यापक रूप से रही हैं। उनसे उन भूतों में होनेवाली संकोच-विकास की प्रक्रियाएँ पारस्परिक रूप से आकाश में उपचारमात्र होती हैं। वैसे ही निर्विकारी परमात्मा के स्वरूप में साक्षात् संकोच-विकास नहीं हैं, परन्तु वे अपने शरीररूप जडाजड-संज्ञक दोनों प्रकृतियों में अन्तर्यामीरूप से स्वतः व्यापक होकर रहे हैं। इसीलिए, उन शरीरी परमात्मा में दोनों प्रकृतियों का संकोच-विकास उपचारमात्र होता है। यह भावार्थ समझना चाहिए।
\n१६५. अर्थ: “समस्त मनुष्यों के आत्मारूप भगवान सबमें अन्तःप्रवेश करके सबके शिक्षण प्रदाता तथा नियमन कर्ता बने हुए हैं।” (तैत्तिरीय आरण्यक: ३/११)
\n१६६. अर्थ: “जिस परमात्मा का ‘अक्षर’ शरीर है। वे समस्त भूतों के अन्तरात्मा हैं, निर्दोष हैं तथा दिव्य हैं। ऐसे एकमात्र देव नारायण हैं।” (सुबालोपनिषद्: ७)
\n१६७. अर्थ: “जो परमात्मा जीवात्मा में अन्तःप्रवेश करके नियमन करते हैं, वे अन्तर्यामी तेरी अमृत आत्मा हैं, अर्थात् निरुपाधिक अमृतशाली परमात्मा हैं।” (बृहदारण्यक: ३/७/३०)
\n१६८. अर्थ के लिए देखें: वचनामृत गढ़डा प्रथम ५६ की पादटीप।
\n१६९. मैं ब्रह्म हूँ (बृहदारण्यक: १/४/१०)
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/115.mp3" }, { "english_title": "Eradicating the Over-Excitability of theIndriyas; Accepting Only Words Related to One’s Inclination", "english_text": "On the night of Māgshar sudi 5, Samvat 1877 [10 December 1820], Shriji Mahārāj was sitting in Surā Khāchar’s darbār in Loyā. He was wearing a white khes and had tied a white feto around His head. He was also wearing a white dagli made of chhint. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Muktānand Swāmi asked Shriji Mahārāj, “On seeing some inappropriate swabhāv of a sādhu, one who is thoughtless may perceive flaws in the sādhu. But why does one who is wise perceive flaws in the sādhu?”
\nShriji Mahārāj replied, “If a person is wise and has noticed an inappropriate swabhāv within himself, and while harboring an intense aversion towards it, is continually endeavoring to overcome that swabhāv, then when he sees that very same swabhāv in another sādhu, he develops an aversion towards that sādhu. On the other hand, a fool not only does not overcome his own swabhāvs, but when he sees that same swabhāv in another sādhu, he perceives flaws in that sādhu. Such a person should be considered a fool.”
\nThen Shriji Mahārāj gathered the junior paramhansas, and He Himself asked and answered questions.
\nFirst, He asked, “The intensity and mildness of the force of lust, anger, avarice, and other inner enemies is due to the phases of childhood, youth and old age. In what way? Well, in childhood, the force is weak; in youth, the force is intense; then in old age, the force becomes weak again. Thus, the intensity and mildness of lust, anger, etc., can be noticed; but can they be weakened by any thought process?”
\nShriji Mahārāj Himself replied, “The force of lust, anger, etc., can be weakened by a thought process, which is as follows: The mildness of those swabhāvs in childhood, their greater intensity in youth, and mildness once again in old age is due to food. Specifically, in childhood, since the dietary intake is small, the force of lust is mild. Similarly, in old age, one’s dietary intake is small, so again the force of lust is mild. But in youth, as the dietary intake increases, lust also increases. Therefore, in youth, if one’s food intake is decreased, and if one deliberately tolerates cold, heat, rain and hunger, then by maintaining such a thought process, and by maintaining profound association with the great Sant, the force of lust is weakened - even in the period of youth.”
\nAgain Shriji Mahārāj asked, “People become addicted to many different types of things, for example, bhang, marijuana, opium, alcohol, etc. Are these addictions due to one’s kriyamān or prārabdha karmas?”
\nReplying, Shriji Mahārāj said, “These addictions are developed not by prārabdha, but by habit. Therefore, if one maintains courage, keeps shraddhā, and becomes adamant on overcoming the addiction, then it can be overcome. But if one has no shraddhā and is cowardly, then that vice cannot be overcome.”
\nThen Shriji Mahārāj asked, “Some children have a mature nature like elder people, whereas some have an extremely fidgety nature. Is that nature due to company, or is it inherent within their jiva?”
\nShriji Mahārāj answered, “For the most part, a good or bad nature is due to the company one keeps, but in some cases, it is due to past karmas.”
\nThen Kapileshwarānand Swāmi asked, “Mahārāj, how can one recognize a swabhāv which has formed previously, and how can one recognize a swabhāv which has formed recently?”
\nShriji Mahārāj replied, “A recently formed swabhāv is overcome by staying in the company of a pious sādhu and by making a little effort to eradicate it. Just as grass growing on a wall dries up when there is no rain for five days, similarly, a recently formed swabhāv can be overcome in a few days. However, an established swabhāv can barely be overcome, even after one makes a great effort to eradicate it. For example, if there are strong weeds or a bordi tree in the soil, then even if they are set on fire and burnt by a farmer, they will still sprout again. But if one uses a hoe to uproot them from their roots, they can be removed. Similarly, if one remains in the company of a pious sādhu and perseveres with great effort, even an established swabhāv can be overcome, but only with great effort.”
\nThen Shriji Mahārāj asked, “For one whose indriyas are overly excitable, what are the individual methods by which that excitability can be overcome?”
\nShriji Mahārāj replied, “To overcome the excitability of the eyes, a person should fix his gaze on the tip of his nose and not look elsewhere. He should continue to study while studying, and he should also engage in worship. While doing this, if he continues to keep his eyes open without blinking for half an hour or so - until his eyes begin to burn intensely and tears flow - and he does not harbor a debased thought even if he happens to notice a woman or other objects, then even if his eyes are excitable, they will become controlled.
\n“The nose does not like the odors coming from someone’s body, mouth or clothes. At that time, a person should think, ‘My own body appears attractive superficially, but it is filled with blood, flesh and bones; and in the abdomen there is feces, urine and the intestines.’ If he thinks in this way the over-excitability of the nose is eradicated.
\n“The over-excitability of the ears can be eradicated as follows: When some humorous talks are on-going or a folk-drama is being performed, one develops a keen interest to listen to them; whereas, while listening to the discourses and devotional songs related to God, one falls asleep. In that situation, one should rise and subdue sleep and lethargy. One should also keep faith in and maintain a keen interest in listening to the discourses of God; thereby, the ears can be controlled.
\n“The sense of touch can be controlled by deliberately tolerating the cold, heat and rain; by lying down anywhere; by keeping a blanket as a pillow and using it for covering the body only when one feels very cold. Thereby, the skin becomes numbed, and the over-excitability of the sense of touch is eradicated.
\n“To overcome the over-excitability of the hands, whenever the hands are idle, one should keep a rosary in one’s hand and turn it while chanting the name of God in rhythm with the inhaling and exhaling of one’s breath. One should not, however, turn the rosary hurriedly. Some say, ‘One can chant the name of God more quickly mentally.’ But that principle is wrong because, in actuality, the mind can chant the name of God only as many times as the tongue can chant the name of God. So, by applying this method, the over-excitability of the hands is eradicated.
\n“If the legs are overly active, they can be controlled by controlling one’s sitting posture.
\n“Overly excitable genitals can be controlled as follows: When one gets scabies or ringworm, and one scratches oneself, the itching is not relieved until bleeding occurs. However, if one does not scratch the affected area, then the itching subsides by itself. Thus, even if an itching sensation arises on the genitals, it should not be scratched. Moreover, in the case of it becoming frequently excited, if one decreases one’s diet, observes fasts and physically weakens the body, then the genitals can be controlled.
\n“To conquer the tongue, it should not be given items that it likes, and one’s diet should be restricted. Thereby, the over-excitability of the tongue is eradicated.
\n“Finally, the over-activity of one’s speech can be eradicated by not interrupting with wise remarks when people like Muktānand Swāmi are speaking or narrating from a scripture. Moreover, if one does happen to interrupt, one should turn a rosary 25 times. Thereby, the over-activity of speech can be eradicated.”
\nThen Shriji Mahārāj asked, “Of all these indriyas, which one, if fully controlled, leads to control over all of the other indriyas?”
\nShriji Mahārāj answered His own question, “If the tongue is fully subdued, then all of the other indriyas can be subdued.”
\nAgain Shriji Mahārāj asked, “If lust pervades a person’s heart, and even though his genitals are covered by his clothes, how can one realize that he has been pervaded by lust?”
\nShriji Mahārāj Himself replied, “When lust pervades a person, his eyes and all of his other indriyas become overly excited. Thereby, one can realize that he has become overwhelmed by lust.”
\nOnce again, Shriji Mahārāj asked, “One who has an overactive nature should become calm, and one who has a calm nature should become active. By which thought process can this be achieved?”
\nShriji Mahārāj Himself replied, “If a person who is overactive thinks, ‘I am the ātmā, Brahma,1 genderless, and stable like ākāsh,’ and he attains the upsham state through such thoughts, then he becomes calm. If a person who is calm wishes to become more active, then he should realize the greatness of God and His devotees. When he realizes the greatness of God, he engages in the nine types of bhakti and performs the menial service of the devotees of God. Consequently, his nature becomes more active.”
\nThen Shriji Mahārāj asked, “Is there anything in the eight scriptures such as the Shrimad Bhāgwat, etc., which should be disregarded, or should everything be imbibed?”
\nReplying to His own question, Shriji Mahārāj said, “In all of those scriptures there are countless incidents, and through all of those incidents, the inclinations of the devotees who have attained God are described. Therefore, they are all suitable to be imbibed. However, among all of these incidents, only those incidents that match one’s own inclination should be imbibed. The others, however, may be disregarded with the understanding, ‘These talks are true, but they are for the benefit of other devotees; they are not for me.”
\nOnce more, Shriji Mahārāj asked, “All of you youngsters are seated here; and from amongst you, all of the sādhus certify some and do not certify others. Now, all of you are of a similar age and all have the same company. In fact, all have the same food, clothing, mode of worship, scriptures, and mantra; and all listen to the same spiritual discourses. What, then, is the reason for the difference in levels amongst you? Moreover, he who is a sādhu observes dharma completely, is unbiased and views all equally; hence, he would describe everyone as they truly are. So, please answer the question.”
\nAgain, Shriji Mahārāj supplied the reply, “Only he who has shraddhā is praised by a sādhu, and that is also why he observes dharma more staunchly. Also, he has shraddhā in serving the Sant and in listening to the talks of God. He also has faith in the Sant. Therefore, he has progressed. On the other hand, one who has not progressed despite staying in such association should be known to lack shraddhā.”
", "english_footnote": "1. Here ‘Brahma’ should be understood as ‘brahmarup’.
", "gujarati_title": "ઇન્દ્રિયોની ચંચળતા ટાળ્યાનું, પોતાના અંગના શબ્દો ગ્રહણ કર્યાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના માગશર સુદિ ૫ પંચમીને દિવસ રાત્રિને સમે શ્રીજીમહારાજ ગામ શ્રીલોયા મધ્યે સુરાભક્તના દરબારમાં વિરાજમાન હતા અને ધોળો ફેંટો મસ્તકે બાંધ્યો હતો ને ધોળી છીંટની ડગલી પહેરી હતી ને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nતે સમયને વિષે શ્રીજીમહારાજને મુક્તાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “જે ભોળો હોય તેને તો કોઈ સ્વભાવ દેખીને સંતનો અવગુણ આવે, પણ જે ડાહ્યો હોય તેને સંતનો અવગુણ કેમ આવે છે?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જે ડાહ્યો હોય તેને પોતામાં જે કોઈ અયોગ્ય સ્વભાવ દેખ્યામાં આવ્યો ને તેની ઉપર પોતે અતિ દોષબુદ્ધિ રાખીને દ્વેષે સહિત તે સ્વભાવને ટાળ્યાનો દાખડો કરતો હોય અને તે સ્વભાવ ઉપર પોતાને અતિ ખાર હોય અને તેનો તે સ્વભાવ કોઈ બીજા સંતમાં દેખાય ત્યારે તેનો અભાવ આવે છે. અને જે મૂર્ખ હોય તે તો પોતાના સ્વભાવને ટાળે નહીં ને બીજા સંતમાં કાંઈક તે સ્વભાવ દેખે તો તેનો અવગુણ લે છે તેને મૂર્ખ કહીએ.”૫૧
\nત્યાર પછી શ્રીજીમહારાજ નાના નાના પરમહંસને તેડાવીને પોતે પ્રશ્ન શીખવવા લાગ્યા ને પોતે ઉત્તર કરવા લાગ્યા. તેમાં પ્રથમ તો પોતે એમ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “કામ, ક્રોધ અને લોભાદિક શત્રુનો જે વેગ તેનું જે તીવ્રપણું ને મંદપણું તે બાળ, યૌવન અને વૃદ્ધ તેણે કરીને છે. કેવી રીતે? તો બાળપણામાં મંદ વેગ હોય અને યૌવન અવસ્થામાં તીવ્ર વેગ હોય ને વળી પાછું વૃદ્ધપણામાં મંદપણું થાય. એમ કામાદિકનું તીવ્ર-મંદપણું છે તે તો જણાય છે, પણ વિચારે કરીને એનું મંદપણું છે કે નહીં?” ત્યારે તેનો ઉત્તર પોતે જ કર્યો જે, “વિચારે કરીને પણ કામાદિકનું મંદપણું છે. તે વિચાર કેમ કરે? તો બાળક અવસ્થામાં મંદપણું છે ને યૌવન અવસ્થામાં તીવ્રપણું છે ને વૃદ્ધ અવસ્થામાં પાછું મંદપણું છે તે તો આહારે કરીને છે; જે બાળ અવસ્થાને વિષે આહાર થોડો છે માટે કામ પણ ઓછો છે ને વૃદ્ધ અવસ્થામાં પણ આહાર ઓછો હોય એટલે કામ પણ ઓછો હોય અને યૌવન અવસ્થામાં આહારની વૃદ્ધિ હોય એટલે કામની પણ વૃદ્ધિ હોય. તે માટે જો યૌવન અવસ્થામાં આહાર ઓછો કરે અને૫૨ દેહે કરીને શીત, ઉષ્ણ, વરસાદ, ભૂખ તેનું જાણી-જાણીને સહન કરે; એવો જે વિચાર રાખે અને મોટા સાધુનો સમાગમ રાખે તો તેને યૌવન અવસ્થામાં પણ કામ મંદ પડી જાય.”
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “જીવને નાના પ્રકારનાં વ્યસન પડે છે, કોઈકને ભાંગ્યનું, અફીણનું, દારૂનું, ગાંજાનું ઇત્યાદિક અનેક પ્રકારનાં પડે છે, તે વ્યસન ક્રિયમાણ છે કે પ્રારબ્ધે કરીને છે?” ત્યારે તેનો ઉત્તર પણ પોતે જ કર્યો જે, “એ વ્યસન તો કર્યાં થાય છે પણ પ્રારબ્ધે કરીને નથી. માટે જો એ વ્યસનને ટાળ્યાનો શ્રદ્ધા સહિત આગ્રહ કરે ને શૂરવીરપણું હોય તો તે ટળી જાય, પણ શ્રદ્ધા ન હોય ને ફોશી હોય તેથી એ સ્વભાવ ટળે નહીં.”
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “કેટલાક બાળકને તો વૃદ્ધના સરખી પ્રકૃતિ હોય છે ને કેટલાકને તો અતિ ચંચળ પ્રકૃતિ હોય છે; તે સંગે કરીને થાય છે કે એના જીવમાં જ એવી પ્રકૃતિ રહી છે?” ત્યારે તેનો ઉત્તર પણ પોતે જ કર્યો જે, “બહુધા તો સંગે કરીને જ સારી-નરસી પ્રકૃતિ થાય છે અને કેટલાંકને પૂર્વકર્માનુસારે પણ થાય છે.”
\nપછી કપિલેશ્વરાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! પૂર્વનો સ્વભાવ હોય તે કેમ જાણવો ને હમણાંનો સ્વભાવ હોય તે કેમ જાણવો?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજે તેનો ઉત્તર કર્યો જે, “જે સ્વભાવ હમણાંનો હોય તે તો જો રૂડા સંતને સંગે રહીને થોડોક તેને ટાળ્યાનો ઉપાય કરે તો ટળી જાય. જેમ વંડી ઉપર તૃણ ઊગ્યાં હોય તે પાંચ દહાડા મેઘ ન વરસે તો સુકાઈ જાય; તેમ હમણાંનો જે સ્વભાવ તે તો થોડાક દિવસમાં ટળી જાય છે. અને જે પૂર્વનો સ્વભાવ હોય તેને ટાળ્યાનો તો અતિ દાખડો કરે ત્યારે માંડમાંડ ટળે. જેમ ધરતીમાં ધરોનો છોડ હોય અથવા બોરડીનાં ઝાડ હોય તેને તો ખેડૂત અગ્નિ લગાડીને બાળે તો પણ પાછો ફૂટી આવે ને જો કોદાળી લઈને મૂળમાંથી ખોદી નાંખે તો જાય; તેમ જે પૂર્વનો સ્વભાવ હોય તેને રૂડા સંતના સમાગમમાં રહીને અતિ પ્રયાસે કરીને ટાળે તો માંડમાંડ ટળે.”
\nઅને ત્યાર પછી વળી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “જેની ઇન્દ્રિયો ચંચળ હોય તે ચંચળતાને ટાળ્યાના પૃથક્ પૃથક્ કયા ઉપાય છે?” ત્યારે તેનો ઉત્તર પણ પોતે જ કર્યો જે, “ચક્ષુ ઇન્દ્રિયની ચંચળતા ટાળ્યાનો એ ઉપાય છે જે, નાસિકાગ્ર દૃષ્ટિ રાખે ને આડુંઅવળું જુએ નહીં, ભણવું હોય તો ભણ્યા કરે તથા ભજન-સ્મરણ કર્યાં કરે. અને એમ કરતાં સ્ત્રીઆદિક દેખાઈ જાય ને અયોગ્ય ઘાટ ન થયો હોય તો પણ નેત્રને ઉઘાડાં રાખીને મેષોન્મેષે રહિત કરીને જ્યાં સુધી નેત્ર સારી પેઠે બળે ને આંસુ ચાલે ત્યાં સુધી ઘડી બે ઘડી પર્યંત જોઈ રહે, ત્યારે તેની દૃષ્ટિ ચંચળ હોય તો પણ વશ થઈ જાય છે. અને નાસિકા ઇન્દ્રિય છે તે કોઈનું શરીર અથવા મુખ કે વસ્ત્ર તે ગંધાતું હોય તેનો ગંધ લે ત્યારે તે ન ગમે. ત્યારે તેનો એમ વિચાર કરે જે, ‘મારો દેહ પણ ઉપરથી સારો છે પણ માંહી તો રુધિર, માંસ, હાડકાં છે તથા પેટમાં મળ, મૂત્ર, આંતરડાં છે.’ એમ વિચારે તો નાસિકાની ચંચળતા ટળે. અને કાનની ચંચળતા એમ ટળે જે, કોઈ રમૂજ થતી હોય અથવા ભવાઈ થતી હોય તો તેને સાંભળ્યામાં હેત થાય ને ભગવાનની કથા-કીર્તન સાંભળ્યામાં નિદ્રા આવે, ત્યારે ઊભા થવું ને નિદ્રા-આળસને ટાળવું ને ભગવાનની કથા સાંભળ્યામાં શ્રદ્ધા રાખવી ને હેત રાખવું, તો કાન જિતાય. અને ત્વચા ઇન્દ્રિયને એમ જીતે જે, જાણી-જાણીને ટાઢ, તડકો, વરસાદ તેને ખમવો, ને ગોદડી હોય તે ઉશીકે મૂકી રાખવી ને સારી પેઠે ટાઢ વાય ત્યારે ઓઢવી તથા જ્યાં-ત્યાં પડી રહેવું, એમ કરીને ત્વચાને બાળી નાંખે. એમ કરે તો ત્વચા ઇન્દ્રિયની ચંચળતા ટળે. અને હાથની ચંચળતા એમ ટળે જે, જ્યારે હાથ નવરા હોય ત્યારે હાથમાં માળા રાખીને શ્વાસોચ્છ્વાસે ભગવાનનું નામ લઈને તે માળા ફેરવવી, પણ ઉતાવળી લહરકે માળા ન ફેરવવી. અને કેટલાક એમ કહે છે જે, ‘મને કરીને તો નામ વધુ લેવાય,’ એ વાત ખોટી છે; જેટલાં જીભે લેવાય તેટલાં જ મને કરીને લેવાય છે. એમ કરે તો હાથની ચંચળતા ટળે. અને પગ ચંચળ હોય તો આસનને જીતવું, તો પગ જિતાય. અને શિશ્ન ચંચળ હોય તો જેમ ઝીણી ખસ હોય કે રાતી દાદર હોય, તેને ખંજોળીએ તો લોહી નીકળે ત્યાં સુધી ખરજ ટળે નહીં અને જો ન ખંજોળીએ તો તે એમ ને એમ બળી જાય; તેમ શિશ્ન ઇન્દ્રિયમાં ચળ આવે તો પણ તેને હાથે કરીને અડે જ નહીં. અને જો શિશ્નમાં વાયુ ભરાતો હોય તો આહાર થોડો કરે ને ઉપવાસ કર્યાં કરે ને દેહને બળહીન કરી નાંખે, તો શિશ્ન જિતાય. અને જિહ્વા ઇન્દ્રિયને જીતવી હોય તો જે વસ્તુ જીભને ગમતી હોય તે વસ્તુ ન આપવી અને આહાર યુક્ત કરવો, તો જિહ્વાની ચંચળતા ટળે. અને વાણી ચંચળ હોય તો એમ ટળે જે, મુક્તાનંદ સ્વામી જેવા વાર્તા કરતા હોય તથા કથા વાંચતા હોય તે વચમાં પોતે ડહાપણ કરીને બોલવું નહીં અને જો વચમાં બોલાઈ જાય તો પંચવીશ માળા ફેરવવી, તો વાણીની ચંચળતા ટળી જાય.”
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “એ સર્વે ઇન્દ્રિયો છે તેમાંથી એકને પરિપક્વ જીતે તો સર્વે ઇન્દ્રિયો જિતાય, એવી કઈ ઇન્દ્રિય છે?” ત્યારે તેનો ઉત્તર પણ પોતે જ કર્યો જે, “એક જિહ્વાને પરિપક્વ જીતે, તો બીજાં સર્વે ઇન્દ્રિયો જિતાય છે.”
\nત્યાર પછી વળી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “જે પુરુષને અંતરમાં કામ વ્યાપ્યો હોય તેને બહારથી કેમ જાણીએ જે, એને કામ વ્યાપ્યો છે? અને એનું જે અંગ તે તો વસ્ત્રમાં ઢાંક્યું હોય છે.” ત્યારે એનો ઉત્તર પણ પોતે જ કર્યો જે, “જેને કામ વ્યાપે તેનાં નેત્ર આદિક જે સર્વે ઇન્દ્રિયો તે ચંચળ થાય ત્યારે જાણવું જે, એ કામે વ્યાકુળ થયો છે.”
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “જેનો ચંચળ સ્વભાવ હોય તેને શાંત થવું અને જેનો શાંત સ્વભાવ હોય તેને ચંચળ થવું, તે કયા વિચારે કરીને થાય છે?” ત્યારે એનો ઉત્તર પણ પોતે જ કર્યો જે, “જે ચંચળ હોય તે એમ વિચારે જે, ‘હું આત્મા છું, બ્રહ્મ૫૩ છું, અલિંગ૫૪ છું અને આકાશની પેઠે સ્થિર છું;’ એવે વિચારે કરીને ઉપશમ અવસ્થાને પામે તો ચંચળ હોય તે શાંત થાય. અને જે શાંતને ચંચળ થવું હોય તેને તો ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તનું માહાત્મ્ય જાણવું; ને માહાત્મ્ય જાણે ત્યારે ભગવાનની નવ પ્રકારે ભક્તિ કરે તથા ભગવાનના ભક્તની સેવા-ચાકરી કરે, તેણે કરીને એનો ચંચળ સ્વભાવ થાય છે.”
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “શ્રીમદ્ભાગવતાદિક જે આઠ સત્શાસ્ત્ર તેમાંથી કોઈ ત્યાગ કરવા યોગ્ય છે કે સર્વે ગ્રહણ કરવા યોગ્ય છે?” ત્યારે તેનો ઉત્તર પણ પોતે જ કર્યો જે, “એ સર્વે ગ્રંથમાં પણ અનેક પ્રકારનાં પ્રકરણ છે. તે સર્વે પ્રકરણે કરીને ભગવાનને પામ્યા જે ભક્ત તેમનાં અંગ કહ્યાં છે, માટે એ સર્વે ગ્રહણ કર્યાં યોગ્ય છે. પણ સર્વ પ્રકરણમાંથી જે પ્રકરણ પોતાના અંગમાં મળતું આવતું હોય તેને ગ્રહણ કરવું ને બીજાનો ત્યાગ કરવો અને એમ જાણવું જે, ‘એ છે તો સાચું, પણ એ બીજા ભક્તને અર્થે છે, પણ મારે અર્થે નથી.’”
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “આ તમે સર્વે નાના છોકરા બેઠા છો તેમાંથી કોઈકને તો આ સર્વે સંત પ્રમાણ કરે છે ને કોઈકને તો નથી કરતા; અને સર્વેની અવસ્થા સરખી છે ને સંગ પણ એકસરખો છે અને ભોજન, વસ્ત્ર, ઉપાસના, શાસ્ત્ર, ઉપદેશ, મંત્ર તે સર્વેને એકસરખાં છે; તો પણ જે ન્યૂનાધિકપણું રહી ગયું તેનું શું કારણ છે? અને જે સંત છે તે તો સમદૃષ્ટિવાળા છે ને નિર્પક્ષ છે ને ધર્મવાળા છે, તે તો જે જેવો હોય તેને તેમ કહે. માટે એનો ઉત્તર કહો.” પછી પોતે જ એનો ઉત્તર કર્યો જે, “જેનાં સંત વખાણ કરે છે તેને જ શ્રદ્ધા છે, માટે ધર્મ પાળ્યાને વિષે તેનો વધારો છે ને તેને સંતની સેવા કરવાને વિષે તથા ભગવાનની વાત સાંભળવાને વિષે પણ શ્રદ્ધા છે ને સંતનો વિશ્વાસ છે, માટે એ વધી ગયો. અને જે આવા સમાગમમાં રહ્યો થકો વધ્યો નહીં તે શ્રદ્ધારહિત છે એમ જાણવું.”
", "gujarati_footnote": "૫૧. અભિપ્રાય એટલો છે કે પોતાની અંદર રહેલા પર્વત જેવા મોટા અનેક દોષોને સરસવ જેટલા નાના એક દોષની જેમ નગણ્ય માને છે અને તેથી જ તેને ત્યાગ કરવા માટે ઇચ્છતો નથી. જ્યારે સામે પક્ષે સંતમાં રહેલ અનેક પર્વત તુલ્ય મોટા ગુણોને પણ દેખતો નથી અને તેનામાં એક નાના સરખા દોષને પણ મોટો કરી અવગુણ લે છે, તે તેની મૂર્ખાઈ છે.
\n૫૨. ‘હું આત્મા છું’ એવી બુદ્ધિથી પોતાને.
\n૫૩. બ્રહ્મરૂપ.
\n૫૪. સ્ત્રી, પુરુષ, દેવ, મનુષ્ય વગેરે આકારે રહિત.
", "hindi_title": "इन्द्रियों की चंचलता मिटाने के उपाय", "hindi_text": "संवत् १८७७ में मार्गशीर्ष शुक्ला पंचमी (१० दिसम्बर, १८२०) को रात्रि में श्रीजीमहाराज श्रीलोया ग्राम-स्थित भक्त सुराखाचर के राजभवन में विराजमान थे। उन्होंने मस्तक पर श्वेत फेंटा बाँधा था, सफ़ेद छींट की बगलबंडी पहनी थी तथा श्वेत धोती धारण की थी। उनके समक्ष सभा में परमहंसों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय मुक्तानन्द स्वामी ने श्रीजीमहाराज से प्रश्न किया, “कोई भोले मनुष्य को सन्त का कोई स्वभाव देखकर उनके विषय में दोषभाव उत्पन्न हो जाता है, परन्तु जो पुरुष बुद्धिमान-विवेकशील होता है, उसके अन्तःकरण में भी सन्त के प्रति दोषभाव क्यों आता है?”
\nतब श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “जो विवेकशील पुरुष होता है, वह अपने ही कोई अनुचित स्वभाव को देखकर उसके साथ द्वेषभाव रखते हुए उसे टालने के लिए परिश्रम करता हो, तथा उस स्वभाव के प्रति उसे बहुत ही चिढ़ हो; ऐसा ही स्वभाव किसी दूसरे सन्त में जब वह देखता है, तब उससे अभाव हो जाता है। और जो मूर्ख होता है, वह तो अपने स्वभाव को तो नहीं मिटाता, और किसी अन्य सन्त में कुछ अल्प स्वभाव देखकर उसकी घृणा करता है, वह मूर्ख कहा जाता है।”
\nइसके पश्चात् श्रीजीमहाराज छोटे-छोटे परमहंसों को अपने पास बुलवाकर स्वयं उन्हें प्रश्न सिखलाने लगे और उनका उत्तर भी देने लगे। सबसे पहले उन्होंने यह पूछा कि, “काम, क्रोध एवं लोभादि शत्रुओं के वेग की तीव्रता तथा मन्दता बाल्यावस्था, युवावस्था और वृद्धावस्था के कारण होती है। जैसे कि बाल्यावस्था में मन्दवेग होता है, युवावस्था में तीव्रवेग होता है और वृद्धावस्था में मन्दवेग हो जाता है। इस प्रकार कामादि की तीव्रता तथा मन्दता तो प्रतीत होती है, परन्तु विचार द्वारा दोषों की मन्दता रहती है या नहीं?”
\nउन्होंने इस प्रश्न का उत्तर स्वयमेव दिया कि, “विचार द्वारा भी कामादि की मन्दता, तीव्रता और शिथिलता रहती है। वह विचार कैसा होता है तो बाल्यावस्था में दोषों की मंदता होती है। यौवन अवस्था में दोषों की तीव्रता होती है तथा वृद्धावस्था में पुनः दोषों के वेग में मंदता आ जाती है। वह तो मनुष्य के आहार के कारण ही होता है। जैसे कि बाल्यावस्था में आहार कम होने के कारण काम भाव (विकार) मंद होता है। तथा वृद्धावस्था में भी आहार कम हो होने के कारण कामभावना भी कम रहती है। किन्तु युवावस्था में आहार बढ़ जाता है, जिससे कामुकता में भी वृद्धि हो जाती है। यदि वह युवावस्था में आहार को कम कर दे और देह द्वारा सर्दी, गर्मी, वर्षा और भूख आदि को जान-बूझकर सहन करता रहे तथा ऐसा ही (संयम का) विचार रखते हुए महान संत का सत्संग करता रहे तो युवावस्था में भी उसकी कामभावना मन्द हो जाती है।”
\nपुनः श्रीजीमहाराज ने प्रश्न पूछा कि, “जीव नाना प्रकार के व्यसनों से ग्रस्त होता है। जैसे, किसी को भाँग का, किसी को अफ़ीम का, किसी को शराब का और किसी को गाँजे का व्यसन होता है, ऐसे अनेक प्रकार के व्यसन करने से लगते हैं अथवा प्रारब्धवशात् लग जाते हैं?”
\nफिर इस प्रश्न का उत्तर भी उन्होंने इस प्रकार दिया कि, “ये व्यसन व्यक्ति को प्रारब्धवश होने से नहीं लगते बल्कि वे तो ‘करने’ से होते हैं। यदि इन व्यसनों को दूर करने के लिए श्रद्धा सहित आग्रह रहे तथा शूरवीरता हो, तो ये व्यसन मिट जाते हैं। परन्तु बिना श्रद्धा के जो कायर होता है, उससे ऐसे स्वभाव मिटते ही नहीं।”
\nफिर श्रीजीमहाराज ने पूछा कि, “कितने ही बालक ऐसे होते हैं, जिनका स्वभाव वृद्धों जैसा होता है, जबकि कितने ही बच्चों की प्रकृति अति चंचल होती है। क्या ऐसी प्रकृति का कारण संग है या उसके जीव में ही ऐसी प्रकृति का अस्तित्व बना रहता है?”
\nइसका उत्तर भी उन्होंने स्वयं दिया कि, “प्रायः संग करने से ही अच्छी-बुरी प्रकृति बनी रहती है तथा कितने ही पुरुषों का अच्छा-बुरा स्वभाव पूर्वकर्मों के कारण भी बना रहता है।”
\nतब कपिलेश्वरानन्द स्वामी ने पूछा, “हे महाराज! यह बात किस प्रकार मालूम हो कि अमुक स्वभाव पूर्वकर्मजन्य है और अमुक स्वभाव अभी का है?”
\nतब श्रीजीमहाराज ने बताया कि, “जो स्वभाव अभी का है, वह अच्छे सन्त के संग में रहकर उसे मिटाने का थोड़ा-सा उपाय करने पर मिट जाता है। जैसे मुंडेर पर तृण उग आया हो और वे पाँच-छः दिन भी वर्षा न होने पर सूख जाता है, वैसे ही अभी का स्वभाव थोड़े दिनों में ही टल जाता है, किन्तु पूर्वकर्मजन्य स्वभाव को मिटाने के लिए तो अत्यन्त कठोर परिश्रम करे, तब भी वह बड़ी कठिनाई से मिट पाता है। जिस प्रकार किसान धरती में स्थित दूर्वा या छोटे बेर के वृक्षों को आग लगाकर जला देते हैं, फिर भी वे फिरसे अंकुरित हो जाते हैं। परन्तु वह कुदाली से उन्हें जड़ से ही खोद डाले, तब तो वे बिल्कुल नष्ट हो जाते हैं। उसी प्रकार पूर्व का स्वभाव अच्छे सन्त के सत्संग में रहकर अधिकाधिक प्रयास करने पर बड़ी कठिनाई से टलता है।”
\nतब श्रीजीमहाराज ने प्रश्न पूछा, “जिसकी इन्द्रियाँ चंचल होती हैं, उनकी चंचलता को टालने के लिए पृथक् पृथक् रूप से कौन से उपाय किए जाने चाहिए?”
\nइसका उत्तर भी उन्होंने स्वयं दिया, “चक्षु-इन्द्रिय की चंचलता को टालने का उपाय यह है कि नासिकाग्र दृष्टि रखें और अपने चारों ओर इधर-उधर झांकते न रहें, अध्ययन करना हो तो वही करते रहें तथा भजन-स्मरण करते हों तो उसी में एकाग्र रहे। ऐसा करने पर भी अगर स्त्री आदि पर दृष्टि पड़ जाए और भले ही कोई अनुचित संकल्प न हुआ हो, पर नेत्रों को खुला रखकर अपलक आँखें रखकर आँखों में अच्छी तरह जलन होने तथा अश्रुधारा बहने तक घड़ी-दो घड़ी पर्यन्त यही क्रम जारी रखें, तब उसकी चंचल दृष्टि भी वश में हो जाती है। नासिका-इन्द्रिय द्वारा किसी के शरीर अथवा मुख या वस्त्र से आनेवाली दुर्गन्ध सह्य न हो, तो उस समय ऐसा विचार करना कि, ‘मेरी देह भी यद्यपि ऊपर से अच्छी है, फिर भी उसके भीतर रुधिर, मांस तथा हड्डियाँ भरी हुई हैं तथा पेट में मल, मूत्र और आँतें भरे पड़े हैं।’ ऐसा विचार करने से नासिका की चंचलता मिट जाती है।
\n“कान की चंचलता को टालने का उपाय यह है कि जब कहीं हँसी-मज़ाक होता हो और ‘नौटंकी’ होती हो, तो उसमें मन लग जाए तथा भगवान की कथा और कीर्तन सुनने में निद्रा आने लगे, तब वहाँ से उठ जाना चाहिए, निद्रा एवं आलस्य को टालकर भगवान की कथा सुनने में श्रद्धा रखनी चाहिए और उसी में स्नेहभाव रखना चाहिए तभी कर्णेन्द्रिय पर विजय हो सकती है। त्वचा-इन्द्रिय पर विजय प्राप्त करने का उपाय यह है कि जानबूझकर सर्दी, गर्मी और वर्षा को सहन करना, रजाई को सिरहाने रख देना, कदाचित् भारी ठंड लगे, तभी उसे ओढ़ लेना एवं जहाँ-तहाँ पड़े रहना। इस प्रकार से त्वग्-इन्द्रिय को वश में कर लेना चाहिए।
\n“हाथ की चंचलता को मिटाने का तरीका यह है कि जब हाथ खाली हो तब हाथ में माला रखकर श्वासोच्छ्वास में भगवान का नाम जप करते हुए माला फेरनी चाहिए, परन्तु द्रुतगति से माला नहीं फेरनी चाहिए। कितने ही लोग ऐसा कहते हैं कि मन द्वारा अधिक संख्या में नामजप हो सकते हैं, परन्तु यह बात मिथ्या है। जितने नामजप जिह्वा द्वारा लिए जाते हैं, उतने ही नाम मन द्वारा लिए जाते हैं। इस प्रकार का आचरण करने से हाथ की चंचलता मिट जाती है। यदि पैर चंचल हों, तो स्थिर आसन से बैठना, तब पैर जीत लिए जाते हैं। शिश्न की चंचलता को दूर करने के लिए इस बात पर ध्यान देना चाहिए कि जिस प्रकार खाज या लाल दाद को खुजलाने से खून निकलता रहता है, किन्तु खाज नहीं मिट पाती, लेकिन यदि उसे नहीं खुजाया जाए, तो वह अपने आप मिट जाती है, वैसे ही शिश्न-इन्द्रिय के चंचल होने पर भी हाथ से उसको बिल्कुल स्पर्श नहीं करना। यदि वायु के प्रकोप से शिश्न चंचल बनता हो, तो आहार को नियंत्रित कर देना, उपवास करते रहना, तथा देह को बलहीन कर डालना चाहिए, इस प्रकार शिश्न को जीत लिया जाता है।
\n“जिह्वा-इन्द्रिय को जीतने के लिए यही उपाय है कि जो वस्तु जीभ को स्वादिष्ट लगती हो, वह उसे नहीं देनी चाहिए तथा युक्त आहार करने से जिह्वा की चंचलता मिट जाती है। वाणी की चंचलता को मिटाने का उपाय यह है कि जब मुक्तानन्द स्वामी जैसे सन्त वार्ता करते हों तथा कथा बांचते हों, तब बीच में ही अपनी बुद्धिमत्ता का प्रदर्शन करने के लिए नहीं बोलना चाहिए। यदि बीच में बोला जाए, तो पच्चीस माला फेरनी चाहिए। ऐसा करने से वाणी की चंचलता मिट जाती हैं।”
\nफिर श्रीजीमहाराज ने पूछा, “वह कौन-सी इन्द्रिय है, जिस पर परिपक्व रूप से विजय पा लेने पर समस्त इन्द्रियों को जीत लिया जाता है?”
\nइसका उत्तर भी उन्होंने स्वयं दिया कि “एक जिह्वा को यदि परिपक्वतापूर्वक जीत लिया, तो अन्य समस्त इन्द्रियाँ भी विजित हो जाती हैं।”
\nफिर श्रीजीमहाराज ने पूछा, “जिस पुरुष के हृदय में काम-वासना व्याप्त हो चुकी हो, उसे बाह्यरूप से किस प्रकार पहचाना जाए कि ‘यह कामोन्मत्त हो रहा है’ क्योंकि उसकी इन्द्रिय तो ढकी हुई रहती है?”
\nइसका उत्तर भी उन्होंने स्वयं दिया, “जिसमें काम-वासना व्याप्त हो चुकी हो, उसकी नेत्रेन्द्रिय सहित समस्त इन्द्रियाँ चंचल हो जाती हैं। तब समझ लेना कि यह पुरुष कामाकुल हो गया है।”
\nफिर श्रीजीमहाराज ने पूछा कि, “जिसका चंचल स्वभाव हो, उसे शान्त होना तथा जिसका शान्त स्वभाव हो, उसे चंचल होना - यह किस विचार द्वारा संभव होता है?”
\nइसका उत्तर भी उन्होंने स्वयं दिया कि, “जो चंचल होता है, वह यह विचार करे कि, ‘मैं आत्मा हूँ, ब्रह्म हूँ तथा अलिंग हूँ और आकाश के समान स्थिर हूँ।’ ऐसा विचार करने से वह उपशमावस्था को प्राप्त होता है और तभी वह चंचलता मिटकर शान्त होती है। यदि शान्त स्वभाव वाले को चंचल होना है, तो उसे भगवान तथा भगवद्भक्त का माहात्म्य जानना, माहात्म्य जानने के पश्चात् वह भगवान की नौ प्रकार से भक्ति करे, तथा भगवान के भक्त की सेवा-शुश्रूषा करे तब उसका शांत स्वभाव चंचल (क्रियात्मक) बनता है।”
\nफिर श्रीजीमहाराज ने पूछा, “श्रीमद्भागवत आदि जो आठ सत्-शास्त्र हैं, उनमें से कोई-कोई शास्त्र त्याज्य हैं, या फिर समस्त शास्त्र ग्रहण करने योग्य हैं?”
\nइसका उत्तर उन्होंने इस प्रकार दिया, “समस्त ग्रन्थों में भी अनेक प्रकार के प्रकरण हैं, जिनमें भगवान (की शरण) को प्राप्त कर चुके अनेक भक्तों के अंग दिखाए गये हैं। अतः वैसे तो सभी प्रकरण ग्रहण करने योग्य हैं। फिर भी, इन समस्त प्रकरणों में से जो प्रकरण अपने अंग से मिलता-जुलता हो, उसे ग्रहण कर लेना। और अवशिष्ट प्रकरणों का त्याग कर देना चाहिए तथा यह जान लेना चाहिए कि, ‘अन्य प्रकरण हैं तो सच्चे, किन्तु वे मेरे लिए नहीं, बल्कि अन्य भक्तों के लिए हैं।’”
\nफिर श्रीजीमहाराज ने पूछा कि, “यहाँ तुम सब छोटे युवा सन्त बैठे हो, जिनमें से किन्हीं की तो समस्त सन्त प्रशंसा करते हैं और किन्हीं की नहीं करते। सबकी अवस्था और संग एक समान हैं। भोजन, वस्त्र, उपासना, शास्त्र, उपदेश तथा मन्त्र भी सबके एकसमान हैं। फिर भी जो न्यूनता तथा अधिकता रह गई है, उसका क्या कारण है? क्योंकि सन्त तो समदृष्टि वाले, निष्पक्ष और धर्मात्मा हैं। अतः जो जैसा होता है, उसको वैसा ही कहते हैं, अतः इसका उत्तर दें।”
\nफिर उन्होंने स्वयमेव इसका उत्तर दिया कि, “सन्त जिसकी प्रशंसा करते हैं, उसी को श्रद्धा है तथा धर्म का पालन करने में वह आगे बढ़ा हुआ है। सन्त की सेवा करने में तथा भगवान की वार्ता सुनने में भी उसी को श्रद्धा है और उसको सन्त के प्रति विश्वास भी है। इसलिए, उसकी प्रगति हुई है। जो (सन्त अथवा सत्संगी) ऐसे सत्संग में रहने पर भी अपनी उन्नति नहीं कर सका, वह श्रद्धारहित है, यही जानना चाहिए।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/116.mp3" }, { "english_title": "Factors which Lead to the Development ofDharma,Gnān,VairāgyaandBhakti", "english_text": "On Māgshar sudi 6, Samvat 1877 [11 December 1820], Shriji Mahārāj was sitting in Surā Khāchar’s darbār in Loyā. He was wearing a white dagli made of chhint as well as a white survāl. He had also tied a white feto around His head. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen Shriji Mahārāj requested, “May all of the paramhansas please engage in a question-answer session amongst themselves.”
\nThereupon Ātmānand Swāmi asked Akhandānand Swāmi, “What are the factors that lead to the development of the four virtues of vairāgya, gnān, bhakti and dharma?”
\nShriji Mahārāj answered the question, “Vairāgya is cultivated when one comes to realize the nature of kāl. What is this nature of kāl? Well, it is to know the process of nitya-pralay, nimitta-pralay, prākrut-pralay and ātyantik-pralay, as well as the lifespan of all beings from Brahmā to the smallest blade of grass. After knowing this, if one realizes the body, the brahmānd and all other objects to be subject to the force of kāl, then vairāgya would arise.
\n“Gnān arises if one listens to the Upanishads such as the Bruhadāranya Upanishad, Chhāndogya Upanishad, Kathavalli Upanishad, etc.; the Bhagwad Gitā; the Vāsudev Māhātmya; the Vyās Sutras and other scriptures from a Satpurush.
\n“Dharma arises if one listens to the Yāgnavalkya Smruti, Manu Smruti, Parāshar Smruti, Shankh-likhit Smruti and other Smrutis. By doing so, dharma would arise, and one would develop faith in those scriptures.
\n“Bhakti arises if one realizes the divine manifestations of God. How should one realize them? Well, when one hears about the forms of God that are in each khand; and when one hears about the abodes of God - Golok, Vaikunth, Brahmapur, Shwetdwip, etc.; and when one listens with a sense of awe to talks of the divine actions of God describing the creation, sustenance and dissolution of the cosmos; and when one listens with keen interest to the narration of the divine actions and incidents of Rām, Krishna and the other avatārs of God, then bhakti towards God would develop.
\n“Now, even though a person in his initial stages has an immature mind, if he listens to the ritualistic Smrutis, dharma would develop. Later, after becoming firm in his observance of dharma, if he listens to scriptures that explain upāsanā, then all three - gnān, bhakti and vairāgya - would develop. So, these are the factors which lead to the development of the four virtues.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "ધર્માદિક ચારને ઊપજ્યાના હેતુનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના માગશર સુદિ ૬ છઠને દિવસ શ્રીજીમહારાજ ગામ શ્રીલોયા મધ્યે સુરાભક્તના દરબારમાં વિરાજમાન હતા ને ધોળી છીંટની ડગલી પહેરી હતી તથા ધોળો સુરવાળ પહેર્યો હતો તથા ધોળો ફેંટો મસ્તકે બાંધ્યો હતો ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “સર્વે પરમહંસ પરસ્પર પ્રશ્ન-ઉત્તર કરો.” ત્યારે આત્માનંદ સ્વામીએ અખંડાનંદ સ્વામીને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “વૈરાગ્ય, જ્ઞાન, ભક્તિ અને ધર્મ એ ચારને ઊપજ્યાનો હેતુ શો છે?” પછી તેનો ઉત્તર શ્રીજીમહારાજે કર્યો જે, “વૈરાગ્ય તો એમ ઊપજે જે, જો કાળનું સ્વરૂપ જાણ્યામાં આવે. તે કાળનું સ્વરૂપ તે શું? તો નિત્ય પ્રલયને જાણે, નૈમિત્તિક પ્રલયને જાણે, પ્રાકૃત પ્રલયને જાણે અને આત્યંતિક પ્રલયને જાણે, તથા બ્રહ્માદિક સ્તંબ પર્યંત સર્વ જીવના આયુષને જાણે અને એમ જાણીને પિંડ-બ્રહ્માંડ સર્વ પદાર્થને કાળનું ભક્ષ સમજે ત્યારે વૈરાગ્ય ઊપજે. જ્ઞાન તો એમ થાય જે, જો બૃહદારણ્ય, છાંદોગ્ય, કઠવલ્લી આદિક જે ઉપનિષદ તથા ભગવદ્ગીતા તથા વાસુદેવમાહાત્મ્ય તથા વ્યાસસૂત્ર ઇત્યાદિક ગ્રંથનું સદ્ગુરુ થકી શ્રવણ કરે તો જ્ઞાન ઊપજે. અને ધર્મ તો એમ ઊપજે, જો યાજ્ઞવલ્ક્યસ્મૃતિ, મનુસ્મૃતિ, પરાશરસ્મૃતિ, શંખલિખિતસ્મૃતિ ઇત્યાદિક સ્મૃતિનું શ્રવણ કરે તો ધર્મ ઊપજે ને તેમાં નિષ્ઠા આવે. અને ભક્તિ એમ ઊપજે જે, ભગવાનની જે વિભૂતિઓ છે તેને જાણે. તે કેમ જાણે? તો ખંડ-ખંડ પ્રત્યે ભગવાનની મૂર્તિઓ જે રહી છે તેનું શ્રવણ કરે તથા ભગવાનનાં ગોલોક, વૈકુંઠ, બ્રહ્મપુર, શ્વેતદ્વીપાદિક ધામ છે તેને સાંભળે તથા જગતની ઉત્પત્તિ-સ્થિતિ-પ્રલયરૂપ જે ભગવાનની લીલા તેને માહાત્મ્યે સહિત સાંભળે તથા રામ-કૃષ્ણાદિક જે ભગવાનના અવતાર તેની જે કથાઓ તેને હેતે સહિત સાંભળે, તો ભગવાનને વિષે ભક્તિ ઊપજે. અને એ ચારમાં જે ધર્મ છે તે તો કાચી બુદ્ધિ હોય ને પ્રથમ જ કર્મકાંડરૂપ જે સ્મૃતિઓ તેનું શ્રવણ કરે તો ઊપજે, અને જ્યારે ધર્મને વિષે દૃઢતા થાય ત્યાર પછી ઉપાસનાના ગ્રંથનું શ્રવણ કરે, ત્યારે એને જ્ઞાન, ભક્તિ, વૈરાગ્ય એ ત્રણેય ઊપજે; એવી રીતે એ ચારને ઊપજ્યાના હેતુ છે.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "धर्मादि चार गुणों की उत्पत्ति", "hindi_text": "संवत् १८७७ में मार्गशीर्ष शुक्ला षष्ठी (११ दिसम्बर, १८२०) को श्रीजीमहाराज श्रीलोया ग्राम-स्थित भक्त सुराखाचर के राजभवन में विराजमान थे। उन्होंने श्वेत छींट की बगलबंडी पहनी थी, सफ़ेद चूड़ीदार पाजामा पहना था और मस्तक पर श्वेत फेंटा बाँधा था। उनके समक्ष परमहंसों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nश्रीजीमहाराज बोले कि, “समस्त परमहंस परस्पर प्रश्नोत्तर करना प्रारम्भ करें।”
\nतब आत्मानन्द स्वामी ने अखंडानन्द स्वामी से प्रश्न पूछा कि, “वैराग्य, ज्ञान, भक्ति तथा धर्म इन चार गुणों के उत्पन्न होने का हेतु क्या है?”
\nतब श्रीजीमहाराज ने इसका उत्तर दिया कि, “काल का स्वरूप जानने पर वैराग्य उत्पन्न होता है। उस काल का स्वरूप क्या है? तो नित्यप्रलय को जाने, नैमित्तिक प्रलय को जाने, प्राकृत प्रलय को जाने, एवं आत्यन्तिक प्रलय को जाने तथा ब्रह्मादि स्तम्बपर्यन्त समस्त जीवों के आयुष्य को जाने, और ऐसा जानकर पिंड-ब्रह्मांड के सभी पदार्थों को काल का भक्ष्य समझे, तब वैराग्य उत्पन्न होता है।
\n“और, जब बृहदारण्यक, छान्दोग्य तथा कठवल्ली आदि उपनिषदों और भगवद्गीता, वासुदेवमाहात्म्य एवं व्याससूत्र आदि ग्रन्थों का सद्गुरु द्वारा श्रवण करे तब ज्ञान उत्पन्न होता है। और, याज्ञवल्क्यस्मृति, मनुस्मृति, पाराशरस्मृति तथा शंखलिखित स्मृति आदि स्मृतियों का श्रवण करने से ‘धर्म’ उत्पन्न होता है और धर्म के प्रति निष्ठा रहती है।
\n“तथा भगवान की विभूतियों को जाने, जैसे कि खंड-खंड के प्रति भगवान की जो मूर्तियाँ रहती हैं, उनके सम्बंध में श्रवण करता रहे; तथा भगवान के गोलोक, वैकुंठ, ब्रह्मपुर तथा श्वेतद्वीपादि धामों की कथा सुने, और जगत की उत्पत्ति, स्थिति एवं प्रलयरूपी भगवान की लीला को माहात्म्यसहित सुने तथा भगवान के रामकृष्णादि अवतारों की कथाओं का स्नेहपूर्वक श्रवण करे तब भगवान की भक्ति उत्पन्न होती है।
\n“इन चारों गुणों में जो धर्म है, उसकी उत्पत्ति अपरिपक्व बुद्धि के कारण पहले से ही कर्मकांडरूपी स्मृतियों का श्रवण करने से होती है। धर्म में दृढ़ता होने के पश्चात् उपासना ग्रन्थों का श्रवण करना, तभी उस पुरुष के हृदय में ज्ञान, भक्ति और वैराग्य तीनों गुण उत्पन्न होते हैं। इस प्रकार इन चारों गुणों के उत्पन्न होने के ये ही उपरोक्त हेतु हैं।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/117.mp3" }, { "english_title": "Remaining Uninfatuated", "english_text": "On the morning of Māgshar sudi 8, Samvat 1877 [13 December 1820], Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot in Surā Khāchar’s darbār in Loyā. He was wearing a white dagli made of chhint and a white survāl. He had also tied a white feto around His head. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Nityānand Swāmi said, “In this world, there are some men who have such affection for women and other objects that if they were to be separated, they would not be able to live. There are others who also have affection for women and other objects, but it is not as intense. Hence, if they were to be separated, they would survive. Thus, there are two types of people. Now, if the former affectionate person who involves himself in worldly life with affection were to meet God, he would become attached to God in the same way; i.e., if he were to be separated from God, he would not be able to survive. Moreover, if the latter person with less intense affection for worldly life were to meet God, he would have less intense affection for God as well. Granted this, is the difference between these two types of people due to karmas or is it eternal?”
\nHearing this, Shriji Mahārāj replied, “Those differences are not inherently present in the jiva; instead, they arise as a result of karmas. How does this happen? Well, when a jiva performs a karma, the force of its vruttis can be of three levels: mild, intermediate and intense. The force with which the vruttis attach themselves to the object determines the effect of the karma upon the jiva. As a result, three levels of affection arise due to these karmas.”
\nAgain, Nityānand Swāmi asked, “Granted that fact, do the three levels in the force of the vruttis occur as a result of the gunas, or is there some other reason?”
\nShriji Mahārāj replied, “The three types of differences are not due to the gunas; rather, when only the indriyas indulge in an object, then a mild force results. When the indriyas indulge in an object along with the mind, an intermediate level of force develops. When all three - the indriyas, the mind and the jiva - combine and indulge in an object, then the vruttis develop an intense force. Even if that intense force affects only the eyes, the other indriyas would follow, and the force would affect them as well. In this way, whichever indriya is primarily affected by the intense force, the other indriyas follow. Moreover, that intense force affects all three types of people: rājasik, sāttvik and tāmasik. In fact, such intense force is present in each of the indriyas; thus, affection for objects arises correspondingly.”
\nThen Nityānand Swāmi asked, “Why does he not develop affection for God with such an intense force?”
\nShriji Mahārāj said, “Good and bad behavior is determined by the factors of place, time, action, meditation, scriptures, initiation, mantra and company. So, if one attains favorable places, times, company, etc., then one develops affection for God quickly. But if one encounters unfavorable places, times, etc., then one would develop affection for objects other than God.”
\nThereafter, Chaitanyānand Swāmi asked, “What should one do in adverse times?”
\nShriji Mahārāj replied, “Whenever and wherever times are adverse, one should abandon that place for another location; that is, one should not stay where the factor of time is adverse. In fact, time, in the form of Satya-yug, Tretā-yug, Dwāpar-yug and Kali-yug, exists both externally and internally. So, when Kali-yug is prevalent within one’s heart, one should not visualize the form of God within one’s heart; instead, it should be seen externally, before one’s eyes.”
\nThen Muktānand Swāmi asked, “How can one distinguish whether a mild, an intermediate or an intense force prevails within someone’s heart?”
\nShriji Mahārāj replied, “When the force is mild, one would harbor the same feelings on seeing a young girl, a young woman or an old woman. Why? Because only the vruttis of the indriyas have become involved. Consequently, a mild force has developed. When the mind unites with the indriyas and they see the three types of women, then no base thoughts arise towards the young girl or the old woman; but base thoughts certainly do arise towards the young woman, and disturbance is experienced. This should be known to be an intermediate-level force. But, when both the mind and the jiva combine with the indriyas and look at the three types of women, then base thoughts arise towards all three types of women, and disturbance is experienced. In fact, one would experience such base thoughts even on seeing one’s own mother or sister. This should be known as an intense force.”
\nThen Brahmānand Swāmi asked, “Suppose a person notices the distinction between the three types of women, and notices their beauty and ugliness, yet he does not experience any base thoughts - which type of force is that?”
\nShriji Mahārāj said, “Having realized an object to be the cause of intense misery and having contemplated upon that fact, one attributes grave drawbacks to that object. The contemplation of those drawbacks in the mind then leads to those drawbacks being acknowledged by the jiva. The witness,1 who transcends the jiva, also affirms those drawbacks, and so an extremely firm conviction in those drawbacks is developed. Thus, when the vruttis of the indriyas enter the object, the mind and jiva also go along with the vruttis; but since the jiva’s deep conviction of the drawbacks in the object pierces the mind and indriyas, even though the object is seen and fully recognized, still an intense aversion arises for it. For example, if a snake’s venom is dropped in a bowl of sweet milk, and one sees the venom being added, then even though the milk appears exactly as before, an intense aversion for it prevails in one’s heart. Why is that? Because one has realized, ‘If I drink the milk, I will die.’ Similarly, such a person has realized, ‘This beautiful woman is an obstacle on the path of liberation; and she is the cause of extreme misery in this realm and in the higher realms. In fact, I have attained the company of women countless times in past lives in various life forms, and if I do not worship God, I will attain the company of countless more females. Thus, this attainment is not rare. However, the company of God and His Sant is extremely rare, and this woman is a major obstacle in the attainment of that.’ A person who has realized this and has intensely realized the flaws in the object will never be infatuated on seeing a woman, regardless of how beautiful she may be.
\n“Furthermore, there is another way to remain uninfatuated: Janak the Videhi, who was a great king and a devotee of God, stayed in his kingdom and, due to his firmness in gnān, remained uninfatuated even while indulging in enticing vishays. Similarly, a devotee with gnān like Janak harbors the thought, ‘I am the ātmā - pure, chetan, unchanging, the embodiment of bliss, and imperishable. Vishays like women and other things, however, are full of misery; they are vain, perishable, and jad.’ With this thought, he believes only his own self, the ātmā, as being the embodiment of bliss. Also, he believes, ‘The pleasure and pleasantness which are apparent in the vishays - i.e., sounds, touch, etc. - are only experienced due to the ātmā. But, when the ātmā leaves the body, that which was once pleasurable becomes miserable.’ He contemplates upon his ātmā in this manner.
\n“Also, he contemplates upon Paramātmā, who transcends the ātmā, as follows: ‘I have attained this gnān of the pure ātmā, which transcends māyā, by the grace of the Sant. That Sant is a devotee of God. Moreover, that God is the ātmā of even Brahma, who is the ātmā of all. He is the ātmā of Akshar and is also the ātmā of the countless millions of muktas. I am the brahmarup servant of that Parabrahma Purushottam Nārāyan.’
\n“Further, he understands the greatness of God by realizing ‘Dyupataya eva te na yayur-antam-anantatayā tvamapi... ||’.2 Such verses have greatly expounded the greatness of God. When a person who has such gnān of his own self and of God attains a vishay, regardless of how appealing it may be, his mind would not be even slightly affected by it. He does indulge in the essential vishays, i.e., sounds, touch, etc., but he does not become dependent upon them; rather, he indulges in them independently, of his own accord. Just as a spider spreads its own web and then, when necessary, it independently retracts it, in the same way, such a devotee possessing gnān engages the vruttis of his indriyas in the vishays and retracts them of his own accord. Such a person, even if he is amongst people, feels as if he is in the forest; and though he may be in the forest, he experiences more happiness there than one does from ruling a kingdom.
\n“Such a devotee may reside in a kingdom, thousands of people may be under his command and he may be wealthy. But he himself does not feel, ‘I have become very great.’ Furthermore, if the kingdom is destroyed and he begs for food from house to house with an earthen begging-bowl, he does not feel, ‘Now I have become poor.’ This is because he remains absolutely carefree in his own bliss, and he knows the greatness of his own self and that of God. Thus, he views gold, dirt, iron and stones as equal; he also feels equanimity in honor and insult. Since his vision has become broad, and he knows all worldly objects to be vain, no objects are capable of binding such a person with gnān. For example, when a man who was initially poor receives a kingdom, his vision becomes broad. At first he may have been selling bundles of wood or doing various other insignificant jobs, but he forgets them all and he begins to do important tasks related to his kingdom. Similarly, to such a person with gnān, all objects become vain, and due to that gnān, his vision becomes broad. A person with such an understanding becomes happy.
\n“Also, if a person has faith, i.e., he believes, ‘Whatever such a great Sant and God say is the truth; there is no doubt in it,’ and with such a belief, he does as God and His Sant instruct him to do, then such a person remains happy. So, these two types of people are happy, and apart from them, others are not happy. Thus the verse:
\nYash-cha moodhatamo loke yash-cha buddhehe param gataha |“Also, in th Bhagwad Gitā, it is said:
\nVishayā vinivartante nirāhārasya dehinaha |“So, all objects, except God, become vain to a person whose vision becomes divine in this way. Moreover, the meaning of these two verses is the same.”
\nThen Muktānand Swāmi requested Shriji Mahārāj, “Mahārāj, now please ask the question You were going to ask.”
\nSo Shriji Mahārāj asked, “Is there only misery in māyā, or is there also some happiness in it? That is the question.”
\nMuktānand Swāmi replied, “Māyā causes only misery.”
\nThereupon, Shriji Mahārāj said, “Of the three gunas - sattvagun, rajogun and tamogun - which arise from māyā, sattvagun is said to give happiness. Furthermore, in the Shrimad Bhāgwat it is said, ‘Sattvam yad-brahma-darshanam’5 and that the products of sattvagun are gnān, vairāgya, wisdom, tranquility, self-restraint, etc. How is māyā in this form a cause of misery? Furthermore, it is stated in the 11th canto:
\nVidyāvidye mama tanoo viddhyuddhava shareerinām |“So, how is māyā in the form of knowledge which leads to liberation a cause of misery?”
\nHearing this question, Muktānand Swāmi and all of the other paramhansas said, “Mahārāj, we are unable to answer, so please have mercy and give the answer Yourself.”
\nHearing this, Shriji Mahārāj said, “To a sinful person, the form of Yamarājā appears frightful and terrible, with large teeth and a large, frightening mouth; he appears black like soot, huge like a mountain and horrific like death. In this way, his form appears dreadful. But to a virtuous person, the form of Yamarājā appears very pleasant, like Vishnu. Similarly, to those who are non-believers, māyā causes attachment and intense misery, while to a devotee of God, that same māyā is the cause of intense happiness. Also, the entities that have evolved out of māyā - the indriyas and the antahkaran and their presiding deities - all support the bhakti of God. Therefore, for a devotee of God, māyā is not a cause of misery; it is a source of great happiness.”
\nThen Muktānand Swāmi asked, “If māyā is a cause of happiness, why is it that when a devotee of God visualizes the form of God and engages in worship, māyā, in the form of the antahkaran, causes misery by generating many disturbing thoughts?”
\nShriji Mahārāj replied, “Māyā, in the form of the antahkaran, does not cause misery to a person who thoroughly understands the greatness of God and has an absolutely firm refuge of God; but it does cause misery to a person who does not have such a refuge. For example, a kusangi would attempt to dislodge only an irresolute satsangi, but no one would dare to dislodge a staunch satsangi. In fact, no one would be able to speak ill of Satsang in his presence. Similarly, māyā, in the form of the antahkaran, would never entertain a desire to daunt a person who has a firm refuge in God. Rather, it would help his bhakti to flourish. However, māyā does deflect a person who has a slight deficiency in his refuge in God and does cause him misery. Then, when that person develops a complete refuge in God, māyā is not able to disturb him or cause him pain. Therefore, the answer is that if a person has such complete faith in God, māyā is not capable of causing him misery.”
", "english_footnote": "1. Here ‘witness’ refers to God.
\nEven the masters of the higher realms [i.e. deities such as Brahmā] cannot fathom your greatness - because it is endless. [In fact,] neither can you yourself [fathom your own greatness]. Indeed, in your each and every hair countless brahmānds accompanied with their barriers fly simultaneously at immense speed - like mere specks of dust flying in the air. Even the Shrutis describing you as ‘neti neti’ [i.e. indescribable and unfathomable] ultimately perish in you [i.e. fail to extol your complete glory]. - Shrimad Bhāgwat: 10.87.41
\nIn this world, there are two types of people who experience [the] bliss [of God] - those who are utterly ignorant [and have blind faith in God] and those who are perfectly enlightened [and have realized God]. Those who are in between, though, are troubled. - Shrimad Bhāgwat: 3.7.17
\nThe sense objects recede for a person who abstains from indulging in them. However, the longing for them does not subside. The longing subsides [only] when his vision reaches [i.e. he realizes] the transcendental [i.e. God]. - Bhagwad Gitā: 2.59
\nSattvagun leads to the vision [i.e. realization] of Brahma [i.e. God]. - Shrimad Bhāgwat: 1.2.24
\nO Uddhava! Realize my two forms - both of which have been created from my māyā: the primordial [brahma]vidyā and avidyā, which liberate and bind people [respectively]. - Shrimad Bhāgwat: 11.11.3
", "gujarati_title": "નિર્વિકારી રહ્યાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના માગશર સુદિ ૮ આઠમને દિવસ શ્રીજીમહારાજ ગામ શ્રીલોયા મધ્યે સુરાખાચરના દરબારમાં ઢોલિયા ઉપર પ્રાતઃકાળને સમે વિરાજમાન હતા ને ધોળી છીંટની ડગલી પહેરી હતી તથા ધોળો સુરવાળ પહેર્યો હતો તથા ધોળો ફેંટો મસ્તક ઉપર બાંધ્યો હતો ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nતે સમયમાં નિત્યાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “આ જગતમાં કેટલાક મનુષ્યને સ્ત્રીઆદિક પદાર્થમાં એવું હેત થાય છે જે, તેનો વિયોગ થયો હોય તો પ્રાણનો ત્યાગ થઈ જાય; અને કેટલાકને સ્ત્રીઆદિક પદાર્થમાં હેત છે પણ સાધારણ છે, માટે તેના વિયોગે કરીને પ્રાણનો ત્યાગ ન થાય; એ બે પ્રકારના જીવ છે. તે જેમ સંસારમાં હેતે કરીને જોડાય છે તેમ તે હેતવાળાને જો ભગવાન મળે તો તેમાં પણ એમ જ જોડાય જે, ભગવાનનો વિયોગ થાય તો પ્રાણ જાય; અને જેને સંસારમાં સાધારણ હેત છે ને તેને ભગવાન મળે તો ભગવાનમાં પણ સાધારણ હેત થાય. તે એ બે પ્રકારના જે મનુષ્ય તેને વિષે કર્મે કરીને એવો ભેદ છે કે એ બે પ્રકારના જીવ અનાદિના જ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એ ભેદ જીવમાં સ્વાભાવિક નથી, એ તો કર્મે કરીને થાય છે. તે કેવી રીતે થાય છે? તો જ્યારે જીવ કર્મ કરે છે ત્યારે જીવની વૃત્તિનો વેગ ત્રણ પ્રકારે થાય છે: એક મંદવેગ, બીજો મધ્યમવેગ અને ત્રીજો તીવ્રવેગ. તેમાં જેવે વેગે વૃત્તિ પદાર્થમાં ચોંટે ત્યારે તેને તેવી જાતનું કર્મ લાગે છે. તે કર્મે કરીને સ્નેહમાં પણ ત્રણ પ્રકાર છે.”
\nપછી વળી નિત્યાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “વૃત્તિના વેગમાં એ ત્રણ પ્રકાર થયા તે ગુણે કરીને થયા કે કોઈ બીજા હેતુએ કરીને થયા?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એ ત્રણ પ્રકારના જે ભેદ તે ગુણે કરીને નથી; એ તો જે પદાર્થમાં કેવળ ઇન્દ્રિયો જ પ્રવર્તે ત્યારે મંદવેગ થાય છે અને જ્યારે મને સહિત ઇન્દ્રિયો પદાર્થમાં જાય ત્યારે મધ્યમવેગ થાય છે અને જ્યારે ઇન્દ્રિયો, મન અને જીવ એ ત્રણે ભેગાં થઈને પદાર્થમાં પ્રવર્તે છે ત્યારે તે વૃત્તિનો તીવ્રવેગ થાય છે. અને તે તીવ્રવેગ એક ચક્ષુ ઇન્દ્રિયને વિષે લાગ્યો હોય તો બીજી ઇન્દ્રિયો તેને અનુવર્તી થઈને સર્વે ઇન્દ્રિયોમાં લાગે છે. એવી રીતે જે જે ઇન્દ્રિયોમાં મુખ્યપણે તીવ્રવેગ લાગ્યો હોય ત્યારે બીજી ઇન્દ્રિયો તેને અનુવર્તી થઈ રહે છે. અને એ જે તીવ્રવેગ તે રજોગુણી, સત્ત્વગુણી અને તમોગુણી એ ત્રણેયને લાગે છે. અને એક એક ઇન્દ્રિયમાં તો સર્વને તીવ્રવેગ હોય છે અને તદનુસારે પદાર્થમાં હેત થાય છે.”
\nત્યારે વળી નિત્યાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યું જે, “એને ભગવાનમાં કેમ તીવ્રવેગે કરીને હેત થતું નથી?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “દેશ, કાળ, ક્રિયા, ધ્યાન, શાસ્ત્ર, દીક્ષા, મંત્ર અને સંગ એટલાંને યોગે કરીને શુભ અથવા અશુભ આચરણ થાય છે. તે જો રૂડાં દેશ, કાળ, સંગાદિક પ્રાપ્ત થયાં હોય તો ભગવાનને વિષે પણ તીવ્રવેગે કરીને સ્નેહ થાય છે અને જો ભૂંડાં દેશાદિકનો યોગ થાય તો ભગવાન વિના અન્ય પદાર્થમાં પ્રીતિ થાય છે.”
\nત્યારે ચૈતન્યાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “કાળ વિષમ હોય ત્યારે કેમ કરવું?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જ્યારે જે સ્થળમાં કાળનું વિષમપણું હોય ત્યારે તે ઠેકાણેથી અન્ય સ્થળમાં ભાગી જવું, પણ વિષમ કાળમાં રહેવું નહીં. અને કાળ સત્યયુગ, ત્રેતા, દ્વાપર, કળિરૂપે કરીને બહાર વર્તે છે ને પોતાના અંતરમાં પણ વર્તે છે. તે જ્યારે હૈયામાં કળિ વર્તતો હોય ત્યારે ભગવાનની મૂર્તિ હૈયામાં ધારવી નહીં, બહાર નેત્રને આગળ ધારવી.”
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “જેના હૃદયમાં મંદવેગ, મધ્યમવેગ અને તીવ્રવેગ વર્તતો હોય તે કેમ જાણવો?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જ્યારે મંદવેગ વર્તતો હોય ત્યારે નાની બાળકી તથા નવયૌવનવાળી સ્ત્રી તથા વૃદ્ધ સ્ત્રી એ ત્રણેયને દેખીને સરખો ભાવ રહે; કેમ જે, ત્યાં એકલી ઇન્દ્રિયની જ વૃત્તિ ગઈ છે, માટે તેમાં મંદવેગ છે. અને જ્યારે ઇન્દ્રિયને વિષે મન ભળે છે ને એ ત્રણ પ્રકારની સ્ત્રીને દેખે છે, ત્યારે બાળકી ને વૃદ્ધ સ્ત્રી તેનો તો ભૂંડો ઘાટ નથી થતો અને યુવાન સ્ત્રીને વિષે ભૂંડો ઘાટ થાય છે ને વિકારને પામી જાય છે, એને મધ્યમવેગ જાણવો. અને જ્યારે ઇન્દ્રિયને વિષે મન ને જીવ એ બેય ભળીને એ ત્રણ પ્રકારની સ્ત્રીને દેખે છે ત્યારે તો એ ત્રણે પ્રકારની સ્ત્રીને વિષે ભૂંડા ઘાટ થાય ને વિકારને પામે છે અને પોતાની મા-બોન હોય તો તેને દેખીને પણ વિકારને પામે, એને તીવ્રવેગ જાણવો.”૫૫
\nપછી બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “ત્રણ પ્રકારની જે સ્ત્રીઓ તેને દેખીને વ્યક્તિ૫૬ જણાય તથા રૂપ-કુરૂપ પણ જણાય અને વિકાર તો થાય નહીં, ત્યારે તેને ક્યો વેગ જાણવો?”૫૭ પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જે પદાર્થને અત્યંત દુઃખદાયી૫૮ જાણીને મનન થયું હોય, પછી તે મનને કરીને તે પદાર્થને વિષે અત્યંત દોષ જણાય છે. તે દોષનો મનમાં વિચાર થઈને જીવમાં તે દોષ પ્રવેશ કરે છે અને જીવથી પર જે સાક્ષી તેણે પણ તે દોષનું પ્રમાણ કર્યું છે, તેણે કરીને એ દોષની અતિ દૃઢતા થઈ છે. માટે પદાર્થને વિષે જ્યારે ઇન્દ્રિયની વૃત્તિ જાય છે ત્યારે તે વૃત્તિ ભેળે મન તથા જીવ એ બેય આવે છે, પણ જીવમાં જે અતિશય દોષની દૃઢતા છે તે દોષની સેડ્ય મન-ઇન્દ્રિયોને વિષે સોંસરી નીસરે છે; માટે તે પદાર્થ યથાર્થ દેખાય ને જાણ્યામાં આવે, પણ તેને વિષે અત્યંત અભાવ આવી જાય છે. જેમ દૂધ-સાકરનું પાત્ર ભર્યું હોય તેમાં સર્પે લાળ નાંખી હોય ને તેને નાંખતાં દીઠી હોય, પછી તે દૂધ જેવું પૂર્વે દેખાતું હતું તેવું ને તેવું જ દેખાય પણ તેનો અતિ અભાવ હૈયામાં વર્તે છે; કેમ જે, એણે એમ જાણ્યું છે જે, ‘એને પીએ તો તત્કાળ પ્રાણ જાય.’ તેમ જેને એમ સમજાયું જે, ‘આ રૂપવાન સ્ત્રી છે તે કલ્યાણના માર્ગમાં વિરોધી છે, અને આ લોક, પરલોકને વિષે પરમ દુઃખદાયી છે ને સ્ત્રીની પ્રાપ્તિ તો મને સર્વે પશુ આદિક જન્મને વિષે અનંત વાર થઈ છે અને હજી જો પરમેશ્વરને નહીં ભજું તો અનંત સ્ત્રીની પ્રાપ્તિ થશે, માટે એ વાત દુર્લભ નથી. અને ભગવાન ને ભગવાનના સંત તેનો સંગ તે તો મહાદુર્લભ છે અને એ દુર્લભ વસ્તુની પ્રાપ્તિને વિષે એ સ્ત્રી જ પરમ વિઘ્નરૂપ છે,’ એવું જાણીને જે હૈયામાં દોષની દૃઢતા થઈ છે તેણે કરીને ગમે તેવી રૂપવાન સ્ત્રી દેખાઈ જાય તો પણ વિકાર થાય નહીં.
\n“અને વળી એને વિષે અવિકારી રહ્યાનું બીજું પણ કારણ છે. જેમ જનક વિદેહી જેવા જે મોટા ભગવાનના ભક્ત રાજા હતા, તે રાજ્યમાં રહ્યા હતા ને રમણીય એવા જે શબ્દાદિક પંચવિષય તેને ભોગવતા થકા પણ જ્ઞાનની દૃઢતાએ કરીને નિર્વિકારપણે રહ્યા.૫૯ અને એ જનક જેવા જે જ્ઞાની હોય તે એમ વિચારે જે, ‘હું આત્મા છું, શુદ્ધ છું, ચેતન છું, નિર્વિકાર છું, સુખરૂપ છું, અવિનાશી છું, અને સ્ત્રીઆદિક જે વિષય છે તે તો દુઃખરૂપ છે, તુચ્છ છે, જડ છે અને નાશવંત છે.’ એમ વિચારીને કેવળ પોતાના આત્મસ્વરૂપને જ સુખરૂપ જાણે છે. અને ‘શબ્દાદિક વિષયમાં જે સુખ જેવું જણાય છે ને સારા જેવું જણાય છે તે આત્મા વતે જણાય છે અને આત્મા દેહમાંથી નીકળી જાય ત્યારે સુખરૂપ હોય તે ભૂંડું થઈ જાય છે.’ એવી રીતે પોતાના આત્માને વિચારે. અને આત્મા થકી પર જે પરમાત્મા તેનો વિચાર કરે જે, ‘આવું જે માયા થકી પર શુદ્ધ આત્માનું જ્ઞાન તેને હું પામ્યો, તે સંતને પ્રતાપે પામ્યો છું; અને તે સંત પરમેશ્વરના ભક્ત છે અને પરમેશ્વર છે તે તો સર્વાત્મા એવા જે બ્રહ્મ૬૦ તેના પણ આત્મા છે અને અક્ષરના૬૧ પણ આત્મા છે અને અનંત કોટિ જે મુક્ત તેના પણ આત્મા છે. એવા જે પરબ્રહ્મ પરમાત્મા નારાયણ તેનો હું બ્રહ્મરૂપ એવો દાસ છું.’ અને તે ભગવાનનો મહિમા તો એમ સમજે જે, ‘દ્યુપતય એવ તે ન યયુરન્તમનન્તતયા ત્વમપિ’૬૨ ઇત્યાદિક શ્રુતિએ ભગવાનનો મહિમા અતિશય પ્રતિપાદન કર્યો છે.
\n“એવી રીતે પોતાના સ્વરૂપનું તથા પરબ્રહ્મના સ્વરૂપનું જેને જ્ઞાન છે, તેને ગમે તેવા સુંદર વિષય પ્રાપ્ત થાય પણ તેણે કરીને કાંઈ લેશમાત્ર પણ તેનું મન વિકારને પામે નહીં. અને અવશ્ય જે શબ્દાદિક વિષય ગ્રહણ કર્યા જોઈતા હોય તેને ગ્રહણ કરે પણ તે વિષયને આધીન થઈ જાય નહીં, સ્વતંત્રપણે ગ્રહણ કરે. જેમ કરોળિઓ પોતાની લાળને વિસ્તારીને પાછી સ્વતંત્રપણે ગળવી ઘટે ત્યારે ગળી લે છે; તેમ એવો જે જ્ઞાની તે પોતાનાં ઇન્દ્રિયોની વૃત્તિને વિષયમાં પ્રસારીને પાછો સ્વતંત્ર થકો સંકેલી લે છે. અને એવો જે હોય તે રાજ્યમાં હોય તો પણ વનમાં છે અને વનમાં હોય તો પણ તેને રાજ્ય કરતાં વધતો આનંદ છે. અને એવો જે જ્ઞાની તે રાજ્યમાં રહ્યો હોય ને હજારો મનુષ્ય પોતાની આજ્ઞામાં રહેતા હોય ને સમૃદ્ધિએ યુક્ત હોય, તેણે કરીને પોતાને કાંઈ એમ ન માને જે, ‘હું બહુ મોટો થઈ ગયો.’ અને તે રાજ્યનો નાશ થઈ જાય ને હાથમાં મૃત્તિકાનું પાત્ર લઈને ઘરોઘર માગી ખાય, તેણે કરીને એમ ન માને જે, ‘હું હવે તો ગરીબ થઈ ગયો.’ કેમ જે, તે તો પોતાના કેફમાં મહાઅલમસ્ત રહે. તથા તેને પોતાના સ્વરૂપનો તથા ભગવાનના સ્વરૂપનો મહિમા જાણ્યો છે; તે માટે એને સોનું, કૂચો, લોઢું, પાષાણ એ સર્વને વિષે સમબુદ્ધિ વર્તે છે તથા માન-અપમાનને વિષે સમબુદ્ધિ વર્તે છે. અને એવો જે જ્ઞાની તેને કોઈ પદાર્થ બંધન કરવા સમર્થ નથી; કેમ જે, એની દૃષ્ટિ તો અતિ મોટી થઈ ગઈ છે ને માયિક સર્વે પદાર્થને તુચ્છ જાણ્યા છે. જેમ કોઈક પુરુષ પ્રથમ કંગાલ હોય ને પછી તેને રાજ્ય મળે ત્યારે તેની દૃષ્ટિ મોટી થાય છે, અને પ્રથમ લાકડાંના ભારા વેચતો હોય તથા બીજાં તુચ્છ તુચ્છ કામ કરતો હોય તે સર્વે એને વીસરી જાય ને મોટાં મોટાં રાજ્ય સંબંધી કાર્ય કરવા લાગે; તેમ એવા જ્ઞાનીને સર્વ પદાર્થમાત્ર તુચ્છ થઈ જાય છે ને એવા જ્ઞાનને વિષે એની વિશાળ દૃષ્ટિ થાય છે. અને એવી રીતે જે સમજ્યો છે તે સુખિયો છે. તથા જે વિશ્વાસી હોય કહેતાં એમ સમજતો હોય જે, ‘આવા મોટા સંત તથા ભગવાન જે વાત કહે છે તે એમ જ છે, પણ એમાં કાંઈ સંશય નથી;’ એમ સમજીને તે ભગવાન તથા સંત જેમ કહે તેમ કરવા લાગે. એ બે જણ જ સુખિયા છે ને એ વિના જે બીજા છે તે સુખિયા નથી. ત્યાં શ્લોક છે -
\n‘યશ્ચ મૂઢતમો લોકે યશ્ચ બુદ્ધેઃ પરં ગતઃ।“તથા ભગવદ્ગીતામાં કહ્યું છે જે,
\n‘વિષયા વિનિવર્તન્તે નિરાહારસ્ય દેહિનઃ।“એવી રીતે જેની અલૌકિક દૃષ્ટિ થાય છે, તેને પરમેશ્વર વિના સર્વે પદાર્થ તુચ્છ થઈ જાય છે. અને આ બે શ્લોક તેનો પણ એકસરખો ભાવ છે.”
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ શ્રીજીમહારાજને કહ્યું જે, “હે મહારાજ! હવે તમે જે પ્રશ્ન પૂછતા હતા તે પૂછો.” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “માયામાં તે કેવળ દુઃખ છે કે સુખ પણ કાંઈક છે? એ પ્રશ્ન છે.” પછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ કહ્યું જે, “માયા તો કેવળ દુઃખદાયી છે.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “માયામાંથી ઊપજ્યા એવા જે સત્ત્વ, રજ અને તમ એ ત્રણ ગુણ, તેમાં જે સત્ત્વ છે તે તો સુખરૂપ કહેવાય છે. તથા શ્રીમદ્ભાગવતમાં કહ્યું છે જે, ‘સત્ત્વં યદ્બ્રહ્મદર્શનમ્’૬૫ તથા સત્ત્વગુણની સંપત્તિ તે જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, વિવેક, શમ-દમાદિક છે. એવી જે માયા તે કેવી રીતે દુઃખરૂપ છે? અને વળી એકાદશ સ્કંધમાં કહ્યું છે જે,
\n‘વિદ્યાવિદ્યે મમ તનૂ વિદ્ધ્યુદ્ધવ! શરીરિણામ્।“માટે મોક્ષને કરે એવી જે વિદ્યારૂપ માયા તે કેવી રીતે દુઃખદાયી છે?” પછી એ પ્રશ્નને સાંભળીને મુક્તાનંદ સ્વામી આદિક સર્વે પરમહંસ બોલ્યા જે, “હે મહારાજ! એનો ઉત્તર અમથી થાય નહીં, એનો ઉત્તર તો કૃપા કરીને તમે જ કરો.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેમ યમરાજાનું જે રૂપ તે પાપી જીવને અતિ ભયાનક વિકરાળ જણાય છે તથા મોટા મોટા દાંત ને મોટું મુખ ભયાનક દેખાય છે તથા કાજળ જેવું કાળું અને પર્વત જેવું મોટું ને કાળ જેવું ભયાનક એવું દુઃખરૂપ દેખાય છે, અને પુણ્યવાળા જે જીવ તેને તો તે યમરાજાનું રૂપ અતિશય સુખદાયી વિષ્ણુના જેવું જણાય છે; તેમ માયા છે તે જે ભગવાનથી વિમુખ છે તેને તો અતિ બંધન કરનારી છે ને અતિ દુઃખદાયી છે, અને જે ભગવાનના ભક્ત છે તેને તો એ માયા અતિશય સુખદાયી છે અને માયાનાં કાર્ય જે ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ અને દેવતા તે સર્વે ભગવાનની ભક્તિને અતિ પુષ્ટ કરે છે. માટે ભગવાનના ભક્તને તો માયા દુઃખદાયી નથી, પરમ સુખદાયી છે.”
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “જ્યારે માયા સુખદાયી છે ત્યારે પરમેશ્વરનો ભક્ત હોય, તે ભગવાનની મૂર્તિને હૃદયમાં ધારીને ભજન કરવા બેસે છે ત્યારે એને અંતઃકરણરૂપ માયા તે સંકલ્પ-વિકલ્પરૂપે કરીને કેમ દુઃખ આપે છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેને ભગવાનનું માહાત્મ્ય સારી પેઠે સમજીને અતિશય દૃઢ ભગવાનનો આશ્રય હોય, તેને તો અંતઃકરણરૂપ માયા છે તે દુઃખ દેતી નથી; અને જેને એવા આશ્રયમાં ફેર હોય તેને દુઃખ દે છે. જેમ કાચો સત્સંગી હોય તો તેને કુસંગી હોય તે ડગાવવાનો આગ્રહ કરે, પણ જે પાકો સત્સંગી હોય તેને ડગાવ્યાની કોઈ લાલચ રાખે નહીં અને તેને સાંભળતાં કોઈ સત્સંગનું ઘસાતું બોલી શકે નહીં. તેમ જેને એવો પરિપક્વ પરમેશ્વરનો આશરો થયો છે, તેને ડગાવ્યાની લાલચ અંતઃકરણરૂપ માયા રાખે નહીં અને સામી તેની ભક્તિમાં પુષ્ટિ કરવા લાગે; અને જેના જીવને વિષે એવા આશરામાં કાંઈ કાચ્યપ હોય, તેને એ માયા ડગાવે છે ને દુઃખ દે છે. અને જ્યારે એનો એ જીવ એવી રીતે ભગવાનનો પરિપક્વ આશ્રય કરશે ત્યારે એને ડગાવ્યાને અર્થે ને પીડવાને અર્થે માયા સમર્થ નહીં થાય. માટે એનો ઉત્તર એ જ છે જે, જેને ભગવાનનો એવો પરિપક્વ નિશ્ચય છે તેને કોઈ રીતે માયા દુઃખ દેવાને અર્થે સમર્થ થતી જ નથી.”
", "gujarati_footnote": "૫૫. એવી રીતે બીજી ઇન્દ્રિયોમાં પણ ત્રણ પ્રકારનો વેગ જાણી લેવો.
\n૫૬. બાળપણ વગેરે અવસ્થાના ભેદે સહિત.
\n૫૭. નેત્ર દ્વારા સ્ત્રીનું રૂપ, અવસ્થા વગેરેની વિગત બરોબર જણાય છે, માટે તીવ્રવેગ હોય એમ તો જણાય છે; પરંતુ તીવ્રવેગનું કાર્ય જે ક્ષોભ તે થતો નથી. માટે ત્રણ વેગમાંથી ક્યો વેગ હશે? એમ સંશય થવાથી આ પ્રશ્ન પૂછ્યો છે.
\n૫૮. આ વેગ તીવ્ર છે એમ જાણવું, પણ તે વેગ સદોષ છે, માટે તેના કાર્યરૂપ મનના ક્ષોભમાં તીવ્રતા નથી. વેગમાં જે પ્રકારે દોષનો પ્રવેશ થાય છે તે પ્રકાર એવી રીતે છે -
\n૫૯. મહાભારત, શાંતિપર્વ: ૨૧૨-૨૧૯.
\n૬૦. ચિદાકાશસ્વરૂપ અક્ષરબ્રહ્મ.
\n૬૧. ધામસ્વરૂપ અથવા મૂર્તિમાન અક્ષરબ્રહ્મ.
\n૬૨. અર્થ: બ્રહ્માદિ દેવો પણ તમારા મહિમાના પારને પામતા નથી, કેમ કે અપાર છે. વધારે શું કહીએ? તમે પણ તમારા મહિમાના અંતને પામતા નથી. (ભાગવત: ૧૦/૮૭/૪૧).
\n૬૩. અર્થ: જે ભક્ત લોકમાં શાસ્ત્રની દૃષ્ટિએ અતિશય અજ્ઞાની છે, એટલે શાસ્ત્રનું જ્ઞાન નથી પણ કેવળ ભગવાન અને તેમના ભક્તના વચનમાં દૃઢ વિશ્વાસથી તેમના કહેવા પ્રમાણે ભગવાનને ભજે છે; અને જે બુદ્ધિથી પર(આત્મા-પરમાત્માના સ્વરૂપ)ને પામ્યો છે, એટલે શ્રુતિ-સ્મૃતિના અર્થને જાણીને સાક્ષાત્ ભગવાનની એકાંતિક ઉપાસનાથી આત્મા-પરમાત્માના યથાર્થ જ્ઞાનને પામ્યો છે; તે બંને પરમ સુખ પામે છે, એટલે ભગવાનની સેવારૂપ મુક્તિને પામે છે. અને જે અંતરિત જન (જ્ઞાની કે વિશ્વાસી નહિ તેવો) છે તે તો ક્લેશને પામે છે, એટલે ભગવાનનું સુખ નહિ પામતાં બીજા લોકમાં દુઃખરૂપ ફળને પામે છે. (ભાગવત: ૩/૭/૧૭).
\n૬૪. અર્થ: કાન, આંખ વગેરે ઇન્દ્રિયોના આહારરૂપ સાંભળવું, જોવું વગેરે ક્રિયાઓને બંધ કરી દેતાં, શબ્દ-રૂપ વગેરે વિષયો આત્મા સુધી પહોંચી શકતા નથી, પરંતુ જે તે વિષયો પ્રત્યેની આસક્તિ વિષયના દૂર થવાથી ટળી જતી નથી; વિષયો પ્રત્યેની આસક્તિ અથવા સૂક્ષ્મ રાગ તો પરમાત્માનો સાક્ષાત્કાર થાય તો જ ટળે છે. (ગીતા: ૨/૫૯).
\n૬૫. અર્થ: જે સત્ત્વગુણ છે તે પરબ્રહ્મનું દર્શન કરાવનારો છે. (ભાગવત: ૧/૨/૨૪).
\n૬૬. ‘મોક્ષબંધકરી’ આવો ભાગવતમાં પાઠ છે. અર્થ: હે ઉદ્ધવ! વિદ્યા અને અવિદ્યા તે મારા શરીરભૂત છે અને મારી માયા(સંકલ્પ)થી સૌથી પ્રથમ નિર્માણ થઈ છે. તેમાં વિદ્યાશક્તિ મોક્ષ કરનારી છે અને અવિદ્યાશક્તિ બંધન કરનારી છે. (ભાગવત: ૧૧/૧૧/૩).
", "hindi_title": "निर्विकारिता", "hindi_text": "संवत् १८७७ में मार्गशीर्ष शुक्ला अष्टमी (१३ दिसम्बर, १८२०) को श्रीजीमहाराज श्रीलोया ग्राम भक्त सुराखाचर के राजभवन में प्रातःकाल पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत छींट की बगलबंडी पहनी थी, सफ़ेद चूड़ीदार पाजामा पहना था तथा मस्तक पर सफ़ेद फेंटा बाँधा था। उनके समक्ष मुनियों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nनित्यानन्द स्वामी ने प्रश्न किया, “इस जगत में कितने ही मनुष्यों को स्त्री आदि सम्बंधीजनों से ऐसा स्नेह होता है कि उनसे वियोग होने पर प्राणान्त हो जाए। कितने ही मनुष्य ऐसे हैं, जिन्हें स्त्री-आदि से साधारण प्रेम है, अतः उनके वियोग से उनका प्राणोत्सर्ग नहीं होता। इस प्रकार दो तरह के जीव हैं। जैसे ये जीव संसार में ऐसा उत्कट प्रेम करते हैं, वैसे ही यदि इन लोगों को भगवान मिल जाए तो वे उनमें भी वैसे तन्मय हो जाते हैं कि भगवान का वियोग होने पर उनका प्रणान्त हो जाए। जिन्हें संसार में साधारण प्रेम होता है, उन्हें यदि भगवान मिल जाएँ, तो उनके साथ उनका साधारण प्रेम होता है। इन दो प्रकार के मनुष्यों में कर्म द्वारा भेद है? या वे जीव अनादि काल से ऐसे ही हैं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “यह भेद जीव में स्वाभाविकरूप से नहीं है। ये तो कर्म द्वारा ही भेद उत्पन्न हुए हैं। जब जीव कर्म करता है, तब उसकी वृत्ति का वेग तीन प्रकार से होता है। इनमें से पहला मन्द वेग, दूसरा मध्यम वेग तथा तीसरा तीव्र वेग है। इनमें से जिस वेग द्वारा उसकी वृत्ति पदार्थों में लग जाती है, उस पर उसी प्रकार का कर्म लागू हो जाता है। उस कर्म द्वारा स्नेह के भी तीन प्रकार हो जाते हैं।”
\nनित्यानन्द स्वामी ने पुनः पूछा, “वृत्तिजन्य वेग के ये तीन प्रकार हुए, उनमें गुण ही कारणरूप हुए हैं या किसी अन्य भी कारण है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “तीन प्रकार के ये भेद गुण द्वारा नहीं, परन्तु इन्द्रियों की प्रवृत्ति के द्वारा होता है। जिस पदार्थ में केवल इन्द्रियाँ ही प्रवृत्त रहती हैं, वह मन्द वेग होता है। जब पदार्थ में मनसहित इन्द्रियाँ लग जाती हैं, तब मध्यम वेग होता है। जब इन्द्रियाँ, मन तथा जीव, ये तीनों एकत्र होकर पदार्थों में प्रवृत्त हो जाते हैं, तब उस वृत्ति का तीव्र वेग हो जाता है। यदि यह में तीव्र वेग केवल चक्षु इन्द्रिय में लगा हो, तो अन्य इन्द्रियाँ भी उसी का अनुगमन करती हैं और तब समस्त इन्दियों में वेग की तीव्रता बढ़ जाती है। इस प्रकार, जिस-जिस इन्द्रिय में मुख्यतः तीव्र वेग लगा तब अन्य इन्द्रियाँ भी उसी की अनुवर्तिनी हो जाती हैं। यह तीव्र वेग रजोगुणी, सत्त्वगुणी तथा तमोगुणी तीनों प्रकार के मनुष्यों की इन्द्रियों पर लागू होता है। तथा एक-एक इन्द्रिय में तो सबको तीव्र वेग होता है, तथा तदनुसार पदार्थ के प्रति स्नेहभाव भी बना रहता है।”
\nफिर नित्यानन्द स्वामी ने पूछा, “जीव को भगवान से तीव्र वेग द्वारा स्नेह क्यों नहीं होता?”
\nश्रीजीमहाराज बोले, “देश, काल, क्रिया, ध्यान, शास्त्र, दीक्षा, मन्त्र तथा संग – इनके द्वारा शुभ अथवा अशुभ आचरण होता है। यदि शुभ देश, शुभ काल तथा शुभ संगादि प्राप्त हुए हों, तो भगवान के प्रति भी तीव्र वेग से स्नेह हो जाता है। परन्तु यदि अशुभ देशादि का योग हुआ, तो भगवान को छोड़कर अन्य सभी पदार्थों से प्रीति हो जाती है।”
\nफिर चैतन्यानन्द स्वामी ने पूछा कि, “यदि ‘काल’ विषम हो, तब क्या किया जाए?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “जब जिस स्थान में काल की विषमता रहे, तब उस स्थान से अन्य स्थान में चले जाना चाहिए, परन्तु विषमकाल में नहीं रहना चाहिए।”
\nफिर श्रीजीमहाराज ने बताया कि, “सत्ययुग, त्रेता, द्वापर तथा कलि के रूप से काल बाहर तो व्याप्त रहता है, परन्तु अन्तःकरण में भी उसकी स्थिति वैसी ही बनी रहती है। अतः जब हृदय में कलि की व्यापकता बनी रहती हो, तब भगवान की मूर्ति को हृदय में धारण नहीं करना। उस समय तो उसे नेत्रों के आगे धारण कर लेना।”
\nफिर मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा, “इस बात की जानकारी किस प्रकार मिलती है कि हृदय में मन्दवेग, मध्यमवेग अथवा तीव्रवेग बना हुआ है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि “जब मन्दवेग रहता है तब छोटी बालिका, नवयुवती तथा वृद्ध स्त्री को देखकर उनके सम्बंध में समान भाव रहता है, क्योंकि वहाँ अकेली इन्द्रिय की ही वृत्ति पहुँच पाती है। यह स्थिति मन्दवेग की द्योतक है। और, जब मन भी इन्द्रियों से मिल जाता है, तब इन तीनों प्रकार की स्त्रियों में से बालिका तथा वृद्ध स्त्री को देखकर तो अशुभ संकल्प नहीं होता, किन्तु युवती को देखकर उसके प्रति अवश्य ही बुरा संकल्प हो जाता है और वह विकारग्रस्त हो जाता है, इसे मध्यमवेग कहते हैं। जब इन्द्रिय में मन तथा जीव एकसाथ मिलकर तीनों प्रकार की स्त्रियों को देखते हैं, तब उसके हृदय में उन तीनों के प्रति अशुभ संकल्प होते हैं और वह विकार-प्राप्त हो जाता है। वैसी दशा में तो पुरुष अपनी माता तथा बहन तक को देखकर भी मनोविकार से ग्रस्त हो जाता है। ऐसी स्थिति तीव्रवेग की द्योतक है।”
\nफिर ब्रह्मानन्द स्वामी ने पूछा कि, “तीनों प्रकार की स्त्रियों को देखने पर तथा तीनों के भेद मालूम हो जाने पर उनके रूप-कुरूप तो ज्ञात होता है, परन्तु मन में विकार उत्पन्न नहीं होता, तो उसे कौन-सा वेग मानना चाहिए?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “जिस पदार्थ को अत्यन्त दुःखदायी जानकर इसका मनन हुआ हो तो उस पदार्थ में भली भाँति दोषज्ञान हो जाता है, तथा वही दोष जब मनन द्वारा जीव में प्रवेश करता है तब जीव से परे रहनेवाला ‘साक्षी’ भी उसके दोष को प्रमाणित करता है। यही कारण है कि सांसारिक पदार्थों के प्रति दोषभाव की अत्यंत दृढ़ता हुई है। अतः पदार्थ में जब इन्द्रिय की वृत्ति पहुँचती है, तब उस वृत्ति के साथ-साथ मन और जीव दोनों आ जाते हैं। परन्तु जीव में दोष विषयक जो अत्यंत दृढ़ता रहती है, उसका प्रभाव मन तथा इन्द्रियों पर अत्यंत ही गहरा पड़ जाता है। अतएव, उसको पदार्थ का यथार्थ रूप भी दृष्टिगोचर हो जाता है तथा उस पदार्थ के प्रति अत्यंत अरुचि भी हो जाती है। जैसे शक्करमिश्रित दूधभरे पात्र में साँप ने अपनी लार डाल दी और उसको लार डालते हुए देख लिया, तो भले ही दूध पूर्ववत् दिखाई देता हो, परन्तु देखनेवाले के हृदय में उसके प्रति अत्यंत अरुचि हो जाएगी! क्योंकि उसके सम्बंध में यह ज्ञात हो गया है कि, ‘इस दूध को पीने से तुरन्त प्राणान्त हो जाएगा।’
\n“इसी तरह जिसकी ऐसी समझ है कि, ‘यह रूपवती स्त्री कल्याण के मार्ग में बाधक है, तथा इह लोक और परलोक में यह परम दुःखदायिनी है। और, स्त्री की प्राप्ति तो मुझे पशु आदि के रूप में जन्म लेने पर अनेक बार हो चुकी है, तथा अब भी यदि मैं परमेश्वर का भजन नहीं करूँगा, तो भी मुझे कई जन्म में अनेक स्त्रियों की प्राप्ति होती रहेगी! अतः वह दुर्लभ नहीं है। और भगवान तथा उनके सन्त का संग महादुर्लभ है। ऐसी दुर्लभ प्राप्ति में स्त्री ही परम विघ्नरूप है।’ ऐसा जानकर हृदय में उसके प्रति दोषभाव की दृढ़ता हुई हो, तब उसे चाहे कितनी ही रूपवती स्त्री दिखाई दे परन्तु उसे मनोविकार नहीं उत्पन्न होगा।”
\nश्रीजीमहाराज बोले, “ऐसे अविकारी बने रहने का दूसरा भी कारण है। जैसे विदेही जनक जैसे भगवान के जो महान भक्त राजा थे, जो राज्य में रहकर रमणीय पंचविषयों का उपभोग करते हुए भी ज्ञान की दृढ़ता रहने से निर्विकार बने रहे। वस्तुतः जनकसदृश जो ज्ञानी पुरुष हैं, वे यह विचार करते हैं कि, ‘मैं आत्मा हूँ, शुद्ध हूँ, चेतन हूँ, निर्विकार हूँ, आनन्दरूप हूँ तथा अविनाशी हूँ, परन्तु स्त्री आदि विषय तो दुःखरूप हैं, तुच्छ हैं, जड हैं तथा नाशवान भी हैं।’ ऐसा विचार कर वह केवल अपने आत्मस्वरूप को ही आनन्दरूप मानता है। वह यह भी जानता है कि, ‘शब्दादि विषयों में जो सुखाभास होता है और सुंदरता मालूम होती है, वह तो आत्मा के साथ सम्बंध के कारण ही है। जब देह से आत्मा निकल जाती है, तब सुखरूप वस्तु भी दुःखद हो जाती है।’ इस प्रकार वह अपनी आत्मा के सम्बंध में विचार करता रहे। और, आत्मा से परे परमात्मा के सम्बंध में भी विचार करता रहे कि, ‘माया से परे शुद्ध आत्मज्ञान मुझे प्राप्त हुआ है, वह सन्त के प्रताप से ही प्राप्त हुआ है; और वे सन्त तो परमेश्वर के भक्त हैं और वह परमेश्वर तो सर्वात्मा ब्रह्म की भी आत्मा हैं, और अक्षर की भी आत्मा है तथा अनन्तकोटि मुक्तों की भी आत्मा हैं। ऐसे परब्रह्म परमात्मा नारायण का मैं ब्रह्मरूप दास हूँ।’ और उन भगवान की महिमा को इस प्रकार समझे कि, ‘धुपतय एव ते न ययुरन्तमनन्ततया त्वमपि,’१७० इत्यादि श्रुतियों ने भगवान की महिमा का अधिकाधिक प्रतिपादन किया है।
\n“इस प्रकार जिसे अपने स्वरूप तथा परब्रह्म के स्वरूप का ज्ञान है, उसे चाहे कैसे भी विषय प्राप्त हों, तो भी उसका मन लेशमात्र भी विकार-वान नहीं होता। वह आवश्यक शब्दादि विषयों को अवश्य ग्रहण करता है, परन्तु उन विषयों के अधीन नहीं हो जाता, तथा उन विषयों को स्वतन्त्ररूप से ग्रहण करता है। जैसे मकड़ी अपनी लार को फैलाकर पुनः स्वतन्त्र रूप से स्वेच्छापूर्वक निगल लेती है, वैसे ही ऐसा ज्ञानी भी अपनी इन्द्रियों की वृत्तियों को विषयों में फैलाकर पुनः स्वतन्त्रतापूर्वक समेट लेता है। ऐसा पुरुष भले ही राज्य में रहता हो, तो भी मानो वन में ही है! वन में रहता हो तो भी उसे राज्य में रहनेवालों से भी अधिक आनन्द है। ऐसा ज्ञानी पुरुष राज्य में रहता हो और हज़ारों मनुष्य उसकी आज्ञा में रहते हों तथा समृद्ध भी हो, फिर भी वह स्वयं को ऐसा नहीं मानता कि, ‘मैं बहुत बड़ा आदमी हो गया।’ और, अपने पूरे राज्य का नाश हो जाए या हाथ में मृत्तिका-पात्र लेकर घर-घर जाकर भीख माँगकर अपनी क्षुधापूर्ति करनी पड़े, तो भी वह ऐसा नहीं समझता कि, ‘अब मैं गरीब हो गया।’ क्योंकि वह निजानन्द में महा-अलमस्त रहता है और उसने अपने स्वरूप तथा भगवान के स्वरूप की महिमा को जान लिया है, इसलिए उसे सोना, कचरा, लोहा और पाषाण आदि में समबुद्धि रहती है।
\n“तथा मान-अपमान में भी उसकी समान बुद्धि रहती है। और ऐसे ज्ञानी को कोई भी पदार्थ बन्धन में रखने में समर्थ नहीं होता। इसका कारण यह है कि उसकी दृष्टि बहुत विशाल हो चुकी है तथा समस्त मायिक पदार्थों को उसने तुच्छ मान लिया है। जैसे कोई पुरुष पहले कंगाल रहा हो और बाद में उसे राज्य मिल जाए, तो उसकी दृष्टि विशाल हो जाती है। तब वह सब बातें भूल जाता है कि कभी वह लकड़ी के गट्ठर बेचा करता था अथवा अन्य तुच्छ काम किया करता था। वे बातें भूलकर अब वह राज्य सम्बंधी बड़े-बड़े कार्य करने लगता है। वैसे ही ऐसे ज्ञानी पुरुष को सभी पदार्थ तुच्छ प्रतीत होते हैं। ऐसे ज्ञान के सम्बंध में उसकी दृष्टि विशाल हो जाती है। जिसने ऐसा समझ लिया है, वही सुखी है। तथा जो विश्वासी हो, अर्थात् जो ऐसा समझता हो कि, ‘ऐसे महान सन्त तथा भगवान जो उपदेश देते हैं, वह यथार्थ है, लेकिन उसमें कोई संशय नहीं है।’ ऐसा समझकर भगवान तथा सन्त उसे जिस प्रकार आदेश दें, उसी प्रकार कार्य करने लगता है। ये दो प्रकार के पुरुष ही सुखी हैं, उसके सिवा अन्य कोई सुखी नहीं हैं। इस प्रसंग में यह श्लोक है:
\n“यश्च मूढ़तमो लोके यश्च बुद्धेः परं गतः।“भगवद्गीता में भी कहा गया है:
\n“विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः।“इस प्रकार जिसकी दृष्टि अलौकिक हो जाती है, उसके लिए परमेश्वर के सिवा अन्य समस्त पदार्थ तुच्छ हो जाते हैं। इन दोनों श्लोकों का भी एकसमान भावार्थ है।”
\nफिर मुक्तानन्द स्वामी ने श्रीजीमहाराज से कहा कि, “हे महाराज! आप जो प्रश्न पूछते हैं, उसे अब पूछिए।”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “माया में केवल दुःख ही है या कुछ सुख भी है? यह प्रश्न है।”
\nमुक्तानन्द स्वामी ने कहा कि, “माया तो केवल दुःखदायी है।”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “माया से उत्पन्न सत्त्व, रज तथा तम - इन तीनों गुणों में सत्त्वगुण को तो सुखरूप बताया गया है। श्रीमद्भागवत में कहा गया है कि ‘सत्त्वं यद्ब्रह्मदर्शनम्।’१७३ सत्त्वगुण की सम्पत्ति ज्ञान, वैराग्य, विवेक तथा शम-दमादि है। ऐसी जो माया है, वह किस प्रकार दुःखरूप है? तथा श्रीमद्भागवत के एकादश स्कन्ध में भी कहा गया है:
\n“विद्याविद्ये मम तनू विद्ध्युद्धव! शरीरिणाम् ।“तो प्रश्न यह है कि मोक्ष देनेवाली माया किस प्रकार दुःखदायी होती है?”
\nइस प्रश्न को सुनकर मुक्तानन्द स्वामी आदि समस्त परमहंस बोले कि, “हे महाराज! इस प्रश्न का उत्तर देने में हम असमर्थ रहेंगे। इसलिए, कृपया आप इसका उत्तर दीजिए।”
\nतब श्रीजीमहाराज उत्तर देने लगे कि, “जिस प्रकार पापी जीवों को यमराज का स्वरूप अति भयानक और विकराल दिखाई पड़ता है तथा उनके बड़े-बड़े दाँत और बड़ा मुख काजल जैसा काला, पर्वत-सदृश बड़ा और काल जैसा भयानक एवं त्रासदायी दीख पड़ता है, किन्तु पुण्यात्मा जीवों को यमराज का स्वरूप अत्यन्त सुखदायी विष्णु के समान दृष्टिगोचर होता है, वैसे ही माया भी भगवान से विमुख रहनेवाले जीवों के लिए अतिबन्धनकारी तथा अत्यन्त दुःखदायी है, जबकि भगवान के भक्तों के लिए वही माया अत्यन्त सुखदायी है। इसी प्रकार, माया की कार्यरूप जो इन्द्रियाँ, अन्तःकरण तथा देवता हैं, वे सभी भगवान की भक्ति को अतिपुष्ट करते हैं। इसलिए, भगवान के भक्तों के लिए तो माया दुःखदायी नहीं, वरन् परम सुखदायी है।”
\nतत्पश्चात् मुक्तानन्द स्वामी ने प्रश्न किया कि “जब माया सुखदायी है, तब जो भगवान की मूर्ति को हृदय में धारण करके भजन करने बैठता है, ऐसे परमेश्वर के भक्त को अन्तःकरणरूपी माया संकल्प-विकल्प द्वारा दुःख क्यों देती है?”
\nइस प्रश्न का उत्तर देते हुए श्रीजीमहाराज बोले कि, “जिस भक्त ने भगवान के माहात्म्य को अच्छी तरह समझकर अतिशय दृढ़ता के साथ भगवान का आश्रय ग्रहण कर लिया है, उसको तो अन्तःकरणरूपी माया दुःख नहीं देती। किन्तु, जिसको ऐसे आश्रय में शिथिलता रहती है, उसी को यह माया दुःख देती है। जैसे कुसंगी पुरुष अपरिपक्व सत्संगी को पतनोन्मुख करने का आग्रह करता है, किन्तु परिपक्व सत्संगी को गिराने के लिए वह कोई भी लालच नहीं रखता और उसके सुनते कोई भी पुरुष सत्संग की गौणता नहीं कर सकता, वैसे ही जिस भक्त ने परिपक्वरूप से परमेश्वर का आश्रय लिया है, उसे गिराने का लालच अन्तःकरणरूपी माया नहीं रखती। वह तो उसकी भक्ति की पुष्टि ही करने लगती है। जिसके जीव में वैसा आश्रय ग्रहण करने में कुछ अपरिपक्वता रह गई हो, उसी को वह माया पथभ्रष्ट कर डालती है और दुःख भी देती है। जब वही जीव इस प्रकार परिपक्वरूप से भगवान का आश्रय ग्रहण कर लेगा, तब माया उसे गिराने और पीडित करने में समर्थ नहीं हो पाएगी। इसलिए, इस प्रश्न का उत्तर यही है कि: जिसे भगवान सम्बंधी ऐसा परिपक्व निश्चय हो चुका है, उसे माया किसी भी प्रकार से दुःख देने में समर्थ होती ही नहीं है।”
", "hindi_footnote": "१७०. अर्थ: “ब्रह्मादि देव भी आपकी महिमा का पार नहीं पाते, क्योंकि आपकी महिमा अपार है। किंबहुना, आपने भी अपनी महिमा का अन्त नहीं पाया।” (श्रीमद्भागवत १०/८७/४१)
\n१७१. अर्थ: “जिस भक्त को भले ही शास्त्रज्ञान न हो परंतु दृढ़ विश्वासपूर्वक (मूढ़ रूप से) भगवान एवं संत के उपदेशानुसार भगवद्भजन करता है तथा जिस भक्त ने बुद्धि से परे रहनेवाले आत्मा एवं परमात्मा के स्वरूप को जान लिया है वही ज्ञानी भगवान के सुख को प्राप्त करता है परंतु जो विश्वासी भी नहीं है और ज्ञानी भी नहीं है ऐसा अंतरित भक्त हमेशा क्लेश प्राप्त करता है।” (श्रीमद्भागवत: ३/७/१७)
\n१७२. अर्थ: “इन्द्रियों के आहार न करनेवाले मनुष्य की विषयवृत्ति आत्मा तक नहीं पहुँचती है। भक्त के लिए विषय निवृत्त हो जाते हैं। किन्तु उसकी आसक्ति निवृत्त नहीं होती। वह तो परमात्मा के साक्षात्कार से ही मिटती है।” (गीता: २/५९)
\n१७३. अर्थ: “सत्त्वगुण परब्रह्म का दर्शन करानेवाला है।” (श्रीमद्भागवत: १/२/२४)
\n१७४. अर्थ: “हे उद्धव! विद्या तथा अविद्या मेरे शरीरभूत है। मेरी माया से निर्मित हुई है। उसमें विद्याशक्ति मोक्षदायिनी है तथा अविद्याशक्ति बन्धनकारी है।” (श्रीमद्भागवत: ११/११/३)
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/118.mp3" }, { "english_title": "Beliefs of a Holy and Unholy Person", "english_text": "On the morning of Māgshar vadi 8, Samvat 1877 [28 December 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting in Surā Khāchar’s darbār in Loyā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of sādhus as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shuk Muni asked Shriji Mahārāj, “What understanding does an unholy person adopt from the Shrimad Bhāgwat, the Bhagwad Gitā, and other sacred scriptures?”
\nShriji Mahārāj replied, “The answer is as follows: An unholy person believes that all of the mobile and immobile male and female forms in this world have been created through māyā and the primordial Purush, Virāt, the form of God. This implies that all of these forms are, in fact, manifestations of God Himself. For this reason, a person aspiring for liberation should initially conquer his mind, and thereafter, if his mind is attracted towards a higher or lower form of either a male or a female, he should meditate on that very form in order to attain instantaneous samādhi. If the mind perceives any flaws in that form, then he should believe that form to be Brahma by thinking, ‘The whole world is Brahma.’ Thinking in this manner, he should refute the perception of those flaws. In this way, to accept only the transcendental words regarding experiences from the scriptures is the understanding of an unholy person. Such a misunderstanding reflects the wicked nature of his mind, and, at the end of one’s life, its result is consignment to the deep, dismal regions of narak and the cycle of births and deaths.”
\nThereafter, Shuk Muni requested, “Now please explain what understanding a holy person adopts from the sacred scriptures.”
\nShriji Mahārāj answered, “The answer to this question is given in the sacred scriptures themselves. Specifically, those desiring liberation should not meditate on - with the exception of Purushottam Nārāyan - any deities such as Shiv, Brahmā, etc. Instead, among all humans and deities, they should meditate only on the forms of Rām, Krishna, etc. that are forms of Purushottam Nārāyan. Furthermore, the wise among them consider all of the places where God’s forms of Rām, Krishna, etc., reside to be Vaikunth, Golok, Shwetdwip and Brahmapur. They consider the attendants that dwell in those realms to be the attendants of Rām, Krishna, etc., i.e., Hanumān, Uddhav, etc. They also regard the divine forms of Purushottam Nārāyan in those realms, which are radiant with the light of countless millions of suns, moons and flames of fire, to be the forms of Rām, Krishna, etc. So, one who adopts such an understanding from the sacred scriptures and with a sense of divinity meditates on the forms of God that are in human form never equates the forms of God’s avatārs and other forms. In reality, all forms of God’s avatārs have only two arms. However, for the sole reason of dismissing any similarity that a person lacking wisdom may perceive between God’s form and other forms, they are often described as having four arms or eight arms.
\n“Moreover, one should only meditate on the form of God that one has attained, not on the forms of the previous avatārs. Thus, like a woman who observes the vow of fidelity, one should remain totally faithful to the form of God that one has attained. Parvati has also said:
\nKoti janma-laga ragad hamāri |“Such a vow of fidelity has also been mentioned in order to dismiss the similarity that a person lacking wisdom perceives between the form of God and other beings. This is because if someone strays from the form of God which one has attained and meditates on the previous avatārs of that very God instead, then later he may even forsake God and meditate on other deities or other human forms. That is why the vow of fidelity has been mentioned, not because there is any difference between the forms of God themselves. This is the understanding of a holy person. Therefore, one should only hear the sacred scriptures from a holy person but never from an unholy person.”
", "english_footnote": "For a million lives I have fared; I shall marry Shambhu, or remain unwed.
", "gujarati_title": "સત્પુરુષની અને અસત્પુરુષની સમજણનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના માગશર વદિ ૮ આઠમને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ ગામ શ્રીલોયા મધ્યે સુરાખાચરના દરબારમાં પ્રાતઃકાળને સમે વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ સાધુ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજને શુકમુનિએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “શ્રીમદ્ભાગવત તથા ભગવદ્ગીતા એ આદિક જે સત્શાસ્ત્ર તે થકી અસત્પુરુષ જે તે કેવી સમજણનું ગ્રહણ કરે છે?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એનો ઉત્તર કરીએ છીએ જે, અસત્પુરુષની એમ સમજણ છે જે, આ વિશ્વને વિષે સ્થાવર-જંગમરૂપ એવી જે સ્ત્રી-પુરુષની સર્વે આકૃતિઓ તે જે તે વિરાટરૂપ એવા જે આદિપુરુષ નારાયણ તે થકી માયાએ કરીને ઊપજી છે, માટે એ સર્વે આકૃતિઓ તે નારાયણની જ છે. તે સારુ જે મુમુક્ષુ કલ્યાણને ઇચ્છતો હોય તેણે પ્રથમ પોતાનું મન વશ કરવું. તે મન જે તે સ્ત્રીઓ તથા પુરુષરૂપ એવી ઉત્તમ-નીચ જે જે આકૃતિઓ તેને વિષે આસક્ત થાય, ત્યારે તેને તે જ આકૃતિનું મનને વિષે ધ્યાન કરવું, તો એને સદ્ય સમાધિ થાય; અને તે આકૃતિને વિષે જો મન દોષને કલ્પે, તો તેમાં બ્રહ્મની ભાવના લાવવી જે, ‘સમગ્ર જગત તે બ્રહ્મ છે,’ એમ વિચાર કરીને તે સંકલ્પને ખોટો કરવો. એવી રીતે જે સત્શાસ્ત્રમાંથી અનુભવનું ગ્રહણ કરવું તે અસત્પુરુષની સમજણ છે. અને એમ સમજવું એ એના મનનો અતિ દુષ્ટભાવ છે અને એનું ફળ અંતકાળે ઘોરતમ નરક છે ને સંસૃતિ છે.”
\nત્યારે વળી શ્રીજીમહારાજને શુકમુનિએ પ્રશ્ન કર્યો જે, “એ સત્શાસ્ત્ર થકી સત્પુરુષ જે તે કેવી સમજણનું ગ્રહણ કરે છે? તે કહો.” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એ સત્શાસ્ત્રને વિષે જ એ પ્રશ્નનો ઉત્તર કર્યો છે જે, એક પુરુષોત્તમ નારાયણ વિના બીજા જે શિવ-બ્રહ્માદિક દેવતા તેનું ધ્યાન જે મોક્ષને ઇચ્છતો હોય તેને કરવું નહીં; અને મનુષ્યને વિષે તથા દેવતાને વિષે જે પુરુષોત્તમ નારાયણની રામ-કૃષ્ણાદિક મૂર્તિઓ તેનું ધ્યાન કરવું. અને તેને વિષે પણ જે ડાહ્યા છે તે જે તે, જે સ્થાનકમાં એ રામ-કૃષ્ણાદિક ભગવાનની મનુષ્યરૂપ મૂર્તિઓ રહી છે તે સ્થાનકને વિષે વૈકુંઠ, ગોલોક, શ્વેતદ્વીપ, બ્રહ્મપુર એ લોકની ભાવના કરે છે; અને તે લોકોને વિષે રહ્યા જે પાર્ષદ તેની ભાવના રામ-કૃષ્ણાદિકના પાર્ષદ જે હનુમાન-ઉદ્ધવાદિક તેને વિષે કરે છે; અને કોટિ કોટિ સૂર્ય, ચંદ્રમા, અગ્નિ તેના પ્રકાશ જેવી પ્રકાશમાન એવી જે તે લોકોને વિષે રહી પુરુષોત્તમ નારાયણની દિવ્યમૂર્તિઓ તેની ભાવના તે રામ-કૃષ્ણાદિકને વિષે કરે છે. એવી રીતે જે સત્શાસ્ત્ર થકી સમજણનું ગ્રહણ કરીને દિવ્યભાવે સહિત મનુષ્યરૂપ ભગવાનની મૂર્તિનું ધ્યાન કરે છે, તેને ભગવાનના અવતારની જે મૂર્તિઓ તથા તે વિનાના જે અન્ય આકાર તે બેયને વિષે સમપણું થાય જ નહીં. અને ભગવાનના અવતારની જે મૂર્તિઓ તે છે તો દ્વિભુજ અને તેને વિષે ચાર ભુજની ભાવના, અષ્ટ ભુજની ભાવના કહી છે તે પણ ભગવાનની મૂર્તિ ને તે વિનાના અન્ય આકાર તે બેમાં જે અવિવેકી પુરુષને સમભાવ થાય છે તેની નિવૃત્તિને અર્થે કહી છે. અને જેવી ભગવાનની મૂર્તિ પોતાને મળી હોય તેનું જ ધ્યાન કરવું અને પૂર્વે ભગવાનના અવતાર થઈ ગયા તે મૂર્તિનું ધ્યાન ન કરવું. અને પોતાને ભગવાનની મૂર્તિ મળી હોય તેને વિષે જ પતિવ્રતાની પેઠે ટેક રાખવી. જેમ પાર્વતીએ કહ્યું છે જે, ‘કોટિ જન્મ લગ રગડ હમારી, વરું શંભુ કે રહું કુમારી.’ એવી રીતે પતિવ્રતાપણાની ટેક તે પણ ભગવાનનું રૂપ ને અન્ય જીવનું રૂપ તે બેયને વિષે અવિવેકી પુરુષને સમભાવ થાય છે તેની નિવૃત્તિને અર્થે કહી છે; કેમ જે, પોતાને મળી જે મૂર્તિ તેને મૂકીને તેના જ પૂર્વે પરોક્ષ અવતાર થયા છે તેનું જો ધ્યાન કરે, તો તે ભગવાન વિના બીજા જે દેવ-મનુષ્યાદિક આકાર છે તેનું પણ ધ્યાન કરે. માટે પતિવ્રતાના જેવી ટેક કહી છે, પણ ભગવાનની મૂર્તિઓને વિષે ભેદ નથી. આવી રીતે સત્પુરુષની સમજણ છે. માટે જે સત્શાસ્ત્રનું શ્રવણ કરવું તે સત્પુરુષ થકી જ કરવું, પણ અસત્પુરુષ થકી સત્શાસ્ત્રનું કોઈ દિવસ શ્રવણ કરવું નહીં.”
", "gujarati_footnote": "૬૭. રામચરિતમાનસ, બાલકાંડ: ૯૪/૫ (પૃ. ૯૧). પાઠમાં થોડો ફેરફાર છે. ભાવાર્થ: હિમાલયના પુત્રી પાર્વતીજીને શંકર ભગવાન સાથે લગ્ન કરવાં હતાં. તેથી તેમણે પોતાનો નિર્ણય જાહેર કરતાં કહ્યું, “કરોડ જન્મ ધરવા પડે તો ભલે, પણ લગ્ન તો ભગવાન શંકર સાથે જ કરીશ, નહિતર કુંવારી રહીશ.”
", "hindi_title": "सत्पुरुष तथा असत्पुरुष की समझ", "hindi_text": "संवत् १८७७ में मार्गशीर्ष कृष्णा अष्टमी (२८ दिसम्बर, १८२०) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीलोया ग्राम-स्थित भक्त सुराखाचर के राजभवन में प्रातःकाल विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष सभा में साधु तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय शुकमुनि ने श्रीजीमहाराज से पूछा, “श्रीमद्भागवत तथा भगवद्गीता आदि सत्-शास्त्रों से असत्पुरुष कैसा ज्ञान अर्थात् कैसी समझ ग्रहण करते हैं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “इसका उत्तर यह है कि असत्पुरुषों की ऐसी समझ है कि इस विश्व में स्थावर-जंगमरूपी स्त्री-पुरुषों की समस्त आकृतियाँ विराटरूप आदिपुरुष नारायण की माया से उत्पन्न हुई हैं। इसलिए, ये सब आकृतियाँ नारायण की ही हैं। अतः जो मुमुक्षु कल्याण का इच्छुक हो, उसे सर्वप्रथम अपने मन को वश में करना चाहिए। वह मन स्त्री-पुरुष-रूपी उत्तम तथा नीच आकृतियों के प्रति जब आसक्त हो, तब उसे उन्हीं आकृतियों का ध्यान करना चाहिए। इससे उसे सद्य समाधि लग जाती है। यदि मन उन आकृतियों में दोषों की परिकल्पना करे, तो उसमें ब्रह्म की भावना लानी चाहिए कि, ‘समग्र जगत ब्रह्म है।’ ऐसा विचार करके उस संकल्प को मिथ्या कर देना चाहिए! इस प्रकार सत्-शास्त्रों से अनुभव ग्रहण करना यह असत्पुरुष की समझ है। इस प्रकार की समझ रखना, वह तो उनके मन का अतिदुष्ट भाव है, जिसका फल अन्तकाल में घोरतम नरक तथा संसृति है।”
\nफिर श्रीजीमहाराज से शुकमुनि ने पुनः पूछा कि, “यह बताइए कि उन सत्शास्त्रों से सत्पुरुष कैसी शिक्षा ग्रहण करते हैं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “सत्-शास्त्रों में ही इस प्रश्न का उत्तर दिया गया है कि मोक्ष की इच्छा रखनेवाले को एकमात्र पुरुषोत्तम नारायण के सिवाय शिव, ब्रह्मा आदि अन्य देवताओं का ध्यान नहीं करना, तथा मनुष्य एवं देवतारूप में पुरुषोत्तम नारायण की जो रामकृष्णादि मूर्तियाँ हैं, उनका ध्यान करना। और उसमें भी जो बुद्धिमान हैं, वे जिस स्थान में भगवान की रामकृष्णादि मनुष्याकार मूर्तियाँ रही हैं, वहाँ वैकुंठ, गोलोक, श्वेतद्वीप तथा ब्रह्मपुर नामक लोकों की धारणा करते हैं। उन लोकों में रहनेवाले पार्षदों की भावना वे रामकृष्णादि के पार्षदों हनुमान, उद्धवादि में करते हैं। वे उन लोकों में कोटि-कोटि सूर्य-चन्द्रमा एवं अग्नि के प्रकाश के समान प्रकाशमान पुरुषोत्तम नारायण की दिव्यमूर्तियों की भावना राम-कृष्णादि में करते हैं। इस प्रकार वे सत्-शास्त्रों से ज्ञान ग्रहण करके दिव्यभाव सहित भगवान की मनुष्याकार मूर्ति का ध्यान करते हैं। उन्हें भगवान के अवतारों की मूर्तियों तथा उनके अतिरिक्त अन्य आकारों में समभाव रहता ही नहीं। वस्तुतः भगवान के अवतारों की जो मूर्तियाँ हैं, वे द्विभुज हैं, फिर भी उनमें चार भुजाओं तथा अष्ट भुजाओं की भावना रखने की बात तो इसलिए कही गयी है कि भगवान की मूर्तियों तथा उनके अतिरिक्त अन्य आकारों में अविवेकी पुरुषों को जो समभाव रहता है, उसकी निवृत्ति के लिए कही गई है।”
\nपुनः श्रीजीमहाराज ने बताया कि, “भगवान की जैसी मूर्ति हमें मिली है, उसी का ध्यान करना चाहिए। किन्तु भगवान के पूर्व अवतारों की मूर्तियों का ध्यान नहीं करना चाहिए। हमें भगवान की जो मूर्ति मिली हो, उसी में पतिव्रता स्त्री की तरह टेक रखना चाहिए। इस प्रसंग में पार्वती के ये वचन मननीय हैं:
\n‘जन्म कोटि लगि रगर हमारी। बरउँ संभु नत रहउँ कुआरी॥’१७५\n“पतिव्रता की ऐसी टेक भी इसलिए कही है कि अविवेकी लोगों को भगवान तथा अन्य जीव के रूप में जो समभाव हो जाता है, उसे दूर करने के लिए यही उपाय है। क्योंकि स्वयं को प्राप्त हुई मूर्ति को छोड़कर यदि वह पहले हो चूके परोक्ष अवतारों का ध्यान किया जाए, तो देव-मनुष्यादि आकारों का भी ध्यान कर लिया जाता है। इसी कारण पतिव्रता-जैसी टेक रखने की बात कही गई है। परन्तु, भगवान की मूर्तियों में भेद नहीं है, ऐसी सत्पुरुषों की समझ है। अतः सत्-शास्त्रों का श्रवण सत्पुरुष से ही करना चाहिए, किन्तु असत्पुरुष द्वारा कभी भी सत्-शास्त्र नहीं सुनना चाहिए।”
", "hindi_footnote": "१७५. रामचरितमानस - बालकांड: ९४/५
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/119.mp3" }, { "english_title": "The Six Levels of Faith;SavikalpandNirvikalpFaith", "english_text": "On the night of Māgshar vadi 9, Samvat 1877 [29 December 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting in Surā Khāchar’s darbār in Loyā. He was dressed entirely in white clothes and was also wearing a red, woolen dagli. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj raised a question, “Faith in God is of two types: one is ‘savikalp faith’, and the other is ‘nirvikalp faith’. In each type of faith there are three sub-categories: the highest level, the intermediate level, and the lowest level. Please describe, in turn, the distinguishing characteristics of each of these six categories.”
\nThe paramhansas were unable to answer, so Shriji Mahārāj said, “The characteristics of a person with the lowest level of ‘savikalp faith’ are as follows: As long as God exhibits lust, anger, avarice, egotism, cravings for taste, etc., to the same extent as other humans, the person’s faith in God remains. But if God were to display these swabhāvs more so than others, his faith would be shattered.
\n“The faith of someone with an intermediate level of ‘savikalp faith’ remains firm even if God exhibits lust, anger, etc., to a double degree than that of humans.
\n“Finally, one with the highest level of ‘savikalp faith’ would never doubt any action of God, even if God were to behave coarsely like a person of a low caste; or exhibit anger, violence, etc.; or indulge in drinking alcohol, eating meat or adultery. Why? Because he understands God to be the all-doer, the supreme lord, and the experiencer of everything. Such a person realizes that whatever actions take place in the world are the result of God, who is anvay within all beings as their controller. If, then, He were to indulge in some degrading deed, it would not affect Him at all since He Himself is the all-doer. In this manner, one who has realized God as the lord of all is known as a devotee of God with the highest level of ‘savikalp faith’.
\n“As for a devotee with the lowest level of ‘nirvikalp faith’, no matter what pious or impious deeds he witnesses being performed by God, he understands that in all actions God performs, He is still a non-doer, since He is Brahma. That Brahma is like ākāsh in that everything resides in ākāsh and all actions take place within it. The devotee realizes such qualities of Brahma in God. For example, during the narration of the Rās-panchādhyāyi, King Parikshit asked Shukji, ‘God assumes an avatār to uphold dharma. Why, then, did he associate with the gopis?’ Shukji replied, ‘Shri Krishna is radiant like fire; whatever actions he performs, pious or impious, are burnt to ashes.’ In this manner, one who understands God as Brahma, unaffected by the actions He performs, is said to have the lowest level of ‘nirvikalp faith.’
\n“One who becomes like the niranna-muktas of Shwetdwip - who are free from the six physical and emotional sensations - and worships Vāsudev is said to possess an intermediate level of ‘nirvikalp faith’.
\n“Finally, one possessing the highest level of ‘nirvikalp faith’ realizes that countless millions of brahmānds, each encircled by the eight barriers appear like mere atoms before Akshar. Such is the greatness of Akshar, the abode of Purushottam Nārāyan. One who worships Purushottam realizing oneself to be aksharrup can be said to possess the highest level of ‘nirvikalp faith’.”
\nThereafter Chaitanyānand Swāmi asked, “Mahārāj, how did such distinctions in faith arise?”
\nShriji Mahārāj replied, “When an aspirant initially approaches a guru, several factors cause distinctions in his faith: the auspiciousness and inauspiciousness of place, time, company, initiation, action, mantra, scriptures, etc., with regards to the guru; as well as the intensity of one’s own shraddhā. Therefore, one should always associate with favorable places, times, etc. Moreover, one should acquire wisdom from a speaker who is serene and faultless.”
\nChaitanyānand Swāmi asked further, “If under such circumstances one develops the lowest level of faith, can it later develop into the highest level of faith?”
\nShriji Mahārāj replied, “If the listener possesses extreme shraddhā; and if he encounters favorable places, times, etc.; and if he encounters a guru with the highest level of gnān, then the highest level of faith will develop. Otherwise, such faith would develop after many lives.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "છ પ્રકારના નિશ્ચયનું, સવિકલ્પ-નિર્વિકલ્પ નિશ્ચયનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના માગશર વદિ ૯ નવમીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ ગામ શ્રીલોયા મધ્યે સુરાભક્તના દરબારમાં રાત્રિને સમે વિરાજમાન હતા ને ગરમ પોસની રાતી ડગલી પહેરી હતી ને બીજાં સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસની સભા તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન કર્યો જે, “ભગવાનનો નિશ્ચય બે પ્રકારનો છે; એક સવિકલ્પ અને બીજો નિર્વિકલ્પ. અને તે બેમાં પણ ઉત્તમ, મધ્યમ અને કનિષ્ઠ એ ત્રણ પ્રકારના ભેદ છે. તે બે મળીને છ ભેદ થયા તેનાં લક્ષણ પૃથક્ પૃથક્ કરીને કહો.” પછી તેનો ઉત્તર પરમહંસ વતે થયો નહીં. ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “સવિકલ્પ૬૮ નિશ્ચયમાં કનિષ્ઠ ભેદ તો એ છે જે, ભગવાન જે તે અન્ય મનુષ્યની બરોબર કામ, ક્રોધ, લોભ, સ્વાદ, માન એ આદિકને વિષે પ્રવર્તે ત્યાં સુધી તો ભગવાનનો નિશ્ચય રહે, પણ જો વધારો કરે તો ન રહે. અને મધ્યમ ભેદ તો એ જે, મનુષ્ય થકી બમણા કામાદિકને વિષે અધિક પ્રવર્તે ત્યાં સુધી પણ નિશ્ચય રહે. અને ઉત્તમ ભેદ તો એ જે, ભગવાન ગમે તેવું નીચ જાતિની પેઠે આચરણ કરે તથા મદ્ય, માંસ, પરસ્ત્રી, ક્રોધ, હિંસા ઇત્યાદિક ગમે તેવું આચરણ કરે તો પણ સંશય થાય નહીં; કેમ જે, એ ભક્ત ભગવાનને એમ જાણે છે જે, ‘ભગવાન તો સર્વના કર્તા છે ને પરમેશ્વર છે ને સર્વના ભોક્તા છે. માટે જે જે ક્રિયા પ્રવર્તે છે તે અન્વયપણે નિયંતારૂપે કરીને સર્વને વિષે રહ્યા જે ભગવાન તે થકી જ પ્રવર્તે છે, તો એ તો કાંઈક થોડીક એવી નીચ જેવી ક્રીયા કરી તેણે કરીને એમને કાંઈ બાધ નથી; કેમ જે, એ તો સર્વકર્તા છે.’ એવી રીતે ભગવાનને વિષે સર્વેશ્વરપણું જાણે, માટે એને ઉત્તમ સવિકલ્પ નિશ્ચયવાળો ભગવદ્ભક્ત કહીએ.
\nઅને હવે નિર્વિકલ્પમાં કનિષ્ઠ ભક્ત ક્યો? તો ભગવાનને સર્વ શુભ-અશુભ ક્રિયા કરતા દેખે તો પણ એમ સમજે જે, ‘સર્વ ક્રિયાને કરે છે તો પણ અકર્તા છે; કેમ જે, એ ભગવાન તો બ્રહ્મરૂપ છે. તે બ્રહ્મ કેવું છે? તો આકાશની પેઠે સર્વને વિષે રહ્યું છે ને સર્વની ક્રિયાઓ તેને વિષે જ થાય છે.’ એવું જે બ્રહ્મપણું તે ભગવાનને વિષે જાણે. જેમ રાસપંચાધ્યાયીમાં૬૯ શુકજી પ્રત્યે પરીક્ષિત રાજાએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, ‘ધર્મરક્ષક ભગવાનનો અવતાર, તેણે પરદારાનો સંગ કેમ કર્યો?’ ત્યારે તેનો ઉત્તર શુકજીએ કર્યો જે, ‘શ્રીકૃષ્ણ તો અગ્નિની પેઠે તેજસ્વી છે, તે જે જે શુભ-અશુભ ક્રિયાને કરે છે તે સર્વે ભસ્મ થઈ જાય છે.’ એવી રીતે ભગવાનને નિર્લેપ એવા બ્રહ્મરૂપ જાણે, તેને કનિષ્ઠ નિર્વિકલ્પ નિશ્ચયવાળો કહીએ. અને શ્વેતદ્વીપને વિષે રહ્યા જે ષટ ઊર્મિએ રહિત એવા નિરન્નમુક્ત તે જેવો પોતે થઈને વાસુદેવની ઉપાસના કરે, તેને મધ્યમ નિર્વિકલ્પ નિશ્ચયવાળો કહીએ. અને અષ્ટાવરણે યુક્ત એવાં જે કોટિ કોટિ બ્રહ્માંડ તે જે અક્ષરને વિષે અણુની પેઠે જણાય છે, એવું જે પુરુષોત્તમ નારાયણનું ધામરૂપ અક્ષર તે રૂપે પોતે રહ્યો થકો પુરુષોત્તમની ઉપાસના કરે, તેને ઉત્તમ નિર્વિકલ્પ નિશ્ચયવાળો કહીએ.”
\nત્યારે ચૈતન્યાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! એવી રીતે નિશ્ચયના ભેદ તે શાણે કરીને થાય છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જ્યારે મુમુક્ષુ પ્રથમ ગુરુ પાસે આવે ત્યારે વક્તા જે ગુરુ તેને વિષે દેશ, કાળ, સંગ, દીક્ષા, ક્રિયા, મંત્ર, શાસ્ત્રાદિકનું જે શુભ-અશુભપણું તથા પોતાની જે શ્રદ્ધા તેનું જે મંદ-તીક્ષ્ણપણું તેણે કરીને એવા ભેદ પડી જાય છે. માટે સારાં દેશાદિકને સેવવાં તથા વક્તા પણ સૂધો શાંત હોય ને તેમાં કોઈ દોષ ન હોય, તે સમે તે થકી જ્ઞાન સાંભળવું.”
\nત્યારે વળી ચૈતન્યાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “કદાચિત્ કોઈક યોગે કરીને કનિષ્ઠ નિશ્ચય થયો હોય તેને પાછો વળી ઉત્કૃષ્ટ નિશ્ચય થાય કે નહીં?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જો શ્રોતાને ઉત્કૃષ્ટ શ્રદ્ધા ઊપજે તથા રૂડાં દેશાદિક પ્રાપ્ત થાય તથા ઉત્કૃષ્ટ જ્ઞાનવાળો વક્તા મળે તો સર્વોત્કૃષ્ટ નિશ્ચય થાય, નહીં તો જન્માન્તરે કરીને ઉત્કૃષ્ટ નિશ્ચયને પામે.”
", "gujarati_footnote": "૬૮. અહીં સવિકલ્પ-નિર્વિકલ્પ શબ્દમાં આવતો વિકલ્પ શબ્દ સંશય વગેરે અજ્ઞાનના અર્થમાં વપરાયો નથી, પરંતુ ઉપાસ્ય એવા ભગવાનના સ્વરૂપમાં માયિક દોષે યુક્ત બુદ્ધિવાળાને સવિકલ્પ કહ્યો છે અને માયિક બુદ્ધિની ન્યૂનતા પ્રમાણે ઉત્તમ, મધ્યમ, કનિષ્ઠ ભેદો જણાવ્યા છે. અને માયિક દોષે રહીતને નિર્વિકલ્પ કહ્યો છે. નિર્વિકલ્પમાં નિશ્ચયની અધિકતા પ્રમાણે ઉત્તમ, મધ્યમ, કનિષ્ઠ ભેદ જણાવ્યા છે. કનિષ્ઠ નિર્વિકલ્પ નિશ્ચયવાળાને નૈમિત્તિક પ્રલયમાં દસ લોક નાશ ન થાય ત્યાં સુધી નિશ્ચય રહે પણ નૈમિત્તિક પ્રલયમાં તેનો નિશ્ચય ડગી જાય. મધ્યમ નિર્વિકલ્પ નિશ્ચયવાળો શ્વેતદ્વીપાદિ ધામની સ્થિતિ સુધી અર્થાત્ પ્રાકૃત પ્રલય સુધી નિશ્ચયમાં સ્થિરતા રહે; ઉત્તમ નિર્વિકલ્પ નિશ્ચયવાળો આત્યંતિક પ્રલયમાં પણ નિર્વિકાર રહે, તેનો નિશ્ચય ક્યારેય ડગે નહીં. આવો ભેદ ‘સેતુમાલા ટીકા’માં દર્શાવ્યો છે.
\n૬૯. ભાગવત: ૧૦/૩૩/૨૭-૩૦.
", "hindi_title": "छः प्रकार के निश्चय", "hindi_text": "संवत् १८७७ में मार्गशीर्ष कृष्णा नवमी (२९ दिसम्बर, १८२०) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीलोया ग्राम-स्थित भक्त सुराखाचर के राजभवन में विराजमान थे। उन्होंने गरम पोस की लाल बगलबंडी पहनी थी और श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष सभा में परमहंसों तथा विभिन्न प्रान्त के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nश्रीजीमहाराज ने प्रश्न किया कि, “भगवान सम्बंधी निश्चय दो प्रकार के हैं। एक सविकल्प तथा दूसरा निर्विकल्प। इन दो प्रकारों में भी उत्तम, मध्यम तथा कनिष्ठ इस प्रकार तीन भेद हैं। इन दोनों को मिलाकर छः भेद हुए, उनके लक्षण पृथक्-पृथक् करके बताइए।” परन्तु परमहंस इस प्रश्न का उत्तर न दे सके।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “सविकल्प१७६ निश्चय में कनिष्ठ भेद यह है कि जब तक भगवान अन्य मनुष्यों के समान काम, क्रोध, लोभ, स्वाद तथा मान आदि दोषों की प्रवृत्ति में प्रवृत्त होते हैं, तब तक भगवान सम्बंधी निश्चय रहता है, परन्तु मनुष्यों से भी अधिक कामादि के भाव प्रकट करते हैं, तो उसे निश्चय नहीं रहता।
\n“मध्यम भेद यह है कि जब भगवान मनुष्यों से दुगुने कामादि में स्वयं को प्रवृत्त दिखाएँ, तब तक उस निश्चय की दृढ़ता रहती है। उत्तम भेद यह है कि भगवान नीच जाति की तरह चाहे कैसा भी आचरण करें, अर्थात् भले ही वे मद्य, मांस, परस्त्रीसंग, क्रोध तथा हिंसामूलक आचरण क्यों न करें, तो भी उनकी क्रियाओं में उसे संशय नहीं होता, क्योंकि वह भक्त समझता है कि, ‘भगवान तो सर्वकर्ता हैं, परमेश्वर हैं तथा सबके भोक्ता भी हैं। इसलिए, जो-जो क्रियाएँ होती हैं, वे अन्वयभाव से नियन्ता रूप द्वारा समस्त प्राणियों में रहनेवाले भगवान से प्रवर्तमान होती हैं। ऐसी स्थिति में यदि वे नीचजनों के जैसी थोड़ी-सी क्रिया करते हैं, तो इससे उन्हें कोई बाधा नहीं पहुँचती, क्योंकि वे तो सर्वकर्ता हैं।’ इस प्रकार वह भगवान में सर्वेश्वर-भाव मानता है। अतः उसे उत्तम सविकल्प निश्चयवाला भगवद्भक्त कहते हैं।
\n“अब निर्विकल्प कनिष्ठ भक्त की बात कहते हैं। ऐसे भक्त का लक्षण यह है कि वह भगवान को समस्त शुभाशुभ क्रियाएँ करते देखकर भी यह समझता है कि, ‘वे समस्त क्रियाएँ करने पर भी अकर्ता हैं, क्योंकि भगवान तो ब्रह्मरूप हैं। वास्तव में ब्रह्म तो आकाश के समान सबमें रहता है तथा सबकी क्रियाएँ उसमें ही होती हैं।’ इस प्रकार वह भगवान में ब्रह्मभाव जानता है। जैसे कि रासपंचाध्यायी में बताया गया है कि परीक्षित राजा ने शुकजी से पूछा कि, ‘धर्मरक्षक भगवान ने अवतार ग्रहण करके परस्त्री का संग क्यों किया?’ इसका उत्तर देते हुए शुकजी ने बताया कि, ‘श्रीकृष्ण तो अग्नि के समान हैं। वे जो कुछ शुभ-अशुभ क्रियाएँ करते हैं, वे सभी भस्म हो जाती हैं।’ इस प्रकार जो पुरुष भगवान को निर्लेपवत् ब्रह्मरूप जानता है, उसे कनिष्ठ निर्विकल्प निश्चयवाला भक्त कहते हैं। और जो भक्त श्वेतद्वीप में रहनेवाले षडूर्मिरहित निरन्नमुक्त के सदृश होकर वासुदेव की उपासना करता है, उसे मध्यम निर्विकल्प निश्चयवाला कहा जाता है।
\n“और अष्टावरणों से युक्त ऐसे कोटि-कोटि ब्रह्मांड जिस अक्षर में अणु की भाँति प्रतीत होते हैं, ऐसा जो पुरुषोत्तम नारायण का धामरूप अक्षर है, उस अक्षर के रूप में स्वयं रहता हुआ जो पुरुषोत्तम की उपासना करता है, उसे उत्तम निर्विकल्प निश्चयवाला कहते हैं।”
\nतब चैतन्यानन्द स्वामी ने पूछा कि, “हे महाराज! इस प्रकार निश्चय के भेद किस प्रयोजन से हुए हैं?”
\nइसका उत्तर देते हुए श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “जब कोई मुमुक्षु प्रारम्भ में गुरु के पास जाता है, तब उन वक्ता गुरु में उस मुमुक्षु को शुभ-अशुभ देश, काल, संग, दीक्षा, क्रिया, मन्त्र तथा शास्त्र आदि के कारण तथा अपनी श्रद्धा की मन्द-तीक्ष्ण भावना के कारण ऐसे भेद हो जाते हैं। इसलिए मुमुक्षु को हमेशा शुभ देशादि का सेवन करना चाहिए और वक्ता भी यदि शान्त तथा दोषरहित हो तभी उसी से ज्ञान-श्रवण करना चाहिए।”
\nफिर चैतन्यानन्द स्वामी ने पूछा, “कदाचित् किसी योग द्वारा यदि कनिष्ठ निश्चय हुआ हो, तो पुनः उसे उत्कृष्ट निश्चय होता है या नहीं?”
\nयह सुनकर श्रीजीमहाराज बोले कि, “यदि श्रोता उत्कृष्ट श्रद्धावान हो, तथा उसे शुभ देशादि की प्राप्ति हो तथा उसे उत्कृष्ट ज्ञानी वक्ता मिल जाए, तो उसे सर्वोत्कृष्ट निश्चय हो जाता है, अन्यथा उसे जन्मान्तर के बाद उत्कृष्ट निश्चय होता है।”
", "hindi_footnote": "१७६. यहाँ सविकल्प-निर्विकल्प शब्द लौकिक अर्थ में प्रयुक्त नहीं हुआ। किन्तु उपास्य स्वरूप परमात्मा के स्वरूप में मायिक बुद्धि रखनेवाले को ‘सविकल्प निश्चयवाला’ है। और जिसे भगवत्स्वरूप में मायिक बुद्धि नहीं होती, वह निर्विकल्प निश्चयवाला है। निर्विकल्प निश्चय की उत्तरोत्तर अधिकता के अनुसार कनिष्ठ, मध्यम, उत्तम भेद इस तरह दर्शाये गये हैं - कनिष्ठ निर्विकल्प निश्चयवाले को दस लोकों का नाश न हो, तब तक निश्चिय बना रहता है, लेकिन नैमित्तिक प्रलय में निश्चय नहीं रहता। मध्यम निर्विकल्प निश्चयवाले को श्वेतद्वीपादि धाम की स्थिति तक निश्चय रहता है, अर्थात् प्राकृत प्रलय तक निश्चय में स्थिरता रहती है; निर्विकल्प निश्चयवाला आत्यंतिक प्रलय में भी निर्विकार रहता है, उसका निश्चय कभी डिगता नहीं है। ऐसा भेद ‘सेतुमाला टीका’ में दर्शाया गया है।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/120.mp3" }, { "english_title": "Not Being Overcome by Adverse Circumstances", "english_text": "In the early morning of Māgshar vadi 10, Samvat 1877 [30 December 1820], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot in Surā Khāchar’s darbār in Loyā. He had worn a red, woolen dagli and a white khes. He had tied a white feto around His head and had tied a bokāni with another white feto. In addition to this, He had covered Himself with a thick, white cotton cloth. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nShriji Mahārāj then told the senior paramhansas to ask questions amongst themselves. Thereupon Gopālānand Swāmi asked Brahmānand Swāmi, “What type of person is not overcome by adverse places, times, actions, company, etc.; and what type of person is overcome? After all, it is said that even Brahmā was infatuated upon seeing Saraswati, as was Shiv when he saw Mohini. So please answer carefully, because even such greats have been overcome by adverse circumstances.”
\nBrahmānand Swāmi attempted to answer but could not give a satisfactory reply.
\nSo Shriji Mahārāj explained, “A person who has withdrawn his nādis and prāns, and by way of his nirvikalp state, remains at the holy feet of God would not be overcome by adverse places, times, company, etc., even if he was an insignificant being. In fact, if Brahmā and the other deities behave in this manner, they would also not be overcome. However, if he has not developed such a state, and instead, behaves as if he is the body, then average beings as well as greats such as Brahmā and the other deities would be overcome. If this were not so, then the meaning of the verse:
\nTat-shrushta-shrushta-shrushteshu ko nvakhandita-dheehee pumān |would not hold true. Therefore, God alone is not overcome by those influences. While all others, however great they may be, if they are not engrossed in the holy feet of God, would be overcome; those who do remain engrossed are not overcome. This is a universal principle that I have firmly established within Myself.
\n“Moreover, it is mentioned in the Shrimad Bhāgwat:
\nEtad-eeshanam-eeshasya prakrutistho’pi tad-gunaihee |“Krishna Bhagwān has also said:
\nDaivee hyeshā guna-mayee mama māyā duratyayā |“Thus, only God remains unaffected by māyā; and one who has realized God through a nirvikalp state is also not overcome by māyā. On the other hand, someone who has realized God through a savikalp state, however great he may be, would still be overcome.”
\nThereafter, Nityānand Swāmi asked, “Mahārāj, as long as a mukta is associated with the gunas, he is affected by places, times, etc. It is accepted, however, that God is not influenced by places, times, etc. – even while He remains within the gunas. But when all of the muktas are free from the association of the gunas, and having become nirgun, dwell in Akshardhām along with God – who dwells there in the same manner – then all of the muktas are nirgun and composed of chaitanya. Also, as explained by ‘mama sādharmyam-āgatāhā’,4 they have attained qualities similar to those of God. How, then, should we understand the distinction between the muktas and God?”
\nShriji Mahārāj answered, “Look at the moon and the stars. Isn’t there a difference between the two? They are not similar in terms of brightness, and there is a vast difference between the intensity of their rays as well. All of the herbs are nourished by the moon, but not by the stars. Also, it is the moon that dispels the darkness of the night, not the stars. God and the muktas differ in the same way.
\n“Also, a king and his servant are both the same in that both are humans; yet the authority, power, beauty and charm of the king are by far superior. His servant, regardless of how great he may be, cannot achieve what the king can achieve. In the same way, Purushottam Nārāyan is the all-doer, the cause of all, the controller of all; He is extremely attractive, extremely radiant, and extremely powerful; also, He possesses the kartum, akartum and anyathākartum powers. If He wishes, He can eclipse all of the muktas of Akshardhām by His own divine light and prevail alone. Also, if He wishes, He can accept the bhakti of the muktas and reside with them. He can eclipse even Akshar, in the form of the Akshardhām in which He dwells, and preside alone independently. If He so chooses, He is capable of supporting the countless muktas by His own power, without even needing Akshardhām. For example, King Pruthu had told Pruthvi, ‘I can kill you with the arrow from my bow and still be able to support the whole world by my powers.’ Likewise, through His powers, God reigns as supreme. He who equates God with Akshar and the other muktas should be regarded as evil-minded and as a grave sinner. One should avoid even looking at him. In fact, merely looking at such a person is as sinful as committing the five grave sins.
\n“Of course, by considering their association with God, it is acceptable to endow greatness upon anyone. Brahmā, Shiv, Nārad, the Sanakādik and Uddhav can all be called God because of their association with God. At present, even a sādhu like Muktānand Swāmi can be considered to be like God because of his association with God. Without God, however, even Akshar cannot be called God – let alone anyone else. In fact, the Vedstuti prose ‘Aparimitā dhruvās-tanubhruto yadi sarvagatās-tarhi na shāsyateti niyamo dhruva netarathā |’5 reflects the same truth. If this were not so, then why would we, despite regarding ourselves to be brahmarup, and distinct from the body, and possessing gnān, vairāgya, etc., try to please God by staying up day and night, clapping, singing devotional songs and chanting His holy name tirelessly? Why would we engage in spiritual discourses day and night and encourage others to do so as well? Why would we make so much effort if we could become like God? Hence, only God is like God; no one can become like Him. The Vedic verse ‘Ekam-evādviteeyam brahma’6 also explains that God alone is like God. This is the principle of all of the scriptures.”
\nIn this manner, Shriji Mahārāj addressed the devotees for their benefit, when in reality He Himself is Purushottam Nārāyan.
", "english_footnote": "Of the progeny of Brahmā [i.e. Marichi, etc.], and their progeny [i.e. Kashyap, etc.], and their progeny [i.e. humans and deities] – whose mind in this world, besides that of Nārāyan Rishi, can be distinguished as being unaffected by the māyā [i.e. alluring charm] of women? - Shrimad Bhāgwat: 3.31.37
\nJust as a person’s buddhi [i.e. knowledge of God] is not affected by the traits of the body [such as birth, death, age, illness, ignorance, etc.], similarly, God, who pervades Prakruti [and its creation], is forever unaffected by their influences and the influences of the ātmās. This is the prowess of God. - Shrimad Bhāgwat: 1.11.38
\nMy māyā, which I have created and is composed of the [three] gunas, is indeed difficult to transcend. [But] those who take refuge in me alone can transcend that māyā. - Bhagwad Gitā: 7.14
\nO Steadfast [God]! If the embodied jivas, which are innumerable and eternal, are believed to be all-pervasive, then they would not be governable. [But] not believing them as such [i.e. all-pervasive] would not cause any discrepancies. - Shrimad Bhāgwat: 10.87.30
", "gujarati_title": "દેશકાળે પરાભવ ન થાય તેનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના માગશર વદિ ૧૦ દશમીને દિવસ પ્રાતઃકાળને સમે શ્રીજીમહારાજ ગામ શ્રીલોયા મધ્યે સુરાખાચરના દરબારમાં ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને માથે ધોળો ફેંટો બાંધ્યો હતો ને બીજા ધોળા ફેંટાની બોકાની વાળી હતી ને ગરમ પોસની રાતી ડગલી પહેરી હતી ને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો ને ચોફાળ ઓઢ્યો હતો અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસની સભા તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે કહ્યું જે, “મોટેરા મોટેરા પરમહંસ પરસ્પર પ્રશ્ન-ઉત્તર કરો.” ત્યારે ગોપાળાનંદ સ્વામીએ બ્રહ્માનંદ સ્વામીને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “કેવો પુરુષ હોય તેને દેશ, કાળ, ક્રિયા, સંગાદિકે કરીને પરાભવ ન થાય ને કેવો હોય તેને થાય? અને સાંભળ્યામાં તો એમ આવે છે જે, ‘બ્રહ્માને પણ સરસ્વતીને દેખીને મોહ થયો૭૦ ને શિવજીને પણ મોહિનીને દર્શને કરીને મોહ થયો.’૭૧ માટે વિચારીને ઉત્તર કરો; કેમ જે, એવા મોટાને પણ દેશકાળાદિકે કરીને પરાભવ થયો.” પછી તેનો ઉત્તર બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ કરવા માંડ્યો પણ થયો નહીં. ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એનો ઉત્તર એ છે જે, નાડી-પ્રાણ સંકેલાઈને નિર્વિકલ્પ સ્થિતિએ કરીને શ્રીનારાયણનાં ચરણારવિંદમાં રહ્યો હોય, તો તુચ્છ જેવો જીવ હોય તેને પણ દેશ, કાળ, સંગાદિકે કરીને પરાભવ ન થાય અને એવી રીતે બ્રહ્માદિક રહ્યા હોય તો તેને પણ પરાભવ ન થાય. અને એવી રીતે સ્થિતિ ન થઈ હોય ને દેહમાં વર્તતા હોય, તો બીજા જીવને પરાભવ થાય ને એવા મોટા જે બ્રહ્માદિક તેને પણ થાય. અને એમ ન હોય તો,
\n‘તત્સૃષ્ટસૃષ્ટસૃષ્ટેષુ કો ન્વખંડિતધીઃ પુમાન્।“એ શ્લોકનો અર્થ ઠીક બેસે નહીં. માટે એને વિષે રહ્યા થકા તો એક નારાયણ ઋષિને પરાભવ ન થાય અને બીજો તો ગમે એવો મોટો હોય ને તે જો નારાયણનાં ચરણારવિંદને વિષે નિમગ્ન ન રહે તો તેને પરાભવ થાય અને જો નિમગ્ન રહે તો ન થાય. એવી રીતે અમે અમારા અંતરમાં અચળ સિદ્ધાંત કરી રાખ્યો છે. અને તે ભાગવતમાં કહ્યું છે જે,
\n‘એતદીશનમીશસ્ય પ્રકૃતિસ્થોઽપિ તદ્ગુણૈઃ।“તથા ભગવાને કહ્યું છે જે,
\n‘દૈવી હ્યેષા ગુણમયી મમ માયા દુરત્યયા।“એવી રીતે માયાએ કરીને નિર્લેપપણું તે એક નારાયણને જ છે અથવા તે નારાયણને નિર્વિકલ્પપણે પામ્યો હોય તેને પણ પરાભવ ન થાય. અને સવિકલ્પપણે જો નારાયણને પામ્યો હોય તો તે ગમે તેવો મોટો હોય તેને પણ પરાભવ થાય.”
\nઅને ત્યાર પછી નિત્યાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! જ્યાં સુધી એ મુક્તોને ગુણનો સંબંધ છે ત્યાં સુધી તો તેને દેશકાળાદિકે કરીને વિપર્યયપણું થાય અને નારાયણ છે તે તો ગુણમાં રહ્યા થકા દેશકાળાદિકે કરીને પરાભવને ન પામે, એ તો ઠીક; પણ જ્યારે એ સર્વે મુક્તોને ગુણનો સંબંધ ન હોય ને નિર્ગુણપણે કરીને અક્ષરધામને વિષે રહ્યા હોય અને નારાયણ પણ ત્યાં તેવી જ રીતે રહ્યા હોય, તે વારે એ સર્વે ચૈતન્યમય છે ને નિર્ગુણ છે ને ‘મમ સાધર્મ્યમાગતાઃ’૭૫ એવી રીતે નારાયણના સાધર્મ્યપણાને પામ્યા છે, એવા જે મુક્ત અને નારાયણ તેને વિષે કેમ ભેદ સમજવો?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેમ ચંદ્રમા છે ને તારા છે તેમાં ભેદ છે કે નહીં? જુઓ ને, પ્રકાશપણે કરીને સરખા નથી અને બિંબમાં પણ ઘણો ભેદ છે, અને સર્વ ઓષધિનું પોષણ તે પણ ચંદ્રમા વતે જ થાય પણ બીજે તારે ન થાય, અને રાત્રીનો અંધકાર તે પણ ચંદ્રમાએ કરીને ટળે પણ તારાએ કરીને ટળે નહીં; તેમ નારાયણ તથા મુક્તોમાં ભેદ છે. અને વળી જેમ રાજા ને રાજાના ચાકર તે મનુષ્ય જાતિએ કરીને સરખા છે પણ રાજાનું સામર્થ્ય, ઐશ્વર્ય, રૂપ, લાવણ્યતા તે સર્વોપરી છે; અને જે રાજા વતે થાય તે ચાકર વતે થાય નહીં, સૂઝે એવડો મોટો હોય તો પણ ન થાય. તેમ પુરુષોત્તમ નારાયણ તે સર્વકર્તા છે, સર્વકારણ છે, સર્વનિયંતા છે, અતિ રૂપવાન છે, અતિ તેજસ્વી છે, અતિ સમર્થ છે અને કર્તુમકર્તુમન્યથાકર્તું સમર્થ છે; તે જો પોતાની ઇચ્છામાં આવે તો એ અક્ષરધામને વિષે રહ્યા જે મુક્ત તે સર્વેને પોતાના તેજને વિષે લીન કરીને પોતે એક જ વિરાજમાન રહે, અને સૂઝે તો એ સર્વે મુક્ત તેમણે સેવ્યા થકા એમની ભક્તિને અંગીકાર કરે ને એ સહિત વિરાજમાન રહે. અને જે અક્ષરધામને વિષે પોતે રહ્યા છે તે અક્ષરને પણ લીન કરીને પોતે સ્વરાટ્ થકા એકલા જ વિરાજમાન રહે; અને પોતાને મનમાં આવે તો એ અક્ષરધામ વિના પણ અનંત કોટિ મુક્તને પોતાને ઐશ્વર્યે કરીને ધારવાને સમર્થ છે. જેમ પૃથુ ભગવાને પૃથ્વીને કહ્યું જે, ‘મારા ધનુષ થકી નીસર્યાં જે બાણ તેણે કરીને તને મારીને મારા સામર્થ્યે કરીને આ સર્વ જગતને ધારવાને હું સમર્થ છું;’૭૬ તેમ એ નારાયણ પોતાને ઐશ્વર્યે કરીને સર્વોપરી વર્તે છે. તે એને ને બીજા અક્ષરાદિક મુક્તને સરખા કહે છે તે દુષ્ટ મતવાળા જાણવા ને તેને અતિ પાપી જાણવા અને એનાં દર્શન પણ કરવાં નહીં. અને એવી રીતની સમજણવાળાનાં દર્શન કરીએ તો પંચ મહાપાપ જેવું પાપ થાય. અને એ નારાયણને લઈને તો જેને વિષે મોટ્યપ કહીએ તેને વિષે સંભવે. અને એને લઈને બ્રહ્મા, શિવ, નારદ, સનકાદિક એ સર્વેને ભગવાન કહેવાય છે, અને ઉદ્ધવજીને વિષે એ નારાયણને લઈને ઉદ્ધવને પણ ભગવાન કહેવાય, અને હમણાં આ મુક્તાનંદ સ્વામી જેવા સંતને વિષે એ નારાયણને લઈને તો એમને પણ ભગવાન જેવા કહેવાય; અને એ નારાયણને લીધા વિના તો અક્ષરને પણ ભગવાન ન કહેવાય તો બીજાની શી વાર્તા કહેવી? અને ‘અપરિમિતા ધ્રુવાસ્તનુભૃતો યદિ સર્વગતાસ્તર્હિ ન શાસ્યતેતિ નિયમો ધ્રુવ! નેતરથા।’૭૭ એ વેદસ્તુતિના ગદ્યનો પણ એ જ અર્થ છે. અને જો એમ ન હોય તો આ આપણ સર્વે છીએ તે આ દેહ થકી નોખો જે આત્મા તેને બ્રહ્મરૂપ જાણીએ છીએ અને જ્ઞાન, વૈરાગ્યાદિક સાધને યુક્ત છીએ તો પણ એ નારાયણને પ્રસન્ન કરવાને અર્થે રાત-દિવસ ઉજાગરા કરીએ છીએ ને કીર્તન, નામ-સ્મરણ તે તાળીઓ વજાડી વજાડીને હાથની આંગળીઓ ફાટી જાય એમ કરીએ છીએ તથા કથાવાર્તા રાત-દિવસ કરીએ કરાવીએ છીએ, તે જો એ નારાયણ સરખા થઈ જવાતું હોય તો એવડો દાખડો શું કરવા કરીએ? માટે એ નારાયણ જેવા તો એક નારાયણ જ છે, પણ બીજો કોઈ એ જેવો થતો નથી. અને ‘એકમેવાદ્વિતીયં બ્રહ્મ।’૭૮ એ શ્રુતિનો પણ એ જ અર્થ છે જે, એ નારાયણ જેવા તો એક નારાયણ જ છે. એમ સર્વ શાસ્ત્રનો સિદ્ધાંત છે.” એવી રીતે ભક્તજનની શિક્ષાને અર્થે શ્રીજીમહારાજે વાર્તા કરી ને પોતે તો સાક્ષાત્ પુરુષોત્તમ નારાયણ છે.
", "gujarati_footnote": "૭૦. ભાગવત: ૩/૧૨/૨૮.
\n૭૧. ભાગવત: ૮/૧૨.
\n૭૨. અર્થ: બ્રહ્માએ સર્જેલા મરીચ્યાદિક, તેમણે સર્જેલા કશ્યપાદિક, તેમણે સર્જેલા દેવ-મનુષ્યાદિક તે સર્વેમાં એક નારાયણ ઋષિ સિવાય કયો પુરુષ સ્ત્રીરૂપી માયામાં મોહ ન પામે? સૌનું મન આકર્ષણ પામે જ. (ભાગવત: ૩/૩૧/૩૭).
\n૭૩. અર્થ: જેમ ભગવાનના ભક્તનું ભગવાનના સ્વરૂપ સંબંધી જ્ઞાન, ભક્તના દેહમાં રહેલા સતત પરિણામાદિક દોષથી અને જીવમાં રહેલા અવિદ્યાદિ દોષથી લેપાતું નથી, તેમ પરમેશ્વર માયા-પ્રકૃતિ અને જીવવર્ગમાં વ્યાપીને રહ્યા છે, છતાં પણ પ્રકૃતિના સત્ત્વાદિ ગુણથી અને જીવના અવિદ્યા, અસ્મિતા, રાગદ્વેષાદિ દોષથી લેપાતા નથી. આટલું જ પરમેશ્વરનું પરમેશ્વરપણું છે. અર્થાત્ ભક્તનું ભગવાનના સ્વરૂપ સંબંધી જ્ઞાન દેહ અને આત્માના દોષથી લેપાતું નથી, તો જડ અને ચેતનમાં અંતર્યામીપણે રહેલા ભગવાન જડ અને ચેતન પ્રકૃતિના દોષથી ન લેપાય તેમાં કહેવું જ શું? (ભાગવત: ૧/૧૧/૩૮).
\n૭૪. અર્થ: મારી આ ગુણમયી દૈવી માયા દુસ્તર છે, પરંતુ જેઓ મારું જ શરણ લે છે તેઓ આ માયાને તરી જાય છે. (ગીતા: ૭/૧૪).
\n૭૫. અર્થ: મારા સમાન રૂપ વગેરે ગુણોને પામેલા. (ગીતા: ૧૪/૨).
\n૭૬. ભાગવત: ૪/૧૭/૨૨-૨૭.
\n૭૭. અર્થ: “હે નિત્ય પરમાત્મા! આપ અપરિમિત અને સર્વવ્યાપક છો. જો અસંખ્ય જીવો પણ આપની જેમ અપરિમેય અને સર્વવ્યાપક બની જાય તો આપની સમાન થઈ જાય. તો પછી કોણ નિયામક? અને કોણ નિયમ્ય? તે નિયમ તો ત્યારે જ સ્થિર રહે, જ્યારે આપ જ નિયામક હો. નહીં તો શાશ્વત નિયમનો લોપ થઈ જાય.” આમ ભાવાર્થ સમજવો. (ભાગવત: ૧૦/૮૭/૩૦).
\n૭૮. છાંદોગ્યોપનિષદ: ૬/૨/૧; ત્રિપાદ્વિભૂતિ મહાનારાયણોપનિષદ: પૃ. ૩૧૩; પૈંગલોપનિષદ-૧.
", "hindi_title": "अचल सिद्धान्त", "hindi_text": "संवत् १८७७ में मार्गशीर्ष कृष्णा दशमी (३० दिसम्बर, १८२०) को प्रातः काल श्रीजीमहाराज श्रीलोया ग्राम स्थित भक्त सुराखाचर के राजभवन में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने मस्तक पर श्वेत फेंटा बाँधा था, दूसरे सफ़ेद फेंटा को मस्तक से आकंठ लपेटा था, गरम पोस की लाल बगलबंडी पहनी थी, श्वेत धोती धारण की थी और सूती शाल ओढ़ी थी। उनके मुखारविन्द के समक्ष परमहंसों तथा देश-देशान्तर के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “बड़े-बड़े परमहंस परस्पर प्रश्नोत्तरी प्रारम्भ करें।”
\nतब गोपालानन्द स्वामी ने ब्रह्मानन्द स्वामी से प्रश्न किया, “कैसे पुरुष का देश, काल, क्रिया तथा संगादि द्वारा पराभव नहीं होता और कौन-सा पुरुष पराजित हो जाता है? तथा सुनने में तो ऐसा आता है कि सरस्वती को देखकर ब्रह्मा भी मोहित हो गए थे; तथा शिवजी को भी मोहिनी को देखकर मोह हो गया था। इसलिए, विचार करके उत्तर दीजिए। क्योंकि ऐसे बड़े-बड़े भी देशकालादि द्वारा पराभूत हुए।”
\nतब ब्रह्मानन्द स्वामी इस प्रश्न का उत्तर देने लगे, परन्तु वे यथार्थ उत्तर न दे सके।
\nतब श्रीजीमहाराज कहने लगे कि, “इसका उत्तर यह है कि नाड़ियों और प्राणों को समेटकर निर्विकल्प स्थिति सिद्ध करके जो श्रीनारायण के चरणारविन्दों में स्थित हुआ हो, तो यदि वह तुच्छ जीव भी क्यों न हो, उसका भी देशकाल-संगादि द्वारा पराभव नहीं होता, और इसी प्रकार ब्रह्मादि रहे तो उनका भी पराभव नहीं होता। परन्तु यदि ऐसी स्थिति सिद्ध न हुई हो, और देहासक्त ही रहते हों, तो अन्य जीवों का भी पराभव होता है। तथा ऐसे महान ब्रह्मादि देवों का भी पराभव हो जाता है। यदि ऐसा न हो तो –
\n‘तत्सृष्टसृष्टसृष्टेषु कोन्वखंडितधीः पुमान्।“इस श्लोक का अर्थ उचित नहीं ठहरता। इसलिए, यह कहा गया है कि देशकालादि के कारण तो केवल नारायण ऋषि का पराभव नहीं होता, उनके सिवा अन्य कोई भी चाहे कितना ही बड़ा क्यों न हो, वह यदि नारायण के चरणारविन्दों में निमग्न नहीं रहता, तो उसका पराभव हो जाता है, और यदि चरणारविन्दों में वह निमग्न रहता है, तो उसका देशकालादि के कारण पराभव नहीं हो सकता। इसलिए, हमने अपने अन्तःकरण में यह सिद्धान्त अचल करके रखा है। और, भागवत में कहा गया है कि:
\n‘एतदीशनमीशस्य प्रकृतिस्थोऽपि तद्गुणैः।“भगवान ने भी कहा है:
\n‘दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया।“इस प्रकार, एकमात्र केवल नारायण ही इस माया से निर्लेप होते हैं अथवा उन नारायण को निर्विकल्प रूप से प्राप्त हुआ पुरुष भी माया से पराभूत नहीं होता। परन्तु यदि कोई भक्त सविकल्प रूप से नारायण को प्राप्त हुआ तो वह चाहे कितना ही बड़ा क्यों न हो, फिर भी उसका पराभव हो जाता है।”
\nतब नित्यानन्द स्वामी ने पूछा, “हे महाराज! जब तक इन मुक्तों का गुणों के साथ सम्बंध रहता है, तब तक इनमें देशकालादि द्वारा विपर्ययभाव होता है, तथा नारायण तो (मायिक) गुणों में रहते हुए भी देशकालादि द्वारा पराभव को प्राप्त नहीं होते, यह बात भी ठीक है; परन्तु जब मुक्तों का भी गुणों से सम्बंध न रहे तथा निर्गुणभाव से वे सब अक्षरधाम में रहे हों और नारायण भी वहाँ उसी रूप में रहे हों, तब वे सब चैतन्यमय एवं निर्गुण ही होते हैं। ऐसे समय में ‘मम साधर्म्यमागताः’१८० के अनुसार वे नारायण के साधर्म्यभाव को प्राप्त हो चुके हैं। ऐसे मुक्तों तथा नारायण के बीच किस प्रकार से भेद समझें?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “चन्द्रमा तथा तारागणों में भेद है कि नहीं? देखिए! वे प्रकाश की दृष्टि से भी वे एकसमान नहीं हैं तथा बिम्ब (आकार) में भी बड़ा भेद है। और समस्त औषधियों का पोषण चन्द्रमा द्वारा होता है, न कि तारागण से! तथा रात्रि का घना अंधकार भी चन्द्रमा से दूर होता है, जो तारागण से संभव नहीं है! उसी प्रकार नारायण तथा मुक्तों में भी भेद है। और जैसे राजा और उसके नौकर-चाकर मानवजाति से एकसमान हैं! फिर भी राजा के सामर्थ्य, ऐश्वर्य, रूप एवं लावण्य सभी सर्वोपरि होते हैं। और जो काम राजा कर सकता है, वह चाकरों से नहीं हो सकता, भले ही वे कितने ही बड़े क्यों न हों! उसी प्रकार पुरुषोत्तम नारायण तो सर्वकर्ता हैं, सर्वकारण हैं, सर्वनियन्ता हैं, अतिरूपवान हैं, महातेजस्वी हैं, अतिसमर्थ हैं, तथा ‘कर्तुम्, अकर्तुम् और अन्यथा-कर्तुम्’ शक्ति के धारक हैं।
\n“यदि वे चाहें, तो अक्षरधाम स्थित समस्त मुक्तों को अपने तेज में विलीन करके स्वयं अकेले ही विराजमान रह सकते हैं। यदि वे इच्छा करें, तो मुक्तों द्वारा की गई उनकी परमात्मा के प्रति भक्ति को अंगीकार करके उनके सहित विराजमान हो सकते हैं। और जिस अक्षरधाम में वे स्वयं रहते हैं, उस अक्षर को भी लीन करके स्वतः स्वराट् रूप से अकेले ही विराजमान रह सकते हैं। यदि वे चाहें तो अक्षरधाम के बिना ही अनन्तकोटि मुक्तों को अपने ऐश्वर्य द्वारा धारण करने में समर्थ होते हैं। जैसे पृथु भगवान ने पृथ्वी से कहा था कि, ‘मैं अपने धनुष से निकले हुए बाणों द्वारा तुझे मारकर अपनी सामर्थ्य से इस समस्त जगत को धारण करने में समर्थ हूँ।’ वैसे ही वे नारायण भी अपने ऐश्वर्य द्वारा सर्वोपरि हैं। जो पुरुष उन्हें तथा अन्य अक्षरादि मुक्तों को एक समान बताते हैं, उन्हें दुष्टबुद्धिवाला तथा अतिपापी समझना चाहिए, और उनका दर्शन भी नहीं करना चाहिए। ऐसी विपरीत समझ रखनेवालों को देखनेमात्र से पंचमहापाप के सदृश पाप लगता है। तथा नारायण को लेकर तो किसी की भी महत्ता सम्भव हो जाती है। नारायण के कारण ही ब्रह्मा, शिव, नारद तथा सनकादि को भगवान कहा जाता है। नारायण को लेकर ही उद्धव को भगवान कहते हैं। और यह मुक्तानन्द स्वामी जैसे सन्त को भी नारायण को लेते हुए भगवान के समान कह सकते हैं, परन्तु बिना नारायण के सम्बंध के तो अक्षर को भी भगवान नहीं कहा जा सकता, तो दूसरों की तो बात ही क्या कहनी?
\n“और ‘अपरिमिता ध्रुवास्तनुभृतो यदि सर्वगतास्तर्हि न शास्यतेति नियमो ध्रुव! नेतरथा’१८१ वेदस्तुति के इस गद्यांश का भी यही अर्थ है। यदि ऐसा न हो, तो हम सब देह से भिन्न आत्मा को ब्रह्मरूप मानते हैं तथा ज्ञान, वैराग्य आदि साधनों से युक्त हैं, फिर भी उन नारायण को प्रसन्न करने के लिए रात-दिन जागरण करते हैं, उंगलियाँ फट जाएँ ऐसे ज़ोर-जोश से तालियाँ बजाकर कीर्तन एवं नामस्मरण करते हैं तथा कथा-कीर्तन भी रातदिन करते-करवाते रहते हैं। यदि उन नारायण के समान हुआ जा सकता हो, तो ऐसी साधना का मतलब क्या? अतः उन नारायण के समान तो एक नारायण ही हैं। परन्तु, उनके जैसा दूसरा कोई भी नहीं हो सकता।
\n“और ‘एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म’१८२ इस श्रुति का भी यही अर्थ है कि, ‘इन नारायण जैसे तो एक नारायण ही हैं।’ यूं समस्त शास्त्रों का यही सिद्धान्त है।”
\nइस प्रकार, भक्तजनों को शिक्षा देने के लिए श्रीजीमहाराज ने यह वार्ता की, वास्तव में वे तो स्वयं साक्षात् पुरुषोत्तम नारायण हैं।
", "hindi_footnote": "१७७. अर्थ: “ब्रह्मा द्वारा सृजित मरीच्यादि तथा उनके द्वारा उद्भूत कश्यपादिक तथा उनके द्वारा सृजित देवमनुष्यादि के मध्य इस लोक में नारायण ऋषि के सिवा ऐसा कौन-सा पुरुष है, जिसका मन स्त्रीरूपी माया से आकर्षित नहीं होता? अन्य समस्त मनुष्यों का मन ऐसी माया से आकर्षित हो ही जाता है।” (श्रीमद्भागवत: ३/३१/३७)
\n१७८. अर्थ: “जिस प्रकार भगवान के भक्त का भगवत्स्वरूप सम्बंधी ज्ञान देह में रहनेवाले दोषों तथा जीव में स्थित अविद्यादि दोषों से लिप्त नहीं होता, वैसे ही परमेश्वर भी प्रकृति तथा जीववर्ग में व्याप्त होकर रहने के बावजूद प्रकृति के सत्त्वादि गुणों तथा जीव के अविद्या, अस्मिता एवं रागद्वेषादि दोषों से लिप्त नहीं होते। परमेश्वर की इतनी ही परमेश्वरता है, अर्थात् जब भक्त का भगवत्स्वरूप सम्बंधी ज्ञान, देहात्मा के दोष से लिप्त नहीं होता, तब जड तथा चैतन्य में अन्यर्यामी रूप से रहनेवाले भगवान जड या चेतन प्रकृति के दोषों से लिप्त न हों, इस विषय में कहने की बात ही क्या है?” (श्रीमद्भागवत: १/११/३८)
\n१७९. अर्थ: “जो मेरी ही शरण में आते हैं, वे मेरी गुणमयी तथा दुर्लंघ्य माया को पार कर लेते हैं।” (गीता: ७/१४)
\n१८०. अर्थ: “मेरे साधर्म्य (समान गुण-योग) को प्राप्त किए हुए हैं।” (गीता: १४/२)
\n१८१. अर्थ: “हे नित्य, हे भगवन्, आप अपरिमित एवं सर्वव्यापक हैं। यदि असंख्य जीव आपकी तरह अपरिमित एवं सर्वव्यापक हो जाएँगे, तब तो वे आपके समान ही कहलाएँगे! फिर तो कौन नियामक तथा कौन नियम्य? यह (नियामक - नियम्य) तब ही स्थिर हो सकता है, जब आप ही नियामक हो। अन्यथा शाश्वत नियम का लोप हो जाए।” (श्रीमद्भागवत: १०/८७/३०)
\n१८२. छांदोग्योपनिषद्: ६/२/१
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/121.mp3" }, { "english_title": "Personal Preferences", "english_text": "On Māgshar vadi 11, Samvat 1877 [31 December 1820], Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot in Surā Khāchar’s darbār in Loyā. He was wearing a white khes and had tied a white feto around His head. He had covered Himself with a white cotton cloth. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen Shriji Mahārāj said to the paramhansas, “All of the āchāryas of the past have had differing beliefs. Of them, Shankar Swāmi seems to have leaned predominantly towards the Advait doctrine. Rāmānuj’s principle is that jivas, māyā and Purushottam are eternal; Purushottam is the controller of the jivas and māyā; He is the ultimate cause of all; He forever dwells in His Akshardhām in a divine form; all avatārs emanate from Him; and it is this Purushottam Nārāyan that individuals should worship. This seems to be the understanding of Rāmānuj. Vallabhāchārya seems to have intense faith only in bhakti. All of these āchāryas have occasionally referred to other principles in their own scriptures, but ultimately, in one way or another, they have leaned towards their own personal preference. Their views can be accurately inferred from the statements in their scriptures.
\n“In the same way, having listened to My discourses, what have all of you realized My personal preference to be? Just as a thread easily follows the needle or a thread runs through each and every bead of a rosary, which principle is consistently interwoven in all of My talks? Please state your beliefs.”
\nThereupon all of the senior paramhansas spoke according to their understanding.
\nThen, Shriji Mahārāj said, “Here, allow Me to reveal My own principles and preferences.
\n“First of all, I like the fact that although Rushabhdev Bhagwān had attained oneness with Vāsudev, and despite being God himself, when yogic powers manifested before him, he did not accept them because he wished to set an example for all renunciants. Also, the Shrimad Bhāgwat states: ‘Even an accomplished yogi should never trust his mind - even though he may appear to have conquered it.’ There are verses to that effect as well:
\nNa kuryāt-karhichit-sakhyam manasi hyanavasthite |“In this manner, I like a renunciant who does not trust his mind.
\n“Also, in My mind I do not like other realms as much as I like Shwetdwip and Badrikāshram. In fact, I feel that it would be very good to go there to perform austerities without any food. I would prefer not to indulge in the various types of pleasures of the other realms.
\n“Furthermore, I realise that the many avatārs are all ultimately of God; yet, among these avatārs, I like Rushabhdevji greatly. I also like Kapilji and Dattātreya equally, but to a lesser extent than Rushabhdevji. But more than these three, I have a million-fold more affection for the avatār of Shri Krishna. I feel, ‘This avatār is greater and more powerful than all of the others. Also, in him, one cannot make the distinction of the avatār and the source of the avatār.’ On the other hand, I do not have a great liking for the other avatārs of God such as Matsya, Kachchha, etc.
\n“In addition to this, My understanding is as follows: There is an all-transcending mass of divine light which cannot be measured from above, below, or in any of the four directions; that is to say, it is endless. Amidst this mass of light lies a large, ornate throne upon which presides the divine form of Shri Nārāyan Purushottam Bhagwān. Countless millions of muktas are seated around that throne and enjoy the darshan of God. I constantly see Him accompanied by the muktas. Moreover, that God is extremely luminous. At times when, due to this luminosity, I cannot see God with the assembly of muktas, I feel deeply hurt. Despite being able to constantly see this mass of divine light, I am not attracted by it; I experience profound bliss only from the darshan of God’s form. This is My method of worship.
\n“Moreover, I like the bhakti that the gopis had towards God. For this reason, I continuously observe people, and having seen the affection a lustful woman has for a man, or a lustful man has for a woman, I feel, ‘It would be good to have such affection for God.’ Also, whenever I see someone having great affection for their son or their money, I again feel, ‘It would be good to have such affection towards God.’ That is why whenever I hear someone singing, I would either send someone to that person, or I would personally go there, and I would feel, ‘What he is doing is very good.’
\n“Also, I only get along with one who has no swabhāvs, i.e., lust, anger, avarice, affection, egotism, jealousy, hypocrisy, deceit, cravings for taste, etc.; one who observes dharma as prescribed in the Dharma-shāstras; and one who has bhakti towards God. I enjoy the company of only such a person. If a person is not like that, then I do not get along with him, even if he is staying close to Me. In fact, I feel an aversion towards him.
\n“Initially I had a strong dislike for anyone with lust. However, now I have a strong dislike for those who have anger, egotism or jealousy. The reason is that a lustful person passes his days in the Satsang fellowship by being meek - like a householder devotee; but as for those who have anger, egotism or jealousy, they can be seen to definitely regress in Satsang. For this reason, I am deeply saddened by these types of people.
\n“What is egotism like? Well, a person with egotism remains arrogant even before those who are superior to him, but he cannot become humble and serve them.
\n“Now allow Me to summarize My preferences in brief. I do not agree with Shankar Swāmi’s propagation of the non-dual Brahma. Rāmānuj Swāmi describes Purushottam Bhagwān as transcending the perishable and the imperishable, and I worship that Purushottam Bhagwān. My bhakti towards that Purushottam Bhagwān is like that of the gopis, and the virtues of vairāgya and ātmā-realization within Me are like Shukji’s and Jadbharat’s. These are My principles and preferences. The intelligent can realize this if they analyze My talks as well as the scriptures of our sampradāy which have been accepted by Me as authoritative.”
\nThus, Shriji Mahārāj spoke for the sake of His devotees, while He Himself is Purushottam Nārāyan.
", "english_footnote": "Never befriend the mind [because] it is very unstable; it has even destroyed the austerities of the deities that were accumulated after extensive endeavours over a great period of time. - Shrimad Bhāgwat: 5.6.3
\nThe minds of those yogis who have befriended their minds continuously allow lust to enter. [Other] enemies [such as anger, avarice, infatuation, etc.] follow that lust [into the mind. In this way, the mind brings about the downfall] of the yogis - just as an unfaithful wife [brings about the downfall] of her trusting husband. - Shrimad Bhāgwat: 5.6.4
", "gujarati_title": "રુચિનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના માગશર વદિ ૧૧ એકાદશીને દિવસ શ્રીજીમહારાજ ગામ શ્રીલોયા મધ્યે સુરાભક્તના દરબારમાં ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા ને માથે ધોળો ફેંટો ધારણ કર્યો હતો તથા ધોળી ચાદર ઓઢી હતી તથા ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસની સભા તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ પરમહંસ પ્રત્યે બોલ્યા જે, “પૂર્વે જે આચાર્ય થઈ ગયા છે તેને પૃથક્ પૃથક્ રુચિ છે. તેમાં શંકર સ્વામીને અદ્વૈત જ્ઞાનાંશ પ્રધાન૭૯ જણાય છે. તથા રામાનુજનો એમ મત છે જે, જીવ, માયા અને પુરુષોત્તમ એ ત્રણે નિત્ય છે; ને પુરુષોત્તમ છે તે જીવ-માયાના નિયંતા છે ને સર્વના કારણ છે ને પોતાના અક્ષરધામને૮૦ વિષે સદા દિવ્ય આકાર થકા વિરાજમાન છે ને સર્વે જે અવતાર તે તેના છે. એવા જે પુરુષોત્તમ નારાયણ તેની ઉપાસના જીવને કરવી. એવી રીતે રામાનુજની સમજણ જણાય છે. તથા વલ્લભાચાર્યને કેવળ ભક્તિ૮૧ ઉપર નિષ્ઠા બહુ જણાય છે. અને એ સર્વે આચાર્યે પોતાના ગ્રંથોમાં પ્રસંગે કરીને બીજી વાર્તાઓ લખી છે, પણ ગમે તેવી રીતે કરીને અંતે પોતાની રુચિ ઉપર જાય. એમ તેમના ગ્રંથોને વિષે તેમનાં વચન છે તેણે કરીને તેમનો અભિપ્રાય યથાર્થ જાણ્યામાં આવે છે. તેમ અમારી વાર્તા સાંભળીને તમને સર્વેને અમારી કેવી રુચિ જણાય છે? અને જેમ સોય કેડે દોરો ચાલ્યો જાય છે ને વળી જેમ માળાના મણકાને વિષે દોરો સોંસરો છે, તેમ અમારી જે સર્વે વાર્તા તેમાં શો અભિપ્રાય નિરંતર સોંસરો ચાલ્યો આવે છે? તે જેને જેમ જણાતો હોય તે તેમ કહો.” ત્યારે સર્વે મોટેરા પરમહંસે જેને જેમ જણાયું તેણે તેમ કહ્યું. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “લ્યો, અમે અમારો અભિપ્રાય તથા રુચિ તે કહીએ. એક તો અમને એ ગમે છે જે, ઋષભદેવ ભગવાન વાસુદેવ સંગાથે એકાત્મતાને પામ્યા હતા તો પણ જ્યારે સિદ્ધિઓ આવીને પ્રાપ્ત થઇયો ત્યારે પોતે ભગવાન હતા તો પણ બીજા ત્યાગીની શિક્ષાને અર્થે તે સિદ્ધિઓને ગ્રહણ ન કરતા હવા. તે શ્રીમદ્ભાગવતમાં કહ્યું છે જે, ‘યોગી સિદ્ધ થયો હોય ને પોતાનું મન વશ થયું હોય તો પણ તે મનનો વિશ્વાસ ન કરવો.’ ત્યાં શ્લોક છે -
\n‘ન કુર્યાત્કર્હિચિત્સખ્યં મનસિ હ્યનવસ્થિતે।“એવી રીતે જે મનનો વિશ્વાસ ન કરે તેવો ત્યાગ અમને ગમે છે. તથા અમારા મનમાં શ્વેતદ્વીપ તથા બદરિકાશ્રમ જેવા ગમે છે તેવા બીજા લોક ગમતા નથી. અને એમ મનમાં રહે છે જે, શ્વેતદ્વીપને વિષે તથા બદરિકાશ્રમને વિષે જઈને નિરન્નપણે રહ્યા થકા તપ કરીએ તે બહુ સારું લાગે, પણ બીજા લોકોમાં અનેક પ્રકારના વૈભવ ભોગવવા તે નથી ગમતા. તથા ભગવાનના જે ઘણાક અવતાર થયા છે તેને એમ જાણીએ છીએ જે, એ સર્વે અવતાર નારાયણના છે, તો પણ તે અવતારમાં ઋષભદેવજી બહુ ગમે.૮૩ તથા તેથી ઊતરતા કપિલજી તથા દત્તાત્રેય એ બે સરખા જણાય છે. અને એ ત્રણે અવતાર કરતાં કોટિ ઘણું શ્રીકૃષ્ણને વિષે અમારે હેત છે. અને એમ જાણીએ છીએ જે, ‘બીજા સર્વે અવતાર કરતાં આ અવતાર બહુ મોટો થયો ને બહુ સમર્થ છે અને એમાં અવતાર-અવતારી એવો ભેદ નથી જણાતો.’ અને બીજા જે મત્સ્ય-કચ્છાદિક ભગવાનના અવતાર છે પણ તેમાં અમારી અતિ રુચિ નથી. અને આવી રીતે તો અમારે ઉપાસના છે જે, સર્વેથી પર એક મોટો તેજનો સમૂહ છે, તે તેજનો સમૂહ અધો-ઊર્ધ્વ તથા ચારે કોરે પ્રમાણે રહિત છે ને અનંત છે. અને તે તેજના સમૂહના મધ્ય ભાગને વિષે એક મોટું સિંહાસન છે ને તેની ઉપર દિવ્યમૂર્તિ એવા જે શ્રીનારાયણ પુરુષોત્તમ ભગવાન તે વિરાજમાન છે ને તે સિંહાસનને ચારે કોરે અનંત કોટિ મુક્ત બેઠા થકા તે નારાયણનાં દર્શન કરે છે. એવા જે મુક્તે સહિત શ્રીનારાયણ તેને અમે નિરંતર દેખીએ છીએ. અને તે ભગવાનને વિષે તેજનું અતિશયપણું છે, તેણે કરીને જ્યારે એ સભા સહિત તે ભગવાનનાં દર્શન નથી થતાં ત્યારે અમને અતિશય કષ્ટ થાય છે અને તે તેજનો સમૂહ તો નિરંતર દેખાય છે તો પણ એને વિષે રુચિ નથી અને ભગવાનની મૂર્તિનાં દર્શને કરીને જ અતિ સુખ થાય છે. અમારે એવી રીતે ઉપાસના છે. અને એ ભગવાનને વિષે ભક્તિ તો જેવી ગોપીઓને હતી તેવી ગમે છે. તે સારુ અમે સૌ માણસને જોતા રહીએ છીએ જે, કોઈક કામી સ્ત્રી હોય તેને પુરુષને વિષે જેવું હેત હોય તથા કામી પુરુષને સ્ત્રીને વિષે જેવું હેત હોય તેને દેખીને એમ થાય જે, ‘એવું હેત આપણે ભગવાનમાં હોય તો ઠીક.’ તથા કોઈકને પુત્રમાં, ધનમાં બહુ હેત જણાય તેને દેખીને એમ થાય જે, ‘એવું હેત આપણે ભગવાનમાં હોય તો ઠીક.’ તથા કોઈક ગાતો હોય તો તેને સાંભળીને તેને પાસે કોઈ માણસને મોકલીએ અથવા અમે પંડે એની પાસે જઈએ ને જાણીએ જે, ‘એ બહુ ઠીક કરે છે.’
\n“અને અમારે સુવાણ તો એવા સાથે થાય છે જે, જેમાં કામ, ક્રોધ, લોભ, સ્વાદ, સ્નેહ, માન, ઈર્ષ્યા, દંભ, કપટ ઇત્યાદિક દોષ ન હોય ને ધર્મશાસ્ત્રમાં કહ્યું છે એવી રીતે ધર્મ પાળતો હોય ને ભગવાનની ભક્તિએ યુક્ત હોય; તે સાથે જ અમારે બેઠા-ઊઠ્યાની સુવાણ થાય છે. અને એવો ન હોય ને તે અમારે ભેગો રહેતો હોય તો પણ તેની સાથે સુવાણ થાય નહીં, તેની તો ઉપેક્ષા રહે છે. અને મોરે તો અમારે કામી ઉપર બહુ અભાવ રહેતો અને હવે તો ક્રોધ, માન, ઈર્ષ્યા એ ત્રણ જેમાં હોય તે ઉપર બહુ અભાવ રહે છે. કાં જે, કામી હોય તે તો ગૃહસ્થની પેઠે નિર્માની થઈને સત્સંગમાં પડ્યો રહે છે અને જેમાં ક્રોધ, માન, ઈર્ષ્યા હોય છે તે તો સત્સંગમાંથી જરૂર પાછા પડી જતા દેખાય છે. માટે એ ત્રણ ઉપર બહુ ખેદ રહે છે. તે માન તે શું? તો જે માની હોય તેને પોતાથી મોટો હોય તેની આગળ પણ સ્તબ્ધપણું રહે, પણ તેની આગળ હલકો થઈને તેની સેવામાં વર્તાય નહીં. અને એ સર્વે જે અમારો અભિપ્રાય તે થોડાકમાં લ્યો, કહીએ જે, જેવી રીતે શંકર સ્વામીએ અદ્વૈતબ્રહ્મનું પ્રતિપાદન કર્યું છે તેને વિષે તો અમારે રુચિ નથી તથા રામાનુજ સ્વામીએ જેવી રીતે ક્ષર-અક્ષર થકી પર જે પુરુષોત્તમ ભગવાન તેનું નિરૂપણ કર્યું છે તે પુરુષોત્તમ ભગવાનને વિષે તો અમારે ઉપાસના છે, તથા ગોપીઓના જેવી તો એ પુરુષોત્તમ ભગવાનને વિષે અમારે ભક્તિ છે, તથા શુકજીના જેવો તથા જડભરતના જેવો તો અમારે વૈરાગ્ય છે ને આત્મનિષ્ઠા છે. એવી રીતે અમારો અભિપ્રાય તથા રુચિ છે. તે અમારી વાર્તાએ કરીને તથા અમે માન્યા જે અમારા સંપ્રદાયના ગ્રંથ તેણે કરીને જો પૂર્વાપર વિચારીને જુએ, તો જે બુદ્ધિવાન હોય તેના જાણ્યામાં આવે છે.” એવી રીતે પોતાના ભક્તજનની શિક્ષાને અર્થે શ્રીજીમહારાજે વાર્તા કરી ને પોતે તો સાક્ષાત્ પુરુષોત્તમ નારાયણ છે.
", "gujarati_footnote": "૭૯. જીવાત્મા એ જ પરમાત્મા છે એવું જ્ઞાન.
\n૮૦. રામાનુજાચાર્ય ભગવાનના ધામ તરીકે વૈકુંઠને ગણે છે. તેથી જ તેમણે વૈકુંઠગદ્ય ગ્રંથમાં વૈકુંઠમાં રહેલ ઉપાસ્યસ્વરૂપ પરમાત્મા લક્ષ્મીનારાયણની પ્રાર્થના કરી છે. આ વચનામૃતમાં શ્રીજીમહારાજ રામાનુજાચાર્યના મતમાં ‘અક્ષરધામ’ શબ્દ વાપરે છે તે સાર્વજનિક (સાધારણ રીતે) પ્રતિપાદ્ય પરમપદના અર્થમાં સમજવું, પરંતુ અક્ષરાધિપતિ પુરુષોત્તમ નારાયણના ધામરૂપે સમજવું નહિ.
\n૮૧. ‘ભક્તિહંસ’ (પૃ. ૧) ગ્રંથમાં ઉપાસનાથી પણ ભક્તિની અધિકતા વલ્લભાચાર્યના પુત્ર શ્રી વિઠ્ઠલનાથજીએ દર્શાવી છે.
\n૮૨. અર્થ: મન અતિ ચંચળ હોવાથી તેની સાથે કદી મિત્રતા ન કરવી, ને તેનો વિશ્વાસ પણ ન કરવો કે ‘મન મારે વશ થયું છે.’ જેણે જેણે મનનો વિશ્વાસ કર્યો છે એવા મહાસમર્થ યોગીઓનાં તપ અને ઐશ્વર્ય નાશ પામ્યાં છે. મન વ્યભિચારિણી સ્ત્રી જેવું છે, વ્યભિચારિણી સ્ત્રી જારપુરુષ દ્વારા પોતાના પતિનું મૃત્યુ કરાવે છે; તેમ મનનો વિશ્વાસ કરનાર યોગીને પોતાનું મન કામ-ક્રોધાદિ શત્રુઓ દ્વારા મોક્ષમાર્ગથી ભ્રષ્ટ કરે છે. (ભાગવત: ૫/૬/૩-૪).
\n૮૩. કેમ કે તેમનામાં સત્પુરુષના ક્ષમાદિક ગુણ છે.
", "hindi_title": "श्रीहरि की रुचि", "hindi_text": "संवत् १८७७ में मार्गशीर्ष कृष्णा एकादशी (३१ दिसम्बर, १८२०) को श्रीजीमहाराज श्रीलोया ग्राम-स्थित भक्त सुराखाचर के राजभवन में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने मस्तक पर सफ़ेद फेंटा बाँधा था, श्वेत चादर ओढ़ी थी और सफ़ेद धोती धारण की थी। उनके समक्ष सभा में परमहंसों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nतब श्रीजीमहाराज परमहंसों से बोले, “प्राचीनकाल में जो आचार्य हो गए हैं, उनकी पृथक्-पृथक् रुचि रही है। उनमें शंकर स्वामी का अद्वैत ज्ञानांश१८३ प्रधान प्रतीत होता है। रामानुजाचार्य का मन्तव्य तो यह है कि, ‘जीव, माया तथा पुरुषोत्तम ये तीनों ही नित्य हैं। पुरुषोत्तम तो जीव तथा माया के नियन्ता और सबके कारण हैं। वे अपने अक्षरधाम में सदैव दिव्य आकार में विराजमान रहते हैं, और सभी अवतार उनके ही हैं। जीव को ऐसे पुरुषोत्तम नारायण की उपासना करनी चाहिए।’ रामानुजाचार्य का यह मत विदित होता है। तथा वल्लभाचार्य के मन्तव्य में भक्ति के प्रति ही अधिक निष्ठा रखने पर बल दिख रहा है। इन समस्त आचार्यों ने अपने ग्रन्थों में प्रसंगानुसार अन्य वार्ताएँ भी लिखी हैं। परन्तु अन्ततः वे अपनी ही रुचि को प्रकट करते हैं। इस प्रकार उनके ग्रन्थों में उल्लिखित उनके वचनों द्वारा उनका अभिप्राय यथार्थ रूप से विदित होता है।
\n“वैसे ही, हमारी वार्ता को भी सुनकर आप सबको इस बात का पता चल गया होगा कि हमारी कैसी रुचि है? और, जैसे सुई के पीछे डोरा चला जाता है तथा माला के मनकों में डोरा आरपार रहता है, वैसे ही हमारी समस्त वार्ताओं में कौन-सा अभिप्राय निरन्तर आद्यन्त बना रहता है, उसका जिसको जैसा ज्ञान हुआ हो वैसा बताओ।”
\nतब समस्त बड़े परमहंसों ने अपने विवेक के अनुसार अपनी बात बताई। फिर श्रीजीमहाराज कहने लगे कि, “अच्छा, अब हम अपना अभिप्राय तथा रुचि बताते हैं। हमें तो एक यह बात पसन्द है कि ऋषभदेव भगवान वासुदेव के साथ एकात्मता को प्राप्त हुए थे, फिर भी जब उन्हें सिद्धियाँ प्राप्त हुईं, तब उन्होंने भगवान होते हुए भी अन्य त्यागियों को शिक्षा देने के लिए उन सिद्धियों को ग्रहण नहीं किया। वह श्रीमद्भागवत में बताया गया है कि, ‘भले ही योगी सिद्ध हो चुका हो और उसने अपने मन को वश में कर लिया हो, परन्तु उसे मन पर विश्वास नहीं करना चाहिए।’ इस प्रसंग में यह श्लोक विचारणीय है:
\n‘न कुर्यात्कर्हिचित्सख्यं मनसि ह्यनवस्थिते।“इस प्रकार, जो मन का विश्वास नहीं करता ऐसा त्यागी हमें प्रिय लगता है।
\n“और, हमारे मन में श्वेतद्वीप तथा बदरिकाश्रम जितने प्रिय लगते हैं, उतने अन्य लोक हमें पसन्द नहीं हैं। हमारे मन में यही भावना रहती है कि श्वेतद्वीप तथा बदरिकाश्रम में जाकर यदि हम निरन्नभाव से तप करें, यह हमें बहुत अच्छा लगता है। परन्तु, अन्य लोकों में हमें अनेक प्रकार के वैभवों का उपभोग करना रुचिकर नहीं लगता। और, हम यह जानते हैं कि भगवान के जो अनेक अवतार हो चुके हैं, वे सब नारायण के ही अवतार हैं, फिर भी इन अवतारों में हमें ऋषभदेवजी में अत्यधिक रुचि रहती हैं। उनसे कुछ न्यूनरूप से कपिलजी और दत्तात्रेय एकसमान मालूम होते हैं। इन तीनों ही अवतारों की अपेक्षा करोड़ों गुना प्रेम हमें श्रीकृष्ण से है। और हम मानते हैं कि, ‘अन्य समस्त अवतारों की अपेक्षा यह अवतार अत्यन्त महान हुआ है तथा अधिक समर्थ भी है। तथा इसमें अवतार-अवतारी का कोई भी भेद नहीं दिखता है।’ और, भगवान के मत्स्य-कच्छपादि अन्य अवतार भी हैं, परन्तु उनमें हमारी अधिक रुचि नहीं है।
\n“तथा इस प्रकार हमारी उपासना है कि सबसे परे एक विशाल तेजःपुंज है, जो नीचे-ऊपर और चारों ओर प्रमाण रहित तथा अनन्त है। उसी तेजःपुंज के मध्यभाग में एक बड़ा सिंहासन है, उसके ऊपर दिव्यमूर्ति श्रीनारायण पुरुषोत्तम भगवान विराजमान हैं। उस सिंहासन के चारों ओर अनन्तकोटि मुक्त बैठे हुए उन नारायण के दर्शन करते रहते हैं। इन मुक्तों सहित जो नारायण हैं, उन्हें हम निरन्तर देखते रहते हैं। और उन भगवान में अतिशय तेज है। इसके कारण जब उस मुक्त समुदाय की सभा सहित भगवान के दर्शन नहीं होते, तब हमें अत्यन्त कष्ट होता है। वह तेजःपुंज तो निरन्तर दिखाई पड़ता है, तो भी उसमें हमारी रुचि नहीं है। और भगवान की मूर्ति के दर्शन से ही अतिशय आनन्द मिलता है। हमारे मतानुसार यही उपासना है।
\n“तथा गोपियों के हृदय में भगवान की जैसी भक्ति थी, वैसी भक्ति हमें पसन्द है। अतः हम सब मनुष्यों को देखते रहते हैं कि जैसे किसी कामी स्त्री को पुरुष में तथा किसी कामातुर पुरुष को स्त्री में जैसा प्रेम होता है, उसे देखकर हमें ऐसी भावना होती है कि, ‘यदि भगवान के प्रति हमारा ऐसा प्रेम रहे, तो कितना अच्छा!’ तथा जब हम किसी को पुत्र तथा धन से अधिक प्रेम करते देखते हैं, तब हमें यह भावना होती है कि, ‘यदि ऐसा प्रेम हमें भगवान से हो जाए, तो बहुत अच्छा।’ तथा यदि कोई पुरुष भजन गा रहा हो, तो उसे सुनकर और उसके पास किसी मनुष्य को भेजते हैं अथवा हम स्वयं उसके पास जाते हैं और ऐसा भाव होता है कि, ‘यह बहुत अच्छी भक्ति करता है।’
\n“और, वास्तव में हमें स्नेह तो उस पुरुष के साथ होता है, जिसमें काम, क्रोध, लोभ, स्वाद, स्नेह, मान, ईर्ष्या, दम्भ तथा कपट आदि दोष न हों, और जो धर्मशास्त्रानुसार धर्म का पालन करता हो तथा भगवान की भक्ति से युक्त हो। उसी के साथ बैठने-उठने में हमें अच्छा लगता है। यदि वह ऐसा न हो और हमारे साथ रहता हो, तो भी उसके साथ हमें सुमेल नहीं होता और मन में उसकी उपेक्षा ही रहती है। और, पहले तो हमें कामी पुरुष से बहुत ही घृणा रहती थी, परन्तु अब जिसमें क्रोध, मान तथा ईर्ष्या ये तीन भाव देखते हैं, उससे उपेक्षा रहती है। क्योंकि हम देखते हैं कि कामी पुरुष गृहस्थ की भाँति निर्मानी होकर सत्संग में पड़ा रहता है, किन्तु क्रोध, मान तथा ईर्ष्या रखनेवाले पुरुष सत्संग से अवश्य पिछड़ जाते दिखाई देते हैं। इसलिए, इन तीनों प्रकार के पुरुषों को देखकर हम उद्विग्न हो जाते हैं। वह मान क्या है? तो जो मानी होता है, उसको अपने से बड़ों के सामने भी स्तब्धभाव रहता है, किन्तु उन बड़ों के समक्ष नम्रभाव लाकर उनकी सेवा में वह नहीं रह सकता।
\n“अब हम अपना अभिप्राय संक्षेप में कहते हैं और वह यह है कि शंकर स्वामी ने जिस प्रकार अद्वैत ब्रह्म का प्रतिपादन किया है, उसमें हमारी रुचि नहीं है। तथा रामानुज स्वामी ने जिस प्रकार क्षर-अक्षर से परे पुरुषोत्तम भगवान का निरूपण किया है, उन पुरुषोत्तम भगवान में हमें उपासना है। तथा हम भी गोपियों के समान उन पुरुषोत्तम भगवान में हमारी भक्ति है, और हमें भी शुकजी तथा जड़भरत के सदृश वैराग्य और आत्मनिष्ठा है। यही हमारा अभिप्राय तथा यही रुचि है। सो हमारी इस वार्ता तथा हमारे द्वारा मान्य हमारे सम्प्रदाय के ग्रन्थ हैं, इनके द्वारा जो बुद्धिमान पुरुष पूर्वापर दृष्टि से विचार कर उन्हें देखेगा, तो उस बुद्धिमान पुरुष को यह सभी बातें समझ में आ जाएँगी।”
\nइस प्रकार, श्रीजीमहाराज ने अपने भक्तजनों को शिक्षा देने के लिए यह वार्ता की। जबकि वे स्वयं साक्षात् पुरुषोत्तम नारायण हैं।
", "hindi_footnote": "१८३. जीवात्मा ही परमात्मा है, ऐसा ज्ञान।
\n१८४. अर्थ: “मन अतिचंचल होता है, इस कारण उसकी स्थिति सदैव एकसमान नहीं रहती। इसलिए कभी भी इस पर ऐसा विश्वास नहीं करना चाहिए कि, ‘यह मेरे वश में हो चुका है। इसलिए अनर्थ नहीं करेगा।’ मन का विश्वास करने के कारण बड़े-बड़े सौभरि आदि ऋषियों का भी तप क्षीण हो गया था, जिसे सम्पादित करने के लिए उन्होंने दीर्घकाल तक महाप्रयास किए थे।” (श्रीमद्भागवत: ५/६/३)
\n१८५. अर्थ: “मन का विश्वास करनेवाले योगी का मन काम की पकड़ को सुदृढ़ बनाने के लिए निरन्तर अवसर देता रहता है। योगी के मन में काम की पैठ को कोई मौका मिलने के बाद क्रोध आदि अन्तःशत्रुओं को भी वहाँ अपना आसन जमाने का अवसर मिल जाता है। जैसे पुंश्चली स्त्री विश्वास करनेवाले अपने पति का सफाया करने के लिए जार को मौका देती है, वैसे ही मन भी कामादि द्वारा योगी को पथभ्रष्ट कर डालता है।” (श्रीमद्भागवत: ५/६/४)
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/122.mp3" }, { "english_title": "ExplainingĀtmadarshanUsing the Analogies of a Doll and a Cow", "english_text": "On the night of Māgshar vadi 13, Samvat 1877 [2 January 1821], Shriji Mahārāj was sitting in Surā Khāchar’s darbār in Loyā. He was wearing a warm, red dagli and a white khes. He had tied a white feto around His head and had tied a bokāni with another white feto. In addition to this, He had covered Himself with a thick, cotton cloth that had been placed together with a white blanket. At that time, an assembly of devotees from various places as well as paramhansas had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said out of compassion, “The jiva pervades the entire body from head to toe through its three powers of adhyātma, adhibhut and adhidev. Through the indriyas and their presiding deities, it experiences the vishays, but it cannot experience anything by being distinct from the presiding deities and the indriyas.”
\nThereupon Nityānand Swāmi raised a doubt, “Mahārāj, it is said that the jiva pervades the whole body in general, but resides specifically within the heart. How, then, should one understand the fact that awareness is not present everywhere equally?”
\nShriji Mahārāj answered, “The sun pervades each and every object equally by its rays, but its light is seen according to the object before it. For example, pure sunlight is not experienced as intensely on stone or sand or in dirty water as it is on a floor made of glass or in clean water. Thus, just as one experiences a greater and lesser intensity in the sun’s light, in the same way, even though the jiva resides equally in the indriyas, the antahkaran and the indriyas’ organs, one experiences its power more intensely in the indriyas because of their purity. Just see, does one experience as much sensation in one’s nose and ears as one does in one’s eyes? Certainly not. Furthermore, the four antahkarans are even purer than the indriyas, and so the jiva’s power can be experienced there even more intensely. In comparison, it is experienced to a lesser degree in the indriyas. Nevertheless, the jiva does pervade the entire body equally.”
\nThereafter Brahmānand Swāmi asked, “Many see the jiva to be like a star, or like the flame of an oil lamp, or like the flash from a firecracker. How should one understand these differences in experiences?”
\nShriji Mahārāj explained, “Just as a person who has mastered akshividyā can see the jiva and the form of God therein with his eyes, one who has attained realization through the indriyas sees the ātmā in a similar manner. For example, if there were a glass doll shaped in the form of a human - with all of its limbs, hair and vessels made of glass - and if it were filled with light, then the light would be seen only according to the size and shape of the tubes within; it would not be seen everywhere. In the very same way, people describe the nature of the jiva according to however they have seen it. But, because they have not attained transcendent vision, they do not see the ātmā as it is. However, when a person’s vision does become transcendent and one with his ātmā, he no longer perceives the divisions of the different organs of the indriyas; instead, he realizes the ātmā as it truly is. Just as one who has attained the viewpoint of ākāsh does not perceive the other four bhuts, similarly, one with transcendental vision does not perceive differences in the jiva’s light arising from its indriyas, their organs and presiding deities, and the antahkaran; instead, he realizes the jiva precisely as it is. Conversely, one who perceives distinctions does not realize the jiva as it is. For example, from a group of people, someone saw the tail of a cow, someone else saw its mouth, someone saw its hoof, another saw its stomach, and yet another saw its udder. Whichever part of the cow was seen did, in fact, belong to the cow, yet no one saw the cow completely. But, because at least one part was seen, it can be said that the cow was actually seen. In the same manner, a person can be said to have seen the ātmā to the extent to which he has seen the light of the ātmā through his indriyas or antahkaran. This, however, cannot be said to be perfect ātmā-realization. Thus, I explain the general and the specific experiences of the jiva in this manner.”
\nAt that point, Nityānand Swāmi questioned, “Mahārāj, you have described the jiva as being formless. Therefore, when God dwells within the jiva, does He reside without a form, or does He possess a form?”
\nShriji Mahārāj clarified, “God dwells as the refuge of the indriyas, their presiding deities, the antahkaran and the jiva. Shri Krishna Bhagwān, for example, made Uddhavji explain to the gopis, ‘I am near to you by being the refuge of your indriyas, antahkaran, their presiding deities and jiva. Just as the very same five mahābhuts which reside in the brahmānds are also within everyone’s body, similarly, I reside in Mathurā like the mahābhuts reside predominantly in the brahmānds; but just like those mahābhuts reside subtly in the bodies of the jivas, I also reside within all of you. The fact that I cannot be seen is to keep the vrutti of your mind confined within me; that is why I cannot be seen. Nevertheless, I reside within you possessing a definite form.”
\nHearing this, Nityānand Swāmi questioned further, “But Mahārāj, does God, who resides as the refuge of the indriyas etc., reside in the form of Purush, Akshar, or as Purushottam Himself?”
\nShriji Mahārāj replied, “The light of the jiva, Purush, Akshar and Purushottam is very similar in terms of luminosity. So much so, that no one is capable of distinguishing between their light. Actually, though, they are absolutely distinct from each other, but no one is capable of seeing these distinctions. Only one who receives a divine body composed of divine light by the grace of God realizes, ‘This is myself, this is Purush, this is Akshar, and this is Purushottam - who is distinct from all.’ In this way, one can see them separately and their light distinctly. However, no one else is capable of distinguishing between them. Thus, God may reside in whichever form He chooses, but it is He Himself who resides within the jiva - no one else.”
\nThen Shriji Mahārāj continued, “There are three sets of scriptures which are eternal and which describe only the form of Shri Krishna Paramātmā. They are Yoga, Sānkhya and Vedānta, i.e., the Upanishads. I shall now explain the principles of each, so please listen.
\n“Those belonging to the Sānkhya philosophy propound the existence of 24 elements and believe Paramātmā to transcend them; that is, Paramātmā is the 25th element. However, they do not accept jiva and ishwar as being distinct from the 24 elements. Their reasoning is that the elements cannot be sustained without the jiva, and so, the jiva is conceived only as a form of the elements because of its close co-existence with them. As a result, they do not consider the jiva to be distinct. Also, just as they regard the jiva as a form of the elements, they regard the ishwars - who believe the brahmānds to be their true form - as a form of the 24 elements. In this manner, they conceive both jiva and ishwar among the 24 elements, and thus count them together with the 24 elements; they do not consider them as being distinct from the elements. So, this, along with believing Paramātmā to be the 25th element, is the philosophy of Sānkhya.
\n“Despite this, one should not conclude that there is no jiva at all, because the propounders of Sānkhya have prescribed the six endeavors1 as well as shravan, manan, nididhyās, etc., for the jiva. By endeavouring in this way, the jiva attains a thought that eventually leads to the realization of its distinction from the elements. Then, realizing oneself to be brahmarup, one engages in the worship of God. This is the Sānkhya philosophy. It is also mentioned in the Moksh-dharma, where Nāradji explains to Shukdevji,
\nTyaja dharmam-adharmam cha ubhe satyānrute tyaja |“The meaning of this verse is that when a spiritual aspirant prepares to contemplate upon his ātmā, he should renounce all thoughts of dharma and adharma, truth and falsehood that disturb him. In fact, he should also renounce the thought by which he renounces these other thoughts. In this way, he should behave as brahmarup. However, the verse does not suggest that one should physically forsake the niyams in the form of dharma. This is the correct interpretation of the verse.
\n“Next, propounders of the Yoga philosophy propagate the 24 elements distinctly from the jiva and ishwar, whom they regard as the 25th element, and Paramātmā, as the 26th. With the power of discernment they distinguish the 25th element from the other elements, and firmly resolving that to be their form, they gather the vruttis of the 24 elements and forcefully attach them to the 26th element - they do not allow them to be drawn towards the vishays. They believe, ‘If my vruttis forsake God and wander elsewhere, I will have to pass through the cycle of births and deaths.’ Therefore, they forcibly keep the vruttis of their indriyas and antahkaran on God.
\n“In comparison, the propounders of Sānkhya believe, ‘I have no indriyas or antahkaran, so where shall they go?’ Thus, they consider themselves to be brahmarup and remain fearless. Those belonging to the Yoga philosophy remain constantly fearful. For example, if a person had to carry a vessel filled to the brim with oil up some stairs without spilling any oil at all, and if two swordsmen with drawn swords were on both sides trying to frighten him, that person would be extremely fearful. Followers of Yoga remain just as fearful of the vishays and strive to keep their vrutti fixed on God. This is the philosophy of Yoga.
\n“Vedānta, that is, the Upanishads, expound only Purushottam Nārāyan Brahma, the ultimate cause of all, as being satya and claim all else to be false. Just as when one attains the viewpoint of ākāsh, one does not perceive the other elements; in the same way, one who sees only Brahma perceives nothing else. That is the philosophy of Vedānta.”
", "english_footnote": "1. The six endeavours, ‘shat-sampatti’, propounded by the Sānkhya philosophy: (1) sham - tranquillity, i.e. restraint of mind; (2) dam - self-control, i.e. restraint of outer sense organs; (3) uparati - abstinence, i.e. refraining from unnecessary, especially mundane, objects and activities; (4) titikshā - endurance, i.e, overcoming of comforts and hardships; (5) samādhān - stability, i.e. balance of mind and focus on God; and (6) shraddhā - faith and persistence.
", "gujarati_title": "ભૂંગળી તથા ગાયનાં દૃષ્ટાંતે આત્મદર્શનનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના માગશર વદિ ૧૩ તેરસને દિવસ રાત્રિને સમે શ્રીજીમહારાજ ગામ શ્રીલોયા મધ્યે સુરાભક્તના દરબારમાં વિરાજમાન હતા અને ધોળો ફેંટો માથે બાંધ્યો હતો તથા બીજે ધોળે ફેંટે બોકાની વાળી હતી તથા ગરમ પોસની રાતી ડગલી પહેરી હતી તથા ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો ને ધોળો ચોફાળ ને ધોળી પછેડી તે ભેગાં કરીને ઓઢ્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ દેશદેશના હરિભક્તની સભા તથા પરમહંસની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ કૃપા કરીને બોલ્યા જે, “આ જીવ છે તે અધ્યાત્મ, અધિભૂત અને અધિદેવપણે કરીને સર્વદેહમાં નખશિખા પર્યંત વ્યાપીને રહ્યો છે અને દેવતા ને ઇન્દ્રિયોરૂપે કરીને જીવનું ભોક્તાપણું છે, પણ દેવતા-ઇન્દ્રિયોથી પૃથક્પણે ભોક્તા નથી.”૮૪
\nત્યારે નિત્યાનંદ સ્વામીએ આશંકા કરી જે, “હે મહારાજ! ત્યારે એમ કહેવાય છે જે, જીવ જે તે સામાન્યપણે સર્વદેહમાં વ્યાપીને વિશેષપણે હૃદયાકાશમાં રહ્યો છે, ત્યારે સર્વે ઠેકાણે સરખું જાણપણું નથી જણાતું તેનું કેમ સમજવું?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેમ સૂર્ય છે તે કિરણે કરીને સર્વ પદાર્થમાં વ્યાપીને રહ્યો છે,૮૫ પણ આગળ જેવું પદાર્થ છે ત્યાં તેવો સૂર્યનો પ્રકાશ જણાય છે. કેમ જે, કાચની ભૂમિ હોય તથા સ્વચ્છ નિર્મળ પાણી હોય ત્યાં જેવી રીતે સૂર્યનો શુદ્ધ પ્રકાશ જણાય છે, તેવી રીતે પાણાની ભૂમિ, રેતીની ભૂમિ તથા ડોળાયેલું પાણી તેમાં જણાતો નથી. એવી રીતે સૂર્યના પ્રકાશમાં ન્યૂન-અધિકપણું જણાય છે. તેમ એ જીવ ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ, ગોલક એ સર્વને વિષે સમાનપણે રહ્યો છે; પણ ઇન્દ્રિયોને વિષે સ્વચ્છપણું છે, માટે તેને વિષે વિશેષ પ્રકાશ જણાય છે. જુઓ ને, નેત્રમાં જેવું તેજ જણાય છે તેવું નાક-કાનમાં કોઈ દિવસ જણાય છે? નથી જણાતું. અને ચાર અંતઃકરણનું અતિ સ્વચ્છપણું છે, તો ત્યાં જીવનો અધિક પ્રકાશ જણાય છે અને બીજી ઇન્દ્રિયોમાં ન્યૂન જણાય છે. પણ જીવ તો સર્વ દેહને વિષે સમાનપણે રહ્યો છે.”૮૬
\nત્યારે બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “એ જીવને કેટલાક તો તારા જેવો દેખે છે તથા દીવાની જોત્ય જેવો દેખે છે તથા બપોરિયા જેવો દેખે છે તે કેમ સમજવું?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એ તો એમ છે જે, જેમ જેને અક્ષિવિદ્યા૮૭ છે તેને નેત્ર દ્વારાએ જીવનું દર્શન થાય છે ને તેને વિષે ભગવાનની મૂર્તિને પણ દેખે છે. તેમ જેને ઇન્દ્રિય દ્વારા લક્ષ થયો તે તેવો આત્માને દેખે છે. જેમ કાચનું પૂતળું મનુષ્યને આકારે કર્યું હોય તેને જે જે અવયવ તથા મુવાડા તથા નાડીઓ તે સર્વે કાચનાં હોય ને તે પૂતળાની માંહેલી કોરે તેજ ભર્યું હોય તે તેજ દેખાય, તે જેવો ભૂંગળીનો અવકાશ હોય તે પ્રમાણે દેખાય છે પણ સમગ્ર નથી દેખાતું. તેમ એ જીવનું સ્વરૂપ જેણે જેવું દીઠું છે તે તેવું કહે છે, પણ એની નિરાવરણ દૃષ્ટિ નથી થઈ, માટે એને જેવો આત્મા છે તેવો નથી દેખાતો. અને જ્યારે એની નિરાવરણ દૃષ્ટિ થઈને આત્માકારે થાય છે ત્યારે ઇન્દ્રિયોનાં ગોલકના જે વિભાગ તે એની દૃષ્ટિમાં નથી આવતા ને જેવો આત્મા છે તેવો જણાય છે. જેમ જે આકાશની દૃષ્ટિને પામ્યો હોય તેની દૃષ્ટિમાં બીજાં ચાર ભૂત નથી આવતાં; તેમ જેની નિરાવરણ દૃષ્ટિ થાય છે તેને ગોલક, ઇન્દ્રિયો, દેવતા, અંતઃકરણ તેણે કરીને જણાતા જે જીવના પ્રકાશના ભેદ તે દૃષ્ટિમાં નથી આવતા ને જેવો જીવ છે તેવો યથાર્થ જણાય છે. અને ભેદદૃષ્ટિવાળાને જેવો છે તેવો નથી જણાતો. જેમ કોઈકે ગાયનું પૂંછડું દીઠું, કોઈકે મુખ દીઠું, ખુર દીઠો, પેટ દીઠું, સ્તન દીઠો, તેણે જે જે અંગ દીઠું તે ગાયનું જ દીઠું છે, પણ જેવી ગાય છે તેવી કોઈએ દીઠી નથી અને એક અંગ દીઠું માટે ગાય દીઠી પણ કહેવાય. તેમ આત્માના પ્રકાશનું દર્શન જેટલું જેને ઇન્દ્રિયો દ્વારા અથવા અંતઃકરણ દ્વારા થયું તેટલો તે આત્મદર્શી કહેવાય, પણ સમ્યક્ આત્મદર્શન એને કહેવાય નહી. માટે અમે તો એ જીવને વિષે એવી રીતે સામાન્ય-વિશેષપણું કહીએ છીએ.”
\nત્યારે નિત્યાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! તમે જીવને તો નિરાકાર૮૮ કહ્યો, ત્યારે તે જીવને વિષે ભગવાન રહ્યા છે તે પણ અલિંગપણે૮૯ રહ્યા છે કે મૂર્તિમાન રહ્યા છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ભગવાન તો ઇન્દ્રિયો, દેવતા, અંતઃકરણ અને જીવ એ સર્વના આશ્રયપણે રહ્યા છે. તે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને ઉદ્ધવ ભેળે ગોપીઓને કહેવરાવ્યું છે જે, ‘ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ, દેવતા અને જીવ તેના આશ્રયપણે કરીને તમારે સમીપે હું રહ્યો છું. જેમ પંચ મહાભૂત બ્રહ્માંડને વિષે રહ્યાં છે ને તેનાં તે જ સર્વના દેહમાં રહ્યાં છે; તેમ જે હું આ મથુરામાં રહ્યો છું, તે તો જેમ મહાભૂત વિશેષપણે કરીને બ્રહ્માંડને વિષે રહ્યાં છે તેમ રહ્યો છું અને જેમ એ ભૂત જીવોના દેહોમાં સામાન્યપણે રહ્યાં છે તેમ હું તમારે પાસે રહ્યો છું. અને જે હું દેખાતો નથી તે તો તમારા ચિત્તની વૃત્તિનો મારે વિષે નિરોધ થાય તેને અર્થે નથી દેખાતો, પણ રહ્યો તો મૂર્તિમાન છું.”
\nત્યારે વળી નિત્યાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! એ ભગવાન ઇન્દ્રિયાદિકના આશ્રયપણે રહ્યા છે, તે પુરુષરૂપે કરીને રહ્યા છે કે અક્ષરરૂપે રહ્યા છે કે પોતે સ્વયં પુરુષોત્તમપણે રહ્યા છે?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જીવ, પુરુષ, અક્ષર અને પુરુષોત્તમ એ સર્વેનું તેજ પ્રકાશપણે તો સજાતીય છે; માટે એમના પ્રકાશના ભેદ પાડવાને તો કોઈ સમર્થ છે નહીં. અને ભેદ તો અતિશય છે પણ તે ભેદને દેખવાને કોઈ સમર્થ નથી. અને જેને એ ભગવાન કૃપા કરે છે તેણે કરીને તેને પ્રકાશમય એવો દિવ્ય દેહ૯૦ બંધાય છે. પછી તે એમ જાણે છે જે, ‘આ હું છું ને આ પુરુષ છે ને આ અક્ષર છે ને એ સર્વેથી વિલક્ષણ એવા આ પુરુષોત્તમ છે.’ એવી રીતે એ સર્વેને પૃથક્પણે દેખે છે ને એમના પ્રકાશને પણ વિલક્ષણપણે દેખે છે, પણ બીજો તો કોઈ પૃથક્ દેખવાને અર્થે સમર્થ થાય નહીં. માટે એ ભગવાન સૂઝે એ રૂપે કરીને રહ્યા છે, પણ પોતે જ રહ્યા છે.
\n“અને વેદાંત જે ઉપનિષદ તથા યોગ તથા સાંખ્ય એ ત્રણ શાસ્ત્ર સનાતન છે, તે એ શ્રીકૃષ્ણ પરમાત્માનું જ વર્ણન કરે છે. તે એ ત્રણ શાસ્ત્રના મત તમને અમે પૃથક્-પૃથક્પણે કરીને કહીએ તે સાંભળો. તેમાં જે સાંખ્યવાળા છે તે તો ચોવીસ તત્ત્વને કહીને તેથી પર પંચવીશમા પરમાત્માને કહે છે,૯૧ પણ જીવ-ઈશ્વરને પૃથક્પણે નથી કહેતા. તેનો એ અભિપ્રાય છે જે, તત્ત્વ છે તે જીવ વિનાનાં હોય નહીં; માટે તત્ત્વ ભેળો તદાત્મકપણે રહ્યો જે જીવ તેને તત્ત્વરૂપ જ કહે છે, પણ તત્ત્વ થકી પૃથક્ નથી કહેતા. અને જેમ જીવને ચોવીસ-તત્ત્વરૂપે માને છે તેમ બ્રહ્માંડાભિમાની જે ઈશ્વર તેને પણ ચોવીસ-તત્ત્વરૂપ માને છે. એવી રીતે જીવ-ઈશ્વર એ બેયને તત્ત્વરૂપ માનીને તત્ત્વ ભેળે જ ગણે છે, પણ તત્ત્વથી નોખા નથી ગણતા. અને એ પંચવીશમા પરમાત્માને કહે છે, એ સાંખ્યનો મત છે. પણ એમ ન સમજવું જે, જીવ નથી; કાં જે, સાંખ્યવાળે ષટ્સંપત્તિ,૯૨ શ્રવણ, મનન, નિદિધ્યાસનાદિક સાધન કહ્યાં છે તે જીવને જ કરવાનાં કહ્યાં છે. પછી તે સાધને કરીને વિચારને પામે ને તે વિચારે કરીને તત્ત્વ થકી પોતે નોખો પડે ને પોતાને બ્રહ્મરૂપ માને ને પરમાત્માને ભજે; એવી રીતે સાંખ્યમત છે. તે મોક્ષધર્મમાં શુકજી પ્રત્યે નારદજીએ કહ્યું છે જે,
\n ‘ત્યજ ધર્મમધર્મં ચ ઉભે સત્યાનૃતે ત્યજ।“એનો એમ અર્થ છે જે, જ્યારે મુમુક્ષુ આત્મવિચાર કરવા બેસે ત્યારે તેને આડા જે ધર્મરૂપ અથવા અધર્મરૂપ, સત્યરૂપ, અસત્યરૂપ, જે જે સંકલ્પ આવે તેનો ત્યાગ કરીને અને જે વિચારે કરીને એને તજે છે તે વિચારનો પણ ત્યાગ કરીને બ્રહ્મરૂપે રહેવું, પણ દેહે કરીને ધર્મરૂપ નિયમનો ત્યાગ કરવો કહ્યો નથી. એ શ્લોકનો એ અર્થ છે. અને યોગવાળા છે તે ચોવીસ તત્ત્વને પૃથક્ ગણે છે ને એ જીવ-ઈશ્વરને પંચવીશમા કહે છે ને પરમાત્માને છવ્વીસમા કહે છે.૯૪ અને વિવેકે કરીને પંચવીશમાને તત્ત્વ થકી પૃથક્ સમજીને તેને વિષે પોતાપણાની દૃઢતા માનીને, ચોવીસ તત્ત્વની જે વૃત્તિઓ તેનો પિંડીભાવ કરીને બળાત્કારે છવ્વીસમાને વિષે રાખે, પણ વિષય સન્મુખ જવા દે નહીં. અને એમ સમજે જે, ‘મારી વૃત્તિ ભગવાનને મૂકીને બીજે ઠેકાણે જશે તો મને સંસૃતિ થશે.’ માટે અતિ આગ્રહ કરીને ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણની જે વૃત્તિઓ તેને ભગવાનને વિષે રાખે. અને જે સાંખ્યવાળો છે તે તો એમ સમજે જે, ‘મારે ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણ જ નથી તો જશે ક્યાં?’ માટે પોતાને બ્રહ્મરૂપ માનીને નિર્ભય રહે છે. અને જે યોગવાળો છે તે તો ડરતો જ રહે છે. જેમ કોઈક પુરુષના હાથમાં તેલનું માથા લગણ ભરેલું પાત્ર હોય ને તે પુરુષને પગથિયાંને ઉપર ઊંચું ચઢવું હોય ને બે કોરથી ઉઘાડી તરવારવાળા પુરુષ ડરાવવાને ઊભા રહ્યા હોય ને તે તેલને ઢળવા દેવું ન હોય ને તે પુરુષ જેવો ભયને પામે, તેમ યોગવાળો વિષય થકી બીયને ભગવાનને વિષે વૃત્તિઓને રાખે છે;૯૫ એ યોગનો મત છે. અને વેદાંત જે ઉપનિષદ તેનો મત એ છે જે, સર્વના અતિશય મોટા કારણ એવા જે પુરુષોત્તમ નારાયણ બ્રહ્મ તેનું જ ગ્રહણ કરીને બીજા સર્વેને મિથ્યા માને છે. જેમ આકાશની દૃષ્ટિને જે પામ્યો હોય તે બીજાં તત્ત્વને દેખે નહીં, તેમ એ બ્રહ્મને જે દેખતો હોય તે બીજા કોઈને દેખે નહીં; એવી રીતે વેદાંતનો મત છે.”
", "gujarati_footnote": "૮૪. આ ફકરામાં શ્રીહરિ પ્રથમ જીવનું વ્યાપકપણું નિરૂપે છે. હૃદયપ્રદેશમાં રહેલો, અણુ જેવો સૂક્ષ્મ જીવાત્મા સમગ્ર શરીરમાં જ્ઞાનશક્તિથી ત્રણ પ્રકારે વ્યાપીને રહે છે. અધ્યાત્મ: ઇન્દ્રિયો વગેરે દ્વારા, અધિભૂત: ઇન્દ્રિયોનાં બહાર દેખાતા સ્થૂળ સ્થાનો, અધિદૈવ: ઇન્દ્રિયોના દેવતા સૂર્ય વગેરે દ્વારા. આમ, જીવનું વ્યાપકપણું નિરૂપી, ભોક્તાપણું નિરૂપતાં ઇન્દ્રિયો અને દેવતા દ્વારા જ તે ભોગ ભોગવે છે પણ સ્વતંત્ર નહીં તેમ જણાવે છે. આ અર્થ “આત્મેન્દ્રિયમનોયુક્તં ભોક્તેત્યાહુર્મનીષિણઃ” (કઠોપનિષદ: ૧/૩/૪) આ શ્રુતિમાં વર્ણવ્યો છે.
\n૮૫. જીવ પોતાની જ્ઞાનશક્તિ વડે ઇન્દ્રિયો વગેરેમાં વ્યાપક છે, પરંતુ અંતઃકરણમાં જેટલો જ્ઞાનશક્તિનો પ્રકાશ છે તેટલો ઇન્દ્રિયોમાં નથી. તેનું કારણ જ્ઞાનશક્તિ જ ઓછાવત્તાપણે વ્યાપે છે તેમ નથી, પરંતુ ઇન્દ્રિયો તથા અંતઃકરણરૂપ પાત્રના સામર્થ્યમાં ઓછાવત્તાપણાને લીધે પ્રકાશરૂપ જ્ઞાનમાં ઓછાવત્તાપણું જણાય છે. તે સમજાવવા માટે સૂર્યનું દૃષ્ટાંત આપે છે.
\n૮૬. માટે આત્માની જ્ઞાનશક્તિમાં ઓછા-અધિકપણું જાણવું નહીં, કેમ કે જ્ઞાનશક્તિ તો બધે સમાનપણે છે.
\n૮૭. છાંદોગ્યોપનિષદ: ૧/૭/૫.
\n૮૮. કરચરણાદિક અવયવરહિત.
\n૮૯. નિરાકાર.
\n૯૦. અક્ષરબ્રહ્મમય શરીર.
\n૯૧. મહાભારત, શાંતિપર્વ: ૨૯૩/૪૨-૪૫.
\n૯૨. શમ, દમ, ઉપરતિ, તિતિક્ષા, સમાધાન અને શ્રદ્ધા - આ છ ગુણો. (મહાભારત, શાંતિપર્વ: ૨૯૦). આ અધ્યાયમાં સાંખ્યમાર્ગમાં પાળવાના નિયમોમાં શમ, દમ, વગેરેનું ક્રમ વગર નિરૂપણ છે. સાધારણ રીતે અહીં દર્શાવેલ ‘ષટ્સંપત્તિ’ શબ્દ અદ્વૈત વેદાંતમાં વધારે પ્રસિદ્ધ છે.
\n૯૩. મહાભારત, શાંતિપર્વ: ૩૧૬/૪૦, ૩૧૮/૪૪.
\n૯૪. યોગસૂત્ર: ૧/૨૪-૨૭; મહાભારત, શાંતિપર્વ: ૩૦૬/૭૫-૭૭.
\n૯૫. મહાભારત, શાંતિપર્વ: ૩૦૪/૨૨/૨૫.
", "hindi_title": "काँच की प्रतिमा एवं गाय के दृष्टांत से आत्मदर्शन", "hindi_text": "संवत् १८७७ में मार्गशीर्ष कृष्णा त्रयोदशी (२ जनवरी, १८२१) को रात्रि के समय श्रीजीमहाराज श्रीलोया ग्राम-स्थित भक्त सुराखाचर के राजभवन में विराजमान थे। उन्होंने सिर पर श्वेत फेंटा बाँधा था, दूसरा सफ़ेद फेंटा सिर से लेकर आकंठ लपेटा था, गरम पोस की लाल बगलबंडी पहनी थी, श्वेत धोती धारण की थी तथा सफ़ेद सूती शाल और श्वेत पिछौरी एक साथ मिलाकर ओढ़े हुए थे। उनके समक्ष सभा में विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों तथा परमहंसों की सभा हो रही थी।
\nतब श्रीजीमहाराज कृपा करके बोले कि, “यह जीव अध्यात्म, अधिभूत तथा अधिदेव-भाव से समस्त देह में नखशिखापर्यन्त व्याप्त होकर रहा है। और, देवता तथा इन्द्रिय द्वारा जीव का भोक्ताभाव रहता है, परन्तु देवता तथा इन्द्रियों से पृथक् होकर भोक्ता नहीं है।”
\nइस पर नित्यानन्द स्वामी ने शंका प्रकट की कि, “हे महाराज! ऐसा कहा जाता है कि जीव सामान्यतः समस्त देह में व्याप्त होकर भी विशेषरूप से हृदयाकाश में रहता है, तब शरीर के सभी भागों में जीव की ज्ञातृत्व शक्ति समान रूप से अनुभूत नहीं होती, इसका क्या कारण है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “जैसे सूर्य किरणों द्वारा समस्त पदार्थों में व्याप्त होकर रहा है। फिर भी सामने जैसा पदार्थ रहता है, वहाँ सूर्य का प्रकाश भी वैसा ही दिखायी पड़ता है। वह कैसे तो जैसे काँच जडित भूमि तथा स्वच्छ निर्मल जल में सूर्य का शुद्ध प्रकाश दीख पड़ता है, किन्तु पथरीली और रेतीवाली जमीन तथा गंदे पानी में ऐसा स्पष्ट नहीं दिखाई देता, इस तरह सूर्य के प्रकाश में न्यूनता एवं अधिकता रहती है, वैसे ही यह जीव इन्द्रियों, अन्तःकरण तथा गोलक में समान भाव से रहता है, किन्तु इन्द्रियों में अधिक स्वच्छता रहने के कारण वहाँ विशेष प्रकाश दिखाई पड़ता है। देखिए न! नेत्रों में जितना तेज ज्ञात होता है, उतना क्या नाक-कान में कभी दिखाई पड़ेगा? नहीं दिखेगा। और चार अन्तःकरणों की अतिस्वच्छता होने से, वहाँ जीव का अधिक प्रकाश मालूम होता है तथा अन्य इन्द्रियों में वह न्यून प्रतीत होता है। परन्तु, जीव तो समस्त देह में समान भाव से रहता है।”
\nतब ब्रह्मानन्द स्वामी ने पूछा कि, “इस जीव को कुछ लोग तो तारासदृश देखते हैं, कुछ दीपक की ज्योति जैसा देखते हैं। तथा कोई तीली के प्रकाश के समान प्रकाशवान देखते हैं, उसे किस प्रकार समझना चाहिए?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जिसे अक्षिविद्या सिद्ध है, उसे नेत्र द्वारा जीव का दर्शन होता है और उस जीव में वह भगवान की मूर्ति भी देखता है। वैसे ही जिसे इन्द्रिय द्वारा लक्ष्य हुआ हो, वह वैसी आत्मा को देखता है। जैसे काँच का कोई पुतला मनुष्याकार बनाया हो, उसके सब अवयव, रोम तथा नाड़ियाँ इत्यादि काँच के हों और पुतले के भीतर तेज भरा हो, तब वह सभी तेज रूप ही दीख पड़ेगा, वह भी नली का अवकाश अनुसार ही दिखता है, परन्तु वह समग्र रूप से नहीं दिखाई पड़ता। वैसे ही जिन्होंने उस जीव का जैसा स्वरूप देखा है, वैसा ही वे उसे बताते हैं। परन्तु, उनकी निरावरणदृष्टि नहीं हुई है। इसलिए उन्हें वह आत्मा यथावत् नहीं दिखाई पड़ती। और, जब उनकी निरावरण-दृष्टि होकर आत्माकार हो जाती है, तब इन्द्रियों के गोलक के विभाग उन्हें दृष्टिगोचर नहीं होते। तब जैसी आत्मा होती है वैसी यथार्थरूप से दिखाई पड़ती है।
\n“जैसे, कोई आकाश की दृष्टि को प्राप्त हुआ हो, उसकी दृष्टि में अन्य चार भूत नहीं आते। वैसे ही जिसकी निरावरण-दृष्टि होती है, उसको गोलक, इन्द्रियों, देवता तथा अन्तःकरण द्वारा जीव के प्रकाश के जो भेद होते हैं, वे भेद दृष्टिगोचर नहीं होते। और जैसा जीव होता है, वैसा ही वह सम्यक् रूप से यथार्थ दिखाई पड़ता है। किन्तु भेद-दृष्टिवाले को वह यथार्थतः नहीं दिखाई पड़ता। जैसे किसी ने गाय की पूँछ देखी और किसी ने उसका मुख देखा, खुर देखा, पेट देखा, और स्तन देखा, इस तरह उसने जो-जो अंग देखे, वह सभी गाय के ही देखे, परन्तु जैसी गाय है, वैसी किसी के दृष्टि-गोचर नहीं हुई। फिर भी एक-एक अंग को देखने से गाय को देखा है, ऐसा भी कहा जाएगा। ठीक वैसे जिसको आत्मा के प्रकाश का जितना दर्शन इन्द्रियों अथवा अन्तःकरण द्वारा हुआ हो, उतना ही वह आत्मदर्शी कहलाता है, परन्तु उसे सम्यक् आत्मदर्शन नहीं कहा जा सकता। अतः हम तो उस जीव में इस प्रकार से सामान्यता या विशेषता मानते हैं।”
\nतब नित्यानन्द स्वामी ने प्रश्न पूछा कि, “हे महाराज! आप जीव को निराकार बताते हैं, तब उस जीव में भगवान भी अलिंग भाव से रहते हैं या मूर्तिमान होकर रहते हैं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “भगवान तो इन्द्रियों, देवता, अन्तःकरण तथा जीव इन सभी के आश्रय-भाव से जीव में रहते हैं। जैसे श्रीकृष्ण भगवान ने उद्धव द्वारा गोपियों से कहलाया था कि, ‘इन्द्रियों, अन्तःकरण, देवता तथा जीव के आश्रयभाव से मैं तुम सबके समीप रहा हूँ। जैसे ब्रह्मांड में रहनेवाले में रहा पंचमहाभूत सबकी देहों में रहे हैं, ठीक उसी तरह मैं जो इस मथुरा हूँ, वह तो जिस प्रकार महाभूत विशेषरूप से ब्रह्मांड में रहते हैं उसी प्रकार रहा हूँ। तथा जैसे ये पंचभूत जीवों के शरीरों में सामान्य रूप से रहते हैं, वैसे ही मैं तुम्हारे पास रहा हूँ। और जो मैं आपके दृष्टिगोचर नहीं होता, वह तो तुम सबकी चित्तवृत्ति का निरोध मेरे स्वरूप में हो जाए, इसलिए मैं नहीं दिखता हूँ, परन्तु रहता तो मैं मूर्तिमान ही हूँ।’”
\nफिर नित्यानन्द स्वामी ने पुनः पूछा कि, “हे महाराज! वे भगवान इन्द्रियादि के आश्रयरूप में तो रहते हैं, परन्तु वे पुरुषरूप में रहते हैं, कि अक्षररूप में रहते हैं कि स्वयं पुरुषोत्तमरूप में रहते हैं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जीव, पुरुष, अक्षर तथा पुरुषोत्तम चारों के तेज प्रकाशभाव से तो सजातीय हैं, अतः उनके प्रकाश के भेद करने में कोई भी समर्थ नहीं है। तथापि, भेद तो अतिशय है, फिर भी उस भेद को देखने के लिए कोई भी समर्थ नहीं हो पाता। और, जिस पर ये भगवान कृपा करते हैं, उसके फलस्वरूप उसकी ऐसी प्रकाशमय दिव्य देह तैयार होती है। तत्पश्चात् वह यह समझ लेता है कि, ‘यह मैं हूँ, यह पुरुष है तथा यह अक्षर है और इन सबसे विलक्षण ये पुरुषोत्तम हैं।’ इस प्रकार यह जीव सबको पृथक् रूप से देखता है तथा इनके प्रकाश को भी विलक्षण रूप से देखता है। अन्य कोई भी उस प्रकाश को पृथक्रूप से देखने में समर्थ नहीं होता। अतएव, ये भगवान चाहे जिस रूप में रहते हैं, परन्तु वे स्वयमेव रहते हैं।
\n“और, वेदान्त यानी उपनिषद् तथा योग तथा सांख्य ये तीनों शास्त्र सनातन हैं और ये श्रीकृष्ण परमात्मा का ही वर्णन करते हैं। इन तीनों शास्त्रों का मत हम आपके सामने पृथक् रूप से बताते हैं, उसे सुनिये।
\n“उनमें सांख्यशास्त्र चौबीस तत्त्वों को कहकर उनसे परे पचीसवें तत्त्व को परमात्मा बताता है, परन्तु वह जीव तथा ईश्वर को पृथक् करके नहीं कहता। उसका यह अभिप्राय है कि इन तत्त्वों का अस्तित्व जीव के बिना संभव नहीं रहता, अतः तत्त्वों के साथ तदात्मकभाव से रहनेवाले जीव को तत्त्वरूप ही कहता है, किन्तु तत्त्वों से पृथक् नहीं कहता है। जैसे जीव को चौबीस तत्त्वरूप माना जाता है, वैसे ही ब्रह्मांडाभिमानी ईश्वर को भी सांख्यमतवाले चौबीस तत्त्वरूप मानते हैं। इस प्रकार जीव एवं ईश्वर दोनों को तत्त्वरूप मानकर तत्त्वों के अन्तर्गत ही उनकी गणना करते हैं, परन्तु उन्हें तत्त्वों से पृथक् नहीं गिनते तथा पचीसवें तत्त्व को परमात्मा कहते हैं। यह सांख्यशास्त्र का मत है। परन्तु यह नहीं समझना चाहिए कि जीव नहीं है, क्योंकि सांख्यशास्त्र षट्सम्पत्ति,१८६ श्रवण, मनन तथा निदिध्यास आदि साधन बताता है, वे साधन जीव को ही करने हैं। उन साधनों द्वारा जीव विचार को प्राप्त होता है तथा उस विचार द्वारा वह स्वयं को तत्त्वों से अलग करके अपने को ब्रह्मरूप मान लेता है और परमात्मा का भजन करता है, ऐसा सांख्यमत है। मोक्षधर्म में नारदजी ने शुकजी से कहा है:
\n‘त्यज धर्ममधर्मं च उभे सत्यानृते त्यज।“इस श्लोक का अर्थ है कि, ‘जब मुमुक्षु आत्मविचार करने बैठे, तब उसके मार्ग में धर्मरूप अथवा अधर्मरूप तथा सत्यरूप एवं असत्यरूप जो-जो संकल्प-विकल्प हों, उनका त्याग करके, जिस विचार द्वारा उसका त्याग होता है उस विचार का भी परित्याग करके ब्रह्मरूप होकर रहना चाहिए, किन्तु देह से धर्मरूप नियम का त्याग करने का आदेश नहीं दिया गया है।’
\n“योगशास्त्र चौबीस तत्त्वों की गणना के बाद जीव एवं ईश्वर को पचीसवाँ तत्त्व मानता है तथा परमात्मा को छब्बीसवाँ तत्त्व बताता है। योगमतावलंबी इस प्रकार, विवेकज्ञान से पचीसवें तत्त्व को अन्य तत्त्वों से पृथक् समझकर और आत्मा के साथ एकात्मता की दृढ़ता मानकर चौबीस तत्त्वों की वृत्तियों का पिंडीभाव करके उन्हें बलपूर्वक छब्बीसवें तत्त्व - परमात्मा में रखते हैं, परन्तु विषयोन्मुख नहीं होने देते, और ऐसा समझते हैं कि, ‘यदि मेरी वृत्ति भगवान को छोड़कर अन्य स्थान पर जाएगी, तो मुझे संसृति प्राप्त होगी।’ अतएव, अत्यन्त आग्रह करके वह इन्द्रियों तथा अन्तःकरण की वृत्तियों को भगवान के श्रीचरणों में तन्मय कर देते हैं।
\n“सांख्यमतावलम्बी का तो यह मन्तव्य है कि, ‘मेरी इन्द्रियाँ तथा अन्तःकरण हैं ही नहीं! तो ये सब अन्यत्र वृत्ति लगायेंगे ही कहाँ?’ इसलिए, वह स्वयं को ब्रह्मरूप मानकर निर्भय रहता है। परंतु योगमतानुयायी तो डरता ही रहता है। जैसे किसी पुरुष के हाथ में तेलपूरित पात्र पूर्ण भरा हुआ हो और उसे सीढ़ियों द्वारा ऊँचा चढ़ना हो, उस समय यदि दोनों ओर से खुली तलवारवाले आदमी तेलपात्र में से तेल की एक भी बूँद के नीचे गिरने पर उसका शिरच्छेद करने के लिए साथ में रहें, तो वह इस डर के कारण सावधान रहता है तथा तेल को उस पात्र में से छलकने नहीं देता। इसी प्रकार योगमतानुयायी भी विषयों से डरकर भगवान में अपनी वृत्तियों को बनाये रखता है। यह योगशास्त्र का मत है। तथा वेदान्त यानी उपनिषद् का मत यह है कि वह पुरुषोत्तम नारायण ब्रह्म को ही सबका कारण मानता है और अन्य सभी को मिथ्या समझता है। जैसे आकाश की दृष्टि को प्राप्त पुरुष अन्य तत्त्वों को नहीं देखता, वैसे ही उस ब्रह्म को देखनेवाला भी अन्य किसी को नहीं देखता। वेदान्त का यही मत है।”
", "hindi_footnote": "१८६. शम, दम, उपरति, तितिक्षा, समाधान तथा श्रद्धा, ये अद्वैत वेदान्त में प्रसिद्ध ‘षट् संपत्ति’ हैं।
\n१८७. महाभारत, शांतिपर्व: ३१६/४०, ३१८/४४
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/123.mp3" }, { "english_title": "Worldly Desires Becoming Blunt and Uprooted", "english_text": "After the evening ārti on Māgshar vadi 14, Samvat 1877 [3 January 1821], Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot in Surā Khāchar’s darbār in Loyā. He was wearing a white khes and a warm, red dagli. He had also tied a white feto around His head and had tied a bokāni with another white feto. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “May the paramhansas please engage in a question-answer session.”
\nSo saying, He Himself asked a question, “What are the characteristics of one whose worldly desires have not become blunt, one whose worldly desires have become blunt, and one whose worldly desires have been completely uprooted?”
\nMuktānand Swāmi began to answer the question but could not reply satisfactorily.
\nSo Shriji Mahārāj said, “The vruttis of the indriyas of one whose worldly desires have not become blunt cling to the vishays. In fact, they cannot be dislodged even by a thought process. In comparison, the vruttis of one whose worldly desires have become blunt do not enter the vishays immediately. If they were to enter the vishays, and he were to attempt to withdraw them, they would withdraw instantly - they would not remain attached to the vishays. However, a person whose worldly desires have become completely uprooted is oblivious to the vishays during the waking state, just as he is during the state of deep sleep. He would regard all pleasant and unpleasant vishays as equal and would behave as one who is gunatit.”
\nThen Gopālānand Swāmi asked, “One’s worldly desires may have become blunt, but what is the reason for them not being removed from their roots?”
\nShriji Mahārāj explained, “The answer is that if a person has perfectly imbibed the following four qualities, then his worldly desires would become uprooted: gnān in the form of knowledge of the ātmā, vairāgya in the form of detachment from all things that have evolved out of Prakruti, dharma in the form of brahmacharya, etc., and bhakti coupled with the knowledge of God’s greatness. Any deficiency in these four qualities leads to a proportional deficiency in uprooting one’s worldly desires.”
\nHaving given the reply, Shriji Mahārāj said, “Now allow Me to ask a question. Countless spiritual endeavors have been prescribed for a spiritual aspirant to perform in order to attain God. Out of all of them, by which one, powerful endeavor can all flaws be eradicated and all virtues be acquired?”
\nThe paramhansas could not answer the question.
\nSo Shriji Mahārāj revealed, “If one has bhakti coupled with the knowledge of God’s countless powers as described by Kapildev to Devhuti in ‘Mad-bhayād-vāti vāto’yam sooryas-tapati mad-bhayāt... ||’1 then all of one’s flaws would be eradicated. Moreover, even if one does not possess gnān, vairāgya and dharma, one still attains them. Thus, this spiritual endeavor is the best of all.”
\nThen Shriji Mahārāj asked another question, “A deceitful person who is also clever, cunningly conceals his deceitfulness. Please explain how such a person’s deceitfulness can be recognized?”
\nBrahmānand Swāmi answered, “Such a person can be recognized by the fact that he keeps the company of someone who is an antagonist of Satsang and who speaks ill of the Sant and God; besides this, such a person cannot be known by any other means.”
\nShriji Mahārāj accepted the answer, but questioned further, “Yes, but how can such a person be recognized if he does not keep the company of such people?”
\nBrahmānand Swāmi then added, “His deceitfulness would be exposed in times of adverse circumstances.”
\nShriji Mahārāj confirmed, “That is the correct answer to the question.”
\nThereafter, Shriji Mahārāj asked another question, “Which single fault transforms all of a person’s virtues to faults?”
\nShripāt Devānand Swāmi replied, “If someone spites a devotee of God, then all of his virtues become as good as faults.”
\nShriji Mahārāj clarified, “That is true, but I had another answer in mind. A person may well be endowed with each and every virtue, but if he believes God to be formless - not possessing a definite form - then that is a grave flaw. So much so, that because of this flaw, all of his virtues become flaws.”
\nThereafter, Shriji Mahārāj asked, “Why does one perceive faults in a sādhu?”
\nThe paramhansas attempted to answer the question but were unable to do so satisfactorily.
\nSo Shriji Mahārāj answered the question Himself, “An egotist perceives faults in a sādhu. This is because it is the very nature of someone who is egotistical that if someone praises him, even though that person may have a hundred faults, he would overlook them and would instead greatly highlight a single virtue. Conversely, if a person does not praise him, then even though that person may have a hundred virtues, he would overlook all of them and highlight an utterly insignificant fault. Consequently, he would initially spite that person mentally, then verbally, and ultimately physically as well. Thus, egotism is a grave vice. However, do not think that only the shrewd are egotistical and the naïve are not. In actual fact, the naïve are more egotistical than the shrewd.”
\nThereupon, Muktānand Swāmi asked, “Mahārāj, how can egotism be eradicated?”
\nShriji Mahārāj explained, “He who thoroughly realizes the greatness of God cannot be egotistical. Look at Uddhavji, how wise he was! He was proficient in the Nitishatak and had physical characteristics like that of a king. Yet, because he had understood the greatness of God, he put aside his self-importance upon seeing the gopis’ love for God and prayed, ‘May I become a tree, a vine, a blade of grass or maybe even a shrub - anything that has been touched by the dust from the feet of the gopis.’
\n“Tulsidas has also said,
\nTulsee jyāke mukhanse bhoole nikase rām |“That is, even if someone utters the name of God unintentionally, a person who realises God’s greatness would make shoes from his own skin and offer them to that person. If that is so, would he harbor any egotism before a devotee of God who constantly engages himself in worship and in chanting the name of God, who bows down to God and who realizes the greatness of God? Certainly not. Thus, egotism is eradicated when one realizes the greatness of God, but without understanding the greatness of God, egotism simply cannot be eradicated. Therefore, whosoever wishes to eradicate egotism should realize the greatness of God and the Sant.”
", "english_footnote": "It is by fear of me that the wind [Vāyu] blows, Surya [i.e. the sun] shines, Indra [i.e. the clouds] rains, Agni [i.e. fire] burns, and death [Yam] devours [the living]. - Shrimad Bhāgwat: 3.25.42
", "gujarati_title": "વાસના કુંઠિત અને નિર્મૂળ થયાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના માગશર વદિ ૧૪ ચૌદશને દિવસ સંધ્યા આરતી થયા કેડે શ્રીજીમહારાજ ગામ શ્રીલોયા મધ્યે સુરાભક્તના દરબારમાં ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા ને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો તથા ગરમ પોસની રાતી ડગલી પહેરી હતી તથા માથે ધોળો ફેંટો બાંધ્યો હતો ને બીજે ધોળે ફેંટે કરીને બોકાની વાળી હતી ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “સર્વે પરમહંસ પરસ્પર પ્રશ્ન-ઉત્તર કરો.” એમ કહીને પોતે જ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “જેને વાસના કુંઠિત ન થઈ હોય ને જેને વાસના કુંઠિત થઈ ગઈ હોય ને જેને વાસના નિર્મૂળ થઈ ગઈ હોય તેનાં શાં લક્ષણ છે?” પછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ એ પ્રશ્નનો ઉત્તર કરવા માંડ્યો પણ થયો નહીં. ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેની વાસના કુંઠિત ન થઈ હોય તેની ઇન્દ્રિયોની વૃત્તિ વિષયમાં ચોંટી જાય, તે પાછી વિચારે કરીને પણ નીસરે નહીં. અને જેને કુંઠિત વાસના થઈ ગઈ હોય તેની વૃત્તિ વિષયમાં તત્કાળ પ્રવેશ કરે નહીં; અને કદાચિત્ વૃત્તિ વિષયમાં પ્રવેશ કરી જાય ને તે વૃત્તિને પાછી વાળે તો તરત પાછી વળે, પણ વિષયમાં આસક્ત થાય નહીં. અને જેને વાસના નિર્મૂળ થઈ ગઈ હોય તેને તો જાગ્રતને વિષે સુષુપ્તિની પેઠે વિષયનો અભાવ વર્તે ને સારા-નરસા જે વિષય તે બેય સમાનપણે જણાય અને પોતે ગુણાતીતપણે વર્તે.”
\nત્યારે ગોપાળાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “વાસના કુંઠિત તો હોય, પણ તે મૂળમાંથી ટળી નથી જતી તેનું શું કારણ છે?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એનો ઉત્તર એ છે જે, આત્મનિષ્ઠારૂપ એવું જે જ્ઞાન તથા પ્રકૃતિનાં કાર્ય એવાં જે પદાર્થમાત્ર તેને વિષે અનાસક્તિરૂપ એવો જે વૈરાગ્ય તથા બ્રહ્મચર્યાદિકરૂપ જે ધર્મ તથા માહાત્મ્યે સહિત એવી જે ભગવાનની ભક્તિ - એ ચાર વાનાં જેમાં સંપૂર્ણ હોય તેને વાસના નિર્મૂળ થઈ જાય છે. અને એ ચારમાં જેટલી ન્યૂનતા રહે છે તેટલી વાસના નિર્મૂળ થતી નથી.”૯૬
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “લ્યો, અમે પ્રશ્ન પૂછીએ જે, મુમુક્ષુને ભગવાનની પ્રાપ્તિને અર્થે અનંત સાધન કરવાનાં કહ્યાં છે, તેમાં એક એવું મોટું કયું સાધન છે જેણે કરીને સર્વે દોષ ટળી જાય ને તેમાં સર્વે ગુણ આવે?” ત્યારે એ પ્રશ્નનો ઉત્તર પરમહંસ વતે થયો નહીં. પછી શ્રીજીમહારાજે એનો ઉત્તર કર્યો જે, “ભગવાનનું માહાત્મ્ય જેમ કપિલદેવજીએ દેવહૂતિ પ્રત્યે કહ્યું છે જે, ‘મદ્ભયાદ્વાતિ વાતોઽયં સૂર્યસ્તપતિ મદ્ભયાત્।’૯૭ એવી રીતે અનંત પ્રકારના માહાત્મ્યે સહિત એવી જે ભગવાનની ભક્તિ તે જેને હોય તેના દોષમાત્ર ટળી જાય છે અને તેને જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ધર્મ એ ન હોય તો પણ એ સર્વે આવે છે, માટે એ સાધન સર્વેમાં મોટું છે.”
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “જે કપટી હોય ને તે બુદ્ધિવાળો હોય માટે પોતાના કપટને જણાવા દે નહીં, તેનું કપટ કેવી રીતે કળાય? તે કહો.” ત્યારે એનો ઉત્તર બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ કર્યો જે, “જેની બેઠ્યક-ઉઠ્યક તે જે સત્સંગનો દ્વેષી હોય ને સંતનું ને ભગવાનનું ઘસાતું બોલતો હોય તે પાસે હોય તેણે કરીને તે ઓળખાય, પણ બીજી રીતે તો ન ઓળખાય.” પછી એ ઉત્તરને શ્રીજીમહારાજે માન્યો અને પછી પોતે બોલ્યા જે, “એવાનો સંગ ન કરતો હોય તો કેમ કળીએ?” ત્યારે બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ કહ્યું જે, “કોઈક દેશકાળનું વિષમપણું આવે ત્યારે એનું કપટ કળાઈ જાય.” ત્યારે શ્રીજીમહારાજે કહ્યું જે, “એ ઠીક ઉત્તર કર્યો.”
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “એવો ક્યો એક અવગુણ છે જે, જેણે કરીને સર્વ ગુણમાત્ર તે દોષરૂપ થઈ જાય છે? તે કહો.” ત્યારે શ્રીપાત્ દેવાનંદ સ્વામી બોલ્યા જે, “ભગવાનના ભક્તનો જે દ્રોહ કરે તેના જે સર્વ ગુણ તે દોષરૂપ થઈ જાય છે.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એ ઉત્તર પણ ખરો; પણ અમે તો એનો ઉત્તર બીજો ધાર્યો છે જે, સર્વે ગુણે સંપન્ન હોય ને જો ભગવાનને અલિંગ સમજતો હોય પણ મૂર્તિમાન ન સમજે એ મોટો દોષ છે, એણે કરીને એના બીજા સર્વે ગુણ દોષરૂપ થઈ જાય છે.”
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “સંતનો અભાવ શાણે કરીને આવે છે? તે કહો.” પછી એનો ઉત્તર પરમહંસે કરવા માંડ્યો પણ થયો નહીં. ત્યારે શ્રીજીમહારાજે એનો ઉત્તર કર્યો જે, “જેને માન હોય તેને સંતનો અભાવ આવે છે. કેમ જે, જે માની હોય તેનો એવો સ્વભાવ હોય જે, જે પોતાને વખાણે તેમાં સો અવગુણ હોય તે સર્વને પડ્યા મૂકીને તેમાં એક ગુણ હોય તેને બહુ માને; અને જે પોતાને વખાણતો ન હોય ને તેમાં સો ગુણ હોય તે સર્વને પડ્યા મૂકીને તેમાં કોઈક જેવો-તેવો એક અવગુણ હોય તેને બહુ માનીને તેનો પ્રથમ તો મન તથા વચન તેણે કરીને દ્રોહ કરે ને પછી દેહે કરીને પણ દ્રોહ કરે. માટે એ માનરૂપ મોટો દોષ છે. અને તે માન સમજુમાં જ હોય ને ભોળામાં ન હોય એમ જાણવું નહીં; ભોળામાં તો સમજુ કરતાંય ઝાઝું હોય છે.”
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ શ્રીજીમહારાજને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! એ માન કેમ ટળે?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જે ભગવાનનું માહાત્મ્ય અતિશય સમજતો હોય તેને માન ન આવે; કેમ જે, જુઓ ને, ઉદ્ધવજી કેવા ડાહ્યા હતા! ને નીતિશાસ્ત્રમાં કુશળ હતા ને દેહે કરીને રાજા જેવા હતા, પણ જો ભગવાનનું માહાત્મ્ય સમજતા હતા તો ગોપીઓને વિષે ભગવાનનો સ્નેહ જોઈને તેની આગળ પોતાનું માન ન રહ્યું અને એમ બોલ્યા જે, ‘એ ગોપીઓના ચરણની રજ જેને અડતી હોય એવાં જે વૃક્ષ, લતા, તૃણ, ગુચ્છ તે માંહેલો હું કોઈક થાઉં.’૯૮ અને તુલસીદાસજીએ કહ્યું છે જે,
\n‘તુલસી જ્યાકે મુખનસે ભૂલે નિકસે રામ।“એમ જેને ભૂલે પણ ભગવાનનું નામ મુખથી નીસરે તેને અર્થે પોતાના શરીરના ચર્મના જોડા કરાવી આપે, તો જે ભગવાનના ભક્ત હોય ને ભગવાનનું નિરંતર નામસ્મરણ, ભજન-કીર્તન, વંદન કરતા હોય ને જો ભગવાનનું માહાત્મ્ય સમજતો હોય તો તેને આગળ શું માન રહે? ન જ રહે. માટે માહાત્મ્ય સમજે ત્યારે માન જાય છે, પણ માહાત્મ્ય સમજ્યા વિના તો માન જતું નથી; તે સારુ જેને માન ટાળવું હોય તેને ભગવાનનું ને સંતનું માહાત્મ્ય સમજવું.”
", "gujarati_footnote": "૯૬. માટે મૂળમાંથી વાસનાનો ઉચ્છેદ કરવા ઇચ્છતા ભક્તજને સ્વધર્માદિક ચારેય સાધન અતિ દૃઢપણે સાધવાં.
\n૯૭. અર્થ: મારા ભયથી વાયુ વાય છે, મારા ભયથી સૂર્ય તપે છે. (ભાગવત: ૩/૨૫/૪૨).
\n૯૮. ભાગવત: ૧૦/૪૭/૬૧.
\n૯૯. ‘ગોસ્વામી તુલસીદાસજી કી નામનિષ્ઠા’ પૃ. ૨૪૯, ‘ભગવન્નામ મહિમા તથા પ્રાર્થના,’ કલ્યાણ-અંક, વર્ષ: ૩૯, ગીતાપ્રેસ, ગોરખપુર તથા ‘તુલસીદાસ અને કબીરની સાખીઓ,’ પૃ. ૩, મહાદેવ રામચંદ્ર જાગુષ્ટે બુકસેલર, સને ૧૯૦૯: આ બંને ગ્રંથોમાં આ ભાવની સાખી થોડા શબ્દભેદ સાથે મળે છે.
", "hindi_title": "वासना का कुंठित और निर्मूल होना", "hindi_text": "संवत् १८७७ में मार्गशीर्ष कृष्णा चतुर्दशी (३ जनवरी, १८२१) को सन्ध्या-आरती होने के बाद श्रीजीमहाराज श्रीलोया ग्राम-स्थित भक्त सुराखाचर के राजभवन में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत धोती धारण की थी, गरम पोस की लाल बगलबंडी पहनी थी, मस्तक पर श्वेत फेंटा बाँधा था और दूसरे सफ़ेद फेंटे से सिर को आकंठ लपेटा था। उनके समक्ष सभा में परमहंसों तथा स्थान-स्थान से आए हरिभक्त बैठे हुए थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “समस्त परमहंस प्रश्नोत्तरी प्रारम्भ करें।” ऐसा कहकर उन्होंने स्वयमेव प्रश्न किया, “जिसकी वासना कुंठित न हुई हो और जिसकी वासना कुंठित हो गई हो तथा जिसकी वासना निर्मूल हो चुकी हो, उन पुरुषों के क्या लक्षण हैं?”
\nमुक्तानन्द स्वामी इस प्रश्न का उत्तर देने लगे, किन्तु वे यथार्थ उत्तर न दे सके। तब श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “जिसकी वासना कुंठित नहीं है, उसकी इन्द्रियों की वृत्तियाँ, विषयों में लगती हैं तो विचार करने पर भी विषय से नहीं हटतीं। तथा जिसकी वासना कुंठित है, उसकी वृत्ति विषयों में तत्काल प्रवेश नहीं करती। कदाचित् वृत्ति विषयों में प्रवेश कर भी जाए, तो उस वृत्ति को लौटाने के प्रयास किए जाने पर वह तुरन्त हट जाती है। वह विषयों में आसक्त नहीं होता। तथा जिसकी वासना निर्मूल हो गई है, उसे तो जाग्रत अवस्था में भी सुषुप्ति की भाँति विषयों से अरुचि बनी रहती है। उसे भले-बुरे विषयों के प्रति समान भाव रहता है और स्वयं गुणातीत रूप से रहता है।”
\nइसके पश्चात् गोपालानन्द स्वामी ने पूछा कि, “यद्यपि वासना कुंठित हो, परन्तु वह जड़ से नहीं मिटती इसका क्या कारण है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “इसका उत्तर यह है कि आत्मनिष्ठारूप ज्ञान तथा प्रकृति के कार्यरूपी पदार्थमात्र में अनासक्तिरूप वैराग्य तथा ब्रह्मचर्यादिरूप धर्म तथा माहात्म्यसहित भगवान की भक्ति, ये चार गुण जिनमें सम्पूर्ण रूप से रहते हैं, उनकी वासना निर्मूल हो जाती है। इन गुणों में जितनी न्यूनता रहती है, उतनी हद तक वासना निर्मूल नहीं हो पाती।”
\nफिर श्रीजीमहाराज ने आगे कहा कि, “लीजिए एक और प्रश्न पूछते हैं कि मुमुक्षु को भगवान की प्राप्ति के लिए जो अनेक साधन बताए गए हैं, उनमें ऐसा महान साधन कौन-सा है, जिसका उपयोग करने से सभी दोष नष्ट हो जाते हैं और समस्त गुण आ जाते हैं?”
\nपरमहंस इस प्रश्न का उत्तर नहीं दे सके। तब श्रीजीमहाराज ने इसका यह उत्तर दिया कि, “कपिलदेवजी ने देवहूती को भगवान का माहात्म्य इस प्रकार बताया है:
\n‘मद्भयाद्वाति वातोऽयम्, सूर्यस्तपति मद्भयात्।’१८८\n“इस तरह, जो अनन्त प्रकार के माहात्म्य सहित भगवान की भक्ति करता है, उसके समस्त दोष नष्ट हो जाते हैं। यदि उसमें ज्ञान, वैराग्य तथा धर्म नहीं हो, तो भी ये सब गुण आ जाते हैं। इसलिए, यह साधन अन्य सभी साधनों में बड़ा माना गया है।”
\nश्रीजीमहाराज ने पुनः प्रश्न पूछा, “जो पुरुष कपटी तथा बुद्धिमान होता है, वह अपने कपट को मालूम नहीं होने देता। अब यह बताइए कि उसकी कपट-भावना किस प्रकार ज्ञात हो सकती है?”
\nतब ब्रह्मानन्द स्वामी ने इसका यह उत्तर दिया कि, “जिसका उठना-बैठना उस सत्संगद्वेषी तथा सन्त एवं भगवान के विरुद्ध आक्षेप करनेवाले के साथ होता है, उससे उसके स्वभाव का पता लग जाता है, किन्तु अन्य प्रकार से उसका स्वभाव मालूम नहीं होता।”
\nतब श्रीजीमहाराज ने इस उत्तर को सुनकर सहमत होकर पुनः प्रश्न पूछा कि, “यदि उस सत्संगद्वेषी का वह संग न करता हो, तो उसे किस ढंग से पहचान सकते हैं?”
\nतब ब्रह्मानन्द स्वामी ने कहा कि, “देशकाल की कोई विषमता रहने पर उसका कपट ज्ञात हो जाता है।”
\nश्रीजीमहाराज ने कहा कि, “यह ठीक उत्तर दिया।”
\nफिर श्रीजीमहाराज ने प्रश्न किया, “यह बताइए कि ऐसा कौन-सा दोष है, जिसके कारण समस्त गुण दोषरूप हो जाते हैं?”
\nतब श्रीपात् देवानन्द स्वामी बोले कि, “जो पुरुष भगवान के भक्त से द्रोह करता है, उसके समस्त गुण दोषरूप हो जाते हैं।”
\nफिर श्रीजीमहाराज बोले कि, “यह उत्तर भी सत्य है, परन्तु हमने तो दूसरे ढंग से इस प्रश्न का यह उत्तर सोचा है कि यदि कोई सर्वगुणसम्पन्न पुरुष हो, परन्तु यदि वह भगवान को अलिंग समझता हो परन्तु मूर्तिमान न मानता हो, तो यह एक बड़ा दोष है, जिसके कारण उसके समस्त गुण दोषरूप हो जाते हैं।”
\nपुनः श्रीजीमहाराज ने पूछा कि, “यह बताइए कि सन्त के प्रति असद्भाव किस कारण होता है?”
\nपरमहंस इसका यथार्थ उत्तर न दे सके। तब श्रीजीमहाराज ने हि इसका उत्तर इस प्रकार दिया कि, “जो अहंकारी होता है, उसे संत के प्रति असद्भाव हो जाता है। ऐसे अहंकारी का तो ऐसा स्वभाव होता है कि: जो आदमी उसकी प्रशंसा करता है, उसके एक सौ दोषों की भी उपेक्षा करके वह उसके एक गुण को भी अत्यधिक महत्त्व प्रदान करता है। परन्तु, जो पुरुष उसकी प्रशंसा नहीं करता, उसमें यदि एक सौ गुण भी क्यों न हों, फिर भी वह उसको महत्त्व नहीं देता और उसके साधारण दोष को भी बड़ा दोष मान लेता है। इस प्रकार, पहले तो वह मन एवं वचन द्वारा द्रोह करता है, तत्पश्चात् देह द्वारा भी द्रोह करता है। अतः मानरूप बड़ा दोष है। और, ऐसी बात नहीं है कि अहंकार की भावना भोले आदमी में नहीं होती, और बुद्धिमान में अधिक होती है। वस्तुतः, बुद्धिमान पुरुष की अपेक्षा भोले आदमी में मान की भावना अधिक होती है।”
\nफिर मुक्तानन्द स्वामी ने श्रीजीमहाराज से प्रश्न पूछा कि, “हे महाराज! ऐसा अहंकार किस प्रकार मिट सकता है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जो भगवान का अतिशय रूप से समझ लेता है, उसमें मान की भावना नहीं रहती। देखिये, उद्धवजी कितने चतुर तथा नीतिशास्त्र में कुशल थे। शारीरिक रूप से भी वे राजा जैसे लगते थे। फिर भी, वे भगवान के माहात्म्य को समझते थे। अतः जब उन्होंने भगवान के प्रति गोपियों का स्नेह देखा, तब उनके समक्ष अहंभाव नहीं रखा और वे इस प्रकार बोले कि, ‘मेरी यह इच्छा है कि, इन गोपियों की चरणरज का जिन वृक्षों, लताओं, तृणों तथा गुच्छों से स्पर्श होता हो, उनमें से मैं भी कोई हो जाऊँ।’ और तुलसीदास ने कहा है कि:
\n‘तुलसी जाके मुखन से भूले निकसे राम।“इस प्रकार जिस पुरुष के मुख से भगवान का नामोच्चार भूल से भी हो जाता है, उसके लिए वे अपने शरीर की चमड़ी का जूता बनवाने के लिए भी उद्यत हो जाते हैं। तब जो भगवान का भक्त हो, तथा जो भगवान का निरन्तर नामस्मरण एवं भजन-कीर्तन-वन्दन कर रहा हो, और भगवान का माहात्म्य जानता हो, तो उनके सामने क्या मान रहेगा? कभी नहीं रहेगा! अतः माहात्म्य को समझ लेने पर अहंभाव मिट जाता है, परन्तु उसको हृदयंगम किए बिना मान का मूलोच्छेद नहीं हो पाता। अतएव, अपने मान को मिटाने के लिए भगवान तथा सन्त का माहात्म्य समझ लेना चाहिए।”
", "hindi_footnote": "१८८. अर्थ: “मेरे भय से वायु चलती है तथा मेरे भय से सूर्य प्रकाशित हो रहा है।” (श्रीमद्भागवत: ३/२५/४२)
\n१८९. पाठांतर: तुलसी जाके बदनत धोखेउ निकसत राम, ताके पगकी पगतरी मेरे तनुके चाम। (कल्याण, वर्ष: ३९, पृष्ठ: २४९)
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/124.mp3" }, { "english_title": "Reverence and Condemnation", "english_text": "On the night of Māgshar vadi Amās, Samvat 1877 [4 January 1821], Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot in Surā Khāchar’s darbār in Loyā. He had tied a white feto around His head and had tied a bokāni with another white feto. He was also wearing a warm, red dagli with a white angarkhu inside. He was wearing a white khes as well. In addition to this, He had covered Himself with a thick, cotton cloth, over which He had wrapped a yellow blanket. At that time, while Shriji Mahārāj was sitting in a pleased mood, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen, of His own will, Shriji Mahārāj said, “See how powerful the force of God’s māyā is! It can cause great perversity. Someone who previously seemed very virtuous, for example, can suddenly become extremely vile.”
\nSo saying, Shriji Mahārāj urged the paramhansas, “Ask questions today, so that we can talk.”
\nThereupon, Nityānand Swāmi asked, “Mahārāj, the very same person who was previously virtuous and who revered God later begins to condemn Him. How, then, can a virtuous person remain virtuous and never let his understanding become impaired, amidst even the most adverse places, times, actions and company?”
\nShriji Mahārāj answered, “If a person is indifferent to his body, has firmly realized his self to be the ātmā, maintains vairāgya towards the panchvishays and has absolute faith in God coupled with the knowledge of His greatness, then his mind will never become perverted - even amidst the most adverse circumstances imaginable. On the other hand, one who believes one’s self to be the body and does not have an intense aversion for the panchvishays would spite a sādhu if he were to denounce the vishays, even though the sādhu may be senior. Such a person would ultimately spite God as well. Furthermore, if someone has firm faith in God but lacks an extreme aversion towards the vishays and is still attracted to them, then even if a person like Muktānand Swāmi were to denounce those objects, he would go as far as to cut off the person’s head with a sword in order to harm that person.”
\nNityānand Swāmi then asked, “Someone may identify his self with the body and may be attracted to the panchvishays as well; yet he seems to survive in the Satsang fellowship. How can this be explained?”
\nShriji Mahārāj replied, “He survives in Satsang only as long as he is not confronted by an adverse situation. If a great sādhu or God were to denounce his egotism, cravings for taste, avarice, lust, anger or his belief that he is the body, then he would surely develop contempt for that sādhu. Then he would certainly malign him and thus fall from Satsang. For example, whoever has drunk sweetened milk that has been poisoned by the venom of a snake, even though he may be living at present, is sure to die - within half an hour or an hour, in the morning or in the evening, today or tomorrow; eventually, he will die. In the same manner, he who identifies his self with the body will definitely bear contempt for the sādhu and will eventually fall from Satsang - either after one month or after two months; after one year or after two years or even after ten years; or maybe at the time of death or even after death - he will certainly fall.
\n“In comparison, if a person does not identify his self with the body and believes, ‘I am the ātmā, due to which this body functions; I am characterized by eternal existence; I enlighten the indriyas and antahkaran. I am not one who becomes happy by possessing wealth, women, etc. Nor am I one who is saddened by not possessing them’ - then such a person never bears contempt for the sādhu, no matter how strongly the sādhu denounces the panchvishays or the belief that one is the body. Furthermore, he would never quarrel with the sādhu over insignificant issues, nor would he hold a grudge against him.”
\nThereupon Nityānand Swāmi asked again, “How can one recognize someone who has an aversion for the panchvishays?”
\nShriji Mahārāj answered, “A person with an aversion for the panchvishays can be recognized by the following characteristics: When he receives sumptuous food, he would eat it, but he would not enjoy it as much as he would enjoy eating simple food. In fact, he would be troubled by it. Also, he would become upset wearing fine clothes; he would not enjoy them as much as he would enjoy wearing tattered, coarse clothes. In fact, his mind becomes troubled by fine clothes. If he were to receive a luxurious bed, or if someone were to honor him, in fact, if he were to receive any sort of pleasant object, his mind would become troubled by it; in no way would he be pleased by it. On seeing such a person, one should realize, ‘He has an aversion for the vishays.’”
\nThen Muktānand Swāmi asked another question, “Mahārāj, how can such an aversion for the panchvishays be developed?”
\nShriji Mahārāj explained, “The principal means for developing such an aversion for the panchvishays is the knowledge of God’s greatness, and thereafter, ātmā-realization and vairāgya.
\n“Now, what is this greatness of God? Well, it is by the fear of God that Indra rains; that the sun, the moon and flames of fire emit light; that the earth supports one and all; that the oceans do not exceed their boundaries; and that the herbs bear fruit in their appropriate seasons. Moreover, it is God who is the creator, sustainer and destroyer of the world, and whose powers include kāl, māyā, Purush and Akshar. What object in the world, then, can attract someone who has understood the greatness of God in this manner? Lust, anger, avarice, egotism, jealousy, cravings for taste, fine clothes, wealth, women, in fact, none of the panchvishays can bind him. This is because he has assessed everything. He knows ‘God is like this, and these are the rewards of engaging in God’s worship and listening to spiritual discourses. Akshar is like this, and the bliss associated with him is like this. Furthermore, the bliss of Golok, Vaikunth and Shwetdwip is like this, whereas the pleasures of swarg are like this, and the happiness of a kingdom is like this.’ In this manner, a person who has inferred the happiness latent within everything realizes the bliss of God to be the highest and then attaches himself to Him. Then, is there any object in the world that can draw him away from the holy feet of God? There is none. Take, for example, a piece of iron. Once touched by a pārasmani, it is transformed into gold. Thereafter, it cannot be transformed back into iron even by the pārasmani itself. Similarly, one who has realized the greatness of God cannot be made to fall from the holy feet of God even by God Himself. Could he, then, be made to fall by any other object? Of course not.
\n“In addition to realizing the greatness of God, such a person also deeply realizes the greatness of the Sant who worships God. He feels, ‘This Sant is truly great because he is a true devotee of the manifest form of God.’ Uddhav, for example, was very learned, but because he had understood the greatness of God, he did not become conceited due to his intelligence. On the contrary, he yearned for the dust from the feet of the gopis, and thus asked to be reborn as a vine. The reason for this was that he had witnessed the gopis’ profound love towards God, whom even the verses of the Vedas seek. How, then, can a person who realizes the greatness of the Sant of God harbor any conceit before the Sant? Why could he not bow down to him? In actual fact, he would behave as a servant of a servant before the Sant. Even if the Sant were to repeatedly physically mistreat him, he would tolerate it and would believe, ‘It is my great fortune that I am bearing the contempt of such a Sant. Besides, due to my prārabdha, I would have been forced to bear the abuses of my wife and children, my parents, and the king. I may even have had to eat the leaves of dodi and mothya. At least here, in the company of the Sant, I am fortunate enough to be able to observe the vow of non-taste. Due to my prārabdha, I may have been forced to wear tattered clothes or rags. At least here with the Sant I am fortunate enough to have a blanket to cover myself with.’
\n“Conversely, if a person enters an assembly of sādhus and is not accordingly honored by the Sant, and if he then bears an aversion towards the Sant, it implies that that person has not realized the greatness of the Sant; otherwise he would not bear an aversion in that manner. Consider the following as an example: If the British Governor of Mumbai were seated in an assembly, and if at that time a poor man were to enter that assembly but was not given a seat or welcomed in anyway, would the poor man become angry with the Governor? Would he feel like swearing at the Governor? Not at all. Why? Because the poor man has realized the eminence of the British official; that is, ‘He is the ruler of the land, and I am a mere pauper.’ Hence, he does not become upset. In the same manner, then, if a person has realized the greatness of the Sant, then regardless of how much the Sant scorns him, he would never become upset with the Sant. In fact, if he does find a fault in anyone, he would find it in himself, but in no way would he perceive a flaw in the Sant. Thus, he who has realized the greatness of God and the Sant has a firm foundation in Satsang. Conversely, one cannot be certain about a person who has not realized such greatness.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "સ્તુતિ-નિંદાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના માગશર વદિ અમાસને દિવસ શ્રીજીમહારાજ ગામ શ્રીલોયા મધ્યે સુરાભક્તના દરબારમાં ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને મસ્તક ઉપર ધોળો ફેંટો બાંધ્યો હતો ને બીજે ધોળે ફેંટે કરીને બોકાની વાળી હતી તથા ગરમ પોસની રાતી ડગલી માંહેલી કોરે ધોળે અંગરખે સહિત પહેરી હતી તથા ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો તથા ચોફાળ ઓઢીને તે ઉપર પીળી રજાઈ ઓઢી હતી અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિની સભા તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી. એવી રીતે શ્રીજીમહારાજ પ્રસન્ન થકા રાત્રિને સમે વિરાજમાન હતા.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ પોતાની મેળે બોલ્યા જે, “જુઓ ને, ભગવાનની માયાનું બળ કેવું છે! જેણે કરીને વિપરીતપણું ઘણું થાય છે; કેમ જે, પ્રથમ કેવો સારો જણાતો હોય ને પછી અતિશય ભૂંડો થઈ જાય છે!” એમ કહીને પછી વળી પરમહંસ પ્રત્યે બોલ્યા જે, “આજ તો પ્રશ્ન પૂછો તો વાર્તા કરીએ.” ત્યારે નિત્યાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! પ્રથમ સારો હોય ને સ્તુતિ કરતો હોય અને તેનો તે પાછો નિંદા કરવા માંડે છે; માટે સૂઝે એવો દેશ, કાળ, ક્રિયા, સંગ વિષમ થાય તો પણ સારો ને સારો જ રહે પણ કોઈ રીતે વિપરીત મતિ થાય નહીં; તે શાણે કરીને થાય?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેને દેહનો અનાદર હોય ને દૃઢ આત્મનિષ્ઠા હોય ને પંચવિષયમાં વૈરાગ્ય હોય અને ભગવાનનો માહાત્મ્યે સહિત યથાર્થ નિશ્ચય હોય, એવાને સૂઝે એવું દેશકાળાદિકનું વિષમપણું થાય તો પણ એની મતિ અવળી થાય નહીં. અને જે દેહાભિમાની હોય ને પંચવિષયનો અતિશય અભાવ ન થયો હોય, તેને જ્યારે સંત એ વિષયનું ખંડન કરે ત્યારે તે સંત મોટેરા હોય તેનો પણ અભાવ આવે ને ભગવાનનો પણ અભાવ આવે. અને ભગવાનનો તો યથાર્થ નિશ્ચય હોય તો પણ જો પંચવિષયનો અત્યંત અભાવ ન થઈ ગયો હોય ને તેની આસક્તિ હોય ને તે વિષયનું મુક્તાનંદ સ્વામી જેવા ખંડન કરે તો તેનું માથું શસ્ત્રે કરીને મુકાવી દે એવો દ્રોહ કરે.”
\nપછી વળી નિત્યાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “કોઈકને દેહાભિમાન તથા પંચવિષયની આશક્તિ હોય તો પણ તે સત્સંગમાં નભ્યો જાય છે, તે કેમ સમજવું?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એને જ્યાં સુધી કોઈક ધક્કો નથી લાગ્યો ત્યાં સુધી નભ્યો જાય છે. પણ જ્યારે કોઈક મોટા સંત અથવા ભગવાન તે માનને ખોદશે તથા સ્વાદ, દેહાભિમાન, લોભ, કામ, ક્રોધ, એને ખોદશે ત્યારે એને જરૂર તે સંતનો અભાવ આવશે; ત્યારે એ જરૂર સંતનો દ્રોહ કરશે ને સત્સંગમાંથી વિમુખ થશે. જેમ સર્પે લાળ નાંખી હોય એવું જે દૂધ-સાકર તેને જેણે પીધું હોય ને તે જીવે છે તો પણ તે ઘડી બે ઘડીમાં, સાંજ-સવારે, આજ-કાલ જરૂર મરનારો છે; તેમ જે દેહાભિમાની છે તે મહિને, બે મહિને, વર્ષે, બે વર્ષે, દશ વર્ષે, દેહ મૂક્યા સમે, દેહ મૂકીને, જ્યારે-ત્યારે પણ એ જરૂર સંતનો અભાવ લઈને પડી જશે. અને જેને દેહાભિમાન ન હોય અને એમ સમજતો હોય જે, ‘અંતઃકરણ-ઇન્દ્રિયોનો પ્રકાશક ને જેણે કરીને દેહ ચાલે છે, હાલે છે એવો જે સત્તારૂપ આત્મા તે હું છું, તે હું ધન-સ્ત્રીઆદિક કોઈ પદાર્થે કરીને સુખી થઉં એવો નથી ને એ પદાર્થ ન મળે તેણે કરીને દુઃખી થઉં એવો નથી.’ એમ દૃઢ સમજણ જેને હોય, તેને સંત ગમે તેવી રીતે પંચવિષયનું ખંડન કરે તથા દેહાભિમાનનું ખંડન કરે તો પણ તે સંતનો અભાવ કોઈ રીતે આવે નહીં અને તુચ્છ પદાર્થ સારુ સંત સાથે બખેડો થાય નહીં ને આંટી પણ પડે નહીં.”
\nપછી નિત્યાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “જેને પંચવિષયનો અભાવ હોય તે કેમ જણાય?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેને વિષયનો અભાવ હોય તે એમ જણાય જે, જ્યારે કાંઈ સારું ખાવાનું આવે ત્યારે તેને ખાય, પણ જેમ જેવું-તેવું ખાતો હોય ને તેમાં આનંદ હોય તેવો આનંદ રહે નહીં; મૂંઝાઈ જાય. અને લૂગડાં જેવાં-તેવાં જાડાં પહેરતો હોય તેમાં આનંદ હોય તેવો ઝીણાં લૂગડાં પહેરવાં પડે તેમાં આનંદ ન રહે ને મન મૂંઝાય. તેમ જ સારી પથારી હોય અથવા કોઈક માન દે ઇત્યાદિક જે જે સારા પદાર્થનો યોગ થાય ત્યારે તેમાં તેનું મન મૂંઝાય, પણ તેમાં કોઈ રીતે આનંદ પામે જ નહીં; ત્યારે તેને એમ જાણીએ જે, એને વિષયને વિષે અભાવ છે.”
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! એ પંચવિષયનો અભાવ કેમ થાય?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “વિષયનો અભાવ થયાનું મુખ્ય સાધન તો પરમેશ્વરનું માહાત્મ્ય છે ને તે પછી આત્મનિષ્ઠા ને વૈરાગ્ય છે. તે માહાત્મ્ય તે શું? તો જે, ભગવાનની બીકે કરીને ઇન્દ્ર વર્ષે છે; સૂર્ય, અગ્નિ, ચંદ્રમા પ્રકાશ કરે છે; પૃથ્વી સર્વને ધારી રહી છે; સમુદ્ર મર્યાદા નથી લોપતા; ઓષધીઓ ઋતુને પામીને ફળે છે; અને જે ભગવાન જગતની ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ, પ્રલયને કરે છે; અને જેની શક્તિ કાળ છે, માયા છે, પુરુષ છે, અક્ષર છે. એવી રીતે જે ભગવાનની મોટ્યપને સમજતો હોય તેને જગતમાં એવું શું પદાર્થ છે તે બંધન કરે? તે કામ, ક્રોધ, લોભ, માન, ઈર્ષ્યા, સ્વાદ, સૂક્ષ્મ વસ્ત્ર, ધન, સ્ત્રી તથા જે જે પંચવિષય સંબંધી પદાર્થ તે એને કોઈ બંધન કરે નહીં. કાં જે, એણે તો સર્વનું પરિમાણ કરી રાખ્યું છે જે, ભગવાન તે આવા છે ને આવો એ ભગવાનનાં ભજન, સ્મરણ, કથાવાર્તાને વિષે માલ છે અને અક્ષર તે આવો છે ને આવું એ અક્ષર સંબંધી સુખ છે તથા ગોલોક, વૈકુંઠ, શ્વેતદ્વીપ સંબંધી સુખ તે આવું છે તથા પ્રકૃતિપુરુષ સંબંધી સુખ તે આવું છે અને બ્રહ્મલોક સંબંધી સુખ તે આવું છે ને સ્વર્ગનું સુખ તે આવું છે તથા રાજ્યાદિકનું સુખ તે આવું છે. એવી રીતે એ સર્વના સુખનું અનુમાન કરીને અને ભગવાનના સુખને સર્વથી અધિક માનીને જે ભગવાનને વિષે જોડાણો હોય તેને એવો ક્યો પદાર્થ છે તે ભગવાનનાં ચરણારવિંદથી પાડે? કોઈ ન પાડે. જેમ પારસમણિ હોય તે કોઈક લોઢાને અડીને તેનું સોનું થયું, તે સોનું પાછું પારસમણિનું કર્યું પણ લોઢું થાય નહીં; તેમ એવું જેણે ભગવાનનું માહાત્મ્ય જાણ્યું છે તે ભગવાનનો પાડ્યો પણ તે ભગવાનનાં ચરણારવિંદથી પડે નહીં, તો શું બીજે પદાર્થે કરીને એ પડે? ન પડે.
\n“અને એ ભગવાનને ભજતા હોય એવા જે સંત તેનું પણ એ બહુ માહાત્મ્ય સમજે જે, ‘એવા મોટા જે ભગવાન તેના સાક્ષાત્ ઉપાસક એ સંત છે, માટે એ બહુ મોટા છે.’ જેમ ઉદ્ધવ પોતે કેવા મોટા હતા! પણ જો આવી રીતે ભગવાનનું માહાત્મ્ય સમજતા હતા તો પોતાને કાંઈ ડહાપણનું માન ન રહ્યું ને ગોપીઓના ચરણની રજને પામવાને ઇચ્છ્યા અને વૃક્ષ-વેલીનો અવતાર માગ્યો!૧૦૦ કેમ જે, એવા મોટા ભગવાન જેના માર્ગને વેદની શ્રુતિ ખોળે છે, તે ભગવાનને વિષે એ ગોપીઓની પ્રીતિ અતિશય ભાળી. તેમ એવા ભગવાનના સંત હોય તેને આગળ માન કેમ રહે? અને તેને નમાય કેમ નહીં? તેને આગળ તો દાસાનુદાસ થઈને રહેવાય. અને પાંચ પાંચ ખાસડાં મારે તો પણ ખમે અને એમ સમજે જે, ‘મારાં મોટાં ભાગ્ય થયાં જે એવા સંતનો હું તિરસ્કાર સહું છું. નહીં તો પ્રારબ્ધવશ થઈને બાયડી-છોકરાંના તિરસ્કાર સહેવા પડત તથા માબાપના તથા રાજાના તિરસ્કાર સહેવા પડત. અને પ્રારબ્ધવશ થઈને ડોડીની ભાજી ખાવી પડત તથા મોથ્ય ખોદીને ખાવી પડત, તે કરતાં આ સંતને સંગે રહીને હું નિઃસ્વાદી વર્તમાન પાળું છું, તે મારાં મોટાં ભાગ્ય છે. અને પ્રારબ્ધવશ થઈને જેવાં-તેવાં વસ્ત્ર તથા ચીંથરાં પહેરવાં પડત, તે કરતાં આ સંતને સંગે રહીને હું ગોદડી ઓઢું છું, તે એ મારાં મોટાં ભાગ્ય છે.’ અને સંતની સભામાં જાય છે ને પોતાને માન જડતું નથી ત્યારે એ સંતનો અવગુણ લે છે, ત્યારે એને સંતની મોટ્યપ જાણ્યામાં આવી નથી; નહીં તો અવગુણ લેત નહીં. જેમ મુંબઈનો ગવર્નર સાહેબ ખુરસી નાંખીને બેઠો હોય ને તેની સભામાં કોઈ ગરીબ માણસ જાય ને તેને ખુરસી ન નાંખી દે ને આદર કોઈ ન કરે, ત્યારે કાંઈ એને તે ઇંગ્રેજ ઉપર ધોખો થાય છે? ને કાંઈ તેને ગાળ દીધાનું મનમાં થાય છે? લેશમાત્ર પણ થતું નથી. શા માટે જે, એ ઇંગ્રેજની મોટાઈ જાણી છે જે, ‘એ તો મુલકનો પાદશાહ છે ને હું તો કંગાલ છું,’ એવું જાણીને ધોખો થાય નહીં. તેમ જો સંતની મોટાઈ જાણી હોય તો તે સંત ગમે તેવો તિરસ્કાર કરે તો પણ ધોખો થાય નહીં અને જેટલો લે એટલો પોતાનો અવગુણ લે પણ સંતનો અવગુણ તો કોઈ રીતે લે જ નહીં. માટે જેને ભગવાનનું ને સંતનું માહાત્મ્ય સમજાણું છે તેનો પાયો સત્સંગમાં અચળ છે અને જેને માહાત્મ્ય નથી સમજાણું તેનો વિશ્વાસ નહીં.”
", "gujarati_footnote": "૧૦૦. ભાગવત: ૧૦/૪૭/૬૧.
", "hindi_title": "स्तुति एवं निंदा", "hindi_text": "संवत् १८७७ में मार्गशीर्ष कृष्णा अमावास्या (४ जनवरी, १८२१) को श्रीजीमहाराज श्रीलोया ग्राम-स्थित भक्त सुराखाचर के राजभवन में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने मस्तक पर श्वेत फेंटा बाँधा था, दूसरे श्वेत फेंटे को सिर से आकंठ लपेटा था, गरम पोस की लाल बगलबंडी अन्दर सफ़ेद अंगरखे के साथ पहनी थी, श्वेत धोती धारण की थी और सूती शाल ओढ़कर पीली रजाई उस पर ओढ़ी थी। उनके समक्ष सभा में मुनि तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों बैठे थे। इस प्रकार श्रीजीमहाराज प्रसन्नतापूर्वक रात्रि के समय विराजमान थे।
\nश्रीजीमहाराज अपनी इच्छा से बोले कि, “देखिये न, भगवान की माया का बल कैसा है! जिससे अत्यन्त ही विपरीत परिस्थिति उत्पन्न हो जाती है। क्योंकि पहले तो कितना अच्छा दिखता हो, किन्तु बाद में वह बहुत बुरा हो जाता है।” इतना कहकर वे परमहंसों से पुनः बोले कि, “आज प्रश्न पूछिए तो वार्ता करें।”
\nतब नित्यानन्द स्वामी ने पूछा कि, “हे महाराज! पहले कोई अच्छा प्रतीत होता हो और स्तुति करता हो, किन्तु बाद में वही निन्दा करने लगता है। अतः देश, काल, क्रिया, संग आदि की चाहे कितनी ही विषमता उत्पन्न हो जाए, परन्तु वह अच्छा ही बना रहे तथा किसी भी प्रकार से उसमें विपरीत मति उत्पन्न न हो, इसका कौन-सा उपाय हो सकता है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जिसे अपनी देह के प्रति अनादर हो, दृढ़ आत्मनिष्ठा हो, पंचविषयों में वैराग्य हो तथा माहात्म्य सहित भगवान का यथार्थ निश्चय हो, तो देशकालादि की चाहे जितनी विषमता हो जाए, फिर भी उसकी मति विपरीत नहीं होती। और, जो पुरुष देहाभिमानी हो, और पंचविषयों के प्रति अतिशय अरुचि न हुई, तब यदि सन्त उन्हीं विषयों का खंडन करें, तो उसके मन में ऐसे बड़े संत के प्रति भी असद्भाव उत्पन्न हो जाता है। इतना ही नहीं, भगवान के प्रति भी असद्भाव उत्पन्न हो जाता है। यदि भगवान का निश्चय यथार्थ हो, फिर भी अगर उन्हें पंचविषयों का अत्यंत अभाव न हो गया हो और उनकी आसक्ति भी यथावत् हो, उस समय यदि मुक्तानंद स्वामी जैसे सन्त उन विषयों के खंडन करें, तो वह ऐसे बड़े सन्त का भी शस्त्र द्वारा शिरच्छेद करने-जैसा द्रोह करेगा।”
\nनित्यानन्द स्वामी ने पुनः पूछा, “कोई पुरुष देहाभिमान तथा पंचविषयों में आसक्ति रहने पर भी यदि सत्संग में निभता जाता है, उसके विषय में क्या समझना चाहिए?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जब तक उसे कोई धक्का नहीं लगा, तब तक तो वह निभता जाता है, किन्तु कोई बड़े सन्त अथवा भगवान जब उसके मान का खंडन करेंगे तथा स्वाद, देहाभिमान, लोभ, काम तथा क्रोधरूपी दोष का खंडन करेंगे, तब उसे सन्त के प्रति अवश्य असद्भाव हो जाएगा और बाद में वह निश्चय ही सन्त का द्रोह करने लगेगा और सत्संग से विमुख हो जाएगा। जैसे सर्प द्वारा डाली गयी लार से मिश्रित दूध-शक्कर को जिसने पी लिया, वह जीवित रहते हुए भी घड़ी-दो घड़ी शाम-सबेरे एक-दो दिन के भीतर ही मृत्यु के मुख में चला जाएगा, वैसे ही जो देहाभिमानी है, वह महीने-दो महीने, वर्ष-दो वर्ष व दस वर्ष में अथवा प्राणान्त के समय अथवा देहत्याग करके भी निश्चित रूप से सन्त के प्रति असद्भाव रहने के कारण सत्संग से गिर जाएगा! जिसको देहाभिमान न हो और ऐसा समझता हो कि, ‘जो अन्तःकरण तथा इन्द्रियों का प्रकाशक है तथा जिससे देह चलती-फिरती है, ऐसी सत्तारूप आत्मा मैं हूँ। ऐसा मैं धन-स्त्री आदि पदार्थों द्वारा सुखी होनेवाला नहीं हूँ, और न मैं इन पदार्थों के न मिलने से दुःखी हो सकता हूँ।’ इस प्रकार की दृढ़ समझ जिसे हो, उसके समक्ष सन्त द्वारा चाहे जिस किसी भी प्रकार से पंचविषयों तथा देहाभिमान का खंडन किया जाए, तो भी उसे किसी भी तरह से उन सन्त के प्रति असद्भाव नहीं होता, और तुच्छ पदार्थों के लिए सन्त के साथ क्लेश नहीं होता और उसके हृदय में अनबन की कोई गांठ नहीं पड़ती।”
\nतब नित्यानन्द स्वामी ने पूछा कि, “जिस पुरुष को पंचविषयों के प्रति अरुचि हुई हो उसकी पहचान किस प्रकार की जा सकती है?”
\nप्रश्न सुनकर श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “जिसे विषयों के प्रति अरुचि हो, वह इस प्रकार पहचानी जाती है कि, जब कुछ उत्तम खाद्य पदार्थ मिले, तो उसे वह स्वीकार करता है, परन्तु साधारण चीज़ को खाने में जैसा आनन्द होता है, वैसा आनन्द उसमें नहीं रहता और उद्विग्न हो जाता है। ऐसे ही साधारण वस्त्रों में उसे जितना आनन्द होता है, उतना आनन्द उत्तम वस्त्रों के पहनने से नहीं रहता और मन उद्विग्न हो जाता है। इसी तरह, उसे अच्छा बिछौना मिले अथवा किसी के द्वारा सम्मान मिले आदि उत्तम पदार्थों का योग उपस्थित हो तब उसका मन उद्विग्न हो जाता है, परन्तु उनसे उसे किसी प्रकार का आनन्द नहीं मिलता। तभी यह समझ लेना चाहिए कि उसे विषयों में अरुचि हो गई है।”
\nफिर मुक्तानन्द स्वामी ने प्रश्न पूछा कि, “हे महाराज! इन पंचविषयों में अरुचि किस प्रकार होती है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “विषयों में अरुचि होने का मुख्य साधन परमेश्वर का माहात्म्य है, इसके पश्चात् आत्मनिष्ठा तथा वैराग्य का स्थान आता है। यह माहात्म्य कैसा है? सुनिए, ‘भगवान के भय से इन्द्र वर्षा करता है, सूर्य, अग्नि तथा चन्द्रमा प्रकाश प्रदान करते हैं, पृथ्वी सबको धारण कर रही है, समुद्र मर्यादा का उल्लंघन नहीं करता, औषधियाँ ऋतुओं को प्राप्त करके फलदायी बनती हैं। और, जो भगवान जगत की उत्पत्ति, स्थिति तथा प्रलय करते हैं, उनकी शक्ति काल, माया, पुरुष और अक्षर हैं।’ इस प्रकार, जो पुरुष भगवान की महत्ता को समझता है, उसके लिए जगत में ऐसा कौनसा पदार्थ है जो उसे बन्धनकारी हो सके? उसे तो काम, क्रोध, लोभ, मान, ईर्ष्या, स्वाद, उत्तम वस्त्र, धन, स्त्री तथा पंचविषय सम्बंधी जो अन्य पदार्थ हैं, उनमें से कुछ भी उसे बन्धनकारी नहीं बनता। क्योंकि उसने तो पहले से ही सबका परिमाण कर रखा है कि, ‘भगवान तो ऐसे हैं, तथा ऐसा उन भगवान के भजन, स्मरण एवं कथा-वार्ता में आनन्द होता है तथा अक्षर तो ऐसा है और उस अक्षर का सुख ऐसा है, और गोलोक, वैकुंठ तथा श्वेतद्वीप सम्बंधी सुख ऐसा है, तथा प्रकृति-पुरुष सम्बंधी सुख इस प्रकार का है, ब्रह्मलोक सम्बंधी सुख ऐसा है, स्वर्ग का सुख इस तरह का है तथा राज्यादि का सुख ऐसा है।’
\n“इस प्रकार सभी सुखों का अनुमान लगाकर भगवान सम्बंधी आनन्द को ही सर्वाधिक मानता हुआ जो भगवान की सेवा में ही तत्पर रहता है, उसके लिए ऐसा कौन-सा पदार्थ शेष रह जाता है, जो उसे भगवान के आश्रय से वियुक्त कर दे? कोई भी पदार्थ उसे पतनोन्मुख नहीं कर सकता। जैसे पारसमणि अपने स्पर्श से किसी लौहखंड को सोना बना देती है, उसे वह पुनः लोहा नहीं बना सकती, वैसे ही जिसने भगवान का ऐसा माहात्म्य जान लिया है, वह भगवान द्वारा गिराए जाने पर भी भगवान के चरणारविन्दों से पतनोन्मुख नहीं होता, तब क्या वह किसी अन्य पदार्थ से पतित हो सकता है? नहीं, उसका पतन नहीं हो सकता।
\n“और, उन भगवान का भजन करनेवाले सन्त का माहात्म्य भी वह इस तरह समझता है कि, ‘ऐसे बड़े जो भगवान हैं, उनके साक्षात् उपासक यह संत हैं, इसीलिए यह भी बहुत महान हैं।’ जैसे उद्धवजी स्वयं कितने महान थे! फिर भी वे भगवान के माहात्म्य को इस प्रकार समझते थे, तो अपने मन में अपनी दक्षता का कोई भी अहंकार नहीं रहा, और उन्होंने गोपियों की चरणरज को प्राप्त करने की इच्छा प्रकट की, तथा अगले जन्म में वृन्दावन में वृक्ष तथा लता होने की याचना की, क्योंकि जिसके मार्ग का अन्वेषण वेदों और उपनिषदों की श्रुतियाँ करती हैं, ऐसे भगवान के प्रति गोपियों की अतिशय प्रीति उद्धवजी ने देख ली थी। ठीक उसी प्रकार ऐसे भगवान के संत की महिमा हो, तब उसे उन संत के समक्ष अहंकार कैसे रहेगा? तथा उनको वह नमन क्यों नहीं करेगा? उनके सामने तो वह दासानुदास होकर रहेगा। और यदि वह संत पाँच-पाँच जूते भी मारें तो उसे सहन करता हुआ यही समझे कि, ‘मेरा यह अहोभाग्य है कि मैं ऐसे सन्त का तिरस्कार सहन करता हूँ, अन्यथा दुर्भाग्यवश मुझे स्त्री और पुत्रों के तिरस्कार सहन करने पड़ते। और माता-पिता या राजा के तिरस्कार सहन करने पड़ते। और, दुर्भाग्यवश कोई तुच्छ भाजी को अथवा अति साधारण कंदमूल को खाना पड़ता, उसकी अपेक्षा मेरे तो धन्यभाग्य हैं कि मैं इन सन्त के संग में रहते हुए निःस्वाद व्रत का पालन करता हूँ! तथा प्रारब्धवशात् मुझे मामूली वस्त्र और चिथड़े पहनने पड़ते, उसकी अपेक्षा आज मेरा सौभाग्य है कि मुझे इन सन्त के साथ रहकर गुदड़ी ओढ़ने मिलती है!’
\n“ओर, कोई पुरुष यदि सन्त की सभा में जाता है और वहाँ उसका सत्कार नहीं होता, उस समय वह उस सन्त के अवगुण की आलोचना करने लगता है। क्योंकि उन सन्त की महानता उसकी समझ में आई ही नहीं है! अन्यथा वह उन पर दोष नहीं मढ़ता। जैसे बम्बई के गवर्नर साहब कुर्सी पर बैठे हों और उनकी सभा में किसी गरीब आदमी के जाने पर यदि वे उसे कुर्सी पर नहीं बिठाते और उसका कुछ भी आदर नहीं करते, तो क्या उसे उस अंग्रेज के इस व्यवहार पर क्रोध होगा? तथा मन में उसको गाली देने की इच्छा होगी? लेशमात्र भी नहीं, क्योंकि उसने उस अंग्रेज के पद-गौरव को समझ लिया है कि, ‘यह तो मुल्क का हाकिम है और मैं तो कंगाल हूँ।’ ऐसा समझकर उसे दुःख नहीं होगा। उसी प्रकार उसने यदि सन्त की महत्ता को जान लिया हो, तो वे सन्त चाहे कितना ही तिरस्कार करें, फिर भी उसे दुःख नहीं होगा। वह सदैव अपने ही अवगुणों को देखेगा, परन्तु सन्त का अवगुण तो किसी भी प्रकार से देखेगा ही नहीं! अतः जिसको भगवान और सन्त का माहात्म्य समझ में आ गया है, उसकी स्थिति सत्संग में अचल बनी रहती है और जिसको इनका माहात्म्य ज्ञात नहीं हुआ है, उसकी स्थिति का कोई भरोसा नहीं!”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/125.mp3" }, { "english_title": "Conviction of God", "english_text": "On the night of Posh sudi 1, Samvat 1877 [5 January 1821], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot in Surā Khāchar’s darbār in Loyā. He was wearing a white khes and a warm, red dagli. In addition to this, He had covered Himself with a thick, cotton cloth and a blanket. He had tied a white feto around His head and had tied a bokāni with another white feto. At that time, an assembly of paramhansas and an assembly of devotees from various places had gathered before Him.
\nThen, after the paramhansas finished the evening ārti and prayers, Shriji Mahārāj said, “Please sing a devotional song.” Thereupon, Muktānand Swāmi and some other paramhansas sang devotional songs while playing musical instruments.
\nShriji Mahārāj then said, “Now please conclude the singing as I wish to talk. If any doubts arise in what I say, please ask.”
\nSo saying, He began, “To develop the conviction of God is more difficult than anything else. Moreover, because this topic of conviction is extremely complex, I am afraid of discussing it. I feel, ‘Upon discussing this topic, what if someone were to misunderstand it? What if, due to this discussion, any inclination that one may have firmly cultivated were to be destroyed or even be uprooted?’ Yet, there is no alternative but to reveal this fact. If one does not interpret it correctly, many problems can arise. Yet, until one has not understood this fact, much deficiency will remain in one’s understanding. That is why I wish to deliver this discourse.
\n“When God assumed the form of Varāh, his form as a boar was very ugly. Assuming the avatār of Matsya, his form was exactly like that of a fish. In the Kachchha avatār, his form was exactly like that of other tortoises. In the Nrusinh avatār, his form was as frightening as a lion. In the Vāman avatār, his form as a dwarf had short hands and legs, a broad waist and a plump body. In the Vyās avatār, he appeared black, with lots of body hair and a foul body odor.
\n“Now, all those who attained God in whichever form He assumed meditated on that particular form. Then, as a result of that meditation, they attained a form similar to that form of God. Now, did those who attained Varāh see God exactly like a boar in his abode? Did those who attained Matsyaji see God exactly like a fish in his abode? Did those who attained Kurma see God exactly like a tortoise in his abode? Did those who attained Nrusinh see God exactly like a lion in his abode? Did those who attained Hayagriv see God exactly as a horse in his abode? Did those who worshipped Varāh as if he were their husband become a female boar? Did those who worshipped him with the love of a friend become a boar? Did those who worshipped Matsya as if he were their husband become a female fish? Did those who worshipped him with the love of a friend become a fish? Did those who worshipped Kurma as if he were their husband become a female tortoise? Did those who worshipped him with the love of a friend become a tortoise? Did those who worshipped Nrusinh as if he were their husband become a lioness? Did those who worshipped him with the love of a friend become a lion? Did those who worshipped Hayagriv as if he were their husband become a female horse? Did those who worshipped him with the love of a friend become a horse? If the original form of God was exactly like that of Varāh, Matsya, etc., then by meditating on them, the devotees of each avatār should attain that same form, and all that I have just mentioned should happen. However, this is not the case.
\n“Then you may ask, ‘What is the form of that God like?’ Well, the answer is that God is characterized by eternal existence, consciousness and bliss and possesses a form full of divine light. In every single pore of His body, there is light equivalent to millions and millions of suns. Moreover, that God is so handsome that He puts even millions of Kāmdevs to shame. He is the lord of countless millions of brahmānds, the king of kings, the controller of all, the antaryāmi of all, and extremely blissful. Before His bliss, the pleasure of seeing countless beautiful women pales into insignificance. In fact, before the bliss of the form of that God, the pleasures of the vishays of this realm and the higher realms pale into insignificance. Such is the form of God. That form always has two arms, but by His wish, He may appear to have four arms, or sometimes to have eight arms, or He may even be seen as having a thousand arms.
\n“Furthermore, it is that very God who assumes the forms of Matsya, Kachchha, Varāh, etc., and the forms of Rām, Krishna, etc., for the purpose of fulfilling some task. He does not, however, abandon His original form to assume the form of these avatārs. That God Himself assumes the forms of Matsya, Kachchha, etc., possessing countless divine powers and boundless strength. Then, once the task for which He assumed a body is completed, He abandons that body. Hence, it is said in the Shrimad Bhāgwat:
\nBhoo-bhāraha kshapito yena ... tām tanum vijahāvajaha |“Through whichever physical body God relieved the burden of the earth, after removing the ‘thorn’ - in the form of the belief that one is the body - which had pierced the chaitanya of the beings, God also abandoned His own physical body, which was the ‘thorn’ used to remove the other ‘thorn’.
\n“Also, God assumed the form of Nrusinh for the purpose of killing a demon. After completing that task, He decided to abandon that particular body. But who could kill a lion? So, by God’s own will, Shiv, in the form of kāl, came assuming the form of a sharabh. A fight ensued between Nrusinh and the sharabh. As a result, both left their physical bodies. That is how Shiv came to be known as Sharbheshwar Mahādev, and the location where Nrusinhji left his body became Nārsinhi Shilā.
\n“Moreover, wherever paintings of Matsya, Kurma and other avatārs of God are portrayed, the lower portions of the paintings depict the form as a fish, a tortoise, etc. However, the upper portions of the paintings depict the murti of God with a conch, a disc, a mace, a lotus, a vaijayanti garland, silk garments, a crown, the Shrivatsa mark, as well as other such symbols. Thus, the form of God is eternally like this.
\n“Initially, at the time of his birth, Shri Krishna Bhagwān gave darshan in a four-armed form to Vasudev and Devki. He also gave darshan to Akrur in water in a four-armed form. When Rukmini fainted, he again gave darshan in a four-armed form. Arjun has also said: ‘Tenaiva roopena chaturbhujena sahasra-bāho bhava vishvamurte ||’.2 So Arjun also saw him as having a four-armed form. When Shri Krishna Bhagwān was seated under a pipal tree after the Yādavs had slaughtered themselves, Uddhavji and Maitreya Rishi saw the form of God having four-arms, along with a conch, a disc, a mace, a lotus and silk garments. Moreover, Shri Krishna Bhagwān was dark in complexion, yet his beauty is described as being capable of putting millions of Kāmdevs to shame.
\n“Therefore, although God appears to be like a human, the aforementioned luminosity and bliss are all inherent within Him. One who has the inclination of dhyān, dhārnā and samādhi sees that very form as having the light of millions and millions of suns; such a person does not need to resort to using a torch or an oil lamp. Moreover, even though God is so luminous, the fact that this divine light cannot be seen is due to God’s wish. If that God willed, ‘May the devotees see Me as full of divine light,’ then that same form would be seen as luminous. So, one who has a conviction of God realizes, ‘The divine powers, opulence and attendants of the abodes of Golok, Vaikunth, Shwetdwip and Brahmapur all accompany God. Furthermore, those who serve Him are Rādhikā, Lakshmi, etc.’ He sees God in such a transcendent manner. But those who are fools see Him as a human. Shri Krishna Bhagwān has also mentioned in the Gitā:
\nAvajānanti mām moodhā mānusheem tanum-āshritam |“Therefore, those who are fools fail to realize such transcendence of God and instead perceive human traits in God, seeing Him as a human like themselves.
\n“What is meant by perceiving human traits? Well, it is when all of the feelings of the antahkaran - i.e., lust, anger, avarice, infatuation, arrogance, matsar, desires, cravings, etc.; and all of the characteristics of the physical body - i.e., bones, skin, feces, urine, etc., as well as birth, childhood, youth, old age, death, etc.; and all other human characteristics are perceived in God. A person who perceives such characteristics may appear to have a conviction of God, but his conviction is flawed. As a result, he will surely fall from the Satsang fellowship.
\n“That God’s form is supremely divine - there is not even the slightest trace of human traits in God. Therefore, one should not perceive human traits in God, and one should instead initially view Him as a deity; then one should view Him as Brahmā, etc.; then one should view Him as Pradhān-Purush; then as Prakruti-Purush; then as Akshar; and finally as Purushottam - who transcends Akshar. For example, upon seeing the incredible, divine actions of Shri Krishna Bhagwān, the gopas of Vraj initially viewed him as a deity. Then, after listening to the words of Gargāchārya, they viewed him as God. Then they said, ‘You are God. Therefore, show us your abode.’ Thereafter, they were shown Akshardhām. One who believes God to be divine in this way should be known to have complete conviction.
\n“Sometimes people say, ‘Initially, this person did not have the conviction of God, but now he does.’ Does that mean that he did not see God initially? Well, he certainly did see Him, but he perceived human traits in Him. Later, after he develops conviction, he does darshan believing God to be completely divine; that is known as having developed the conviction of God. Moreover, if a person does not believe God to be completely divine, then he repeatedly becomes upset and constantly perceives virtues and flaws; i.e., he thinks, ‘God is favoring that person, but not me,’ or ‘He often calls that person, but not me,’ or ‘He has more affection for that person and less for me.’ In this way, he continues perceiving virtues and flaws. As a result, his heart becomes more and more despondent day by day, and ultimately he falls from Satsang. Therefore, one should certainly not perceive human traits in God.
\n“Further, one should not perceive flaws even in the devotees of God. Why? Because physically a devotee may be blind, disabled, deaf, old, unattractive, or he may have leukoderma; but when he dies, does he still remain blind or disabled in the abode of God? Certainly not. Those are all features of humans. After leaving these features behind, he assumes a divine form and becomes brahmarup. Therefore, if one should not perceive flaws in the devotees of God, then how can one possibly perceive them in God?
\n“Regardless of whether you realize this fact today or you realize it after a hundred years, it must be realized. In fact, there is no alternative but to realize it and imbibe it firmly. Therefore, all devotees should remember this principle of Mine and discuss it amongst each other. Furthermore, whenever someone suffers a setback due to some misunderstanding, he should be alerted by mentioning this. In fact, one should discuss this principle of Mine routinely, at least once a day - this is My command. So please do not forget it; please, please, do not forget it!”
\nSaying this, Shriji Mahārāj bid ‘Jai Swāminārāyan’ to all of the devotees and returned to His residence smiling. After listening to Shriji Mahārāj’s discourse, all of the sādhus and devotees realized Shriji Mahārāj as the cause of all avatārs, the ‘avatāri’, and greatly consolidated their belief of Him as being completely divine.”
", "english_footnote": "O One whose form is the universe [Krishna]! O thousand-armed [Krishna]! Please [return] to that [i.e. your original] four-armed form! - Bhagwad Gitā: 11.46
\nFools deride me as having a human form, but they do not realise my transcendental form as the great lord of all beings. - Bhagwad Gitā: 9.11
", "gujarati_title": "નિશ્ચયનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના પોષ સુદિ ૧ પડવાને દિવસ રાત્રિને સમે સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ ગામ શ્રીલોયા મધ્યે સુરાભક્તના દરબારમાં ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને માથે ધોળો ફેંટો બાંધ્યો હતો ને બીજે ધોળે ફેંટે કરીને બોકાની વાળી હતી તથા ગરમ પોસની રાતી ડગલી પહેરી હતી તથા ચોફાળે સહિત રજાઈ ઓઢી હતી તથા ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસની સભા અને દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી. તે સમયમાં સંધ્યા આરતી તથા સ્તુતિ પરમહંસ કરી રહ્યા પછી શ્રીજીમહારાજે કહ્યું જે, “કીર્તન ગાવો.” પછી વાજિંત્ર વજાડીને મુક્તાનંદ સ્વામી આદિક પરમહંસે કીર્તન ગાયાં.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “હવે કીર્તન રાખો, હવે તો અમે વાર્તા કરીશું અને અમે આ વાત કરીએ તેમાં જેને આશંકા ઊપજે તે પૂછજ્યો.” એમ કહીને બોલ્યા જે, “ભગવાનનો નિશ્ચય થવો તે સૌથી મહાકઠણ છે. તે નિશ્ચયની વાર્તા અતિ અટપટી છે, માટે કહેતાં બીક લાગે છે જે, ‘શું જાણીએ વાત કરીએ ને તેમાંથી કોઈને અવળું પડે? ને તેણે જે પોતાના અંગની દૃઢતા કરી હોય તે અંગ આ વાતે કરીને ત્રૂટી જાય તો તે મૂળગેથી જાય.’ અને એ વાત કર્યા વિના પણ ચાલતું નથી. અને એ વાત જો સમજતાં ન આવડે તો દૂષણ પણ ઘણાં આવે. અને આ વાત સમજે નહીં ત્યાં લગણ તેના નિશ્ચયમાં પણ કાચ્યપ ઘણી રહે છે. તે સારુ વાત કરીએ છીએ જે, ભગવાને વરાહનો દેહ ધાર્યો તે ભૂંડનું રૂપ તે અતિ કુરૂપ કહેવાય તથા મત્સ્યાવતાર ધાર્યો ત્યારે માછલા જેવું જ રૂપ હતું તથા કચ્છાવતાર ધાર્યો ત્યારે બીજા કાચબા જેવું જ રૂપ હતું તથા નૃસિંહાવતાર ધાર્યો ત્યારે સિંહના જેવું ભયાનક રૂપ હતું તથા વામનાવતાર ધાર્યો ત્યારે તે વામનરૂપના હાથ-પગ ટૂંકા ને કેડ્ય ધીંગી ને શરીર ધીંગુ એવા ટૂંકડા હતા તથા વ્યાસાવતાર ધાર્યો ત્યારે તે વ્યાસ કાળા હતા ને શરીરમાં મુવાળા ઘણા હતા ને શરીર ગંધાતું હતું, ઇત્યાદિક જે ભગવાને આકૃતિઓ ધારણ કરી હતી ત્યારે તેને તે કાળે જે જે મળ્યા તેમણે તેવા રૂપનું ધ્યાન કર્યું છે અને તે ધ્યાને કરીને તે તે ભગવાનના રૂપને પામ્યા છે. તેમાં જે વરાહને મળ્યા તે શું ધામને વિષે ભગવાનને વરાહરૂપ જ દેખે છે? અને મત્સ્યજીને મળ્યા તે શું ધામને વિષે મત્સ્યરૂપ જ દેખે છે? અને કૂર્મને મળ્યા તે શું ધામને વિષે કૂર્મરૂપ જ દેખે છે? અને નૃસિંહને મળ્યા તે શું ધામને વિષે નૃસિંહરૂપ જ દેખે છે? અને હયગ્રીવને મળ્યા તે શું ધામને વિષે ઘોડારૂપ જ દેખે છે? અને જેણે વરાહને પતિભાવે ભજ્યા તે શું ભૂંડણ થઈ ને સખાભાવે ભજ્યા તે શું ભૂંડ થયો? અને મત્સ્યને પતિભાવે ભજ્યા તે શું માછલી થઈ ને સખાભાવે ભજ્યા તે શું માછલો થયો? અને કૂર્મને પતિભાવે ભજ્યા તે શું કાચબી થઈ ને સખાભાવે ભજ્યા તે શું કાચબો થયો? અને નૃસિંહને પતિભાવે ભજ્યા તે શું સિંહણ થઈ ને સખાભાવે ભજ્યા તે શું સિંહ થયો? અને હયગ્રીવને પતિભાવે ભજ્યા તે શું ઘોડી થઈ ને સખાભાવે ભજ્યા તે શું ઘોડો થયો? માટે જો ભગવાનનું મૂળરૂપ વરાહાદિક જેવું જ હોય તો તો તે તે અવતારના ભક્તોને તેના ધ્યાને કરીને તદાકારપણું થાય. ત્યારે તો કહ્યું તેમ જ થયું જોઈએ; પણ એ વાત એમ નથી. ત્યારે તમે કહેશો જે, ‘તે ભગવાનનું કેવું રૂપ છે?’ તો કહીએ છીએ જે, ભગવાન તો સચ્ચિદાનંદરૂપ છે ને તેજોમયમૂર્તિ છે, અને જેના એક એક રોમને વિષે કોટિ કોટિ સૂર્ય જેવો પ્રકાશ છે, ને કોટિ કામદેવને પણ લજ્જા પમાડે એવા તે ભગવાન રૂપાળા છે, અને અનંત કોટિ બ્રહ્માંડના પતિ છે, રાજાધિરાજ છે, સર્વના નિયંતા છે, સર્વના અંતર્યામી છે અને અતિશય સુખસ્વરૂપ છે. અને જેના સુખની આગળ અનંત રૂપવાન સ્ત્રીઓને જોયાનું જે સુખ તે તુચ્છ થઈ જાય છે અને આ લોક-પરલોક સંબંધી જે પંચવિષયનાં સુખ તે ભગવાનની મૂર્તિના સુખ આગળ તુચ્છ થઈ જાય છે; એવું ભગવાનનું સ્વરૂપ છે. તે સ્વરૂપ સદા દ્વિભુજ જ છે ને પોતાની ઇચ્છાએ કરીને ક્યારેક ચતુર્ભુજ પણ જણાય છે, અષ્ટભુજ પણ જણાય છે અને સહસ્રભુજ પણ દેખાય છે. અને તે જ ભગવાન મત્સ્ય-કચ્છ-વરાહાદિક રૂપને તથા રામ-કૃષ્ણાદિક રૂપને કોઈક કાર્યને અર્થે ધારણ કરે છે, પણ જે એ પોતાનું મૂળ રૂપ છે તેને તજીને એ અવતારનું ધારણ નથી કરતા; તે જ ભગવાન પોતે અનંત ઐશ્વર્ય ને અનંત શક્તિ સહિત જે મત્સ્ય-કચ્છાદિક રૂપને ધારણ કરે છે. અને જે કાર્યનિમિત્ત જે દેહનું ધારણ કર્યું હોય તે કાર્ય થઈ રહે છે ત્યારે તે દેહનો ત્યાગ પણ કરે છે. તે ભાગવતમાં કહ્યું છે -
\n‘ભૂભારઃ ક્ષપિતો યેન તાં તનૂં વિજહાવજઃ।“જે જે દેહે કરીને ભગવાને પૃથ્વીનો ભાર ઉતાર્યો તથા જીવોને દેહાભિમાનરૂપ જે ચૈતન્યમાં કાંટો ખૂંચી રહ્યો હતો તેને કાઢીને ને કાઢવાના કાંટારૂપ જે પોતાનો દેહ તેને પણ ત્યાગ કર્યો. અને રાક્ષસને મારવાને અર્થે ભગવાને નૃસિંહરૂપ ધાર્યું ને પછી તે કાર્યને કરીને પછી તે દેહનો ત્યાગ કરવાને ઇચ્છ્યા, પણ તે સિંહને કોણ મારે? પછી પોતાની ઇચ્છાએ કરીને કાળરૂપ શિવ તે શરભનું રૂપ ધારીને આવ્યા ને નૃસિંહને ને શરભને યુદ્ધ થયું. પછી બેય જણે દેહ મૂક્યો. તેણે કરીને શિવ શરભેશ્વર મહાદેવ થયા અને નૃસિંહજીએ દેહ મૂક્યો તે નારસિંહી શિલા થઈ.૧૦૨ માટે ચિત્રામણમાં જ્યાં જ્યાં મત્સ્ય-કૂર્માદિક ભગવાનના અવતારનાં ચિત્રામણ કરે છે ત્યાં ત્યાં થોડોક મત્સ્ય-કચ્છાદિકનો આકાર કરીને પછી તે ઉપર શંખ, ચક્ર, ગદા, પદ્મ, વૈજયંતી માળા, પીતાંબર વસ્ત્ર, કિરીટ-મુકુટ, શ્રીવત્સનું ચિહ્ન ઇત્યાદિક ચિહ્ને સહિત ભગવાનની મૂર્તિને લખે છે. તો જો ભગવાનનું રૂપ અનાદિ એવું જ છે. અને શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને પ્રથમ જન્મ સમયમાં વસુદેવ-દેવકીને ચતુર્ભુજરૂપે દર્શન દીધું૧૦૩ અને અક્રૂરને ચતુર્ભુજરૂપે દર્શન જળને વિષે દીધું૧૦૪ તથા રુક્મિણીને મૂર્ચ્છા આવી ત્યારે પણ ચતુર્ભુજરૂપે દર્શન દીધું૧૦૫ અને અર્જુને પણ એમ કહ્યું જે, ‘તેનૈવ રૂપેણ ચતુર્ભુજેન સહસ્રબાહો ભવ વિશ્વમૂર્તે!’૧૦૬ માટે અર્જુન પણ ચતુર્ભુજરૂપે દેખતા અને યાદવાસ્થળી કરીને પીપળાની હેઠે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન બેઠા હતા તે સમયમાં ઉદ્ધવજીએ તથા મૈત્રેય ઋષિએ ભગવાનનું રૂપ ચતુર્ભુજ, શંખ, ચક્ર, ગદા, પદ્મ, પીતાંબર સહિત દીઠું.૧૦૭ અને શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન તો શ્યામ હતા ને તેનું રૂપ તો કોટિ કામને લજ્જા પમાડે એવું કહ્યું છે. માટે એવા મનુષ્ય જેવા જણાય છે, તેને વિષે જ પૂર્વે કહ્યો એવો પ્રકાશ ને સુખ તે સર્વે રહ્યાં છે. તે જેને ધ્યાન, ધારણા, સમાધિનું અંગ હોય તેને એની એ મૂર્તિ છે તે જ કોટિ કોટિ સૂર્યના પ્રકાશે યુક્ત દેખાય છે પણ મશાલ-દીવાનું કામ પડતું નથી. અને એવો પ્રકાશ એ ભગવાનને વિષે છે ને તે નથી દેખાતો તે તો એ ભગવાનની એવી ઇચ્છા છે. અને એ ભગવાન ઇચ્છે જે, ‘એવો પ્રકાશવાન હું આ ભક્તને દેખાઉં,’ તો તે પ્રકાશે યુક્ત એવી એ જ મૂર્તિને દેખે છે. માટે જેને ભગવાનનો નિશ્ચય હોય તે તો એમ સમજે જે, ‘ગોલોક, વૈકુંઠ, શ્વેતદ્વીપ, બ્રહ્મપુર એ ધામનાં જે ઐશ્વર્ય, સમૃદ્ધિ તથા પાર્ષદ તેણે સહિત એ ભગવાન છે અને એમની સેવાનાં કરતલ તો રાધિકા, લક્ષ્મી આદિક છે;’ એવા પરમભાવે સહિત ભગવાનને દેખે છે. અને જે મૂઢ છે તે માણસ જેવા દેખે છે. તે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને ગીતામાં કહ્યું છે -
\n‘અવજાનન્તિ માં મૂઢા માનુષીં તનુમાશ્રિતમ્।“માટે જે મૂઢ છે તે ભગવાનના એવા પરમભાવને જાણ્યા વિના ભગવાનને વિષે પોતાના જેવા મનુષ્યના ભાવને પરઠે છે. તે મનુષ્યભાવ તે શું? તો કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, મદ, મત્સર, આશા, તૃષ્ણા ઇત્યાદિક અંતઃકરણના ભાવ છે; તથા હાડ, ચામ, મળ, મૂત્રાદિક તથા જન્મ, મરણ, બાળ, યૌવન, વૃદ્ધ એ સર્વે દેહના ભાવ છે, ઇત્યાદિક જે મનુષ્યભાવ તે સર્વે ભાવને ભગવાનને વિષે પરઠે છે. માટે એવા ભાવનો પરઠનારો જે હોય તેને ભગવાનના નિશ્ચય જેવું જણાય છે તો પણ તેનો નિશ્ચય કાચો છે. અને એ જરૂર સત્સંગમાંથી પડશે. અને એ ભગવાન તો પરમ દિવ્યમૂર્તિ છે ને ભગવાનને વિષે તો એ મનુષ્યભાવનો લેશ નથી. માટે એ ભગવાનમાંથી મનુષ્યભાવને ટાળીને દેવભાવ લાવવો, પછી બ્રહ્માદિકનો ભાવ લાવવો, પછી પ્રધાનપુરુષનો ભાવ આવે, પછી પ્રકૃતિપુરુષનો ભાવ આવે, પછી અક્ષરનો ભાવ આવે, પછી અક્ષરાતીત એવા પુરુષોત્તમ તેનો ભાવ આવે છે. જેમ વ્રજના ગોપને આશ્ચર્યરૂપ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનનાં ચરિત્ર દેખીને પ્રથમ તો દેવભાવ આવ્યો. પછી ગર્ગાચાર્યનાં વચનને સંભારીને નારાયણનો ભાવ આવ્યો.૧૦૯ પછી એમ કહ્યું જે, ‘તમે તો નારાયણ છો, માટે અમને તમારું ધામ દેખાડો.’ ત્યારે અક્ષરધામ દેખાડ્યું.૧૧૦ એવી રીતે ભગવાનને વિષે જેને દિવ્યભાવ છે તેને પૂરો નિશ્ચય જાણવો. અને એમ કહે છે જે, ‘આને પ્રથમ ભગવાનનો નિશ્ચય નહોતો ને હવે થયો.’ તે શું એ પ્રથમ ભગવાનને નો’તો દેખતો? દેખતો તો હતો, પણ મનુષ્યભાવે સહિત દેખતો હતો અને પછી જ્યારે નિશ્ચય થયો ત્યારે દિવ્યભાવે સહિત દર્શન કર્યું, ત્યારે એને નિશ્ચય થયો જાણવો. અને જ્યારે ભગવાનને વિષે એવો દિવ્યભાવ ન સમજે ત્યારે એને વાતેવાતે ધોખો થાય ને ગુણ-અવગુણ લીધા કરે છે જે, ‘આની કોરનો પક્ષ રાખે છે ને અમારો પક્ષ રાખતા નથી તથા આને વધુ બોલાવે છે ને અમને નથી બોલાવતા અને આને ઉપર વધુ હેત છે ને અમારી ઉપર નથી.’ એવી રીતે ગુણ-અવગુણ પરઠ્યા કરે છે. તેણે કરીને એનું અંતર દિવસે દિવસે પાછું પડીને અંત્યે તે વિમુખ થાય છે. માટે ભગવાનને વિષે તો મનુષ્યભાવ ન જ પરઠવો અને ભગવાનના ભક્તને વિષે પણ મનુષ્યભાવ ન પરઠવો. કાં જે, દેહે કરીને તો ભગવાનના ભક્તમાં કોઈક આંધળો હોય, લૂલો હોય, કોઢિયો હોય, બહેરો હોય, વૃદ્ધ હોય, કુરૂપ હોય અને તે જ્યારે દેહ મૂકે છે ત્યારે શું ભગવાનના ધામમાં એવા આંધળા-લૂલા જ રહે છે? નથી રહેતા. એ તો સર્વ મનુષ્યપણાના ભાવ છે, તેને મૂકીને દિવ્યરૂપ થાય છે, બ્રહ્મરૂપ થાય છે. માટે હરિના ભક્તને વિષે મનુષ્યભાવ ન પરઠાય તો પરમેશ્વરને વિષે કેમ પરઠાય? અને આ જે વાત છે તે સૂઝે તો આજ સમજો તો એટલી સમજવી છે અને સૂઝે તો સો વર્ષે કરીને સમજો તો પણ એટલી સમજવી છે અને આ વાત સમજીને એની દૃઢતાની ગાંઠ પાડ્યા વિના છૂટકો નથી. માટે આ અમારી વાત છે તે સર્વે હરિભક્તને યાદ રાખીને પરસ્પર કરવી અને જ્યારે કોઈને અણસમજણે કરીને ધોખો થાય ત્યારે તેને આ વાત કરીને ચેતાવી દેવો. અને આ જે અમારી વાર્તા છે તેને નિત્ય પ્રત્યે દિવસમાં એક વાર કરવી એમ અમારી આજ્ઞા છે; તેને ભૂલશો મા, જરૂર ભૂલશો મા.” એમ કહીને શ્રીજીમહારાજ સર્વે હરિભક્તને ‘જય સ્વામિનારાયણ’ કહીને હસતા થકા પોતાને ઉતારે પધાર્યા. એવી રીતે શ્રીજીમહારાજની વાર્તા સાંભળીને સર્વે સાધુ તથા સર્વે હરિભક્ત તે શ્રીજીમહારાજને સર્વ અવતારના કારણ અવતારી જાણીને દિવ્યભાવની અતિશય દૃઢતા કરતા હવા.
", "gujarati_footnote": "૧૦૧. ભાગવત: ૧/૧૫/૩૪-૩૫.
\n૧૦૨. સ્કન્દપુરાણ, વૈષ્ણવ-ખંડ, બદરિકાશ્રમમાહાત્મ્ય: અધ્યાય-૪/૩૭-૫૨; પારાશર્ય-સંહિતા: ૬/૪૮-૪૯.
\n૧૦૩. ભાગવત: ૧૦/૩/૯.
\n૧૦૪. ભાગવત: ૧૦/૩૯/૪૬.
\n૧૦૫. ભાગવત: ૧૦/૬૦/૨૬.
\n૧૦૬. અર્થ: હે સહસ્રબાહો! હે વિશ્વમૂર્તે! તેના તે જ ચતુર્ભુજરૂપે તમે થાઓ. (ગીતા: ૧૧/૪૬).
\n૧૦૭. ભાગવત: ૩/૪/૭.
\n૧૦૮. અર્થ: પોતે કરેલા પાપકર્મથી મૂઢ એવા પુરુષો મારો પરમભાવ નહિ જાણીને સર્વભૂતોનો મહેશ્વર અને પરમ કરુણાથી મનુષ્યરૂપ થયેલ મારી અવજ્ઞા કરે છે એટલે મને પ્રાકૃત મનુષ્ય જેવો માનીને મારો તિરસ્કાર કરે છે. (ગીતા: ૯/૧૧).
\n૧૦૯. ભાગવત: ૧૦/૨૬/૧૫-૨૫.
\n૧૧૦. ભાગવત: ૧૦/૨૮/૧૪. અહીં ભાગવતમાં “દર્શયામાસ લોકં સ્વં ગોપાનાં તમસઃ પરમ્” આ પંક્તિ આવે છે. શ્રીજીમહારાજ આનો ભાવાર્થ કરતાં જણાવે છે કે ‘અક્ષરધામ દેખાડ્યું.’ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનનું ધામ વૈકુંઠ અથવા ક્ષીરસાગર છે તેવું ભાગવતના પૂર્વાપરના અનેક સંદર્ભો જોતાં સ્પષ્ટ જણાય છે. (ભાગવત: ૧૦/૧/૧૯, ૧૦/૨/૮, ૧૦/૮૮/૨૫, ૧૦/૮૯/૭ વગેરે). તેથી શ્રીજીમહારાજે ‘અક્ષરધામ’ શબ્દથી વૈકુંઠ અથવા ક્ષીરસાગર જણાવ્યું હોય તેમ યોગ્ય જણાય છે. તેમનો ‘અક્ષરધામ’ શબ્દ વાપરવાનો હેતુ તે દ્વારા પોતાના સ્વરૂપનો મહિમા પરોક્ષપણે કહેવાનો છે.
", "hindi_title": "भगवत्स्वरूप का निश्चय", "hindi_text": "संवत् १८७७ में पौष शुक्ला प्रतिपदा (५ जनवरी, १८२१) को रात्रि के समय स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीलोया ग्राम-स्थित भक्त सुराखाचर के राजभवन में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने मस्तक पर श्वेत फेंटा बाँधा था। दूसरे सफ़ेद फेंटे को सिर से आकंठ गले में लपेटा था। गरम पोस की लाल बगलबंडी पहनी थी, सूती शाल सहित रजाई ओढ़ी थी तथा सफ़ेद धोती धारण की थी। उनके समक्ष सभा में परमहंसों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी। उस समय परमहंस सायंकालीन आरती और स्तुति कर रहे थे।
\nतत्पश्चात् श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “कीर्तनगान करें।”
\nतब मुक्तानन्द स्वामी आदि परमहंस वाद्ययंत्रों द्वारा कीर्तन करने लगे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “कीर्तन स्थगित कर दीजिए। अब हम वार्ता करेंगे। हम जो बात करेंगे, उसमें यदि किसी को शंका उत्पन्न हो जाए, तो उसे पूछ लेना।” इतना कहकर वे बोले कि, “भगवान के स्वरूप को यथार्थरूप से समझकर निश्चय करना अत्यन्त कठिन है। उस निश्चय की बात भी बड़ी अटपटी है। इसलिए यह वार्ता करने में संकोच होता है, क्योंकि वार्ता कहते ही न जाने कोई उसमें से गलत सार निकाले! तथा उसने अपने मन में भगवान के सम्बंध में जो-जो मान्यता की हो, वह मान्यता टूट पड़े तो वह जड़ से ही सत्संग में से निकल जाए! परन्तु क्या करें! निश्चय की बात ही ऐसी महत्त्वपूर्ण है कि, उस विषय पर कहे बिना रहा नहीं जाता!
\n“इसके अतिरिक्त वह बात यदि समझ में न आए, तो दूषण भी बहुत बढ़ते हैं तथा उसके निश्चय में अपक्वता भी बहुत रहती है। इसी कारण बात कर रहे हैं कि, भगवान ने वराह अवतार धारण किया तो वह शूकर का रूप तो वाकई अति कुरूप था। मत्स्यावतार के समय वे मत्स्य के समान ही थे। कच्छपावतार के समय उनका रूप कछुवे की तरह ही था। नृसिंहावतार के समय वे सिंह के समान भयानक थे। वामनावतार में उनका रूप बौने आदमी की तरह था। उनके हाथ-पैर छोटे तथा कमर, तोंद और शरीर मोटा था। व्यासावतार में वे काले थे, शरीर में बहुत-से रोएँ थे और उनकी देह से दुर्गन्ध आ रही थी। इत्यादि आकृतियाँ भगवान ने धारण की थीं। तब उनको जो-जो मिले, उन्होंने उन अवतारों के जैसे-जैसे रूपों के दर्शन किए, वैसे-वैसे रूपों का ही ध्यान किया है। और, उस ध्यान द्वारा वे उन-उन भगवान के रूप को ही प्राप्त हुए हैं।
\n“इसमें प्रश्न यह उठता है कि जिनको भगवान वराह रूप में मिले, वे क्या धाम में भगवान को वराह-रूप में ही देखते हैं? और जिन्हें भगवान मत्स्यरूप में मिले, तो धाम में क्या वे भगवान को मत्स्य-रूप में ही देखते हैं? और जिनको कच्छप-स्वरूप में भगवान मिले, वे क्या धाम में भगवान को कच्छप रूप में ही देखते हैं? और यहाँ जो नृसिंहजी से मिले, वे धाम में क्या नृसिंह-रूप ही देखते हैं? और, हयग्रीव को मिलनेवाले क्या धाम में उन्हें घोड़े के रूप में ही देखते हैं?
\n“और, जिसने वराह का पति-भाव से भजन किया, वह क्या सुअरी हुई? और सखाभाव से भजनेवाला क्या सुअर हो गया? मत्स्य को पति-भाव से भजनेवाली स्त्री-भक्त क्या मछली हुई? और सखा-भाव से भजनेवाला पुरुष क्या मत्स्य हुआ? कछुवे को पति-भाव से भजनेवाली क्या कच्छपी हुई? और मित्र-भाव से भजनेवाला क्या कछुआ हुआ? नृसिंह को पति-भाव से भजनेवाली क्या सिंहनी हुई? और सखा-भाव से भजनेवाला क्या सिंह हुआ? हयग्रीव को पति-भाव से भजनेवाली क्या घोड़ी हुई? और सखाभाव से भजनेवाला क्या घोड़ा हुआ? अतः भगवान का मूल रूप वराह आदि के समान ही हों, तब तो उन-उन अवतारकालीन भक्त उनका ध्यान करने से तदाकार हो जाने चाहिए, परन्तु यह बात ऐसी नहीं है।
\n“आप यह पूछेंगे कि उन भगवान का स्वरूप कैसा है? तो वही बात बताते हैं कि भगवान सच्चिदानन्दरूप तेजोमयमूर्ति हैं। उनके एक-एक रोम में कोटि-कोटि सूर्यों जैसा प्रकाश रहता है। करोड़ों कामदेवों को लज्जित करे ऐसा भगवान का रूप है। ऐसे सौन्दर्यवान भगवान अनन्तकोटि ब्रह्मांडों के अधिपति हैं, राजाधिराज हैं, सबके नियन्ता हैं, सबके अन्तर्यामी हैं तथा अतिशय सुख-स्वरूप हैं। और उनके सुख के आगे अनन्त रूपवती स्त्रियों को देखने का सुख भी तुच्छ हो जाया करता है। और, इहलोक तथा परलोक सम्बंधी जो पंचविषयों का सुख है, वह भगवान की मूर्ति के सुख के आगे तुच्छ हो जाते हैं, ऐसा भगवान का स्वरूप है।
\n“यद्यपि वह स्वरूप सर्वदा द्विभुज ही रहता है, फिर भी वे स्वेच्छा से कभी चतुर्भुज, कभी अष्टभुज और कभी सहस्रभुज भी दिखाई देते हैं। और, वे ही भगवान किन्हीं कार्यों को सम्पन्न करने के लिए मत्स्य-कच्छप-वराहादि रूपों और रामकृष्णादि अवतारों को धारण करते हैं; परन्तु वे अपने मूल स्वरूप को छोड़कर अवतार को धारण नहीं किया करते। वे ही भगवान स्वयं अनन्त ऐश्वर्य तथा अनन्त शक्ति के सहित ही मत्स्य-कच्छपादि रूपों को धारण करते हैं। और जिस कार्य के निमित्त उन्होंने जिस शरीर को धारण किया हो, उसके पूर्ण हो जाने पर वे उस शरीर का त्याग भी कर डालते हैं। इसके बारे में भागवत में बताया गया है
\n‘भूभार: क्षपितो येन तां तनूं विजहावजः।“भगवान ने विविध शरीर धारण करके, उनके द्वारा पृथ्वी का भार उतारा तथा जीवों के चैतन्य में देहाभिमानरूपी काँटा गड़ा हुआ था, उसे निकालकर और उस काँटे को निकालनेवाली अपनी देह का भी परित्याग कर दिया। जब राक्षस को मारने के लिए भगवान ने नृसिंहरूप धारण किया, बाद में उस कार्य की समाप्ति होते ही उस देह का त्याग करने की इच्छा की। परन्तु उस सिंह को कौन मारे? अतः स्व-इच्छा से काल-रूप शिव ने शरभ का रूप धारण किया। तब नृसिंह तथा शरभ का भीषण युद्ध हुआ। बाद में दोनों ने देहोत्सर्ग कर दिया। इसके परिणामस्वरूप शिव शरभेश्वर महादेव स्थापित हुए और जहाँ नृसिंहजी ने देह त्याग किया था वहाँ ‘नारसिंही शिला’ देखी जाती है। अतः चित्रों में जहाँ-जहाँ भगवान के मत्स्य-कच्छपादि अवतारों का चित्रण किया जाता है, वहाँ-वहाँ मत्स्य-कच्छपादि के आकार अंकित करने के पश्चात् उन पर शंख, चक्र, गदा, पद्म, वैजयन्ती माला, पीताम्बर वस्त्र, किरीट-मुकुट, श्रीवत्सचिह्न आदि सहित भगवान की मूर्ति को चित्रांकित किया जाता है, क्योंकि भगवान का अनादि स्वरूप ऐसा ही है।
\n“और, श्रीकृष्ण भगवान ने अपने जन्म के समय वसुदेव-देवकी को चतुर्भुजरूप में दर्शन दिया था, तथा बाद में अक्रूर को जल में चतुर्भुजरूप का दर्शन दिया, एवं रुक्मिणी को मूर्च्छावस्था हुई, तब चतुर्भुजरूप से दर्शन दिया था, तथा अर्जुन ने भी ऐसा ही कहा है कि:
\n‘तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन, सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते!’१९१\n“इस प्रकार अर्जुन भी चतुर्भुज-रूप को देखा करते थे; और यादवों के संहार के बाद जब श्रीकृष्ण भगवान पीपल वृक्ष के नीचे बैठे थे, उस समय उद्धवजी तथा मैत्रेय ऋषि ने शंख, चक्र, गदा, पद्म सहित पीताम्बरधारी भगवान का चतुर्भुज स्वरूप देखा था। यद्यपि श्रीकृष्ण भगवान श्यामवर्ण के थे, परन्तु उनका रूप तो ‘करोडों कामदेवों तक को लज्जित करनेवाला’ कहा गया है। इस प्रकार, वे मनुष्य-सदृश दिखाई पड़ते हैं, फिर भी उनमें ही पूर्वोक्त प्रकाश एवं दिव्य आनन्द पाया जाता है। जिस भक्त को ध्यान, धारणा और समाधि की स्थिति हो, उसको भगवान की मनुष्यमूर्ति कोटि-कोटि सूर्यों के प्रकाश से परिपूर्ण दिखाई पड़ती है, परन्तु उसे मशाल अथवा दीपक का काम नहीं पड़ता।
\n“और, भगवान का ऐसा प्रकाश होने पर भी दिखाई नहीं पड़ता, यह तो भगवान की ही ऐसी इच्छा है। यदि भगवान की इच्छा हो कि, ‘मैं इस भक्त को ऐसा प्रकाशवान दिखाई पडूँ,’ तब तो ऐसी प्रकाशयुक्त मूर्ति को वह भक्त देख पाता है। अतः जिसे भगवान के स्वरूप सम्बंधी निश्चय होता है, वह ऐसा मानता है कि, ‘ये भगवान गोलोक, वैकुंठ, श्वेतद्वीप, ब्रह्मपुर धामों के ऐश्वर्यों, समृद्धि तथा पार्षदों के सहित रहते हैं तथा राधिका, लक्ष्मी आदि इनकी सेवा करती हैं।’ इस प्रकार वह भगवान को परमभाव के साथ देखते हैं। किन्तु जो मूर्ख होता है, वह भगवान को मनुष्य सदृश ही देखता है। श्रीकृष्ण भगवान ने गीता में भी कहा है:
\n‘अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम्।“अतः मूढ़ पुरुष भगवान के परमभाव को बिना जाने ही भगवान में अपने समान मनुष्य-भाव की कल्पना किया करते हैं।
\n“यह मनुष्य-भाव क्या है? तो काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मत्सर, आशा, तृष्णा आदि अन्तःकरण के भाव हैं और हाड़, चाम, मलमूत्रादि तथा जन्म, मरण, बाल्यकाल यौवन और वृद्धावस्था आदि जो देहभावरूपी मनुष्यभाव हैं, उनकी कल्पना ऐसे पुरुष भगवान में भी किया करते हैं। ऐसे भावों की कल्पना करनेवालों को यदि भगवान के स्वरूप के सम्बंध में निश्चय-सा प्रतीत होता है, परन्तु उनका निश्चय अपरिपक्व है और उनका निश्चित रूप से सत्संग से पतन होगा।
\n“और वे भगवान तो परम दिव्यमूर्ति हैं और उनमें लेशमात्र भी मनुष्यभाव नहीं है। अतः उन भगवान में से मनुष्य-भाव को दूर करके देवभाव लाना, इसके पश्चात् ब्रह्मादि का भाव लाना, बाद में प्रधान-पुरुष का भाव, इसके पश्चात् प्रकृति-पुरुष का भाव और बाद में अक्षर का भाव लाना चाहिए। इसके पश्चात् भगवान में वे ‘अक्षरातीत पुरुषोत्तम’ है ऐसा भाव आता है। जैसे ब्रज के ग्वालों को श्रीकृष्ण भगवान के आश्चर्यरूप चरित्रों को देखकर पहले तो देवभाव हुआ, तत्पश्चात् गर्गाचार्य के वचनों का स्मरण करके नारायणभाव उत्पन्न हुआ। तब उन्होंने यह कहा कि, ‘आप तो नारायण हैं, इसलिए आप हमें अपना धाम दिखलाइए।’ तब भगवान ने उन्हें अक्षरधाम दिखाया। इस प्रकार, भगवान में जिसे दिव्यभाव रहता है, उसका निश्चय परिपक्व समझना चाहिए।
\n“और, जो पुरुष यह कहता है कि, ‘उसे भगवान सम्बंधी निश्चय पहले नहीं था, अब हुआ है,’ तो क्या इसका यह अर्थ है कि वह भगवान को पहले नहीं देखता था? वह उन्हें देखता तो था, किन्तु मनुष्यभाव से देखता था। बाद में जब उसे निश्चय हो गया, तब उसने दिव्यभाव से भगवान के दर्शन किए। ऐसा होने पर ही यह जान लेना चाहिए कि उसे निश्चय हो चुका है।
\n“और, जब तक वह भगवान में ऐसा दिव्यभाव नहीं मानता, तब तक उसको बात-बात में बुरा लगता है। वह भगवान में समय-समय पर गुण और दोष देखा करता है और यह समझता है कि, ‘भगवान इसका पक्ष लेते हैं और हमारा ध्यान नहीं रखते, इसको अधिकाधिक बुलाते हैं और हमें नहीं बुलाते, इस पर अधिक स्नेह रखते हैं, किन्तु हमसे स्नेह नहीं करते।’ इस प्रकार वह गुण और दोष देखा करता है, इसी कारण उसका अन्तःकरण दिन-प्रतिदिन सत्संग से पिछड़ने लगता है और अन्त में वह विमुख हो जाता है। इसलिए, न तो भगवान में ही मनुष्यभाव देखना और न भगवान के भक्तों में ही मनुष्यभाव की कल्पना करना चाहिए। क्योंकि भगवान के कोई भक्त दैहिक रूप से अन्ध, अपाहिज, कोढ़ी, वृद्ध या कोई कुरूप होता है, वे सभी देहत्याग के बाद भगवान के धाम में क्या ऐसे ही अन्ध और अपाहिज रहते हैं? नहीं, ये सब मनुष्य शरीर के भाव हैं। वास्तव में इस शरीर को छोड़कर वह भक्त तो दिव्यरूप हो जाता है, ब्रह्मरूप हो जाता है।
\n“अतः जब हरिभक्त तक में मनुष्यभाव की धारणा नहीं हो सकती, तब परमेश्वर में उसकी कल्पना किस तरह की जा सकती है? इस बात को चाहे आज समझें, तो भी इतना समझना है और चाहे सौ वर्षों में समझें, तो भी इतना ही समझना है। इस बात को समझकर इसकी दृढ़ता की गांठ बांधे बिना छुटकारा नहीं है। इसलिए सभी हरिभक्त हमारी इस बात को याद रखकर परस्पर करते रहना और जब किसी को अज्ञानवश कुछ बुरा लग जाए, तब उसे यह बात कहकर सावधान कर देना। और हमारी यह बात नित्य प्रति दिन में एक बार करना, ऐसी हमारी आज्ञा है। इसे भूलना नहीं, कभी भूलना नहीं।”
\nइतना कहकर श्रीजीमहाराज समस्त हरिभक्तों से ‘जय स्वामिनारायण’ कहकर हँसते हुए अपने निवासस्थान पर पधारे। इस प्रकार श्रीजीमहाराज की वार्ता को सुनकर सभी साधुओं तथा हरिभक्तों ने श्रीजीमहाराज को समस्त अवतारों के कारण अवतारी जानकर उनके स्वरूप में दिव्यभाव को अत्यन्त सुदृढ़ बनाया।
", "hindi_footnote": "१९०. श्रीमद्भागवत: १/१५/३४-३५
\n१९१. अर्थ: “हे सहस्रबाहो, हे विश्वमूर्ते, आप वही चतुर्भुजरूप में हमें दर्शन दें।” (गीता: ११/४६)
\n१९२. अर्थ: “अपने किए हुए पापकर्मों के कारण मूढ़ पुरुष मेरे परमभाव को नहीं जानकर समस्त भूतों के महेश्वर तथा परम करुणापूर्वक सबके समाश्रय के लिए मनुष्यशरीर में स्थित मुझ भगवान की अवज्ञा करते हैं, अर्थात् वे मुझे प्राकृत मनुष्य तथा सजातीय मानकर मेरा तिरस्कार किया करते हैं।” (गीता: ९/११)
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/126.mp3" } ] }, { "section_title_en": "Panchala (7)", "section_title_gu": "પંચાળા (૭)", "section_title_hi": "पंचाळा (७)", "chapter": [ { "english_title": "One Who Is Intelligent; Applying a Thought Process", "english_text": "On Fāgun sudi 4, Samvat 1877 [7 March 1821], Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot that had been placed on a platform in Jhinābhāi’s darbār in Panchālā. He was wearing a white angarkhu and a white khes. He had tied a white feto around His head, the end of which was hanging on the right side. He had also covered Himself with a white blanket. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen, after the evening ārti had been performed, Shriji Mahārāj sat on a cylindrical pillow and said, “I wish to ask a question to all of these senior paramhansas and senior devotees: One may have affection for God and also firm resolution to observe dharma; however, if one has not applied a thought process, then the extremely alluring vishays, i.e., alluring sights, sounds, smells, tastes and touch, will never be considered equivalent to the extremely repulsive vishays; nor will they be considered inferior to them. So, which thought must be applied so that the extremely alluring vishays seem equivalent to or inferior to the extremely repulsive vishays? I ask this question to all of the senior paramhansas and to all of the senior devotees. Whoever has, through whichever thought, realized the alluring vishays to be like the repulsive vishays or has realized them to be far more repulsive than even the repulsive ones, please reveal your thoughts.”
\nThereafter, all of the paramhansas and all of the devotees disclosed their thoughts.
\nShriji Mahārāj then said, “Having heard your thoughts, I shall now tell you about the thought which I have maintained. Consider the following example: If someone sends a letter from a distant land, the intelligence of the writer of that letter can be inferred by reading the letter. Now, the appearance and manner of speech of the five Pāndavs, Draupadi, Kuntāji, Rukmini, Satyabhāmā, Jāmbavati and other queens of God, of God’s son Sāmb, and of other devotees are written in the scriptures. By hearing those scriptures, inference of their appearance allows us to visualize them as if having firsthand darshan; also, their intelligence can be inferred from their words. In the same manner, one hears from the Purāns, the Mahābhārat and other scriptures that God is the all-doer - responsible for the creation, sustenance and dissolution of this cosmos - and that He eternally has a form. If He did not have a form, He could not be called the all-doer. Furthermore, Aksharbrahma is the abode in which God resides. It is that God who has a divine form; who is luminous and blissful; and who, at the time of creation, gives a buddhi, indriyas, a man and prāns to the jivas that had been merged in māyā along with their kāran bodies at the time of dissolution. Why does He give these to the jivas? Well, He does so to enable them to indulge in the superior, intermediate and inferior types of vishays as well as for the purpose of attaining liberation.
\n“God has created enjoyments and places of enjoyment for the sake of those jivas; but within that, the creation of the superior vishays are for the purpose of alleviating the miseries of the inferior vishays. For example, a wealthy merchant may have had trees planted on both sides of a road to provide shade; he may have had water fountains constructed; he may also have had alms-houses and guest-houses constructed. He does all of this for the poor. Similarly, before God, Brahmā, Shiv, Indra and other deities are as poor as those paupers of ’47 who boiled the fruits of pipal trees and then ate them. It is God who has created those superior vishays for the happiness of Brahmā and the other deities and for humans. Also, in the previous example, since the rich merchant builds amenities in the form of alms-houses, guest-houses, etc., for the sake of the poor, it is obvious that compared to those, the luxuries in the merchant’s own home must be far greater. Similarly, God has created happiness for Brahmā and others; so it is obvious to an intelligent person that compared to those, the bliss of His own abode must be far more superior. An intelligent person, then, can infer that there is an extreme abundance of bliss in the abode of God. As a result, the alluring vishays become repulsive for him.
\n“Furthermore, all of the happiness related to vishays which is apparent in this world, be it for animals, humans, deities, ghosts, etc., is only due to some relation with God and when coupled with dharma. But the bliss that is in God Himself cannot be found anywhere else. Consider the following example: The light from this burning torch which falls a short distance away is not as intense as the light in the vicinity of the torch. Very far away, there is no light at all. In the same way, elsewhere there is only a little bliss, but absolute bliss is only available in the vicinity of God. The further one is distanced from God, the less bliss one experiences. Therefore, one who is an aspirant realizes, ‘The further away I am from God, the more miseries I will face, and ultimately I will become extremely miserable. On the other hand, even the slightest association with God will provide much bliss. Therefore, I wish to keep close association with God. By doing so, I shall experience the highest form of bliss.’ One who thinks in this manner, keeps a desire for the bliss of God, and employs any means to maintain very close association with God can be called intelligent.
\n“Moreover, the happiness of humans exceeds the happiness of animals; and the happiness of a king exceeds that; and the happiness of deities exceeds that; and the happiness of Indra exceeds that; then Bruhaspati’s happiness, then Brahmā’s, then Vaikunth’s. Beyond that, the happiness of Golok is superior, and finally, the bliss of God’s Akshardhām is far more superior.
\n“In this way, realizing the intensity of the bliss of God, one who is intelligent realizes all other pleasures related to vishays to be insignificant. Compared to the bliss of God, the pleasures of Brahmā and others are like that of a poor man who begs with an earthen vessel at the door of a rich householder. When I think of the bliss of the abode of that God, I become indifferent to all other forms of happiness, and I feel, ‘When will I leave this body to experience that bliss?’ Moreover, when I naturally indulge in the panchvishays, I entertain no particular thought; but, if I were to sense some pleasure in an object, My thoughts would immediately be diverted to the bliss of God, and My mind would become extremely indifferent.
\n“These thoughts can only be fully realized by one who is intelligent. In fact, I have affection towards one who is intelligent. Why? Because, I Myself am intelligent and My thought process is such. Moreover, one who is intelligent will also think similarly. In this way, it appears to Me that My thought is superior to all of your thoughts; therefore, all of you should firmly imbibe this thought of Mine in your hearts. Without applying this thought, if one’s vrutti does become attached to alluring vishays, it will barely become detached - and that too, after much effort. As for one who has applied this thought, however, very little effort is involved in withdrawing one’s vrutti; one can easily realize the vanity of the vishays.
\n“This fact can only be understood by one who has a sharp intelligence and a craving for higher happiness. For example, a paisa is worth more than a cowry, and a rupee more than that; a gold coin is more valuable than that, and a chintāmani is more valuable than that. Similarly, wherever there are pleasures of the panchvishays, the bliss of God in His abode is far more superior in comparison. Therefore, this thought only settles in the heart of a person who is intelligent and who thinks in such a manner. When this thought does firmly settle in the heart, even if he happens to be in a forest, he would feel, ‘I am surrounded by countless people and the wealth of a kingdom;’ he would not believe himself to be miserable. Conversely, if he were in Indra’s realms, he would feel, ‘I am sitting in a forest;’ he would not be gratified by the pleasures in the realm of Indra; in fact, he would realize those pleasures to be vain.
\n“Therefore, keeping this thought in mind, all of you should resolve, ‘Now we want to reach only the abode of God; we do not want to be tempted by the vain pleasures of the panchvishays along the way.’ So, please keep such a firm resolve. Because what I have told all of you is My principle, please imbibe it firmly in your lives.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "બુદ્ધિવાળાનું, વિચારને પામ્યાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના ફાગણ સુદિ ૪ ચોથને દિવસ શ્રીજીમહારાજ ગામ શ્રીપંચાળા મધ્યે ઝીણાભાઈના દરબારમાં ઓટા ઉપર ઢોલિયો ઢળાવીને વિરાજમાન હતા ને મસ્તક ઉપર ધોળો ફેંટો બાંધ્યો હતો તથા ધોળો અંગરખો પહેર્યો હતો તથા ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો તથા ધોળી પછેડી ઓઢી હતી અને માથાના ફેંટાનો પેચ જમણી કોરે છૂટો હતો અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nતે સમયમાં સંધ્યા આરતી થઈ રહી તે કેડે શ્રીજીમહારાજ તકિયા ઉપર વિરાજમાન થઈને બોલ્યા જે, “અમે આ સર્વે મોટા પરમહંસ તથા મોટા હરિભક્તને પ્રશ્ન પૂછીએ છીએ જે, ભગવાનમાં હેત હોય તથા ધર્મમાં નિષ્ઠા હોય તો પણ જો વિચારને ન પામ્યો હોય તો અતિ સારા જે શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ એ પંચવિષય તે જે તે અતિશય ભૂંડા જે શબ્દાદિક પંચવિષય તે સરખા થાય નહીં અથવા તેથી અતિશય ઊતરતા પણ થાય નહીં. માટે કયા વિચારને પામે ત્યારે અતિ સારા જે પંચવિષય તે અતિશય ભૂંડા થઈ જાય? એ પ્રશ્ન સર્વે મોટેરા પરમહંસને તથા સર્વે મોટેરા હરિભક્તને અમે પૂછીએ છીએ. તે જેણે જેવે વિચારે કરીને એ સારા પંચવિષયને ભૂંડા પંચવિષય જેવા જાણ્યા હોય અથવા ભૂંડાથી પણ અતિશય ભૂંડા જાણ્યા હોય, તે જે પોતપોતાનો વિચાર તે કહો.” પછી તે સર્વે પરમહંસે તથા સર્વે હરિભક્તે પોતપોતાનો વિચાર કહી દેખાડ્યો.
\nત્યારે પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “તમારો સર્વેનો તો એ વિચાર સાંભળ્યો, પણ હવે અમે જે વિચાર કર્યો છે તે કહીએ છીએ. જેમ કોઈકનો કાગળ પરદેશથી આવ્યો હોય, તેને વાંચીને તે કાગળના લખનારાની જેવી બુદ્ધિ હોય તેવી જણાઈ આવે છે. તથા જેમ પાંચ પાંડવ, દ્રૌપદી, કુંતાજી તથા રુક્મિણી, સત્યભામા, જાંબવતી આદિક ભગવાનની પટરાણીઓ તથા સાંબ જે ભગવાનનો પુત્ર ઇત્યાદિક ભક્તનાં રૂપ તથા વચન તે શાસ્ત્રમાં લખ્યાં છે; તે શાસ્ત્રને શ્રવણે કરીને તેમનાં રૂપનું પ્રમાણ તે દર્શન જેવું જ થાય છે તથા તેમનાં વચને કરીને તેમની બુદ્ધિનું પ્રમાણ થાય છે. તેમ પુરાણ-ભારતાદિક ગ્રંથે કરીને એમ સાંભળ્યામાં આવે છે જે, ‘ભગવાન જે તે આ જગતની જે ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને પ્રલય તેના કર્તા છે ને સદા સાકાર છે અને જો સાકાર ન હોય તો તેને વિષે કર્તાપણું કહેવાય નહીં. અને જે અક્ષરબ્રહ્મ છે તે તો એ ભગવાનને રહેવાનું ધામ છે. એવા દિવ્યમૂર્તિ, પ્રકાશમય ને સુખરૂપ જે ભગવાન તે જે તે પ્રલયકાળે માયામાં કારણ શરીર સહિત લીન હતા જે જીવ તેમને ઉત્પત્તિકાળે બુદ્ધિ, ઇન્દ્રિયો, મન અને પ્રાણને આપે છે. તે શાને અર્થે આપે છે? તો ઉત્તમ, મધ્યમ અને કનિષ્ઠ જે વિષય તેના ભોગને અર્થે ને મોક્ષને અર્થે આપે છે.
\n“અને એ જીવોને અર્થે ભોગ ને ભોગનાં સ્થાનક તે ભગવાને રચ્યાં છે. તેમાં જે ઉત્તમ પંચવિષય કર્યા છે તે ભૂંડા પંચવિષયના દુઃખની નિવૃત્તિને અર્થે કર્યા છે. જેમ કોઈક ભારે શાહુકાર હોય, ને તે રસ્તાને બેય કોરે છાયાને અર્થે ઝાડ રોપાવે છે તથા પાણીની પરબ બંધાવે છે તથા સદાવ્રત કરાવે છે તથા ધર્મશાળા કરાવે છે તે ગરીબ સારુ કરાવે છે; તેમ બ્રહ્મા, શિવ અને ઇન્દ્રાદિક દેવ છે તે તો એ ભગવાનની આગળ જેવા સડતાળાના રાંક હોય ને પીંપરની ટેટી બાફીને ખાતા હોય તે જેવા ગરીબ છે. તે બ્રહ્માદિક દેવ, મનુષ્યના સુખને અર્થે ઉત્તમ એવા પંચવિષય તે ભગવાને રચ્યા છે. અને જેમ શાહુકારે સદાવ્રત, ધર્મશાળાદિકમાં સુખ જેવાં રાંકને અર્થે રચ્યાં છે તે કરતાં તે શાહુકારના ઘરમાં સુખ તે અતિશય ઉત્તમ હશે એમ જણાય છે; તેમ એ ભગવાને બ્રહ્માદિકને અર્થે એવાં સુખ રચ્યાં છે તો પોતાના ધામમાં તો એ કરતાં અતિ ઉત્તમ સુખ હશે, એમ બુદ્ધિવાળો હોય તેને જાણ્યામાં આવે છે. માટે એ ભગવાનના ધામના સુખનું અતિશયપણું બુદ્ધિવાનને જાણ્યામાં આવે છે, તેણે કરીને સારા વિષય તે ભૂંડા થઈ જાય છે. અને સંસારમાં જે પશુ, મનુષ્ય, દેવતા, ભૂત ઇત્યાદિક જ્યાં જ્યાં પંચવિષય સંબંધી સુખ જણાય છે, તે ધર્મે સહિત જે કિંચિત્ ભગવાનનો સંબંધ તેણે કરીને છે પણ પંડે ભગવાનમાં જેવું સુખ છે તેવું કોઈને વિષે નથી. જેમ આ મશાલ બળે છે તે મશાલને સમીપે જેવો પ્રકાશ છે, તેવો થોડેક છેટે નથી અને તેથી ઘણે છેટે તો મૂળગો નથી. તેમ બીજે ઠેકાણે તો કિંચિત્ સુખ છે અને સંપૂર્ણ સુખ તો ભગવાનના સમીપમાં રહ્યું છે અને જેટલું ભગવાનથી છેટે થવાય છે તેટલા સુખમાં ન્યૂનતા થાય છે. માટે જે મુમુક્ષુ હોય તે પોતાના હૃદયમાં એમ વિચારે જે, ‘જેટલું મારે ભગવાનથી છેટું થશે તેટલું દુઃખ થશે અને મહાદુખિયો થઈશ. અને થોડેક ભગવાનને સંબંધે કરીને એવું સુખ થાય છે, માટે મારે ભગવાનનો સંબંધ અતિશય રાખવો છે અને હું અતિ સંબંધ રાખીશ તો મારે ઉત્કૃષ્ટ સુખની પ્રાપ્તિ થશે.’ એમ વિચારીને અને ભગવાનના સુખનો લોભ રાખીને જેમ ભગવાનનો સંબંધ અતિશય રહે તેમ ઉપાય કરે, તેને બુદ્ધિવાન કહીએ. અને પશુના સુખથી મનુષ્યમાં અધિક સુખ છે ને તે કરતાં રાજાનું સુખ અધિક છે ને તેથી દેવતાનું સુખ અધિક છે ને તેથી ઇન્દ્રનું અધિક છે ને તેથી બૃહસ્પતિનું ને તેથી બ્રહ્માનું ને તેથી વૈકુંઠલોકનું ને તેથી ગોલોકનું સુખ તે અધિક છે અને તેથી ભગવાનના અક્ષરધામનું સુખ અતિ અધિક છે.
\n“એવી રીતે ભગવાનના સુખને અતિશય જાણીને બીજાં જે જે પંચવિષયનાં સુખ તેને વિષે બુદ્ધિવાનને તુચ્છતા થઈ જાય છે. અને તે ભગવાનના સુખ આગળ બ્રહ્માદિકનું સુખ તો જેવું ભારે ગૃહસ્થને બારણે કોઈક રાંક ઠીંકરું લઈને માગવા આવ્યો હોય તેના જેવું છે. અને એ ભગવાનના ધામના સુખનો જ્યારે વિચાર કરીએ છીએ ત્યારે સર્વ જે બીજાં સુખ તેથી ઉદાસ થઈને મનમાં એમ થાય છે જે, ‘આ દેહ મૂકીને એ સુખને ક્યારે પામીએ?’ અને સ્વાભાવિકપણે પંચવિષયનું ગ્રહણ કરતા હોઈએ તેમાં તો કાંઈ ઝાઝો વિચાર થતો નથી, પણ જો તે વિષયમાં કાંઈક સારપ્ય મનાય છે ત્યારે તુરત એ ભગવાનના સુખમાં દૃષ્ટિ પૂગી જાય છે અને મન અતિ ઉદાસી થઈ જાય છે. અને આ જે સર્વે વાત છે તે જે બુદ્ધિવાળો હોય તેને જાણ્યામાં આવે છે, માટે બુદ્ધિવાળા ઉપર અમારે હેત છે. કેમ જે, અમે બુદ્ધિવાળા છીએ તો એવી રીતે અમારી દૃષ્ટિ પૂગે છે, માટે બુદ્ધિવાળો જે હોય તેની પણ દૃષ્ટિ પૂગે ખરી. અને આવી રીતે અમારો વિચાર તે તમારા સર્વેના વિચાર કરતાં અમને અધિક જણાયો છે, તે સારુ આ અમારા વિચારને અતિ દૃઢપણે કરીને હૈયામાં સૌ રાખજ્યો. અને આ વિચાર વિના તો જો રમણીય પંચવિષયમાં વૃત્તિ ચોંટી હોય તેને અતિ બળે કરીને ઉખાડે ત્યારે માંડમાંડ ઊખડે અને જો આ વિચારને પામ્યો હોય તો તે વૃત્તિને ખેંચ્યામાં લેશમાત્ર પ્રયાસ પડે નહીં, સહજે જ વિષયની તુચ્છતા જણાઈ જાય છે. અને આ જે વાર્તા છે તે જેને ઝાઝી બુદ્ધિ હોય ને ઝાઝા સુખના લોભને ઇચ્છે તેને સમજાય છે. જેમ કોડી કરતાં પૈસામાં વધુ માલ છે ને તેથી રૂપિયામાં વધુ માલ છે ને તેથી સોનામહોરમાં વધુ માલ છે ને તેથી ચિંતામણિમાં વધુ માલ છે, તેમ જ્યાં જ્યાં પંચવિષયનું સુખ છે તેથી ભગવાનના ધામમાં ભગવાનનું સુખ અતિ અધિક છે. માટે જે બુદ્ધિવાળો હોય ને જેની દૃષ્ટિ પૂગે તેને આ વિચાર હૃદયમાં ઠરે છે. અને આ વિચાર જેના હૃદયમાં દૃઢ ઠર્યો હોય ને તે વનમાં બેઠો હોય તો પોતાને એમ જાણે જે, ‘હું અનંત માણસ તથા રાજ્ય-સમૃદ્ધિએ વીંટાણો છું,’ એમ સમજે, પણ દુખિયો ન માને. અને ઇન્દ્રના લોકમાં હોય તો જાણે જે, ‘વનમાં બેઠો છું,’ પણ તે ઇન્દ્રના લોકના સુખે કરીને સુખિયો ન માને, તે સુખને તુચ્છ જાણે. તે સારુ આ વિચારને રાખીને એમ સર્વે નિશ્ચય રાખજ્યો જે, ‘હવે તો ભગવાનના ધામમાં જ ઠેઠ પૂગવું છે, પણ વચમાં કોઈ ઠેકાણે તુચ્છ જે પંચવિષય સંબંધી સુખ તેમાં લોભાવું નથી.’ એવી રીતે સૌ દૃઢ નિશ્ચય રાખજ્યો. અને આ તો જે અમારો સિદ્ધાંત છે તે તમને સર્વેને કહ્યો છે, માટે દૃઢ કરીને રાખજ્યો.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "सुख की मीमांसा", "hindi_text": "संवत् १८७७ में फाल्गुन शुक्ला चतुर्थी (७ मार्च, १८२१) को श्रीजीमहाराज श्रीपंचाला ग्राम-स्थित झीणाभाई के राजभवन में चबूतरे पर पलंग बिछवाकर विराजमान थे। उन्होंने मस्तक पर सफ़ेद फेंटा बाँधा था, श्वेत अंगरखा पहना था, सफ़ेद धोती धारण की थी, श्वेत पिछौरी ओढ़ी थी और मस्तक के फेंटे का पेच दायीं ओर लटक रहा था। उनके समक्ष परमहंस तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय सन्ध्याकालीन आरती हो चुकी थी। फिर श्रीजीमहाराज तकिया पर विराजमान होकर बोले कि, “हम ये सब बड़े परमहंसों तथा बड़े हरिभक्तों से प्रश्न पूछते हैं कि भगवान के प्रति प्रेम हो तथा धर्म में दृढ़ता हो, फिर भी यदि कोई भक्त विचारशील न हो, तो अति श्रेष्ठ शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गन्ध आदि पंचविषय अत्यंत कनिष्ठ प्रकार के शब्दादिक पंचविषयों के समान नहीं लगते अथवा उन कनिष्ठ पंचविषयों से भी अत्यन्त बदतर नहीं लगते। अतः वह कौन-सा विचार है कि जिससे अति श्रेष्ठ पंचविषय भी अतिशय कनिष्ठ पंचविषयों के समान लगने लगे? अथवा कनिष्ठ से भी अति बदतर लगने लगे? यह प्रश्न सभी बड़े-बड़े परमहंसों तथा बड़े-बड़े हरिभक्तों से हम पूछते हैं। अतः जिन्होंने अपने जिस विचार से श्रेष्ठ पंचविषयों को बुरे पंचविषयों के समान जाना हो अथवा उन्हें से भी अति तुच्छ जाना हो, ऐसे अपने विचार बताइए!”
\nतब समस्त परमहंसों तथा हरिभक्तों ने अपने-अपने विचार प्रकट किए। फिर श्रीजीमहाराज बोले कि, “आप सबके विचार तो हमने सुने, अब हमने जो विचार किया है, वह बताते हैं। जैसे विदेश से किसी का पत्र आता है, तब वह पढ़कर उस पत्र लेखक की बुद्धि का पता चल जाता है। जैसे पाँच पाँडव, द्रौपदी, कुन्तीजी तथा रुक्मिणी, सत्यभामा एवं जाम्बुवती आदि भगवान की पटरानियाँ तथा भगवान के सांब नामक पुत्र आदि भक्तों के रूपों एवं वचनों का उल्लेख शास्त्रों में किया गया है, उनको सुनकर उनके रूपों का प्रमाण हमें दर्शन के समान ही होता है और उनके वचनों से उनकी बुद्धि का प्रमाण मिलता है। वैसे ही पुराणों तथा महाभारत आदि ग्रन्थों द्वारा यह सुना जाता है कि भगवान ही इस जगत की उत्पत्ति, स्थिति और प्रलय के कर्ता हैं तथा सदा साकार हैं। यदि वे साकार न हों, तो उनमें कर्तृत्व संभव नहीं रहता। तथा जो अक्षरब्रह्म है, वह तो उन भगवान के निवास का धाम है। ऐसे दिव्य मूर्ति, प्रकाशमय और आनन्दरूप जो भगवान हैं, वह प्रलयकाल में जो जीव कारण शरीर सहित माया में लीन थे, उनको उत्पत्तिकाल में बुद्धि, इन्द्रियाँ, मन तथा प्राण देते हैं। वह इसलिए देते हैं कि वह उत्तम, मध्यम और कनिष्ठ विषयों को भोग सके, साथ ही अपना मोक्ष भी पा सके।
\n“और भगवान ने जीवों के लिए ऐसे भोग एवं भोगप्रद स्थानों की रचना की है। उनमें जो उत्तम पंचविषयों का निर्माण किया है, वे बुरे पंचविषयजन्य दुःखों की निम्नता दर्शाने के लिए किया है। जैसे कोई बड़ा साहूकार गरीबों की भलाई के लिए सड़क के दोनों ओर छाया के लिए वृक्षारोपण कराता है, पानी पिलाने के लिए जगह-जगह प्याऊ की व्यवस्था कराता है, अन्नदान के लिए सदाव्रत खुलवाता है और ठहरने के लिए धर्मशाला बनवाता है, वैसे ही ब्रह्मा, शिव तथा इन्द्रादि देव उन भगवान के सामने भीषण अकाल के समय के उन दीनजनों की तरह हैं, जो पीपल वृक्ष के बट्टे पकाकर खाते हैं। उन ब्रह्मादि देवों तथा मनुष्यों के सुख के लिए भगवान ने उत्तम पंचविषयों की रचना की है। परन्तु अनुमान से यही ज्ञात होता है कि जिस साहूकार ने गरीबों की सुविधा के लिए सदाव्रत तथा धर्मशाला आदि की व्यवस्था कर रखी है, उसके अपने घर में कितनी उत्तम सुख-सुविधा होंगी! वैसे ही बुद्धिमान पुरुष को यह ज्ञात हो जाता है कि जिन भगवान ने ब्रह्मादि देवों के लिए ऐसे-ऐसे सुखों की व्यवस्था की है, तब भगवान के धाम में इसकी अपेक्षा कितना सर्वोत्कृष्ट आनन्द होगा! इस प्रकार भगवान के धाम के सुख का आधिक्य बुद्धिमान को ज्ञात हो जाता है! जिसके कारण उसे अच्छे विषय भी बुरे मालूम होने लगते हैं।
\n“और, संसार में पशु, मनुष्य, देवता तथा भूत आदि में जहाँ कहीं भी पंचविषय सम्बंधी जो सुख दिखाई पड़ता है, वह सुख धर्मसहित भगवान का किंचित् सम्बंध रहने से दिखाई पड़ता है, फिर भी स्वयं भगवान से मिलनेवाला जो सुख है, वह कहीं और किसी में भी नहीं है। जैसे यह मशाल जलती है, उसके समीप जितना प्रकाश है, उतना प्रकाश उससे थोड़ी दूर जाने पर नहीं दिखता और उससे अधिक दूरवर्ती स्थान पर तो वह बिल्कुल नहीं दीख पड़ता। वैसे ही अन्य स्थल में किंचित् सुख तो मिलता है, परन्तु सम्पूर्ण सुख भगवान के सान्निध्य में ही उपलब्ध रहता है। और, भगवान से जितनी ही दूरी बढ़ती जाती है, उतनी ही सुख में कमी भी होती रहती है। इसलिए, मुमुक्षु अपने हृदय में यह विचार करे कि, ‘मैं भगवान से जितना दूरी बढ़ाता रहूँगा, उतना ही मुझे दुःख मिलेगा और मैं महादुःखी हो जाऊँगा। जबकि भगवान के साथ थोड़ा सम्बंध रहनेमात्र से ही ऐसा सुख मिलता रहता है, तो मुझे भगवान के साथ अधिकाधिक सम्बंध बनाए रखना है। और यदि मैं उनके साथ अतिशय सम्बंध बनाए रखूँगा, तो मुझे उत्कृष्ट सुख की प्राप्ति होगी।’ ऐसा विचार करके, और भगवान सम्बंधी सुख का लोभ रखकर जो भक्त भगवान के साथ अतिशय सम्बंध रखने का उपाय करता रहता है, उसे ही बुद्धिमान कहा जाता है।
\n“तथा पशु के सुख से मनुष्य में अधिक सुख है, और उससे अधिक राजा का सुख है, और उससे अधिक देवता का सुख है, और उससे अधिक इन्द्र का सुख है, और उससे अधिक बृहस्पति का, तथा उससे अधिक ब्रह्मा का, उससे अधिक वैकुंठलोक का, और उससे अधिक गोलोक का सुख है और गोलोक से भी भगवान के अक्षरधाम का सुख अत्यन्त ही अधिक है!
\n“इस प्रकार बुद्धिमान पुरुष को भगवान सम्बंधी अतिशय सुख की प्रतीति होने के पश्चात् पंचविषयजन्य सुख में तुच्छता प्रतीत होने लगती है। वास्तव में भगवान सम्बंधी सुख के समक्ष ब्रह्मादि का सुख वैसा ही है जैसे कि सम्पन्न गृहस्थ के घर पर कोई रंक ठीकरा लेकर भीख माँगने आया हो। और, उन भगवान के धाम के आनन्द पर जब हम विचार करते हैं, तब अन्य समस्त सुखों के प्रति हमें उदासीनता हो जाती है, और मन में ऐसा लगता है कि, ‘इस देह को छोड़कर उस आनन्द को कब प्राप्त करेंगे!’ यदि स्वाभाविक रूप से पंचविषयों को हम ग्रहण करते हैं, तो उन पर कोई अधिक विचार नहीं होता, परन्तु जब उन विषयों की कुछ श्रेष्ठता प्रतीत होती है, तब तुरन्त ही भगवान के आनन्द की ओर दृष्टि पहुँच जाती है और मन अत्यन्त उदास हो जाता है। बुद्धिमान पुरुष ही इन सब बातों को समझ पाता है। अतः बुद्धिमान पुरुष पर हमारा स्नेह बना रहता है, क्योंकि हम बुद्धिमान हैं, इसलिए इस आनन्द के विचार में हमारी दृष्टि पहुँची है। अतएव, बुद्धिमान की भी दृष्टि वहाँ अवश्य पहुँचती है। इस प्रकार हमारा यह विचार आप सबके विचारों की अपेक्षा हम अधिक श्रेष्ठ प्रतीत हुआ है। इसलिए हमारे इस विचार को आप सब अत्यन्त दृढ़ता के साथ हृदय में बनाए रखना।
\n“और, इस विचार के बिना रमणीय पंचविषयों में लगी हुई अपनी मनोवृत्ति को अगर बलपूर्वक हटाया जाए, तो वह बड़ी कठिनाई से हट पाती है। किन्तु यदि मुमुक्षु ने उक्त विचार को प्राप्त कर लिया, तो उसे ऐसी निकृष्ट मनोवृत्ति को मिटाने में लेशमात्र भी प्रयास नहीं करना पड़ता और उसे सहज ही पंचविषयों की तुच्छता प्रतीत होने लगती है। यह हमारी बात उसी को समझ में आती है, जिसे अधिक बुद्धि हो तथा जो अधिकाधिक सुखप्राप्ति का लोभी हो। जैसे कि कौड़ी की अपेक्षा पैसे का अधिक महत्त्व है, उससे अधिक रुपये का, उससे विशेष स्वर्ण मोहरों का और उससे अधिक चिन्तामणि का महत्त्व बना रहता है, वैसे ही पंचविषयजन्य सुखों की अपेक्षा भगवान के धाम में भगवान का आनन्द अति अधिक है। अतः जो बुद्धिमान हो और जिसकी दृष्टि भगवान के आनन्द में पहुँच गई हो, उसके हृदय में यह विचार दृढ़ होकर जमता है। और यह विचार जिसके हृदय में ऐसी दृढ़ता से गड़ गया हो, फिर वह यदि वन में बैठा हो, तो भी स्वयं को मानता है कि, ‘मैं असंख्य मनुष्यों तथा राज्य-समृद्धि से घिरा हुआ हूँ।’ इस प्रकार वह स्वयं को सुखी समझता है, न कि दुःखी! और, वह यदि इन्द्रलोक में गया हो, फिर भी यह मानता है कि, ‘मैं वन-जंगल में बैठा हूँ।’ लेकिन वह स्वयं को इन्द्रलोक के सुखों से सुखी नहीं समझता! वह ऐसे सुखों को तुच्छ समझता है। अतः इस विचार को हृदयंगम करके सब ऐसा निश्चय कर लेना कि, ‘अब हमें सीधे भगवान के धाम में ही पहुँचना है, परन्तु बीच में कहीं भी तुच्छ पंचविषय सम्बंधी सुख के लोभ में नहीं फँसना है।’ इस प्रकार सभी अपने मन में दृढ़ निश्चय रखिएगा। यही हमारा सिद्धांत है जिसे हमने आप सबको बताया है, अतः उसे दृढ़तापूर्वक मानना।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/127.mp3" }, { "english_title": "Sānkhya and Yoga", "english_text": "On Fāgun sudi 7, Samvat 1877 [10 March 1821], Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot that had been placed on a platform in Jhinābhāi’s darbār in Panchālā. He was wearing a white khes and had covered Himself with a white blanket. He had also tied a white feto around His head. At that time, an assembly of paramhansas as well as an assembly of devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “Please bring the Moksh-dharma scripture so that we can arrange for a discourse on the chapter of Sānkhya and the chapter of Yoga.” Thereupon, the scripture was brought, and Nityānand Swāmi commenced the reading.
\nShriji Mahārāj then said, “The followers of Yoga consider jiva and ishwar to be the 25th element and Paramātmā to be the 26th element. On the other hand, followers of Sānkhya include jiva and ishwar with the 24 elements, and consider Paramātmā to be the 25th element. Of the two, the followers of Yoga believe that regardless of however much one contemplates upon the ātmā and non-ātmā, or however much one endeavors, without accepting the refuge of the manifest form of God, one cannot attain liberation. On the other hand, followers of Sānkhya believe that if one understands the ultimate fate of all deities, humans, etc., and develops vairāgya for the vishays and realizes one’s ātmā as transcending the three bodies, then one becomes a mukta. But since each of these two types of beliefs have their own deficiencies, one should employ certain methods of interpretation for the purpose of resolving those deficiencies.
\n“The drawback of the Yoga doctrine is that both the jiva and ishwar have been considered as the 25th element, and both have been said to have bodies comprised of 24 elements. As a result, both the jiva and ishwar seem equal. This would suggest that the sthul body is the same as virāt, the sukshma body is the same as sutrātmā, and the kāran body is the same as avyākrut. It also suggests that the waking state is the same as that of sustenance, the dream state is the same as that of creation, and the deep sleep state is the same as that of dissolution. Moreover, vishwa, taijas and prāgna would be considered equal to Vishnu, Brahmā and Shiv respectively. Thus, those followers would worship the 26th element with such understanding. So, to remove this deficiency of equating jiva and ishwar, one should learn the following method of interpretation from a wise person: The five bhuts residing in the body of ishwar are known as mahābhuts, and those bhuts sustain the bodies of all jivas. On the other hand, the five bhuts in the body of the jiva are minor and are incapable of sustaining others. Also, the jiva possesses limited knowledge compared to ishwar, who is all-knowing. One should learn such a method of interpretation so that the jiva and ishwar are not understood to be equal to each other. If one has not done that and some adversary were to ask a question in a debate, then one would find it difficult to reply. As a result, one’s own understanding would become confused. But if one has learnt such a method, then even if someone were to raise a question, one would not allow the jiva and ishwar to be considered as being equal to each other. Therefore, one should learn such a method of interpretation so that the jiva and ishwar do not seem to be equal, and one should listen to words to that effect.
\n“Next, the drawback of the followers of the Sānkhya doctrine is that they consider Paramātmā to be the 25th element, transcending the 24 elements. They consider the 24 elements as being false and Paramātmā as being satya. If that were so, who would attain that Paramātmā? After all, the jiva, who is the attainer, is not considered distinct from the elements. Therefore, to remove that deficiency, one should learn the following method of interpretation from a wise person: jiva and ishwar have been included with the elements because those 24 elements cannot exist without the jiva and ishwar. But in reality jiva and ishwar are distinct from those elements and do attain Paramātmā. One should learn such a method of interpretation. If one has not done so, and an opponent in a debate were to ask a question, doubts would arise; i.e., one would think, ‘If the elements are truly false, then what is the purpose of prescribing the observance of dharma such as brahmacharya, etc., and spiritual endeavors such as shravan, manan, nididhyās, etc., to attain Paramātmā?’ Therefore, jiva and ishwar have been included with the elements because they have attained oneness with the elements, but in reality they are totally distinct from those elements and do attain Paramātmā. In this way, followers of Sānkhya should learn such methods of interpretation from a wise sādhu.
\n“Moreover, the followers of Yoga propound methods such as the following: Liberation is attained by meditating on the manifest form of the avatārs of God such as Matsya, Kachchha, Varāh, Nrusinh, Vāman, Rām, Krishna, etc. But the followers of Sānkhya accept methods which claim that liberation is attained when one fully realizes the form of God, through experience, as described by the various Shruti scriptures - for example, as stated in: ‘Yato vācho nivartante aprāpya manasā saha’.1 Both doctrines are good and have been accepted by the great; one who follows both of them appropriately does attain the highest state. In both of these doctrines, the same spiritual endeavors have been prescribed, but the mode of worship in each is not the same; in fact, it is extremely different.”
\nHaving spoken in this manner, Shriji Mahārāj then told the paramhansas, “Now please sing devotional songs.”
\nThereupon Muktānand Swāmi and some other paramhansas commenced singing devotional songs to the accompaniment of musical instruments. Following this, Shriji Mahārāj said, “Now please stop the devotional songs. While you were singing, I thought over the principles of both Sānkhya and Yoga; please listen as I explain.
\n“For one who follows Yoga, the luminous, divine form of God which resides in Akshardhām at the time of ātyantik-pralay is worthy of being meditated on. Moreover, God in the form of Prakruti-Purush is also worthy of being meditating on, albeit to a lesser extent. To a lesser extent than that, God in the form of the 24 elements, which have evolved from Prakruti-Purush, is also worthy of being meditated on. To a lesser extent than that, Hiranyagarbh; and to a lesser extent than that, Virāt - who has evolved from the 24 elements - is also worthy of being meditated on. Still to a lesser extent than that, Brahmā, Vishnu, Mahesh, as well as the avatārs of God on this earth such as Matsya, Kurma, Nrusinh, Varāh, etc., as well as shaligrām and other murtis of God - are all worthy of being meditated on. This, I realized while thinking, is the essence of the doctrine of Yoga.
\n“Then, I thought over the Sānkhya doctrine. They have done away with all those forms, and it appears that they believe, ‘The cause of all thoughts is the jiva, and since there is nothing as pure as the jiva, it is appropriate to meditate on the jiva.’ In order to refute this view of Sānkhya, I again thought of Yoga. Specifically, Purushottam Bhagwān - who transcends everything - has an anvay relationship with Prakruti-Purush and all other entities. Therefore, they are all God; all possess a divine form; all are satya and worthy of being meditated on. Certain Vedic verses also support this fact: ‘Sarvam khalvidam brahma’,2 ‘Neha nānāsti kinchana’,3 and ‘Idam hi vishvam bhagavān-ivetaro yato jagat-sthāna-nirodha-sambhavāhā |’.4 Thus, an aspirant who follows that path of Yoga encounters no obstacles. Why? Because that path is easy and relies on the manifest form of God. Because of this, through that path even an ordinary person can attain liberation without any difficulty.
\n“However, there is one drawback on that path: Prakruti-Purush, etc., are thought of as being the components of the all-transcending Purushottam Bhagwān. That is, the following belief could develop: Prakruti-Purush are components of God, and their components are Hiranyagarbh, Virāt, etc. If such an understanding develops, then that is a major drawback since one feels God is divisible and has components; however, God is, in fact, indivisible, without components, unchanging, imperishable and whole. Therefore, such a misunderstanding should not be allowed to arise.
\n“Also, one should understand, ‘God is one and unparalleled, while others such as Prakruti-Purush, etc., are His devotees and meditate on Him.’ That is why they are referred to as forms of God. Just as a great sādhu who meditates on God is known as a form of God; in the same way, Prakruti-Purush, etc., are also forms of God. Moreover, Purushottam Shri Krishna - who transcends everything - Himself assumes the forms of Vāsudev, Sankarshan, Pradyumna and Aniruddha, and assumes the avatārs of Rām, Krishna, etc. Thus, He is worthy of being meditated on.’ If one has such an understanding, then that path of Yoga is absolutely free of obstacles and is the best path.
\n“Now the drawback of the Sānkhya doctrine is that it claims, ‘All that is grasped via the antahkaran and the indriyas is false, while all that is grasped through experience is satya.’ Thereby, they propound all forms as being false. But along with that, they also consider the forms of God that have manifested to liberate the jivas as being false. In fact, they also view the forms of Aniruddha, Pradyumna and Sankarshan as being false. They only accept Vāsudev, who is nirgun. That is their major drawback.
\n“Therefore, it suits the followers of Sānkhya to believe, ‘After imbibing the thoughts of sānkhya and considering whatever has evolved from Prakruti-Purush as being perishable, one should realize one’s own ātmā as being distinct from all, as being pure and brahmarup. Then, understanding the form of God that has manifested to liberate the jivas as being satya, one should meditate on Him.’ In this manner, these two types of thoughts can be known if one learns from someone who is wise, like Me; otherwise, even if one studies or listens to the scriptures, one cannot understand them.
\n“In reality, the teachings of Yoga are actually for one who has become brahmarup by initially having practiced thoughts of sānkhya. Thus, it is said:
\nBrahma-bhootaha prasannātmā na shochati na kānkshati |“In this way, the Sānkhya doctrine is dependent on Yoga. Why? Because through that sānkhya thought, the followers of Sānkhya realize all vishays that can be indulged in via the five indriyas and four antahkarans - which are distinct from one’s own ātmā - to be totally vain. Therefore, such a person is not enticed by any objects, nor does he become attached to them. Moreover, if someone were to say to him, ‘This object is extremely pleasurable,’ he would think, ‘It may be pleasurable, but it is perceived through the indriyas and antahkaran; and that which the indriyas and antahkaran perceive is asatya and perishable.’ Such is the firm understanding of a follower of Sānkhya, who also realizes his own ātmā as pure. Such a person should meditate on, worship, and offer bhakti to God according to the path of Yoga. If he does not adopt this, that would be a major flaw in him.
\n“In this manner, I have described the eternal principles of the Sānkhya scriptures and the Yoga scriptures having thoroughly pondered over them. The unorthodox proponents of Yoga and Sānkhya, however, have corrupted both paths. Those who are proponents of Yoga try to establish the truth of forms, and in the process they realize all people, the forms of Brahmā, Vishnu and Shiv, as well as the forms of Rām, Krishna and other avatārs as equal to each other. Followers of Sānkhya denounce all forms, and in the process they also denounce places of pilgrimage; observances; murtis; yam and niyam; forms of dharma such as brahmacharya; as well as Brahmā, Vishnu, Shiv; and Rām, Krishna and other avatārs. Therefore, both, the unorthodox followers of Sānkhya and the unorthodox followers of Yoga, have deviated from the correct path. As a result, they will be consigned to narak.”
", "english_footnote": "From where speech returns along with the mind without having attained [Brahma, i.e. God]. - Taittiriya Upanishad: 2.4.1
\nIndeed, all this [i.e. the whole universe] is Brahma [i.e. the form of God]. - Chhāndogya Upanishad: 3.14.1
\nThere is nothing in this universe that is not the form of Brahma [i.e. God]. - Bruhadāranyaka Upanishad: 6.4.19
\nIndeed, this universe is as if another form of God - who is the cause of the creation, sustenance and dissolution of the world. - Shrimad Bhāgwat: 1.5.20
\nOne who has become brahmarup remains joyful, grieves nothing, desires nothing, behaves equally with all beings, and attains my supreme bhakti. - Bhagwad Gitā: 18.54
\nDespite being engaged [only] in the ātmā [i.e. having attained ātmā-realization] and despite having overcome all base natures - the munis [still] offer selfless bhakti to God [because] God possesses such [divine] qualities. - Shrimad Bhāgwat: 1.7.10
\nO King [Parikshit]! Despite being perfectly poised in the nirgun state, I [Shukdevji] - having been attracted by the divine actions and incidents of God - studied the [Shrimad Bhāgwat] epic. - Shrimad Bhāgwat: 2.1.9
", "gujarati_title": "સાંખ્ય-યોગનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના ફાગણ સુદિ ૭ સાતમને દિવસ ગામ શ્રીપંચાળા મધ્યે ઝીણાભાઈના દરબારમાં ઓટા ઉપર ઢોલિયો ઢાળ્યો હતો તે ઉપર શ્રીજીમહારાજ વિરાજમાન હતા અને ધોળો ફેંટો મસ્તક ઉપર બાંધ્યો હતો તથા ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો તથા ધોળી પછેડી ઓઢી હતી અને પરમહંસની સભા તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને શ્રીજીમહારાજના મુખારવિંદની આગળ બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “મોક્ષધર્મનું પુસ્તક મંગાવો તો સાંખ્યના અધ્યાયની તથા યોગના અધ્યાયની કથા કરાવીએ.” એ વચનને સાંભળીને૧ પુસ્તક મંગાવ્યું. પછી નિત્યાનંદ સ્વામીએ કથા કરવાનો આરંભ કર્યો. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યાં જે, “યોગવાળા છે તે પંચવીશમા જીવ-ઈશ્વરને કહે છે૨ અને છવ્વીસમા પરમાત્માને કહે છે. અને સાંખ્યવાળા છે તે ચોવીસ તત્ત્વને અવાંતર જીવ-ઈશ્વરને કહીને પંચવીશમા પરમાત્માને કહે છે. તેમાં જે યોગવાળા છે તેનો એમ મત છે જે, સૂઝે એવો આત્મા-અનાત્માનો વિચાર કરો, સાધન કરો, પણ પ્રત્યક્ષ ભગવાનના આશ્રય વિના મોક્ષ ન થાય. અને સાંખ્યવાળાનો એમ મત છે જે, સર્વે દેવ-મનુષ્યાદિકની જે ગતિઓ૩ તેને જાણીને અને વિષયને વિષે વૈરાગ્યને પામીને ત્રણ દેહ થકી પર એવો જે આત્મા તેને જાણે ત્યારે મુક્ત થાય. અને એ બે પ્રકારના જે મત છે તેને પોતપોતાના મતમાં જે દૂષણ છે તેના નિવારણને અર્થે યુક્તિનું ગ્રહણ કરવું. તેમાં યોગમતમાં એ દૂષણ છે જે, જીવને પંચવીશમો કહ્યો તથા ઈશ્વરને પંચવીશમા કહ્યા; અને જીવનો ચોવીસ તત્ત્વનો દેહ કહ્યો ને ઈશ્વરનો પણ ચોવીસ તત્ત્વનો દેહ કહ્યો. માટે એ બેયને વિષે તુલ્યભાવ આવી જાય જે, સ્થૂળ ને વિરાટ તે તુલ્ય છે, તથા સૂક્ષ્મ ને સૂત્રાત્મા તે તુલ્ય છે, અને કારણ ને અવ્યાકૃત તે તુલ્ય છે; તથા જાગ્રત ને સ્થિતિ અવસ્થા તે તુલ્ય છે, તથા સ્વપ્ન ને ઉત્પત્તિ અવસ્થા તે તુલ્ય છે, તથા સુષુપ્તિ ને પ્રલય અવસ્થા તે તુલ્ય છે; અને વિશ્વ, તૈજસ અને પ્રાજ્ઞ ને વિષ્ણુ, બ્રહ્મા અને શિવ તે તુલ્ય છે. એમ સમજીને છવ્વીસમાને ભજે છે. એવી રીતે જીવ-ઈશ્વરને વિષે જે તુલ્યભાવરૂપ દોષ છે તેને ટાળવાને અર્થે કોઈક મોટા પાસેથી યુક્તિ શીખવી જે, ‘ઈશ્વરના દેહમાં જે પંચભૂત રહ્યાં છે તેની મહાભૂત એવી સંજ્ઞા છે ને તે ભૂત સર્વ જીવના દેહોને ધારી રહ્યાં છે; અને જીવના દેહમાં જે પંચભૂત છે તે અલ્પ છે ને બીજાને ધારવાને સમર્થ નથી. અને જીવ છે તે અલ્પજ્ઞ છે ને ઈશ્વર છે તે સર્વજ્ઞ છે.’ એવી રીતે યુક્તિ શીખીને જીવ-ઈશ્વરને વિષે સમપણું ન સમજવું. અને જો એવી યુક્તિ ન શીખ્યો હોય ને કોઈ પ્રતિવાદી પ્રશ્ન પૂછે તો તેનો ઉત્તર કરવો કઠણ પડે ને સમજણ ચૂંથાઈ જાય. અને કોઈક પ્રશ્ન કરે તે તો જીવ-ઈશ્વરને વિષે સમપણું૪ રહેવા દે નહીં; માટે જીવ-ઈશ્વરને વિષે સમપણું ન આવે એવી રીતની યુક્તિ શીખવી અને એવી રીતનાં જે વચન તેને સાંભળવાં. અને સાંખ્યવાળાને એ દૂષણ છે જે, ચોવીસ તત્ત્વ કહ્યાં છે ને પંચવીશમા પરમાત્મા કહ્યા છે; ને તે ચોવીસ તત્ત્વને મિથ્યા કહ્યાં છે ને પરમાત્માને સત્ય કહ્યા છે, ત્યારે તે પરમાત્માને પામે છે કોણ? કેમ જે, પામનારા જીવને તત્ત્વથી ભિન્ન કહ્યો નથી. માટે એ જે દૂષણ છે તેને ટાળવાને અર્થે મોટા થકી એમ યુક્તિ શીખવી જે, ‘એ ચોવીસ તત્ત્વ કહ્યાં તે જીવ વિના હોય નહીં; માટે એ તત્ત્વ ભેળા જ જીવ-ઈશ્વરને કહ્યા છે. તે જીવ-ઈશ્વર એ તત્ત્વ થકી પૃથક્ છે ને પરમાત્માને પામે છે.’ એવી રીતની યુક્તિ શીખવી. અને આ યુક્તિ ન શીખી હોય ને કોઈ પ્રતિપક્ષી પ્રશ્ન પૂછે તો સંશય થાય જે, ‘તત્ત્વ તો મિથ્યા છે, ત્યારે તે પરમાત્માને પામ્યાને અર્થે બ્રહ્મચર્યાદિક ધર્મ કહ્યા છે તથા શ્રવણ, મનન, નિદિધ્યાસાદિક સાધન કહ્યાં છે તે શાને અર્થે કહ્યાં છે?’ માટે તત્ત્વના તદાત્મકપણાને૫ પામ્યા જે જીવ-ઈશ્વર તેને તત્ત્વરૂપે કરીને કહ્યા છે પણ એ તત્ત્વ થકી અતિ વિલક્ષણ૬ છે, તે પરમાત્માને પામે છે, ઇત્યાદિક જે યુક્તિઓ તેને મોટા સંત થકી સાંખ્યવાળાને શીખવી. અને યોગવાળા જે છે તે, ‘પ્રત્યક્ષમૂર્તિ એવા જે મત્સ્ય, કચ્છ, વરાહ, નૃસિંહ, વામન, રામ, કૃષ્ણાદિક ભગવાનના અવતાર તેને ધ્યાને કરીને મોક્ષ થાય,’ એવી યુક્તિનું ગ્રહણ કરે છે. અને જે સાંખ્યવાળા છે તે જે તે, ‘યતો વાચો નિવર્તન્તે અપ્રાપ્ય મનસા સહ,’૭ ઇત્યાદિક શ્રુતિશાસ્ત્રે કરીને કહ્યું જે ભગવાનનું સ્વરૂપ તેને અનુભવે કરીને યથાર્થ જાણે ત્યારે મોક્ષ થાય, એવી યુક્તિનું ગ્રહણ કરે છે. અને એ બેય મત છે તે૮ સારા છે અને મોટાએ૯ માન્યા છે અને એ બેયનું યથાર્થ જો આચરણ જે કરે તો તે પરમ ગતિને પામે છે. અને એ બે મત છે તેમાં સાધન સરખાં કહ્યાં છે પણ ઉપાસનાની જે રીત તે સરખી નથી, ઘણી પૃથક્ છે.”
\nએવી રીતે વાર્તા કરીને શ્રીજીમહારાજ પરમહંસ પ્રત્યે બોલ્યા જે, “હવે તો કીર્તન ગાવો.” પછી મુક્તાનંદ સ્વામી આદિક જે પરમહંસ તે વાજિંત્ર લઈને કીર્તન ગાવા લાગ્યા. તે પછી વળી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “હવે કીર્તન રાખો. અને એ સાંખ્ય ને યોગ એ બેયનો સિદ્ધાંત તમે કીર્તન ગાયાં ત્યાં સુધી અમે વિચાર્યો છે, તે કહીએ તે સાંભળો. જે યોગવાળો છે તેને આત્યંતિક પ્રલયને વિષે જે અક્ષરધામમાં તેજોમય એવી દિવ્યરૂપ ભગવાનની મૂર્તિ રહી છે તે ધ્યાન કરવા યોગ્ય છે અને તેથી ઓરા૧૦ પ્રકૃતિપુરુષરૂપ ભગવાન ધ્યાન કરવા યોગ્ય છે૧૧ અને તેથી ઓરા પ્રકૃતિપુરુષનાં કાર્ય જે ચોવીસ તત્ત્વ તે રૂપ ભગવાન ધ્યાન કરવા યોગ્ય છે અને તેથી ઓરા હિરણ્યગર્ભ ને તેથી ઓરા ચોવીસ તત્ત્વથી ઊપજ્યો જે વિરાટ તે ધ્યાન કરવા યોગ્ય છે અને તેથી ઓરાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ તથા પૃથ્વીને વિષે જે મત્સ્ય, કૂર્મ, નૃસિંહ, વરાહાદિક ભગવાનના અવતાર તથા શાલગ્રામાદિક પ્રતિમાઓ એ સર્વે ધ્યાન કરવા યોગ્ય છે; એવું યોગવાળાનું તાત્પર્ય જણાણું. પછી સાંખ્યનો વિચાર ઊપજ્યો ત્યારે તેણે એ આકારમાત્રનું નિરાકરણ કરી નાખ્યું અને એમ જણાણું જે, ‘એ સર્વના વિચારનો કરતલ જે જીવ છે તે જેવો શુદ્ધ કોઈ નથી, માટે જીવનું ધ્યાન કરવું એ ઠીક છે.’ એવો જે સાંખ્યનો વિચાર તેને ટાળવાને અર્થે વળી યોગનો વિચાર થયો જે, એ પરાત્પર એવા જે પુરુષોત્તમ ભગવાન તેનું એ પ્રકૃતિપુરુષાદિક સર્વને વિષે અન્વયપણું છે; માટે એ સર્વે ભગવાન જ છે ને દિવ્યરૂપ છે ને સત્ય છે ને ધ્યેય છે. અને એ વાતને દૃઢ કરવાને અર્થે શ્રુતિ છે જે, ‘સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ,’૧૨ ‘નેહ નાનાસ્તિ કિંચન’૧૩ તથા ‘ઇદં હિ વિશ્વં ભગવાનિવેતરો યતો જગત્સ્થાનનિરોધસંભવાઃ’૧૪ એવી રીતનો યોગમાર્ગ છે તેને વિષે પ્રવર્ત્યો જે મુમુક્ષુ તેને કોઈ વિઘ્ન નથી; શા માટે જે, એ માર્ગ સ્થૂળ છે ને એને વિષે પ્રત્યક્ષમૂર્તિ ભગવાનનું આલંબન છે. તે સારુ જેવો-તેવો હોય તે પણ એ માર્ગે કરીને નિર્વિઘ્ન થકો મોક્ષને પામે છે. પણ એ માર્ગમાં એક દોષ છે જે, એ સર્વથી પર જે પુરુષોત્તમ ભગવાન તેને અને પ્રકૃતિપુરુષાદિકને અંશઅંશીભાવ આવી જાય છે જે, ‘ભગવાનના અંશ પ્રકૃતિપુરુષ છે અને તેના અંશ હિરણ્યગર્ભ, વિરાટાદિક છે.’ એવી રીતે સમજાય તો મોટો દોષ આવે. કાં જે, ભગવાન અચ્યુત છે, નિરંશ છે, નિર્વિકાર છે, અક્ષર છે, અખંડ છે, તેને વિષે ચ્યુતભાવ આવે છે ને અંશઅંશીભાવ આવે છે. માટે એવો દોષ આવવા દેવો નહીં.
\n“અને એમ સમજવું જે, ‘એ ભગવાન જેવા તો ભગવાન જ છે. ને બીજા જે પ્રકૃતિપુરુષાદિક છે તે તો એના ભક્ત છે અને એનું ધ્યાન કરે છે, માટે એ ભગવાનરૂપ છે. જેમ કોઈ મોટા સંત હોય ને તે ભગવાનનું ધ્યાન કરતા હોય ને તેને ભગવાનરૂપ જાણે છે, તેમ એ પ્રકૃતિપુરુષાદિક પણ ભગવાનરૂપ છે. અને એ સર્વથી પર જે પુરુષોત્તમ શ્રીકૃષ્ણ તે જ વાસુદેવ, સંકર્ષણ, પ્રદ્યુમ્ન, અનિરુદ્ધરૂપે થાય છે તથા રામ-કૃષ્ણાદિક અવતારનું ગ્રહણ કરે છે, તે ધ્યાન કરવા યોગ્ય છે,’ એમ સમજે તો એ યોગમાર્ગ અતિશય નિર્વિઘ્ન છે ને શ્રેષ્ઠ છે. અને સાંખ્યવાળા છે તેમાં એ દોષ છે જે, એ સાંખ્યવાળા હોય તે એમ કહે છે જે, ‘અંતઃકરણે કરીને તથા ઇન્દ્રિયે કરીને જે જે ગ્રહણ કર્યામાં આવે છે તે સર્વ મિથ્યા છે અને અનુભવે કરીને જે ગ્રહણ કર્યામાં આવે છે તે સત્ય છે.’ એવી રીતે આકારમાત્રને મિથ્યા કરે છે તે ભેળે જીવના કલ્યાણને અર્થે પ્રકટ થયા જે ભગવાન તેના રૂપને પણ મિથ્યા કરે છે તથા અનિરુદ્ધ, પ્રદ્યુમ્ન, સંકર્ષણ એમનાં રૂપને પણ મિથ્યા કરે છે અને નિર્ગુણ એવા જે વાસુદેવ તેનું જ ગ્રહણ કરે છે; એવો એ મોટો દોષ છે. માટે એ સાંખ્યવાળા એમ સમજે તો ઠીક જે, ‘સાંખ્યવિચારનું ગ્રહણ કરીને પ્રકૃતિપુરુષથી જે જે ઊપજ્યું તેને મિથ્યા કરીને પોતાના આત્માને સર્વથી પૃથક્ શુદ્ધ બ્રહ્મરૂપ માનીને તે પછી જીવના કલ્યાણને અર્થે પ્રકટ થયા જે ભગવાન તેના રૂપને સત્ય જાણીને તેનું ધ્યાન કરવું.’ એવી રીતે એ બે પ્રકારના જે વિચાર છે તે કોઈક અમારા જેવા મોટા પાસેથી શીખે ત્યારે આવડે, નહીં તો શાસ્ત્રને ભણે-સાંભળે પણ આવડે નહીં. અને છે તો એમ જે, પ્રથમ સાંખ્યવિચારે કરીને જે બ્રહ્મરૂપ થયો હોય તેને અર્થે યોગનો ઉપદેશ છે; તે કહ્યું છે જે,
\n‘બ્રહ્મભૂતઃ પ્રસન્નાત્મા ન શોચતિ ન કાઙ્ક્ષતિ।“તથા
\n‘આત્મારામાશ્ચ મુનયો નિર્ગ્રન્થા અપ્યુરુક્રમે।“એવી રીતે સાંખ્યવાળાને યોગની અપેક્ષા છે. કાં જે, એ સાંખ્યવાળો વિચારે કરીને પોતાના આત્માથી વ્યતિરિક્ત જે જે કાંઈ પંચ ઇન્દ્રિયો ને ચાર અંતઃકરણે કરીને ભોગવવામાં આવે એવા વિષયભોગ છે તેને અતિશય તુચ્છ જાણે છે, માટે એ કોઈ પદાર્થને વિષે આશ્ચર્ય પામે નહીં તથા બંધાય નહીં. અને એની પાસે કોઈ આવીને એમ કહે જે, ‘આ પદાર્થ તો બહુ જ રૂડું છે.’ ત્યારે તેને એમ વિચારે જે, ‘ગમે તેવું સારું હશે પણ ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણે કરીને ગ્રહણ કર્યામાં આવે એવું હશે ને ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણના ગ્રહણમાં જે આવે તે તો અસત્ય છે, નાશવંત છે,’ એવી એ સાંખ્યવાળાને દૃઢ સમજણ રહે છે અને પોતાના આત્માને શુદ્ધ જાણે છે. એવો જે સાંખ્યવાળો તેને યોગમાર્ગે કરીને ભગવાનની જે ઉપાસના, ધ્યાન, ભક્તિ તે કરવાં; અને એમ ન કરે તો એને વિષે અતિ ન્યૂનતા કહેવાય છે. એવી રીતે સાંખ્યશાસ્ત્ર તથા યોગશાસ્ત્ર તેનો જે સનાતન સિદ્ધાંત છે તે અમે યથાર્થ વિચારીને કહ્યો છે. અને જે આધુનિક યોગવાળા ને સાંખ્યવાળા છે તેમણે તો એ બેય માર્ગને બગાડી નાંખ્યા છે. જે યોગવાળા છે તે આકારનું સ્થાપન કરવા જાય છે ત્યારે બીજા જીવના આકાર તથા બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવના આકાર તથા રામ-કૃષ્ણાદિક અવતારના આકાર તે સર્વેને તુલ્યપણે જાણે છે.૧૮ અને સાંખ્યવાળા છે તે આકારનું ખંડન કરે છે તે ભેળે તીર્થ, વ્રત, પ્રતિમા, યમ-નિયમ, બ્રહ્મચર્યાદિક ધર્મ, બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ તથા રામ-કૃષ્ણાદિક અવતાર એ સર્વેનું ખંડન કરે છે.૧૯ માટે આધુનિક જે સાંખ્યવાળા ને યોગવાળા તે બેય માર્ગને મૂકીને કુમાર્ગે ચાલ્યા છે તે નારકી થાય છે.”
", "gujarati_footnote": "૧. શુકાનંદમુનિ પાસે.
\n૨. મહાભારત, શાંતિપર્વ, મોક્ષધર્મના અધ્યાયોમાં સાંખ્ય તથા યોગનું નિરૂપણ ખાસ કરીને ૨૮૯ અધ્યાયથી આરંભી ૩૦૬મા અધ્યાય સુધીમાં પ્રાપ્ત થાય છે. અહીં શ્રીજીમહારાજ સાંખ્ય-યોગના નિરૂપણમાં પ્રથમ ૩૦૬/૭૫-૭૭ શ્લોકોના સંદર્ભો ટાંકે છે અને પછી ૨૮૯/૩-૮ના સંદર્ભોનું નિરૂપણ કરે છે. આ વચનામૃતમાં લગભગ મોક્ષધર્મના આ અધ્યાયોમાંથી જ શબ્દશઃ અથવા ભાવાર્થ પ્રમાણેના સંદર્ભો ઉલ્લેખ્યા છે. વળી, તેમાં શ્રીજીમહારાજે પોતાના સિદ્ધાંતને ઉમેર્યો છે.
\n૩. કાળથી વિકાર પામનાર અથવા નાશ પામનાર ધામો; જેનું નિરૂપણ વચનામૃત ગ. મ. ૨૪માં સાંખ્યનિષ્ઠા તથા યોગનિષ્ઠાના સંદર્ભમાં શ્રીજીમહારાજે કર્યું છે.
\n૪. પૂર્વાપરનાં વાક્યો સાથે સમન્વય કરતાં અહીં ‘વિષમપણું’ આ પ્રકારનો શબ્દ હોવો જોઈએ. જો કે સંવત ૧૮૮૮, ૧૮૯૦ની હસ્તપ્રતથી આરંભી વર્તમાન સમય સુધીની કોઈ પણ પ્રતમાં આ પ્રકારે શબ્દ નથી.
\n૫. લોઢાના ગોળામાં અગ્નિ વ્યાપે છે તેમ તત્ત્વ સાથે એકરૂપપણાને.
\n૬. તત્ત્વોના પ્રકાશકપણે કરીને.
\n૭. વચનામૃત કા. ૧ની ટીપણી-૧૪માં આ શ્લોકનો અર્થ તથા સંદર્ભ ક્રમાંક દર્શાવ્યા છે: [અર્થ: મને સહિત વાણી જે પરમાત્માને નહિ પામીને પાછી વળે છે અર્થાત્ પરમાત્મા મન-વાણીને અગોચર છે. (તૈત્તિરીયોપનિષદ, આનંદવલ્લી: ૪)]
\n૮. મહાભારત, શાંતિપર્વ: ૨૮૯/૬-૮.
\n૯. વ્યાસાદિક મુનિઓએ.
\n૧૦. તાત્ત્વિક રીતે અક્ષરબ્રહ્મ તત્ત્વની નીચેની કક્ષાએ, જીવદશાની અપેક્ષાએ નજીક જણાતા.
\n૧૧. કેમ કે તેમાં ભગવાન પુરુષોત્તમ રહ્યા છે.
\n૧૨. અર્થ: આ સર્વ જગત બ્રહ્માત્મક છે. (છાંદોગ્યોપનિષદ: ૩/૧૪/૧).
\n૧૩. અર્થ: જગતમાં જે કાંઈ દેખાય છે તેમાં ભગવાનનો વાસ છે. તે વગર વિવિધ પદાર્થનું જાણે અસ્તિત્વ જ નથી. (બૃહદારણ્યકોપનિષદ: ૪/૪/૧૯).
\n૧૪. અર્થ: આ સમગ્ર વિશ્વ ભગવાનરૂપ છે, જો કે ભગવાન સ્વરૂપ-સ્વભાવે વિશ્વથી વિલક્ષણ છે, છતાં પણ ભગવાન થકી જગતની ઉત્પત્તિ (સ્થિતિ), પ્રલય થાય છે, માટે જગત ભગવાનરૂપ છે એમ કહેવાય છે. વસ્તુતાએ ભગવાન વિશ્વથી વિલક્ષણ છે. (ભાગવત: ૧/૫/૨૦).
\n૧૫. વચનામૃત લો. ૭ની ટીપણી-૩૦માં આ શ્લોકનો અર્થ તથા સંદર્ભ ક્રમાંક દર્શાવ્યા છે: [અર્થ: જે બ્રહ્મરૂપ થયો છે અને પ્રસન્ન મન છે એટલે ક્લેશ કર્માદિક દોષથી જેનું મન કલુષિત નથી અને કોઈનો પણ શોક કરતો નથી, તેમ કોઈ પદાર્થને ઇચ્છતો નથી, સર્વ ભૂતોમાં સમભાવથી રહેતો, કશાની આકાંક્ષા નહીં કરનારો, તે પુરુષ મારે વિષે પરાભક્તીને પામે છે - અર્થાત્ જેને આત્માનો ‘બ્રહ્મરૂપે’ સાક્ષાત્ અનુભવ થયો હોય તેને જ પરાભક્તિમાં અધિકાર પ્રાપ્ત થાય છે. (ગીતા: ૧૮/૫૪).]
\n૧૬. અર્થ: આત્મારામ અને રાગદ્વેષાદિરૂપ ગ્રંથિએ રહિત એવા મુનિઓ પણ ભગવાનની નિષ્કામ ભક્તિ કરે છે, કારણ કે ભગવાનમાં કારુણ્ય, સૌશીલ્ય, વાત્સલ્યાદિક ગુણો રહ્યા છે. (ભાગવત: ૧/૭/૧૦).
\n૧૭. અર્થ: શુકદેવજી કહે છે કે, “હું નિર્ગુણ બ્રહ્મમાં સ્થિતિ કરું છું, છતાં, હે રાજર્ષિ! ઉત્તમ કીર્તિવાળા ભગવાનની લીલા મારા મનને આકર્ષે છે અને તેથી જ આ ભાગવત આખ્યાન હું ભણ્યો છું.” (ભાગવત: ૨/૧/૯).
\n૧૮. અહીં આધુનિક યોગવાળા અર્થાત્ જે પદાર્થમાત્રને ધ્યાનનો વિષય સમજે છે તેની વાત જણાવે છે, તેઓના મતે મનને વશ કરવા માટે “યથાભિમતધ્યાનાદ્વા” (યોગસૂત્ર: ૧/૩૯) પ્રમાણે તમામ આકારોમાંથી ઇચ્છા પ્રમાણેના આકારનું ધ્યાન કરવું તેવો ભાવાર્થ થાય છે. આમ કરવા જતાં ભગવાનના આકાર અને અન્ય આકારો પણ સમાન થઈ જાય છે, એટલો આશય છે.
\n૧૯. આધુનિક સાંખ્ય દાર્શનિકો અર્થાત્ ઈશ્વરકૃષ્ણ, વિજ્ઞાનભિક્ષુ વગેરેને અનુસરનારાના મતે નિત્ય ઈશ્વર જ સ્વીકારાયેલ ન હોવાથી તમામ દેવતાઓનું ખંડન આવી જાય તે સ્વાભાવિક છે. તે સિવાય તીર્થ, વ્રત, યમ-નિયમ, બ્રહ્મચર્યાદિકનું ખંડન શાસ્ત્રોમાં તો નથી જ, પરંતુ શ્રીજીમહારાજના સમયમાં શાસ્ત્રના મિષે ખંડન કરનારા આ પ્રકારના દાર્શનિકો હશે તેનો અહીં કરેલ વર્ણન પરથી ખ્યાલ આવે છે.
", "hindi_title": "सांख्ययोग", "hindi_text": "संवत् १८७७ में फाल्गुन शुक्ला सप्तमी (१० मार्च, १८२१) को श्रीपंचाला ग्राम-स्थित झीणाभाई के राजभवन में चबूतरे पर पलंग बिछा हुआ था उस पर श्रीजीमहाराज विराजमान थे। उन्होंने सिर पर श्वेत फेंटा बाँधा था, सफ़ेद धोती धारण की थी तथा श्वेत पिछौरी ओढ़ी थी। उस समय श्रीजीमहाराज के समक्ष परमहंसों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “मोक्षधर्म का ग्रन्थ मँगवाइए, तो सांख्य के अध्याय तथा योग के अध्याय की कथा करवाएँ!”
\nआज्ञा के अनुसार ग्रन्थ लाया गया। नित्यानन्द स्वामी ने कथा करना प्रारम्भ किया।
\nउस समय श्रीजीमहाराज कहने लगे कि, “योगमत में जीव और ईश्वर तत्त्व को पच्चीसवाँ कहते हैं और परमात्मा को छब्बीसवाँ तत्त्व बताते हैं। सांख्यमत में चौबीस तत्त्वों में जीव और ईश्वर की गणना करते हैं और पच्चीसवाँ तत्त्व परमात्मा को कहते हैं। उनमें योगमतानुयायियों का ऐसा मत है कि आत्मा-अनात्मा के सम्बंध में चाहे कैसा ही विचार करें, साधना करें, परन्तु प्रत्यक्ष भगवान का आश्रय ग्रहण किए बिना मोक्ष नहीं होता। जबकि सांख्यमत का सिद्धान्त है कि जो पुरुष देव-मनुष्यादि की गतियों को जानकर और विषयों से वैराग्य पाकर तीन देहों से परे जो आत्मा है, उसको जाने तभी वह मुक्त हो सकता है। ये दो प्रकार के जो मत हैं, और इनमें जो अपनी त्रुटियाँ हैं, उसका निवारण करने के लिए युक्ति का ग्रहण करना चाहिए।
\n“योगमत में दूषण यह है कि जीव और ईश्वर को पचीसवें स्थान पर बताए गए हैं तथा जीव एवं ईश्वर का भी चौबीस तत्त्वों का शरीर कहा गया है, इस प्रकार इन दोनों के प्रति तुल्यभाव हो जाते हैं। जैसे स्थूल और विराट, सूक्ष्म एवं सूत्रात्मा, कारण तथा अव्याकृत तुल्य है। जाग्रत तथा स्थिति अवस्था तुल्य हैं, स्वप्न तथा उत्पत्ति अवस्था, सुषुप्ति और प्रलय अवस्था; और विश्व, तैजस और प्राज्ञ एवं विष्णु, ब्रह्मा तथा शिव तुल्य हैं। ऐसा समझकर योगमत वाले छब्बीसवें तत्त्व के रूप परमात्मा का भजन करते हैं। इस प्रकार जीव और ईश्वर में तुल्यभाव रूप दोष को टालने के लिए किसी अभिज्ञ से युक्ति सीखना कि, ‘ईश्वर के देह के जो पंचभूत हैं, उनकी महाभूत संज्ञा है। वही भूत समस्त जीवों के शरीरों को धारण कर रहे हैं। और जीव की देह में जो पंचभूत हैं, वे अल्प हैं और अन्य को धारण करने में समर्थ नहीं हैं। तथा जीव अल्पज्ञ है और ईश्वर तो सर्वज्ञ हैं।’ ऐसी युक्ति सीखकर जीव तथा ईश्वर में तुल्यभाव नहीं समझना चाहिए। यदि ऐसी युक्ति न सीखी हो और कोई प्रतिवादी प्रश्न पूछे, तो उसको उत्तर देने में कठिनाई हो सकती है तथा बुद्धिविभ्रम हो जाता है। यदि और कोई प्रश्न करे तो वह प्रश्नकर्ता उसे जीव और ईश्वर में समानता१९३ नहीं रहने देगा। इसलिए, ऐसी युक्ति सीखना तथा ऐसे ही वचन सुनना ताकि जीव और ईश्वर में समभाव न आने पाये।
\n“और, सांख्यमत में यह दोष है कि उसमें चौबीस तत्त्व कहे गए हैं तथा परमात्मा को पच्चीसवाँ तत्त्व बताया गया है तथा उन चौबीस तत्त्वों को मिथ्या कहा गया है और परमात्मा को सत्य बताया गया है; जब ऐसा हो, तो उन परमात्मा को प्राप्त ही कौन करता है? क्योंकि परमात्मा को प्राप्त करनेवाले जीव को तत्त्वों से भिन्न नहीं कहा गया है! अतः इस दोष को मिटाने के लिए किसी बड़े अनुभवी से इस प्रकार युक्ति सीखना कि, ‘जो ये चौबीस तत्त्व कहे गए हैं, वे जीव-विहीन नहीं हो सकते; अतः उन तत्त्वों के साथ ही जीव और ईश्वर को बताया गया है। वे जीव और ईश्वर उन तत्त्वों से पृथक् हैं तथा वे परमात्मा को पाते हैं।’ यदि यह युक्ति न सीखी हो और कोई प्रतिपक्षी प्रश्न पूछ बैठे, तो यह संशय हो जाता है कि, ‘तत्त्व तो मिथ्या हैं। तब परमात्मा को प्राप्त करने के लिए ब्रह्मचर्य आदि जो धर्म बताए गए हैं तथा श्रवण, मनन और निदिध्यास आदि जो साधन कहे गए हैं, उनका प्रयोजन ही क्या रह गया?’ इसलिए, तत्त्वों के तादात्म्य को प्राप्त जीव एवं ईश्वर को तत्त्वरूप में भले ही बताया गया हो, परन्तु वे इन तत्त्वों से अति विलक्षण हैं और वे परमात्मा को भी प्राप्त कर सकते हैं। सांख्यमतानुयायियों को ऐसी युक्तियाँ बड़े अभिज्ञ से सीखनी चाहिए।
\n“और, योगमतानुयायी तो ऐसी युक्ति ग्रहण करते हैं कि, ‘भगवान के प्रत्यक्ष मूर्तिमान मत्स्य, कच्छप, वराह, नृसिंह, वामन, राम तथा कृष्णादिक जो अवतार हैं, उनका ध्यान करने से मोक्ष हो जाता है।’ जबकि सांख्यमतानुयायी यह युक्ति ग्रहण करते हैं कि, ‘यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह इत्यादि श्रुतिशास्त्रों द्वारा भगवान का जो स्वरूप बताया गया है, उस भगवान को पूर्ण अनुभव से यथार्थ रूप में जाने, तभी मोक्ष होता है।’ ऐसी युक्ति ग्रहण करते हैं। उपरोक्त दोनों मत अच्छे हैं और बड़े (व्यासादिक) ने भी मान्य किये हैं। और, इन दोनों मतों का यथार्थ रूप से जो कोई पालन करता है, वह परमगति को प्राप्त करता है। इन दोनों मतों में साधन समान बताये गये हैं, परन्तु उपासना की रीति समान नहीं है, वे अत्यन्त पृथक् है।”
\nऐसी वार्ता कहने के बाद श्रीजीमहाराज परमहंसों से बोले कि, “अब कीर्तनगान करिए।”
\nइसके पश्चात् मुक्तानन्द स्वामी आदि परमहंस वाद्य-यंत्रों को लेकर कीर्तन करने लगे।
\nबाद में श्रीजीमहाराज पुनः बोले, “अब कीर्तनगान रोकिए। जब तक आप कीर्तन कर रहे थे, तब तक हमने सांख्य तथा योग के सिद्धान्तों पर विचार किया, उन्हें सुनिए। योगमतानुयायियों का मन्तव्य यह है कि आत्यन्तिक प्रलय के समय अक्षरधाम में भगवान की जो तेजोमय दिव्यरूप मूर्ति है, वह ध्यान करने योग्य है। उससे निम्न कक्षा पर रहे प्रकृति-पुरुषरूप भगवान ध्यान करने योग्य हैं। उसके नीचे प्रकृति-पुरुष के कार्यमूलक चौबीस तत्त्वरूपी भगवान ध्यान करने योग्य हैं। उसके नीचे हिरण्यगर्भ और उसके नीचे चौबीस तत्त्वों से उत्पन्न विराट ध्यान करने योग्य हैं। उसके नीचे ब्रह्मा, विष्णु, शिव तथा पृथ्वी पर अवतरित भगवान के मत्स्य, कूर्म, नृसिंह, वराहादि अवतार एवं शालिग्राम आदि प्रतिमाएँ ध्यान करने योग्य हैं। ऐसा योगमत का तात्पर्य है। और, सांख्यमतावलम्बी ने आकारमात्र का खंडन कर दिया है। उसे ऐसा प्रतीत होता है कि, ‘इस सबका विचार करनेवाला जो यह जीव है, उसके समान अन्य कोई शुद्ध नहीं है, इसलिए जीव का ध्यान करना ठीक है।’ सांख्यमत का यह दोष दूर हटाने के लिए पुनः योगमत के बारे में सोचा कि ऐसे परात्पर पुरुषोत्तम भगवान का प्रकृतिपुरुषादि में अन्वयभाव है। इसलिए, वे सब भगवान ही हैं और दिव्यरूप हैं, सत्य हैं एवं ध्येय हैं। इस बात को सुदृढ़ करने के लिए श्रुति कहती है कि ‘सर्वं खल्विदं ब्रह्म,’१९४ ‘नेह नानास्ति किञ्चन’१९५ तथा ‘इदं हि विश्वं भगवानिवेतरो यतो जगत्स्थाननिरोधसंभवाः।’१९६ इस प्रकार के योगमार्ग का अनुसरण करनेवाले मुमुक्षु के मार्ग में कोई विघ्न उपस्थित नहीं होता, क्योंकि वह स्थूल मार्ग है और उसमें प्रत्यक्षमूर्ति भगवान का आलम्बन है। इसलिए सामान्य प्रकार का मुमुक्षु भी उस मार्ग द्वारा निर्विघ्न होकर मोक्ष को प्राप्त कर लेता है।
\n“परन्तु, इस योगमार्ग में एक दोष यह है कि उन सबसे परे जो पुरुषोत्तम भगवान हैं, उनमें तथा प्रकृतिपुरुषादि में इस प्रकार अंश-अंशीभाव आ जाता है कि भगवान के अंश प्रकृति-पुरुष हैं तथा उनके अंश हिरण्यगर्भ और विराट आदि हैं। इस प्रकार समझने में बड़ा दोष होता है, क्योंकि भगवान अच्युत, निरंश, निर्विकार, अक्षर एवं अखंड हैं। उनके स्वरूप में च्युतभाव तथा अंश-अंशी भाव का दोष आने देना नहीं चाहिए और ऐसा समझना चाहिए कि, ‘उन भगवानसदृश तो भगवान ही हैं तथा अन्य प्रकृतिपुरुष आदि उनके भक्त हैं और उनका ध्यान करते हैं। इसलिए, वे भी भगवानरूप हैं। जैसे कोई बड़े सन्त हों और वे भगवान का ध्यान करते हों, तो वह भगवानरूप माना जाता है, वैसे ही वे प्रकृतिपुरुषादि भी भगवानरूप हैं। उन सबसे परे पुरुषोत्तम श्रीकृष्ण ही वासुदेव, संकर्षण, प्रद्युम्न तथा अनिरुद्धरूप होते हैं तथा राम, कृष्ण आदि अवतारों को ग्रहण करते हैं। इसलिए वे ध्यान करने योग्य हैं।’ यदि ऐसा समझा जाए, तो यह योगमार्ग अतिशय निर्विघ्न तथा श्रेष्ठ है।
\n“और, सांख्यमत में यह दोष है कि वह ऐसा कहता है कि, ‘अन्तःकरण तथा इन्द्रियों द्वारा जो जो पदार्थ ग्रहण किए जाते हैं, वे सब मिथ्या हैं, परन्तु अनुभव द्वारा जो कुछ ग्रहण किया जाता है, वह सत्य है।’ इस प्रकार, वह आकारमात्र को मिथ्या कर डालता है। उसके साथ जीव के कल्याण के लिए प्रकट हुए भगवान के रूप को और अनिरुद्ध, प्रद्युम्न एवं संकर्षण के रूपों को भी मिथ्या कर देता है, केवल निर्गुण वासुदेव को ही ग्रहण करता है; ऐसा यह बड़ा दोष है। इसलिए सांख्यमतानुयायी यदि ऐसा समझ लें तो ठीक रहेगा कि, ‘सांख्यविचार को ग्रहण करके प्रकृतिपुरुष से जो-जो उत्पन्न हुआ, उसे मिथ्या करके अपनी आत्मा को सबसे पृथक् शुद्ध ब्रह्मरूप मानकर जीव के कल्याण के लिए प्रकट हुए भगवान के रूप को सत्य जानकर उनका ध्यान करना चाहिए।’ इस प्रकार ये दो विचार यदि कोई हमारे समान महान अभिज्ञ से सीखेगा, तो सीख पाएगा, अन्यथा शास्त्रों को पढ़ने और सुनने पर भी ये विचार समझ में नहीं आ पाते। यथार्थतः बात यह है कि प्रथम सांख्यविचार द्वारा जो ब्रह्मरूप हुआ हो, उसके लिए योग का यह उपदेश बताया गया है कि:
\nब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति।“तथा
\nआत्मारामाश्च मुनयो निर्ग्रन्था अप्युरुक्रमे।“इस प्रकार सांख्यमत को योग की अपेक्षा रहती है, क्योंकि ये सांख्यमतानुयायी विचार करके अपनी आत्मा से व्यतिरिक्त इन पाँच इन्द्रियों तथा चार अन्तःकरणों द्वारा भोग्य विषयभोगों को अतिशय तुच्छ जानते हैं। इसीलिए, वे किसी भी पदार्थ के असर से विस्मित नहीं होते, तथा उनके बन्धन में नहीं आते। जब कोई उनके पास आकर यह कहे कि, ‘यह पदार्थ बहुत अच्छा है,’ तब वे ऐसा विचार करते हैं कि, ‘यह पदार्थ चाहे कितना ही अच्छा होगा, फिर भी यह इन्द्रियों तथा अन्तःकरण द्वारा ग्राह्य है। अतः इन्द्रिय-अन्तःकरण द्वारा ग्राह्य पदार्थ असत्य और नाशवान है।’ ऐसी दृढ़ समझ सांख्यमतानुयायियों में रहा करती है और वे अपनी आत्मा को शुद्ध मानते हैं। ऐसे सांख्यमतानुयायियों को योगमार्ग द्वारा भगवान की उपासना, ध्यान तथा भक्ति करनी चाहिए। यदि वे ऐसा नहीं करते हैं, तो उनमें अति न्यूनता आती है।
\n“इस प्रकार सांख्यशास्त्र तथा योगशास्त्र के जो सनातन सिद्धान्त हैं, उन पर हमने यथार्थरूप से विचार करके उन्हें बताया है। जो आधुनिक योग और सांख्यमतानुयायी हैं, उन्होंने इन दोनों मार्गों को दूषित कर दिया है। जो योगमतानुयायी हैं, वे जब भगवान को साकार समझते हैं, तब वे अन्य जीवों के आकार तथा ब्रह्मा, विष्णु, शिव एवं रामकृष्णादि अवतारों के आकार एक समान मानते हैं, और सांख्यमतानुयायी जब आकार को मिथ्या समझते हैं, तब वे तीर्थ, व्रत, प्रतिमा, यम-नियम, ब्रह्मचर्यादि धर्म तथा ब्रह्मा, विष्णु, शिव एवं रामकृष्णादि अवतारों का भी खंडन कर डालते हैं। इसलिए, ये आधुनिक सांख्य और योगमतानुयायी इन दोनों मार्गों को छोड़कर कुमार्गगामी हो जाते हैं, इस कारण वे नारकी होते हैं।”
", "hindi_footnote": "१९३. पूर्वापर सन्दर्भों का समन्वय करने से यहाँ ‘विषम भाव’ शब्द होना चाहिए। परंतु प्राचीनतम प्रतों में भी ‘समानता’ शब्द ही प्राप्य है।
\n१९४. अर्थ: “यह समस्त जगत ब्रह्म-ब्रह्मात्मक है।” (छान्दोग्योपनिषद्: ३/१४/१)
\n१९५. अर्थ: “इस जगत में जो कुछ दृश्यमान है, सर्वत्र भगवान का निवास है, इसके बिना विविध पदार्थों का मानो अस्तित्व ही नहीं है।” (बृहदारण्यकोपनिषद्: ४/४/१९)
\n१९६. अर्थ: “यह समग्र विश्व भगवानरूप है, स्वरूप तथा स्वभाव से भगवान विश्व-विलक्षण हैं, तथापि भगवान से ही जगत की उत्पत्ति, स्थिति और प्रलय होता है, इसलिए जगत भगवान है, ऐसा कहा जाता है। वस्तुतः भगवान विश्व से विलक्षण हैं।” (श्रीमद्भागवत: १/५/२०)
\n१९७. अर्थ के लिए देखिए: वचनामृत लोया ७ की पादटीप।
\n१९८. अर्थ: “आत्माराम तथा रागद्वेषादिरूप ग्रन्थियों से रहित मुनि भी भगवान की निष्काम भक्ति करते हैं। ऐसे भगवान में कारुण्य, सौशील्य एवं वात्सल्यादि गुण रहे हैं।” (श्रीमद्भागवत: १/७/१०)
\n१९९. अर्थ: “हे राजर्षे! सत्त्वादि गुणों के कार्यभूत तीन देहों से विलक्षण आत्मस्वरूप में सम्यक् रूप से निष्ठा प्राप्त करके भी मैं (शुक) उत्तमश्लोक भगवान की लीला से आकृष्ट होकर श्रीमद्भागवत को पढ़ चुका हूँ।” (श्रीमद्भागवत: २/१/९)
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/128.mp3" }, { "english_title": "Muni Bāwā; That Which Is Instrumental in Attaining Liberation Is Known as Intelligence", "english_text": "On Fāgun sudi 8, Samvat 1877 [11 March 1821], Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot in Jhinābhāi’s darbār in Panchālā. He was wearing a white khes and had covered Himself with a white blanket. He had also tied a white feto around His head. At that time, an assembly of paramhansas as well as an assembly of devotees from various places had gathered before Him.
\nThen Shriji Mahārāj said to the paramhansas, “Please begin a question-answer session.”
\nThereupon Muni Bāwā asked Brahmānand Swāmi, “We have attained this Satsang fellowship as well as the association of God. All other flaws have all been eradicated and we also have zeal to do satsang. Despite this, why do egotism and jealousy still remain?”
\nBrahmānand Swāmi then began to supply an answer but was unable to do so satisfactorily.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “Such a person lacks intelligence. Why? Because one who is intelligent realizes all of his flaws and virtues, as well as the virtues and flaws of others. On the other hand, one who is not intelligent only acknowledges his own virtues, but fails to realize his drawbacks; he feels himself to be as eminent as the Sanakādik, and he views other eminent people to be inferior to himself. One who is intelligent, though, realizes his own flaws; i.e., he acknowledges the fact that I possess this many flaws. Then, maintaining an intense aversion towards those flaws, he eradicates them. Also, if a sādhu were to speak to him about eradicating those flaws, he would accept that advice as beneficial. As a result, no flaws of egotism, jealousy, etc., would remain in him. On the other hand, someone may appear to be very intelligent, but if he does not introspect over his own flaws, then his intelligence should be known to be merely worldly. Outwardly, that intelligence appears to be very sharp but he cannot be called intelligent; actually, he should be known to be an utter fool, and his intelligence is futile for attaining his own liberation. In comparison, someone else may possess only a little intelligence, but if, after realizing his own flaws, he attempts to eradicate them, then even his limited intelligence is useful in attaining liberation. In fact, only he can be called intelligent. On the other hand, a person who never sees his own flaws and perceives only his own virtues should be known as a fool. However, one who acknowledges his own drawbacks should be known to be intelligent.”
\nThereafter, Shriji Mahārāj instructed, “Now please sing devotional songs.” The paramhansas then commenced singing ‘Sakhi āj Mohan deethā re, sheriye āvatā re...’.1
\nFollowing this, Shriji Mahārāj spoke again, “Now please stop the singing. The devotional songs that you have just sung are full of love. While you were singing, I pondered over the nature of love and realized that love is a great asset and to worship God with love is commendable. After deep thought, though, I realized, ‘Love itself is the māyā of God.’ Why? Because if two women are casually talking to each other, looking at each other or touching each other, then that is a different type of love. Or if two men are talking to each other, looking at each other or casually touching each other, then that is also a different type of love. But if a man is looking at a woman, embracing her, listening to her talks, enjoying her fragrance, then the love and mental attraction he develops for her is such that that type of love does not develop between two men. Also, if a woman is looking at a man, embracing him, etc., then the love she develops for him through his association - with her mind being totally attracted towards him - is such that that type of love does not develop between two women. Therefore, that which is the cause of the perpetuation of the world, and that which causes bondage and the cycle of births and deaths, the māyā of God, itself takes the form of love.
\n“But then I thought, ‘Sights, sounds, smells, tastes and touch are the panchvishays. Having regarded everything else as perishable, if those vishays are directed only towards God, realizing Him to be the only source of ultimate bliss, then that is fine - that is not māyā.’ But then I thought that even that is not appropriate. After all, if one perceives sights, sounds, smells, tastes and touch to be better in other objects as compared to those that that are in God, one will abandon God and will develop love for other objects. For example, Shri Krishna Bhagwān’s 16,100 wives, who were celestial maidens in past lives, had asked for the following boon from Brahmā: ‘O Mahārāj! We have experienced the touch of deities, demons and humans, but we have not experienced the touch of God as our husband. Therefore, please grace us so that he becomes our husband.’ Thereupon, Brahmā said, ‘Perform austerities. God will become your husband.’ Subsequently, they performed intense austerities, after which Ashtāvakra Rishi and Nārad Muni both became pleased and granted the following boon: ‘God will become your husband.’ In this way, by performing many austerities in other lives, they attained Shri Krishna Bhagwān. However, on perceiving more beauty in Sāmb than in God, they became infatuated by Sāmb. Therefore, it is not appropriate for one whose mind is not steady to develop love for God through the pleasures of the vishays of the five indriyas. But if one’s mind does remain steady, without harboring doubts, then it is appropriate.
\n“Moreover, one who is intelligent should develop love for God in the following way: One should realize one’s jiva as being distinct from the 24 elements. Then, after uprooting the vruttis of the five indriyas that are firmly embedded in the jiva, and while remaining as the jiva alone, devoid of the vruttis of the indriyas, one should develop as much love for God as possible in a nirgun manner.
\n“What do I mean by nirgun? Well, the ten indriyas are the products of rajogun, the antahkaran and their presiding deities are the products of sattvagun, and the five bhuts and the panchvishays are the products of tamogun. One who believes himself to be distinct from the products of those three gunas and from the three gunas themselves, remaining as the jiva alone, is known as nirgun. One should become nirgun in this manner and develop love for God. Thus, it is said:
\nNairgunyasthā ramante sma gunānukathane harehe |2\n“and
\nParinishthito’pi nairgunya uttama-shloka-leelayā |“Having realized the nature of the kshetra and the kshetragna, those who possess gnān in this manner attain ātmā-realization and develop love for God. What is the kshetra? Well, the three bodies - sthul, sukshma and kāran - and the three states - waking, dream and deep sleep - are the kshetra. Such a person realizes that kshetra to be distinct from his own ātmā; i.e., he feels, ‘Those can never be any part of me; I am the knower; I am extremely pure, formless, genderless and chetan, while the kshetra is extremely impure, jad and perishable.’ Understanding this firmly, he who develops vairāgya towards everything else and offers bhakti to God while observing swadharma is known to possess ekāntik bhakti and gnān. Such a devotee possessing gnān is superior to all. In fact, God has said:
\nTeshām gnānee nitya-yukta eka-bhaktir-vishishyate |“Realizing this, one should uproot the indriyas, the antahkaran and the vishays from the jiva and develop love for God - only that is appropriate. As long as one has not uprooted them, one should extract work from them in the form of the darshan, touch, etc., of God. Moreover, they should not be regarded as one’s benefactors - instead, they should be regarded as enemies. In fact, one should never feel gratitude towards them by thinking, ‘They are beneficial to me in offering bhakti to God’ - i.e., one should not feel that the eyes enable one to have the darshan of God; the ears enable one to listen to the discourses of God; the skin enables one to experience the touch of God; the nose enables one to experience the fragrance of God’s rosary and tulsi; the mouth enables one to engage in spiritual discourses and sing devotional songs in praise of God; and the tongue enables one to experience the taste of God’s prasād, etc. One should not understand them to be instrumental in performing bhakti of God. They should not be given gratitude, nor should they be trusted; on the contrary, they should be regarded only as enemies. Why? Because, what if in the process of experiencing happiness through the darshan, touch, etc., of God, they lure one to believe that there is pleasure in the darshan, touch, etc., of women and other objects? That would be detrimental. Therefore, those enemies in the form of the five indriyas should be confined, and work in the form of bhakti to God should be extracted from them. For example, a king who has captured his enemy keeps him chained and extracts work from him; never does the king free him or trust him. If he were to free him or trust him, then the enemy would definitely kill the king. In the same way, if one trusts one’s enemies in the form of the indriyas and frees them, not keeping them confined, they will definitely make one fall from the path of God. Therefore, they should never be trusted.
\n“Moreover, just as the British arrest a criminal and keep him standing in a witness box to question him, without freeing him or trusting him, in the same way, the indriyas and the antahkaran should be kept in a witness box and in chains in the form of the niyams of the five religious vows, and then they should be made to offer bhakti to God. They should not, however, be given any gratitude; they should be looked upon only as enemies. If they are regarded as benefactors, realizing them to be useful in bhakti, and if they are given gratitude, then in the process of experiencing the happiness of the darshan, touch, etc., of God, they will lure one to believe that there is some pleasure in women and other objects. As a result, all efforts one has made will become futile. For example, if one spark of fire were to fall on a large pile of gunpowder, then that gunpowder would be completely reduced to ashes. Similarly, such a person’s stability is not certain.
\n“Therefore, it is only appropriate that one develops love for God while behaving as the ātmā. That is My principle, and one who develops love for God in this way is dear to Me. Moreover, one should think, ‘The beauty of God cannot be found anywhere else; the touch of God cannot be found anywhere else; the fragrance of God cannot be found anywhere else; the bliss experienced from hearing God cannot be found anywhere else; and the tastes related to God cannot be found anywhere else. In this way, one should tempt the indriyas and the antahkaran, and divert them away from other vishays. Such understanding is appropriate.”
\nThen Swayamprakāshānand Swāmi asked, “Mahārāj, in which place should one stay and develop all of these thoughts?”
\nShriji Mahārāj replied, “One should think: ‘I am not the sthul body, the sukshma body or the kāran body; I do not have the waking, dream or deep sleep states; I am not the five gnān-indriyas, the five karma-indriyas, the four antahkarans or their presiding deities; in fact, I am distinct from all of these. I am chaitanya; I am a devotee of God.’ If the indriyas and antahkaran misbehave in some way, they should be reprimanded in the following manner: ‘Do you wish to see the beauty only of God, or do you also wish to see the beauty of others? Do you wish to listen to sounds related only to God and experience smells related to Him, or do you also wish to listen to other sounds and experience other smells? If you do hanker after the vishays leaving God aside, then what is there between you and me? Who are you and who am I? I will have absolutely nothing to do with you. Whatever you do, you will have to bear the consequences.’ Reprimanding the indriyas and antahkaran in this manner, one should pray to God: ‘O Mahārāj! O Swāmi! You intensely love your devotees! You are an ocean of mercy! The fault lies with the indriyas and antahkaran; I am distinct from them. In fact, they are my enemies. So, please protect me from their influence.’ One should constantly offer prayer in this manner, and understanding one’s own kshetragna to be chaitanya, one should offer love and bhakti to God.”
", "english_footnote": "[Although the munis...] had attained the nirgun state, they [still] engaged themselves in extolling the glory of God. - Shrimad Bhāgwat: 2.1.7
\nO King [Parikshit]! Despite being perfectly poised in the nirgun state, I [Shukdevji] - having been attracted by the divine actions and incidents of God - studied the [Shrimad Bhāgwat] epic. - Shrimad Bhāgwat: 2.1.9
\nOf these [i.e. one who is distressed from having fallen from the path of attaining yogic powers, and thus still wishes to attain them; one who seeks knowledge of the ātmā, i.e. ātmā-realization; one who desires material objects, i.e. material pleasures and powers; and one who has gnān], the one with gnān is the best because he is always engaged in me and is devoted to me alone. I am exceedingly dear to a person with gnān, and he is dear to me. - Bhagwad Gitā: 7.17
\nThey are all indeed noble, but I consider the one with gnān to be my very ātmā. - Bhagwad Gitā: 7.18
", "gujarati_title": "મુનિબાવાનું, મોક્ષના કામમાં આવે તેને બુદ્ધિ કહિએ, તેનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના ફાગણ સુદિ ૮ અષ્ટમીને દિવસ શ્રીજીમહારાજ ગામ શ્રીપંચાળા મધ્યે ઝીણાભાઈના દરબારમાં ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને ધોળો ફેંટો માથે બાંધ્યો હતો તથા ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો તથા ધોળી પછેડી ઓઢી હતી અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસની સભા તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “સર્વે પરમહંસ માંહોમાંહી પ્રશ્ન-ઉત્તર કરો.” ત્યારે મુનિબાવે બ્રહ્માનંદ સ્વામીને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “આવો સત્સંગનો ને ભગવાનનો યોગ મળ્યો છે ને બીજા વિકાર સર્વે ટળી ગયા છે તથા સત્સંગનો ખપ છે તો પણ માન, ઈર્ષ્યા કેમ રહી જાય છે?” પછી એનો ઉત્તર બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ કરવા માંડ્યો પણ થયો નહીં. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એવો૨૦ જે છે તેમાં બુદ્ધિ નથી. અને જે બુદ્ધિવાળો છે તે તો પોતામાં જેટલા અવગુણ હોય તેને જાણે તથા જેટલા ગુણ હોય તેને પણ જાણે અને બીજામાં જે ગુણ તથા અવગુણ હોય તેને પણ જાણે. અને જે બુદ્ધિવાળો ન હોય તે તો પોતામાં ગુણ જ જાણે પણ અવગુણ હોય તેને તો જાણે નહીં; અને પોતાને સનકાદિક જેવો મોટો જાણે ને બીજા મોટા હોય તેને પણ પોતાથી ઊતરતા જાણે. અને જે બુદ્ધિવાળો હોય તે પોતાના અવગુણને જાણતો હોય જે, ‘મારામાં આટલો અવગુણ છે;’ પછી તેની ઉપર ચાડ રાખીને તે અવગુણને ટાળી નાંખે તથા તે અવગુણને ટાળવાની બીજા સંત વાર્તા કરતા હોય તેને હિતકારી માને, માટે એમાં માન, ઈર્ષ્યાદિક કોઈ અવગુણ રહે નહીં. અને કોઈકમાં મોટી બુદ્ધિ જણાતી હોય ને તે જો પોતાના અવગુણને ન વિચારતો હોય તો તેની વ્યાવહારિક બુદ્ધિ જાણવી; અને તે બુદ્ધિ ઉપરથી તો બહુ ચોજાળી જણાય પણ એને બુદ્ધિવાળો ન કહેવાય, તેને તો અતિ મૂર્ખ જાણવો ને એની એ બુદ્ધિ પોતાના મોક્ષના કામમાં આવે નહીં. અને થોડીક બુદ્ધિ હોય ને જો પોતામાં અવગુણ હોય તેને જાણીને તેને ટાળ્યાનો ઉપાય કરે તો એની થોડી બુદ્ધિ પણ મોક્ષને ઉપયોગી થાય છે અને એને જ બુદ્ધિવાળો કહીએ. અને જે પોતામાં તો કોઈ વારે અવગુણ પરઠે નહીં ને ગુણ જ પરઠે તેને મૂર્ખ કહીએ અને પોતામાં અવગુણ પરઠે તેને બુદ્ધિવાળો કહીએ.”
\nપછી શ્રીજીમહારાજે આજ્ઞા કરી જે, “કીર્તન ગાવો.” પછી, ‘સખી! આજ મોહન દીઠા રે શેરીએ આવતા રે’૨૧ એ કીર્તન પરમહંસ ગાવા લાગ્યા. ત્યારે વળી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “હવે કીર્તન રાખો, અને આ કીર્તન ગાયાં તેમાં હેત બહુ છે. તે હેતનો અમે વિચાર કર્યો જે, હેત મોટી વાત છે અને હેતે કરીને ભગવાનને ભજવા એ ઠીક છે. પણ સારી પેઠે વિચારીને જોયું ત્યારે એમ જણાણું જે, ‘હેત૨૨ છે તે જ ભગવાનની માયા છે.’ કેમ જે, સ્ત્રીઓ પરસ્પર બોલતી હોય, જોતી હોય, સ્પર્શ કરતી હોય, તેમાં બીજી રીતનું હેત છે; અને પુરુષ હોય ને પરસ્પર બોલે, જુએ, સ્પર્શ કરે તેમાં પણ બીજી રીતનું હેત છે. અને પુરુષ જે તે સ્ત્રીને જોતો હોય ને આલિંગન કરતો હોય, તેની વાર્તા સાંભળતો હોય, તેનો સુગંધ લેતો હોય ને તેની વાર્તા કરતો હોય તેને વિષે જેવું હેત થાય છે ને તે સ્ત્રીમાં પુરુષનું મન આકર્ષણ થઈ જાય છે તેવું પુરુષને પુરુષમાં નથી થતું. તથા સ્ત્રી હોય ને પુરુષને જોતી હોય, આલિંગન કરતી હોય ઇત્યાદિક પુરુષના સંબંધે કરીને સ્ત્રીને હેત જેવું પુરુષમાં થાય છે ને તેનું મન પુરુષમાં સમગ્રપણે ખેંચાઈ જાય છે તેવું સ્ત્રીને સ્ત્રીમાં નથી થતું. માટે જે થકી જગતનો પ્રવાહ છે ને જે જીવને સંસૃતિ ને બંધનની કરનારી છે એવી જે ભગવાનની માયા તે જ હેતરૂપ છે. પછી એમ વિચાર થયો જે, ‘શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ એ જે પંચવિષય છે તે બીજે ઠેકાણેથી મિથ્યા કરીને એક ભગવાનમાં જ આત્યંતિક સુખ જાણીને જોડ્યા હોય તે તો ઠીક છે, તે માયા નથી.’ પછી વળી તેમાં પણ વિચાર થયો જે, એ પણ ઠીક નહીં; કાં જે, ભગવાનના રૂપ કરતાં અધિક રૂપ, અધિક સ્પર્શ, અધિક રસ, અધિક ગંધ, અધિક શબ્દ તે બીજાને વિષે જણાય તો ભગવાનને મૂકીને તેને વિષે હેત થઈ જાય. જેમ સોળ હજાર ને એકસો જે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનની સ્ત્રીઓ હતી તે જન્માંતરે અપ્સરાઓ હતી. તેમણે બ્રહ્મા પાસે વર માગ્યો જે, ‘હે મહારાજ! અમે દેવ, દૈત્ય અને મનુષ્ય એ સર્વેનો સ્પર્શ કર્યો છે, પણ જે નારાયણ પુરુષ છે તેનો પતિભાવે સ્પર્શ નથી કર્યો; માટે એવી કૃપા કરો જે, એ અમારા પતિ થાય.’ પછી બ્રહ્માએ કહ્યું જે, ‘તમે તપ કરો, તમારા પતિ નારાયણ થશે.’ ત્યારે તેમણે ઘણું તપ કર્યું. પછી તેમની ઉપર અષ્ટાવક્ર ઋષિ તથા નારદમુનિ તે પણ પ્રસન્ન થયા ને વર આપ્યો જે, ‘તમારા પતિ નારાયણ થશે.’ એવી રીતે જન્માંતરે ઘણુંક તપ કરીને શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનને પામી હતી, પણ જો ભગવાન કરતાં સાંબને વિષે અધિક રૂપ દીઠું તો તેમાં મોહ પામી.૨૩ માટે જેની એક મતિ રહેતી ન હોય તેને પંચ ઇન્દ્રિયોના વિષયના સુખસંબંધે કરીને ભગવાનમાં પ્રીતિ કરવી તે ઠીક નહીં અને જેની મતિ એકની એક નિસ્તર્કપણે રહ્યા કરે તેને તો ઠીક છે. અને જેને બુદ્ધિ હોય તેને ભગવાનમાં હેત કેમ કરવું? તો જે ચોવીસ તત્ત્વ છે તે થકી પોતાના જીવને પૃથક્ જાણવો ને તે જીવને વિષે ખૂંતીને રહી જે પંચ ઇન્દ્રિયોની વૃત્તિઓ તેને ઉખાડી નાંખીને ઇન્દ્રિયોની વૃત્તિ વિના જીવ-સત્તાપણે રહ્યાં થકાં નિર્ગુણપણે કરીને જેટલું ભગવાનમાં હેત થાય તેટલું કરવું. તે નિર્ગુણપણું તે શું જે, દસ ઇન્દ્રિયો તે રજોગુણની સંપત્તિ છે અને અંતઃકરણ ને દેવતા તે સત્ત્વગુણની સંપત્તિ છે અને પંચભૂત ને પંચવિષય તે તમોગુણની સંપત્તિ છે; તે એ ત્રણ ગુણની સંપત્તિઓ ને ત્રણ ગુણ તેને પૃથક્ માનીને કેવળ જીવસત્તાએ કરીને રહે તેને નિર્ગુણ કહીએ. એવો નિર્ગુણ થઈને ભગવાનમાં હેત કરવું. તે કહ્યું છે જે,
\n‘નૈર્ગુણ્યસ્થા રમન્તે સ્મ ગુણાનુકથને હરેઃ’૨૪\n“તથા
\n‘પરિનિષ્ઠિતોઽપિ નૈર્ગુણ્ય ઉત્તમશ્લોકલીલયા।“અને એવી રીતના જે જ્ઞાની છે તે ક્ષેત્ર ને ક્ષેત્રજ્ઞના રૂપને જાણીને પોતે ક્ષેત્રજ્ઞરૂપે થઈને ભગવાનમાં પ્રીતિ કરે છે. તે ક્ષેત્ર તે શું? તો સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ અને કારણ એ ત્રણ દેહ તથા જાગ્રત, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ એ ત્રણ અવસ્થા એ સર્વે ક્ષેત્ર છે. તે ક્ષેત્રને પોતાના આત્માથી પૃથક્ જાણે છે જે, ‘એ મારે વિષે કોઈ દિવસ હોય નહીં. હું તો એનો જાણનારો છું ને અતિ શુદ્ધ છું, અરૂપ છું, અલિંગ છું, ચેતન છું; અને એ ક્ષેત્ર તો અતિ મલિન છે, જડ છે, નાશવંત છે.’ એમ દૃઢપણે સમજીને ને એ સર્વથી વૈરાગ્યને પામીને સ્વધર્મે સહિત જે ભગવાનને વિષે ભક્તિ કરવી તેને એકાંતિકી ભક્તિ કહીએ અને એને જ્ઞાની કહીએ. અને એ જે જ્ઞાની તે સર્વથી શ્રેષ્ઠ છે. તે ભગવાને કહ્યું છે જે,
\n‘તેષાં જ્ઞાની નિત્યયુક્ત એકભક્તિર્વિશિષ્યતે।“એમ સમજીને ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ, વિષય એ સર્વેનાં જે મૂળ તે જીવમાંથી ઉખેડી નાંખીને ભગવાનને વિષે હેત કરવું એ જ ઠીક છે. અને જ્યાં સુધી એનાં મૂળ ઉખાડી નાખ્યાં ન હોય ત્યાં સુધી એ ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણે કરીને ભગવાનનાં દર્શન-સ્પર્શનાદિકરૂપ જે કામ તે લેવું પણ એને પોતાના હેતુ ન માનવાં; વૈરી માનવાં અને એનો ગુણ ન લેવો જે, ‘એ ભગવાનની ભક્તિને વિષે ઉપકાર કરે છે.’ કેમ જે, નેત્રે કરીને ભગવાનનાં દર્શન થાય છે, શ્રવણે કરીને ભગવાનની કથા સંભળાય છે, ત્વચાએ કરીને ભગવાનનો સ્પર્શ થાય છે, નાસિકાએ કરીને ભગવાનની માળા ને તુલસીનો સુગંધ લેવાય છે, મુખે કરીને ભગવાનનાં કથા-કીર્તન કહેવાય છે તથા જિહ્વાએ કરીને ભગવાનની પ્રસાદીનો રસ લેવાય છે, ઇત્યાદિક ભગવાનની ભક્તિને વિષે ઉપયોગી છે એમ સમજીને એનો ગુણ ન લેવો ને એનો વિશ્વાસ ન કરવો, એને તો વૈરી જ જાણવાં; કાં જે, શું જાણીએ એ ભગવાનનાં દર્શન-સ્પર્શનાદિકે કરીને સુખ માનતાં થકાં સ્ત્રીઆદિકનાં દર્શન-સ્પર્શનાદિકે કરીને જ સુખ મનાવી દે તો ભૂંડું થાય. માટે એ પંચ ઇન્દ્રિયોરૂપ શત્રુને કેદમાં રાખીને ભગવાનની ભક્તિરૂપ કામ લેવું. જેમ કોઈ રાજાએ પોતાના શત્રુને પકડ્યો હોય, તેને બેડીમાં બાંધી રાખીને કામ કરાવે પણ છૂટો મેલે નહીં ને વિશ્વાસ પણ કરે નહીં; અને જો તેને છૂટો મેલે ને વિશ્વાસ કરે તો તે રાજાને તે વૈરી નિશ્ચય મારે. તેમ જો ઇન્દ્રિયોરૂપ વૈરીનો વિશ્વાસ કરે ને છૂટાં મૂકે ને કેદમાં ન રાખે તો એને નિશ્ચય ભગવાનના માર્ગ થકી પાડી નાંખે છે. માટે એનો વિશ્વાસ ન કરવો. અને વળી જેમ ઇંગ્રેજ કોઈક ગુનેગારને પકડે છે ત્યારે તેને પાંજરામાં ઊભો રાખીને પૂછે છે, પણ છૂટો મૂકતો નથી ને તેનો વિશ્વાસ કરતો નથી. તેમ એ ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણને પંચ વર્તમાનના નિયમરૂપ જે પાંજરું તથા બેડી તેમાં રાખીને ભગવાનની ભક્તિ કરાવવી; પણ એને વિષે ગુણ ન લેવો, શત્રુભાવ જ રાખવો. અને જો એમને ભક્તિમાં ઉપયોગી માનીને હેતુ માને ને એનો ગુણ લે તો ભગવાનનાં દર્શન-સ્પર્શનાદિકને વિષે સુખ મનાવતે થકે જો સ્ત્રીઆદિકને વિષે કાંઈક સુખ મનાવી દે તો એનું કર્યું-કરાવ્યું સર્વે વ્યર્થ થઈ જાય. જેમ ઝાઝો દારૂનો ઢગલો હોય ને તેમાં એક અગ્નિનો તણખો પડ્યો હોય તો તે દારૂ સર્વે ભસ્મ થઈ જાય છે; તેમ એનું કાંઈ ઠેકાણું રહેતું નથી. માટે કેવળ આત્મારૂપ થયે થકે જે ભગવાનને વિષે હેત થાય તે ઠીક છે, એમ અમારો સિદ્ધાંત છે અને એવી રીતે જે ભગવાનમાં હેત કરે છે તે અમને ગમે છે. અને એમ પણ વિચાર કરવો જે, ‘ભગવાનમાં જેવું રૂપ છે તેવું બીજે નથી અને જેવો ભગવાનનો સ્પર્શ છે તેવો બીજે નથી અને જેવો ભગવાનમાં સુગંધ છે તેવો બીજે નથી અને ભગવાનના શ્રવણમાં જેવું સુખ છે તેવું બીજે નથી અને જેવો ભગવાનમાં રસ છે તેવો બીજે નથી.’ એમ ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણને લોભ દેખાડીને બીજા વિષયથી પાછાં વાળવાં એ પણ સમજણ ઠીક છે.”
\nત્યારે સ્વયંપ્રકાશાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો, “હે મહારાજ! આ જે સર્વે વિચાર તે કયા સ્થાનકે રહીને કરવો?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “પોતાના હૃદયને વિષે એમ વિચાર કરે જે, ‘સ્થૂળ દેહ, સૂક્ષ્મ દેહ, કારણ દેહ એ હું નહીં; અને જાગ્રત, સ્વપ્ન, સુષુપ્તિ એ ત્રણ અવસ્થા હું નહીં; અને પંચ જ્ઞાનઇન્દ્રિયો ને પંચ કર્મઇન્દ્રિયો ને ચાર અંતઃકરણ ને એમના દેવતા એ સર્વે હું નહીં; હું તો એ સર્વેથી પૃથક્ છું ને ચૈતન્ય છું ને ભગવાનનો ભક્ત છું.’ અને ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણ કાંઈક ચાળા કરે તો એને કહેવું જે, ‘કેમ તારે તે એક ભગવાનનું જ રૂપ જોવું છે કે બીજાનું પણ જોવું છે? ને કેવળ ભગવાનનો શબ્દ સાંભળવો છે તથા ગંધ લેવો છે કે બીજાનો પણ શબ્દ સાંભળવો છે ને ગંધ લેવો છે? અને જો ભગવાન વિના બીજા વિષયમાં તું જઈશ તો તારે-મારે શું છે ભાઈ? તું કોણ ને હું કોણ? તારે મારે લેવું-દેવું નથી. તમે કરશો તે તમે ભોગવશો.’ એમ ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણને કહીને પછી ભગવાનની પ્રાર્થના કરવી જે, ‘હે મહારાજ! હે સ્વામિન્! હે ભક્તવત્સલ! હે દયાનિધે! આ ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણનો વાંક છે ને હું તો એથી નોખો છું ને એ તો મારા શત્રુ છે, માટે એ થકી મારી રક્ષા કરજ્યો.’ એમ નિરંતર પ્રાર્થના કર્યા કરવી ને પોતાને ક્ષેત્રજ્ઞ ચૈતન્યરૂપ માનીને ભગવાનને વિષે હેત-ભક્તિ કરવી.”
", "gujarati_footnote": "૨૦. માન-ઈર્ષ્યાવાળો.
\n૨૧. જુઓ પરિશિષ્ટ: ૫, પૃ. ૬૮૫.
\n૨૨. ભગવાન સિવાય બીજામાં થતું સાંસારિક, ભૌતિક હેત.
\n૨૩. મહાભારત, હરિવંશ: ૬૪/૩૨-૩; વરાહપુરાણ: ૧૭૫; દેવીભાગવત: ૪/૧૭/૧૫-૧૬; સ્કંદપુરાણ, કાશીખંડ, પૂર્વાર્ધ-૪૮ તથા સ્કંદપુરાણ, નાગરખંડ-૨૧૩; હરિવંશ: ૯૨/૩૨-૩૩માં અહીં દર્શાવેલ આખ્યાનને મળતી કથા પ્રાપ્ત થાય છે.
\n૨૪. અર્થ: નિર્ગુણભાવને અર્થાત્ સત્ત્વાદિક ત્રણ ગુણોથી પર થયેલ મુનિઓ ભગવાનના ચરિત્રરૂપ ગુણોનું ગાન કરે છે. (ભાગવત: ૨/૧/૭).
\n૨૫. વચનામૃત પં. ૨ની ટીપણી-૧૭માં આ શ્લોકનો અર્થ તથા સંદર્ભ ક્રમાંક દર્શાવ્યા છે: [અર્થ: શુકદેવજી કહે છે કે, “હું નિર્ગુણ બ્રહ્મમાં સ્થિતિ કરું છું, છતાં હે રાજર્ષિ! ઉત્તમ કીર્તિવાળા ભગવાનની લીલા મારા મનને આકર્ષે છે અને તેથી જ આ ભાગવત આખ્યાન હું ભણ્યો છું.” (ભાગવત: ૨/૧/૯).
\n૨૬. અર્થ: આર્ત, જિજ્ઞાસુ, અર્થાર્થી અને જ્ઞાની એ ચાર પ્રકારના ભક્તોમાં જ્ઞાની ભક્ત શ્રેષ્ઠ છે; કેમ કે તે દૃઢપણે મારામાં જ જોડાયેલો છે અને એક મારે વિષે જ ભક્તિવાળો છે, બીજા ત્રણ તેવા નથી. વળી, જ્ઞાનીને હું અત્યંત પ્રિય છું અને મને તે જ્ઞાની અત્યંત પ્રિય છે. અન્ય ત્રણ પ્રકારના ભક્તો ઉદાર (મોટા) છે. જ્ઞાની તો મારો આત્મા જ છે એટલે મારા આત્માની જેમ તે મને પ્રિય છે એમ હું માનું છું. (ગીતા: ૭/૧૭-૧૮).
", "hindi_title": "भगवान के प्रति स्नेह की रीति", "hindi_text": "संवत् १८७७ में फाल्गुन शुक्ला अष्टमी (११ मार्च, १८२१) को श्रीजीमहाराज श्रीपंचाला ग्राम में झीणाभाई के राजभवन में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत फेंटा बाँधा था, सफ़ेद धोती धारण की थी और श्वेत दोहर ओढ़ी थी। उनके मुखारविन्द के समक्ष परमहंस तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “सब परमहंस परस्पर पश्नोत्तर प्रारंभ करें।”
\nतब मुनिबाबा ने ब्रह्मानन्द स्वामी से प्रश्न किया कि, “ऐसे सत्संग तथा भगवान का योग मिला है, तथा अन्य समस्त विकार भी नष्ट हो गए हैं, एवं सत्संग में रहने की गरज़ होने पर भी मान, ईर्ष्या के भाव क्यों रह जाते हैं?”
\nतब ब्रह्मानन्द स्वामी इसका उत्तर देने लगे, किन्तु यथार्थ उत्तर न दे सके। बाद में श्रीजीमहाराज बोले कि, “जो ऐसा है, वह बुद्धिमान ही नहीं है। जो बुद्धिमान होता है, वह अपने में रहरहे सभी अवगुणों को जानता है और गुणों को भी जानता है। साथ ही साथ वह दूसरों के गुणों तथा अवगुणों को भी जानता है। परन्तु, जो बुद्धिहीन है, वह केवल अपने गुणों को ही जानता है, लेकिन अपने अवगुणों को नहीं जानता। और, वह स्वयं को सनकादि सदृश महान मानता है और अन्य बड़ों को अपने से हीन समझता है। परन्तु जो बुद्धिमान है, वह अपने अवगुणों को जानता है कि, ‘मुझमें इतने अवगुण हैं।’ इसके पश्चात् उसको मिटाने का आग्रह रखकर वह उन अवगुणों को मिटा देता है। और, जब अन्य सन्त, उसके उन अवगुणों को टालने के सम्बंध में कुछ बातें करें, तो वह उसे हितकारी मानता है। इसीलिए, उसमें मान, ईर्ष्या आदि अवगुण नहीं रहते। और, किसी ने बड़ी बुद्धि मालूम होती हो, परन्तु यदि वह अपने अवगुणों पर ध्यान न देता हो, तो उसकी बुद्धि को व्यावहारिक मानना चाहिए। ऐसी बुद्धि बाहर से बहुत सूक्ष्म दीख पड़ती है, फिर भी उसको बुद्धिमान नहीं कहते; उसे अतिमूर्ख ही समझना चाहिए, क्योंकि उसकी ऐसी बुद्धि उसके मोक्ष के कार्य में उपयोगी नहीं होती! और, किसी में अल्प बुद्धि हो, परन्तु यदि वह अपने अवगुणों को जानकर उन्हें टालने के उपाय करता है, तो उसकी अल्पबुद्धि भी मोक्ष के लिए उपयोगी हो जाती है और वस्तुतः उसी को बुद्धिमान कहना चाहिए। और, जो कभी भी अपने अवगुणों को नहीं देखता और स्वयं के गुणों पर ही जिसकी दृष्टि रहती है, उसे मूर्ख कहते हैं। तथा जो अपने अवगुणों को देखता रहता है, उसे बुद्धिमान कहा जाता है।”
\nइसके पश्चात् श्रीजीमहाराज ने आज्ञा देते हुए कहा कि, “कीर्तन करें।” तब परमहंस ‘सखि, आज मोहन दीठा रे शेरिये आवता रे’ यह कीर्तन करने लगे। तब श्रीजीमहाराज पुनः बोले कि, “अब कीर्तन बन्द करें। जो यह कीर्तन किया गया, उसमें भगवान के प्रति स्नेह का भाव अधिक दिखाई पड़ता है। उस स्नेह पर हमने विचार किया कि स्नेह करना वाकई एक बड़ी बात है। इस प्रकार के स्नेह द्वारा भगवान की आराधना करना वह ठीक है। परन्तु, भलीभाँति विचार करने पर ऐसा मालूम हुआ कि स्नेह ही भगवान की माया है, क्योंकि जब स्त्रियाँ परस्पर बोलती हों, देखती हों और स्पर्श करती हों, तब उसमें अन्य प्रकार का स्नेह रहता है, तथा पुरुष जब परस्पर बोले, देखे और स्पर्श करे, तो उसमें दूसरे प्रकार का स्नेह रहता है। और, पुरुष जब स्त्री को देखता हो, आलिंगन करता हो, उसकी वार्ता सुनता हो, उसके शरीर की सुगन्ध ग्रहण करता हो और उससे बात करता हो, तो उसके साथ उसका अन्य प्रकार का स्नेह रहता है। उसके फलस्वरूप स्त्री के प्रति पुरुष का मन आकर्षित हो जाता है, किन्तु वैसा स्नेह किसी पुरुष को अन्य पुरुष के प्रति नहीं होता। इसी प्रकार, जब कोई स्त्री किसी पुरुष को देखती हो या आलिंगन आदि करती हो, तब उस पुरुष के साथ ऐसे सम्बंध रहने से उस स्त्री को उस पुरुष से जैसा प्रेम हो जाता है और उसका मन उसके प्रति समग्ररूप से जितना अधिक आकृष्ट हो जाता है, वैसा आकर्षण उस स्त्री को अन्य स्त्री के प्रति नहीं होता। अतः जिससे जगत का प्रवाह चलता रहता है और जो जीव को संसृति और बन्धन में डालती है, ऐसी भगवान की जो माया है, वही स्नेह स्वरूप दिखती है।
\n“बाद में ऐसा विचार हुआ कि, ‘शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गन्ध नामक जो पंचविषय हैं, उन्हें यदि अन्य स्थान से मिथ्या करके एकमात्र भगवान में ही आत्यन्तिक सुख मानते हुए जोड़ दिया जाए, तो वे ठीक हैं और वह माया नहीं हैं।’ इसके पश्चात् उसके सम्बंध में यह विचार भी हुआ कि यह बात भी ठीक नहीं है, क्योंकि यदि किसी दूसरे व्यक्ति में भगवान के रूप से अधिक रूप, अधिक स्पर्श, अधिक रस, अधिक गन्ध तथा अधिक शब्द दिखाई पड़े, तो भगवान को छोड़कर उसके प्रति स्नेह हो जाता है। उदाहरणार्थ - श्रीकृष्ण भगवान की सोलह हज़ार एक सौ स्त्रियाँ थीं। वे जन्मान्तर में अप्सराएँ थीं। उन्होंने ब्रह्मा से वर माँगा कि, ‘हे महाराज! हमने देवों, दैत्यों और मनुष्यों का तो स्पर्श किया है, परन्तु नारायण का पति-भाव से स्पर्श नहीं किया है। अतएव, ऐसी कृपा कीजिए कि वे हमारे पति हो।’ तब ब्रह्मा ने कहा कि, ‘तुम सब तप करो, उसके फलस्वरूप नारायण तुम्हारे पति होंगे।’ इसके पश्चात् उन्होंने भारी तप किया। फलस्वरूप उन पर अष्टावक्र ऋषि तथा नारद मुनि प्रसन्न हुए और उन्होंने वरदान दिया कि, ‘नारायण तुम्हारे पति होंगे।’ इस प्रकार, जन्मान्तर में उन्होंने भारी तप करके श्रीकृष्ण भगवान को प्राप्त किया था। फिर भी, जब उन्होंने भगवान की अपेक्षा साम्ब, जो भगवान का पुत्र था, में अधिक रूप देखा, तो वे उसके प्रति मोहित हो गईं। इसीलिए, यह कहना पड़ेगा कि जिसकी स्थिर मति न रहती हो, उसे पंच इन्द्रियों के सुख-सम्बंधों द्वारा भगवान से प्रीति करना उचित नहीं है। जिसकी मति केवल निस्तर्क भाव से रहा करती हो, उसके लिए यह बात ठीक है।
\n“और, जो बुद्धिमान हो, उसे भगवान से स्नेह कैसे करना चाहिए? तो चौबीस तत्त्वों से अपने जीव को पृथक् जानना चाहिए, और उस जीव में पनपी हुई पंच इन्द्रियों की वृत्तियों को मूलतः हटाकर बिना इन्द्रियों की वृत्तियों के जीवसत्तारूप से रहते हुए निर्गुणभाव से भगवान से यथासम्भव स्नेह करते रहना चाहिए। यह निर्गुणभाव कैसा है? तो दस इन्द्रियाँ रजोगुण की सम्पत्ति हैं तथा अन्तःकरण एवं देवता सत्त्वगुण की सम्पत्ति हैं और पंचभूत तथा पंचविषय तमोगुण की सम्पत्ति हैं। उन तीन गुणों की इन सम्पत्तियों तथा तीनों गुणों को पृथक् मानकर केवल जीवसत्तारूप से रहता है, उसी को निर्गुण-भाव कहते हैं। इस प्रकार निर्गुण होकर भगवान से स्नेह करें।
\n“कहा भी गया है कि ‘नैर्गुण्यस्था रमन्ते स्म गुणानुकथने हरेः’२०० तथा
\n‘परिनिष्ठितोऽपि नैर्गुण्य उत्तमश्लोकलीलया।“इस प्रकार के ज्ञानीजन, क्षेत्र तथा क्षेत्रज्ञ के रूप को जानकर और स्वयं क्षेत्रज्ञरूप होकर भगवान से प्रीति करते हैं। वह क्षेत्र क्या है? तो स्थूल, सूक्ष्म और कारण नामक तीनों देह तथा जाग्रत, स्वप्न एवं सुषुप्तिरूप तीनों अवस्थाएँ, ये सभी क्षेत्र हैं। उन्हें ज्ञानीजन अपनी आत्मा से पृथक् मानते हैं कि, ‘उन अवस्थाओं तथा देहों के भाव मुझमें कभी नहीं हो सकते। मैं उनका ज्ञाता हूँ और अतिशुद्ध हूँ, अरूप हूँ, अलिंग हूँ, एवं चेतन हूँ, किन्तु क्षेत्र (देह तो) अतिमलिन है, जड़ है, और नाशवंत है।’ यह बात दृढ़तापूर्वक समझकर और इन सबसे विरक्त होकर, स्वधर्मसहित भगवान की भक्ति करना ही एकान्तिकी भक्ति है और ऐसी भक्ति जो कोई करता है, उसी को ज्ञानी कहा जाता है। वह ज्ञानी सबसे श्रेष्ठ है। भगवान ने भी कहा है:
\n‘तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते।“ऐसा समझकर जीव में से इन्द्रियों, अन्तःकरण के भाव और पंचविषयों की जड़ों को उखाड़कर भगवान से स्नेह करना ही उचित है। जब तक इनकी जड़ों को नष्ट न कर दिया गया हो, तब तक इन इन्द्रियों तथा अन्तःकरण से भगवान का दर्शन एवं स्पर्शादिरूपी काम लेते रहना चाहिए, परन्तु इन्हें अपना हितैषी नहीं किन्तु शत्रु समझना चाहिए। और उनके प्रति सद्भाव नहीं रखना कि, ‘वे भगवान की भक्ति में सहायक होते हैं।’ हालाँकि नेत्रों द्वारा भगवान के दर्शन होते हैं, श्रवणेन्द्रिय द्वारा भगवान की कथा सुनी जाती है, त्वचा द्वारा भगवान का स्पर्श होता है, नासिका द्वारा भगवान की माला तथा तुलसी की सुगन्ध ली जाती है, मुख द्वारा भगवान का कथा-कीर्तन किया जाता है और जिह्वा द्वारा भगवान की प्रसादी का रसास्वादन किया जाता है। इस रूप में वे भगवान की भक्ति में सहायक तो हैं, परन्तु ऐसा मानकर उनके प्रति गुण दृष्टि नहीं रखनी चाहिए, तथा उनका विश्वास भी नहीं करना चाहिए। उन्हें तो शत्रु ही समझना चाहिए। क्या जानें कि वे भगवान के दर्शन एवं स्पर्शादिक से सुख मानते हुए स्त्री-आदिक के दर्शन-स्पर्शनादिक द्वारा सुख मनवा दें, तो उस जीव का अनिष्ट हो जाए!
\n“इसीलिए, उस पंचइन्द्रियरूपी शत्रु को अपनी कैद में रखकर उससे भगवद् भक्तिरूपी काम लेते रहना चाहिए। जिस प्रकार किसी राजा ने अपने शत्रु को पकड़ लिया हो और वह उसके पैरों में बेड़ी लगाकर उसे बन्धन में डालकर उससे अपना काम लेता है, किन्तु उसे स्वतंत्र नहीं करता और न ही उसका विश्वास करता है। क्योंकि उसे छोड़ देने तथा उसका विश्वास करने पर वह शत्रु, उस राजा को निश्चित रूप से मार डालेगा। उसी प्रकार यदि इन्द्रियरूपी शत्रु का विश्वास कर लिया जाए, उसे छोड़ दिया जाए और नियन्त्रण में न रखा जाए, तो वह उस भक्त को भगवान के भक्तिमार्ग से निश्चित रूप से च्युत कर डालता है। इसलिए उसका विश्वास नहीं करना चाहिए।
\n“जिस तरह अंग्रेज शासक अपराधी को पकड़कर उसे जेल में डालकर उससे पूछताछ करता है, परन्तु उसको छोड़ता नहीं है और उसका विश्वास भी नहीं करता, उसी प्रकार भक्त को उन इन्द्रियों तथा अन्तःकरण को पंचव्रतों के नियमरूपी जेल के सींखचों में बन्दकर बेड़ी डाल देनी चाहिए और उनसे भगवान की भक्ति करानी चाहिए, किन्तु उनके प्रति गुण नहीं मानना चाहिए, उन पर तो शत्रु-भाव ही रखना चाहिए। यदि उनको भगवान की भक्ति में उपयोगी मानकर अपना हितैषी समझा जाएगा और उनके गुण लिए जाएँगे, तो कदाचित् वे भगवान के दर्शन-स्पर्शादिजन्य सुख की आड़ लेकर स्त्री आदि के सुख की ओर अपना ध्यान आकृष्ट करा दें, तो अपना किया-कराया सबकुछ व्यर्थ हो जाएगा। यदि बारूद के बड़े ढेर में आग की एक चिनगारी गिरे, तो वह सब बारूद भस्म हो जाती है और उसका कोई ठिकाना नहीं रहता।
\n“अतः केवल आत्मारूप होते हुए भगवान से स्नेह हो, वही ठीक है, यह हमारा सिद्धान्त है। इसी प्रकार जो भक्तजन भगवान से प्रेम करते हैं, उन्हीं को हम पसन्द करते हैं।
\n“और, यह विचार भी करना कि, ‘भगवान में जैसा रूप है वैसा रूप अन्यत्र नहीं है, भगवान का जैसा स्पर्श है वैसा स्पर्श अन्यत्र नहीं है, भगवान में जैसी सुगन्ध है वैसी सुगन्ध अन्यत्र नहीं है, भगवान के श्रवण में जैसा आनन्द है वैसा आनन्द अन्यत्र नहीं है तथा भगवान में जैसा रस है वैसा रस अन्यत्र नहीं है।’ इस प्रकार इन्द्रियों तथा अन्तःकरण को भगवान के आनन्द का लोभ दिखाकर अन्य विषयों से पीछे हटाने की युक्ति भी ठीक है।”
\nफिर स्वयंप्रकाशानन्द स्वामी ने पूछा, “हे महाराज! इन सभी विचारों को, जिसे आपने कहा है, किस स्थान में रहकर करना चाहिए?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “अपने हृदय में ऐसा विचार करते रहना चाहिए कि, ‘स्थूलदेह, सूक्ष्मदेह तथा कारणदेह मैं नहीं हूँ, और जाग्रत, स्वप्न एवं सुषुप्ति नामक तीन अवस्थाओं से भी मैं परे हूँ और मैं पंच ज्ञानेन्द्रियों, पंच कर्मेन्द्रियों, चार अन्तःकरणों तथा उनके देवता आदि नहीं हूँ; मैं तो इन सबसे पृथक् हूँ, चैतन्य हूँ तथा भगवान का भक्त हूँ।’ यदि इन्द्रियाँ तथा अन्तःकरण किसी प्रकार कुचेष्टा करें, तो उनसे यह कहना कि, ‘क्या तुम्हें एकमात्र भगवान का ही रूप देखना है या किसी अन्य का भी रूप देखना है? क्या तुम्हें केवल भगवान का ही शब्द सुनना है तथा गन्ध लेनी है या दूसरों के भी शब्द सुनने हैं और गन्ध लेनी है? यदि तुम भगवान को छोड़कर अन्य विषयों में लिप्त हो जाओगे, तो मेरा तुमसे क्या सम्बंध है भाई? तुम कौन हो और मैं कौन हूँ? मुझे तुमसे कुछ भी लेना-देना नहीं है। तुम जैसा करोगे, वैसा तुम्हें भोगना पड़ेगा।’ इस प्रकार इन्द्रियों तथा अन्तःकरणों को उपदेश देकर भगवान से यह प्रार्थना करनी चाहिए कि, ‘हे महाराज! हे स्वामिन्! हे भक्तवत्सल! हे दयानिधे! इन्द्रियों तथा अन्तःकरणों का यह दोष है। मैं उनसे पृथक् हूँ। वे मेरे शत्रु हैं। इसलिए, उनसे रक्षा करिएगा।’ इस प्रकार निरन्तर प्रार्थना करते रहना और स्वयं को क्षेत्रज्ञ चैतन्यरूप मानकर भगवान से प्रीति और भक्ति करना।”
", "hindi_footnote": "२००. अर्थ: “गुणातीत, ब्रह्मभावापन्न तथा स्वात्मस्वरूप में रहनेवाले मुनि भी भगवान के गुणानुवाद करते रहते हैं।” (श्रीमद्भागवत: २/१/७)
\n२०१. अर्थ के लिए देखिए: वचनामृत पंचाला २ की पादटीप।
\n२०२. अर्थ: “चार प्रकार के आर्तादि भक्तों में ज्ञानी भक्त श्रेष्ठ है, क्योंकि वह सदैव मेरे साथ ही सम्बद्ध रहता है तथा एकमात्र मेरी ही भक्ति करता है। अवशिष्ट अन्य तीनों भक्त उसके सदृश नहीं हैं। तथा, ज्ञानी मुझे अत्यन्त प्रिय हैं और मैं उसे अत्यन्त प्रिय हूँ। यह तीन प्रकार के आर्तादि भक्त उदार (महान) हैं। परन्तु ज्ञानी तो मेरी आत्मा ही हैं, इस कारण वे मेरे लिए आत्मवत् प्रिय हैं, मैं ऐसा मानता हूँ।” (गीता: ७/१७-१८)
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/129.mp3" }, { "english_title": "Perceiving Divinity in the Human Traits of God", "english_text": "On Fāgun vadi 3, Samvat 1877 [21 March 1821], Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot that had been placed on a platform in Jhinābhāi’s darbār in Panchālā. He was wearing a white khes and had covered Himself with a thin, white blanket. He had also tied a white feto around His head. In addition to this, He was turning a rosary made of tulsi beads in His hand. At that time, an assembly of paramhansas as well as an assembly of devotees from various places was gathered before Him.
\nThen Shriji Mahārāj said to the paramhansas, “Please begin a question-answer session amongst yourselves.”
\nThereupon Muni Bāwā asked a question to Brahmānand Swāmi, “Initially, one may have the conviction of God and may engage in worship and remembrance; but later, on seeing the human-like actions of God, doubts arise in that conviction. What is the cause of this?”
\nBrahmānand Swāmi then began to answer that question but was unable to do so satisfactorily.
\nThen, having thought for some time, Shriji Mahārāj spoke, “I shall answer that question.” Continuing, He said, “The Vedas, the Purāns, the Mahābhārat, the Smrutis and the other scriptures proclaim that the original form of God, which is eternal, without a beginning and divine, resides in His Akshardhām. They also mention what that God is like. His form is not like any form that can be seen by the eyes. His sound is not like any sound that can be heard by the ears. His touch is not like any touch that can be felt by the skin. His smell is not like any smell that can be smelt by the nose. The tongue cannot describe that God. He cannot be conceived by the man; He cannot be contemplated upon by the chitt; He cannot be comprehended by the buddhi, nor can the ahamkār fully claim, ‘I am God’s, and God is mine’. In this manner, God remains beyond the reach of the indriyas and the antahkaran.
\n“Moreover, the beauty of that God is such that it cannot be compared to any other object in this brahmānd - including everything from Brahmā to the smallest blade of grass. His sound is such that it cannot be compared to any other sounds in this brahmānd. The smell of God is such that it cannot be compared to any other smell in this brahmānd. The touch of God is such that it cannot be compared to any other touch in this brahmānd. The tastes related to God are such that they cannot be compared to any other taste in this brahmānd. The abode of God is such that it cannot be compared to any other place in this brahmānd. Specifically, out of all of the various places in the seven dwips and the nine khands, the extremely beautiful places of Brahmā and others on Meru, the various places on Mount Lokālok, the realms of Indra, Varun, Kuber, Shiv and Brahmā, and many other places, not one can compare to the abode of God. The bliss experienced by the devotees of God residing in that abode is such that it cannot be compared to any other type of bliss in this brahmānd.
\n“The form of that God is such that it cannot be compared to the form of anyone in this brahmānd. Why? Because all of the forms in this brahmānd which evolved from Prakruti-Purush are māyik, whereas God is divine. So, since the two are totally different, how can they possibly be compared? For example, we can compare a man to something by saying, ‘This man is like a buffalo, like a snake, like a sparrow, like a donkey, like a dog, like a crow or like an elephant.’ But in reality, such comparisons are not appropriate for humans. Why? Because all of those animals are of a totally different category than humans. Even between a human and a human, there is no exact similarity whereby one can claim, ‘This person is exactly like that person.’ If he were exactly like the other person, then how could the original person be recognized? Therefore, despite the fact that all humans belong to the same category, no two are exactly alike. Just look at Bhago and Mulo - the two are said to be identical, but if one stays with them for a few days, one can distinguish between them and say, ‘This is Bhago and this is Mulo.’ But if there were no difference, how could they be recognized? So, if there is no great similarity between man and man, how can there be similarity between that which is māyik and that which is not māyik? What can possibly be compared to God and the abode of God? After all, all scriptures claim, ‘God is beyond the reach of the indriyas and the antahkaran.’
\n“When that God does not wish to give His darshan to beings, He stays in that manner in His own Akshardhām with a divine form, thus remaining beyond reach. That God is the Lord of all lords, He is surrounded by countless divine luxuries and countless divine attendants, and He is the lord of countless millions of brahmānds. For example, suppose there is a great world-emperor whose kingdom stretches from where the sun rises to where it sets. Also, suppose that that emperor, by the strength of his own austerities, has attained divine powers like those of the deities and is ruling over the realms of swarg, Mrutyulok and pātāl - just like Arjun, who remained on the throne of Indra in Swarglok for many years with his own body, and King Nahush, who also became Indra. So powerful is this world-emperor that it is not possible to count the villages in his kingdom, as they are innumerable. The chiefs of these villages also cannot be counted, as they too are innumerable. Furthermore, the countless chiefs of those villages come to his darbār to make requests. The emperor’s money, property, pleasures, palaces and wealth are also countless. Similarly, God is the king of the kings of countless villages in the form of brahmānds. Moreover, the chiefs of those villages in the form of brahmānds are Brahmā, Vishnu and Shiv. Just as in one village one chief is senior and the whole population of that village bows before him and follows his command, and just as the chief in turn bows before the king, similarly, in each brahmānd, Brahmā, Vishnu and Shiv are senior, and the others in that brahmānd - the deities, demons, humans, rishis and prajāpatis of that brahmānd - worship them and follow their command. But Brahmā, Vishnu and Shiv in turn worship Purushottam Bhagwān and follow His command. Furthermore, all of the Brahmās, Vishnus and Maheshes of all of the brahmānds pray to God: ‘Mahārāj! Please have compassion on us and visit our brahmānd’ - just as the chief of a village requests the world-emperor, ‘Mahārāj! I am poor. Please visit my house. I shall serve You to the best of my ability.’ In the same way, Brahmā, Vishnu and Shiv pray to that God, ‘Mahārāj! Please have mercy upon us and grace us with Your darshan; do visit our brahmānd.’ Only then does God assume a body in that brahmānd.
\n“Moreover, He assumes a body based on the task to be performed there, and He also behaves accordingly. If He assumes the body of a deity, then He behaves exactly like a deity. If He assumes the body of an animal, then He behaves exactly like an animal. For example, when God assumed the form of Varāh, He found the earth by smelling it.1 When He became Hayagriv, He started to neigh like a horse. When He assumed the bodies of water creatures such as Matsya and Kachchha, He moved only in water, but not on land. When He became the form of Nrusinh, He behaved exactly like a lion, not like a human.
\n“When that God assumes the form of a human being, He behaves exactly like a human. During Satya-yug, the lifespan of humans is 100,000 years, and thus God also lives for 100,000 years. Moreover, just as the people in Satya-yug can indulge in any object their mind desires, God also indulges in objects in the same manner, but He does not behave in any extraordinary way. Also, as the lifespan of humans in Tretā-yug is 10,000 years, when God is born in Tretā-yug, He also lives for that many years. The lifespan in Dwāpar-yug is 1,000 years, and humans possess the strength of 10,000 elephants; thus, God also possesses the same strength and has the same lifespan. When God is born in Kali-yug, He assumes the lifespan and strength of humans according to the norms of Kali-yug. Moreover, just as a child is conceived, then develops in the womb, then is born, then undergoes the phases of childhood, youth and old age, and eventually dies, God also undergoes the same process, exactly like a human.
\n“Further, just as humans possess swabhāvs such as lust, anger, avarice, cravings for taste, egotism, affection, arrogance, matsar, jealousy, enmity, attachment, infatuation, happiness, misery, fear, fearlessness, bravery, cowardice, hunger, thirst, desires, cravings, sleep, prejudice, a feeling that this belongs to others, a feeling that this belongs to me, renunciation, detachment, etc., in the same way, all of those swabhāvs are apparent in God as well when He assumes a human body. All of the scriptures have also described that human form of God along with His original, divine form. One who has developed a firm conviction of both of those forms through intense shravan and manan never harbors doubts in any way; whereas one who lacks this type of understanding does harbor doubts in God.
\n“When that God - who possesses a divine form - assumes a human body, He behaves with swabhāvs similar to humans. However, one who is intelligent realizes, ‘He possesses lust, but it is not like that of other humans. In fact, anger, avarice, cravings for taste, egotism and other human swabhāvs are also present in God, but they certainly are not like those possessed by other humans.’ An intelligent person realizes that there is something divine about that God, and with this understanding, he develops the conviction of Him being God. For example, Shankarāchārya entered the body of a king in order to gain knowledge of certain amorous2 details. Thus, at that time, his bodily gestures and his emotions were all amorous like those of the king. The queen, however, was intelligent and realized, ‘My husband did not possess such powers; therefore, some other jiva has entered his body.’ In the same manner, divinity is apparent in God in human form. As a result, one develops the conviction of Him being God.
\n“Then you may say, ‘If someone develops the conviction of God on noticing something divine, then if He were to display much divinity, many people would develop such conviction.’ But the fact of the matter is as follows: All of the scriptures refer to the sun by saying, ‘It is God.’ Moreover, that sun is visible to everyone, and people do its darshan daily. Despite this, no person has ever been convinced of his or her own liberation as a result of its darshan; i.e., they do not believe, ‘I have attained liberation.’ On the other hand, after having the darshan of Rām, Krishna, and the other avatārs in human form; and of Nārad, Shuk and other sādhus, people do attain the conviction that my liberation is certainly guaranteed, and I am fulfilled. Even though there is no divine light in that God and those sādhus - in fact, only after lighting an oil lamp can one have their darshan - still, one becomes convinced of one’s own liberation.
\n“Consider another example: Fire is also a visible form of God, as God has said,
\nAham vaishvānaro bhootvā prāninām deham-āshritaha |“The darshan of that fire is available to all, but that does not grant people conviction of their own liberation, whereas with the darshan of God and His sādhu, they do gain conviction of their own liberation. The reason for this is that there is a disparity between humans, and the sun and fire; as a result, one is not convinced of one’s liberation upon having the darshan of the sun or fire. On the contrary, if someone touches fire, he will be burnt. Furthermore, when Kuntāji invoked Surya using the mantra given by Durvāsā, Surya came to Kuntāji in a human form just like Kuntāji’s own form. As a result, she was able to enjoy his intimacy and thus conceived Karna. In actuality, Surya is extremely luminous; if he had come with all of his light, Kuntāji would have been burnt to death, and she would not have been able to enjoy his intimacy. Also, when Surya used to come to Satrājit Yādav, he came as a human. But when he came to Kuntāji and to Satrājit, did he leave his place in the sky? In reality, he did remain in the sky; but assuming another form, that very same Surya came to Kuntāji and Satrājit. Moreover, there was just as much luminosity in that form as there is in the sun, but he suppressed that luminosity and came as a human. In the same way, if God were to give darshan to beings with all of His divinity, then humans would not find it suitable, and they would wonder, ‘Is this a ghost or what?’ Therefore, God suppresses His own divine powers and gives darshan exactly like a human. But at the same time, He still remains present in His own abode. Only when God comes as a human are people able to do His darshan, touch Him, and offer the nine types of bhakti.
\n“If God does not become like a human and instead behaves with complete divinity, then people would not be able to develop affection or feelings of affinity for Him. Why? Because a human develops affection and affinity for another human, animals develop mutual affection and affinity for other animals, but humans and animals do not develop the same affection and affinity for each other. Why? Because those belonging to the same category develop affection towards each other, but not towards those belonging to different categories. Similarly, God suppresses His divinity and becomes exactly like a human so that His devotees can develop affection for Him. He does not exhibit His divinity. His exhibiting divinity would place Him in a different category, and as a result, devotees would not be able to develop affection and affinity towards Him. It is for this reason that when God appears in human form, He remains extremely wary to ensure the concealment of His own divinity. If, in the process, He were to become a little impatient in some task, His divinity would become apparent. Occasionally, though, by His own wish, He may reveal His divinity to some devotee. For example, when Shri Krishna Bhagwān became impatient to kill Bhishma, he forgot his human-like nature and reverted to his divine powers. As a result, the earth was incapable of bearing the burden. When he revealed his divinity to Arjun, it was revealed as a result of his own wish. However, Arjun did not experience bliss due to that divinity; in fact, he became very uneasy. Then, when Shri Krishna Bhagwān gave darshan to Arjun in his human form, Arjun experienced bliss and said:
\nDrushtvedam mānusham roopam tava saumyam janārdana |“Therefore, only when God behaves like a human does a person find it suitable; otherwise he would not. Yet, when God behaves as a human, one who does not have such understanding would find it difficult to accept His human-like nature. Moreover, if He were to behave with only divinity, one would be unable to comprehend that which is beyond the reach of the mind and speech. Hence, the scriptures have described God in both ways. One who has fully realized Him in this manner would not develop any doubts; but, doubts would certainly arise in one who does not understand in this manner.
\n“Now someone may claim, ‘I have realized God, and I have the conviction of God.’ But if he has not understood this discourse, then his conviction is still imperfect. For example, a person may have learnt a verse or a devotional song. If he were asked, ‘Have you learnt this verse or this devotional song?’ he would reply that he has, and he would also be able to recite it. But if he were to forget that verse or devotional song after a few days, then it can be said that when he originally learnt the verse, he had not learnt it properly. Why? Because that verse or devotional song was not fully imprinted in his jiva through intense practice, and through shravan and manan. However, if something is learnt in childhood thoroughly, then it can be recalled when required even during youth or old age. In the same way, when that person attempted to develop the conviction of God, some deficiencies remained. If no deficiencies had remained, and if he had done shravan, manan and intense reiteration in his jiva, then he would never have had any doubts at all.”
", "english_footnote": "1. Brahmāji had commanded Swāyambhuv Manu to protect and sustain the earth. Swāyambhuv Manu informed Brahmāji that the earth is in Rasātal. Brahmāji thought about ways to bring it back. Suddenly, a baby boar the size of a thumb emerged from one of Brahmāji’s nare. As soon as it emerged, it became the size of a mountain. Brahmāji prayed to the being, and Varāh Bhagwan then found the earth by smelling it. He entered the water and bore the earth on its tusks to bring it back. Hiranyāksha, Hiranyakashipu’s older brother, came to stop him, but Varāh Bhagwan slayed him. He stabilized the water using his hooves and established the earth on them. Then, he disappeared. [Bhagwat: 3/13/28]
\n2. Amorous emotion is one of the nine emotions, which are: romance, laughter, compassion, fury, heroism, horror, disgust, wonder, and tranquility. This emotion is responsible for the love between a man and a woman and is the cause of lust.
\nAbiding in the bodies of all beings as Vaishvānar [the fire of digestion], I digest the four types of food [i.e. chewable, drinkable, lickable and suckable] with the help of prān vāyu [i.e. inhaled air] and apān vāyu [i.e. air that pushes food downwards]. - Bhagwad Gitā: 15.14
\nO Vanquisher of the Evil [Krishna]! Having seen your gentle human form, I am now composed and have been restored to my original nature. - Bhagwad Gitā: 11.51
", "gujarati_title": "મનુષ્યભાવમાં દિવ્યભાવનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના ફાગણ વદિ ૩ ત્રીજને દિવસ શ્રીજીમહારાજ ગામ શ્રીપંચાળા મધ્યે ઝીણાભાઈના દરબારમાં ઓટા ઉપર ઢોલિયો ઢળાવીને વિરાજમાન હતા અને ધોળો ફેંટો મસ્તક ઉપર બાંધ્યો હતો તથા ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો તથા ઝીણી ધોળી પછેડી ઓઢી હતી ને હસ્તકમળને વિષે તુળસીની માળા ફેરવતા હતા અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસની સભા તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “સર્વે પરમહંસ પરસ્પર પ્રશ્ન-ઉત્તર કરો.” ત્યારે મુનિબાવે બ્રહ્માનંદ સ્વામીને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “પ્રથમ તો ભગવાનનો નિશ્ચય હોય ને ભજન-સ્મરણ કરતો હોય અને પછી ભગવાનનાં મનુષ્યચરિત્ર દેખીને તે નિશ્ચયમાં સંશય થઈ જાય છે તેનું શું કારણ છે?” પછી એ પ્રશ્નનો ઉત્તર બ્રહ્માનંદ સ્વામી કરવા લાગ્યા પણ થયો નહીં, ત્યારે શ્રીજીમહારાજ ઝાઝી વાર સુધી વિચારી રહ્યા ને પછી બોલ્યા જે, “એ પ્રશ્નનો ઉત્તર અમે કરીએ છીએ જે,૨૭ વેદ, પુરાણ, મહાભારત, સ્મૃતિઓ ઇત્યાદિક જે શાસ્ત્ર તેને વિષે ભગવાનનું સનાતન અનાદિ દિવ્ય એવું જે મૂળરૂપ પોતાના અક્ષરધામમાં રહ્યું છે તે કહ્યું છે જે, ભગવાન કેવા છે? તો આ ચક્ષુઇન્દ્રિયે કરીને દીઠામાં આવે છે જે યત્કિંચિત્ રૂપ, તે જેવું તેમનું રૂપ નથી; અને શ્રવણે કરીને સાંભળ્યામાં આવે છે જે કાંઈ શબ્દમાત્ર, તે જેવો એ ભગવાનનો શબ્દ નથી; અને ત્વચાએ કરીને સ્પર્શમાં આવે છે જે સ્પર્શ, તે જેવો એનો સ્પર્શ નથી; અને નાસિકાએ કરીને સૂંઘ્યામાં આવે છે જે સુગંધ, તે જેવો એનો સુગંધ નથી; અને જિહ્વાએ કરીને વર્ણન કર્યામાં આવે એવા પણ એ ભગવાન નથી. અને મનના સંકલ્પમાં આવે એવા નથી તથા ચિત્તના ચિંતવનમાં આવે એવા નથી તથા બુદ્ધિના નિશ્ચયમાં આવે એવા નથી તથા અહંકારે કરીને અહંપણું ધરાય એવા નથી જે, ‘એ ભગવાનનો હું છું ને એ મારા છે.’ એવી રીતે ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણને અગોચર એ ભગવાન રહ્યા છે. અને એ ભગવાનનું જેવું રૂપ છે તેવું આ બ્રહ્માંડમાં બ્રહ્માદિક સ્તંબ પર્યંત કોઈનું રૂપ નથી જે જેની એને ઉપમા દઈએ; તથા એનો જેવો શબ્દ છે તેવો બીજો આ બ્રહ્માંડમાં કોઈનો શબ્દ નથી જે જેની એને ઉપમા દઈએ; અને એ ભગવાનનો જેવો સુગંધ છે તેવો આ બ્રહ્માંડમાં કોઈનો સુગંધ નથી જે જેની તેને ઉપમા દઈએ; તથા એ ભગવાનનો જેવો સ્પર્શ છે તેવો આ બ્રહ્માંડમાં કોઈનો સ્પર્શ નથી જે જેની એને ઉપમા દઈએ; તથા એ ભગવાનમાં જેવો રસ છે તેવો આ બ્રહ્માંડમાં કોઈનો રસ નથી જે જેની એને ઉપમા દઈએ. અને એ ભગવાનનું જેવું ધામ છે તેવું સ્થાનક આ બ્રહ્માંડમાં કોઈ નથી જે જેની એને ઉપમા દઈએ; તે સપ્તદ્વીપ ને નવ ખંડમાં જે જે સ્થાનક છે તથા મેરુ ઉપર ઘણીક શોભાએ યુક્ત બ્રહ્માદિકનાં સ્થાનક છે તથા લોકાલોકાચળને વિષે ઘણાંક સ્થાનક છે તથા ઇન્દ્ર, વરુણ, કુબેર, શિવ, બ્રહ્મા, એનાં જે સ્થાનક છે તથા બીજાં પણ ઘણાંક સ્થાનક છે, એ સર્વે માંહેલું એવું એકે સ્થાનક નથી જે જેની ભગવાનના ધામને ઉપમા થાય. અને એ ભગવાનના ધામને વિષે રહ્યા જે ભગવાનના ભક્ત તેને જેવું સુખ છે તેવું આ બ્રહ્માંડમાં કોઈ સુખ છે નહીં જેની એને ઉપમા દઈએ. અને એ ભગવાનનો જેવો આકાર છે તેવો આ બ્રહ્માંડમાં કોઈનો આકાર નથી જેની એને ઉપમા દઈએ; કેમ જે, આ બ્રહ્માંડમાં જેટલા પુરુષપ્રકૃતિ થકી ઉત્પન્ન થયા જે આકાર તે સર્વે માયિક છે અને ભગવાન છે તે દિવ્ય છે ને અમાયિક છે, માટે એ બેયને વિષે અતિશય વિલક્ષણપણું છે તે સારુ એને ને એને સાદૃશ્યપણું કેમ થાય? જેમ મનુષ્યને કહીએ જે, ‘આ માણસ ભેંસ જેવો છે, સર્પ જેવો છે, ચરકલા જેવો છે, ગધેડા જેવો છે, કૂતરા જેવો છે, કાગડા જેવો છે, હાથી જેવો છે,’ એવી ઉપમા મનુષ્યને સંભવે નહીં; કેમ જે, મનુષ્ય થકી એ બીજા જે સર્વે તે વિજાતીય છે. અને મનુષ્ય-મનુષ્યમાં પણ અતિશય સાદૃશ્યપણું નથી, જેની ઉપમા એમ દઈએ જે, ‘આ તે આ જેવો જ છે.’ અને જો તે તે જેવો જ હોય તો તેની ઓળખાણ કેમ થાય? માટે મનુષ્ય-મનુષ્ય સજાતિ છે તેને વિષે પણ સાદૃશ્યપણું અત્યંત છે નહીં. જુઓ ને, આ ભગો-મૂળો બે સરખા કહેવાય છે, પણ ઝાઝા દિવસ ભેગા રહીએ તો ઓળખાઈ જાય જે, ‘આ ભગો છે ને આ મૂળો છે.’ માટે જો વિલક્ષણતા ન હોય તો ઓળખાય કેમ? માટે મનુષ્ય-મનુષ્યમાં પણ અતિ સાદૃશ્યપણું નથી, તો માયિક-અમાયિકને વિષે સાદૃશ્યપણું કેમ આવે જેની ઉપમા ભગવાનને દઈએ તથા ભગવાનના ધામને દઈએ? કાં જે, ‘એ ભગવાન૨૮ છે તે ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણને અગોચર છે,’ એમ સર્વ શાસ્ત્રમાં કહ્યું છે.
\n“તે એ ભગવાન જ્યારે જીવને પોતાનું દર્શન દેવાને ન ઇચ્છે ત્યારે તો આવી રીતે દિવ્યરૂપ અગોચર થકા પોતાના અક્ષરધામને વિષે રહ્યા છે અને એ ભગવાન મહારાજાધિરાજ છે ને દિવ્યરૂપ એવી જે અસંખ્ય સમૃદ્ધિ તથા અસંખ્ય પાર્ષદ તેણે યુક્ત છે ને અનંત કોટિ બ્રહ્માંડના પતિ છે. જેમ આ લોકમાં કોઈક મોટો ચક્રવર્તી રાજા હોય, તેનું સૂર્યના ઉદય-અસ્ત સુધી રાજ્ય હોય અને તે જ રાજા પોતાના તપને બળે કરીને દેવતાના જેવા ઐશ્વર્યને પામ્યો હોય ને સ્વર્ગ, મૃત્યુ અને પાતાળ એ ત્રિલોકીના રાજ્યને કરતો હોય. જેમ અર્જુન હતા તે એને એ દેહે કરીને સ્વર્ગને વિષે ઇન્દ્રાસનને ઉપર કેટલાંક વર્ષ સુધી રહ્યા૨૯ તથા નહુષ રાજા ઇન્દ્ર થયો હતો.૩૦ એવો જે પ્રતાપી ચક્રવર્તી રાજા તેને ઘેર જેટલાં ગામ છે તેની ગણતી થાય નહીં, એ તો અસંખ્ય છે; તથા ગામ-ગામના જે પટેલ તેની પણ ગણતી થાય નહીં. અને તે ગામ-ગામના અસંખ્ય પટેલ તે એના દરબારમાં અરજ કરવા આવતા હોય. અને તે રાજાનાં ધન, માલ, ભોગ, સ્થાનક, સમૃદ્ધિ તે પણ ગણતીમાં આવે નહીં. તેમ એ ભગવાન અસંખ્ય કોટિ જે બ્રહ્માંડરૂપ ગામ તેના રાજાધિરાજ છે. અને એ બ્રહ્માંડરૂપ જે ગામ તેના મુખ્ય પટેલ તો બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવ છે. જેમ એક ગામમાં એક પટેલ મોટો હોય તેને તે ગામની સર્વે પ્રજા તે આવીને નમે ને આજ્ઞામાં રહે; ને તે પટેલ રાજાને નમે. તેમ બ્રહ્માંડ-બ્રહ્માંડ પ્રત્યે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ છે તે મોટેરા છે ને બીજા જે બ્રહ્માંડમાં દેવ, દૈત્ય, મનુષ્ય, ઋષિ, પ્રજાપતિ તે એને ભજે છે ને આજ્ઞામાં રહે છે; ને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવ તે ભગવાન પુરુષોત્તમને ભજે છે ને આજ્ઞામાં વર્તે છે. તે એ બ્રહ્માંડ-બ્રહ્માંડના જે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવ તે ભગવાનની પ્રાર્થના કરે છે જે, ‘હે મહારાજ! કૃપા કરીને તમે અમારા બ્રહ્માંડમાં પધારો.’ જેમ કોઈ ગામનો પટેલ હોય તે ચક્રવર્તી રાજા આગળ જઈને પ્રાર્થના કરે જે, ‘હે મહારાજ! હું ગરીબ છું, તે તમે મારે ઘેર પધારો. મારાથી જેવી તમારી ચાકરી બની આવશે તેવી કરીશ.’ તેમ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ તે એ ભગવાનની પ્રાર્થના કરે છે જે, ‘હે મહારાજ! તમે અમને દયા કરીને દર્શન દ્યો ને અમારા બ્રહ્માંડમાં પધારો,’ ત્યારે એ જે ભગવાન તે બ્રહ્માંડમાં દેહનું ધારણ કરે છે. તે જ્યાં જેવું કાર્ય ત્યાં તેવા દેહનું ધારણ કરે છે ને તેવી રીતે વર્તે છે. જો દેવમાં દેહ ધારણ કરે છે તો દેવના જેવી જ ચેષ્ટા કરે છે તથા પશુના દેહનું ધારણ કરે છે ત્યારે તે પશુની પેઠે જ વર્તે છે. જેમ વરાહરૂપ ભગવાને ધાર્યું ત્યારે સૂંઘીને પૃથ્વીને ખોળી કાઢી૫૫ તથા હયગ્રીવરૂપે થયા ત્યારે ઘોડાની પેઠે ફૂંફાડા મારવા માંડ્યા તથા મત્સ્ય-કચ્છાદિક જળજંતુનો દેહ ધારણ કર્યો ત્યારે જળમાં જ ફર્યા પણ પૃથ્વીમાં ન ફર્યા તથા નૃસિંહરૂપે થયા ત્યારે સિંહની પેઠે જ વર્ત્યા પણ મનુષ્યના જેવી ચેષ્ટા ન કરી.
\n“અને એ ભગવાન મનુષ્યના દેહને ધારણ કરે છે ત્યારે મનુષ્યના જેવી જ ક્રિયા કરે છે. તે જ્યારે સત્યયુગ હોય ત્યારે મનુષ્યને લાખ વર્ષની આવરદા હોય, ત્યારે એ ભગવાન પણ લાખ વર્ષ જ દેહ રાખે; અને તે સત્યયુગના માણસ મનોવાંછિત ભોગને ભોગવે ત્યારે ભગવાન પણ તેમ જ ભોગને ભોગવે પણ અધિકપણે ન વર્તે. અને ત્રેતાયુગમાં દેહ ધારણ કરે ત્યારે માણસને દસ હજાર વર્ષની આવરદા હોય, ત્યારે ભગવાન પણ તેટલાં જ વર્ષ દેહ રાખે. અને દ્વાપર યુગમાં હજાર વર્ષની આવરદા હોય ને દસ હજાર હાથીનું બળ માણસમાં હોય છે, ત્યારે ભગવાનનું પણ એટલું બળ ને એટલી આવરદા હોય છે. અને કળિમાં દેહ ધારણ કરે ત્યારે કળિ પ્રમાણે આયુષ્ય ને બળ તેનું ભગવાન ધારણ કરે છે. અને જેમ બાળક ગર્ભમાં આવે ને તે ગર્ભ વૃદ્ધિને પામે પછી જન્મે છે ને બાળ, યૌવન, વૃદ્ધ અવસ્થા થાય છે ને મૃત્યુને પામે છે; તેમ જ ભગવાન પણ એવી જ મનુષ્યની ચેષ્ટા કરે છે. અને જેમ મનુષ્યમાં કામ, ક્રોધ, લોભ, સ્વાદ, માન, સ્નેહ, મદ, મત્સર, ઈર્ષ્યા, દ્વેષ, રાગ, મોહ, સુખ, દુઃખ, ભય, નિર્ભય, શૂરતા, કાયરતા, ભૂખ, તરસ, આશા, તૃષ્ણા, નિદ્રા, પક્ષપાત, પારકું, પોતાનું, ત્યાગ, વૈરાગ્ય ઇત્યાદિક સ્વભાવ છે; તેમ તેવા જ એ સર્વે સ્વભાવ મનુષ્ય દેહને ભગવાન ધારે ત્યારે તેમાં જણાય છે. તે એ મનુષ્ય સ્વરૂપ પણ ભગવાનનું સર્વ શાસ્ત્રમાં વર્ણન કર્યું છે અને મૂળ જે દિવ્યરૂપ છે તેનું વર્ણન કર્યું છે. તે એ બેય રૂપનું જેણે યથાર્થ શ્રવણ-મનન કરીને દૃઢ નિશ્ચય કર્યો હોય તેને તો કોઈ રીતે સંશય થાય નહીં; અને જેને આવી રીતની સમજણમાં કસર હોય તેને ભગવાનમાં સંશય થાય છે. અને એ જ દિવ્યરૂપ એવા ભગવાન મનુષ્યના દેહનું ધારણ કરે છે ત્યારે મનુષ્યના જેવા સ્વભાવે યુક્ત વર્તતા હોય; પણ જે બુદ્ધિવાન હોય તેને એમ જણાય ખરું જે, ‘એમાં કામ છે તે બીજા મનુષ્યના જેવો નથી તથા ક્રોધ, લોભ, સ્વાદ, માન ઇત્યાદિક મનુષ્યના સ્વભાવ તે એ ભગવાનમાં છે પણ બીજા માણસ જેવા તો નથી.’ એમાં કાંઈક દિવ્યભાવ છે તે બુદ્ધિવાનના જાણ્યામાં આવે છે; તેણે કરીને ભગવાનપણાનો નિશ્ચય કરે છે. જેમ શંકરાચાર્યે શૃંગારરસની વાર્તા જાણ્યાને અર્થે રાજાના દેહમાં પ્રવેશ કર્યો૩૧ હતો ત્યારે તે રાજાના જેવા જ સર્વે શૃંગારાદિક ભાવ૫૬ ને દેહની ચેષ્ટા તે હતી, પણ તે રાજાની રાણી બુદ્ધિવાળી હતી તેણે એમ જાણ્યું જે, ‘મારા ધણીમાં આવો ચમત્કાર નહોતો, માટે આ દેહને વિષે કોઈક બીજે જીવે પ્રવેશ કર્યો છે.’ તેમ મનુષ્યરૂપ એવા જે તે ભગવાન તેને વિષે દિવ્યભાવ જણાય છે, તેણે કરીને ભગવાનપણાનો નિશ્ચય થાય છે. ત્યારે તમે કહેશો જે, ‘કાંઈક દિવ્યભાવ જાણ્યામાં આવ્યો તેણે કરીને મનુષ્યને ભગવાનપણાનો નિશ્ચય થયો, ત્યારે ઘણો દિવ્યભાવ જણાવે તો તો બહુ માણસને નિશ્ચય થાય.’ તો એનું તો એમ છે જે, આ સૂર્ય છે તેને સર્વ શાસ્ત્રમાં કહ્યા છે જે, ‘એ નારાયણ છે,’ ને તે એ સૂર્ય સર્વ મનુષ્યને દૃષ્ટિગોચર પણ છે ને નિત્ય એનું દર્શન મનુષ્યમાત્ર કરે છે તો પણ એને દર્શને કરીને મનુષ્યને પોતાના કલ્યાણનો નિશ્ચય નથી થતો જે, ‘મારું કલ્યાણ થયું;’ અને મનુષ્યપણે રહ્યા જે રામ-કૃષ્ણાદિક અવતાર તથા નારદ-શુકાદિક સંત તેનાં દર્શન કરીને મનુષ્યને એમ નિશ્ચય થાય છે જે, ‘મારું કલ્યાણ નિશ્ચય થયું ને હું કૃતાર્થ થયો છું.’ અને તે ભગવાન ને સંત તેમાં તો કાંઈ પ્રકાશ છે નહીં, દીવો કરીએ ત્યારે તેનાં દર્શન થાય છે તો પણ એવો કલ્યાણનો નિશ્ચય થાય છે. તથા અગ્નિ છે તે પણ સાક્ષાત્ ભગવાન છે; કાં જે, ભગવાને કહ્યું છે -
\n‘અહં વૈશ્વાનરો ભૂત્વા પ્રાણિનાં દેહમાશ્રિતઃ।“એવો જે અગ્નિ તેનાં પણ સર્વને દર્શન છે પણ મનુષ્યને કલ્યાણનો નિશ્ચય થતો નથી અને ભગવાનને ને સંતને દર્શને કરીને થાય છે. તેનું શું કારણ છે જે, ‘મનુષ્યને ને સૂર્ય-અગ્નિને વિજાતિપણું છે,’ માટે એને દર્શને કરીને કલ્યાણનો નિશ્ચય નથી થતો. કાં જે, એ અગ્નિનો સ્પર્શ કરે તો બળી મરે. તથા સૂર્ય છે તેને કુંતાજીએ દુર્વાસાના આપેલા મંત્રે કરીને તેડ્યા ત્યારે તે સૂર્ય કુંતાજી પાસે આવ્યા,૩૩ તે મનુષ્યરૂપે જેવાં કુંતાજી હતાં તેવા જ સૂર્ય થઈને આવ્યા ત્યારે તેના અંગસંગનું સુખ આવ્યું ને કર્ણરૂપ ગર્ભ રહ્યો; પણ જેવા સૂર્ય પ્રકાશવાન છે તેવા પ્રકાશે સહિત આવ્યા હોત તો કુંતાજી બળી મરત ને સ્પર્શનું સુખ પણ ન આવત. તથા સત્રાજિત યાદવ પાસે સૂર્ય આવતા તે પણ માણસ જેવા થઈને આવતા.૩૪ અને જ્યારે એ સૂર્ય કુંતાજી પાસે તથા સત્રાજિત પાસે આવ્યા ત્યારે શું આકાશમાં નહોતા? આકાશમાં પણ હતા ને બીજે રૂપે એના એ જ સૂર્ય કુંતાજી ને સત્રાજિત પાસે આવ્યા; અને જેવો સૂર્યનો પ્રકાશ છે તે સર્વે એમાં છે ખરો, પણ તેનો સંકોચ કરીને માણસ જેવા થઈને આવ્યા છે. તેમ એ જે ભગવાન છે તે પોતે પોતાના દિવ્યભાવ સહિત જ જીવને જો દર્શન આપે તો મનુષ્યને ઠીક ન પડે અને એમ જાણે જે, ‘આ તે શું ભૂત હશે કે શું હશે?’ માટે એ ભગવાન પોતાના ઐશ્વર્યનો સંકોચ કરીને મનુષ્ય જેવા જ થઈને દર્શન આપે છે અને પોતે પોતાના ધામમાં પણ વિરાજમાન છે; ત્યારે તે મનુષ્યને દર્શનમાં, સ્પર્શમાં તથા નવ પ્રકારની ભક્તિ કર્યામાં આવે છે. અને જો ભગવાન મનુષ્ય જેવા ન થાય ને દિવ્યભાવે વર્તે તો મનુષ્યને પોતામાં હેત થાય નહીં ને સુવાણ ન પડે. શા માટે? તો મનુષ્ય-મનુષ્યને વિષે હેત થાય છે ને સુવાણ થાય છે, પણ પશુને ને મનુષ્યને હેત-સુવાણ્ય થતી નથી અને પશુ-પશુને પરસ્પર હેત ને સુવાણ્ય થાય છે; કેમ જે, સજાતિ-સજાતિમાં હેત થાય પણ વિજાતિમાં થાય નહીં. તેમ ભગવાન પોતાના દિવ્યભાવનો સંકોચ કરીને પોતાના ભક્તને પોતામાં હેત થાય તે સારુ માણસ જેવા જ ભગવાન થાય છે પણ દિવ્યભાવ જણાવતા નથી; અને દિવ્યભાવ જણાવે તો વિજાતિપણું થાય, માટે ભક્તને પોતામાં હેત ને સુવાણ્ય થાય નહીં. તે સારુ મનુષ્યરૂપે ભગવાન થાય છે ત્યારે પોતાનો દિવ્યભાવ છે તેને છુપાવી રાખવો તે ઉપર જ પોતાની દૃષ્ટિ રહે છે અને છુપાવતે છુપાવતે કદાચિત્ પોતે કોઈક કાર્યમાં ઉતાવળા થઈ જાય છે ત્યારે દિવ્યભાવ જણાઈ આવે છે. અને ક્યારેક પોતે પોતાની ઇચ્છાએ કરીને પણ પોતાના કોઈ ભક્તને જણાવે છે. જેમ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન ભીષ્મને મારવાને ઉતાવળા થયા ત્યારે મનુષ્યભાવ ભૂલી ગયા ને પોતામાં દિવ્યભાવ આવ્યો,૩૫ તેણે કરીને પોતાના ભારને પૃથ્વી સહન કરવા સમર્થ ન થઈ. તથા અર્જુનને દિવ્યભાવ દેખાડ્યો૩૬ તે પોતાની ઇચ્છાએ દેખાડ્યો, પણ તે દિવ્યભાવે કરીને અર્જુનને સુખ ન થયું ને બહુ વ્યાકુળ થઈ ગયા. પછી શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને પોતાનું મનુષ્યપણે દર્શન અર્જુનને આપ્યું ત્યારે અર્જુનને સુખ થયું. ત્યારે કહ્યું જે,
\n‘દૃષ્ટ્વેદં માનુષં રૂપં તવ સૌમ્યં જનાર્દન।“માટે મનુષ્યપણે કરીને ભગવાન વર્તે તો જ જીવને સાનુકૂળ પડે, નહીં તો ન પડે. તે સારુ એ ભગવાન મનુષ્યપણે વર્તે છે ત્યારે જે આવી રીતે નથી સમજતો તેને મનુષ્યભાવ દેખીને અવળું પડે છે. અને જો એ ભગવાન દિવ્યભાવે જ વર્તે તો મન-વાણીને અગોચર હોય તે જીવના જાણ્યામાં આવે નહીં. માટે એ બે પ્રકારે ભગવાનને શાસ્ત્રમાં કહ્યા છે તેવી રીતે જેણે યથાર્થ જાણ્યા હોય તેને સંશય ન થાય અને જો એમ ન સમજે તો સંશય જરૂર થાય. અને જે એમ કહે છે જે, ‘મેં ભગવાનને જાણ્યા છે ને મને નિશ્ચય છે,’ ને જો તે આ વાતને સમજ્યો નથી તો તેનો નિશ્ચય કાચો છે. જેમ કોઈક પુરુષ શ્લોક શીખ્યો હોય તથા કીર્તન શીખ્યો હોય ને તેને પૂછીએ જે, ‘તને આ શ્લોક તથા કીર્તન આવડ્યો?’ ત્યારે કહે જે, ‘આવડ્યો,’ ને કંઠથી મુખપાઠે કહી દેખાડે; પણ પછી થોડાક દિવસ થાય ત્યારે તે શ્લોક-કીર્તનને ભૂલી જાય. ત્યારે એ તે શું જે, એને જ્યારે એ શીખ્યો હતો ત્યારે જ એને એટલો આવડ્યો નહોતો, કેમ જે, શ્રવણ-મનને કરીને એનો દૃઢ અભ્યાસ થઈને એના જીવમાં એ શ્લોક-કીર્તન ચોંટી નહોતો ગયો. અને કોઈક વાતનો બાળકપણામાં જ એવો અધ્યાસ થયો હોય છે, તો એ યુવાન થાય, વૃદ્ધ થાય તો પણ તે વાતનું જ્યારે કામ પડે ત્યારે સાંભરી આવે છે. તેમ એણે ભગવાનનો નિશ્ચય કર્યો હતો ત્યારે જ એના નિશ્ચયમાં કસર રહી ગઈ હતી અને જો કસર ન રહી હોત ને આવી રીતે પ્રથમથી જ શ્રવણ કરીને ને તેનું મનન કરીને તેનો દૃઢ અધ્યાસ એના જીવમાં થયો હોત તો એને કોઈ દિવસ સંશય થાત જ નહીં.”
", "gujarati_footnote": "૨૭. જે નિશ્ચયમાં સંશય થાય છે, તે નિશ્ચય પાકો નથી એમ જાણવું. ભગવાનનાં દિવ્ય અને મનુષ્ય એવાં બે રૂપ છે, તે બંનેનું યથાર્થ જ્ઞાન થાય તો પછી ક્યારેય મનુષ્યભાવ ન આવે અને સંશયો નિવૃત્ત થાય છે.
\n૨૮. અને તેમનું ધામ.
\n૨૯. પાંડવો વનમાં હતા ત્યારે વિદ્યાપ્રાપ્તિ માટે અર્જૂને તપ કરીને શંકર ભગવાનને વશ કર્યા. તેમની પાસેથી વિદ્યાઓ શીખીને શિવની આજ્ઞાથી સ્વર્ગમાં ગયા. ત્યાં ઇન્દ્રે અર્જુનનું સ્વાગત કર્યું અને પોતાના ઇન્દારાસન પર બેસાડ્યા. સ્વર્ગમાં અર્જુને ઘણાં બધાં અસ્ત્રો-શસ્ત્રોનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું. તેઓ પાછા પૃથ્વી પર આવવા માંગતા હતા, છતાં ઇન્દ્રની આજ્ઞાથી ૫ વર્ષ સુધી સ્વર્ગમાં જ રહ્યા. [મહાભારત, આરણ્યક પર્વ, ઇન્દ્રલોકાભિગમન પર્વ: ૪૯]
\n૩૦. મહાભારત, ઉદ્યોગપર્વ: ૧૧.
\n૩૧. શ્રીમત્ શંકરદિગ્વિજય, સર્ગ: ૯-૧૦.
\n૩૨. અર્થ: હું વૈશ્વાનર (જઠરાગ્નિ) રૂપે થઈને સર્વ પ્રાણીઓના દેહમાં પ્રવેશ કરીને પ્રાણીઓએ જમેલા ચાર પ્રકારના (ભક્ષ્ય, ભોજ્ય, લેહ્ય, ચોષ્ય) અન્નને પ્રાણાપાનવૃત્તિના ભેદરૂપે થઈને પચાવું છું. (ગીતા: ૧૫/૧૪).
\n૩૩. મહાભારત, વનપર્વ: ૨૯૦-૨૯૧.
\n૩૪. ભાગવત: ૧૦/૫૬/૩.
\n૩૫. ભાગવત: ૧/૯/૩૭.
\n૩૬. વિશ્વરૂપ.
\n૩૭. અર્થ: હે જનાર્દન! અતિ સૌમ્ય આ તમારા મનુષ્યરૂપનાં દર્શન કરીને હમણાં જ હું પ્રસન્નતા અને સ્વસ્થતાને પામ્યો છું. (ગીતા: ૧૧/૫૧).
\n૫૫. બ્રહ્માજીએ સ્વાયંભુવ મનુને પૃથ્વીનું પાલન કરવાની આજ્ઞા કરી. સ્વાયંભુવ મનુએ જણાવ્યું કે પૃથ્વી તો રસાતલમાં છે. ત્યારે બ્રહ્માજી તેને બહાર લાવવાનો વિચાર કરતા હતા. તે વખતે અચાનક તેમના નસકોરામાંથી અંગૂઠા જેવડું વરાહશિશુ નીકળ્યું. નીકળવાની સાથે જ પર્વતાકાર જેવડું મોટું થઈ ગયું. બ્રહ્માજીએ તેમની સ્તુતિ કરી અને ત્યારબાદ વરાહ ભગવાને પૃથ્વીની ભાળ સૂંઘીને મેળવી. અને જળમાં પ્રવેશ કરીને રસાતળમાં રહેલી પૃથ્વીને પોતાના બે દાંત ઉપર લઈ બહાર આવ્યા. વચ્ચે હિરણ્યાક્ષ રોકવા માટે આવ્યો તો તેનો પણ વધ કર્યો. પગની ખરીઓથી જળને થંભાવી તેના પર પૃથ્વીનું સ્થાપન કર્યું અને ત્યારબાદ અંતર્ધાન થઈ ગયા. [ભાગવત: ૩/૧૩/૨૮]
\n૫૬. શૃંગારરસ એટલે નવ રસ (શૃંગાર, હાસ્ય, કરુણ, રૌદ્ર, વીર, ભયાનક, બીભત્સ, અદ્ભુત અને શાંત) માંહેલો એક રસ; જે રસ દ્વારા સ્ત્રી-પુરુષનો પ્રેમ વ્યક્ત થાય છે અને જેનાથી કામ ઉદય થાય છે તેને શૃંગાર રસ કહેવામાં આવે છે.
", "hindi_title": "मनुष्यभाव में दिव्यभाव", "hindi_text": "संवत् १८७७ में फाल्गुन कृष्णा तृतीया (२१ मार्च, १८२१) को श्रीजीमहाराज श्रीपंचाला ग्राम-स्थित झीणाभाई के राजभवन में चबूतरे पर पलंग बिछवाकर विराजमान थे। उन्होंने मस्तक पर श्वेत फेंटा बाँधा था, सफ़ेद धोती धारण की थी तथा श्वेत पतली पिछौरी ओढ़ी थी। अपने करकमल में श्रीहरि तुलसी की माला फेर रहे थे। उनके समक्ष परमहंसों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “सभी परमहंस परस्पर प्रश्नोत्तरी प्रारम्भ करें।”
\nइसके बाद मुनिबाबा ने ब्रह्मानन्द स्वामी से प्रश्न पूछा कि, “एक भक्त को भगवान के सम्बंध में निश्चय भी हो, तथा वह भजन-स्मरण करता रहता हो, किन्तु भगवान के मनुष्य-चरित्रों को देखकर उसे भगवत् स्वरूप में संशय हो जाता है, इसका क्या कारण है?”
\nइस प्रश्न का उत्तर ब्रह्मानन्द स्वामी देने लगे, परन्तु वे यथार्थ रूप से उत्तर न दे सके। तब श्रीजीमहाराज काफ़ी देर तक विचार करने के पश्चात् बोले, “इस प्रश्न का उत्तर हम देते हैं: वेदों, पुराणों, महाभारत तथा स्मृतियों आदि शास्त्रों में अक्षरधाम स्थित भगवान के सनातन, अनादि, दिव्य मूलरूप का वर्णन किया गया है कि वस्तुतः भगवान कैसे हैं! तो इस चक्षु-इन्द्रिय द्वारा दिखाई दे रहे जितने भी रूप हैं, उनके समान भगवान का रूप नहीं है; श्रवणेन्द्रिय द्वारा जितने शब्दमात्र सुने जाते हैं, वैसे भगवान के शब्द नहीं है; त्वचा द्वारा जो कुछ स्पर्श किया जाता है, वैसा उनका स्पर्श नहीं है; नासिका द्वारा जितने प्रकार की सुगन्ध सूँघी जाती है, वैसी उनकी सुगन्ध नहीं है; तथा जिह्वा द्वारा जो कुछ भी वर्णित किया जाता है, वैसे भी वे भगवान नहीं हैं। और, मन के संकल्प से भी भगवान ग्राह्य नहीं हो सकते, चित्त भी भगवान के स्वरूप का वैसा चिन्तन नहीं कर सकता, बुद्धि भगवान के स्वरूप का निश्चय नहीं कर सकती, अहंकार द्वारा भी कि, ‘मैं इन भगवान का हूँ और वे मेरे हैं,’ वैसा अहंभाव भी नहीं हो सकता। इस प्रकार भगवान इन्द्रियों तथा अन्तःकरण से अगोचर रहते हैं।
\n“और, भगवान का जैसा रूप है, वैसा रूप इस ब्रह्मांड में ब्रह्मादि स्तम्बपर्यन्त किसी का भी नहीं है कि उनके रूप के साथ किसी की उपमा दी जा सके! तथा उनके जैसे शब्द हैं, जैसी सुगन्ध है, जैसा स्पर्श है और जैसा रस है, वैसे इन पाँचों विषय ब्रह्मांड में अन्य किसी के भी नहीं हैं। वे वास्तव में अनुपमेय हैं। तथा उन भगवान का जैसा धाम है वैसा स्थान इस ब्रह्मांड में अन्य किसी का भी नहीं है, जिससे उसकी उपमा दी जा सके। सप्तद्वीपों, नौ खंडों में जो-जो स्थान हैं तथा मेरु के ऊपर ब्रह्मादि के अत्यन्त शोभायुक्त जो स्थान हैं, लोकालोक पर्वत पर जो अनेक स्थल हैं; इन्द्र, वरुण, कुबेर, शिव, ब्रह्मा के जो स्थान हैं और जो भी अन्य अनेक स्थान हैं, उन सबमें ऐसा एक भी स्थान नहीं है, जिसके साथ भगवान के धाम की उपमा हो सके। और, उन भगवान के धाम में निवास करनेवाले भगवद्भक्तों को जितना सुख उपलब्ध है, उतना सुख इस ब्रह्मांड में अन्यत्र कहीं भी नहीं है, जिससे उसकी उपमा कही जा सके। उन भगवान का जैसा आकार है, वैसा आकार इस ब्रह्मांड में और किसी का नहीं है। वे अनुपमेय हैं, क्योंकि इस ब्रह्मांड में पुरुष-प्रकृति से उत्पन्न हुए जितने भी आकार हैं, वे सब मायिक हैं, किन्तु भगवान तो दिव्य एवं अमायिक हैं।
\n“इसी कारण उन दोनों में अतिशय विलक्षणता है, तब मायिक और अमायिक में सादृश्य कैसे हो सकता है? जैसे किसी मनुष्य के सम्बंध में यह कहा जाए कि, ‘यह मनुष्य भैंस जैसा है, साँप जैसा है तथा चकवा, गधा, कुत्ता, कौवा और हाथी जैसा है,’ तो ऐसी उपमा मनुष्य के लिए सम्भव नहीं है, क्योंकि मनुष्य से भिन्न ये जितने भी जीव हैं, वे सभी विजातीय हैं। इसके अतिरिक्त मनुष्य-मनुष्य में भी अतिशय में सदृशता नहीं होती कि जिससे ऐसी उपमा दी जा सके कि, ‘यह तो इसके समान ही है।’ फिर भी यदि वह वैसा ही मनुष्य हो, तो उसकी अलग पहचान कैसे हो सकती है? अतः मनुष्य-मनुष्य में सजातीय होने पर भी विलक्षणता दिखाई देती है। देखिए न, ये दो भक्त भगा और मूला, दोनों ही एकसमान दिखते हैं, फिर भी यदि अधिक दिनों तक कोई उनके साथ में रहे, तो दोनों में से प्रत्येक को पहचाना जा सकता है कि, ‘यह भगा है और यह मूला है।’ यदि विलक्षणता ही न हो, तो किसी को किस प्रकार पहचाना जा सकता है? अतः जब मनुष्य-मनुष्य में भी सदृशता नहीं है, तो मायिक-अमायिक में सदृशता कैसे हो सकती है कि जिसकी उपमा भगवान से करें, अथवा भगवान के धाम के साथ करें! क्योंकि ये जो भगवान हैं, वे इन्द्रियों तथा अन्तःकरण के लिए अगोचर हैं। ऐसा समस्त शास्त्रों में कहा गया है।
\n“वे भगवान जब जीव को अपना दर्शन न देने की इच्छा करते हैं, तब उक्त प्रकार से दिव्यरूप एवं अगोचर होकर अपने अक्षरधाम में रहते हैं। वे भगवान महाराजाधिराज हैं। वे दिव्यरूप असंख्य समृद्धि एवं अगण्य पार्षदों से युक्त हैं तथा अनन्तकोटि ब्रह्मांडों के स्वामी हैं। जैसे कि इस लोक में कोई बड़ा चक्रवर्ती राजा हो, उसका सूर्योदय और सूर्यास्तपर्यन्त राज्य हो तथा वह राजा अपने तपोबल द्वारा देवताओं के सदृश ऐश्वर्यों को प्राप्त करके स्वर्गलोक, मृत्युलोक और पाताललोक - इन तीनों लोकों पर शासन करता हों, जैसे अर्जुन स्वर्ग में सदेह जाकर इन्द्रासन पर कई वर्षों तक आसीन रहे थे। नहुषराजा भी इन्द्र हुआ था। ऐसे प्रतापी चक्रवर्ती राजा के आधीन इतने अधिक गाँव होते हैं कि उनकी गणना ही नहीं हो पाती, क्योंकि ये असंख्य हैं। इसी प्रकार ऐसे गाँव-गाँव के पटेलों की भी गिनती नहीं हो सकती, ऐसे गाँव-गाँव के असंख्य पटेल उनके राजभवन में उनका अभिवादन करने आते हैं और उस राजा के धन, माल, भोगों, स्थानों तथा समृद्धियों की भी जिस प्रकार गणना नहीं हो पाती, वैसे ही भगवान भी असंख्यकोटि ब्रह्मांडरूप गाँवों के राजाधिराज हैं। ब्रह्मांडरूप गाँवों के मुख्य पटेल तो ब्रह्मा, विष्णु और शिव हैं। जैसे एक गाँव में एक बड़ा पटेल होता है, उसे उस गाँव के सभी लोग आकर नमस्कार करते हैं और उसकी आज्ञा का पालन करते रहते हैं। वह पटेल राजा को नमस्कार करता है। वैसे ही प्रत्येक ब्रह्मांड में ब्रह्मा, विष्णु, शिव तीन अग्रणी हैं, तथा अन्य जो उस ब्रह्मांड के देव, दैत्य, मनुष्य, ऋषि और प्रजापति आदि ब्रह्मा, विष्णु और शिव का भजन-स्मरण करते हैं तथा उनकी आज्ञा का पालन करते हैं, लेकिन ब्रह्मा, विष्णु तथा शिव तो भगवान पुरुषोत्तम को भजते हैं तथा उनकी आज्ञा का पालन करने में तत्पर रहते हैं। प्रत्येक ब्रह्मांड के ब्रह्मा, विष्णु तथा शिव भगवान से प्रार्थना करते हैं कि, ‘हे महाराज! कृपा करके आप हमारे ब्रह्मांड में पधारिए।’
\n“जिस प्रकार किसी गाँव का पटेल चक्रवर्ती राजा के समक्ष उपस्थित होकर प्रार्थना करता है कि, ‘हे महाराज! मैं गरीब हूँ, आप मेरे घर पधारें। मुझसे आपकी जो कुछ सेवा-चाकरी बनेगी, वह मैं करूँगा।’ उसी प्रकार ब्रह्मा, विष्णु तथा शिव भगवान से प्रार्थना करते हैं कि, ‘हे महाराज! आप दया करके हमें दर्शन दीजिए और हमारे ब्रह्मांड में पधारिए।’ तब वे भगवान उस ब्रह्मांड में देह-धारण करते हैं। उन्हें जहाँ जैसा कार्य करना होता है, वहाँ वे वैसी देह धारण करते हैं और तदनुसार आचरण करते हैं। यदि वे देवाकृतिवाली देह धारण करते हैं, तो देव-सदृश चेष्टा करते हैं तथा पशु-शरीर धारण करने पर पशु जैसा आचरण करते हैं। जब भगवान ने वराहरूप देह धारण की, तब उन्होंने सूँघकर पृथ्वी को खोज डाला था; हयग्रीवरूप धारण करने पर वे घोड़े की तरह हिनहिनाने लगे थे; जब उन्होंने मत्स्य-कच्छपादि जलजन्तुओं की देहों को धारण किया, तब वे जल में ही घूमते रहे, किन्तु उन्होंने पृथ्वी पर भ्रमण नहीं किया; नृसिंहरूप धारण करने पर उन्होंने सिंह की तरह आचरण किया, परन्तु मनुष्यसदृश चेष्टा नहीं की।
\n“और वे भगवान जब मनुष्यदेह धारण करते हैं, तब मनुष्यसदृश ही क्रिया करते हैं। जैसे कि जब सत्युग आता है, तब मनुष्य की एक लाख वर्ष की आयु होती है, तब भगवान भी एक लाख वर्ष तक अपनी देह को रखते हैं। उस सत्युग के मनुष्य जब मनोवांछित भोगों का उपभोग करते हैं, तब भगवान भी उनके समान भोग भोगते हैं, किन्तु अधिक नहीं। त्रेतायुग में मनुष्य की आयु दस सहस्र वर्ष की होती है। भगवान भी उतने वर्षों तक ही देह की आयु रखते हैं। द्वापरयुग में मनुष्य की आयु एक सहस्र वर्ष की होती है तथा तत्कालीन मनुष्य में दस सहस्र हाथियों का बल होता है। तब भगवान में भी उतना बल होता है और उतना आयुष्य भी होता है। और, कलियुग में जब भगवान देह धारण करते हैं, तब वे कलियुगी प्रमाण के अनुसार आयुष्य एवं बल धारण करते हैं।
\n“जिस प्रकार बालक गर्भ में आता है और गर्भ के बढ़ने पर उसका जन्म होता है तथा उसके पश्चात् उसकी क्रमशः बाल्यावस्था, युवावस्था एवं वृद्धावस्था होती है और इसके बाद उसकी मृत्यु हो जाती है; उसी प्रकार भगवान भी वैसी ही मनुष्य सदृश चेष्टा करते हैं। जैसे मनुष्य में काम, क्रोध, लोभ, स्वाद, मान, स्नेह, मद, मत्सर, ईर्ष्या, द्वेष, राग, मोह, सुख, दुःख, भय, निर्भयता, शूरता, कायरता, भूख, प्यास, आशा, तृष्णा, निद्रा, पक्षपात, पराया, अपना, त्याग एवं वैराग्य आदि सूचक स्वभाव होते हैं, वैसे ही ये सभी स्वभाव भगवान द्वारा मनुष्य देह धारण करने पर उनमें भी दिखाई पड़ते हैं।
\n“समस्त शास्त्रों में भगवान के उस मनुष्य स्वरूप तथा उनके मूल दिव्यस्वरूप का भी वर्णन किया गया है। जिसने भगवान के इन दोनों स्वरूपों का यथार्थ रूप से श्रवण-मनन करके दृढ़ निश्चय कर लिया हो, उसको तो भगवान के मनुष्य स्वरूप में किसी भी प्रकार का संशय नहीं होता। किन्तु जिसकी इस प्रकार की समझ में कोई कसर रह गई हो, उसे भगवान में संशय उत्पन्न हो जाता है। और, वे दिव्यरूप भगवान मनुष्य-शरीर को धारण करते हैं, तब मनुष्य जैसा स्वभाव रखते हैं, किन्तु बुद्धिमान मनुष्य को इतना विवेक अवश्य रहता है कि, ‘उन भगवान में यद्यपि काम है, परन्तु वह अन्य मनुष्य जैसा नहीं है, तथा क्रोध, लोभ, स्वाद, मान आदि स्वभाव तो हैं, परन्तु वे अन्य मनुष्यों जैसे नहीं हैं,’ उनमें जो कुछ दिव्यभाव है, वह बुद्धिमान को समझ में आ जाता है; अतः तदनुसार वह भगवान के स्वरूप का निश्चय करता है।
\n“जैसे शंकराचार्य ने शृंगार रस के विषय में जानकारी के लिए राजा के शरीर में प्रवेश किया था, तब ठीक उस राजा के समान ही शृंगारिक हावभाव प्रकट किया तथा दैहिक चेष्टा भी उसी के अनुसार की थी। किन्तु रानी बुद्धिमती थी, उसने भाँप लिया कि, ‘मेरे पति में ऐसा चमत्कार नहीं था। अतः यही प्रतीत हो रहा है कि इस देह में किसी अन्य जीव ने प्रवेश किया है।’ वैसे ही मनुष्य देहधारी भगवान में दिव्यभाव प्रतीत होता है, उसी से भगवान का निश्चय हो जाता है।
\n“तब आप यह कहेंगे कि भगवान ने किंचित् दिव्यभाव दिखाया और उससे मनुष्य को भगवान के स्वरूप का निश्चय हो गया। यदि अधिकाधिक दिव्यभाव दिखलाया जाए, तो अनेक मनुष्यों को ऐसा निश्चय हो जाए। इसका तात्पर्य यह है कि सूर्य को समस्त शास्त्रों में नारायण बताया गया है और वह समग्र मानवजाति को दृष्टिगोचर भी होता है, सभी मनुष्य प्रतिदिन उसका दर्शन करते हैं; फिर भी, उसके दर्शन से मनुष्य को अपने आत्मकल्याण का निश्चय नहीं होता कि ,‘मेरा कल्याण हो गया।’ जबकि मनुष्याकार रामकृष्णादि अवतारों तथा नारद-शुकादि सन्तों के दर्शन करने से मनुष्य को ऐसा निश्चय हो जाता है कि, ‘मेरा कल्याण निश्चित रूप से हो गया और मैं कृतार्थ हुआ हूँ।’ यद्यपि उन भगवान तथा सन्त में स्वयं का कोई प्रकाश नहीं है, दीप जलाने पर उनका दर्शन होता है, तो भी उसे कल्याण का निश्चय हो जाता है। अग्नि भी साक्षात् भगवान हैं, क्योंकि भगवान ने यह कहा भी है:
\n‘अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः।“इसी प्रकार अग्नि के भी सबको दर्शन होते हैं, परन्तु मनुष्य को उससे आत्मकल्याण का निश्चय नहीं होता। जबकि भगवान तथा सन्त के दर्शन से उसे ऐसा निश्चय हो जाता है। इसका क्या कारण है? तो मनुष्य तथा सूर्य एवं अग्नि में पूरी तरह भिन्नता है। दोनों एक दूसरे से विजातीय हैं। इसलिए उनके दर्शन करने से कल्याण होने का निश्चय नहीं होता। क्योंकि मनुष्य यदि अग्नि का स्पर्श करे, तो वह जलकर मर जाए। जैसे कुन्तीजी ने दुर्वासा के दिए गए मन्त्र द्वारा जब सूर्य को बुलाया, तो सूर्य मनुष्यरूप से उनके पास आये, तभी उसे शरीर-सम्बंध सुख उपलब्ध हुआ और उसे कर्णरूप गर्भ रहा। परन्तु, यदि सूर्य अपने पूर्ण प्रकाशसहित वहाँ आए होते, तो कुन्तीजी जलकर मर जाती और उन्हें स्पर्शजन्य सुख भी नहीं मिल पाता। सत्राजित यादव के पास सूर्य मनुष्यरूप धारण करके ही आते थे। जब सूर्य कुन्तीजी और सत्राजित के पास आए, तब क्या वे आकाश में नहीं थे? वे आकाश में भी थे तथा अन्य रूप द्वारा वही कुन्तीजी और सत्राजित के पास भी आए थे। यद्यपि उनके पास अपना पूर्ण प्रकाश था, परन्तु वे अपने उस प्रकाश का संकोचन करके मनुष्य की भाँति आए थे।
\n“वैसे ही भगवान यदि अपने पूर्ण दिव्यभाव सहित जीव को दर्शन दें, तो मनुष्य दुविधा में पड़ जाएगा कि, ‘यह कोई भूत-प्रेत है? या कुछ और है?’ वस्तुतः भगवान अपने ऐश्वर्यों का संकोचन करके मनुष्य-सदृश होकर ही भक्त को दर्शन देते हैं। वे अपने धाम में भी विराजमान हैं और उनके मनुष्यरूप के कारण ही भक्त उनके दर्शन, स्पर्श आदि नौ प्रकार की भक्ति कर सकता है। यदि भगवान मनुष्य-सदृश न हों और दिव्यभाव सहित ही रहें, तो उनके प्रति मनुष्यों को स्नेह नहीं होगा तथा उनका सुख भी नहीं मिलेगा। जिस प्रकार मनुष्य-मनुष्य में स्वाभाविक स्नेह होता है और सुख भी मिलता है, परन्तु पशु और मनुष्य में परस्पर उस प्रकार का स्नेह नहीं होता और सुख भी नहीं मिलता। पशु-पशु में ही परस्पर स्नेह होता है और सुख भी मिलता है, क्योंकि सजातीय में ही स्नेह होता है, विजातीय में नहीं। वैसे ही भगवान भी अपने दिव्यभाव का संकोचन करके अपने भक्त को अपने प्रति स्नेह कराने के लिए मनुष्यरूप धारण करते हैं, किन्तु उसे दिव्यभाव नहीं दिखलाते। यदि वे दिव्यभाव दिखलायें, तो विजातीय भाव उत्पन्न हो जाता है, जिससे भक्त को उनके प्रति स्नेह नहीं होता और सुख भी नहीं मिल पाता।
\n“इसलिए, भगवान जब मनुष्यरूप धारण करते हैं, तब वे अपने दिव्यभाव को छिपाये रखते हैं। अपनी दिव्यता को छिपाये हुए जब कभी वे अति शीघ्रता में कोई कार्य करने लगते हैं, तब उनका दिव्यभाव अचानक प्रकट हो जाता है। कभी-कभी वे अपनी इच्छा से भी अपने किसी भक्त को अपना दिव्यभाव दिखला देते हैं। जब श्रीकृष्ण भगवान भीष्म को मारने के लिए उतावले हुए, तब वे अपने मनुष्यभाव को भूल गए और दिव्यभाव प्रकट हो गया। जिससे पृथ्वी उनके भार को सहन करने में असमर्थ हो गई। इसी प्रकार अर्जुन को भी भगवान ने अपना दिव्यभाव दिखलाया था। किन्तु वह दिव्यभाव उन्होंने अपनी इच्छा से ही दिखाया था। उस दिव्यभाव को देखकर अर्जुन को कोई आनन्द नहीं मिला और वे अत्यन्त व्याकुल हो गए। बाद में श्रीकृष्ण भगवान ने अर्जुन को अपने मनुष्य-स्वरूप का दर्शन कराया, तब अर्जुन आश्वस्त हुए और उन्होंने यह उद्गार प्रकट किया:
\n‘दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन!“इसका सारांश यह है कि भगवान का मनुष्यरूप ही जीव के लिए अनुकूल और सुखद रहता है। इसी कारण भगवान जब मनुष्यभाव से आचरण करने लगते हैं, तब जो मनुष्य इस प्रकार की समझ नहीं रखता, उसको भगवान का मनुष्यभाव देखकर भ्रान्ति हो जाती है। यदि भगवान सदैव अपना दिव्यभाव ही प्रकट करते रहें, तो वे सहज ही मन-वाणी से अगोचर हैं, अतः जीव के लिए बोधगम्य नहीं हो सकते! इसलिए, शास्त्रों में भगवान के स्वरूप का दो प्रकार से वर्णन किया गया है; उसके अनुसार जिसने भगवान को यथार्थ रूप से जान लिया है, उसको कोई संशय नहीं होता है, किन्तु जो ऐसा नहीं समझता, उसे अवश्य संशय हो जाता है।
\n“और, जो पुरुष यह कहता है, कि, ‘मैंने भगवान को जान लिया है और मुझे निश्चय भी हो चुका है,’ फिर वह यदि इस बात को नहीं समझा, तो यही कहना पड़ेगा कि उसका निश्चय अपरिपक्व है। जैसे कोई श्लोक और भजन वह सीख चुका हो, उससे यह पूछा जाए, कि, ‘क्या तूने यह श्लोक तथा भजन सीख लिया?’ तो वह कहेगा कि, ‘हाँ, सीख लिया है।’ वह कंठस्थ किया गया पाठ बोलकर भी बता देता है। परन्तु, कुछ दिनों के बाद वह उस श्लोक तथा भजन को भूल जाता है। इसका अर्थ यह है कि उसने वह श्लोक और भजन कंठस्थ तो किया था, पर यथार्थ रूप में नहीं किया था; क्योंकि श्रवण-मनन द्वारा दृढ़ अभ्यास करके उसने इस श्लोक और भजन को हृदयंगम नहीं किया था; इसी कारण वह विस्मृत हो गया। कुछ बातें बाल्यावस्था से ही अभ्यास करने के कारण इतनी सुदृढ़ हो जाती हैं कि युवावस्था तथा वृद्धावस्था में भी उसका काम पड़ने पर उस बात की याद आ जाती है। वैसे ही उसने जब भगवान सम्बंधी निश्चय किया था, तभी उसके निश्चय में कमी रह गई थी। यदि उसमें कोई कमी नहीं रही होती, तथा इस प्रकार पहले से ही श्रवण करके, उसका मनन कर उसी का सुदृढ़ अभ्यास उसके अंदर आत्मसात् हो गया होता, तो उसे कभी भगवान के स्वरूप में संशय होता ही नहीं।”
", "hindi_footnote": "२०३. अर्थ: “मैं वैश्वानर (जठराग्नि) बनकर समस्त प्राणियों की देहों में रहता हूँ और प्राणियों द्वारा खाये गए चार प्रकार के अन्नों को प्राणापानवृत्ति से समायुक्त होकर पचाता हूँ।” (गीता: १५/१४)
\n२०४. अर्थ: “हे जनार्दन! अब मैं आपके इस अतिसौम्य मनुष्यरूप के दर्शन करके स्वस्थ और प्रसन्नचित्त हुआ हूँ।” (गीता: ११/५१)
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/130.mp3" }, { "english_title": "Where Is Conceit Appropriate, and Where Is Humility Appropriate?", "english_text": "On Fāgun vadi 8, Samvat 1877 [27 March 1821], Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot that had been placed on a platform in Jhinābhāi’s darbār in Panchālā. He was wearing a white khes and a warm, red dagli. He had also tied a white feto around His head. In addition to this, He had covered Himself with a white cotton cloth. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Swayamprakāshānand Swāmi asked a question, “When is conceit appropriate, and when is it not appropriate? When is humility appropriate, and when is it not appropriate?”
\nShriji Mahārāj replied, “It is appropriate to be conceited before one who spites Satsang, or speaks derogatorily of God or His great Sant. If a person does speak derogatorily, one should retaliate with words as sharp as an arrow, but in no way should one become humble before a non-believer. In such situations, that is appropriate. On the other hand, it is not appropriate to be conceited before God or His Sant. Before them, putting conceit aside, behaving as a servant of servants and becoming humble is the only appropriate behavior.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "માનીપણું ને નિર્માનીપણું ક્યાં સારું?", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના ફાગણ વદિ ૮ અષ્ટમીને દિવસ શ્રીજીમહારાજ ગામ શ્રીપંચાળા મધ્યે ઝીણાભાઈના દરબારમાં ઓટાને વિષે ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા ને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો ને ગરમ પોસની રાતી ડગલી પહેરી હતી ને મસ્તક ઉપર ધોળો ફેંટો બાંધ્યો હતો ને ધોળી ચાદર ઓઢી હતી ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી સ્વયંપ્રકાશાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “કયે ઠેકાણે માન સારું છે ને કયે ઠેકાણે સારું નથી? ને કયે ઠેકાણે નિર્માનીપણું સારું છે ને કયે ઠેકાણે સારું નથી?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જે સત્સંગનો દ્રોહી હોય ને પરમેશ્વરનું ને મોટા સંતનું ઘસાતું બોલતો હોય, તેની આગળ તો માન રાખવું તે જ સારું છે અને તે ઘસાતું બોલે ત્યારે તેને તીખા બાણ જેવું વચન મારવું પણ વિમુખની આગળ નિર્માની થવું નહીં તે જ રૂડું છે. અને ભગવાન ને ભગવાનના સંતની આગળ તો જે માન રાખવું તે સારું નથી ને તેની આગળ તો માનને મૂકીને દાસાનુદાસ થઈને નિર્માનીપણે વર્તવું તે જ રૂડું છે.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "निर्मानी–भाव", "hindi_text": "संवत् १८७७ में फाल्गुन कृष्णा अष्टमी (२७ मार्च, १८२१) को श्रीजीमहाराज श्रीपंचाला ग्राम-स्थित झीणाभाई के राजभवन में चबूतरे पर बिछे हुए पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत धोती धारण की थी, गरम पोस की लाल बगलबंडी पहनी थी, मस्तक पर श्वेत फेंटा बाँधा था और सफ़ेद चादर ओढ़ी थी। उनके समक्ष परमहंसों तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nतब स्वयंप्रकाशानन्द स्वामी ने प्रश्न किया कि, “किस स्थान पर मान रखना उचित है और किस जगह उचित नहीं है तथा किस ठिकाने पर निर्मानी-भाव उचित है और किस स्थान पर वह उचित नहीं है?”
\nउत्तर में श्रीजीमहाराज बोले कि, “जो मनुष्य सत्संग का द्रोही हो तथा परमेश्वर एवं बड़े सन्त के विरुद्ध बातें करता हो, उसके आगे तो मान रखना ही अच्छा है और उसके अभद्र व्यवहार पर उसके प्रति तीखे बाण जैसा वचन बोलना ही ठीक है, किन्तु विमुख के आगे निर्मानी-भाव नहीं रखना ही उचित है। परन्तु, भगवान एवं भगवान के सन्त के समक्ष मान रखना उचित नहीं है। उनके आगे तो मान छोड़कर और दासानुदास होकर निर्मानीभाव से आचरण करना, वही श्रेयस्कर है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/131.mp3" }, { "english_title": "Those with FirmUpāsanāAttain Liberation", "english_text": "On the night of Fāgun vadi 9, Samvat 1877 [28 March 1821], Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot that had been placed on a platform in Jhinābhāi’s darbār in Panchālā. He was wearing a warm, red dagli along with a white angarkhu. He had also tied a white feto around His head. In addition to this, He was wearing a white khes and had covered Himself with a white blanket. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “I thought for quite some time and having mentally skimmed through all of the scriptures, it became apparent that there has not been any avatār as powerful as Shri Krishna. Why? Because Shri Krishna has, within himself, exhibited in various ways the characteristics of all of the other countless forms of himself. How? Firstly, after Devki gave birth to him, he gave darshan in a four-armed form holding a conch, a disc, a mace and a lotus, thereby revealing in himself the characteristics of the husband of Lakshmi, Vaikunthnāth. To his mother Yashodā, he showed the Vishwarup form in his own mouth, thereby revealing the characteristics of Aniruddha in himself through his thousand-headed form. He gave darshan to Akrur in the river Yamunā, thereby revealing the characteristics of Shesh-shāyi. He showed the Vishwarup form to Arjun on the battlefield: ‘Pashya me pārth roopāni shatasho’tha sahasrashaha |’.1 There, he showed countless brahmānds and revealed the characteristics of Purushottam. Moreover, Shri Krishna himself has said:
\nYasmāt-ksharam-ateeto’ham-aksharād-api chottamaha |“Thereby, he revealed himself as Purushottam. Also, he himself was the Shri Krishna who resides in Golok with Rādhikā. When he went to retrieve the Brāhmin’s son, he gave darshan to Arjun as Bhumā-Purush. It was Vāsudev - who resides in Shwetdwip - who himself assumed that avatār. Moreover, throughout the Mahābhārat and the Shrimad Bhāgwat, Narnārāyan has been referred to as that Shri Krishna himself. Therefore, the forms, strength and divine powers of that same God residing in that avatār of Shri Krishna in various ways are complete. Thus, that avatār was very great. After all, other forms possessed a few divine powers, whereas he was replete with all divine powers. Therefore, there is no avatār like the avatār of Krishna; that avatār reigns as supreme. Only some powers have been revealed through the other avatārs. This Avatār, however, has revealed all divine powers and strength. Therefore, this Avatār is the greatest of all.
\n“If one has a firm conviction of the manifest form of Shri Krishna3 in this manner, and if that realization never changes in any way, then even if one happens to commit a slip of conduct due to the influence of bad company, one would not fall from the path of liberation; one would certainly attain liberation. Therefore, if all of you paramhansas and devotees also cultivate such firmness of the upāsanā of God in this way, then if you happen to commit a slight slip of conduct, you will still ultimately attain liberation.”
\nHearing this discourse, all of the sādhus and devotees realized Shriji Mahārāj as the cause of all, thus strengthening their upāsanā.
", "english_footnote": "O Son of Pruthā [Arjun]! Behold my hundreds and thousands of divine forms that are of various types and of assorted colors and shapes. - Bhagwad Gitā: 11.5
\nI transcend all that is perishable and am greater than even the imperishable; therefore I am known in the Smrutis and Vedas as ‘Purushottam’. - Bhagwad Gitā: 15.18
\n3. Here, the words ‘manifest form of Shri Krishna’ refers to Shriji Maharaj himself because he was manifest at the time. Senior sadguru sādhus have revealed through the years that Shriji Maharaj has narrated his own supremacy by using Krishna as an example.
", "gujarati_title": "ઉપાસનાની દૃઢતાવાળાનું કલ્યાણ થાય, તેનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના ફાગણ વદિ ૯ નવમીને દિવસ રાત્રિને સમે શ્રીજીમહારાજ ગામ શ્રીપંચાળા મધ્યે ઝીણાભાઈના દરબારમાં ઓટા ઉપર ઢોલિયો ઢળાવીને વિરાજમાન હતા ને મસ્તક ઉપર ધોળો ફેંટો બાંધ્યો હતો ને ધોળે અંગરખે સહિત ગરમ પોસની રાતી ડગલી પહેરી હતી ને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો ને ધોળી પછેડી ઓઢી હતી ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “અમે ઝાઝી વાર સુધી વિચાર કર્યો ને સર્વે શાસ્ત્રમાં નજર ફેરવીને જોયું ત્યારે એમ જણાયું જે, ‘શ્રીકૃષ્ણ જેવો અવતાર સર્વ શક્તિએ યુક્ત બીજો કોઈ નથી થયો;’ કેમ જે, બીજી જે સર્વે પોતાની અનંત મૂર્તિઓ ભિન્નભિન્નપણે રહી છે તે સર્વેનો ભાવ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને પોતાને વિષે દેખાડ્યો. કેવી રીતે? તો પ્રથમ પોતે દેવકી થકી જન્મ્યા ત્યારે શંખ, ચક્ર, ગદા, પદ્મ ધારીને ચતુર્ભુજરૂપે દર્શન દીધું, તેણે કરીને લક્ષ્મીપતિ જે વૈકુંઠનાથ તેનો ભાવ પોતામાં જણાવ્યો.૩૮ તથા માતા યશોદાને પોતાના મુખમાં વિશ્વરૂપ દેખાડ્યું, તેણે કરીને સહસ્રશીર્ષાપણે કરીને અનિરુદ્ધપણું પોતામાં જણાવ્યું.૩૯ તથા અક્રૂરને યમુનાના ધરામાં દર્શન દીધાં, તેણે કરીને શેષશાયીપણું જણાવ્યું.૪૦ તથા અર્જુનને રણસંગ્રામમાં વિશ્વરૂપ દેખાડ્યું જે, ‘પશ્ય મે પાર્થ રૂપાણિ શતશોઽથ સહસ્રશઃ॥’૪૧ એવી રીતે અનંત બ્રહ્માંડ દેખાડીને પુરુષોત્તમપણું જણાવ્યું. તથા પોતે શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું જે,
\n‘યસ્માત્ક્ષરમતીતોઽહમક્ષરાદપિ ચોત્તમઃ।“એવી રીતે પોતે પોતાનું પુરુષોત્તમપણું જણવ્યું. તથા ગોલોકવાસી જે રાધિકા સહિત શ્રીકૃષ્ણ તે તો પોતે જ હતા.૪૩ અને બ્રાહ્મણના બાળકને લેવા ગયા ત્યારે અર્જુનને પોતાનું ભૂમાપુરુષરૂપે દર્શન કરાવ્યું.૪૪ તથા શ્વેતદ્વીપવાસી વાસુદેવ તેણે તો પોતે જ એ અવતાર ધર્યો હતો. તથા નરનારાયણ તો સમગ્ર ભારતને૪૫ વિષે તથા ભાગવતમાં૪૬ એ શ્રીકૃષ્ણને જ કહ્યા છે. તે માટે એ શ્રીકૃષ્ણના અવતારને વિષે તો ભિન્નભિન્નપણે રહી જે એ જ ભગવાનની મૂર્તિઓ તથા શક્તિઓ, ઐશ્વર્ય તે સમગ્ર છે, માટે એ અવતાર તે બહુ મોટો થયો છે. અને બીજી મૂર્તિને વિષે થોડું ઐશ્વર્ય છે ને એને વિષે સંપૂર્ણ ઐશ્વર્ય છે. માટે કૃષ્ણાવતાર જેવો કોઈ અવતાર નથી અને એ અવતાર સર્વોપરી વર્તે છે. અને બીજા અવતારે કરીને થોડી શક્તિ જણવી છે ને આ અવતારે કરીને સંપૂર્ણ ઐશ્વર્ય-શક્તિઓ જણવી, માટે આ અવતાર સર્વોત્કર્ષપણે વર્તે છે. એવી રીતે જેની પ્રત્યક્ષ શ્રીકૃષ્ણના સ્વરૂપમાં૪૭ અચળ મતિ હોય ને એ મતિ કોઈ દિવસ વ્યભિચારને ન પામતી હોય ને તેની વતે કોઈ કુસંગે કરીને કદાચિત્ કાંઈક અવળું વર્તાઈ ગયું હોય તો પણ તે કલ્યાણના માર્ગમાંથી પડે નહીં; એનું કલ્યાણ જ થાય. માટે તમે સર્વે પરમહંસ-હરિભક્ત છો, તે પણ એવી રીતે જો ઉપાસનાની દૃઢતા ભગવાનને વિષે રાખશો તો કદાચિત્ કાંઈક અવળું વર્તાઈ જશે તો પણ અંતે કલ્યાણ થશે.” એવી રીતની વાર્તાને સાંભળીને સર્વે સાધુ-હરિભક્ત તે શ્રીજીમહારાજને વિષે સર્વકારણપણું જાણીને ઉપાસનાની દૃઢતા કરતા હવા.
", "gujarati_footnote": "૩૮. ભાગવત: ૧૦/૩/૯.
\n૩૯. ભાગવત: ૧૦/૮/૩૮-૪૨.
\n૪૦. ભાગવત: ૧૦/૩૯/૪૬.
\n૪૧. અર્થ: હે પાર્થ! મારાં અનેક પ્રકારનાં તથા અનેક વર્ણ અને આકૃતિવાળાં સેંકડો અને હજારો દિવ્ય રૂપો તું જો. (ગીતા: ૧૧/૫).
\n૪૨. અર્થ: પૂર્વ શ્લોકમાં કહેલા સ્વભાવથી જીવ-ઈશ્વરોને હું અતીત છું એટલે તેના દોષોનો સ્પર્શ મને નથી અને અક્ષરબ્રહ્મ થકી કહેલ હેતુઓથી અતિશય ઉત્કૃષ્ટ છું. (ગીતા: ૧૫/૧૮).
\n૪૩. બ્રહ્મવૈવર્તપુરાણ, શ્રીકૃષ્ણજન્મખંડ, અધ્યાય: ૧-૪; ગર્ગસંહિતા: ૨-૩.
\n૪૪. ભાગવત: ૧૦/૮૯/૫૯.
\n૪૫. મહાભારત, વનપર્વ: ૧૩/૩૯-૪૦.
\n૪૬. ભાગવત: ૪/૧/૫૯; ૧૦/૮૯/૬૦.
\n૪૭. અહીં આવતો ‘પ્રત્યક્ષ શ્રીકૃષ્ણ’ શબ્દ તે શ્રીજીમહારાજનો વાચક છે. શ્રીજીમહારાજે શ્રીકૃષ્ણના દૃષ્ટાંતે પોતાનું સર્વાવતારિપણું અહીં નિરૂપ્યું છે તેમ પરંપરાથી સદ્ગુરુ સંતોના મુખેથી સાંભળીએ છીએ. આ વચનામૃતની ‘સેતુમાલા ટીકા’માં પણ કહે છે: “સામ્પ્રતં સાધુપ્રમુખસ્વભક્તાન્ સ્મારયન્ ઉક્તવિધોઽક્ષરધામાધિપતિઃ સકલૈશ્વર્યાદિનિધિઃ શ્રીકૃષ્ણશબ્દોક્તઃ પુરુષોત્તમોઽહમસ્મીતિ તાન્ બોધયન્ સ્વસ્યૈવ ભક્તિમુપાદિદેશ।” અર્થ: વર્તમાનકાળે સંતો-હરિભક્તોને શ્રીજીમહારાજ એ સ્મરણ કરાવે છે કે ઉપર કહ્યા મુજબ અક્ષરધામના અધિપતિ સકળ ઐશ્વર્યના ભંડાર અહીં શ્રીકૃષ્ણ શબ્દથી કહેલ પુરુષોત્તમ હું જ છું, તેમ જણાવીને પોતાની ભક્તિ ઉપદેશે છે.
", "hindi_title": "उपासना की दृढ़ता", "hindi_text": "संवत् १८७७ में फाल्गुन कृष्णा नवमी (२८ मार्च, १८२१) को रात्रि के समय श्रीजीमहाराज श्रीपंचाला ग्राम-स्थित झीणाभाई के राजभवन में चबूतरे पर पलंग बिछवाकर विराजमान थे। उन्होंने सिर पर श्वेत फेंटा बाँधा था, सफ़ेद अंगरखा सहित गरम पोस की लाल बगलबंडी पहनी थी, सफ़ेद धोती धारण की थी तथा श्वेत पिछौरी ओढ़ी थी। उनके समक्ष परमहंस तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “हमने बहुत देर तक विचार किया और समस्त शास्त्रों में दृष्टि की, तब हमें ऐसा ज्ञात हुआ कि, ‘श्रीकृष्ण जैसा सर्वशक्तिसम्पन्न कोई अन्य अवतार नहीं हुआ है।’ क्योंकि अन्य जो अपनी अनन्त मूर्तियाँ भिन्न-भिन्न रूप से रही हैं, उन सबका भाव श्रीकृष्ण भगवान ने अपने स्वरूप में दिखलाया था। वह किस प्रकार? तो सर्वप्रथम स्वयं श्रीकृष्ण भगवान ने जब देवकी की कोख से जन्म लिया, तब शंख, चक्र, गदा, पद्म धारण कर उन्हें चतुर्भुज-रूप में दर्शन दिया। जिसके द्वारा उन्होंने लक्ष्मीपति वैकुंठनाथ का भाव अपने स्वरूप में दिखलाया। फिर उन्होंने माता यशोदा को अपने मुख में विश्वरूप का दर्शन करवाया; इससे सहस्रशीर्षरूप द्वारा अनिरुद्धभाव का दर्शन अपने स्वरूप में करवाया। तथा अक्रूर को उन्होंने यमुना के जलाशय में दर्शन दिया, उससे अपने स्वरूप में शेषशायीभाव दिखाया; एवं युद्धस्थल में अर्जुन को विश्वरूप दिखलाया और कहा कि:
\n‘पश्य मे पार्थ! रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः॥’२०५\n“इस प्रकार अनन्त ब्रह्मांडों के दर्शन करवाकर अपना पुरुषोत्तमभाव बताया। इसके उपरांत श्रीकृष्ण ने कहा भी है कि:
\n‘यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः।“इस प्रकार श्रीकृष्ण ने स्वयं अपना पुरुषोत्तमभाव दिखाया। जबकि गोलोकवासी राधिका सहित श्रीकृष्ण तो वे स्वयं थे। जब वे मृत ब्राह्मण बालक को लेने के लिए भूमापुरुष के लोक में गए, तब श्रीकृष्ण ने अर्जुन को भूमापुरुषरूप में अपना दर्शन करवाया। तथा, श्वेतद्वीपवासी वासुदेव ने स्वयं ही यह अवतार धारण किया था। और, समग्र महाभारत तथा भागवत में उन्ही श्रीकृष्ण को ‘नरनारायण’ बताया गया है। इसलिए, श्रीकृष्ण अवतार में भिन्न-भिन्न रूप से रहीं उन भगवान की मूर्तियाँ, शक्तियाँ तथा ऐश्वर्य समग्र रूप से विद्यमान हैं। इसलिए, वह अवतार अति महान हुआ है। अन्य मूर्तियों में थोड़ा ऐश्वर्य है, परन्तु उसमें सम्पूर्ण ऐश्वर्य है। अतः कृष्णावतार जैसा कोई अवतार नहीं है, यह अवतार सर्वोत्कृष्ट है। और, अन्य अवतार द्वारा थोड़ी ही शक्ति प्रकट की है, किन्तु इस अवतार द्वारा सम्पूर्ण ऐश्वर्यों तथा शक्तियों को प्रकट किया गया है। इसलिए, यह अवतार सर्वोत्कृष्ट है। इस प्रकार प्रत्यक्ष श्रीकृष्ण के स्वरूप में जिसकी अचल मति सदैव बनी रहती हो, वह मति कभी भी व्यभिचरित न होती हो, फिर उससे किसी कुसंगवश कभी कुछ अनुचित आचरण हो गया, तो भी उसका कल्याण-मार्ग से पतन नहीं होता, परन्तु उसका कल्याण ही होता है। इसलिए, आप सब परमहंस हरिभक्त भी यदि इस प्रकार भगवान में उपासना की दृढ़ता रखते रहेंगे, तो कदाचित् कोई अनुचित आचरण हो गया, फिर भी अन्त में तो कल्याण ही होगा।”
\nयह बात सुनकर समस्त साधुओं तथा हरिभक्तों ने श्रीजीमहाराज में सर्वकारण भाव जानकर उपासना की दृढ़ता की।
", "hindi_footnote": "२०५. अर्थ के लिए देखिए: वचनामृत लोया ७ की पादटीप।
\n२०६. अर्थ के लिए देखिए: वचनामृत लोया ७ की पादटीप।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/132.mp3" }, { "english_title": "The‘Māyā’of a Magician", "english_text": "About an hour-and-a-half after sunrise on Fāgun vadi 11, Samvat 1877 [29 March 1821], Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot that had been placed on a platform in Jhinābhāi’s darbār in Panchālā. He was wearing a warm, red dagli and a white khes. He had also tied a white feto around His head. In addition to this, He had covered Himself with a thin, white blanket. At that time, an assembly of paramhansas as well as an assembly of devotees from various places had gathered before Him.
\nIn the assembly, Shriji Mahārāj had Nityānand Swāmi read a passage from the first canto of the Shrimad Bhāgwat. In the beginning, Nityānand Swāmi explained the verse ‘Janmādyasya yato... ||’.1
\nThereupon Shriji Mahārāj Himself began to explain the meaning of one of the other parts of that verse, ‘Yatra trisargo mrushā’:1 “One should realize that the entities evolved out of the three gunas of māyā, namely the five bhuts, the indriyas, the antahkaran and their presiding deities are never present in God at any time - past, present or future. Also, one should interpret the other part of that verse, ‘Dhāmnā svena sadā nirastakuhakam’1 as follows: God, via his own form - ‘dhām’2 - destroyed the deception in the form of the products of māyā; such is the supremely satya form of God. Moreover, just as the form of God in Akshardhām is resplendent with countless divine powers and divine light at the end of ātyantik-pralay, one should realize exactly the same regarding the manifest God in human form. One who realizes this is said to have known God perfectly.
\n“However, when a foolish person looks at that manifest form of God with a māyik vision, he perceives a human like himself. Also, just as he himself is born, becomes a child, becomes a youth, becomes old and dies, in the same way, he believes God to undergo the same process. But when one worships God with sincerity, having faith in the words of the Ekāntik Sant of God, one’s māyik vision disappears. Thereafter, one realizes that same form of God as being the supreme chaitanya, characterized by eternal existence, consciousness and bliss. The Shrimad Bhāgwat also mentions:
\nSa veda dhātuhu padaveem parasya duranta-veeryasya rathānga-pānehe |“The phases of childhood, youth and old age apparent in God, as well as His birth and death are all perceived due to His yogic powers of creating an illusion. In reality, God remains absolutely unchanged. For example, an adept magician arms himself with weapons and ascends to the sky to fight against the warriors of the demons - the enemies of Indra. Then, having been cut to pieces, he falls to the ground. Thereafter, the magician’s wife gathers those pieces together and burns herself on his funeral pyre. After a short while, the magician appears out of the sky, armed with weapons, exactly as he appeared before. He then asks the king for a reward and requests, ‘Please return my wife.’ Having seen such an astonishing performance, if one is unable to comprehend the ‘māyā’ of even a magician, how then can the yogic powers of God possibly be comprehended? One who does comprehend the ‘māyā’ of the magician realizes: ‘That magician has not died, nor has he been burnt; in reality, he is exactly the same as he was before.’ In a similar manner, one who is said to have realized the form of God perfectly understands God to be eternal and imperishable - absolutely unchanging. For example, when Shri Krishna Bhagwān left his body, Rukmini and the other wives of God took his body and burnt themselves along with him. At that time, the ignorant thought, ‘Now he is dead.’ On the other hand, those who possessed gnān thought, ‘He has disappeared from here and has manifested elsewhere.’ They understood God as being eternal. Thus, Shri Krishna himself has said:
\nAvajānanti mām moodhā mānusheem tanum-āshitam |“So, if a fool understands God as having a form, then he understands Him as being merely like a human; or he understands God as being formless so that He is not considered māyik like other māyik forms. In this manner, a fool misunderstands on both accounts.
\n“But if God did not have a form then what about the fact that the Shrutis have said that during ātyantik-pralay, ‘Sa aikshata’5 meaning, ‘That God saw...’. If God ‘saw’, then He had to have a form, possessing eyes, ears, and other organs. Moreover, it is said: ‘Purushenātma-bhootena veeryam-ādhatta veeryavān ||’6 i.e., that Purushottam became the form of Purush and impregnated māyā with virility. Therefore, God has always had a form.
\n“Moreover, when that Purushottam Nārāyan takes the form of Purush for some task, that Purush is eclipsed by the divine light of Purushottam, and only Purushottam remains. In the same way, when Purushottam takes the form of māyā, māyā is also eclipsed by the divine light of Purushottam, and only God remains in that form. Then God takes the form of mahattattva, then the forms of others evolved from mahattattva, then the form of Virāt - the entity evolved from those elements - then the form of Brahmā and others created from that Virāt-Purush, and then the form of Nārad and the Sanakādik. In this manner, in whomever that Purushottam Bhagwān ‘enters’ for the purpose of fulfilling many types of tasks, He eclipses that entity by His own divine light and He Himself reigns supreme through that entity. Moreover, in whomever He resides, He suppresses their own light and manifests His own divine light - just as when fire enters iron, it suppresses the quality of coldness and the black color of the iron and exhibits its own quality. Also, when the sun rises, the light from all of the stars, the moon, etc., merges into its own light, and only the sun’s light remains. In the same way, in whomever God ‘enters’, He overpowers their light and exhibits His own divine light to a greater degree. Then, after completing the task for which He had ‘entered’ that entity, He separates from it. Thereafter, the other entity remains as he was before. Thus, the additional powers that that entity appeared to have should be known to actually be Purushottam Bhagwān’s powers.
\n“In this way, the manifest form of Purushottam Nārāyan is the cause of all; He is forever divine and has a form. One should not perceive any type of imperfections in that form - it is like a murti made of sākar. Furthermore, one should meditate on, worship, and offer bhakti only to the form that one has seen. Furthermore, whichever human traits seem apparent in that God should be understood to be like the ‘māyā’ of a magician. One who has such an understanding does not develop any form of delusion for that God in any way.
\n“These facts can be understood by one with the following firm conviction: ‘Even at the time of ātyantik-pralay, God and His devotees remain in Akshardhām, where the devotees enjoy divine bliss, having attained a divine and definite form. Moreover, the form of that God and the forms of the devotees of God possess divine light that is equivalent to the light of countless suns and moons.’ Only one with such firm understanding is able to understand this fact.
\n“Also, it is to liberate the jivas and to allow those jivas to offer the nine types of bhakti to Him that that God - who has a luminous and divine form - becomes like a human out of compassion, always doing so with all of His strength, divine powers and attendants. Even then, those who realize this esoteric truth understand the human form of God on this earth as being exactly the same as the form of God residing in Akshardhām - they do not feel that there is even a slight difference between that form and this form. One who has known God in this way can be said to have known God perfectly. For him, māyā can be said to have been eradicated. One who realizes this is called a devotee with gnān and an ekāntik bhakta. Moreover, if, by chance, a person possessing such firm upāsanā of the manifest form of God - never harboring any doubts of māyā being present in the form of God - were to behave unbecomingly due to the influence of bad company or due to the influence of his own prārabdha karmas, even then he would attain liberation. On the other hand, one who has doubts in realizing God in this way, even if he is a staunch, urdhvaretā brahmachāri and a great renunciant, attaining liberation would still be extremely difficult for him.
\n“If a person has, from the beginning, developed a firm conviction that God possesses a form even at the end of ātyantik-pralay, and if he were to listen to scriptures describing God as being merely full of divine light and formless, or if he were to hear such talks from someone, even then he would not harbor doubts. Why? Because he has realized, ‘God eternally possesses a form and is never formless. Furthermore, that very God assumes the forms of Rām, Krishna, etc.’ One with such firm understanding should be known to have perfect conviction.”
\nIn this manner, for the purpose of enlightening His devotees, Shriji Mahārāj talked about the unparalleled conviction of His own form. On hearing this, all of the paramhansas and devotees strengthened their faith in Shriji Mahārāj’s form as described.
", "english_footnote": "Janmādyasya yato’nvayad-itaratash-chārtheshvabhignaha svarāt
Tene brahma hrudā ya ādikavaye muhyanti yat-soorayaha;
Tejo-vāri-mrudām yathā vinimayo yatra trisargo mrushā
Dhāmnā svena sadā nirastakuhakam satyam param dheemahi.
- Shrimad Bhāgwat: 1.1.1
He, from whom creation, sustenance and dissolution of the universe take place; who is omniscient and separate; who is completely independent; who illumined the mind of Brahmā with the Vedic revelation; whose wisdom is the wonder of even the greatest sages; in whom the three gunas appear like a mirage (i.e. like the combination of fire, water, and earth); whose conscious light destroys māyā - upon that God we meditate.
\n1. यत्र त्रिसर्गोऽमृषा...॥ is part of the first shloka of the Shrimad Bhagwat Puran.
\nJanmādyasya yato’nvayad-itaratash-chārtheshvabhignaha svarāt
Tene brahma hrudā ya ādikavaye muhyanti yat-soorayaha;
Tejo-vāri-mrudām yathā vinimayo yatra trisargo mrushā
Dhāmnā svena sadā nirastakuhakam satyam param dheemahi.
- Shrimad Bhāgwat: 1.1.1
1. धाम्ना स्वेन सदा निरस्तकुहकं...॥ is part of the first shloka of the Shrimad Bhagwat Puran.
\nJanmādyasya yato’nvayad-itaratash-chārtheshvabhignaha svarāt
Tene brahma hrudā ya ādikavaye muhyanti yat-soorayaha;
Tejo-vāri-mrudām yathā vinimayo yatra trisargo mrushā
Dhāmnā svena sadā nirastakuhakam satyam param dheemahi.
- Shrimad Bhāgwat: 1.1.1
2. Here ‘dhām’ should be interpreted to mean ‘divine light’.
\nHe who, having become free from māyā, serves the holy feet of God while constantly observing his wishes, realises [i.e. attains] the state of God [i.e. the highest state of liberation] - who holds a disc in his hand, has infinite powers, and is the transcendental supporter of the universe. - Shrimad Bhāgwat: 1.3.38
\nFools deride me as having a human form, but they do not realise my transcendental form as the great lord of all beings. - Bhagwad Gitā: 9.11
", "gujarati_title": "નટની માયાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના ફાગણ વદિ ૧૧ એકાદશીને દિવસ છ ઘડી દિવસ ચઢતે શ્રીજીમહારાજ ગામ શ્રીપંચાળા મધ્યે ઝીણાભાઈના દરબારમાં ઓટા ઉપર ઢોલિયો ઢળાવીને વિરાજમાન હતા ને માથે ધોળો ફેંટો બાંધ્યો હતો તથા ગરમ પોસની રાતી ડગલી પહેરી હતી તથા ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો તથા ધોળી ઝીણી પછેડી ઓઢી હતી અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસની સભા તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nઅને શ્રીજીમહારાજ નિત્યાનંદ સ્વામી પાસે શ્રીમદ્ભાગવતના પ્રથમ સ્કંધની કથા કરાવતા હતા. તેમાં ‘જન્માદ્યસ્ય યતઃ’૪૮ એ શ્લોક પ્રથમ આવ્યો તેનો અર્થ કર્યો. ત્યારે ‘યત્ર ત્રિસર્ગો મૃષા’ એવું જે એ શ્લોકનું પદ તેનો અર્થ પોતે શ્રીજીમહારાજ કરવા લાગ્યા જે, “‘માયાના ત્રણ ગુણનો સર્ગ જે, પંચભૂત, ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ અને દેવતા તે ભગવાનના સ્વરૂપને વિષે ત્રિકાળમાં છે જ નહીં,’ એમ સમજે તથા એ શ્લોકનું પદ જે, ‘ધામ્ના સ્વેન સદા નિરસ્તકુહકમ્’૪૯ કે’તાં ધામ જે પોતાનું સ્વરૂપ તેણે કરીને ટાળ્યું છે એ માયાના સર્ગરૂપ કપટ જેણે એવું ભગવાનનું પરમ સત્યસ્વરૂપ છે. તે આત્યંતિક પ્રલયને અંતે અક્ષરધામને વિષે જેવું ભગવાનનું સ્વરૂપ અનંત ઐશ્વર્ય-તેજે યુક્ત છે તેવું ને તેવું જ પ્રત્યક્ષ મનુષ્યરૂપ ભગવાનને વિષે જાણવું; તેણે તત્ત્વે કરીને ભગવાનને જાણ્યા કહેવાય. અને એ જ પ્રત્યક્ષ ભગવાનને મૂઢ જીવ છે તે માયિક દૃષ્ટિએ કરીને જુએ છે ત્યારે પોતા જેવા મનુષ્ય દેખે છે અને જેમ પોતે જન્મ્યો હોય, બાળક થાય, યુવા થાય, વૃદ્ધ થાય ને મરી જાય, તેમ જ ભગવાનને પણ જાણે છે. અને જ્યારે ભગવાનના એકાંતિક સાધુના વચનને વિષે વિશ્વાસ લાવીને નિષ્કપટભાવે કરીને ભગવાનના ચરણકમળને ભજે છે ત્યારે એની માયિક દૃષ્ટિ મટે છે; તે પછી એની એ જે ભગવાનની મૂર્તિ તેને પરમ ચૈતન્ય સત્-ચિદ્-આનંદમય જાણે છે. તે પણ ભાગવતમાં કહ્યું છે જે,
\n‘સ વેદ ધાતુઃ પદવીં પરસ્ય દુરન્તવીર્યસ્ય રથાઙ્ગપાણેઃ।“અને એ ભગવાનને વિષે જે બાળક-યુવાન-વૃદ્ધપણું દેખાય છે તથા જન્મ-મરણપણું દેખાય છે તે તો એની યોગમાયાએ કરીને દેખાય છે, પણ વસ્તુગત્યે તો ભગવાન જેવા છે તેવા ને તેવા જ છે. જેમ નટવિદ્યાવાળો હોય તે શસ્ત્ર બાંધીને આકાશમાં ઇન્દ્રના શત્રુ જે અસુરના યોદ્ધા તે સાથે વઢવા જાય છે. પછી કટકા થઈને હેઠો પડે ને તે પછી તે કટકાને ભેગા કરીને તે નટની સ્ત્રી બળી મરે. પછી થોડીક વારે તે નટ પાછો આકાશમાંથી હથિયાર બાંધીને જેવો હતો તેવો ને તેવો જ આવે ને રાજા પાસે મોજ માગે ને કહે, ‘મારી સ્ત્રી લાવો.’ એવી રીતની જે નટની માયા તે પણ કળ્યામાં કોઈને આવતી નથી, તો ભગવાનની યોગમાયા કળ્યામાં કેમ આવે? અને જે નટની માયાને જાણતો હોય તે તો એમ જાણે જે, ‘એ નટ મર્યો પણ નથી ને બળ્યો પણ નથી, જેવો છે તેવો ને તેવો જ છે.’ તેમ ભગવાનના સ્વરૂપને જે તત્ત્વે કરીને સમજતો હોય તે તો ભગવાનને અખંડ અવિનાશી જેવા છે તેવા જ સમજે. જેમ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને દેહ મૂક્યો ત્યારે એ ભગવાનની પત્નીઓ જે રુક્મિણી આદિક હતી, તે એ ભગવાનના દેહને લઈને બળી મરી;૫૧ ત્યારે અજ્ઞાની હતા તેણે તો એમ જાણ્યું જે, ‘હવે એ નાશ થઈ ગયા.’ અને જે જ્ઞાની હતા તેણે તો એમ જાણ્યું જે, ‘અહીંથી અંતર્ધાન થઈને બીજે ઠેકાણે જણાણા છે.’ એમ ભગવાનને અખંડ સમજે. તે પોતે શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું છે જે,
\n‘અવજાનન્તિ માં મૂઢા માનુષીં તનુમાશ્રિતમ્।“માટે મૂર્ખ હોય તે જો ભગવાનને સાકાર સમજે તો કેવળ મનુષ્ય જેવા જ સમજે અને જો નિરાકાર સમજે તો બીજા આકારને જેમ માયિક જાણે તેમ ભગવાનના આકારને પણ માયિક જાણે અને અરૂપ એવું ભગવાનનું સ્વરૂપ કલ્પે; માટે એ બે પ્રકારે મૂર્ખને તો અવળું પડે છે. અને જો ભગવાનને આકાર ન હોય તો જ્યારે આત્યંતિક પ્રલય હતો ત્યારે શ્રુતિએ એમ કહ્યું જે, ‘સ ઈક્ષત’૫૩ કહેતાં ‘તે ભગવાન જે તે જોતા હવા.’ ત્યારે જો જોયું તો એ ભગવાનનું નેત્ર, શ્રોત્રાદિક અવયવે સહિત સાકાર એવું દિવ્ય સ્વરૂપ જ હતું. અને વળી એમ પણ કહ્યું છે જે, ‘પુરુષેણાત્મભૂતેન વીર્યમાધત્ત વીર્યવાન્’૫૪ - એવી રીતે પુરુષરૂપે થઈને એ પુરુષોત્તમ તેણે માયાને વિષે વીર્યને ધારણ કર્યું, ત્યારે એ ભગવાન પ્રથમ જ સાકાર હતા. અને એ જે પુરુષોત્તમ નારાયણ તે કોઈ કાર્યને અર્થે પુરુષરૂપે થાય છે ત્યારે એ પુરુષ છે તે પુરુષોત્તમના પ્રકાશમાં લીન થઈ જાય છે ને પુરુષોત્તમ જ રહે છે. તેમ જ માયારૂપે થાય છે ત્યારે માયા પણ પુરુષોત્તમના તેજમાં લીન થઈ જાય છે ને તે રૂપે ભગવાન જ રહે છે. અને પછી એ ભગવાન મહત્તત્ત્વરૂપે થાય છે ને તેમ જ મહત્તત્ત્વમાંથી થયાં જે બીજાં તત્ત્વ તે રૂપે થાય છે અને પછી તે તત્ત્વનું કાર્ય જે વિરાટ તે રૂપે થાય છે તથા તે વિરાટપુરુષથી થયા જે બ્રહ્માદિક તે રૂપે થાય છે તથા નારદ-સનકાદિકરૂપે થાય છે. એવી રીતે અનેક પ્રકારનાં કાર્યને અર્થે જેને જેને વિષે એ પુરુષોત્તમ ભગવાનનો પ્રવેશ થાય છે, તેને તેને પોતાના પ્રકાશે કરીને લીન કરી નાંખીને પોતે જ તે રૂપે કરીને સર્વોત્કર્ષપણે વિરાજમાન થકા રહે છે; અને જેને વિષે પોતે વિરાજમાન રહે છે તેના પ્રકાશને પોતે ઢાંકીને પોતાનો પ્રકાશ પ્રકટ કરે છે. જેમ અગ્નિ લોઢાને વિષે આવે છે ત્યારે લોઢાનો જે શીતળ ગુણ ને કાળો વર્ણ તેને ટાળીને પોતે પોતાના ગુણને પ્રકાશ કરે છે; તથા જેમ સૂર્ય ઉદય થાય છે, ત્યારે તેના પ્રકાશમાં સર્વે તારા, ચંદ્રમાદિકનાં તેજ લીન થઈ જાય છે ને એક સૂર્યનો જ પ્રકાશ રહે છે; તેમ એ ભગવાન જેને જેને વિષે આવે છે ત્યારે તેના તેજનો પરાભવ કરીને પોતાના પ્રકાશને અધિકપણે જણાવે છે. અને જે કાર્યને અર્થે પોતે જેમાં પ્રવેશ કર્યો હતો તે કાર્ય કરી રહ્યા કેડે તેમાંથી પોતે નોખા નીસરી જાય છે, ત્યારે તો તે પંડે જેવો હોય તેવો રહે છે. અને તેમાં જે અધિક દૈવત જણાતું હતું તે તો પુરુષોત્તમ ભગવાનનું હતું એમ જાણવું.
\n“એવી રીતે સર્વના કારણ ને સદા દિવ્ય સાકાર એવા જે પ્રત્યક્ષ પુરુષોત્તમ નારાયણ તેની મૂર્તિને વિષે સાકરના રસની મૂર્તિની પેઠે ત્યાગભાગ સમજવો નહીં ને જેવી મૂર્તિ દીઠી હોય તેનું જ ધ્યાન, ઉપાસના, ભક્તિ કરવી પણ તેથી કાંઈ પૃથક્ ન સમજવું. અને તે ભગવાનમાં જે દેહભાવ જણાય છે તે તો નટની માયાની પેઠે સમજવો. અને જે આવી રીતે સમજે તેને તે ભગવાનને વિષે કોઈ રીતે મોહ થતો નથી. અને આ વાર્તા છે તે કેને સમજ્યામાં આવે છે? તો જેને એવી દૃઢ પ્રતીતિ હોય જે, ‘આત્યંતિક પ્રલય થાય છે ત્યારે પણ ભગવાન ને ભગવાનના ભક્ત તે દિવ્ય સાકારરૂપે કરીને અક્ષરધામને વિષે દિવ્ય ભોગને ભોગવતા થકા રહે છે અને તે ભગવાનનું રૂપ ને ભગવાનના ભક્તનાં રૂપ તે અનંત સૂર્ય-ચંદ્રના પ્રકાશ સરખાં પ્રકાશે યુક્ત છે.’ એવી જાતની જેને દૃઢ મતિ હોય તે જ આ વાર્તાને સમજી શકે. અને એવા તેજોમય દિવ્યમૂર્તિ જે ભગવાન તે જીવોના કલ્યાણને અર્થે ને પોતાને વિષે નવ પ્રકારની ભક્તિ જીવોને કરાવવાને અર્થે કૃપા કરીને પોતાની જે સર્વ શક્તિઓ, ઐશ્વર્ય, પાર્ષદ તેણે સહિત થકા જ મનુષ્ય જેવા થાય છે, ત્યારે પણ જે એવા મર્મના જાણનારા છે તે ભગવાનનું સ્વરૂપ અક્ષરધામને વિષે જેવું રહ્યું છે તેવું જ પૃથ્વીને વિષે જે ભગવાનનું મનુષ્ય-સ્વરૂપ રહ્યું છે તેને સમજે છે, પણ તે સ્વરૂપને વિષે ને આ સ્વરૂપને વિષે લેશમાત્ર ફેર સમજતા નથી. અને આવી રીતે જેણે ભગવાનને જાણ્યા તેણે તત્ત્વે કરીને ભગવાનને જાણ્યા કહેવાય. અને તેને માયાની નિવૃત્તિ થઈ કહેવાય. અને એમ જે જાણે તેને જ્ઞાની ભક્ત કહીએ ને તેને એકાંતિક ભક્ત કહીએ. અને આવી રીતે જેને પ્રત્યક્ષ ભગવાનના સ્વરૂપની દૃઢ ઉપાસના હોય ને તેને ભગવાનના સ્વરૂપમાં કોઈ દિવસ માયિકપણાનો સંશય ન થતો હોય ને તેને કદાચિત્ કોઈ કુસંગને યોગે કરીને અથવા પ્રારબ્ધકર્મને યોગે કરીને કાંઈ અવળું વર્તાઈ જાય તો પણ તેનું કલ્યાણ થાય. અને જો આવી રીતે ભગવાનને જાણ્યામાં જેને સંશય હોય ને તે જો ઊર્ધ્વરેતા નૈષ્ઠિક બ્રહ્મચારી હોય ને મહાત્યાગી હોય તો પણ તેનું કલ્યાણ થવું અતિ કઠણ છે. અને જેણે પ્રથમ એવો દૃઢ નિશ્ચય કર્યો હોય જે, ‘જ્યારે આત્યંતિક પ્રલય થાય છે તેને અંતે પણ ભગવાન સાકાર છે,’ એવી દૃઢ ગ્રંથિ હૃદયમાં પડી હોય ને પછી જો તેને તેજોમય અલિંગપણું જે શાસ્ત્રમાં કહ્યું હોય તેનું શ્રવણ થાય તથા એવી વાર્તા કોઈ થકી સાંભળે તો પણ તેને સંશય થાય નહીં. કેમ જે, એ તો એમ સમજ્યો છે જે, ‘ભગવાન તો સદા સાકાર જ છે પણ નિરાકાર નથી. અને તે જ ભગવાન રામ-કૃષ્ણાદિક મૂર્તિઓને ધારણ કરે છે.’ એવી રીતે જેની દૃઢપણે સમજણ હોય તેની પરિપક્વ નિષ્ઠા જાણવી.” એવી રીતે શ્રીજીમહારાજે પોતાના ભક્તજનની શિક્ષાને અર્થે પોતાના સ્વરૂપની જે અનન્ય નિષ્ઠા તે સંબંધી વાર્તા કરી. તેને સાંભળીને સર્વે પરમહંસ તથા હરિભક્ત તે શ્રીજીમહારાજના સ્વરૂપની એવી જ રીતે વિશેષ દૃઢતા કરતા હવા.
", "gujarati_footnote": "૪૮. અર્થ: આ જગતની ઉત્પત્તિ-સ્થિતિ-પ્રલય જે પરબ્રહ્મ પરમાત્માથી થાય છે. (ભાગવત: ૧/૧/૧).
\nજન્માદ્યસ્ય યતોઽન્વયાદિતરતશ્ચાર્થેષ્વભિજ્ઞઃ સ્વરાટ્
\nતેને બ્રહ્મ હૃદા ય આદિકવયે મુહ્યન્તિ યત્સૂરયઃ।
\nતેજોવારિમૃદાં યથા વિનિમયો યત્ર ત્રિસર્ગોઽમૃષા
\nધામ્ના સ્વેન સદા નિરસ્તકુહકં સત્યં પરં ધીમહિ॥
\n૪૯. ભાગવત: ૧/૧/૧. અહીં ‘ધામ’ શબ્દ ભગવાનના માહાત્મ્યજ્ઞાનપરક છે. માયાનો અંધકાર ભગવાનના માહાત્મ્યજ્ઞાનથી ટળે છે તેવો ભાવાર્થ શ્રીજીમહારાજ ઉપદેશે છે. ‘ધામ’ શબ્દથી સાધારણપણે અક્ષરધામ લેવાય છે. માયાના અજ્ઞાનને ટાળવાનું સામર્થ્ય તેમાં પણ છે. તેથી ‘ધામ’ શબ્દથી અક્ષરબ્રહ્મ પણ લઈ શકાય.
\n૫૦. ભાગવત: ૧/૩/૩૮. અર્થ: જે ભક્ત નિષ્કપટપણે, અંતરાયરહિત, અનુવૃત્તિથી ભગવાનને ભજે છે તે ભક્ત સર્વના આધાર, અપાર ઐશ્વર્યવાળા, પરમાત્માના પદ(ધામ)ને પામે છે.
\n૫૧. ભાગવત: ૧૧/૩૧/૨૦.
\n૫૨. અર્થ: પોતે કરેલા પાપકર્મથી મૂઢ એવા પુરુષો મારો પરમભાવ નહિ જાણીને સર્વભૂતોનો મહેશ્વર અને પરમ કરુણાથી મનુષ્યરૂપ થયેલ મારી અવજ્ઞા કરે છે એટલે મને પ્રાકૃત મનુષ્ય જેવો માનીને મારો તિરસ્કાર કરે છે. (ગીતા: ૯/૧૧).
\n૫૩. આ શ્રુતિનો અર્થ ફેરફાર તથા સંદર્ભ ક્રમાંક વચનામૃત ગ. પ્ર. ૪૫ની ટીપણી-૧૯૬માં છે.
\n૫૪. ભાગવત: ૩/૫/૨૬. પરમાત્માએ પુરુષરૂપે કરીને માયામાં વીર્ય ધારણ કર્યું. અહીં સ્ત્રી-પુરુષના મૈથુનીભાવનું રૂપક છે. વાસ્તવિકતામાં મહાઉત્પત્તિ સમયે સ્ત્રી-પુરુષના આકારો જ પ્રગટ થયા ન હોવાથી સંકલ્પરૂપ વીર્ય સમજવું.
", "hindi_title": "भगवान की योगमाया", "hindi_text": "संवत् १८७७ में फाल्गुन कृष्णा एकादशी (२९ मार्च, १८२१) को छः घड़ी दिन चढ़ने पर श्रीजीमहाराज श्रीपंचाला ग्राम-स्थित झीणाभाई के राजभवन में चबूतरे पर पलंग बिछवाकर विराजमान थे। उन्होंने सिर पर श्वेत फेंटा बाँधा था, गरम पोस की लाल बगलबंडी पहनी थी, श्वेत धोती धारण की थी और सफ़ेद पतली पिछौरी ओढ़ी थी। उनके समक्ष परमहंस तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे।
\nतब श्रीजीमहाराज नित्यानन्द स्वामी से श्रीमद्भागवत के प्रथम स्कन्ध की कथा करवा रहे थे। उसमें प्रथम ‘जन्माद्यस्य यतः,’२०७ यह श्लोक आया। उसका अर्थ किया, तब उसमें ‘यत्र त्रिसर्गो मृषा’ पद का अर्थ स्वयं श्रीजीमहराज करने लगे कि, “‘भगवान के स्वरूप में माया के तीन गुणों का सर्ग जो पंचभूत, इन्द्रियाँ, अन्तःकरण तथा देवता आदि त्रिकाल में हैं ही नहीं।’ ऐसा समझना चाहिए। इस श्लोक के पद ‘धाम्ना स्वेन सदा निरस्तकुहकम्’२०८ अर्थात् जिसने अपने स्वरूपतुल्य धाम के द्वारा माया के सर्गरूप कपट को मिटा दिया है, ऐसा भगवान का परम सत्यस्वरूप है। अतः आत्यन्तिक प्रलय के बाद भगवान का जैसा स्वरूप अक्षरधाम में अनन्त ऐश्वर्य तथा तेज से युक्त रहता है, वैसा का वैसा ही प्रत्यक्ष मनुष्यरूप भगवान का स्वरूप है, ऐसा जाननेवाला भगवान को तत्त्वतः जाननेवाला कहलाता है। उन्हीं प्रत्यक्ष भगवान को मूढ़ जीव मायिक दृष्टि से देखता है; अर्थात् वह उन्हें अपने सदृश मनुष्य मानता है और यह समझता है कि जिस प्रकार मेरा अपना जन्म होता है और जिस तरह मैं बालक, युवा तथा वृद्ध होकर मर जाता हूँ, वैसी ही स्थिति भगवान की भी होती है। और, जब भगवान के एकान्तिक सन्त के वचन में विश्वास करके निष्कपटभाव से भगवान के चरणकमलों को भजता है, तब उसकी मायिक दृष्टि मिट जाती है। फिर वह भगवान की उसी मूर्ति को परमचैतन्य, सत्, चित् तथा आनन्दमय मानने लगता है। यह बात भी भागवत में कही गयी है:
\n‘स वेद धातुः पदवीं परस्य, दुरन्तवीर्यस्य रथाङ्गपाणेः।“और, भगवान में जो बाल-युवा-वृद्धावस्था के भाव दिखाई देते हैं तथा जन्म-मरण के भाव दिखायी पड़ते हैं, वह भगवान की योगमाया के कारण ही दिखाई देते हैं, परन्तु वास्तव में भगवान जैसे हैं, वैसे के वैसे ही हैं।
\n“जैसे कोई नट शस्त्र धारण करके आकाश में इन्द्र के शत्रु असुर योद्धाओं से लड़ने जाता है, बाद में वह टुकड़े-टुकड़े होकर नीचे गिर पड़ता है, इसके पश्चात् उस जादूगर की स्त्री उन टुकड़ों को इकट्ठा करके जल मरती है। इसके बाद थोड़ी देर में ही वह नट आकाश में से पूर्ववत् हथियारों से लैस होकर नीचे आ जाता है और राजा से इनाम माँगकर कहता है कि, ‘मेरी स्त्री लाइए।’ ऐसे नट की माया को भी जब कोई जान नहीं पाता, तो भगवान की योगमाया किस प्रकार समझ में आ सकती है? जो पुरुष नट की माया को जानता है, वह ऐसा मानता है कि, ‘वह नट न तो मरा है और न जला ही है। वास्तव में वह जैसा है, वैसा का वैसा ही है।’ वैसे ही जो पुरुष भगवान के स्वरूप को तत्त्वतः समझता है, वह भगवान को अखंड, अविनाशी तथा वे जैसे परात्पर हैं, वैसा ही मानता है।
\n“जैसे श्रीकृष्ण भगवान ने देहत्याग किया, तब रुक्मिणी आदि उनकी पत्नियाँ भगवान की देह को लेकर जल मरीं; यह देखकर अज्ञानी पुरुषों ने मान लिया कि, ‘अब उनका नाश हो गया।’ किन्तु, जो ज्ञानी थे, उन्होंने जाना कि, ‘वे यहाँ से अन्तर्धान होकर अन्यत्र दिखाई दिए हैं।’ इस प्रकार वे भगवान को अखंडरूप से समझते हैं। स्वयं श्रीकृष्ण ने भी कहा है:
\n‘अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम्।“अतः मूर्ख पुरुष यदि भगवान को साकार समझता है, तो वह उन्हें केवल मनुष्यसदृश ही मानता है। और, यदि वह उन्हें निराकार समझता है, तो अन्य आकार को जिस तरह मायिक जानता है, वैसे ही भगवान के आकार को भी मायिक मान बैठता है तथा भगवान के स्वरूप में अरूपभाव की कल्पना करता है। अतः मूर्ख को दोनों तरीकों से बात उलटी ही दिखाई पड़ती है। और यदि भगवान का आकार ही न होता, तो आत्यन्तिक प्रलय के समय श्रुति के द्वारा यह क्यों कहा गया कि ‘स ईक्षत,’२११ अर्थात् ‘वे भगवान देखते थे।’ जब भगवान ने देखा, तो उनका नेत्र-श्रोत्रादि अवयव-सहित साकार दिव्यस्वरूप ही था। यह भी कहा गया कि:
\n‘पुरुषेणात्मभूतेन वीर्यमाधत्त वीर्यवान्।’२१२\n“इस प्रकार पुरुषरूप होकर पुरुषोत्तम ने माया में वीर्य धारण किया। अतः स्पष्ट है कि भगवान पहले से ही साकार थे। और वही पुरुषोत्तम नारायण जब किसी कार्य के लिए पुरुषरूप धारण करते हैं, तब वह पुरुष पुरुषोत्तम के प्रकाश में लीन हो जाता है, और केवल पुरुषोत्तम ही रहते हैं। वैसे ही, जब वे मायारूप होते हैं, तब माया भी पुरुषोत्तम के तेज में विलीन हो जाती है। तब भगवान ही उसी रूप में रहते हैं। इसके पश्चात् भगवान महत्तत्त्वरूप होते हैं, तथा महत्तत्त्व से प्रकट हुए अन्य तत्त्व उसके स्वरूप होते हैं। फिर उन तत्त्वों का कार्य जो विराट है, उसी रूप में होते हैं। फिर विराट पुरुष से प्रकट हुए ब्रह्मादि के रूप में हो जाते हैं तथा नारद-सनकादिरूप होते हैं। इस प्रकार अनेक कार्यों के लिए जिस-जिस में उन पुरुषोत्तम भगवान का प्रवेश होता है, उन सभी को वे अपने प्रकाश द्वारा लीन करके उस रूप से स्वयमेव सर्वोत्कर्ष भाव के साथ विराजमान होकर रहते हैं। और, जिनमें वे स्वयं विराजमान रहते हैं, उनके प्रकाश को ढाँककर स्वतः अपना प्रकाश प्रकट करते हैं। जिस प्रकार लोहे में रहनेवाली अग्नि लोहे में विद्यमान शीतलता के गुण को और काले वर्ण को दूर करके स्वयं अपने गुण को प्रकट कर देती है; तथा जैसे सूर्योदय होता है, तब उसके प्रकाश में समस्त तारागणों एवं चन्द्रमादि का तेज विलीन हो जाता है और एकमात्र सूर्य का ही प्रकाश रहता है, वैसे ही जिनमें भगवान का प्रवेश होता है, उन सभी के तेज को तिरोहित करके वे अपने प्रकाश को ही अधिक रूप से प्रकाशमान किये रहते हैं। और, जिस कार्य के लिए जिसमें उन्होंने स्वयं प्रवेश किया था, उस कार्य को सम्पन्न करने के बाद वे उसमें से स्वतः निकलकर अलग हो जाते हैं, इसके बाद वे जैसे पूर्व में थे पुनः उसी स्थिति में हो जाते हैं। जो तीव्र प्रकाश एवं सामर्थ्य पहले दिखाई पड़ता था, वह पुरुषोत्तम नारायण का तेज था, ऐसा समझना चाहिए।
\n“इस प्रकार सर्व के कारण, सदा दिव्य और साकार प्रत्यक्ष पुरुषोत्तम नारायण की मूर्ति में किसी प्रकार का त्यागभाग नहीं समझना चाहिए। जिस प्रकार शक्कर के खिलौने में किसी प्रकार का त्यागभाग नहीं करते तथा जैसी मूर्ति देखी हो उसी का ध्यान, उपासना, भक्ति आदि करना चाहिए; परन्तु उससे पृथक् अन्य कुछ भी नहीं समझना चाहिए। और उन भगवान में हमें जो देहभाव दिखाई देता है, उसे तो नट की माया की तरह समझना। और, जो इस प्रकार समझता है, उसको भगवान में किसी भी तरह का मोह नहीं होता। यह वार्ता उसकी समझ में आती है, जिसे ऐसी दृढ़ प्रतीति हो कि, ‘आत्यन्तिक प्रलय के समय भी भगवान तथा भगवान के भक्त दिव्य साकार रूप से दिव्य भोगों को भोगते हुए अक्षरधाम में ही रहते हैं। वहाँ भगवान का रूप एवं भगवद्भक्तों का रूप अनन्त सूर्य-चन्द्रों के प्रकाश सदृश तेजोमय बना रहता है,’ इस प्रकार की जिसकी दृढ़ मति हो, वही इस वार्ता को समझ सकता है। ऐसे तेजोमय दिव्यमूर्ति भगवान जीवों के कल्याण के लिए तथा जीवों से अपनी नवधा भक्ति कराने के लिए कृपापूर्वक अपनी समस्त शक्तियों, ऐश्वर्यों तथा पार्षदों को साथ में लेकर ही मनुष्यरूप में प्रकट होते हैं। तब भी मर्मवेत्ता पुरुष यही समझते हैं कि अक्षरधाम में भगवान का जैसा स्वरूप रहता है, वैसा ही पृथ्वी पर भी भगवान का मनुष्यस्वरूप रहता है। वे उस स्वरूप तथा इस स्वरूप में लेशमात्र भी अन्तर नहीं समझते। जिन्होंने इस प्रकार भगवान को जान लिया है, उन्हें ही भगवान के तत्त्वतः ज्ञाता कहा जाता है। और, उनकी ही माया की निवृत्ति हो चुकी, ऐसा कहा जाएगा। और, जो इस प्रकार जानता है, उसे ही ज्ञानी भक्त कहते हैं एवं एकान्तिक भक्त भी उसको कहते हैं।
\n“इस प्रकार जिसको भगवान के प्रत्यक्ष स्वरूप की दृढ़ उपासना हो, और उसको भगवान के स्वरूप में कभी भी मायिकभाव का संशय न होता हो, और कदाचित् उससे कभी किसी कुसंगवश अथवा प्रारब्धकर्म के योग से कुछ अनुचित आचरण हो गया, तो भी उसका कल्याण होता है। इस प्रकार भगवान को समझने में जिसको संशय बना रहता है, वह यदि ऊर्ध्वरेता नैष्ठिक ब्रह्मचारी हो तथा महात्यागी हो, तो भी उसका कल्याण होना अत्यन्त कठिन है। और जिसके हृदय में निश्चय की ऐसी दृढ़ ग्रन्थि पड़ गई हो कि, ‘आत्यन्तिक प्रलय की समाप्ति होने पर भी भगवान साकार रूप में ही विद्यमान रहते हैं,’ ऐसी दृढ़तावालों को शास्त्रोक्त तेजोमय अलिंगभाव का श्रवण होने पर भी, तथा ऐसी वार्ता को सुनने पर भी उन्हें संशय नहीं होता। क्योंकि उन्होंने बात समझ ली है कि, ‘भगवान सदैव साकार ही हैं, परन्तु निराकार नहीं हैं और वे ही भगवान रामकृष्णादि मूर्तियों को धारण करते हैं।’ इस प्रकार जिसकी दृढ़ समझ हो, उसके लिए मान लेना कि उसकी निष्ठा परिपक्व हो चुकी है।”
\nइस प्रकार श्रीजीमहाराज ने अपने भक्तजनों की शिक्षा के लिए अपने स्वरूप की जो अनन्यनिष्ठा सम्बंधी वार्ता की, उसे सुनकर समस्त परमहंस तथा हरिभक्तों ने श्रीजीमहाराज के स्वरूप की उसी प्रकार विशेष दृढ़ता की।
", "hindi_footnote": "२०७. अर्थ: “इस जगत की उत्पत्ति, स्थिति तथा प्रलय परब्रह्म परमात्मा से होती है।” (श्रीमद्भागवत: १/१/१)
\n२०८. यहाँ ‘धाम’ शब्द भगवान के महात्म्य ज्ञानपरक कहा गया है। माया के अज्ञान को मिटाने का सामर्थ्य होने ‘धाम’ शब्द से ‘अक्षरब्रह्म’ अर्थ भी अपेक्षित है।
\n२०९. अर्थ: “जो भक्त निष्कपट, अविच्छिन्न अनुवृत्ति से भगवान के चरणकमलों को भजता है, वह भक्त सर्वाधार, अपरिमित ऐश्वर्यवाले चक्रपाणि परमात्मा की पदवी को जानता है, अर्थात् उसको प्राप्त करता है।” (श्रीमद्भागवत: १/३/३८)
\n२१०. अर्थ के लिए देखिए वचनामृत लोया १८ की पादटीप।
\n२११. अर्थ के लिए देखिए: वचनामृत गढडा प्रथम ४५ की पादटीप।
\n२१२. श्रीमद्भागवत: ३/५/२६; परमात्मा ने पुरुषरूप से माया में वीर्य धारण किया। यहाँ मैथुनीभाव का रूपक ही दिया गया हैं, वास्तव में महाउत्पत्ति के समय स्त्री-पुरुष के आकार प्रकट न होने के कारण संकल्परूप वीर्य समझना चाहिए।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/133.mp3" } ] }, { "section_title_en": "Gadhada II (67)", "section_title_gu": "ગઢડા મધ્ય (૬૭)", "section_title_hi": "गढ़डा मध्य (६७)", "chapter": [ { "english_title": "The Cause of Infatuation", "english_text": "On Jyeshtha sudi Punam, Samvat 1877 [15 June 1821], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on the veranda outside the west-facing rooms in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white khes and had covered Himself with a white cotton cloth. He had also tied a white pāgh around His head and was wearing a garland of white flowers. At that time, some of the paramhansas were singing devotional songs to the accompaniment of a jhānjh and mrudang, while munis as well as devotees from various places had gathered before Him in an assembly.
\nShriji Mahārāj then said to the paramhansas who were singing devotional songs, “Please stop singing for the time being and conduct a question-answer session.”
\nThereupon Muktānand Swāmi bowed to Shriji Mahārāj with folded hands and asked, “Mahārāj, what is the nature of infatuation? Also, by what means can infatuation be eliminated?”
\nAfter thinking for a short while, Shriji Mahārāj replied, “It seems that a feeling of delusion which often appears in the mind is the very nature of infatuation. When infatuation intensifies in a person’s heart, the delusion in his mind also intensifies. Thereafter, he loses all sense of discrimination of what should be done and what should not be done.
\n“In fact, just today, I was thinking about the reason behind such infatuation developing. Last night, I awoke in the middle of the night and slept facing north. Upon seeing the Dhruv Star, the following thought arose: ‘This is the northern Dhruv, but the scriptures also mention a southern Dhruv. Where could that be?’ Thereafter, I looked for the southern Dhruv and I saw it as well. Just as there is a pulley for drawing water from a well, I saw a similar large pulley between the two Dhruv stars. The tips of the two supports of the wheel were touching the Dhruv stars, just as wooden pillars are held up by iron rods hammered between them. Also, just as a rope is wound around a rope-wheel which is studded with brass ornaments, similarly, I saw the positions of all of the stars, the deities, the nine planets, etc., arranged around that rope-wheel. I also saw the sun and the moon rise and set from the same direction. Then looking within, I saw that all things that are in the brahmānd - Dhruv, etc. - are also all in the body. I saw the kshetragna that resides in the body. I also saw Purushottam Bhagwān, who resides within that kshetragna. On seeing that God, My vrutti became deeply engrossed in His form - so much so that returning out of samādhi seemed impossible. But then, a devotee came near and prayed to Me. It was only out of compassion that I was able to return into this body.
\n“Then, the following thought arose in My mind: ‘I was able to return from samādhi due to compassion, but what could be the reason for others coming out of samādhi?’ It seemed to Me that they come out of samādhi because attachment for some vishays still remains.
\n“Therefore, the panchvishays are the cause of infatuation. Moreover, there are three grades of those vishays - superior, average and inferior. Of these, if a person who has obtained superior vishays encounters someone who obstructs him from them, then that person becomes angry on the latter. From that anger, infatuation develops.
\n“Generally, the ears have a constant relationship with sounds. The skin has a constant relationship with touch. In this way, the five gnān-indriyas are related to the vishays. Therefore, if a person who has casually seen an object wishes to break his vrutti from that object and keep it focused on the form of God instead, then no effort is required; his vrutti would become detached quite easily from the vishays and remain on the form of God. On the other hand, if a person has seen an extremely charming object - such as a woman - and his vrutti has become fixed on that, then even if he attempts to keep his vrutti on God’s form, it will not stay there. Nor will his chitt remain steady. Thus, as long as the chitt is attracted by alluring vishays, infatuation cannot be eradicated. Moreover, if the Sant or one’s guru or one’s Ishtadev - God - should criticize a vishay towards which one’s chitt has been lured, one would become upset with them and even malign them; one would not be able to accept their words. Such an experience in one’s heart should be known as infatuation. Moreover, God has said in the Gitā:
\nDhyāyato vishayān-punsaha sangas-teshoopajāyate |“These words spoken by Shri Krishna Bhagwān are universal principles. When the chitt is attracted to vishays such as sounds, touch, etc., no matter how intelligent one may be, one’s buddhi becomes unstable and one becomes like an animal. Thus, infatuation is generated due to attachment to the vishays.
\n“Now, a person who wishes to detach his chitt from those vishays should firstly consolidate his knowledge of the ātmā; i.e., ‘I am the ātmā, not this body.’ Secondly, he should thoroughly understand the nature of how the cosmos is created, sustained and destroyed. Thirdly, he should thoroughly understand the greatness of God. He should think, ‘The panchvishays have been created by God; thus, there must be much more bliss in God than there is in them. How is that? Well, sounds contain only pleasures related to sounds; the pleasures of the other four types of vishays cannot be found in sounds. In the same way, only the pleasures of touch and no other vishays can be found in touch. Similarly, only the pleasures of sight exist in sights. The same applies for tastes and smells in that only their own respective pleasures exist, but the pleasures of all of the panchvishays cannot be experienced in just one vishay.
\n“On the other hand, in God, all pleasures exist simultaneously. Thus, even if a devotee does only darshan, he still feels totally fulfilled. Similarly, touch and other types of contact with God also make His devotees feel totally fulfilled. Moreover, whereas the worldly pleasures related to vishays are all perishable, the bliss related to God is everlasting. Such thoughts of the greatness of God should be consolidated. So, attachment to the vishays is eradicated through these three types of thoughts.
\n“When attachment to the vishays is eradicated, a person no longer makes distinctions between pleasant and unpleasant vishays - an ugly woman appears the same as a beautiful woman. In the same manner, he sees everything - animals, wood, dung, stones and gold - to be the same; he is not infatuated on seeing a pleasant object. This is how he views the panchvishays; no distinctions between pleasantness and unpleasantness remain in his mind. One who behaves like this is known to be free of infatuation. Shri Krishna Bhagwān has also mentioned this in the Gitā: ‘Sama-loshtāshma-kānchanaha...’.2 A person with such characteristics has realized God perfectly. Only he is called a staunch devotee. Only he should be known to have an inclination like that of a woman who observes the vow of fidelity, and only he should be known to possess gnān. Also, God becomes pleased only upon him. Such a devotee is extremely dear to God; that is why God has said in the Gitā:
\nPriyo hi gnānino’tyartham-aham sa cha mama priyaha ||3\n“So, only such devotees of God who have an inclination like that of a woman who observes the vow of fidelity are extremely dear to God. Moreover, it is not as if such an inclination is only acquired by one who is clever; rather, it is acquired by all those who have an intense yearning - just like in the world, naïve wives may be faithful, while shrewd wives may be unfaithful. Thus, whether one is shrewd or naïve is of no significance. Rather, it is those who have an intense yearning for liberation that keep such an inclination and offer bhakti to God.
\n“However, the state in which one views pleasant and unpleasant vishays as equal in such a manner and becomes free of infatuation cannot be attained in just one day. Such an achievement cannot be accomplished so hastily; only one who attempts to do so gradually and earnestly accomplishes it. Take, for example, a stone placed on the edge of a well. Due to the constant drawing of water with a rope, after a long period of time, the rope causes a groove to form in the stone, despite the rope being soft. On the other hand, even if an iron chain were to be used to draw the water, such a groove would not form immediately. Therefore, those who wish to strive for liberation should eradicate attachment to the vishays. They should not become frustrated or upset. This is also mentioned in the Gitā:
\nAneka-janma-sansiddhas-tatoh yāti parām gatim ||4\n“Thus, one should think, ‘I will eradicate as much attachment to the vishays as is possible in this life, and if in the process, some attachment still remains, then it can be eradicated in a future life. Moreover, since I am a devotee of God, I do not desire to enter the cycle of births and deaths.’ In this way, a devotee should keep courage and persevere to gradually uproot infatuation.
\n“As long as pleasant and unpleasant vishays do not appear to be equal, a devotee of God is said to be in the process of God-realization. When they do appear to be equal, that devotee should be known to have attained God-realization. When one relinquishes one’s attachment to vishays and attains God-realization, one should be known to have become fulfilled. This is the very essence of all of the scriptures, i.e., the Vedas, the Shāstras, the Purāns, the Itihās, etc. Furthermore, this discourse which I have delivered before you is the fundamental principle of all of the scriptures. Thus, all devotees should firmly imbibe it in their lives.”
", "english_footnote": "A person contemplating on the sense objects develops attachment towards them. From the attachment develops desires; from desires develops anger; from anger develops delusion; from delusion develops confusion of the mind; from confusion of the mind develops loss of buddhi; and as a result of such loss of buddhi, he perishes. - Bhagwad Gitā: 2.62 & 63
\nHe who... regards a lump of earth, a stone and [a piece of] gold as equal... [is said to be gunātit]. - Bhagwad Gitā: 14.22-25
\nI am exceedingly dear to a person with gnān, and he is dear to me. - Bhagwad Gitā: 7.17
\n[A yogi] who... has become realised after many lives attains the highest state of enlightenment. - Bhagwad Gitā: 6.45
", "gujarati_title": "મોહ ઉદય થયાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૭ના જ્યેષ્ઠ સુદિ ૧૫ પૂર્ણમાસીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિરની આગળ આથમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ વિરાજમાન હતા અને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો અને ધોળી ચાદર ઓઢી હતી અને માથે ધોળી પાઘ બાંધી હતી અને ધોળાં પુષ્પનો હાર પહેર્યો હતો અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિમંડળ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી અને પોતાની આગળ પરમહંસ ઝાંઝ-મૃદંગ લઈને ગાવતા હતા.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે કીર્તનિયાને કહ્યું જે, “હમણાં કીર્તન રાખો ને પ્રશ્ન-ઉત્તર કરો.” પછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ હાથ જોડીને નમસ્કાર કરીને શ્રીજીમહારાજને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! મોહનું શું રૂપ છે? અને મોહની નિવૃત્તિ થયાનો શો ઉપાય છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ થોડીક વાર વિચારી રહીને પછી બોલ્યા જે, “મોહનું રૂપ તો મનને વિષે ભ્રાંતિ જેવું થઈ જાય એ જ જણાય છે. અને જ્યારે પુરુષના હૃદયમાં મોહ વૃદ્ધિ પામે છે ત્યારે મનમાં વિભ્રાંતિ વિશેષ થાય છે; પછી આ કરવા યોગ્ય ને આ ન કરવા યોગ્ય એવો વિવેક રહેતો નથી. અને તે મોહ થયાનું કારણ તો આજ જ અમે વિચાર્યું છે૧ જે, આજ અર્ધ રાત હતી ત્યારે અમારે નિદ્રા૨ ઊડી ગઈ હતી. પછી૩ અમે ઉત્તરાદિ દિશા સામું મુખ કરીને સૂતા હતા. પછી ધ્રુવનો તારો દીઠો ત્યારે એમ વિચાર થયો જે, ‘આ તો ઉત્તર ધ્રુવ છે પણ શાસ્ત્રમાં૪ દક્ષિણ ધ્રુવ કહ્યો છે તે ક્યાં હશે?’ પછી અમે દક્ષિણ ધ્રુવ જોયો ત્યારે તે પણ દીઠો. અને જેમ કૂવા ઉપર પાણી સિંચવાનો ફાળકો હોય તેવી રીતે બે ધ્રુવને વચ્ચે મોટો ફાળકો દીઠો ને તે ફાળકાના મેરુનાં બે ઠેબાં તે બે કોરે ધ્રુવને અડી રહ્યાં છે, જેમ લાકડાના સ્તંભ હોય ને તેમાં લોઢાની આરો ખૂંતીને રહી હોય તેમ છે. અને તે ફાળકા ઉપર જેમ સૂતરની ફેલ વીંટી હોય ને તે ફાળકા સંગાથે જેમ પીતળની ફૂદડીઓ જડી હોય, તેમ સર્વે તારા ને દેવતા ને નવગ્રહાદિક તેનાં જે સ્થાનક તે ફાળકાને આશરીને રહ્યાં છે, તે સર્વેને જોયાં. અને પછી સૂર્ય ને ચંદ્ર તેનો ઉદય ને અસ્ત તે એક જ ઠેકાણેથી થાય છે તે પણ જોયો. પછી અંતર્દૃષ્ટિએ કરીને જોયું ત્યારે જેટલું ધ્રુવ આદિક બ્રહ્માંડમાં છે તેટલું સર્વે પિંડમાં પણ દીઠું. પછી આ દેહને વિષે જે ક્ષેત્રજ્ઞ છે તેને પણ દીઠો. પછી તે ક્ષેત્રજ્ઞમાં પુરુષોત્તમ ભગવાન રહ્યા છે તેને પણ દીઠા. તે ભગવાનને જોઈને ભગવાનના સ્વરૂપને વિષે અતિશય વૃત્તિ જોડાઈ ગઈ, પછી સમાધિમાંથી કોઈ પ્રકારે નીકળાયું નહીં. પછી તો કોઈક ભક્તજને આવીને અમારી સ્તુતિ બહુ કરી, તેની દયાએ કરીને અમારે પાછું દેહમાં અવાયું.
\n“પછી અમારા હૃદયમાં વિચાર થયો જે, ‘અમારે જે સમાધિમાંથી નીસરાયું તે તો દયાએ કરીને નીસરાયું, પણ બીજાને૫ સમાધિમાંથી નીસરાતું હશે તેનું શું કારણ હશે?’ પછી અમને એમ જણાયું જે, ‘એને કાંઈક વિષયમાં આસક્તિ રહે છે, તેણે કરીને પાછું નીકળાય છે.’ અને મોહનું જે કારણ તે પણ પંચવિષય જ છે. તે વિષય પણ ઉત્તમ, મધ્યમ અને કનિષ્ઠ એ ત્રણ પ્રકારના છે. તેમાં જ્યારે ઉત્તમ વિષયની પ્રાપ્તિ થાય અને તેમાંથી કોઈ અંતરાય કરનારો આવે ત્યારે તે ઉપર ક્રોધ થાય; પછી ક્રોધ થકી મોહ થાય છે. અને સામાન્યપણે તો શ્રોત્રને ને શબ્દને સદા સંબંધ છે, અને ત્વચાને ને સ્પર્શને સદા સંબંધ છે; એવી રીતે પંચ જ્ઞાનઇન્દ્રિયોને પંચવિષયનો સંબંધ છે. માટે જે પદાર્થને સામાન્યપણે જોયું હોય ને તે પદાર્થમાંથી વૃત્તિને તોડીને ભગવાનના સ્વરૂપમાં રાખવી હોય, તો તેમાં કાંઈ દાખડો પડે નહીં, સહજે જ તે રૂપ વિષયમાંથી વૃત્તિ તૂટીને ભગવાનના સ્વરૂપમાં રહે. અને જો સ્ત્રીઆદિકનું અતિશય રમણીય રૂપ દીઠામાં આવી ગયું હોય ને તેમાં વૃત્તિ જોડાણી હોય ને પછી જો ભગવાનના સ્વરૂપમાં વૃત્તિ રાખવા જાય તો રહે નહીં અને ચિત્ત પણ એક ઠેકાણે રહે નહીં. માટે જ્યાં સુધી રમણીય પંચવિષયમાં ચિત્ત લોભાય છે ત્યાં સુધી મોહ ટળે નહીં. અને જ્યારે એને ગમતો વિષય હોય ને તેમાં ચિત્ત તણાતું હોય ને સંત તથા ગુરુ તથા પોતાના ઇષ્ટદેવ જે ભગવાન તે જો નિષેધ કરે તો તે ઉપર રીસ ચડે અને તેનો દ્રોહ થાય પણ તેનું વચન મનાય નહીં. એવું જેના અંતરમાં વર્તતું હોય તેને મોહ કહીએ. તે ભગવાને ગીતામાં કહ્યું છે જે,
\n‘ધ્યાયતો વિષયાન્ પુંસઃ સંગસ્તેષૂપજાયતે।“માટે આ વચન જે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને કહ્યાં છે તે પરમસિદ્ધાંત છે જે, જ્યારે શબ્દાદિક કોઈ વિષયમાં ચિત્ત લોભાયું, ત્યારે ગમે તેવો બુદ્ધિવાન હોય પણ તેની બુદ્ધિનું કાંઈ ઠેકાણું રહે નહીં અને પશુ જેવો થઈ જાય છે. માટે મોહને ઉદય થયાનું કારણ તે વિષયમાં આસક્તિ તે જ છે. અને જેને એ વિષયમાંથી ચિત્તને ઉખેડવું હોય તેને પ્રથમ તો આત્મનિષ્ઠા અતિ દૃઢ કરી રાખવી જે, ‘હું આત્મા છું પણ દેહ તે હું નહીં.’ એક તો એ વિચાર દૃઢ કરવો. અને બીજું જે પ્રકારે જગતની ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ ને પ્રલય થાય છે તે વાર્તા પણ સારી પેઠે સમજવી. અને ત્રીજું ભગવાનના સ્વરૂપનું માહાત્મ્ય અતિશયપણે સમજવું. તે એમ વિચારવું જે, ‘પંચવિષય છે તે તો ભગવાનના કર્યા થયા છે, માટે ભગવાનમાં તો એથી અતિ ઝાઝું સુખ છે. શા માટે જે, શબ્દ હોય તેમાં એકલું શબ્દ સંબંધી જ સુખ હોય, પણ બીજા જે ચાર વિષય રહ્યા તેનું સુખ શબ્દમાં ન હોય. એવી જ રીતે સ્પર્શમાં સ્પર્શનું જ સુખ હોય પણ બીજું ન હોય; તેમ જ રૂપમાં રૂપ સંબંધી જ સુખ હોય; તેમ જ રસ ને ગંધ તેમાં પણ પોતપોતા સંબંધી જ સુખ હોય; પણ એક વિષયમાં પંચવિષયનું સુખ ભેળું ન આવે. અને ભગવાનનું જે સ્વરૂપ છે તેમાં તો સર્વે સુખ ભેળાં રહ્યાં છે. તે એક દર્શન કરે તો પણ તે ભક્ત પૂર્ણકામ થઈ જાય. એવી રીતે ભગવાનના સ્પર્શાદિક પણ પોતાના ભક્તને પૂર્ણકામ કરે છે. અને માયિક જે વિષય સંબંધી સુખ છે તે તો સર્વે નાશવંત છે અને ભગવાન સંબંધી સુખ છે તે તો અખંડ છે.’ એવો જે ભગવાનના સ્વરૂપના માહાત્મ્યનો વિચાર તે પણ અતિ દૃઢ કરવો. એ જે ત્રણ વિચાર કહ્યા તેણે કરીને વિષયમાંથી આસક્તિ ટળી જાય છે. અને જ્યારે વિષયમાંથી આસક્તિ ટળે ત્યારે વિષય સારા કે નરસા તેનો ભેદ રહે નહીં; જેવી રૂપવાન સ્ત્રી તેવી જ કુરૂપવાન સ્ત્રી ભાસે અને તેવી જ રીતે પશુ, પક્ષી, લાકડાં, છાણાં, પથરા, સુવર્ણ એ સર્વને તુલ્યપણે જુએ, પણ સારું પદાર્થ દેખીને તેમાં મોહ ન પામે. એવી રીતે પંચવિષયને વિષે વર્તે, પણ સારો કે નરસો એવો બુદ્ધિને વિષે ભેદ રહે નહીં, એવું જેને વર્તે તેને નિર્મોહી કહીએ. તે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને પણ ગીતામાં કહ્યું છે જે, ‘સમલોષ્ટાશ્મકાંચનઃ’૭ એવાં જેનાં લક્ષણ હોય તેણે ભગવાનનું સ્વરૂપ તત્ત્વે કરીને જાણ્યું છે અને એને જ અનન્ય ભક્ત કહીએ અને પતિવ્રતાનું અંગ પણ તેનું જ જાણવું અને જ્ઞાની પણ તેને જ જાણવો અને ભગવાન પણ તેની ઉપર જ રાજી થાય છે અને ભગવાનને એવો ભક્ત અતિશય વહાલો છે. તે ભગવાને ગીતામાં કહ્યું છે જે, ‘પ્રિયો હિ જ્ઞાનિનોઽત્યર્થમહં સ ચ મમ પ્રિયઃ।’૮ માટે એવા જે પતિવ્રતાના અંગવાળા ભગવાનના ભક્ત છે તે જ ભગવાનને અતિશય વહાલા છે. અને તે પતિવ્રતાનું અંગ ડાહ્યાને જ આવે, એમ નથી; જેને ખપ હોય તેને સૌને આવે. જેમ આ સંસારમાં ભોળી સ્ત્રીઓ હોય ને પતિવ્રતા હોય અને ડાહી હોય ને તે વ્યભિચારિણી હોય; માટે ડાહ્યા-ભોળાનો કાંઈ મેળ નથી, એ તો જેને કલ્યાણનો ખપ હોય તે પતિવ્રતાનું અંગ રાખીને ભગવાનની ભક્તિ કરે છે. અને જે એવી રીતે સારા-નરસા વિષયમાં સમાન બુદ્ધિ થવી તે તો જાણે જે, ‘એક દિવસે જ એમ કરી લઉં ને નિર્મોહી થઉં,’ એમ ઉતાવળે એ કામ થતું નથી; એ તો હળવે હળવે આદર રાખે તેને થાય છે. જેમ કૂવાના કાંઠા ઉપર પથરો નાખ્યો હોય તેમાં પાણી સિંચતાં સિંચતાં દોરડી નરમ હોય તો પણ ઘણે કાળે કરીને તે પાણામાં કાપા પડે છે અને જો લોઢાની સાંકળે કરીને સિંચે તો પણ ઉતાવળે એવો કાપો ન પડે. માટે કલ્યાણને અર્થે જેને યત્ન કરવો હોય તેને વિષયમાંથી આસક્તિ ટાળવી, એને વિષે આકળા થઈને અકળાઈ જવું નહીં. એવી રીતે ગીતામાં પણ કહ્યું છે જે, ‘અનેકજન્મસંસિદ્ધસ્તતો યાતિ પરાં ગતિમ્।’૯ માટે એમ વિચારવું જે, ‘આ જન્મે જેટલી વિષયમાંથી આસક્તિ ટળશે તેટલી ટાળવી છે અને એમ કરતાં જો રહી ગઈ તો બીજે જન્મે કરીને ટાળવી છે, પણ ભગવાનના ભક્ત છીએ તે નરક-ચોરાસીમાં તો જવું નથી.’ એવી રીતે ભગવાનના ભક્તને હિંમત રાખીને ધીરે ધીરે મોહનું મૂળ ઉખાડ્યાનો આદર રાખવો. અને જ્યાં સુધી સારા અને નરસા એ બે વિષય તુલ્ય ન જણાય ત્યાં સુધી એ ભગવાનનો ભક્ત સાધનદશામાં કહેવાય અને જ્યારે સારા-નરસા વિષય તુલ્ય ભાસે ત્યારે એ ભક્ત સિદ્ધદશાને પામ્યો જાણવો. અને જ્યારે વિષયમાંથી આસક્તિ મૂકીને સિદ્ધદશાને પામે છે ત્યારે એને કૃતાર્થ થયો જાણવો. અને વેદ, શાસ્ત્ર, પુરાણ, ઇતિહાસ એ સર્વે ગ્રંથનો એ જ ગલિતાર્થ છે. આ જે અમે વાત કરી છે તે સર્વે શાસ્ત્રનું રહસ્ય છે, માટે આ વાર્તાને સર્વે હરિભક્ત દૃઢ કરીને રાખજ્યો.”
", "gujarati_footnote": "૧. અને પોતાના અનુભવ પ્રમાણથી જ નિશ્ચિત પણ કર્યું છે.
\n૨. યોગનિદ્રા.
\n૩. નક્ષત્રોના આધારરૂપ શિશુમાર ચક્ર જોયું પછી.
\n૪. સૂર્યસિદ્ધાંત: ૧૨/૪૩,૭૪ અને સિદ્ધાંતશિરોમણિ, મધ્યમાધિકાર, કાલમાનાધ્યાય: ૧૩/૧૪.
\n૫. સમાધિમાં પ્રાપ્ત થતા ભગવાનના સુખનો ત્યાગ કરીને.
\n૬. અર્થ: વિષયોનું ધ્યાન કરનારા પુરુષને વિષયમાં આસક્તિ વધે છે. તે આસક્તિમાંથી તે વિષય પ્રાપ્ત કરવાની પ્રબળ ઇચ્છારૂપ કામ ઉત્પન્ન થાય છે. આ પ્રબળ ઇચ્છા પૂર્ણ કરવાના પ્રયત્નમાં અવરોધ કરનાર વ્યક્તિ પ્રત્યે ક્રોધ ઉત્પન્ન થાય છે, અર્થાત્ કામ ક્રોધરૂપે પરિણમે છે. ક્રોધ વધતાં, કરવા યોગ્ય અને ન કરવા યોગ્ય કાર્યનો વિવેક નાશ થાય છે, અર્થાત્ મોહ ઉત્પન્ન થાય છે. તેથી ન કરવાનાં પાપકર્મ કરે છે. મોહ વધતાં ઇન્દ્રિયોના વિજય માટેની સાવધાનતા નાશ પામે છે, અર્થાત્ સ્મૃતિભ્રંશ થાય છે. સ્મૃતિભ્રંશ થવાથી અધ્યાત્મજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ માટેનું તમામ જ્ઞાન નાશ પામે છે અને જ્ઞાનરહિત અજ્ઞાની જીવાત્મા વારંવાર જન્મમરણરૂપ સંસારમાં પડે છે. મતલબ કે આત્માનો જ નાશ થાય છે. (ગીતા: ૨/૬૨-૬૩).
\n૭. ગીતા: ૧૪/૨૪. અર્થ: જેને ધૂળનું ઢેફું, પથ્થર અને સુવર્ણ સમાન છે.
\nસમદુઃખસુખઃ સ્વસ્થઃ સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ।
\nતુલ્યપ્રિયાપ્રિયો ધીરસ્તુલ્યનિન્દાત્મસંસ્તુતિઃ॥
\n૮. અર્થ: આર્ત, જિજ્ઞસુ, અર્થાર્થી અને જ્ઞાની એ ચાર પ્રકારના ભક્તોમાં જ્ઞાની ભક્ત શ્રેષ્ઠ છે; કેમ કે તે દૃઢપણે મારામાં જ જોડાયેલો છે અને એક મારે વિષે જ ભક્તિવાળો છે, બીજા ત્રણ તેવા નથી. વળી, જ્ઞાનીને હું અત્યંત પ્રિય છું અને મને તે જ્ઞાની અત્યંત પ્રિય છે. અન્ય ત્રણ પ્રકારના ભક્તો ઉદાર (મોટા) છે. જ્ઞાની તો મારો આત્મા જ છે એટલે મારા આત્માની જેમ તે મને પ્રિય છે એમ હું માનું છું. (ગીતા: ૭/૧૭-૧૮).
\n૯. ભાવાર્થ: અનેક જન્મનાં પુણ્યકર્મો વડે સિદ્ધ થાય ત્યારે તેને છેલ્લા જન્મરૂપ પરાગતિ પ્રાપ્ત થાય છે, અર્થાત્ પ્રગટ ભગવાનની પ્રાપ્તિ થાય છે. (ગીતા: ૬/૪૫)
", "hindi_title": "मोह का स्वरूप", "hindi_text": "संवत् १८७७ में ज्येष्ठ शुक्ला पूर्णिमा (१५ जून, १८२१) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के आगे पश्चिमी द्वार के कमरे के बरामदे में विराजमान थे। उन्होंने सफ़ेद धोती धारण की थी, श्वेत चादर ओढ़ी थी, सिर पर सफ़ेद पाग बाँधी थी तथा श्वेत पुष्पों का हार धारण किया था। उनके समक्ष मुनिमंडल तथा स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे। उस समय परमहंस झाँझ, मृदंग द्वारा भक्तिगान कर रहे थे।
\nश्रीजीमहाराज ने भजन करने वालों से कहा कि, “अब भजन स्थगित रखिए तथा प्रश्नोत्तरी प्रारम्भ कीजिए।”
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने करबद्ध प्रणाम करके श्रीजीमहाराज से पूछा कि, “हे महाराज! मोह का कैसा स्वरूप है तथा मोह निवारण करने का कौन-सा उपाय है?”
\nफिर श्रीजीमहाराज थोड़ी देर तक विचारमग्न रहने के बाद बोले, “ऐसा प्रतीत होता है कि मन में कुछ भ्रान्ति की-सी स्थिति बनी रहे, वही मोह का रूप है। व्यक्ति के हृदय में जब मोह की वृद्धि होती है, तब मन में विशेष विभ्रान्ति हो जाती है; फिर कर्तव्याकर्तव्य का विवेक नहीं रहता। ऐसे मोह की उत्पत्ति होने के कारणों पर हमने आज ही विचार किया है। आज अर्धरात्रि के समय जब हमारी नींद (योगनिद्रा) उचट गई, तब हम (नक्षत्रों के आधार रूप शिशुमार चक्र देखने के बाद) उत्तर दिशा की ओर मुख करके लेटे हुए थे। उस समय ध्रुवतारा दिखाई दिया। उस पर हमने विचार किया कि, ‘यह तो उत्तरी ध्रुव है, परन्तु शास्त्रों२१३ में दक्षिणी ध्रुव का भी वर्णन किया गया है, किन्तु प्रश्न यह है कि वह कहाँ होगा?’ इतने में हमें दक्षिणी ध्रुव भी दिखाई दिया। जिस प्रकार कुएँ पर पानी खींचने की रहट होती है, वैसे ही दोनों ध्रुवों के बीच एक विराट रहट देखी। उस रहट की मेरु के दो सिरे दोनों ओर ध्रुव की भाँति लगे हुए हैं। जैसे लकड़ी के खम्भों में लोहे की कीलें लगी हुई हों, उसी प्रकार वह रहा है। उस रहट पर जैसे सूत की रस्सी लिपटी रहती है और उस रहट के साथ पीतल की जैसी फुल्लियाँ जड़ी होती हैं, वैसे ही समस्त तारागण, देवता तथा नवग्रह आदि अपने स्थानरूपी रहट का आश्रय लेकर रहते हैं, उन सबको देखा।
\n“इसके पश्चात् सूर्य और चन्द्र के उदय एवं अस्त को भी, जो एक ही (मुख्य) स्थान से होता है, देखा। बाद में अन्तर्दृष्टि द्वारा यह भी देखा कि जितने ध्रुव आदि स्थान ब्रह्मांड में हैं, वे सब पिंड में भी हैं। फिर इस देह में स्थित क्षेत्रज्ञ को भी देखा। उस क्षेत्रज्ञ में स्थित पुरुषोत्तम भगवान को भी देखा। उस भगवान के दर्शन करके हमारा मन उनके स्वरूप में पूर्णतः तन्मय हो गया। यह समाधि किसी भी प्रकार से भंग नहीं हुई। इसके पश्चात् कोई भक्त ने हमारी बहुत स्तुति की, तभी उस पर दया करके हमें पुनः शरीर में स्थित होना पड़ा। इसके बाद में हमारे अन्तःकरण में यह विचार हुआ कि, ‘समाधि में से हम दयावश बाहर निकल कर आए हैं, परन्तु जिन अन्य पुरुषों को समाधि में से बाहर निकलना पड़ता है, उसका क्या कारण होगा?’
\n“तब हमें ऐसा प्रतीत हुआ कि किसी विषय में इसकी आसक्ति है जो उसको समाधि में से पुनः बाहर खींच लाती है। और, मोह का कारण भी पंचविषय ही हैं। ये विषय भी तीन प्रकार के हैं, जो उत्तम, मध्यम तथा कनिष्ठ के रूप में हैं। इनमें से उत्तम विषय की प्राप्ति होने पर उसमें जब कोई अन्तराय (विघ्न) करता है, तब उस पर क्रोध होता है और क्रोध से मोह उत्पन्न होता है। तथा सामान्यतः श्रोत्रेन्द्रिय और शब्द का तथा त्वचा और स्पर्श का जैसा सदैव सम्बंध बना रहता है; उसी प्रकार पंचविषयों का पाँचों ज्ञानेन्द्रियों के साथ सम्बंध बना हुआ है। अतः जिस पदार्थ को सामान्य रूप से देखा हो, उसमें से अपनी वृत्ति को तोड़कर यदि उसे भगवान के स्वरूप में रखना हो, तो उसके लिए कोई विशेष प्रयास नहीं करना पड़ता। सहज ही उस विषय से वृत्ति टूट कर भगवान के स्वरूप में तल्लीन हो जाती है। और, यदि स्त्री आदि का अतिशय रमणीय रूप दिखाई दिया और उसमें चित्तवृत्ति तन्मय हो गई, तो भगवान के स्वरूप में ध्यान लगाने पर भी उसका मन नहीं लग पाता और चित्त भी ठिकाने पर नहीं रहता। अतः जब तक चित्त रमणीय पंचविषयों में आकृष्ट होता है, तब तक मोह नहीं मिट सकता। और, जब उसे अपना रुचिकर विषय मिले और उसमें चित्त आकृष्ट हो जाए, तब यदि सन्त, गुरु एवं अपने इष्टदेव भगवान उस विषयभोग का निषेध करें, तो वह उन पर भी कुपित हो जाता है और उनका द्रोह करने लग जाता है, किन्तु उनके वचन को मान्य नहीं रखता। जिसके अन्तःकरण में ऐसी वृत्ति बनी हुई हो, उसे मोह कहा जाता है। भगवान ने गीता में कहा है:
\n‘ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते।“श्रीकृष्ण भगवान द्वारा कहे गए ये वचन परम सिद्धान्त के द्योतक हैं।
\n“जब शब्दादि विषयों में से किसी भी विषय में चित्त आसक्त हुआ, तब चाहे कैसा ही बुद्धिमान पुरुष क्यों न हो, उसकी बुद्धि का ठिकाना नहीं रह पाता और वह पशु के समान हो जाता है। अतः मोह की उत्पत्ति होने का कारण उन विषयों में आसक्ति रहती है, वही है।
\n“और जो पुरुष इन विषयों में से अपने मन को हटाने का इच्छुक हो, उसे सर्वप्रथम आत्मनिष्ठा को अत्यन्त सुदृढ़ कर लेना चाहिए कि, ‘मैं आत्मा हूँ, परन्तु देह नहीं हूँ।’ एक तो इस विचार को दृढ़ कर लेना तथा दूसरा - इस जगत की उत्पत्ति, स्थिति और लय की बात को भी अच्छी तरह समझ लेना चाहिए। तीसरा - भगवान के स्वरूप के माहात्म्य को भी खूब अच्छी तरह जान लेना चाहिए। माहात्म्य का विचार इस प्रकार करना कि, ‘पंचविषयों की रचना ही भगवान के द्वारा हुई है, अतः भगवान में उनसे भी अधिक सुख समाया हुआ है।’ उदाहरणार्थ, शब्द में केवल शब्द सम्बंधी सुख ही समाविष्ट है, किन्तु शेष चारों विषयों का सुख शब्द से नहीं मिलता। वैसे ही स्पर्श में स्पर्श का ही सुख प्राप्त होता है, लेकिन दूसरा प्राप्त नहीं होता; रूप में रूप सम्बंधी सुख प्राप्त होता है, दूसरा प्राप्त नहीं होता; ठीक वैसे रस एवं गन्ध में अपने-अपने सम्बंधी सुख ही प्राप्त होता है, परन्तु एक ही विषय में पांचों विषयों का सुख एकसाथ प्राप्त नहीं होता। और भगवान के स्वरूप में तो समस्त सुख एकत्र होकर रहते हैं। जैसे कोई केवल भगवान का दर्शन ही कर ले, तो भी वह भक्त पूर्णकाम हो जाता है। इसी तरह भगवान का स्पर्श आदि भी भक्त को पूर्णकाम करता है।
\n“और विषय सम्बंधी जो मायिक सुख है, वह नाशवान है किन्तु भगवान सम्बंधी सुख अखंड है। इस प्रकार भगवान के स्वरूप के माहात्म्य का विचार अत्यन्त सुदृढ़ रूप से करें। ये जो तीन विचार हैं, उनके माध्यम से विषयों में से आसक्ति मिट जाती है। जब विषयों से आसक्ति मिटती है, तब विषयों के अच्छे या बुरे होने का कोई भेद ही नहीं रह जाता। उस समय रूपवती या बदसूरत स्त्री दोनों एक समान प्रतीत होती हैं। ऐसी स्थिति में पशु, पक्षी, लकड़ी, कंडे, पत्थर और स्वर्ण को वह समान भाव से देखने लगता है परन्तु अच्छा पदार्थ देखकर उससे मोह नहीं होता। इस प्रकार जिसे पंचविषयों को भोगते हुए भी उनमें अच्छे या बुरे का बुद्धिभेद नहीं रहता, ऐसा आचरण करनेवाले पुरुष को निर्मोही कहा जाता है। श्रीकृष्ण भगवान ने यही बात गीता में कही है: ‘समलोष्टाश्मकाञ्चनः।’२१५
\n“जिनके ऐसे लक्षण हों, उनके सम्बंध में यह मान लेना कि उन्होंने भगवान के स्वरूप को तत्त्वतः जान लिया है। ऐसा साधक ही अनन्य भक्त है। और, पतिव्रता-रूपी भक्ति का अंग भी उन्हीं का है तथा ज्ञानी भी उन्हीं को जानना चाहिए। भगवान भी उन्हीं के उपर प्रसन्न होते हैं। ऐसे भक्त भगवान को अतिशय प्यारे लगते हैं। भगवान ने गीता में कहा है:
\n‘प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः।’२१६\n“अतः ऐसे पतिव्रता रूप भक्ति के गुणवाले जो भगवद्भक्त हैं, वे ही भगवान को अत्यन्त प्रिय हैं। ऐसी बात नहीं है कि पतिव्रता रूपी भक्ति के गुण कोई चतुर व्यक्ति ही सिद्ध कर पाता है। वस्तुतः जिसके हृदय में कल्याण की गरज़ हो, उन सभी को ऐसी भक्ति सिद्ध हो जाती है। इस संसार में भोली स्त्रियाँ पतिव्रता होती हैं और कुछ स्त्रियाँ चतुर होने पर भी व्यभिचारिणी होती हैं। अतः कोई चतुर हो या भोला - इसका कोई तालमेल भक्ति के मार्ग में नहीं होता। वह तो कल्याण की गरज़ रखनेवाला पतिव्रता रूपी भक्ति का गुण धारण करके भगवान की भक्ति करता है। जहाँ तक अच्छे और बुरे विषयों में समानबुद्धि होने का प्रश्न है, कोई भी व्यक्ति यह समझे कि, ‘एक ही दिन में मैं ऐसा कर लूँ और निर्मोही हो जाऊँ,’ परन्तु यह काम इतनी शीघ्रता से होना संभव नहीं है। वह तो धीरे-धीरे प्रयत्न करते रहने से ही हो सकता है। जैसे कुएँ का पानी खींचते हुए उसके किनारे पर लगे हुए पत्थर को भी रस्सी के नियमित घर्षण से काटने के निशान हो जाते हैं। ऐसे निशान यद्यपि लोहे की जंजीरों से भी एक ही दिन के घर्षण में कभी नहीं बनता! अतः कल्याण के लिए प्रयत्न करनेवाले को विषयों के प्रति रहनेवाली आसक्ति को मिटाने में व्याकुल और उद्विग्न मत होना। गीता में इसी बात का प्रतिपादन किया गया है कि: ‘अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्।’२१७
\n“इसलिए, यह चिन्तन करते रहना कि, ‘इस जन्म में विषयों में जितनी आसक्ति मिट सकती है, मुझे उतनी मिटा देनी है। ऐसी साधना करते हुए भी यदि थोड़ी-बहुत आसक्ति रह गई, तो उसे दूसरे जन्म में मिटाना ही है; परन्तु हम तो भगवान के भक्त हैं, अतः हमें चौरासी लाख योनियों में नहीं जाना है।’ इस प्रकार भगवान के भक्त को हिम्मत के साथ धीरे-धीरे मोह की जड़ को उखाड़ फेंकने का प्रयत्न करते रहना चाहिए। और, जब तक अच्छे-बुरे विषयों में समता का भाव उत्पन्न न हो, तब तक भगवान का भक्त साधनदशावाला कहा जाता है। तथा जब श्रेष्ठ-कनिष्ठ विषयों में समता प्रतीत होती हो, तब वह भक्त सिद्धदशा को प्राप्त हो चुका है, ऐसा समझ लेना चाहिए। जब कोई भक्त विषयों के प्रति रहनेवाली आसक्ति का परित्याग करके सिद्धदशा को प्राप्त कर लेता है, तब उसे कृतार्थ हुआ मान लेना। और वेदों, शास्त्रों, पुराणों तथा इतिहास आदि ग्रंथों का यही निष्कर्ष है। हमने जो यह बात कही है, वह समस्त शास्त्रों का रहस्य है। अतः सभी हरिभक्त इस सिद्धांत को अपने हृदय में सुदृढ़ करके रखना।”
", "hindi_footnote": "२१३. सूर्यसिद्धान्त १२/४३, ७४ तथा सिद्धान्तशिरोमणि मध्यमाधिकार, कालमान अध्याय: १३/१४ में दो ध्रुवों का वर्णन किया गया है।
\n२१४. अर्थ: “विषयों के ध्याता पुरुष को विषयों में आसक्ति बढ़ती है, तब उसमें काम की उत्पत्ति हो जाती है। काम से क्रोध उत्पन्न होता है। क्रोध से मोह पैदा हो जाता है। मोह से इन्द्रिय-विजय के लिए प्रारम्भ किए गए प्रयत्नों में सहायक स्मरणशक्ति नष्ट हो जाती है। स्मृतिभ्रंश होने पर बुद्धि का नाश हो जाता है, अर्थात् आत्मज्ञान के लिए किए गए प्रयासों का नाश हो जाता है। बुद्धि के नष्ट होने से उसका विनाश हो जाता है, अर्थात् वह पुनः संसारचक्र में फँस जाता है।” (गीता: २/६२-६३)
\n२१५. अर्थ: “जिसको मिट्टी का पिंड, पत्थर और सुवर्ण तीनों समान हैं।” (गीता: १४/२४)
\n२१६. अर्थ के लिए देखिए: वचनामृत पंचाला ३ की पादटीप।
\n२१७. अर्थ के लिए देखिए: वचनामृत गढ़डा प्रथम १५ की पादटीप।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/134.mp3" }, { "english_title": "A Small Streamlet of Water", "english_text": "On Shrāvan sudi 3, Samvat 1878 [1 August 1821], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a small, silken, embroidered cloth in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, some munis were singing devotional songs to the accompaniment of a jhānjh and mrudang, while other munis as well as devotees from various places had gathered before Him in an assembly.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “Please stop singing as I wish to speak to you.” So saying, Shriji Mahārāj began, “One who wishes to attain ultimate liberation and aspires to become a sādhu like Nārad and the Sanakādik should think, ‘In this body resides the jiva, and the indriyas and antahkaran have attached themselves to that jiva. They have also attached themselves externally to the panchvishays. However, due to ignorance, the jiva believes those indriyas and the antahkaran to be its own form, whereas in actual fact, it is distinct from them. The vishays are also distinct from the antahkaran, but because of constant association with them, they appear to have become one with the antahkaran.
\n“In fact, the desire to indulge in the vishays actually arises because of the indriyas, not because of the antahkaran. For example, extreme heat or cold first comes into contact with the outer indriyas, and then enters the body via those indriyas. In other words, it is not generated from within; it is generated outside and then enters within. In the same manner, desires for the panchvishays are not initially generated in the antahkaran; rather, the indriyas first come into contact with the vishays externally, and then those vishays enter the antahkaran. To give another example, when a boil develops externally on the skin, it can be soothed only by applying medication externally, not by merely hearing talks. Also, one’s hunger and thirst can only be relieved by eating and drinking, but not by merely talking about food and water. Similarly, the disease in the form of the panchvishays can only be cured when medication is applied externally.
\n“The method of applying that medication is as follows: When one’s skin touches a vishay like, for example, women and other objects, that object ‘enters’ the antahkaran via the skin. Then, via the antahkaran, it ‘enters’ the jiva. The vishay was not initially generated from within the jiva or from the antahkaran. In fact, all vishays which currently spring forth from the antahkaran have definitely ‘entered’ from outside through the indriyas, albeit in a previous life. Thus, the medicine for eradicating attachment to the vishays is as follows: One should abstain from touching objects like women and other alluring objects via the skin. Also, one should not look at their beauty via the eyes, nor talk about them using the tongue. One should not listen to them or about them via the ears. Nor should one smell their fragrance through the nose. If, through the five indriyas, one firmly abstains from the vishays in this manner, then the ‘flow’ of the vishays cannot enter within from outside. For example, a well can be cleaned only when the small streamlets of water that flow into the well are clogged from their entrance with cloth rags. In the same way, by keeping control over the external indriyas, the external vishays cannot enter the antahkaran.
\n“Again, a stomach illness can only be cured when medicine enters the stomach. In the same manner, the vishays that have already accumulated in the antahkaran by way of the indriyas should be eradicated by thinking of oneself as the ātmā. One should think, ‘I am the ātmā, and the indriyas and the antahkaran have absolutely no relation with me.’ With such resolute thinking, by beholding God’s form in that chaitanya and through the bliss of one’s ātmā, one should remain fulfilled. Take, for example, a well that is completely full of water. The water in the well will prevent the flow of new water from entering the well. However, if the well is emptied by drawing water from it, then new water from outside will enter it. Similarly, through the bliss of one’s ātmā, one should remain fulfilled within. Externally, one should obstruct the ‘inflow’ of the vishays through the indriyas. This is the only definite method for overcoming lust, anger, etc. Except for this, though, they cannot be overcome by fasting alone. So please imbibe this thought firmly in your lives.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "પાણીની સેરનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૮ના શ્રાવણ સુદિ ૩ ત્રીજને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિર આગળ રેશમના ચાકળા ઉપર વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી ને મુનિ ઝાંઝ-મૃદંગ લઈને કીર્તન ગાવતા હતા.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે કહ્યું જે, “કીર્તન રાખો, અમે વાત કરીએ છીએ.” એમ કહીને શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેને આત્યંતિક કલ્યાણ પામવું હોય અને નારદ-સનકાદિક જેવા સાધુ થવું હોય તેને એમ વિચાર કરવો જે, આ દેહ છે તેને વિષે જીવ રહ્યો છે, અને ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણ છે તે જીવ સાથે વળગી રહ્યાં છે અને ઇન્દ્રિયો ને અંતઃકરણ છે તે બાહેર પણ પંચવિષયમાં વળગી રહ્યાં છે. તે અજ્ઞાને કરીને જીવ ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણને પોતાનું રૂપ માને છે, પણ વસ્તુગત્યે જીવ ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણ થકી નોખો છે. અને પંચવિષય છે તે અંતઃકરણ થકી નોખા છે, પણ એ તો વિષયને અભ્યાસે કરીને અંતઃકરણને વિશે પંચવિષયની એકતા જણાય છે. અને વિષયની જે ઉત્પત્તિ તે તો ઇન્દ્રિયો થકી થાય છે, પણ અંતઃકરણમાંથી નથી થતી. જેમ અતિશય તડકો હોય અથવા ટાઢ હોય તેનો પ્રથમ બાહેર ઇન્દ્રિયોને સંબંધ થાય છે, પછી ઇન્દ્રિયો દ્વારે કરીને શરીરને માંહેલી કોરે તેનો પ્રવેશ થાય છે; પણ એની ઉત્પત્તિ માંહેલી કોરેથી નથી, એ તો બાહેરથી ઉત્પન્ન થઈને માંહેલી કોરે પ્રવેશ કરે છે. તેમ પંચવિષય છે તે પ્રથમ અંતઃકરણમાંથી ઊપજતા નથી, એ તો પ્રથમ ઇન્દ્રિયોને બાહેર વિષયનો સંબંધ થાય છે ને પછી અંતઃકરણમાં પ્રવેશ કરે છે. માટે જેમ બાહેર ગૂમડું થયું હોય તેને ઓષધ ચોપડે ત્યારે જ કરાર થાય પણ કેવળ વાર્તા સાંભળ્યે કરાર થાય નહીં અને જેમ ક્ષુધા-પિપાસા લાગી હોય તે ખાધે-પીધે જ નિવૃત્તિ થાય પણ અન્ન-જળની વાત કર્યે નિવૃત્તિ ન થાય. તેમ પંચવિષયરૂપી જે રોગ છે તે તો તેનું જ્યારે ઓષધ કરીએ ત્યારે જ નિવૃત્તિ થાય.
\n“તે ઓષધની રીત એમ છે જે, જ્યારે ત્વચાને સ્ત્રીઆદિક વિષયનો સ્પર્શ થાય છે ત્યારે ત્વચા દ્વારે અંતઃકરણમાં તેનો પ્રવેશ થાય છે અને અંતઃકરણ દ્વારે થઈને જીવમાં પ્રવેશ કરે છે, પણ મૂળ થકી વિષયની ઉત્પત્તિ જીવમાંથી પણ નથી અને અંતઃકરણમાંથી પણ નથી. અને જે જે વિષય અંતઃકરણમાંથી સ્ફુરતા હશે તે પણ પૂર્વજન્મને વિષે બાહેરથી જ ઇન્દ્રિયો દ્વારે કરીને આવ્યા છે. માટે વિષય ટાળ્યાનું એ જ ઓષધ છે જે, ત્વચાએ કરીને સ્ત્રીઆદિક પદાર્થનો સ્પર્શ તજવો અને નેત્રે કરીને તેનું રૂપ ન જોવું અને જિહ્વાએ કરીને તેની વાત ન કરવી અને કાને કરીને તેની વાત ન સાંભળવી અને નાસિકાએ કરીને તેનો ગંધ ન લેવો; એવી રીતે પંચ ઇન્દ્રિયો દ્વારે વિષયનો ત્યાગ દૃઢ રાખે તો બાહેરથી વિષયનો પ્રવાહ માંહેલી કોરે પ્રવેશ કરે નહીં. જેમ કૂવામાં પાણીની સેર્ય આવતી હોય પછી તેને ગોદડાંના ગાભા ભરીને બંધ કરે ત્યારે તે કૂવો ગળાય, તેમ બાહ્ય ઇન્દ્રિયોને નિયમમાં રાખવે કરીને બાહ્ય વિષયનો અંતઃકરણમાં પ્રવેશ ન થાય. અને જેમ ઉદરમાં રોગ થયો હોય તે તો ઉદરમાં ઓષધ જાય ત્યારે જ ટળે, તેમ પ્રથમથી જે ઇન્દ્રિયો દ્વારે કરીને વિષય અંતઃકરણમાં ભરાયા હોય તે તો આત્મવિચારે કરીને ટાળવા. તે આત્મવિચાર એમ કરવો જે, ‘હું આત્મા છું ને મારે વિષે ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણનો સંબંધ જ નથી,’ એમ દૃઢ વિચાર કરીને અને તે ચૈતન્યને વિષે ભગવાનની મૂર્તિ ધારીને અને પોતાના આત્મસુખ વતે કરીને પૂર્ણ રહેવું. જેમ કૂવો જળે કરીને પૂર્ણ ભરાયો હોય ત્યારે જે બાહેરથી પોતામાં સેર્યો આવતી હોય તેને પોતાનું પાણી ઠેલી રાખે છે, પણ માંહેલી કોરે તે સેર્યના પાણીનો પ્રવેશ કરવા દે નહીં; અને જો ઉલેચાઈને ઠાલો થાય તો સેર્યનું પાણી બાહેરથી માંહી આવે. એવી રીતે આત્મસુખે કરીને માંહેલી કોરે પૂર્ણ રહેવું અને બાહેર પંચ ઇન્દ્રિયો દ્વારે વિષયનો માર્ગ બંધ રાખવો, એ જ કામાદિકને જીત્યાનો દૃઢ ઉપાય છે; પણ એ વિના એકલા ઉપવાસે કરીને કામાદિકનો પરાજય થતો નથી. માટે આ વિચાર દૃઢ કરીને રાખજ્યો.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "विषयों की उत्पत्ति तथा उनकी निवृत्ति का उपाय", "hindi_text": "संवत् १८७८ में श्रावण शुक्ला तृतीया (१ अगस्त, १८२१) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के आगे रेशम की गद्दी पर विराजमान थे। वे श्वेत वस्त्र धारण किए थे और उनके समक्ष स्थान-स्थान के हरिभक्त बैठे थे। उस समय मुनि झाँझ और मृदंग लेकर कीर्तन कर रहे थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “अब भजनगान को स्थगित करें। हम कुछ बातें करना चाहते हैं।” फिर श्रीजीमहाराज ने बताया कि, “जिसे आत्यन्तिक कल्याण प्राप्त करना हो तथा नारद-सनकादि के समान साधु बनना हो, उसे यह सोचना चाहिए कि इस देह में ही जीव स्थित है। जीव के साथ इन्द्रियाँ और अन्तःकरण हैं तथा इन्द्रियाँ और अन्तःकरण भी भौतिक पंचविषयों से जकड़े हुए हैं। इस प्रकार के अज्ञान से जीव ने इन्द्रियों एवं अन्तःकरण को ही अपना स्वरूप मान लिया है। परन्तु वास्तविकता यह है कि जीव इन्द्रियों तथा अन्तःकरण से भिन्न है। पंचविषय भी अन्तःकरण से अलग हैं, परन्तु पंचविषयों के अभ्यास के कारण अन्तःकरण में पंचविषयों की एकता दिखाई पड़ती है। और, विषयों की उत्पत्ति अन्तःकरण से नहीं, बल्कि इन्द्रियों से होती है। जैसे बहुत तेज़ धूप हो या कड़ाके की ठंड हो तो सबसे पहला असर बाह्य रूप से इन्द्रियों पर होता है, फिर इन्द्रियों द्वारा ही शरीर में उसका प्रभाव पड़ता है; परन्तु दोनों प्रकार की स्थिति का उद्भव शरीर के अन्दर से नहीं होता। उसी प्रकार पंचविषय प्रारंभ में अंतःकरण से नहीं उत्पन्न होते। सर्वप्रथम इन्द्रियों को बाह्यरूप से विषयों का सम्बंध होता है, इसके पश्चात् ही पंचविषयों का प्रवेश अन्तःकरण में होता है। जैसे शरीर के फोड़े पर दवा लगाने से ही आराम होता है, केवल बातचीत सुनने से आराम नहीं होता। जैसे भूख और प्यास भोजन तथा पानी से ही मिटती है, किन्तु अन्न एवं जल की चर्चा करने मात्र से कुछ नहीं होता। वैसे ही पंचविषयरूपी रोगों का शमन उसकी औषधि द्वारा ही हो सकता है।
\n“उस रोगोपचार की रीति इस प्रकार है कि जिस समय त्वचा का स्त्री आदि विषयों से स्पर्श होता है, उस समय विषयों का त्वचा द्वारा अन्तःकरण में और अन्तःकरण द्वारा जीव में प्रवेश होता है। जबकि विषयों की उत्पत्ति का मूल स्थान जीव तथा अन्तःकरण भी नहीं है। जिन-जिन विषयों की स्फूरणा अंतःकरण से होती है, वे भी पूर्वजन्म में इन्द्रियों द्वारा बाहर से ही आए हैं। इसलिए विषयों को मिटाने का एकमात्र उपाय यही है कि त्वचा द्वारा स्त्री आदि का स्पर्श नहीं करना चाहिए, नेत्रों से उनका रूप नहीं देखना चाहिए, जिह्वा द्वारा उनकी बात नहीं करनी चाहिए तथा कानों द्वारा उनकी बात भी नहीं सुननी चाहिए। नासिका से उनकी गन्ध भी नहीं लेनी चाहिए। इस प्रकार, पंचइन्द्रियों द्वारा दृढ़तापूर्वक विषयों का परित्याग करें, तो बाहर से विषयों का प्रवाह अंतःकरण में प्रविष्ट नहीं हो पाएगा। जैसे, कुएँ में आनेवाली जलधारा गुदड़ी जैसे मोटे कपड़े की डाट लगाने से बन्द हो जाती है, तभी कुएँ को स्वच्छ किया जाता है; उसी प्रकार से बाह्य इन्द्रियों पर नियन्त्रण रखने से, अन्तःकरण में बाहर से विषयों का प्रवेश नहीं हो पाता। जैसे उदर की बीमारी उदर में औषधि जाने पर ही मिट सकती है, उसी प्रकार से अन्तःकरण में इन्द्रियों द्वारा पहले से ही प्रविष्ट हुए विषयों को आत्मविचार द्वारा मिटा देना चाहिए। वह आत्मविचार इस प्रकार करें कि, ‘मैं आत्मा हूँ तथा मेरा इन्द्रियों तथा अन्तःकरण से कोई भी सम्बंध नहीं है।’ इस प्रकार दृढ़ विचार रखकर उस चैतन्य में भगवान की मूर्ति को धारण करके, आत्मा के आनन्द से परिपूर्ण रहना चाहिए। जैसे पानी से लबालब भरे कुएँ का जल बाहर से आनेवाली पानी की धाराओं को रोके रखता है, किन्तु जब वह कुआँ खाली हो, तभी बाहर की धाराएँ भीतर आ पाती हैं। उसी प्रकार आत्मा के आनन्द से भीतर परिपूर्ण रहना तथा पंच इन्द्रियरूपी विषयों के बाह्य मार्ग को बंद रखना; वही कामादि को जीतने का सुदृढ़ उपाय है; किन्तु बिना ऐसा किए केवल उपवास द्वारा कामादि को पराजित करना संभव नहीं है। अतः इस विचार को सुदृढ़ करके आत्मसात् करें।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/135.mp3" }, { "english_title": "The Path of Amorousness and the Knowledge of theĀtmā", "english_text": "On Shrāvan sudi 4, Samvat 1878 [2 August 1821], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a small, silken, embroidered cloth in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, some paramhansas were singing devotional songs to the accompaniment of a jhānjh and mrudang, while other paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him in an assembly.
\nThen, with a gesture of His eyes, Shriji Mahārāj silenced the audience and said, “Those of you who are senior paramhansas, please come to the front as I wish to speak to you.”
\nSo saying, Shriji Mahārāj continued, “For those who worship God, there are two paths that lead to eminence, and there are also two paths that lead to downfall, all of which I shall now explain. One path is to offer bhakti to God via the path of amorousness, and the other path is knowledge of the ātmā. Both can lead to eminence, but both can also lead to downfall. Of these, thousands have fallen from the amorous path, with only a few attaining God. Although even the great āchāryas have encouraged the offering of bhakti via the amorous path, many have been ruined by it, and only a few have benefited.
\n“The reason for this is that when God is described in an amorous manner, Rādhikāji and Lakshmiji, along with their companions, are also described together with God. When women are described, obviously their physical features are also described. How, then, can the mind of the person who is describing them possibly remain undisturbed? In fact, the nature of the indriyas is such that they only develop affection for those vishays that are seductive. No woman in all of the realms possesses beauty that can match the beauty of Rādhikāji or Lakshmiji, nor is there anyone who has such a sweet voice as theirs; even the fragrance emanating from their bodies is unrivalled. Thus, upon seeing or hearing about such beauty, how can a person possibly not become infatuated? It is inevitable. Even if a person’s mind is only slightly disturbed, he still falls from the path of liberation. Therefore, all of this proves to be a great obstacle for those who worship God via the amorous path.
\n“Now, ‘brahma-gnān’1 can also give rise to the following incorrect understanding: Brahma itself assumes the form of Prakruti-Purush. Then that Brahma itself assumes the forms of Brahmā, Vishnu and Shiv. Thereafter, Brahma assumes the mobile and immobile forms of creation. Subsequently, Brahma also becomes the jivas residing in those mobile and immobile forms of creation. By misunderstanding ‘brahma-gnān’1 in such a manner, that individual then believes his own jiva to be God, thus causing a breach in upāsanā. As a result, he also falls from the path of God. So, in the path of ‘brahma-gnān’,1 such a breach in upāsanā is a major obstacle. Why? Because the very God who is to be understood as the cause and master of everything has been insulted. Therefore, one with such understanding should also be known to have fallen from the path of liberation.
\n“Now, while these two paths do lead to liberation, the obstacles along the way are also extremely grave. So, what should one who desires liberation do? Please answer this question.”
\nAll of the paramhansas then began to think, but no one was able to supply a suitable answer.
\nShriji Mahārāj then said, “The answer to the question is as follows: One’s mind does not become infatuated on seeing one’s own mother, sister or daughter, even if they are very beautiful. Moreover, even though one may talk with them, or even touch them, the mind is not even slightly infatuated. In the same manner, if one were to consider all female devotees of God as one’s own mother, sister or daughter, then infatuation would not arise in any way at all. Then, by worshipping God via the amorous path, one would attain liberation.
\n“However, when a person does not have such understanding and harbors lustful thoughts on seeing some great female devotee of God, the person’s character becomes gravely blemished. Furthermore, whereas the blemish arising from lustfully looking at other women is eradicated by having the darshan of a devotee of God, no means of eradicating the blemish arising from lustfully looking at a devotee of God is mentioned anywhere in the scriptures. The same applies for females who look at a male devotee of God and harbor lustful thoughts; they too can never be redeemed of that sin. Thus the verse:
\nAnya-kshetre krutam pāpam teerth-kshetre vinashyati |“The verse means: ‘Sins committed elsewhere can be removed by going to God or a devotee of God. If, however, one commits a sin before God or His devotee, then it is like committing a sin at a place of pilgrimage; it becomes irredeemable, as if etched in iron.’ Thus, whosoever wishes to worship God via the path of amorousness should, as I have explained, keep his mind pure.
\n“Now, on the path of ‘brahma-gnān’,1 one should understand in the following manner: Brahma is not subject to change and is indivisible. Thus, it does not undergo change, nor can it be divided. When that Brahma is equated with all forms, it is because that Brahma is the cause of all - Prakruti-Purush, etc. It is their supporter and pervades all through its antaryāmi powers. Furthermore, that which is the cause, the supporter and the pervader cannot be distinct from its effect. It is in reference to this context that the scriptures equate that Brahma with all forms. However, one should not believe that that Brahma itself undergoes change and assumes the forms of all mobile and immobile beings. Transcending that Brahma is Parabrahma, Purushottam Nārāyan, who is distinct from Brahma, and is the cause, the supporter and the inspirer of Brahma. With such understanding, one should develop oneness with one’s jivātmā and with that Brahma and worship Parabrahma while maintaining a master-servant relationship with Him. With such understanding, ‘brahma-gnān’1 also becomes an unobstructed path to attaining the highest state of enlightenment.”
", "english_footnote": "1. Here ‘brahma-gnān’ should be interpreted to mean ‘knowledge of the ātmā’.
\nSins committed elsewhere are destroyed at a place of pilgrimage; [but] sins committed at a place of pilgrimage are as if etched in iron [i.e. totally irredeemable]. - Skand Purān
", "gujarati_title": "રસિકમાર્ગ અને આત્મજ્ઞાનનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૮ના શ્રાવણ સુદિ ૪ ચોથને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિર આગળ ચાકળા ઉપર વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી ને પોતાની આગળ પરમહંસ ઝાંઝ-મૃદંગ લઈને કીર્તન ગાતા હતા.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ નેત્રકમળની સાને કરીને સૌને છાના રાખીને બોલ્યા જે, “મોટેરા મોટેરા પરમહંસ હો તે આગળ આવો, વાત કરવી છે.” એમ કહીને શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જે ભગવાનને ભજતા હોય તેને મોટી પદવી પામ્યાના બે ઉપાય છે અને પડ્યાના બે ઉપાય છે. તે કહીએ છીએ જે, એક તો રસિકમાર્ગે કરીને ભગવાનની ભક્તિ કરવી અને બીજો આત્મજ્ઞાન, એ બે મોટ્યપ પામ્યાના પણ માર્ગ છે અને પડ્યાના પણ છે. તેમાં રસિકમાર્ગે તો હજારો ને લાખો પડી ગયા છે અને ભગવાનને તો કોઈક પામ્યો હશે; અને મોટા આચાર્ય થયા તેણે પણ રસિકમાર્ગે કરીને ભક્તિ કરાવી છે, પણ તેમાં બગાડ ઘણાને થયો છે અને સારું તો કોઈકનું થયું છે. કાં જે, રસિકપણે કરીને જ્યારે ભગવાનનું વર્ણન કરે ત્યારે ભગવાન ભેળું રાધિકાજી તથા લક્ષ્મીજી તથા તેની સખીઓ તેનું પણ વર્ણન આવે અને જ્યારે સ્ત્રીઓનું વર્ણન આવે ત્યારે તો તેનાં અંગોઅંગનું વર્ણન થાય, ત્યારે વર્ણનના કરનારાનું મન નિર્વિકાર કેમ રહે? અને ઇન્દ્રિયોનો તો એ જ સ્વભાવ છે જે, સારો વિષય હોય તે ઉપર જ પ્રીતિ હોય. અને રાધિકાજી, લક્ષ્મીજી તેના જેવું તો ત્રિલોકીમાં કોઈ સ્ત્રીનું રૂપ હોય નહીં અને એના જેવી કોઈની બોલી પણ મીઠી ન હોય અને એના દેહનો સુગંધ પણ અતિશય હોય; માટે એવા રૂપને દેખીને અથવા સાંભળીને કયે પ્રકારે મોહ ન થાય? એ તો થાય જ. અને લેશમાત્ર જો મન વિકાર પામે તો તે કલ્યાણના માર્ગમાંથી પડ્યો. માટે રસિકની રીતે જે ભગવાનને ભજે તેને એ મોટું વિઘ્ન છે. અને બ્રહ્મજ્ઞાનમાં તો આવી રીતે અવળું સમજાય છે જે, ‘જે બ્રહ્મ છે તે જ પ્રકૃતિપુરુષરૂપે થાય છે અને પછી તે જ બ્રહ્મ બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-શિવરૂપે થાય છે ને પછી તે જ બ્રહ્મ સ્થાવર-જંગમરૂપે થાય છે અને તે સ્થાવર-જંગમરૂપ જે આકાર તેને વિષે રહ્યા જે જીવ તે રૂપે પણ બ્રહ્મ થાય છે.’ એવી રીતે બ્રહ્મજ્ઞાનને અવળું સમજીને પછી સમજનારો પોતાના જીવને પણ ભગવાન જાણે છે, ત્યારે એમ સમજનારાને ઉપાસનાનો ભંગ થયો. માટે એ પણ ભગવાનના માર્ગ થકી પડ્યો. એવી રીતે બ્રહ્મજ્ઞાનમાં પણ ઉપાસનાનું ખંડન થાય એ મોટું વિઘ્ન છે. કાં જે, સમજી સમજીને સર્વના કારણ અને સર્વના સ્વામી એવા જે ભગવાન તેનું જ ખંડન થયું, માટે એમ સમજનારો પણ કલ્યાણના માર્ગ થકી પડ્યો જાણવો. અને એ બે માર્ગ છે તે કલ્યાણના છે અને એ બેમાં વિઘ્ન પણ અતિ મોટાં છે. માટે જે કલ્યાણને ઇચ્છતો હોય તેને કેમ કરવું? એ પ્રશ્ન છે, તેનો ઉત્તર કરો.” પછી સર્વે પરમહંસ વિચારી રહ્યા પણ કોઈથી ઉત્તર ન થયો.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એનો ઉત્તર તો એ છે જે, જેમ પોતાની માતા હોય અથવા બેન હોય તથા દીકરી હોય તે ઘણી રૂપવાન હોય તો પણ તેને દેખીને મનને વિષે વિકાર થતો નથી, તેમ જ તેને સાથે બોલે છે, સ્પર્શ કરે છે તો પણ મનને વિષે લેશમાત્ર વિકાર થતો નથી; એવી રીતે ભગવાનનાં ભક્ત જે બાઈઓ હોય તેને વિષે મા, બેન ને દીકરી તેની બુદ્ધિ રહે તો કોઈ રીતે વિકાર થાય નહીં અને રસિકમાર્ગે કરીને ભગવાનને ભજીને અભયપદને પામે. અને જ્યારે એમ ન સમજે અને કોઈ મોટાં ભગવાનનાં ભક્ત બાઈઓ હોય તેને દેખીને અવળું સમજે ત્યારે એને મોટો દોષ લાગે. અને જે અન્ય સ્ત્રીને દેખવે કરીને દોષ લાગ્યો હોય તે તો ભગવાનના ભક્તને દર્શને કરીને ટળે છે અને ભગવાનના ભક્તને જોઈને દોષ લાગ્યો હોય તેને ટાળ્યાનો ઉપાય શાસ્ત્રમાં કહ્યો જ નથી. તેમ જ ભગવાનનો ભક્ત જે પુરુષ હોય તેને દેખીને જે સ્ત્રી અવળું સમજે તેને પણ એ પાપ થકી કોઈ કાળે છુટાય નહીં. ત્યાં શ્લોક છે -
\n‘અન્યક્ષેત્રે કૃતં પાપં તીર્થક્ષેત્રે વિનશ્યતિ।“એ શ્લોકનો અર્થ એ છે જે, ‘બીજે ઠેકાણે પાપ કર્યું હોય, તે તો ભગવાન કે ભગવાનના ભક્ત પાસે ગયે છૂટે અને ભગવાન ને ભગવાનના ભક્ત પાસે જઈને જે પાપ કરે તે તો તીર્થક્ષેત્રનું પાપ છે, તે વજ્રલેપ થાય છે.’ માટે જેને રસિકમાર્ગે કરીને ભગવાનને ભજવા હોય તેને તો જેવી રીતે અમે વાત કરી તેવી રીતે નિર્દોષબુદ્ધિ રાખવી.
\n“હવે જે બ્રહ્મજ્ઞાનનો માર્ગ છે તેમાં તો એમ સમજવું જે, ‘જે બ્રહ્મ છે તે તો નિર્વિકાર છે ને નિરંશ છે, માટે એ વિકારને પામે નહીં ને એના અંશ પણ થાય નહીં.’ અને એ બ્રહ્મને જે સર્વરૂપે કહે છે તેનું તો એમ છે જે, એ બ્રહ્મ જે તે પ્રકૃતિપુરુષ આદિક સર્વેના કારણ છે ને આધાર છે ને સર્વને વિષે અંતર્યામી શક્તિએ કરીને વ્યાપક છે, માટે જે કારણ ને આધાર ને વ્યાપક હોય તે કાર્ય થકી પૃથક્ હોય નહીં; એમ સમજણને લઈને એ બ્રહ્મને શાસ્ત્ર જે તે સર્વરૂપ કહે છે, પણ એ બ્રહ્મ જ વિકાર પામીને ચરાચર જીવરૂપે થઈ ગયા એમ ન સમજવું. અને એ બ્રહ્મ થકી પરબ્રહ્મ જે પુરુષોત્તમ નારાયણ તે નોખા છે ને એ બ્રહ્મના પણ કારણ છે ને આધાર છે ને પ્રેરક છે, એમ સમજીને પોતાના જીવાત્માને એ બ્રહ્મ સંગાથે એકતા કરીને પરબ્રહ્મની સ્વામી-સેવકભાવે ઉપાસના કરવી. એવી રીતે સમજે ત્યારે બ્રહ્મજ્ઞાન છે તે પણ પરમ પદને પામ્યાનો નિર્વિઘ્ન માર્ગ છે.”
", "gujarati_footnote": "૧૦. સ્કંદપુરાણ ૨/૫/૧૭; વરાહપુરાણ ૧૬૩/૪૯, ૧૭૪/૫૨માં પણ થોડા પાઠ-ભેદથી આ શ્લોક છે.
", "hindi_title": "रसिक भक्ति एवं आत्मज्ञान", "hindi_text": "संवत् १८७८ में श्रावण शुक्ला चतुर्थी (२ अगस्त, १८२१) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के आगे गादी पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष परमहंस तथा विभिन्न प्रान्त के हरिभक्त उपस्थित थे, तथा परमहंस झाँझ-मृदंग लेकर कीर्तन कर रहे थे।
\nइसके पश्चात् श्रीजीमहाराज ने अपने नेत्रकमलों से संकेत करके सबको मौन रहने का संकेत दिया। फिर कहा कि, “जो बड़े-बड़े परमहंस हों, वे आगे आकर स्थान लें, हमें बात करनी है।”
\nइतना कहकर श्रीजीमहाराज बोले कि, “जो मुमुक्षु भगवान की साधना करते हों, उन्हें बड़ा पद प्राप्त करने के लिए दो उपाय हैं और उनके पतन के भी दो उपाय हैं। उसे कहते हैं - एक तो रसिक मार्ग है, जिससे भगवान की भक्ति करना तथा दूसरा आत्मज्ञान का मार्ग। ये दोनों महान पद (मोक्षपद) प्राप्त करने के उपाय भी हैं, तो मुमुक्षु के पतन के कारण भी होते हैं।
\n“इन दोनों में रसिक मार्ग से सहस्रों-लाखों लोग गिर चुके हैं और उस पर चलकर कोई एकाध ही भगवान को पा सका होगा। बड़े आचार्यों ने रसिक मार्ग द्वारा भक्ति कराई है, लेकिन उससे बहुत से लोगों का अहित हुआ है और भला तो किसी का ही हुआ है। क्योंकि, रसिकमार्ग पर चलते हुए जब कोई भगवान के स्वरूप का वर्णन करता है, तब भगवान के साथ-साथ राधिकाजी, लक्ष्मीजी तथा उनकी सखियों के सौन्दर्य का भी वर्णन किया जाता है; तब तो उनके अंग-अंग का वर्णन होता है, उस वर्णन करनेवाले का मन निर्विकार कैसे रह सकता है? और इन्द्रियों का तो स्वभाव ही है कि वे अच्छे विषयों की ओर आकृष्ट हो ही जाती हैं।
\n“यह कौन नहीं जानता कि तीनों लोकों में राधिकाजी तथा लक्ष्मीजी जैसा सौन्दर्य किसी स्त्री का नहीं होता! उनकी जैसी मधुर वाणी भी किसी की नहीं होती और उनकी देहों की सुगन्ध भी अत्यन्त चित्ताकर्षक होती है। तब ऐसे लावण्य को देखकर अथवा सुनकर मोह क्यों नहीं उत्पन्न होगा? यह तो होता ही है। ऐसे समय व्यक्ति के मन में यदि लेशमात्र भी विकार उत्पन्न हो गया, तो कल्याण मार्ग से उसका पतन निश्चित है। अतः रसिकमार्ग द्वारा भगवान की उपासना करना अत्यन्त विघ्नकारी सिद्ध होता है।
\n“दूसरा मार्ग है ब्रह्मज्ञान का। ब्रह्मज्ञान के मार्ग पर चलते हुए मुमुक्षु की जो विपरीत मति होती है, वह इस प्रकार होती है कि, ‘जो ब्रह्म है, वही प्रकृति-पुरुषरूप होता है और बाद में वही ब्रह्म - ब्रह्मा, विष्णु और शिवरूप हो जाता है। आगे चलकर वही ब्रह्म स्थावर-जंगम का रूप धारण कर लेता है और वही ब्रह्म स्थावर-जंगम में रहनेवाले जीवों का रूप लेता है। इस प्रकार ब्रह्मज्ञान को उलटा समझकर वह स्वयं को भी भगवान समझने लगता है। इस समझ के कारण उसकी उपासना-निष्ठा भंग हो जाती है। अतः वह भी भगवान के मार्ग से भटक जाता है। इस तरह ब्रह्मज्ञान में उपासना का खंडित हो जाना, ऐसे ही सबसे बड़ा विघ्न है। क्योंकि अंततोगत्वा सर्व के कारण तथा समस्त जीवों के स्वामी ऐसे भगवान का ही खंडन हो जाता है। अतः ऐसी समझ रखनेवाले भी कल्याण मार्ग से गिर जाते हैं।
\n“वैसे तो ये दोनों मार्ग कल्याणकारी हैं, परन्तु इन दोनों में विघ्न भी बहुत बड़े हैं। ऐसी स्थिति में कल्याण की इच्छा रखनेवाले को क्या करना चाहिए? यह प्रश्न है। उसका उत्तर दीजिए।”
\nफिर समस्त परमहंस इस प्रश्न पर विचार करने लगे, किन्तु उत्तर नहीं दे सके।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “इसका उत्तर यह है कि जिस तरह अपनी माता, बहन अथवा पुत्री के परम रूपवती होने पर भी उन्हें देखकर, उनसे बातचीत करने पर अथवा उनका स्पर्श करने पर भी मन में लेशमात्र विकार उत्पन्न नहीं होता, वैसे ही भगवान की भक्त स्त्रियों में माँ, बहन और पुत्री की भावना रहने पर किसी भी प्रकार का विकार उत्पन्न नहीं हो सकता। रसिक मार्ग द्वारा वह भगवान का भजन करके अभयपद प्राप्त करता है। परन्तु, जिसकी ऐसी समझ नहीं होती, वह भगवान की महान भक्त स्त्रियों को देखकर यदि विकार की दृष्टि से देखने लगता है, तब उसे भारी दोष लग जाता है। अन्य स्त्री को देखने से जो दोष लगता है, वह भगवान के भक्त का दर्शन करने से टल जाता है, किन्तु भगवान के भक्त को विकार की दृष्टि से देखने से जो दोष लगता है, उसे मिटाने का उपाय शास्त्रों में कहीं भी नहीं बताया गया है। उसी प्रकार भगवान के भक्त पुरुष को देखकर यदि कोई भी स्त्री अनुचित भावना रखने लगती है, तो वह उस पाप से कभी भी मुक्त नहीं हो पाती। इस विषय पर यह श्लोक उल्लेखनीय है:
\n‘अन्यक्षेत्रे कृतं पापं तीर्थक्षेत्रे विनश्यति।“इस श्लोक का अर्थ यह है कि अन्य स्थान में किया गया पाप भगवान अथवा भगवद्भक्त के सान्निध्य में जाने से मिट जाता है, परन्तु भगवान या उनके भक्त के पास जाकर किया गया पाप तीर्थक्षेत्र में किया गया पाप माना जाता है और वह वज्रलेप हो जाता है। अतः जिसको रसिकमार्ग द्वारा भगवान की भक्ति करनी हो, उसे हमारी बताई गई बात के अनुसार निर्दोषबुद्धि रखनी चाहिए।
\n“और, ब्रह्मज्ञान के मार्ग को इस प्रकार समझें कि जो ब्रह्म निर्विकार तथा निरंश (अखण्डित) है, वह विकार को प्राप्त नहीं होता और उसके अंश भी नहीं बनते। उस ब्रह्म को जो ‘सर्वरूप’ कहा गया है वह इस प्रकार है कि, ‘यह ब्रह्म प्रकृति-पुरुष आदि सबका कारण तथा आधार है और अन्तर्यामी शक्ति द्वारा सबमें व्यापक है।’ अतः जो कारण, आधार और व्यापक हो, वह कार्य से पृथक् हो ही नहीं सकता। ऐसी समझ से शास्त्रों में ब्रह्म को ‘सर्वरूप’ बताया गया है, किन्तु ऐसा नहीं मानना चाहिए कि वह ब्रह्म ही विकार को प्राप्त कर चराचर जीवरूप हो गया। तथा इस ब्रह्म से परब्रह्म पुरुषोत्तम नारायण सर्वथा भिन्न हैं और उस ब्रह्म के भी कारण, आधार तथा प्रेरक हैं। ऐसा समझकर उस ब्रह्म के साथ अपनी जीवात्मा का तादात्म्य स्थापित करके परब्रह्म की स्वामी-सेवक भाव से उपासना करें। इस प्रकार का विवेक ही ब्रह्मज्ञान है, तथा वही परमपद को प्राप्त करने का निर्विघ्न मार्ग है।”
", "hindi_footnote": "२१८. अर्थ के लिए देखिए वचनामृत गढ़डा प्रथम १ की पादटीप।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/136.mp3" }, { "english_title": "Constant Contemplation Is Achieved through Realizing the Greatness of God andShraddhā: A Torn Waistcloth and a Gourd", "english_text": "On Shrāvan sudi 5, Samvat 1878 [3 August 1821], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on the veranda outside the west-facing medi in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, some paramhansas were singing devotional songs in the Malār raga to the accompaniment of a dukad, sarodā, and satār, while other paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him in an assembly.
\nThen Shriji Mahārāj said, “Please stop the singing and let us now talk about God.”
\nThe paramhansas responded, “Very well, Mahārāj.”
\nThereupon Shriji Mahārāj asked, “Suppose a person who observes dharma as prescribed in the scriptures and also offers bhakti to God is faced with such adverse circumstances that if he tries to maintain bhakti, he is forced to lapse in his observance of dharma, and if he tries to maintain his observance of dharma, then he is forced to forsake bhakti. In such a case, which should he maintain, and which should he forsake?”
\nBrahmānand Swāmi replied, “If God is pleased by upholding bhakti, then bhakti should be upheld; and if He is pleased by upholding dharma, then dharma should be upheld.”
\nHearing this, Shriji Mahārāj countered, “For those who have found the incarnate form of God, it is of course appropriate for them to do only that which pleases God. But what should one do when God is not incarnate?”
\nMuktānand Swāmi attempted to answer, but he was unable to do so satisfactorily.
\nShriji Mahārāj then said, “If one faces adverse circumstances when God is not incarnate and there is no one else left to turn to, then if one constantly contemplates only upon God, one will not fall from the path of God.”
\nThereafter, Shriji Mahārāj asked another question, “One who thoroughly realizes the greatness of God feels, ‘No matter how many sins one may have committed, if one merely utters the name of God even once, all of one’s sins will be burnt to ashes.’ However, what understanding should one who realizes God’s greatness in this manner cultivate so that he never falters from the observance of dharma?”
\nAgain, Muktānand Swāmi attempted to answer but was unable to do so satisfactorily.
\nSo, replying to His own question, Shriji Mahārāj said, “A person who thoroughly realizes God’s greatness can still observe dharma if he cultivates the following understanding: ‘I want to constantly contemplate upon God and become an ekāntik bhakta. But if my vrutti is drawn towards vicious natures such as lust, anger, avarice, etc., then that will be a hindrance in my contemplation of God.’ Realizing this, he remains extremely wary of treading the wrong path. As a result, he would never do anything related to adharma. If a person has such an understanding, then even though he thoroughly realizes the greatness of God, he would never falter in his observance of dharma.
\n“Indeed, it is not a small feat to be able to contemplate upon God constantly. Because if one were to leave this body while contemplating upon God, one would attain an extremely elevated state.”
\nThereafter, Brahmānand Swāmi asked, “We do realize this, yet we still cannot constantly contemplate upon God. What is the reason for this?”
\nShriji Mahārāj explained, “First of all, to be able to constantly contemplate upon God, one needs such shraddhā. If one does not have such shraddhā, it implies that there is a corresponding deficiency in realizing God’s greatness. When there is a deficiency in realizing God’s greatness, it suggests that there is also a corresponding deficiency in one’s conviction of God. So, if one realizes the greatness of God and has shraddhā as well, then one will be able to constantly contemplate upon God.
\n“Furthermore, God’s greatness should be realized as follows: God, who transcends Prakruti-Purush, is the very same when He enters them; that is to say, He still retains His divine powers. Even after He enters the entities evolved from Prakruti-Purush, i.e., the brahmānd, He retains the very same powers; but, in no way do traces of māyā affect God’s form. For example, consider the difference between gold and other metals. When they are buried together in the ground, after a long period of time, the metals other than the gold will decompose into the dirt surrounding them. In comparison, the longer the gold stays in the ground, the more valuable it becomes; i.e., it does not decompose in any way. Similarly, God, deities such as Brahmā and others, or other munis are not all the same. This is because when they come into the contact of dirt in the form of the vishays, then all except God become engrossed in those vishays, regardless of how great they may be. Moreover, although God seems to be like a human, there is no worldly object capable of affecting Him. Regardless of how alluring a vishay may be, He is never enticed by it. Such is the transcendental greatness of God. If one realizes such greatness, one would be able to constantly contemplate upon God.
\n“However, as long as a devotee is attracted to vishays, he has not realized God’s transcendental greatness at all. For example, Shri Krishna Bhagwān said to Uddhavji, ‘O Uddhav! You are not even slightly lesser than me.’ Why was this so? Because Uddhavji had realized God’s transcendental greatness and thus was not allured by the panchvishays.
\n“For one who realizes the greatness of God, to rule a kingdom or to have to beg for food are both equivalent. He also feels the same towards a young girl, a 16-year-old girl, and an 80-year-old woman. In fact, he views all of the attractive and repulsive objects in this world as being equal; he does not get enticed by an alluring object as a moth does by a lamp. In fact, he is not tempted by any object whatsoever except for God; he is only attracted to the form of God. A devotee who behaves in this manner never becomes bound by vishays, regardless of how enticing they may be.
\n“However, if a person has not understood this key principle, then it would be very difficult for him to detach his mind from even a torn waistcloth or a gourd. Thus, without realizing God’s greatness in this way, even if a person endeavors in a million other ways, he will still not be able to constantly contemplate upon the form of God. Conversely, only one who realizes the greatness of God is able to constantly contemplate upon Him.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "માહાત્મ્ય ને શ્રદ્ધાથી અખંડ ચિંતવન થાય, ફાટેલ લંગોટી ને તુંબડીનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૮ના શ્રાવણ સુદિ ૫ પંચમીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં આથમણે દ્વાર મેડીની ઓસરીએ વિરાજમાન હતા અને સર્વે શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી ને પરમહંસ દૂકડ, સરોદા, સતાર વગાડીને મલાર રાગનાં કીર્તન ગાતા હતા.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે કહ્યું જે, “કીર્તન ગાવવાં રહેવા દ્યો, હવે તો પરમેશ્વરની વાર્તા કરીએ.” પછી પરમહંસે કહ્યું જે, “સારું, મહારાજ!” પછી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન કર્યું જે, “શાસ્ત્રમાં કહ્યા એવા ધર્મ પાળતો હોય ને ભગવાનની ભક્તિ પણ કરતો હોય ને તેને એવો આપત્કાળ આવે જે, ભક્તિ રાખવા જાય તો ધર્મ જાય ને ધર્મ રાખવા જાય તો ભક્તિ જાય, ત્યારે કેને રાખવો ને કેનો ત્યાગ કરવો?” પછી બ્રહ્માનંદ સ્વામી બોલ્યા જે, “જો ભગવાન ભક્તિ રાખ્યે રાજી હોય તો ભક્તિ રાખવી અને જો ધર્મ રાખ્યે રાજી હોય તો ધર્મ રાખવો.”
\nત્યારે શ્રીજીમહારાજે કહ્યું જે, “જેને પ્રકટ ભગવાન મળ્યા હોય તેને તો જેમ ભગવાન રાજી હોય તેમ જ કરવું એ ઠીક છે, પણ જ્યારે ભગવાનનું પરોક્ષપણું હોય ત્યારે કેમ કરવું?”૧૧ પછી મુક્તાનંદ સ્વામી એનો ઉત્તર કરવા લાગ્યા પણ થયો નહીં. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જ્યારે ભગવાન પરોક્ષ હોય ને આપત્કાળ પડે ને કોઈ ન રહે ત્યારે તો ભગવાનનું એક અખંડ ચિંતવન કરવું, તો એ ભગવાનના માર્ગ થકી પડે નહીં.”
\nપછી વળી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “જે ભગવાનનો મહિમા અતિશય સમજતો હોય તેણે કરીને એમ જાણે જે, ‘ગમે તેટલાં પાપ કર્યાં હોય ને જો ભગવાનનું એક નામ લીધું હોય તો સર્વે પાપ બળીને ભસ્મ થઈ જાય.’ એવું માહાત્મ્ય સમજતો હોય, તેને કેવી રીતે સમજે ત્યારે ધર્મમાંથી ડગાય નહીં?” પછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ એ પ્રશ્નનો ઉત્તર કરવા માંડ્યો પણ થયો નહીં. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જે ભગવાનનો મહિમા અતિશય જાણતો હોય તેને તો આવી રીતે સમજાય ત્યારે ધર્મમાં રહેવાય જે, ‘મારે તો અખંડ ભગવાનનું ચિંતવન કરીને એકાંતિક ભક્ત થવું છે.’૧૨ અને જો કામ, ક્રોધ, લોભાદિક વિકારને વિષે મારી વૃત્તિ જશે તો મારે ભગવાનના ચિંતવનમાં એટલો વિક્ષેપ થશે.’ એમ જાણીને કુમાર્ગ થકી અતિશે જ ડરતો રહે અને અધર્મને વિષે કોઈ કાળે પ્રવર્તે જ નહીં. એવી રીતે સમજે તો ભગવાનનું માહાત્મ્ય અતિશય સમજતો હોય તો પણ ધર્મમાંથી કોઈ કાળે પડે નહીં. અને ભગવાનનું જે અખંડ ચિંતવન થવું તે કાંઈ થોડી વાત નથી, ભગવાનનું ચિંતવન કરતાં કરતાં જો દેહ મૂકે તો તે અતિ મોટી પદવીને પામે છે.”
\nપછી બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “એમ જાણીએ છીએ તો પણ અખંડ ચિંતવન રહેતું નથી એનું શું કારણ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એક તો અખંડ ચિંતવન થાય એવી શ્રદ્ધા જોઈએ અને જ્યારે એવી શ્રદ્ધા ન હોય ત્યારે તેટલું માહાત્મ્ય જાણ્યામાં પણ ઓછ્યપ છે અને જ્યારે માહાત્મ્ય જાણ્યામાં ઓછ્યપ છે ત્યારે ભગવાનના સ્વરૂપના નિશ્ચયમાં પણ એટલી ઓછ્યપ છે. માટે જો ભગવાનના સ્વરૂપનું માહાત્મ્ય તથા શ્રદ્ધા હોય તો અખંડ ચિંતવન થાય. તે માહાત્મ્ય એમ જાણવું જે, ‘ભગવાન તો૧૩ જેવા પ્રકૃતિપુરુષ થકી પર છે તેવા ને તેવા પ્રકૃતિપુરુષમાં આવ્યા છે તો પણ પ્રતાપે યુક્ત છે અને પ્રકૃતિપુરુષનું કાર્ય જે બ્રહ્માંડ તેને વિષે આવ્યા છે તો પણ ભગવાન તેવા ને તેવા પ્રતાપે યુક્ત છે, પણ ભગવાનની મૂર્તિને વિષે કોઈ રીતે માયાનો લેશ અડતો નથી. જેમ અન્ય ધાતુ છે ને સોનું પણ છે, તેને ભેળાં કરીને પૃથ્વીમાં દાટે તો સોના વિના અન્ય ધાતુ છે તે સર્વે ઘણે કાળે કરીને ધૂડ્ય ભેગાં ધૂડ્ય થઈ જાય અને સોનું હોય તે તો જેમ પૃથ્વીમાં રહે તેમ વૃદ્ધિ પામે પણ ઘટે નહીં. તેમ ભગવાન અને બીજા જે બ્રહ્માદિક દેવ તથા મુનિ તે કાંઈ સરખા નથી; કેમ જે, જ્યારે વિષયરૂપી ધૂડ્યનો યોગ થાય ત્યારે ભગવાન વિના બીજા ગમે તેવા મોટા હોય તો પણ વિષયમાં એકરસ થઈ જાય અને ભગવાન તો મનુષ્ય જેવા જણાતા હોય તો પણ એને માયિક પદાર્થ બાધ કરવાને સમર્થ થાય નહીં અને ગમે તેવા વિષય હોય તો તેમાં કોઈ દિવસ લોપાય નહીં. એવું ભગવાનનું અલૌકિક સામર્થ્ય છે.’ એમ ભગવાનનું માહાત્મ્ય જાણે તો તેને ભગવાનનું અખંડ ચિંતવન થાય. અને જ્યાં સુધી વિષયનો લીધો લેવાય ત્યાં સુધી એ ભક્તે ભગવાનનો અલૌકિક મહિમા જાણ્યો જ નથી. અને જો ઉદ્ધવજી હતા તેને ભગવાને એમ કહ્યું જે, ‘હે ઉદ્ધવ! હું થકી અણુમાત્ર ન્યૂન નથી.’૧૪ તે શા માટે જે, ઉદ્ધવજીએ અલૌકિક ભગવાનનું માહાત્મ્ય જાણ્યું હતું ને પંચવિષયના લીધા લેવાતા નહોતા. અને જેને ભગવાનનો મહિમા સમજાય છે તેને રાજ્ય હોય અથવા ભીખ માગી ખાય તે બેય સરખું વર્તે; અને બાળક સ્ત્રી અને સોળ વર્ષની સ્ત્રી અને એંશી વર્ષની સ્ત્રી તે સર્વમાં સરખો ભાવ વર્તે; અને જે જે સંસારમાં સારું-નરસું પદાર્થ હોય તે સર્વેમાં સરખી ભાવના રહે પણ સારા પદાર્થમાં પતંગિયાની પેઠે અંજાઈ જાય નહીં; અને ભગવાન વિના બીજા કોઈ પદાર્થમાં લોભાય નહીં, એક ભગવાનની મૂર્તિમાં જ લોભાય. અને એવી રીતે જે વર્તતો હોય તે ભક્ત ગમે તેવા મોટા વિષય હોય તેમાં બંધાય નહીં; અને જો એવો મર્મ ન સમજાયો હોય તો ફાટી લંગોટી તથા તુંબડી તેમાંથી પણ મનને ઉખેડવું મહામુશ્કેલ છે. માટે આવી રીતે ભગવાનની મૂર્તિનું માહાત્મ્ય જાણ્યા વિના બીજાં કોટિ સાધન કરે તો પણ ભગવાનની મૂર્તિનું અખંડ ચિંતવન થતું નથી અને જે ભગવાનના સ્વરૂપનો મહિમા જાણે છે તેને જ ભગવાનનું અખંડ ચિંતવન થાય છે.”
", "gujarati_footnote": "૧૧. બેને મધ્યે કેનો ત્યાગ કરવો અને કેને રાખવું.
\n૧૨. તેમાં ધર્માદિક ચાર હેતુઓ છે, તેમાં ધર્મ મુખ્ય છે. તે ધર્મ ભગવાનને અતિ પ્રિય છે, કેમ કે ભગવાન ધર્મરક્ષણ માટે જ યુગયુગમાં પ્રકટ થાય છે અને ધર્મ-દ્રોહીઓનો નાશ કરે છે. ભગવાનને ધર્મ પ્રિય છે માટે મારે ધર્મમાં જ રહેવું.
\n૧૩. સદાય અતિ શુદ્ધ છે, સ્વતંત્ર છે તથા નિર્વિકાર છે અને.
\n૧૪. ભાગવત: ૩/૪/૩૧.
", "hindi_title": "भगवान का अखंड चिन्तन", "hindi_text": "संवत् १८७८ में श्रावण शुक्ला पंचमी (३ अगस्त, १८२१) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पश्चिमी द्वार के कमरे के बरामदे में विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे तथा उनके समक्ष परमहंसों तथा विभिन्न प्रान्त के हरिभक्तों की सभा हो रही थी। परमहंस दुकड़, सरोद और सितार बजाकर मल्हार राग में कीर्तन कर रहे थे।
\nऐसे समय पर श्रीजीमहाराज बोले कि, “भजन-गान के बदले, चलें हम परमेश्वर की वार्ता करें।”
\nतब परमहंसों ने कहा, “अच्छा, महाराज!”
\nइसके पश्चात् श्रीजीमहाराज ने प्रश्न किया कि, “यदि कोई मुमुक्षु शास्त्रकथित धर्म का पालन करता हो तथा भगवान की भक्ति भी करता हो, उसके समक्ष आपत्काल उपस्थित हो जाए कि भक्ति की दृढ़ता रखने पर धर्म से विचलित होना पड़े और धर्म की दृढ़ता रखने पर तो भक्ति से विचलित होना पड़े, ऐसे समय में उसे दोनों में से किसे रखें और किसका त्याग करें?”
\nतब ब्रह्मानन्द स्वामी बोले कि, “यदि भगवान भक्ति रखने से प्रसन्न रहते हैं, तो उसे भक्ति रखनी चाहिए और वे यदि धर्म का पालन करने से प्रसन्न रहते हैं, तो उसे धर्म का पालन करते रहना चाहिए।”
\nयह सुनकर श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “जिसे भगवान प्रकट मिले हों, उसके लिए तो वही ठीक है कि जिससे भगवान प्रसन्न रहें, उसी तरह का आचरण करे। परन्तु जब भगवान प्रत्यक्ष उपस्थित न हो, तब क्या करना चाहिए?”
\nइस प्रश्न का उत्तर मुक्तानन्द स्वामी देने लगे, परन्तु वे यथार्थ उत्तर नहीं दे पाए।
\nतब श्रीजीमहाराज ने कहा, “जब भगवान प्रत्यक्ष उपस्थित न हों, तब यदि आपात्काल आ गया और कोई न बचा, तब तो भगवान का अखंड रूप से चिन्तन करना। ऐसा करने से वह मुमुक्षु भगवत्पथ से गिरता नहीं है।”
\nश्रीजीमहाराज ने पुनः प्रश्न किया कि, “भगवान की महिमा जो अतिशय समझता हो और यह मानता हो कि, ‘चाहे कितने ही पाप किए हों, परन्तु यदि भगवान का एकबार भी नामस्मरण कर ले, तो उसके सभी पाप जलकर भस्म हो जाते हैं,’ ऐसी महिमा समझनेवाले को किस प्रकार दृढ़ता रखनी चाहिए, ताकि वह धर्म-पालन से विचलित न हो जाए?”
\nमुक्तानन्द स्वामी इस प्रश्न का उत्तर देने लगे, परन्तु वे यथार्थ उत्तर न दे सके।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले, “जो मुमुक्षु भगवान की महिमा को अधिकाधिक समझता हो, वह इस प्रकार समझेगा, तब जाकर वह धर्म-पालन की दृढ़ता रख पाएगा। वह समझ इस प्रकार है कि, ‘मुझे निरन्तर भगवान का चिन्तन करके एकान्तिक भक्त होना है। यदि मेरी वृत्ति काम-क्रोध-लोभादि विकारों में जितनी अधिक बनी रहेगी, उतना ही अधिक मुझे भगवान के चिन्तन में विक्षेप बना रहेगा।’ ऐसा समझकर वह कुमार्ग से अत्यन्त भयभीत रहे और अधर्माचरण में कभी भी प्रवृत्त न रहे, इस प्रकार की समझ रखनेवाला चाहे भगवान का कितना ही माहात्म्य क्यों न समझे, परन्तु वह धर्ममार्ग से कभी भी च्युत नहीं हो सकता। और, भगवान का अखंड चिन्तन होना भी कोई साधारण बात नहीं है। यदि कोई भगवान का चिन्तन करते हुए देह का त्याग करता है, तो वह अति महान पद को प्राप्त कर लेता है।”
\nफिर ब्रह्मानन्द स्वामी ने पूछा, “कुमार्ग से भयभीत रहकर ऐसी समझ ही रखते हैं, फिर भी भगवान का निरन्तर चिन्तन नहीं रह पाता, इसका क्या कारण है?”
\nतब श्रीजीमहाराज ने उत्तर देते हुए कहा कि, “भगवान का निरन्तर चिन्तन होता रहे, ऐसी श्रद्धा भी तो चाहिए। यदि ऐसी श्रद्धा नहीं रही तो समझ लें कि उतनी माहात्म्य जानने में भी न्यूनता ही है; और जब माहात्म्य जानने में कमी है, तो भगवान के स्वरूप सम्बंधी निश्चय में भी उतनी ही न्यूनता है। अतः भगवान के स्वरूप का यथार्थ माहात्म्य एवं श्रद्धा जिसके भीतर बनी रही, तो भगवान का निरन्तर चिन्तन भी रहेगा। वह माहात्म्य इस प्रकार जानना चाहिए कि, ‘भगवान जिस प्रकार प्रकृति-पुरुष से परे हैं, वैसे ही परभाव के साथ प्रकृति-पुरुष में आए हैं, फिर भी पूर्ववत् प्रताप से युक्त हैं, तथा प्रकृति-पुरुष के कार्यरूप ब्रह्माण्ड में आने पर भी वे भगवान वैसे ही प्रताप से युक्त हैं, परन्तु भगवान की मूर्ति को माया लेशमात्र भी स्पर्श नहीं कर सकती। जैसे अन्य धातुओं के साथ स्वर्ण रखकर पृथ्वी में गाड़ दिया जाए, तो बहुत समय के बाद स्वर्ण के सिवा अन्य सभी धातुएँ मिट्टी के साथ मिट्टी हो जाती हैं। परन्तु स्वर्ण और भी विशुद्ध होता रहेगा, घटेगा नहीं। वैसे ही भगवान तथा अन्य ब्रह्मादिक देवता एवं मुनि कभी एक समान नहीं हैं। क्योंकि जब विषयरूपी मिट्टी का योग उपस्थित होता है, तब भगवान के सिवा अन्य देवादिक, भले ही कितने ही बड़े क्यों न हों, विषय में एकरस हो जाते हैं। परन्तु, भगवान यद्यपि मनुष्य-जैसे दिखाई पड़ते हैं, फिर भी उनके समक्ष कोई भी मायिक पदार्थ बाधा डालने में समर्थ नहीं हो पाता तथा वे किसी भी प्रकार के विषयों में कभी भी लिप्त नहीं होते। ऐसा भगवान का अलौकिक सामर्थ्य है।’
\n“इस प्रकार भगवान का माहात्म्य जानने पर भगवान के भक्त को भगवान का अखंड चिन्तन होता रहता है। और, जब तक विषय में बद्ध जाता है, तब तक यही मानना चाहिए कि वह भक्त भगवान की अलौकिक महिमा को समझ ही नहीं पाया है। और, भगवान ने उद्धवजी से कहा था कि, ‘हे उद्धव! मुझ से तुम अणुमात्र भी न्यून नहीं हो।’ इसका कारण क्या है? उद्धवजी ने भगवान का अलौकिक माहात्म्य जान लिया था और वे पंचविषयों के प्रति आसक्त नहीं होते थे। इस प्रकार जो भगवान की महिमा को समझ लेता है, उसे यदि राज्य-वैभव मिल जाए या दीनतापूर्वक भिक्षा माँगनी पड़े, दोनों स्थितियों में उसे समान भाव रहता है। तथा बालिका, युवती अथवा अस्सी वर्ष की आयुवाली वृद्धा - सभी में उसका समभाव हो जाता है; और संसार में जो भी अच्छे-बुरे पदार्थ हैं, उन सबके सम्बंध में उसकी समतापूर्ण भावना रहती है; किन्तु वह अच्छे पदार्थों को देखकर पतंगे की भाँति आकृष्ट नहीं हो जाता और वह भगवान के सिवा अन्य किसी भी पदार्थ में आसक्त नहीं होता। वह तो एकमात्र भगवान की मूर्ति में ही तन्मय रहता है। जो भक्त इस प्रकार का आचरण करता है, वह किसी भी प्रकार के बड़े विषयों में बद्ध नहीं होता। यदि यह मर्म समझ में नहीं आया, तो फटी हुई लंगोटी या टूटी हुई तुम्बी से भी मन को हटाना अत्यंत कठिन हो जाता है। अतः भगवान की मूर्ति का माहात्म्य जाने बिना कोई अन्य कोटि उपाय करता है, परन्तु भगवान की मूर्ति का अखंड चिन्तन नहीं हो पाता। वस्तुतः जो भी भगवान के ऐसे स्वरूप की महिमा जानता है, उसी को भगवान का अखंड चिन्तन हुआ करता है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/137.mp3" }, { "english_title": "Fidelity and Courage", "english_text": "On Shrāvan sudi 7, Samvat 1878 [5 August 1821], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a small, silken, embroidered cloth which had been placed on the platform in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, some munis were singing devotional songs to the accompaniment of a tāl and mrudang, while other munis as well as devotees from various places had gathered before Him in an assembly.
\nThen with a gesture of His eyes, Shriji Mahārāj stopped the devotional songs and said, “Everyone please listen; I wish to speak. A devotee of God should firstly maintain fidelity, and secondly, courage. For example, consider a woman who observes the vow of fidelity. Even if her husband is old, sick, poor or ugly, the mind of that faithful wife would never sway upon seeing the virtues of another man. Even if a beggar’s wife, who observes such a vow, were to see a great king, her mind would not waver. In a similar manner, a devotee of God should observe the vow of fidelity with God.
\n“Furthermore, if someone were to speak ill of one’s husband, then one should not remain timid and become subdued. Rather, one should reply very boldly. In this manner, a devotee of God should not become suppressed by evil people; he should be courageous.
\n“However, it is generally said that a sādhu should view everyone equally. But this is not the principle of the scriptures. Because Nārad, the Sanakādik, Dhruv, Prahlād, etc., have taken the side of only God and His devotees; they have never taken the side of nonbelievers. One who does side with a nonbeliever will himself, either in this life or in the next, definitely become a nonbeliever as well. Therefore, a devotee of God should certainly side with God’s devotees and forsake the side of nonbelievers. Please imbibe this discourse of Mine extremely firmly.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "પતિવ્રતા અને શૂરવીરપણાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૮ના શ્રાવણ સુદિ ૭ સાતમને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિર આગળ ઓટા ઉપર ચાકળો નંખાવીને વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી અને મુનિ તાલ-મૃદંગ લઈને ગાવતા હતા.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે નેત્રકમળની સાને કરીને તે કીર્તન બંધ રખાવીને બોલ્યા જે, “સર્વે સાંભળો, એક વાત કરીએ છીએ જે, જે ભગવાનના ભક્ત હોય તેને એક પતિવ્રતાનો ધર્મ રાખવો અને બીજું શૂરવીરપણું રાખવું. જેમ પતિવ્રતા સ્ત્રી હોય તેને પોતાનો પતિ વૃદ્ધ હોય તથા રોગી હોય તથા નિર્ધન હોય તથા કુરૂપ હોય, પણ પતિવ્રતા સ્ત્રીનું મન કોઈ બીજા પુરુષના રૂડા ગુણ દેખીને ડોલે જ નહીં. અને જો રાંકની સ્ત્રી હોય ને તે જો પતિવ્રતા હોય તો મોટો રાજા હોય તો પણ તેને દેખીને તે પતિવ્રતાનું મન ચળે જ નહીં. એવી રીતે ભગવાનના ભક્તને પતિવ્રતાનો ધર્મ ભગવાનને વિષે રાખવો. અને પોતાના પતિનું કોઈ ઘસાતું બોલે તે ઠેકાણે કાયર થઈને ગળી જવું નહીં, અતિશય શૂરવીર થઈને જવાબ દેવો પણ પાજીપળાવની છાયામાં ભગવાનના ભક્તને દબાવું નહીં; એવી રીતે શૂરવીરપણું રાખવું. અને લોકમાં એમ કહે છે જે, ‘સાધુને તો સમદૃષ્ટિ જોઈએ,’ પણ એ શાસ્ત્રનો મત નથી; કેમ જે, નારદ, સનકાદિક ને ધ્રુવ, પ્રહ્લાદાદિક તેમણે ભગવાનનો ને ભગવાનના ભક્તનો જ પક્ષ રાખ્યો છે પણ વિમુખનો પક્ષ કોઈએ રાખ્યો નથી. અને જે વિમુખનો પક્ષ રાખતો હશે, તે આ જન્મે અથવા બીજે જન્મે જાતો જરૂર વિમુખ થશે. માટે જે ભગવાનના ભક્ત હોય તેને જરૂર ભગવદીયનો પક્ષ રાખ્યો જોઈએ અને વિમુખનો પક્ષ ત્યાગ્યો જોઈએ. આ અમારી વાર્તાને સર્વે અતિ દૃઢ કરીને રાખજ્યો.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "पतिव्रता का धर्म", "hindi_text": "संवत् १८७८ में श्रावण शुक्ला सप्तमी (५ अगस्त, १८२१) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के सामने चबूतरे पर गद्दी बिछवाकर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष मुनिगण तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्त बैठे हुए थे। उस समय साधुवृंद ताल-मृदंग द्वारा कीर्तनों का गायन कर रहा था।
\nश्रीजीमहाराज ने अपने नेत्रकमलों के संकेत से भजन बन्द करवा कर कहा कि, “भगवान के भक्त को पतिव्रता के धर्म का पालन करना चाहिए और दूसरी बात है कि उसे शूरवीरता भी रखनी चाहिए। जैसे पतिव्रता स्त्री अपने पति के सिवा, भले ही वह वृद्ध, रोगी, निर्धन तथा कुरूप क्यों न हो, किसी अन्य पुरुष के अच्छे गुणों को देखकर अपना मन विचलित नहीं करती। यदि गरीब परिवार की स्त्री पतिव्रता होती है, तो वह चाहे क्यों न बड़े राजा को देखे, परन्तु उसका मन चलायमान नहीं होता, उसी प्रकार भगवान के भक्त को भी भगवान के प्रति पतिव्रता-धर्म रखना चाहिए। अपने पति के सम्बंध में कहे गए किसी निन्दा वचनों को कायर की तरह सुन नहीं लेना चाहिए; बल्कि शूरवीरतापूर्वक उसका उत्तर दे देना चाहिए, ऐसे निम्न प्रकार के लोगों के प्रभाव में किसी भी प्रकार भगवान के भक्त को उससे दबना नहीं चाहिए। इस प्रकार शूरवीरता बनाए रखें।
\n“और, संसार में लोग कहते हैं कि, ‘साधु को समदृष्टि रखनी चाहिए।’ परन्तु, यह शास्त्रों का मत नहीं है। क्योंकि नारद-सनकादिक तथा ध्रुव, प्रह्लादजी आदि ने भी भगवान एवं उनके भक्तों के पक्ष का ही समर्थन किया है, किन्तु भगवान से विमुख लोगों का पक्ष नहीं लिया। और जो पुरुष विमुखों का पक्षधर बनेगा, वह इस जन्म में अथवा दूसरे जन्म में अवश्य ही विमुख हो जाएगा। इसलिए, भगवान के भक्तों को निश्चित रूप से भगवद्भक्त का ही पक्ष लेना चाहिए, तथा विमुख का पक्ष छोड़ देना चाहिए। हमारी इस बात को सभी अपने मन में सुदृढ़ करके रखना।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/138.mp3" }, { "english_title": "A Draft; The Nature of theChitt", "english_text": "On Shrāvan sudi 8, Samvat 1878 [6 August 1821], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a square platform in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, some of the paramhansas were singing devotional songs to the accompaniment of a tāl and mrudang, while other paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him in an assembly.
\nThen Shriji Mahārāj said, “Please stop the singing and let us now talk about God.”
\nThereupon, all of the munis sat with their hands folded. Shriji Mahārāj then continued, “In this world, there are many people who are like infidels. They believe, ‘Water from the Gangā and other water seems the same; shāligrāms and other stones seem the same; tulsi and other trees seem the same; a Brāhmin and a Shudra seem equal; food which is the prasād of God and other food seems the same; to fast on the day of Ekādashi and to go hungry on any other day seems the same; and a sādhu and a non-sādhu also seem the same. Despite this being so, why have those so-called great men made distinctions in the form of moral do’s and don’ts in the scriptures?’ This is what people with evil minds profess. That is why I put this question to all of you sādhus: Are those distinctions in the form of moral do’s and don’ts prescribed in the scriptures by great men valid, or are they concocted? May the junior paramhansas answer this question.”
\nThe junior paramhansas replied, “The distinctions in the form of moral do’s and don’ts are indeed valid. If this were not so, how could there be a distinction as to who deserves to attain swarg and who deserves to attain narak?”
\nHearing this, Shriji Mahārāj commented, “They are young, but they understand well.” Shriji Mahārāj then elaborated upon the answer Himself. He said, “Whatever the great men of the past have prescribed in the scriptures is valid. Take the example of a wealthy businessman. If he writes a draft to pay some other merchant, then although it seems that the piece of paper is not worth even a single rupee, it is indeed money. Only when one cashes the draft the businessman had signed does one subsequently receive a large sum of money from that very same draft. Similarly, although at the time there may not seem to be any benefit in observing the moral do’s and don’ts, one who does observe dharma by the command of a great Purush ultimately attains liberation - just as one receives cash from drafts.
\n“Moreover, a person who does not trust a draft signed by a wealthy businessman should be known to be a fool - because he does not realize the wealth of that businessman. Similarly, one who does not trust the words of greats such as Nārad, the Sanakādik, Vyās, Vālmiki, etc., should be known as a nāstik and a grave sinner.
\n“Furthermore, one who has such a nāstik attitude believes, ‘What is the difference between God’s murti and other stones? All stones are one and the same. What is the difference between a married woman and an unmarried woman? All women are equal. What is the difference between one’s wife, mother or sister? After all, they all look alike. In fact, even all of the avatārs of God such as Rām, Krishna, etc., look like humans. Surely, then, the concept of them being greater or lesser has been concocted by man’s imagination. But what can we do? Because we have to live with such people, we have to agree with whatever they say. Nevertheless, the moral do’s and don’ts prescribed by the scriptures are definitely nonsense.’ This is the understanding that sinners such as the nāstiks have in their minds. If one hears such words from someone, then the listener should be known as a sinner and a nāstik; and realizing him to be an outcast, one should by no means keep his company.”
\nShriji Mahārāj then began another topic. He said, “The chitt of all people is like honey, or like water saturated with gor, sugar or sākar. If, for example, a fly or an ant were to fall into that honey or water saturated with gor, sugar or sākar, it would become stuck in it. Even if a person were to touch the honey or saturated water, it would stick to the person’s finger as well. The nature of the chitt is similar to this; it sticks to whatever object it recalls. In fact, the chitt even attaches itself to things that are utterly insignificant, such as stones, or rubbish, or dog excrement - things in which there is not even the slightest pleasure. If it recalls such useless things, it will then also contemplate upon them. Such is its sticky nature.
\n“Furthermore, just as the reflection of a great sādhu will be seen in a large, glass mirror if he stands before it, the reflection of a dog, a donkey or a vile person will also be seen if they stand before it. Similarly, the chitt is extremely pure; it can visualize whichever object it recalls, regardless of whether it is appealing or not. Therefore, a spiritual aspirant should not think, ‘Objects such as women and other alluring vishays sprout in my chitt because I do not possess vairāgya.’ In actual fact, objects sprout naturally even in the chitt of one who does possess vairāgya. Thus, vairāgya or the lack of it is not the reason behind this. Instead, the nature of the chitt is such that whatever it recalls, be it good or bad, it contemplates upon. When it contemplates upon an object, it appears just as it would appear in a mirror. That is why one should realize, ‘I am distinct from the chitt. I am the ātmā, the observer of the chitt.’ Realizing this, one should not become frustrated by the pure or impure thoughts arising in the chitt. Instead, one should realize oneself to be distinct from one’s chitt, engage in the worship of God and always remain joyful.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "હૂંડીનું, ચિત્તના સ્વભાવનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૮ના શ્રાવણ સુદિ ૮ અષ્ટમીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિર આગળ વેદિ ઉપર વિરાજમાન હતા અને સર્વે શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી ને પરમહંસ તાલ-મૃદંગ લઈને કીર્તન ગાવતા હતા.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે કહ્યું જે, “કીર્તન રાખો, હવે ભગવદ્વાર્તા કરીએ.” પછી સર્વે મુનિ હાથ જોડીને બેઠા. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “આ સંસારમાં કેટલાક યવન સરખા જીવ હોય તે એમ કહે જે, ‘ગંગાજીનું પાણી ને બીજું પાણી એ બેય સરખાં જણાય છે, અને શાલગ્રામ ને બીજા પાણા તે સરખા જણાય છે, અને તેમ જ તુળસી ને બીજાં ઝાડ તે સરખાં જણાય છે, અને બ્રાહ્મણ ને શૂદ્ર તે પણ સરખા જણાય છે, અને ઠાકોરજીની પ્રસાદી અન્ન ને બીજું અન્ન તે બે સરખાં જણાય છે, અને એકાદશીને દિવસ ભૂખ્યા રહ્યા ને બીજે દિવસ ભૂખ્યા રહ્યા એ બેય સરખાં જણાય છે, અને સાધુ અને અસાધુ એ બેય સરખા જણાય છે. તે માટે આ વિધિનિષેધનો જે વિભાગ તે મોટાપુરુષ કહેવાયા તેણે શા સારુ શાસ્ત્રમાં૧૫ કહ્યો હશે?’ એમ દુષ્ટ મતિવાળા જે જીવ છે તે કહે છે. માટે સર્વ સંતને અમે આ પ્રશ્ન પૂછીએ છીએ જે, એ વિધિનિષેધનો વિભાગ મોટાપુરુષે શાસ્ત્રમાં કહ્યો છે તે સાચો છે કે કલ્પિત છે? તે પ્રશ્નનો ઉત્તર નાના નાના પરમહંસ હોય તે કરો.” પછી નાના નાના પરમહંસ હતા તે બોલ્યા જે, “વિધિનિષેધનો ભેદ સત્ય છે અને એમ ન હોય તો સ્વર્ગ-નરક કેને માથે કહેવાય?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “નાના છે પણ સારી દિશ ઉપર સમજે છે.” એમ કહીને શ્રીજીમહારાજે એનો ઉત્તર કરવા માંડ્યો જે, “મોટાપુરુષે જે શાસ્ત્રમાં પ્રતિપાદન કર્યું છે તે સર્વે સત્ય છે. ત્યાં દૃષ્ટાંત છે જે, જેમ કોઈક મોટો શાહુકાર હોય ને તે કોઈને હૂંડી લખી આપે ત્યારે કાગળમાં તો એકે રૂપિયો જણાતો નથી પણ રૂપિયા સાચા છે, તે જ્યારે હૂંડી જે શાહુકારની ઉપર લખી હોય તેને આપે ત્યારે એ હૂંડીમાંથી જ રૂપિયાનો ઢગલો થાય છે. તેમ મોટાપુરુષની આજ્ઞાએ કરીને જે ધર્મ પાળે ત્યારે હમણાં તો કાંઈ વિધિનિષેધમાં વિશેષ જણાતું નથી, પણ અંતે મોટાપુરુષની આજ્ઞા પાળનારાનું કલ્યાણ થાય છે; જેમ હૂંડીમાંથી રૂપિયા નીસરે છે તેમ. અને જે સમર્થ શાહુકારે હૂંડી લખી હોય અને તેનો વિશ્વાસ ન કરે તેને મૂર્ખ જાણવો અને તેને તે શાહુકારના પ્રતાપની ખબર જ નથી. તેમ નારદ, સનકાદિક, વ્યાસ, વાલ્મીક ઇત્યાદિક જે મોટાપુરુષ તેનાં વચનનો જેને વિશ્વાસ નથી તેને નાસ્તિક જાણવો ને મહાપાપિષ્ઠ જાણવો. અને વળી જે નાસ્તિક મતિવાળા હોય તેને એમ સમજાય છે જે, ‘બીજા પાણામાં ને ઠાકોરજીની મૂર્તિમાં શો ફેર છે? સર્વે પાણા એકસરખા છે; અને પરણેલી સ્ત્રી ને ન પરણેલી સ્ત્રી તેમાં શો ફેર છે? સર્વે સ્ત્રી સરખી છે; અને ઘરની સ્ત્રી ને મા-બેન તેમાં શો ફેર છે? સર્વેનો સરખો જ આકાર છે; અને રામ-કૃષ્ણાદિક જે ભગવાનની મૂર્તિઓ તે પણ સર્વે મનુષ્ય જેવી છે; માટે અધિક-ન્યૂનભાવ તો માણસે કલ્પીને ઊભો કર્યો છે. પણ શું કરીએ? માણસ ભેળું રહેવું તે માણસની હાયે હા કહી જોઈએ, પણ વિધિનિષેધનો માર્ગ છે તે ખોટો છે.’ એમ પાપી એવા જે નાસ્તિક તે પોતાના મનમાં સમજે છે. માટે જેની આવી જાતની બોલી સાંભળીએ તેને પાપિષ્ઠ જાણવો ને નાસ્તિક જાણવો અને એને ચંડાળ જાણીને એનો કોઈ પ્રકારે સંગ રાખવો નહીં.”
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજે બીજી વાર્તા કરી જે, “મનુષ્યમાત્રનું ચિત્ત કેવું છે? તો જેમ મધ હોય અથવા ગોળ, સાકર, ખાંડ તેનું ઘાટું પાણી હોય તે સરખું છે. તે મધમાં કે ગોળ, સાકર, ખાંડના પાણીમાં માખી, કીડી, મકોડો જે આવે તે ચોંટી રહે અને મનુષ્ય જો હાથ અડાડે તો માણસની આંગળીએ પણ ચોંટી જાય; તેમ ચિત્તનો સ્વભાવ એવો છે જે, જે જે પદાર્થ સાંભળે તે તે પદાર્થમાં ચોંટી જાય છે. તે જો પથરો તથા કચરો તથા કૂતરાનો મળ એ આદિક જે નકારી વસ્તુ હોય તેમાં તો લેશમાત્ર સુખ નથી, તો પણ એ નકારી વસ્તુમાં પણ ચિત્ત વળગે છે અને તે સાંભરી આવ્યું હોય તો તેનું પણ ચિંતવન કરે છે, એવો એનો વળગવાનો સ્વભાવ છે. જેમ મોટું કાચનું દર્પણ હોય તેમાં મોટા સાધુ આવે તો તેનું પણ પ્રતિબિંબ દેખાય તથા કૂતરાં, ગધેડાં, ચાંડાળાદિક જે જે આવ્યાં હોય તો તેનું પણ પ્રતિબિંબ તેમ જ દેખાય. તેમ ચિત્તને વિષે અતિ નિર્મળપણું છે, તે જે પદાર્થ સાંભરે તે દેખાઈ આવે છે; એમાં સારા-નરસાનો કાંઈ મેળ નથી. માટે જે મુમુક્ષુ હોય તેને એમ ન વિચારવું જે, ‘મારે વૈરાગ્ય નથી તે માટે સ્ત્રીઆદિક પદાર્થ મારા ચિત્તમાં સ્ફુરે છે,’ એ તો જે વૈરાગ્યવાન હોય તેના ચિત્તમાં પણ જે સમે જે પદાર્થ આવ્યું તે સહજે સ્ફુરી આવે છે. માટે વૈરાગ્ય-અવૈરાગ્યનું કાંઈ કારણ નથી, એ તો ચિત્તનો સ્વભાવ જ એવો છે જે, ‘ભલું અથવા ભૂંડું સાંભળ્યું તેને ચિંતવે.’ અને જ્યારે જે પદાર્થનું ચિંતવન કરે ત્યારે તે પદાર્થ જેમ દર્પણમાં દેખાઈ આવે તેમ દેખાઈ આવે. તે માટે એમ જાણવું જે, ‘હું તો ચિત્ત થકી જુદો છું અને હું તો એનો જોનારો આત્મા છું,’ એમ જાણીને ચિત્તના સારા-ભૂંડા ઘાટે કરીને ગ્લાનિ પામવી નહીં. પોતાને ચિત્ત થકી જુદો જાણીને ભગવાનનું ભજન કરવું અને સદા આનંદમાં રહેવું.”
", "gujarati_footnote": "૧૫. સ્મૃતિઓ, ગૃહ્યસૂત્રો તથા અન્ય સદાચારપરક ગ્રંથો.
", "hindi_title": "हुंडी; चित्त का स्वभाव", "hindi_text": "संवत् १८७८ में श्रावण शुक्ला अष्टमी (६ अगस्त, १८२१) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के सामने वेदी पर विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष परमहंस तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी। परमहंस ताल-मृदंग के साथ भजन कर रहे थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “भजन बन्द कीजिए। अब भगवद्वार्ता करते हैं।” तत्पश्चात् समस्त मुनिगण हाथ जोड़ कर बैठ गए।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “इस संसार में यवन-प्रकृतिवाले कितने ही जीव हैं, जो कहते हैं कि, ‘गंगाजी का जल और दूसरा पानी, दोनों ही एकसमान हैं, तथा शालिग्राम एवं दूसरे पत्थर एक ही तरह के हैं, तुलसी और अन्य वृक्ष एक ही प्रकार के हैं, ब्राह्मण तथा शूद्र भी एक-सरीखे हैं, ठाकुरजी का प्रसादी-अन्न तथा अन्य खाद्य वस्तुएँ एकसमान हैं; एकादशी के दिन भूखे रहने और किसी अन्य दिन भूखे रहने में समानता ही है तथा साधु और दुर्जन एक समान ही हैं। अतः महापुरुष कहे जानेवाले लोगों ने शास्त्रों२१९ में यह विधिनिषेध किस कारण किया होगा?’ दुर्मतिवाले लोग ऐसा ही कहते हैं। इसीलिए, हम समस्त सन्तों से प्रश्न पूछते हैं कि महापुरुषों ने शास्त्रों में विधिनिषेध का जो प्रावधान रखा है, वह सत्य है या कल्पित? इस प्रश्न का उत्तर छोटे-छोटे परमहंस उपस्थित हो, वही करें।”
\nतत्पश्चात् छोटे-छोटे परमहंस कहने लगे कि, “विधिनिषेध का भेद सत्य है। यदि ऐसा न होता, तो स्वर्ग-नरक का वर्गीकरण किसके लिए किया गया होता?”
\nयह सुनकर श्रीजीमहाराज बोले कि, “यद्यपि छोटी उम्र के हैं, पर सही दिशा में सोच रहे हैं।” इतना कहकर श्रीजीमहाराज ने उस प्रश्न का उत्तर देना प्रारम्भ किया कि, “महापुरुषों ने शास्त्रों में जिस सिद्धान्त का प्रतिपादन किया है, वह पूर्णतः सत्य है। इस प्रसंग में एक दृष्टान्त विचार करने लायक है कि, जब कोई बड़ा साहूकार किसी को हुंडी लिखकर देता है, तब उस कागज़ में एक रुपया भी नज़र नहीं आता, परन्तु उल्लिखित रकम बिलकुल सच्ची है। क्योंकि वह हुंडी जिस धनाढ्य पुरुष के नाम पर लिखी गयी है, उसे जब वह कागज मिलेगा, तो वह रुपये की भुगतान अवश्य करेगा, और रुपयों का ढेर लग जाएगा। वैसे ही महापुरुष की आज्ञा से जो धर्म का पालन किया करता है, उसे पहले पहल तो उन विधिनिषेधों में कोई विशेषता नहीं दिखाई पड़ेगी, परन्तु सत्पुरुष की आज्ञा के पालन करनेवाले का अन्त में कल्याण ही होता है। जैसे हुंडी के भुगतान से रुपये प्राप्त हो जाते हैं, उसी प्रकार।
\n“और जिस समर्थ धनवान व्यक्ति ने हुंडी लिखी है, उस पर जिसे विश्वास नहीं होता, उसे मूर्ख ही समझना चाहिए, क्योंकि उसे उस धनवान पुरुष के प्रताप की जानकारी ही नहीं है। इसी प्रकार जिसको नारद-सनकादिक एवं व्यास, वाल्मीकि आदि महापुरुषों के वचनों में विश्वास नहीं है, उसे नास्तिक और घोर पापी मानना चाहिए। ऐसी नास्तिक बुद्धिवाले यह समझते हैं कि, ‘अन्य पत्थर और भगवान की मूर्ति में क्या अन्तर है? सभी पत्थर एक ही तरह के होते हैं। इसी प्रकार विवाहित स्त्री और अविवाहित स्त्री में क्या फर्क है? सभी स्त्रियाँ एकसमान हैं। पत्नी हो या माता अथवा बहन हो, तीनों में क्या अन्तर है? इन सभी का एक जैसा ही आकार है। और, रामकृष्णादि भगवान की मूर्तियाँ भी मनुष्याकार हैं, अतः यह उच्च अथवा निम्न का भाव मनुष्य ने अपनी कल्पना द्वारा प्रस्तुत किया है। किन्तु क्या करें? लोगों के साथ रहना है, अतः सबकी ‘हाँ’ में ‘हाँ’ मिलानी ही पड़ती है, परन्तु विधिनिषेध का मार्ग तो झूठा ही है।’ पापी जो नास्तिक हैं, वे अपने मन में इस प्रकार ही समझते हैं। इसलिए जिसकी ऐसी विपरीत बोली है, उसे पापी जानना, तथा नास्तिक समझना और उसे चांडाल जानकर उसका किसी भी तरह से संग नहीं करना।”
\nइसके बाद श्रीजीमहाराज ने पुनः अन्य वार्ता कही कि, “मनुष्यमात्र का चित्त कैसा होता है? जैसे शहद, गुड़, शक्कर और चीनी मिला हुआ पानी हो, उसी प्रकार का मनुष्य का चित्त होता है। ऐसे मीठे-चिकने पानी में अगर मक्खी, चींटी, चींटा गिर गया तो वे वहीं चिपक जाते हैं। कोई मनुष्य वहाँ हाथ लगाये, तो उसकी उँगली में भी वह पानी चिपक जाता है। उसी तरह, चित्त का भी ऐसा स्वभाव है कि जिस-जिस पदार्थ के सम्बंध में वह जो कुछ सुनता है, उस उस पदार्थ में वह लग जाता है। यदि वह पत्थर, कूड़ा-कचरा अथवा कुत्ते का मल आदि जो निकम्मी चीजें हैं, वे यद्यपि लेशमात्र भी सुखदायी नहीं हैं, फिर भी उनमें चित्त लग जाता है, तो कभी ऐसी चीज़ों की याद आ गई, तो उनका ही चिन्तन करने लगता है। ऐसा उसका चिपकने का स्वभाव है। जिस प्रकार बड़े दर्पण के सामने बड़े सन्त आ गए, तो उनका प्रतिबिम्ब भी दिखाई पड़ता है, और कुत्ता, गधा, चांडाल आदि आ गए तो उनका भी प्रतिबिम्ब उसी प्रकार दिखाई देता है। वैसे ही चित्त में अतिनिर्मलता रहती है।
\n“इसलिए उसमें जिस पदार्थ की स्मृति आ जाती है, वही दिखाई पड़ने लगता है। उसमें अच्छे-बुरे का कोई मेल नहीं रहता। अतएव, किसी भी मुमुक्षुजन को ऐसा विचार नहीं करना चाहिए कि, ‘मुझे वैराग्य नहीं है, इसी कारण मेरे चित्त में स्त्री आदि पदार्थों की स्फुरता होती रहती है।’ वस्तुतः बात यह है कि वैराग्यवान पुरुष के चित्त में भी जब जिस पदार्थ की स्मृति जाग उठती है, तो सहज ही उसका स्वरूप सामने उभर आता है। इसलिए राग या वैराग्य का कोई कारण नहीं है। वास्तव में चित्त का स्वभाव ही ऐसा है कि वह सुनी हुई भली-बुरी बात का चिन्तन करता रहता है। जब वह जिस पदार्थ का चिन्तन करता है, तब वही पदार्थ दर्पण के समान उसके सामने उभर आता है। इसलिए यह समझ लेना चाहिए कि, ‘मैं इस चित्त से भिन्न हूँ तथा मैं इसको देखनेवाली आत्मा हूँ।’ यह जानते हुए अच्छे-बुरे संकल्पों से ग्लानि नहीं करनी चाहिए। और, स्वयं को चित्त से पृथक् जानकर भगवान का भजन करते हुए सदैव आनन्द-मग्न रहना चाहिए।”
", "hindi_footnote": "२१९. स्मृतिग्रंथ, गृह्यसूत्र तथा अन्य सदाचार प्रेरक ग्रंथ।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/139.mp3" }, { "english_title": "A Poor Man", "english_text": "On the night of Shrāvan sudi 11, Samvat 1878 [9 August 1821], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Muktānand Swāmi asked Shriji Mahārāj, “A devotee of God resolves in his mind, ‘I do not want to retain a single swabhāv which may hinder me in worshipping God,’ and yet, such inappropriate swabhāvs do remain. What is the reason for this?”
\nShriji Mahārāj replied, “If a person has a deficiency of vairāgya, then even if he has the shraddhā to eradicate his swabhāvs, still they will not be eradicated. For example, a poor man may wish for lots of sumptuous food and lavish clothes, but how can he acquire them? Similarly, one who lacks vairāgya may wish in his heart to acquire the virtues of a sādhu, but it is very difficult for him to do so.”
\nMuktānand Swāmi then asked, “If a person does not possess vairāgya, what means should he adopt to eradicate those vicious natures?”
\nShriji Mahārāj replied, “If a person lacking vairāgya intensely serves a great Sant and obediently perseveres in his observance of the injunctions of God, then God will look upon him with an eye of compassion and feel, ‘This poor fellow lacks vairāgya, and lust, anger, etc., are harassing him very much. So now, may all those vicious natures be eradicated.’ As a result, they will be eradicated immediately. In comparison, if he were to endeavor in other ways, those swabhāvs may be eradicated, but after a great deal of time and effort - either in this life or in later lives. If such vicious natures are eradicated instantly, then it should be known that they have been eradicated by the grace of God.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "દરિદ્રીનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૮ના શ્રાવણ સુદિ ૧૧ એકાદશીને દિવસ રાત્રિને સમે સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિર આગળ વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ શ્રીજીમહારાજને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “ભગવાનનો ભક્ત હોય તેના મનમાં તો એમ હોય જે, ભગવાનના ભજનમાં અંતરાય કરે એવો એકે સ્વભાવ રાખવો નથી, તોય પણ અયોગ્ય સ્વભાવ રહી જાય તેનું શું કારણ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેને વૈરાગ્યની દુર્બળતા હોય તેને ટાળ્યાની શ્રદ્ધા હોય તોય સ્વભાવ ટળે નહીં. જેમ દરિદ્રી હોય તે ઘણાં સારાં સારાં ભોજન ને સારાં સારાં વસ્ત્રને ઇચ્છે પણ તે ક્યાંથી મળે? તેમ વૈરાગ્યહીન હોય તેના હૃદયમાં ઇચ્છા તો હોય પણ સાધુતાના ગુણ આવવા ઘણા દુર્લભ છે.”
\nપછી વળી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “જેને વૈરાગ્ય ન હોય તે શો ઉપાય કરે ત્યારે વિકાર ટળે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “વૈરાગ્યહીન હોય તે તો કોઈ મોટા સંત હોય તેની અતિશય સેવા કરે અને પરમેશ્વરની આજ્ઞામાં જેમ કહે તેમ મંડ્યો રહે. પછી પરમેશ્વર તેને કૃપાદૃષ્ટિએ કરીને જુએ જે, ‘આ બીચારો વૈરાગ્યરહિત છે, તેને કામ-ક્રોધાદિક બહુ પીડે છે, માટે એના એ સર્વે વિકાર ટળો;’ તો તત્કાળ ટળી જાય અને સાધને કરીને તો બહુકાળ મહેનત કરતાં કરતાં આ જન્મે ટળે અથવા બીજે જન્મે ટળે. અને તરત જે વિકારમાત્ર ટળે તે તો પરમેશ્વરની કૃપાએ કરીને ટળે.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "दरिद्र के दृष्टांत से विकारों का उन्मूलन", "hindi_text": "संवत् १८७८ में श्रावण शुक्ला एकादशी (९ अगस्त, १८२१) को रात्रि में स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के सामने विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए हुए थे। उनके समक्ष परमहंस तथा विभिन्न प्रान्त के हरिभक्त उपस्थित थे।
\nऐसे समय में मुक्तानन्द स्वामी ने श्रीजीमहाराज से प्रश्न पूछा कि, “भगवान के भक्त के मन में ऐसा विचार रहता है कि, भगवान के भजन में विघ्न डालनेवाला ऐसा कोई भी स्वभाव मुझे नहीं रखना है, फिर भी अनुचित स्वभाव रह जाते हैं, इसका क्या कारण है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जिसके हृदय में वैराग्य की दुर्बलता होती है, उसे स्वभावों को टालने की भावना रहते हुए भी वह स्वभाव को नहीं मिटा पाता। जैसे दरिद्र मनुष्य स्वादिष्ट भोजन को तथा अच्छे-अच्छे वस्त्रों की चाह रखे, तो क्या ऐसी वस्तुएँ उसे मिलेंगी? वैसे ही वैराग्यहीन व्यक्ति के हृदय में इच्छा भले ही रहे, परन्तु साधुता के गुण सिद्ध होना तो बहुत ही के दुर्लभ है।”
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने प्रश्न पूछा कि, “जिसे वैराग्य की दृढ़ता न हो, उसे ऐसा कौन-सा उपाय करना चाहिए, जिससे कि उसके विकार मिट जाएँ?”
\nश्रीजीमहाराज बोले कि, “वैराग्यहीन पुरुष यदि किसी बड़े सन्त की अत्यंत सेवा करे तथा परमेश्वर की आज्ञा में यथार्थरूप से प्रयासरत रहे, तो परमेश्वर भी उस पर कृपादृष्टि से देखने लगते हैं कि, ‘यह बेचारा वैराग्यरहित है और उसे काम-क्रोधादि विकार अत्यन्त पीड़ा दे रहे हैं, अतः उसके समस्त विकार मिट जाएँ!’ तब परमेश्वर की कृपा से उसके विकार तत्काल मिट जाते हैं। अन्यथा, अनेक साधनों के द्वारा दीर्घकाल तक साधना करते रहने पर भी इस जन्म में अथवा दूसरे जन्म में मिटते हैं। तत्काल समस्त विकारों का उन्मूलन तो केवल परमेश्वर की कृपा से ही सम्भव हो सकता है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/140.mp3" }, { "english_title": "Ekādashi; ‘Gnān-Yagna’; ‘Antardrashti’", "english_text": "In the early morning of Shrāvan sudi 12, Samvat 1878 [10 August 1821], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a small, silken, embroidered cloth in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, some paramhansas were singing devotional songs to the accompaniment of a tāl and mrudang, while other paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him in an assembly.
\nThen, addressing the sādhus, Shriji Mahārāj said, “One should observe the Ekādashi fast because of the following story: Once, God was sleeping with his ten indriyas and mind - the eleventh indriya - drawn inwards. At that time, Mur Dānav, the son of Nādijangh, came to battle with God. But then, a young woman emerged from the divine light of God’s eleven indriyas. Seeing her, Mur Dānav proposed to her, ‘Please marry me.’ The young woman replied, ‘I have taken a vow that I will only marry the person who defeats me in a duel.’ Thus, a duel between Mur Dānav and the young woman ensued, in which the young woman severed Mur Dānav’s head with a sword. God was pleased with her and said, ‘Ask for a boon.’ The young woman requested, ‘On my day of observance, no one should eat grains. Furthermore, since I was born from the divine light of your eleven indriyas, my name is Ekādashi. Since I am an ascetic, on my day of observance, no one should indulge in any of the vishays related to the eleven indriyas, which includes the mind.’ Hearing Ekādashi’s wish, God granted her that boon. This is the story as it is narrated in the Purāns.
\n“The Dharma-shāstras also state: ‘The Ekādashi fast should be observed. On that day, one should not allow impure thoughts of lust, anger, avarice, etc., to arise in the mind. Nor should one physically engage in any immoral activities.’ This is what the scriptures prescribe. In accordance with those scriptures, I also say that on the day of Ekādashi, one should not merely fast, but one should also forsake the ‘food’ of the eleven indriyas. Only then can the Ekādashi observance be considered true; without that, it should be known as mere fasting.
\n“Just as the prāns have their diet in the form of food, similarly, the ears have a diet of sounds, the eyes have a diet of sights, the tongue has a diet of tastes, the nose has a diet of smells and the mind has a diet comprising of thoughts and desires. In this way, the eleven indriyas have their respective diets. To forego these is called observing the fast of Ekādashi. However, to allow the eleven indriyas to roam freely along the path of immorality and indulge in their respective ‘foods’ is not truly Ekādashi according to the scriptures. Therefore, when observing the fast of Ekādashi, the eleven indriyas should not be allowed their respective diets. Since such an observance arrives once every fifteen days, one should definitely make a point of observing it. In return, God will become pleased upon one. Without this, however, merely fasting does not please Him.
\n“And the residents of Shwetdwip, who are called niranna-muktas, are continuously observing this fast, and never do they allow it to be broken. That is precisely why they are called ‘niranna’ - food-less - muktas. We too should have such aspirations as, ‘I want to become like those niranna-muktas in Shwetdwip;’ one should not lose heart in this respect. Only if one keeps courage and observes the fast of Ekādashi in the way I mentioned earlier, listens to and engages in the discourses of God and devotional songs and also stays awake at night is the fast considered to have been observed properly. This is the very definition of the Ekādashi observance as mentioned in the scriptures.”
\nHaving said this, Shriji Mahārāj became silent. The sādhus then began to sing devotional songs.
\nThereafter, Shriji Mahārāj again said, “When Brahmā carried out the very first creation, he told all of the people, ‘You should all perform sacrifices. Through them you will attain all of the purushārths, and the process of creation will also flourish. Therefore, be sure to perform these sacrifices.’ Brahmā then demonstrated the many different types of sacrifices along with their rituals as described in the Vedas. To those who had adopted the path of pravrutti, Brahmā demonstrated the rājasik and tāmasik sacrifices of the pravrutti path. To those who had adopted the path of nivrutti, he demonstrated sāttvik sacrifices. These sacrifices have also been described by Shri Krishna Bhagwān in the Bhagwad Gitā. Since we have adopted the path of nivrutti, we should perform sāttvik sacrifices, not rājasik or tāmasik sacrifices in which animals are slaughtered.
\n“One can perform a sāttvik sacrifice by withdrawing the ten indriyas and the mind - the eleventh indriya - from whichever vishays they have become attached to and then offering them into the brahma-agni. Such a sacrifice is called a ‘yoga-yagna’. By continuously making such offerings, Parabrahma Shri Purushottam manifests Himself within the brahmaswarup self of the person who performs such a ‘yoga-yagna’, just as God grants darshan to the performer of a traditional sacrifice. In fact, this is the fruit of the ‘yoga-yagna’.
\n“Furthermore, when a devotee of God engages in ‘antardrashti’, it is called a ‘gnān-yagna’. Someone may ask, ‘What is antardrashti?’ The answer is: To direct one’s vrutti towards either the internal or the external form of God is itself ‘antardrashti’.1 Without doing this, even if one is sitting and seemingly engaged in ‘antardrashti’, it is still ‘bāhyadrashti’.2 Therefore, physical God-related activities, such as having the darshan of God, performing His puja or engaging in discourses, devotional songs, etc., of God, are all, in fact, forms of ‘antardrashti’. All of these are aspects of a ‘gnān-yagna’. In addition, to behold that form of God within one’s heart, to perform its puja, to bow before it, etc., is also ‘antardrashti’, and they are also aspects of a ‘gnān-yagna’. For this reason, then, all satsangis are continuously performing such a ‘gnān-yagna’. However, it is by the wish of God that some attain samādhi and others do not. Nevertheless, sometimes, it could also be that the devotee himself has some sort of deficiency.
\n“Then there are those foolish people who say, ‘Do not sing devotional songs which describe the gopis, sing only nirgun devotional songs.’ Those same fools claim that one who roams around naked is nirgun. But if one could become nirgun by merely walking around naked, then even dogs, donkeys and other animals would be called nirgun. That is the understanding of fools.
\n“In comparison, a devotee possessing gnān realizes, ‘Only God is nirgun, and all those who have some relation to God are followers of the nirgun path. Furthermore, any spiritual discourse or devotional song associated with God is also considered nirgun. Others, which are not associated with God, possess māyik gunas and should thus be considered to be sagun. So, if a person has not been graced with the attainment of God, then even if he walks around naked, he cannot be called nirgun; whereas even if a householder has been graced with the attainment of God, he can still be called nirgun - as can a renunciant.’ Therefore, the path to attaining God is itself the nirgun path, and all God-related activities are thus also nirgun.
\n“As for a person who has come into contact with God, there is no limit to his good fortune. But such a relationship with God is not the result of merits from one life alone. That is why Shri Krishna Bhagwān has stated in the Bhagwad Gitā:
\nAneka-janma-sansiddhas-tato yāti parām gatim |3\n“The meaning of this verse is: ‘One becomes realised and attains the highest state of enlightenment after the pious deeds of many lives have accumulated.’ What is this highest state of enlightenment? Well, the attainment of the manifest form of God is itself the highest state of enlightenment.
\n“Again, Shri Krishna Bhagwān has said:
\nMamaivānsho jeevaloke jeeva-bhootaha sanātanaha |“This verse means: ‘In this world, those jivas who are ‘anshas’5 of God withdraw their mind and five gnān-indriyas away from the panchvishays and keep them suppressed. On the other hand, those who are not ‘anshas’ of God are drawn by their indriyas and are taken where the indriyas wish to go.’ Because we are not led astray by our indriyas, we should realize ourselves to be ‘anshas’ of God. Realizing this, we should remain elated, should engage in the worship of God and should offer all of the vruttis of our indriyas to God. We should continuously perform a ‘gnān-yagna’ in this manner.
\n“Without performing such sacrifices, there is no way in which liberation can be attained. The four Vedas, the Sānkhya scriptures, the Yoga scriptures, the Dharma-shāstras, the 18 Purāns, the Mahābhārat, the Rāmāyan, the Nārad Panchrātra, in fact, all scriptures share the principle that liberation cannot be attained without performing sacrifices.
\n“It is also My command that all paramhansas and all satsangis should continue performing a ‘gnān-yagna’. While performing a ‘gnān-yagna’ in this manner, one ultimately has a divine vision of Parabrahma within one’s own self, which is Brahma. This is the fruit of the ‘gnān-yagna’. The climax of the ‘gnān-yagna’ ritual is when one becomes like a niranna-mukta of Shwetdwip. As long as one has not attained that state, one should realize that much is left to be accomplished. In fact, one should harbor a strong desire to become like a niranna-mukta.6 In the process, one should not lose faith, and one should not consider oneself to be unfulfilled. Since one has been graced with the attainment of God, one should consider oneself to be absolutely fulfilled, and one should diligently continue performing the ‘gnān-yagna’.”
", "english_footnote": "1. Literally, ‘antardrashti’ means ‘to look within’ or ‘to introspect’. But here, Shriji Mahārāj gives His own, unique definition.
\n2. The term ‘bāhyadrashti’ means to ‘to look outwards’ and is the antonym of ‘antardrashti’.
\n[A yogi] who... has become realised after many lives attains the highest state of enlightenment. - Bhagwad Gitā: 6.45
\n5. ‘Ansh’ literally means ‘part, component’, but in this context it should be interpreted as ‘devotee’.
\n6. Here, “...one should harbor a strong desire to become like a niranna-mukta...” should be understood as “one should desire to become akshar-rup.”
\nExplanation: To become like a niranna-mukta is considered savikalp samādhi according to Vachanamrut Gadhada I-40. However, nirvikalp samādhi is a much higher level than savikalp samādhi and one’s goal is to acquire the qualities of Aksharbrahman in the nirvikalp state - which essentially means one has to become brahmarup. (Vachanamrut Gadhada I-40; Loya 12). Moreover, Maharaj says in Vachanamrut Gadhada I-21: “...all of our satsangis should develop the following singular conviction: ‘We also wish to join the ranks of the aksharrup muktas and go to Akshardhām to forever remain in the service of God. ”
\nBecause the scriptures mention niranna-muktas as the highest level of muktas (In Vasudev Mahatmya), Maharaj mentions them as an example.
", "gujarati_title": "એકાદશીનું, જ્ઞાનયજ્ઞનું, અંતર્દૃષ્ટિનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૮ના શ્રાવણ સુદિ ૧૨ દ્વાદશીને દિવસ પ્રાતઃકાળને સમે સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિર આગળ ચાકળા ઉપર વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી ને પરમહંસ તાલ-મૃદંગ લઈને કીર્તન ગાતા હતા.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ સંત પ્રત્યે બોલ્યા જે, “એકાદશીનું વ્રત કરવું તેની તો એમ વિગતી છે જે, પૂર્વે ભગવાન દસ ઇન્દ્રિયો અને અગિયારમું મન તેને અંતર-સન્મુખ કરીને પોઢ્યા હતા. તે સમયમાં નાડીજંઘનો દીકરો જે મુરદાનવ તે યુદ્ધ કરવા આવ્યો. પછી ભગવાનનાં એકાદશ ઇન્દ્રિયોના તેજમાંથી એક કન્યા ઉત્પન્ન થઈ. ત્યારે મુરદાનવ કન્યા પ્રત્યે બોલ્યો જે, ‘તું મને વર્ય.’ પછી કન્યા બોલ્યાં જે, ‘મારે તો એવી પ્રતિજ્ઞા છે જે, જે મને યુદ્ધમાં જીતે તેને હું વરું.’ પછી મુરદાનવને અને કન્યાને યુદ્ધ થયું, ત્યારે કન્યાએ મુરદાનવનું મસ્તક ખડ્ગે કરીને કાપી નાખ્યું. પછી ભગવાને પ્રસન્ન થઈને તે કન્યાને કહ્યું જે, ‘તું વર માગ્ય.’ ત્યારે તે કન્યાએ વર માગ્યો જે, ‘મારા વ્રતને દિવસે કોઈ અન્ન ન ખાય; અને હું તમારાં એકાદશ ઇન્દ્રિયોના તેજમાંથી પ્રકટ થઈ માટે મારું નામ એકાદશી છે અને હું તપસ્વિની છું, માટે મારા વ્રતને દિવસ મન આદિક જે અગિયાર ઇન્દ્રિયો તેનો જે આહાર તે કોઈ કરે નહીં.’ એવું એકાદશીનું વચન સાંભળીને ભગવાને તે વર આપ્યો. એવી રીતે પુરાણની૧૬ કથા છે.
\n“અને વળી ધર્મશાસ્ત્રમાં પણ એમ કહ્યું છે જે, ‘એકાદશીનું વ્રત કરવું તે દિવસ કામ, ક્રોધ, લોભાદિક સંબંધી ભૂંડા ઘાટ મનમાં થવા દેવા નહીં અને દેહે કરીને કાંઈ ભૂંડું આચરણ કરવું નહીં;’ એમ શાસ્ત્રમાં વચન છે. અને તે શાસ્ત્ર પ્રમાણે જ અમે પણ કહીએ છીએ જે, એકાદશીને દિવસ ઢોરલાંઘણ૧૭ કરવી નહીં; અને એકાદશ ઇન્દ્રિયોના આહારનો ત્યાગ કરે ત્યારે એકાદશી સાચી ને તે વિના તો ઢોરલાંઘણ કહેવાય. અને જેમ પ્રાણને અન્નનો આહાર છે તેમ જ શ્રોત્રને શબ્દનો આહાર છે અને ત્વચાને સ્પર્શનો આહાર છે ને નેત્રને રૂપનો આહાર છે ને જિહ્વાને રસનો આહાર છે ને નાસિકાને ગંધનો આહાર છે ને મનને સંકલ્પ-વિકલ્પનો આહાર છે. એવી રીતે અગિયારે ઇન્દ્રિયોના જુદા જુદા આહાર છે. તે સર્વે આહારનો ત્યાગ કરે તેનું નામ એકાદશી વ્રત કહેવાય, પણ અગિયારે ઇન્દ્રિયો કુમાર્ગે દોડે અને પોતપોતાના અન્નને ખાય તે એકાદશીનું વ્રત શાસ્ત્ર પ્રમાણે ન કહેવાય. માટે એકાદશીનું વ્રત કરવું ત્યારે તો અગિયારે ઇન્દ્રિયોને આહાર કરવા દેવા નહીં. એવું વ્રત પંદર દિવસમાં એક વાર આવે તે ખબડદાર થઈને કરવું, તો તેને ઉપર ભગવાન પ્રસન્ન થાય છે; પણ તે વિના જે ઢોરલાંઘણ તેણે કરીને ભગવાન પ્રસન્ન થતા નથી. અને શ્વેતદ્વીપમાં જે નિરન્નમુક્ત કહેવાય છે તે તો સદાય એ વ્રત રાખે છે, ક્યારેય પણ એ વ્રતનો ભંગ થવા દેતા નથી; માટે નિરન્ન કહેવાય છે. અને આપણે પણ ઇચ્છા તો એમ રાખવી જે, ‘જેવા શ્વેતદ્વીપમાં નિરન્નમુક્ત છે તેવું જ થવું છે,’ પણ એ વાતમાં હિંમત હારવી નહીં. એવી રીતે જે હિંમત રાખીને જેવું મોરે કહ્યું તેવું એકાદશીનું વ્રત કરે અને ભગવાનની કથા-કીર્તનાદિકને કરે ને સાંભળે ને રાત્રિએ જાગરણ કરે, તો તે વ્રત સાચું છે અને શાસ્ત્રમાં૧૮ એનું જ નામ એકાદશી કહી છે.” એટલી વાત કરીને શ્રીજીમહારાજ મૌન રહ્યા ને સંતે કીર્તન ગાવવા માંડ્યાં.
\nપછી વળી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જ્યારે બ્રહ્માએ પ્રથમ સૃષ્ટિ કરી ત્યારે સર્વે પ્રજાને કહ્યું જે, ‘તમો સર્વે યજ્ઞ કરજ્યો ને તે યજ્ઞે કરીને તમારે સર્વ પુરુષાર્થની સિદ્ધિ થશે અને સૃષ્ટિની પણ વૃદ્ધિ થશે, માટે યજ્ઞ તો જરૂર કરજ્યો.’૧૯ પછી વેદમાં બહુ પ્રકારના જે યજ્ઞ હતા તે સર્વે બ્રહ્માએ વિધિ સહિત બતાવ્યા. તેમાં જે પ્રવૃત્તિમાર્ગવાળા હતા તેને તો રાજસી, તામસી એવા પ્રવૃત્તિમાર્ગના યજ્ઞ બતાવ્યા અને જે નિવૃત્તિમાર્ગવાળા હતા તેને તો સાત્ત્વિક યજ્ઞ બતાવ્યા. તે યજ્ઞ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને ભગવદ્ગીતાને વિષે પણ કહ્યા છે.૨૦ માટે આપણે તો નિવૃત્તિમાર્ગવાળા છીએ તે આપણે તો સાત્ત્વિક યજ્ઞ કરવા; પણ જેમાં પશુ મરતાં હોય એવા જે રાજસી, તામસી યજ્ઞ તે આપણે કરવા નહીં. તે સાત્ત્વિક યજ્ઞની રીત જે, દશ ઇન્દ્રિયો ને અગિયારમું મન એ સર્વે જે જે વિષયમાં ચોંટે ત્યાંથી પાછાં ખેંચીને બ્રહ્મઅગ્નિને વિષે હોમવાં. એનું નામ યોગયજ્ઞ૨૧ કહેવાય. અને એવી રીતે હોમતાં હોમતાં જેમ યજ્ઞ કરનારાને ભગવાન દર્શન આપે છે તેમ જ એ યોગયજ્ઞના કરનારાના અંતરને વિષે પોતાનું સ્વરૂપ જે બ્રહ્મ તેને વિષે પરબ્રહ્મ જે શ્રીપુરુષોત્તમ તે પ્રકટ થઈ આવે છે; એ યોગયજ્ઞનું ફળ છે. અને અંતર્દૃષ્ટિએ કરીને જે ભગવાનના ભક્તને વર્તવું તે જ્ઞાનયજ્ઞ કહેવાય છે. હવે કોઈ એમ પૂછે જે, ‘અંતર્દૃષ્ટિ તે શું?’ તો તેનો ઉત્તર એ છે જે, બાહેર અથવા માંહેલી કોરે ભગવાનની મૂર્તિ સામી જે વૃત્તિ કરવી એ જ અંતર્દૃષ્ટિ છે. અને તે વિના તો અંતર્દૃષ્ટિ કરીને બેઠો છે પણ બાહ્યદૃષ્ટિ જ છે. માટે બાહેર ભગવાનનું દર્શન તથા પૂજન તથા ભગવાનનાં કથા, કીર્તન એ આદિક જે જે ભગવાન સંબંધી ક્રિયાઓ હોય તે સર્વે અંતર્દૃષ્ટિ છે અને એ સર્વે જ્ઞાનયજ્ઞ થાય છે. અને તે જ ભગવાનની મૂર્તિને અંતરમાં ધારીને તેનું પૂજન, વંદનાદિક જે કરવું તે પણ અંતર્દૃષ્ટિ છે ને જ્ઞાનયજ્ઞ છે. માટે સત્સંગીમાત્રને તો એવો અખંડ જ્ઞાનયજ્ઞ થાય છે. અને સમાધિ તો કોઈકને થાય છે ને કોઈકને નથી થાતી, તે તો પરમેશ્વરની ઇચ્છાએ કરીને એમ રહ્યું છે; અથવા કોઈક ઠેકાણે ભક્તની કચાઈ વતે કરીને એમ રહ્યું છે.
\n“અને કોઈક મૂર્ખ લોક છે તે એમ કહે છે જે, ‘ગોપિકાના અંગનાં કીર્તન હોય તે રહેવા દ્યો અને નિર્ગુણ કીર્તન હોય તે ગાવો.’ તથા જે ઉઘાડા થઈને ફરતા હોય તેને મૂર્ખ હોય તે નિર્ગુણપુરુષ કહે છે. પણ જો ઉઘાડા ચાલ્યે નિર્ગુણ થવાતું હોય તો કૂતરાં, ગધેડાં ઇત્યાદિક સર્વે નિર્ગુણ કહેવાય, માટે એ તો મૂર્ખની સમજણ છે. અને જ્ઞાની ભક્ત હોય તે તો એમ જાણે જે, ‘ભગવાનનું સ્વરૂપ છે તે જ નિર્ગુણ છે અને જેને જેને તે ભગવાનનો સંબંધ થયો તે સર્વે નિર્ગુણમાર્ગવાળા છે. અને જે જે કથા-કીર્તનને વિષે ભગવાનના સ્વરૂપનો સંબંધ છે તે સર્વે નિર્ગુણ કહેવાય; અને જે કથા-કીર્તનને વિષે ભગવાનનો સંબંધ ન હોય તે માયિક ગુણે યુક્ત છે, માટે સગુણ કહેવાય. અને જો ભગવાનની પ્રાપ્તિ ન થઈ હોય ને તે ઉઘાડા ફરે તો નિર્ગુણ ન કહેવાય; અને જેને ભગવાનની પ્રાપ્તિ થઈ છે અને ગૃહસ્થાશ્રમી છે તો પણ તે નિર્ગુણ કહેવાય અને ત્યાગી હોય તે પણ નિર્ગુણ કહેવાય.’ માટે ભગવાનને પામ્યાનો જે માર્ગ તે જ નિર્ગુણમાર્ગ છે અને તે જે જે ભગવાન સંબંધી ક્રિયા કરે તે સર્વે નિર્ગુણ છે. અને જેને ભગવાનનો સંબંધ થયો છે તેના ભાગ્યનો પાર આવે નહીં. અને તે ભગવાનનો સંબંધ એક જન્મને પુણ્યે કરીને થતો નથી; એ તો શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને ગીતામાં કહ્યું છે જે, ‘અનેકજન્મસંસિદ્ધસ્તતો યાતિ પરાં ગતિમ્’૨૨ એ શ્લોકનો એ અર્થ છે જે, ‘અનેક જન્મનું સુકૃત ભેળું થાય છે તેણે કરીને જે સંસિદ્ધ થયો તે પરમ પદને પામે છે.’ તે પરમ પદ તે શું જે, પ્રત્યક્ષ ભગવાનની પ્રાપ્તિ તે જ પરમ પદ છે. અને વળી શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને એમ પણ કહ્યું છે જે,
\n‘મમૈવાંશો જીવલોકે જીવભૂતઃ સનાતનઃ।“એ શ્લોકનો અર્થ એ છે જે, ‘આ સંસારને વિષે ભગવાનના અંશ જે જીવ છે તે તો મને સહિત જે પંચ જ્ઞાનઇન્દ્રિયો તેને પંચવિષય થકી ખેંચીને પોતાને વશ રાખે છે; અને જે ભગવાનના અંશ નથી તેને તો ઇન્દ્રિયો ખેંચીને જ્યાં પોતાની ઇચ્છા હોય ત્યાં લઈ જાય છે.’ માટે આપણ સર્વે ઇન્દ્રિયોના દોર્યા દોરાતા નથી, તો જો ભગવાનના અંશ છીએ; એવું જાણીને અતિશય આનંદમાં રહીને ભગવાનનું ભજન કરવું અને સર્વે ઇન્દ્રિયોની વૃત્તિઓને ભગવાનના સ્વરૂપમાં હોમવી અને સદા જ્ઞાનયજ્ઞ કર્યા કરવો. અને યજ્ઞરહિતનું કોઈ રીતે કલ્યાણ થતું નથી. અને ચાર વેદ, સાંખ્યશાસ્ત્ર, યોગશાસ્ત્ર, ધર્મશાસ્ત્ર, અઢાર પુરાણ, ભારત, રામાયણ અને નારદપંચરાત્ર એ આદિક સર્વ શાસ્ત્રનું એ જ સિદ્ધાંત છે જે, ‘યજ્ઞરહિતનું કલ્યાણ થતું નથી.’ માટે અમારી પણ એ જ આજ્ઞા છે જે, સર્વે પરમહંસ તથા સર્વે સત્સંગી જ્ઞાનયજ્ઞ કરતા રહેજ્યો.૨૪ અને એમ ને એમ જ્ઞાનયજ્ઞ કરતાં કરતાં જ્યારે પોતાનું સ્વરૂપ જે બ્રહ્મ તેને વિષે પરબ્રહ્મ ભગવાન સાક્ષાત્કાર દેખાય એ જ જ્ઞાનયજ્ઞનું ફળ છે. એવી રીતે જ્ઞાનયજ્ઞ કરતાં કરતાં જ્યારે શ્વેતદ્વીપમાં નિરન્નમુક્ત છે એવું થવાય ત્યારે જ્ઞાનયજ્ઞના વિધિનો અવધિ આવી રહ્યો અને જ્યાં સુધી એવું ન થવાય ત્યાં સુધી એટલું અધુરું જાણવું. અને નિરન્નમુક્ત જેવા થવાની અતિશય ઇચ્છા રાખવી૨૫ પણ શ્રદ્ધારહિત થવું નહીં અને પોતાને વિષે અપૂર્ણપણું માનવું નહીં, ને ભગવાનની પ્રાપ્તિ થઈ છે તેણે કરીને કૃતાર્થ માનીને ને સાવધાન થઈને જ્ઞાનયજ્ઞ કર્યા કરવો.”
", "gujarati_footnote": "૧૬. પદ્મપુરાણ, ઉત્તરખંડ: ૩૯/૬૭-૧૦૫.
\n૧૭. જેમ પશુને આખો દિવસ ભૂખ્યું બાંધી રાખ્યું હોય તો તેને પરાધીનપણે અને અભાનપણે ઉપવાસ થઈ જાય છે, તેમ બીજા નિયમોને પાળ્યા વગર કેવળ ઉપવાસ કરવો તે પશુના ઉપવાસ જેવો ઢોરલાંઘણ કહેવાય, તે તાત્પર્ય છે.
\n૧૮. પદ્મપુરાણ, ઉત્તરખંડ: ૩૮.
\n૧૯. ગીતા ૩/૧૦: सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः। अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक्॥ ३-१०॥
\n૨૦. આનો સંદર્ભ આ પ્રમાણે મળે છે:
\nદ્રવ્યયજ્ઞાસ્તપોયજ્ઞા યોગયજ્ઞાસ્તથાપરે।
\nસ્વાધ્યાયજ્ઞાનયજ્ઞાશ્ચ યતયઃ સંશિતવ્રતાઃ॥
[ગીતા: ૪/૨૮]
\nઅર્થ: અન્ય કેટલાક માણસો દ્રવ્યસંબંધી યજ્ઞ કરનારા છે, કેટલાક તપરૂપી યજ્ઞ કરનારા છે, બીજા
\nકેટલાક પુરુષો અષ્ટાંગ યોગરૂપી યજ્ઞ કરનારા છે અને વળી કેટલાક અહિંસા આદિ લોકોત્તર વ્રતો પાળનારા પ્રયત્નશીલ માણસો સ્વાધ્યાયરૂપી જ્ઞાનયજ્ઞ કરનારા છે.
\nઅફલાકાઙક્ષિભિર્યજ્ઞો વિધિદૃષ્ટો ય ઇજ્યતે।
\nયષ્ટવ્યમેવેતિ મનઃ સમાધાય સ સાત્વિકઃ॥
\nઅભિસન્ધાય તુ ફલં દમ્ભાર્થમપિ ચૈવ યત।
\nઇજ્યતે ભરતશ્રેષ્ઠ તં યજ્ઞં વિદ્ધિ રાજસમ્॥
\nવિધિહીનમસૃષ્ટાન્નં મન્ત્રહીનમદક્ષિણમ્।
\nશ્રદ્ધાવિરહિતં યજ્ઞં તામસં પરિચક્ષતે॥
[ગીતા: ૧૭/૧૧-૧૩]
\nઅર્થ: જે શાસ્ત્રવિધિ દ્વારા નિયત થયેલો યજ્ઞ, “કરવો એ જ કર્તવ્ય છે” એમ મનમાં નિશ્ચય કરીને ફળની ઇચ્છા વિનાના માણસો વડે કરવામાં આવે છે, એ સાત્ત્વિક છે.
\nપણ હે ભરતશ્રેષ્ઠ! કેવળ દંભ આચરવા ખાતર અથવા ફળ પ્રત્યે લક્ષ રાખીને જે યજ્ઞ કરાય છે, એ યજ્ઞને તું રાજસ જાણ.
\nશાસ્ત્રવિધિ વિના, અન્નદાન વિના, મંત્રરહિત, વિના દક્ષિણાએ અને શ્રદ્ધાભાવ વિના કરવામાં આવેલા યજ્ઞને તામસ યજ્ઞ કહેવાય છે.
\n૨૧. અહીં દર્શાવેલ યોગયજ્ઞથી સાધારણ રીતે યોગસાધન અથવા વ્રત-ઉપવાસ વગેરેને ટીકાકારોએ નિરૂપ્યાં છે. શ્રીજીમહારાજ બ્રહ્મરૂપ થઈ પરબ્રહ્મને દેખવારૂપ વિશિષ્ટ અર્થ જણાવે છે, જે અન્ય યજ્ઞોથી ઘણો વિશિષ્ટ તથા ઉત્તમ છે.
\n૨૨. ભાવાર્થ: અનેક જન્મનાં પુણ્યકર્મો વડે સિદ્ધ થાય ત્યારે તેને છેલ્લા જન્મરૂપ પરાગતિ પ્રાપ્ત થાય છે, અર્થાત્ પ્રગટ ભગવાનની પ્રાપ્તિ થાય છે. (ગીતા: ૬/૪૫)
\n૨૩. ગીતા: ૧૫/૭. અંશ એટલે ભગવાનનો ભક્ત, બીજા આચાર્યોએ કરેલા આ શ્લોકના નિરૂપણથી અહીં શ્રીજીમહારાજે કરેલું નિરૂપણ વધારે શુદ્ધ, તર્કયુક્ત તથા નૂતન છે.
\n૨૪. આ પૂર્વે જ્ઞાનયજ્ઞ અર્થાત્ અંતર્દૃષ્ટિ, યોગયજ્ઞ અર્થાત્ પોતાની ઇન્દ્રિયો અને અંતઃકરણને બ્રહ્માગ્નિમાં હોમવાં - આ રીતે બંને યજ્ઞોના અર્થો જુદા જુદા કર્યા છે. અહીં બંનેને એક જ જણાવે છે. વસ્તુતઃ યોગયજ્ઞરૂપ ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણનો બ્રહ્માગ્નિમાં હોમ પણ અંતર્દૃષ્ટિ જ છે અને અંતર્દૃષ્ટિરૂપ જ્ઞાનયજ્ઞ પણ ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણને બ્રહ્માગ્નિરૂપ સત્પુરુષમાં જોડવારૂપ યોગયજ્ઞ જ છે. બંને એક જ હોવાથી ફળદર્શનમાં અહીં જ્ઞાનયજ્ઞ જ જણાવે છે.
\n૨૫. અહીં “નિરન્નમુક્ત જેવા થવાની અતિશય ઇચ્છાં રાખવી” એટલે કે “અક્ષરરૂપ થવાની ઇચ્છા રાખવી.”
\nસમજૂતી: નિરન્નમુક્ત જેવા થવાની ઇચ્છા સવિકલ્પ સમાધિરૂપ છે એવું વચનામૃત ગઢડા પ્રથમ ૪૦માં કહ્યું છે. સવિલ્પ સમાધિ કરતાં નિર્વિકલ્પ સમાધિની સ્થિતિ ઊંચી છે. નિર્વિકલ્પ સ્થિતિમાં અક્ષરબ્રહ્મના સાધર્મ્યને પામવાનું છે. અર્થાત્ બ્રહ્મરૂપ થવાનું છે. (વચનામૃત ગઢડા પ્રથમ ૪૦; લોયા ૧૨) વળી, મહારાજ વચનામૃત ગઢડા પ્રથમ ૨૧માં કહે છે, “આપણા સત્સંગી સર્વેને તો એમ જ નિશ્ચય કરવો જે, ‘આપણે પણ એ અક્ષરરૂપ જે મુક્ત તેમની પંક્તિમાં ભળવું છે અને અક્ષરધામમાં જઈને અખંડ ભગવાનની સેવામાં હજર રહેવું છે.’”
\nતદઉપરાંત મહારાજ અહીં આ વચનામૃતમાં પણ કહે છે કે: “બ્રહ્મરૂપ એવા પોતાના આત્મામાં પરબ્રહ્મ સાક્ષાત્કાર દેખાય ત્યારે જ્ઞાનયજ્ઞનો અવધિ આવ્યો કહેવાય.”
\nપરંતુ શાસ્ત્રમાં નિરન્નમુક્તને ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિવાળા કહ્યા છે. [વાસુદેવા માહાત્મ્ય: ૨૫/૪૧] તેથી શ્રીજીમહારાજ અહીં શ્વેતદ્વીપના નિરન્નમુક્તનો ઉલ્લેખ કરે છે.
\nઉપરોક્ત સંદર્ભોનો વિચાર કરતાં ખ્યાલ આવે છે કે: “નિરન્નમુક્ત જેવા થવાની અતિશય ઇચ્છા રાખવી” એટલે કે “અક્ષરરૂપ થવાની ઇચ્છા રાખવી” એવું આ કથનનું તાત્પર્ય છે.
", "hindi_title": "एकादशी व्रत, ज्ञानयज्ञ, अंतर्दृष्टि", "hindi_text": "संवत् १८७८ में श्रावण शुक्ला द्वादशी (१० अगस्त, १८२१) को प्रातः काल स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के आगे गद्दी पर विराजमान थे। वे श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष परमहंस तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी। परमहंस मृदंग और ताल लेकर कीर्तन गा रहे थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज सन्तों के प्रति कहने लगे कि, “एकादशी व्रत की कथा यह है कि एक बार भगवान दस इन्द्रियों और ग्यारहवें मन को अन्तर्मुख करके सो रहे थे, तभी नाड़ीजंघ का पुत्र मुरदानव युद्ध करने के लिए आया। उसी समय भगवान की एकादश इन्द्रियों के तेज से एक कन्या उत्पन्न हुई। उसे देखकर मुरदानव ने कन्या से कहा कि, ‘तू मुझसे विवाह कर ले।’ तब कन्या ने कहा कि, ‘मेरी ऐसी प्रतिज्ञा है कि जो कोई मुझे युद्ध में जीत लेगा, उसी के साथ विवाह करूँगी।’ इसके पश्चात् दोनों में युद्ध छिड़ गया और कन्या ने मुरदानव का मस्तक खड्ग से काट डाला।
\n“इस पर भगवान ने प्रसन्न होकर कन्या से कहा कि तू वरदान माँग ले। कन्या ने उस समय माँगा कि, ‘मेरे व्रत के दिन कोई भी मनुष्य अन्नाहार न करे तथा मैं आपकी एकादश इन्द्रियों के तेज से प्रकट हुई हूँ, अतः मेरा नाम एकादशी हो। मैं तपस्विनी हूँ, अतएव मेरे व्रत के दिन मन आदि एकादश इन्द्रियों का आहार कोई न करे।’ एकादशी के ऐसे वचन को सुनकर भगवान ने उसे ‘तथास्तु’ कहा। ऐसी पौराणिक२२० कथा है।
\n“धर्मशास्त्रों में भी कहा गया है कि, ‘एकादशी के व्रत के दिन काम, क्रोध, लोभादि विषय सम्बंधी बुरे संकल्प मन में बिलकुल नहीं करने चाहिए और देह की क्रियाओं द्वारा भी कोई अनुचित आचरण नहीं करना चाहिए।’ शास्त्रों के उन वचनानुसार हम भी यह बात कहते हैं कि एकादशी के दिन ढोरलंघन (बिना अन्य नियमों का पालन किए, केवल उपवास करना) नहीं करना चाहिए तथा एकादश इन्द्रियों के आहार का त्याग करें, वही वास्तविक एकादशी व्रत है, अन्यथा तो वह ‘ढोरलंघन’ ही कहलायेगा।
\n“और, जिस प्रकार प्राणों का आहार अन्न है, श्रोत्रेन्द्रिय का आहार शब्द है, त्वचा का आहार स्पर्श है, नेत्रों का आहार रूप है, जिह्वा का आहार रस है, नासिका का आहार सुगन्ध है, तथा मन का आहार संकल्प-विकल्प है; इस प्रकार ग्यारह इन्द्रियों के भिन्न-भिन्न आहार हैं। इन समस्त आहारों के त्याग को ही ‘एकादशी व्रत’ कहा जाता है। किन्तु ग्यारह इन्द्रियाँ कुमार्ग पर चलकर अपना-अपना आहार ग्रहण करने लगें, तो वह शास्त्र सम्मत एकादशी व्रत नहीं कहा जा सकता। अतः जिस दिन एकादशी व्रत करना हो, तब ग्यारह इन्द्रियों को अपना आहार करने का अवसर नहीं दिया जाना चाहिए। यह व्रत पन्द्रह दिनों में एक बार आता है, तो इसे सावधान होकर करना चाहिए। तभी भगवान व्रत करनेवाले पर प्रसन्न होते हैं, किन्तु बिना संयम के जो ‘ढोरलंघन’ करता है, उन पर भगवान की प्रसन्नता नहीं होती।
\n“और, श्वेतद्वीप में जो निरन्नमुक्त कहलाते हैं, वे सदैव यह व्रत किया करते हैं, कभी भी इस व्रत का भंग नहीं होने देते; इसीलिए उन्हें निरन्न कहा जाता है। अतः हमें भी ऐसी ही इच्छा रखनी चाहिए कि, ‘श्वेतद्वीप में जैसे निरन्नमुक्त हैं, उनके समान ही हमें भी होना है।’ किन्तु, इस बात के बारे में हतोत्साह नहीं होना चाहिए। हिम्मत से दृढ़तापूर्वक जैसा कहा है, उसी प्रकार एकादशी व्रत करना चाहिए और भगवान की कथा एवं भजनादि करना, उन्हें सुनना एवं रात्रि के समय जागरण करना, तभी व्रत सच्चा कहा जाएगा। शास्त्रों में भी उसी का नाम ‘एकादशी’ है।”
\nइतना कहकर श्रीजीमहाराज मौन हो गये और सन्त भजन गाने लगे। कुछ देर के बाद श्रीजीमहाराज पुनः बोले कि, “ब्रह्मा ने जब सर्वप्रथम सृष्टि रचना की, तब उन्होंने समस्त प्रजाजनों से कहा कि, ‘आप सब यज्ञ करना। उस यज्ञ द्वारा आपके लिए समस्त पुरुषार्थों की सिद्धि होगी तथा सृष्टि की भी वृद्धि होगी। अतः यज्ञ अवश्य करना।’ तत्पश्चात् ब्रह्मा ने वेदों में कहे गए अनेक प्रकार के यज्ञों की विधिवत् जानकारी दी। उनमें जो प्रवृत्तिमार्गी लोग थे, उनको राजसी, तामसी आदि प्रकार के यज्ञ दिखाए और जो निवृत्तिमार्गी लोग थे, उनको ब्रह्माजी ने सात्त्विक यज्ञों का विधान बताया। उन्हीं यज्ञों का विवरण श्रीकृष्ण भगवान ने भगवद्गीता में भी किया है। हम तो निवृत्तिमार्गी हैं, अतः हमें सात्त्विक यज्ञ करना चाहिए। परन्तु, जिनमें पशुओं का वध किया जाता हो, ऐसे राजसिक-तामसिक यज्ञ हमें नहीं करना चाहिए।
\n“सात्त्विक यज्ञ की विधि इस प्रकार है कि, दस इन्द्रियाँ और ग्यारहवाँ मन जिन-जिन पंचविषयों में आसक्त हों, वहाँ से वापस लौटाकर ब्रह्माग्नि में उनकी आहुति कर देनी चाहिए। इसी का नाम योगयज्ञ है।२२१ इस प्रकार होम करते रहने पर जैसे यज्ञकर्ता को भगवान दर्शन देते हैं, वैसे ही उस योगयज्ञ के करनेवाले के हृदय में अपना स्वरूप जो ब्रह्म है, उसमें परब्रह्म श्रीपुरुषोत्तम प्रकट हो जाते हैं; यह योगयज्ञ का फल है। और, अन्तर्दृष्टिपूर्वक आचरण हो, वह ज्ञानयज्ञ कहा जाता है। यदि कोई पूछे कि, ‘अन्तर्दृष्टि क्या है?’ तो इसका उत्तर यह है कि बाहर अथवा भीतर भगवान की मूर्ति के समक्ष चित्तवृत्ति को स्थिर रखना ही अन्तर्दृष्टि है, और इसके बिना यदि अन्तर्दृष्टि करके भी बैठ गया, तो बाह्यर्दृष्टि ही है। अतः बाहर भगवान का दर्शन तथा पूजन तथा भगवान की कथा-कीर्तन इत्यादिक जो-जो भगवान सम्बंधी क्रियाएँ हैं, वह सभी अन्तर्दृष्टि है; और वही सभी क्रियाएँ ज्ञानयज्ञ कहा जाता है। और, उसी भगवान की मूर्ति को अन्तःकरण में धारण करके उसका पूजन एवं वन्दन आदि करना वह भी अन्तर्दृष्टि तथा ज्ञानयज्ञ कहा गया है। अतः प्रत्येक सत्संगी को ऐसा ज्ञानयज्ञ अखंड होता रहता है। और समाधि तो किसी को लगती है, और किसी को नहीं लगती है, वह तो परमेश्वर की इच्छा से ऐसा होता है अथवा कहीं-कहीं भक्त की अपरिपक्वता के कारण भी ऐसा होता है।
\n“और, कुछ मूर्ख लोग कहते हैं कि, ‘गोपिकाओं की रसिकता सम्बंधी भक्तिमय भजन मत गाइए, केवल ‘निर्गुण’ मार्गी भजन-गान ही करिए।’ तथा जो मनुष्य निर्वस्त्र घूमते-फिरते हैं, उन्हें मूर्ख लोग निर्गुण कहते हैं। परन्तु यदि निर्वस्त्र होकर भ्रमण करनेवालों को निर्गुण कहा जाए, तो कुत्ते, गधे आदि सभी ‘निर्गुण’ ही कहे जाएँगे। अतः यह मूर्खों की अपनी समझ है। जबकि ज्ञानी भक्त यह मानता है कि, ‘भगवान का स्वरूप ही निर्गुण है तथा जिस-जिसका सम्बंध भगवान के साथ हुआ है, वे सब निर्गुणमार्गी हैं। तथा जिन-जिन कथा-कीर्तन में भगवान के स्वरूप का सम्बंध है, वे सभी निर्गुण कहलाते हैं; और जिन कथा-कीर्तन में भगवान का सम्बंध नहीं है, तो समझ लीजिए कि वह मायिक गुणों से युक्त है, अतः वे सगुण ही कहलाते हैं। और जिसको भगवान की प्राप्ति नहीं हुई है, फिर भले ही वह क्यों न निर्वस्त्र ही घूमते रहे, उन्हें निर्गुण नहीं कहा जा सकता। और, जिसको भगवान की प्राप्ति हुई हो, वह चाहे गृहस्थाश्रमी हो अथवा त्यागी, परन्तु वह निर्गुण ही कहलाता है।’ इसलिए भगवान को प्राप्त करने का मार्ग ही निर्गुणमार्ग है। ऐसे लोग जो कुछ भी क्रिया करें, परन्तु वे निर्गुण क्रिया ही है। और, जिसका भगवान के साथ सम्बंध हो गया है, उस मनुष्य के भाग्य का पार ही नहीं रहता। क्योंकि भगवान का सम्बंध एक ही जन्म के पुण्यों से सम्भव नहीं होता। श्रीकृष्ण भगवान ने गीता में कहा है:
\n‘अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्।’\n“इस श्लोक का अर्थ यह है कि: ‘अनेक जन्मों के संचित पुण्यों से जो संसिद्ध हुआ है, ऐसा पुरुष ही परमपद को प्राप्त कर लेता है।’ वह परमपद क्या है? तो प्रत्यक्ष भगवान की प्राप्ति ही परमपद है। श्रीकृष्ण भगवान ने यूं भी कहा है:
\n‘ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः।“इस श्लोक का अर्थ यह है कि: ‘इस संसार में भगवान के अंशरूपी जो जीव हैं, वे मन सहित पंच ज्ञानेन्द्रियों को पंचविषयों से खींचकर अपने वश में रखते हैं। और जो जीव भगवान के अंश नहीं हैं, उन्हें इन्द्रियाँ विषयों की ओर आकृष्ट करके अपनी इच्छा के अनुसार नचाती हैं।’ हम सब इन्द्रियों के द्वारा खींचे जाने से विषयों के प्रति आकृष्ट नहीं होते, अतः हम भगवान के अंश हैं, ऐसा मानकर हमें अत्यंत आनन्दमग्न रहते हुए भगवान का भजन करते रहना तथा सभी इन्द्रियों की वृत्तियों की भगवान के स्वरूप में आहुति दे देना तथा सदैव ज्ञानयज्ञ करते रहना चाहिए।
\n“और यज्ञरहित का कभी कल्याण नहीं होता। चारों वेद, सांख्यशास्त्र, योगशास्त्र, धर्मशास्त्र, अठारह पुराण, महाभारत, रामायण तथा नारद-पंचरात्र आदि समस्त शास्त्रों का यही सिद्धान्त है कि: ‘यज्ञरहित मनुष्य का कल्याण नहीं होता।’ इसलिए, हमारी भी यही आज्ञा है कि समस्त परमहंस तथा सभी सत्संगी ज्ञानयज्ञ२२३ करते रहना। इस प्रकार ज्ञानयज्ञ करते करते अपना स्वरूप जो ब्रह्म है, उसमें जब परब्रह्म भगवान का साक्षात्कार हो जाए, तो वही ज्ञानयज्ञ का फल है। ऐसा ज्ञानयज्ञ करते करते जब श्वेतद्वीप-स्थित निरन्नमुक्तों के सदृश हो गए, तब ज्ञानयज्ञ की विधि की अवधि समाप्त हो जाती है। परन्तु जब तक ऐसे न हो गए, तब तक समझ लेना चाहिए कि वह कार्य अधूरा रह गया। फिर भी, निरन्नमुक्त तुल्य होने की इच्छा अवश्य रखें।२२४ कभी श्रद्धारहित न हों एवं स्वयं को अपूर्ण भी न समझें। और जिस भगवान की प्राप्ति हुई है, इससे स्वयं को कृतार्थ मानकर, सावधान होकर ज्ञानयज्ञ करते ही रहना।”
", "hindi_footnote": "२२०. पद्मपुराण, उत्तर खण्ड: ३९/६७-१०५
\n२२१. जहाँ अन्य टीकाकारों ने इसका अर्थ योगसाधना या व्रत-उपवास किया है, वहाँ भगवान स्वामिनारायण ने इसका अर्थ ब्रह्मरूप हो, परब्रह्म की उपासना कहा है।
\n२२२. गीता (१५/७) तथा ब्रह्मसूत्र (२/३/४३) में जीवात्मा को अंशरूप कहा गया है, परंतु इस वचनामृत का निरूपण अन्य आचार्यों की अपेक्षा अत्यधिक तर्कशुद्ध एवं प्रेरक है।
\n२२३. ‘ज्ञानयज्ञ’ का अर्थ अंतर्दृष्टि है तथा योगयज्ञ का अर्थ ‘अपनी इन्द्रियों तथा अंतःकरण को ब्रह्म-अग्नि में आहुति देना’ है। इस प्रकार दो अर्थ निकालने के बाद यहाँ दोनों को एक ही बताते हैं। इसका अर्थ यह है कि वस्तुतः योगयज्ञ रूप इन्द्रियों तथा अंतःकरण की ब्रह्म-अग्नि में आहुति देना भी एक प्रकार से ‘अंतर्दृष्टि’ ही है, तथा अंतर्दृष्टिरूप ‘ज्ञानयज्ञ’ भी इन्द्रियों तथा अंतःकरण को सत्पुरुष में जुड़ जाने का योगयज्ञ ही है। दोनों एक ही होने से यहाँ फलदर्शन के लिए ‘ज्ञानयज्ञ’ ही कहा जाएगा।
\n२२४. वस्तुतः ब्रह्मस्वरूप सत्पुरुष में इन्द्रियाँ-अंतःकरण का होम करके अक्षरब्रह्म के साधर्म्य को प्राप्त कर भगवान की भक्ति-सेवा करना यही वचनामृत गढ़डा प्रथम ४०, वचनामृत लोया १२ आदि में उत्तम लक्ष्य मानकर स्वीकार किया है, उसी को यहाँ भी प्रधान ध्येय समझना चाहिए।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/141.mp3" }, { "english_title": "Conviction of God; Realizing God to be like OtherAvatārsIs Blasphemy", "english_text": "On Shrāvan sudi 14, Samvat 1878 [12 August 1821], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a small, silken, embroidered cloth in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. Ānandānand Swāmi had just performed His puja. Shriji Mahārāj was wearing a red survāl and dagli made from kinkhāb. He had tied a golden-bordered, orange reto around His head and had also tied a brocaded shelu around His waist. On His shoulder was a sky-blue colored reto, and tied around His wrist were several rākhdis. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Muktānand Swāmi suggested, “Let us sing devotional songs.”
\nShriji Mahārāj said, “Let us talk about God.” He then continued, “The path of gnān should be understood in such a way that one does not malign the form of God in any way. In fact, one should not worry if at sometime or other one has transgressed God’s commands; but one should never malign the form of God. If one does disobey God’s commands, then one can still be freed from that sin by praying to God; however, there are no means of release for one who has maligned the form of God. Therefore, one who is wise should certainly abide by God’s commands to the best of one’s ability. However, one should also intensely maintain the strength of conviction in God’s form; i.e., ‘I have attained the very form of God who reigns supreme, who forever possesses a divine form, and who is the ‘avatāri’ - the cause of all of the avatārs.’ If a person realizes this, then even if he may have left the Satsang fellowship, his love for God’s form will not diminish. In fact, even though he is out of Satsang at present, ultimately, when he leaves his body, he will go to God’s Akshardhām and stay near God.
\n“On the other hand, a person may be in the Satsang fellowship at present, and he may even be abiding by the commands prescribed in the scriptures, but if his conviction of God is not firm, then when he leaves his body, he will either go to the realm of Brahmā or to the realm of some other deity; but he will not go to the abode of Purushottam Bhagwān. Therefore, one should realize the manifest God that one has attained to forever possess a divine form and to be the ‘avatāri’, the cause of all of the avatārs. If, however, one does not realize this, and instead realizes God to be formless or like the other avatārs, then that is regarded as committing blasphemy against God.
\n“Now consider the following: Arjun’s spiritual strength was based on his conviction of God, whereas Yudhishthir’s source of strength was his faith in the words of the scriptures. Then, when the Mahābhārat war was fought, Shri Krishna Bhagwān said to Arjun,
\nSarva-dharmān-parityajya mām-ekam sharanam vraja |“The meaning of this verse is, ‘O Arjun! Abandon all of the various types of dharma and surrender only unto me. I shall deliver you from all sins, so do not lament.’ By keeping faith in these words, Arjun never became disheartened, despite committing countless misdeeds during the war. He maintained firm faith in God. Conversely, Yudhishthir had not committed any sins whatsoever, and yet, because he had faith in the words of the scriptures, he felt, ‘I shall never attain liberation.’ Even when all of the rishis, Vyāsji and even Shri Krishna Bhagwān himself attempted to explain to him, still he did not forsake his remorse. Only when Shri Krishna Bhagwān took him to Bhishma and had him listen to Bhishma’s discourse on the true meaning of the words of the scriptures did he develop some faith. Nevertheless, he did not become totally free of doubt like Arjun. Thus, one who is intelligent should intensely maintain spiritual strength based on the conviction of God.
\n“Even the slightest strength based on this conviction will protect one from great dangers. Shri Krishna Bhagwān has also said,
\nSvalpam-apyasya dharmasya trāyate mahato bhayāt ||2\n“This verse means, ‘If one has the slightest strength based on the conviction of God, it will protect one from great calamities.’ For example, when Arjun fought in the Mahābhārat war, he encountered many, many types of grave dangers in the form of adharma. Yet, he was spared from those dangers because of his conviction of God. Therefore, only he can be called an ekāntik bhakta whose strength is based on the conviction of God more than anything else; and only he can be called a staunch satsangi. The Shrimad Bhāgwat also mentions this predominantly; i.e., ‘If one strays from the dharma proclaimed in the Shrutis and Smrutis, one should not worry. However, one should never abandon the refuge of God.’
\n“Then some may feel, ‘If we propound such talks, dharma will become irrelevant.’ But this principle is not intended to make dharma irrelevant. Rather its purpose is as follows: Places, times, actions, company, mantras, scriptures, preaching and deities can be of two types - pure and impure. Of these, if one were to encounter the impure, and if as a result some difficulties were to arise, then if one has the firm conviction of God, one would never fall from the path of liberation. Conversely, if there is a deficiency in one’s conviction of God, then whenever one falters from dharma, one would feel, ‘I am destined to fall into narak.’ Therefore, only one whose strength is based on the conviction of God is a staunch satsangi. Without this, one is merely appreciative of Satsang. Even the scriptures mention that only one who firmly maintains the conviction of God is called an ekāntik bhakta.”
\nThen Shriji Mahārāj said, “If Nārad, the Sanakādik, and deities such as Brahmā and others were to hear the discourses being presently delivered in Satsang, they would say, ‘We have never heard such talks before, and we shall never hear them again.’ These discourses can be described as ‘Na bhooto na bhavishyati’.3 Although these talks are extremely subtle, even a person of average intelligence can understand them. It is as if these talks are personified. Therefore, there is no limit to the merits of one who, at this present time, has a conviction of Satsang. Realizing this, those who are satsangis should consider themselves to be totally fulfilled. Moreover, a person who has profound love for God, regardless of whether he understands this discourse, has nothing left to do. If, on the other hand, one does not have such profound love for God, then one should definitely realize the greatness of God. Thus, one who is wise should contemplate upon this discourse, understand it, and then take extremely firm refuge in God. This principle alone is the very essence of all essences.”
", "english_footnote": "Abandon all [other] forms of dharma and surrender only unto me. I shall deliver you from all sins; [so] do not lament. - Bhagwad Gitā: 18.66
\nNever before have there been [such talks], and never again will there be [such talks].
", "gujarati_title": "સ્વરૂપનિષ્ઠાનું, અવતાર જેવા જાણે તો દ્રોહ થયાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૮ના શ્રાવણ સુદિ ૧૪ ચૌદશને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિર આગળ મશરૂના ચાકળા ઉપર વિરાજમાન હતા ને તે સમે આનંદાનંદ સ્વામીએ પૂજા કરી હતી તે રાતા કિનખાબનો સુરવાળ પહેર્યો હતો તથા રાતા કિનખાબની ડગલી પહેરી હતી તથા મસ્તક ઉપર સોનેરી ફરતા છેડાનો કસુંબી રેંટો બાંધ્યો હતો તથા કમરે જરકસી શેલું બાંધ્યું હતું તથા ગૂઢા આસમાની રંગનો રેંટો ખભા ઉપર નાખ્યો હતો અને હાથે રાખડીઓ બાંધી હતી અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ કહ્યું જે, “કીર્તન બોલીએ.” પછી શ્રીજીમહારાજે કહ્યું જે, “લ્યો, પરમેશ્વરની વાર્તા કરીએ.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જ્ઞાનમાર્ગ તો એવો સમજવો જે, કોઈ રીતે ભગવાનના સ્વરૂપનો દ્રોહ થાય નહીં. અને કોઈક કાળે ભગવાનના વચનનો લોપ થતો હોય તો તેની ચિંતા નહીં, પણ ભગવાનના સ્વરૂપનો દ્રોહ થવા દેવો નહીં. અને જો ભગવાનનું વચન કાંઈક લોપાયું હોય તો તે ભગવાનની પ્રાર્થના કરીને પણ છૂટકો થાય, પણ ભગવાનના સ્વરૂપનો દ્રોહ કર્યો હોય તો તેનો કોઈ રીતે છૂટકો થાય નહીં. માટે જે સમજુ હોય તેને ભગવાનના વચનમાં તો જેટલું પોતાની સામર્થી પ્રમાણે રહેવાય તેટલું અવશ્ય રહેવું, પણ ભગવાનની મૂર્તિનું બળ અતિશય રાખવું જે, ‘સર્વોપરી ને સદા દિવ્ય સાકારમૂર્તિ અને સર્વ અવતારનું અવતારી એવું જે ભગવાનનું સ્વરૂપ છે તે જ મને પ્રાપ્ત થયું છે.’ અને જે એમ જાણતો હોય ને તેથી જો કદાચિત્ સત્સંગથી બાહેર નીસરી જવાણું તોય પણ તેને ભગવાનની મૂર્તિમાંથી હેત ટળતું નથી અને તે હમણાં તો સત્સંગથી બાહેર છે પણ દેહ મૂકીને તો અંતે ભગવાનનું જે અક્ષરધામ તેને વિષે ભગવાનને સમીપે જશે. અને હમણે સત્સંગમાં રહેતો હશે અને શાસ્ત્રનાં વચનમાં પણ રહેતો હશે અને તેને જો ભગવત્સ્વરૂપની નિષ્ઠા પાકી નહીં હોય તો તે જ્યારે દેહ મૂકશે ત્યારે કાં તો બ્રહ્માના લોકમાં જશે ને કાં તો કોઈક બીજા દેવતાના લોકમાં જશે પણ તે પુરુષોત્તમ ભગવાનના ધામને વિષે નહીં જાય. તે માટે પોતાને સાક્ષાત્ મળ્યું જે ભગવાનનું સ્વરૂપ તેને સદા દિવ્ય સાકારમૂર્તિ ને સર્વ અવતારનું કારણ અવતારી એવું જાણવું. અને જો એમ ન જાણે ને નિરાકાર જાણે ને બીજા અવતાર જેવા જાણે તો એનો દ્રોહ કર્યો કહેવાય.૨૬ અને જેમ અર્જુન હતા તેને તો ભગવત્સ્વરૂપનું બળ હતું અને યુધિષ્ઠિર રાજાને તો શાસ્ત્રનાં વચનનું બળ હતું. પછી જ્યારે ભારતની લડાઈ થઈ ત્યારે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને અર્જુનને કહ્યું જે,
\n‘સર્વધર્માન્પરિત્યજ્ય મામેકં શરણં વ્રજ।“એ શ્લોકનો એ અર્થ છે જે, ‘હે અર્જુન! સર્વ ધર્મને તજીને તું એક મારા જ શરણને પામ્ય, તો હું તને સર્વ પાપ થકી મુકાવીશ. તું કાંઈ શોક કરીશ માં.’ એ વચનને માનીને અર્જુન જે તે લડાઈને વિષે અનંત દોષ થયા તો પણ લેશમાત્ર મનમાં ઝાંખા થયા નહીં અને ભગવાનના આશ્રયનું બળ રાખી રહ્યા. અને યુધિષ્ઠિરે કાંઈ પાપ કર્યું નહીં તો પણ શાસ્ત્રનાં વચનનો વિશ્વાસ હતો તેણે કરીને એમ જાણ્યું જે, ‘મારું કોઈ કાળે કલ્યાણ નહીં થાય.’ પછી સર્વે ઋષિએ સમજાવ્યા તથા વ્યાસજીએ સમજાવ્યા તથા શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને પોતે સમજાવ્યા તોય પણ શોક મૂક્યો નહીં. પછી શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને ભીષ્મ પાસે લઈ જઈને શાસ્ત્ર સંબંધી કથા સંભળાવી ત્યારે કાંઈક વિશ્વાસ આવ્યો; તોય પણ અર્જુન જેવા નિઃસંશય થયા નહીં.૨૮ માટે બુદ્ધિમાનને તો ભગવત્સ્વરૂપનું બળ અતિશય રાખ્યું જોઈએ. એ બળ જો લેશમાત્ર પણ હોય તો મોટા ભયથી રક્ષા કરે. તે પણ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને કહ્યું છે જે,
\n‘સ્વલ્પમપ્યસ્ય ધર્મસ્ય ત્રાયતે મહતો ભયાત્।’૨૯\n“એ શ્લોકનો એ અર્થ છે જે, ‘ભગવત્સ્વરૂપના બળનો લેશમાત્ર હોય તે પણ મોટા ભય થકી રક્ષાને કરે છે.’ જેમ અર્જુને ભારતી લડાઈ કરી ત્યારે તેને વિષે કેટલીક જાતના અધર્મરૂપી મોટા મોટા ભય આવ્યા, પણ તે ભય થકી જે અર્જુનની રક્ષા થઈ તે ભગવત્સ્વરૂપના બળને પ્રતાપે થઈ. માટે જેને સર્વથી ભગવત્સ્વરૂપનું બળ અધિક હોય એ જ એકાંતિક ભક્ત કહેવાય અને તે જ પાકો સત્સંગી કહેવાય.
\n“અને શ્રીમદ્ભાગવતમાં૩૦ પણ એ જ વાત પ્રધાન છે જે, ‘શ્રુતિ-સ્મૃતિના ધર્મને કાંઈક તજાય તો તેની ચિંતા નહીં, પણ ભગવાનનો આશ્રય તજવો નહીં.’ અને કોઈક એમ જાણે જે, ‘આવી વાત કરીએ તો ધર્મ ખોટા થઈ જાય.’ પણ આ વાર્તા કાંઈ ધર્મને ખોટા કર્યા સારુ નથી; આ તો એટલા સારુ છે જે, દેશ, કાળ, ક્રિયા, સંગ, મંત્ર, શાસ્ત્ર, ઉપદેશ અને દેવતા એટલાં વાનાં શુભ અને અશુભ એ બે પ્રકારનાં છે, તેમાંથી જો અશુભનો યોગ થાય ને એને કાંઈક વિઘ્ન પડે તો પણ જો ભગવાનના સ્વરૂપમાં નિષ્ઠા પાકી હોય તો તે કલ્યાણના માર્ગમાંથી કોઈ કાળે પડે નહીં, અને જો ભગવત્સ્વરૂપની નિષ્ઠામાં કાચ્યપ હોય તો જે દિવસ ધર્મમાંથી ચળી જવાય તે દિવસ તે એમ જાણે જે, ‘હું નરકમાં પડી ચૂક્યો.’ માટે જેને ભગવત્સ્વરૂપનું બળ તે જ પાકો સત્સંગી છે અને એ વિના બીજા તો ગુણબુદ્ધિવાળા કહેવાય. અને જેને ભગવત્સ્વરૂપની નિષ્ઠા પાકી હોય તેને જ શાસ્ત્રમાં પણ એકાંતિક ભક્ત કહ્યા છે. અને આ સમયમાં જેવી સત્સંગમાં વાર્તા થાય છે તેને જો નારદ-સનકાદિક ને બ્રહ્માદિક દેવતા સાંભળે, તો સાંભળીને એમ કહે જે, ‘આવી વાર્તા કોઈ કાળે સાંભળી પણ નથી અને સાંભળશું પણ નહીં. આ વાર્તા તો ‘ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ’ એવી છે.’ અને અતિશય ઝીણી વાર્તા થાય છે તો પણ અતિશય સ્થૂળ બુદ્ધિવાળા હોય તેને પણ સમજાય છે, એવી મૂર્તિમાન વાર્તા થાય છે. માટે, ‘આ સમે જેને સત્સંગમાં પ્રતીતિ આવી છે તેના પુણ્યનો પાર આવે એમ નથી,’ એવું જાણીને સત્સંગી હોય તેને પોતાને વિષે કૃતાર્થપણું માન્યું જોઈએ. અને જેને ભગવાનને વિષે અતિશય પ્રીતિ હોય તેને તો આ વાર્તા સમજાય અથવા ન સમજાય તો પણ તેને તો કાંઈ કરવું રહ્યું નથી; પણ જેને પરમેશ્વરને વિષે અતિશય પ્રીતિ તો ન હોય તેને તો જરૂર ભગવાનના સ્વરૂપનો મહિમા સમજ્યો જોઈએ. માટે જે ડાહ્યો હોય તેને તો આ વાર્તા સમજી-વિચારીને અતિ દૃઢ ભગવાનનો આશરો કરવો એ જ મત અતિ સારમાં સાર છે.”
", "gujarati_footnote": "૨૬. આ વચનો દ્વારા શ્રીજીમહારાજનું સર્વોપરીપણું અર્થાત્ શ્રીજીમહારાજ બીજા અવતારોથી જુદા અને શ્રેષ્ઠ છે તે ખૂબ જ સ્પષ્ટ સમજાય છે. અક્ષરબ્રહ્મ ગુણાતીતાનંદ સ્વામી આ વચનામૃત વંચાવી ઘણી વાર સર્વોપરીપણું સમજાવતા હતા. (જુઓ સ્વામીની વાતો: ૩/૧૨). આવા વચનામૃતોનું રહસ્ય છતું કરતાં સર્વોપરીપણાની સ્પષ્ટતા કરતાં વળી તેઓ જણાવે છે કે, “અક્ષરાદિક સર્વ થકી પર અને અદ્વૈતમૂર્તિ (અનન્યમૂર્તિ) એવા જે પ્રગટ પુરુષોત્તમ તેને વિષે ને બીજા વિભૂતિ-અવતારને વિષે કેમ ભેદ છે? તો જેમ તીર ને તીરનો નાંખનારો તથા ચક્રવર્તી રાજા ને ખંડિયા રાજામાં ભેદ છે, ને જેમ સૂર્ય ને સૂર્યમંડળમાં ભેદ છે, ને જેમ ચંદ્રમા ને તારામાં ભેદ છે, તેમ આ પ્રગટ પુરુષોત્તમમાં અને બીજા રામકૃષ્ણાદિક અવતારમાં ભેદ છે. એવી રીતે આ પ્રગટ પુરુષોત્તમને સર્વોપરી જાણવા.” (સ્વામીની વાતો: ૭/૧૫). આવું જ નિરૂપણ નિત્યાનંદ સ્વામી (વાત: ૧૪), વિધાત્રાનંદ સ્વામી (વાત: ૧૪) વગેરે સમકાલીન સંતોએ પણ કર્યું છે.
\n૨૭. ગીતા: ૧૮/૬૬.
\n૨૮. ભાગવત: ૧/૮-૯; મહાભારત, શાંતિપર્વ: ૧/૧૩-૧૭, ૩૮/૬-૭.
\n૨૯. ગીતા: ૨/૪૦.
\n૩૦. ભાગવતમાં નિરૂપેલા પ્રહ્લાદ, અંબરીષ, ધ્રુવ, અજામિલ વગેરેનાં આખ્યાનોમાં ભગવાનના આશ્રયના બળની જ વાત નોંધાઈ છે. પરીક્ષિત રાજાએ ભગવાનના ચરિત્રમાં શંકા કરી ત્યારે પણ, ધર્મથી અધિકપણે ભગવત્સ્વરૂપનો જ મહિમા જણાવ્યો છે.
", "hindi_title": "स्वरूपनिष्ठा, भगवत्स्वरूप का द्रोह", "hindi_text": "संवत् १८७८ में श्रावण शुक्ला चतुर्दशी (१२ अगस्त, १८२१) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के आगे मशरू की गद्दी पर विराजमान थे। उस समय आनन्दानन्द स्वामी ने पूजा की थी, इसलिए लाल किमखाब का चूड़ीदार पायजामा पहना था, लाल किमखाब की बगलबंडी पहनी थी, मस्तक पर सुनहरे पल्ले का कुसुम्भी फेंटा रखा था, कमर पर जरीदार शेला कस रखा था, गाढ़े आसमानी रंग का खेस कन्धे पर रखा था और हाथों में राखियाँ बाँधी थीं। उनके समक्ष मुनि तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय मुक्तानन्द स्वामी ने कहा कि, “भजनगान करते हैं।”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “सुनिए, परमेश्वर की वार्ता करते हैं।” तत्पश्चात् श्रीजीमहाराज बोले कि, “ज्ञानमार्ग को इस प्रकार समझना चाहिए कि, किसी भी तरह भगवान के स्वरूप का द्रोह न हो जाए। हाँ, कभी भगवान की आज्ञा का लोप हो गया, तो उसकी इतनी चिन्ता नहीं है, परन्तु भगवान के स्वरूप का द्रोह कभी नहीं होने देना चाहिए। यदि भगवान की आज्ञा का कुछ उल्लंघन हो गया, तो भगवान की प्रार्थना द्वारा भी उस (पाप) से छुटकारा मिल सकता है। परन्तु यदि भगवान के स्वरूप का द्रोह किया गया, तो उससे छुटकारा कभी नहीं हो सकता। इसलिए, विवेकशील पुरुष का भगवान की आज्ञा का पालन जितना सामर्थ्य हो उतना अवश्य करते रहना, परन्तु भगवान की मूर्ति का अतिशय बल रखना कि, ‘सर्वोपरि, सदा दिव्य, साकार मूर्ति एवं समस्त अवतारों के अवतारी भगवान का स्वरूप ही मुझे प्राप्त हुआ है।’
\n“और जो ऐसा समझता हो, उसे कदाचित् किसी कारणवश सत्संग से निकल जाना पड़े, फिर भी भगवान की मूर्ति से उसका अनुराग नहीं मिटता। हाल में भले ही वह सत्संग से बाहर है, किन्तु उसका देहान्त होने के पश्चात् अन्ततः वह अक्षरधाम में भगवान के सान्निध्य में पहुँचेगा। और, जो सत्संग में रहता होगा, तथा शास्त्रों के वचनों का भी पालन करता होगा, परन्तु उसे यदि भगवत्स्वरूप में निष्ठा सुदृढ़ नहीं है, तो वह देहत्याग करने के पश्चात् ब्रह्मा के लोक में जाएगा या किसी अन्य देवता के लोक में जाएगा, परन्तु पुरुषोत्तम भगवान के धाम में नहीं जाएगा! इसलिए, स्वयं को प्राप्त साक्षात् भगवान का जो स्वरूप है, उसे सदा दिव्य साकार मूर्ति तथा सर्व अवतारों के कारण और अवतारी समझना। ऐसा यदि उसको नहीं जाना, और उस स्वरूप को निराकार तथा अन्य अवतार के सदृश जाना, तो उसका द्रोह किया कहा जायगा।२२५
\n“जैसे अर्जुन को भगवत्स्वरूप का बल था, परन्तु राजा युधिष्ठिर को शास्त्रों के वचनों का बल अधिक था। बाद में जब महाभारत का युद्ध हुआ, तब श्रीकृष्ण भगवान ने अर्जुन से कहा कि:
\n‘सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।“इस श्लोक का अर्थ यह है कि: ‘हे अर्जुन! तुम समस्त धर्मों को छोड़कर केवल मेरी ही शरण में आ जाओ, मैं तुम्हें समस्त पापों से मुक्त कर दूँगा। तुम किसी भी प्रकार की चिन्ता मत करो।’ अर्जुन ने इस वचन को मान लिया। यद्यपि अर्जुन द्वारा युद्ध में अनेक पापयुक्त कर्म हुए, फिर भी वे मन में लेशमात्र भी क्षुब्ध नहीं हुए, और भगवान के आश्रय का बल रखकर डटे रहे। जबकि युधिष्ठिर ने कोई पाप नहीं किया था, फिर भी उन्हें भगवान की आज्ञा की अपेक्षा शास्त्रों के वचनों में अधिक विश्वास था, इसलिए उन्होंने मान लिया था कि, ‘अब कभी भी मेरा कल्याण नहीं होगा।’ बाद में सभी ऋषियों, व्यासजी तथा स्वयं श्रीकृष्ण भगवान ने उनको समझाया, फिर भी क्षुब्धता नहीं छूटी। इसके पश्चात् श्रीकृष्ण भगवान युधिष्ठिर को भीष्म के पास ले गए, जहाँ उन्हें शास्त्र सम्बंधी कथा सुनवाई, तब उन्हें कुछ विश्वास हुआ, फिर भी अर्जुन के समान निःसंशय नहीं हुए। अतः बुद्धिमान को भगवत्स्वरूप का ही अतिशय बल रखना चाहिए। यदि भगवत्स्वरूप का वह बल लेशमात्र भी है तो उसके फलस्वरूप भीषण भय से भी रक्षा हो जाती है। श्रीकृष्ण भगवान ने भी गीता में कहा है:
\n‘स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात्।’२२७\n“इस श्लोक का अर्थ यह है कि: ‘भगवत्स्वरूप का थोड़ा-सा भी बल हो, तो वह भी भीषण भय से रक्षा करता है।’ जैसे अर्जुन को महाभारत के युद्ध में अनेक प्रकार के अधर्मों के बड़े-बड़े भय उपस्थित हुए, किन्तु उनसे अर्जुन की जो रक्षा हुई है, वह केवल भगवत्स्वरूप के बल के प्रताप से ही हुई है। इसलिए जिसे सबसे अधिक भगवत्स्वरूप का बल हो, वही एकांतिक भक्त कहलाता है और उसे ही दृढ़ सत्संगी भी कहते हैं।
\n“और, श्रीमद्भागवत में भी यही बात प्रधानरूप से मिलती है कि, ‘भले ही श्रुति-स्मृतियों की धर्म सम्बंधी आज्ञा को थोड़ा-बहुत छोड़ना पड़े, तो भी उसकी चिन्ता नहीं है, किन्तु भगवान का आश्रय बिलकुल नहीं छोड़ना चाहिए।’ और कितने ही लोग ऐसा सोचने लगते हैं कि, ‘इस प्रकार की बातों से (सदाचाररूप) धर्म का खंडन हो जाएगा,’ परन्तु यह वार्ता धर्म के खंडन के लिए नहीं है, बल्कि इसलिए है कि देश, काल, क्रिया, संग, मन्त्र, शास्त्र, उपदेश तथा देवता सभी शुभ और अशुभ दो प्रकार के होते हैं। उनमें से यदि अशुभ का योग हो गया और भक्त को कुछ विघ्न पड़ गया, तो भी यदि उसकी निष्ठा भगवान के स्वरूप में दृढ़ हो, तो वह मोक्षमार्ग से कभी भी नहीं गिरता। यदि भगवत्स्वरूप के प्रति उसकी निष्ठा में अपरिपक्वता रह गई, तो जिस दिन से वह धर्मच्युत होता है, तबसे वह यह मानने लगता है कि, ‘मैं नरक में गिर चुका हूँ।’ अतः जिसे भगवत्स्वरूप का बल रहता है, वही पक्का सत्संगी कहलाता है। अन्य सभी केवल गुणबुद्धिवाले ही हैं, और जिसे भगवत्स्वरूप में निष्ठा सुदृढ़ बनी हुई है, उन्हीं को शास्त्रों में भी एकान्तिक भक्त कहा गया है।
\n“इस समय तो सत्संग में जैसी वार्ता होती है, उसे यदि नारद-सनकादि तथा ब्रह्मादि देवता सुनें, तो सुनकर वे यही कहेंगे कि, ‘ऐसी वार्ता कभी सुनी भी नहीं है और आगे सुन भी नहीं पाएंगे। ऐसी बातें तो ‘न भूतो न भविष्यति’ की उक्ति को ही सार्थक करती हैं।’
\n“यद्यपि यह अतिशय सूक्ष्म वार्ता है, किन्तु ऐसी मूर्तिमान वार्ता होती है कि अत्यन्त जड़ बुद्धिवालों को भी समझ में आ जाती है। इसलिए इस समय जिन्हें सत्संग में प्रतीति हुई है, उनके पुण्य का पार ही नहीं लगता! ऐसा समझकर सत्संगी को अपने सम्बंध में कृतार्थपन मान लेना चाहिए। जिसकी भगवान में अतिशय प्रीति रही है, भले ही उसे यह वार्ता समझ में आए या न आए, वह कृतार्थ हो चुका है और उसे कुछ साधन करने शेष नहीं रहे। परन्तु जिसकी परमेश्वर में अतिशय प्रीति नहीं हुई, उसे तो भगवान के स्वरूप की महिमा को अवश्य समझ लेना चाहिए। अतः बुद्धिमान मनुष्य को यह वार्ता सोच-समझकर भगवान का आश्रय अति दृढ़ करना चाहिए यही मत सार का भी सार है।”
", "hindi_footnote": "२२५. इन वचनों से श्रीहरि की सर्वोपरिता अर्थात् श्रीहरि दूसरें अवतारों से अलग एवं परे हैं, यह अत्यंत स्पष्ट समझा जाता है। अक्षरब्रह्म गुणातीतानंद स्वामी इस वचनामृत को पढ़कर अनेक बार ‘सर्वोपरिता’ का निरूपण करते थे। (३/१२) स्वामी कहते थे कि (७/१५) अक्षरादिक सभी से परे, और अद्वैतमूर्ति, जो प्रकट पुरुषोत्तम में तथा दूसरे विभूति अवतार में भेद किस प्रकार है? तो जैसे तीर तथा तीर को फेंकनेवाला, तथा चक्रवर्ती राजा तथा ख़िराज देनेवाले अन्य राजा, दोनों में अंतर है, तथा जैसे सूर्य एवं सूर्यमंडल के अन्य ग्रहों में अंतर है, उसी प्रकार इस प्रकट पुरुषोत्तम में एवं अन्य राम-कृष्णादिक अवतारों में अंतर है, इस प्रकार प्रकट पुरुषोत्तम को सर्वोपरि जानना। यही निरूपण स्वामी नित्यानंदजी (बात: १४) तथा विधात्रानन्दजी (बात: १४) ने किया है।
\n२२६. गीता: १८/६६
\n२२७. गीता: २/४०
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/142.mp3" }, { "english_title": "Safeguarding the Fetus in the Form of Faith in God", "english_text": "On Shrāvan vadi 3, Samvat 1878 [16 August 1821], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj arrived at Lakshmivādi on horseback1 from Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. There, He sat facing north on the square platform under the mango tree. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “The Shrimad Bhāgwat proclaims that Brahma possesses a form. However, if those who read it do not have bhakti for God, they will understand God to be formless, even from reading the Shrimad Bhāgwat. Also, from the second canto, which describes the characteristics of the refuge of God, those who are lacking in bhakti will again understand God to be formless. In reality, though, God is not formless. Why? Because it is through God that everything mobile and immobile is created. Now, if God were formless, then how could He create something that possesses a form? For example, ākāsh is formless. Therefore, pots and other forms that can be created from pruthvi cannot be created from that ākāsh. In the same manner, since Brahmā and the rest of creation possess a form, God, their creator, also definitely possesses a form.
\n“Moreover, the Shrimad Bhāgwat states: ‘The supporter of adhyātma, adhibhut and adhidev is God.’ Now I shall explain how, so please listen carefully. Adhyātma, the indriyas of Virāt-Purush; adhibhut, his five mahābhuts; and adhidev, the presiding deities of the indriyas of Virāt-Purush, all entered Virāt. Despite this, Virāt was unable to rise. Only when Vāsudev Bhagwān assumed the form of Purush and entered Virāt-Purush did Virāt-Purush rise. That God thus acts with oneness2 with the adhyātma, adhibhut and adhidev of Virāt-Purush. In reality, however, He is distinct from Virāt, and only this form of God is said to be worthy of seeking refuge.
\n“For example, fire in the form of light is formless, while Agni himself possesses a definite form. Moreover, when Agni suffered from indigestion,3 he came to Krishna and Arjun in his personified form. Then, when he went to burn the Khāndav forest of Indra, that same Agni assumed the form of flames and spread throughout the whole forest. In the same way, Purushottam Bhagwān pervades all through His antaryāmi powers, which are brahmarup. Yet, possessing a definite form, He is also distinct from all. Brahma4 itself is a ray of the light of Purushottam Bhagwān, while God Himself always possesses a form. Therefore, a person who aspires to attain liberation should realize God to possess a definite form and should maintain His firm refuge.
\n“Moreover, he should speak in such a manner so as not to break someone’s refuge of God. For example, just as a woman who carries a fetus in her womb attains a child, one who carries a fetus in the form of faith in God attains God’s Akshardhām. Therefore, one should practice such methods whereby that fetus is never endangered. One should also talk to others in such a way that that fetus in the form of faith in God does not miscarry.”
\nThereafter, Shriji Mahārāj returned to Dādā Khāchar’s darbār from Lakshmivādi. There, He sat on a large, decorated cot on the veranda outside the east-facing rooms. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen Shriji Mahārāj summoned the junior paramhansas and initiated a discussion amongst them. Achintyānand Swāmi then asked a question, “Of the three - gnān, vairāgya and bhakti - which one plays a more significant role in fostering affection for God?”
\nNo one was able to answer that question. So Shriji Mahārāj said, “Here, I shall answer that question, and I shall also describe the characteristics of gnān, vairāgya and bhakti in turn.
\n“All people have a tendency such that on seeing an enticing object, their affection for any object that is not as enticing will naturally diminish. Thus, before the bliss of God’s Akshardhām, these worldly pleasures seem artificial; permanent bliss can only be found in the abode of God. Therefore, if while listening to talks about God, the bliss related to God is realized, then everything that has evolved from māyā will appear worthless. For example, a man with a copper coin in his hand will lose affection for it when someone offers him a gold coin in exchange. In the same way, when one realizes the bliss related to God, one develops vairāgya towards all worldly pleasures, and one develops love only for the form of God. That is the form of vairāgya.
\n“Now I shall describe the form of gnān. There are two sets of scriptures that explain gnān: One set is the Sānkhya scriptures and the other set is the Yoga scriptures.
\n“Of these, the doctrine of the Sānkhya scriptures is as follows: Ākāsh pervades pruthvi, jal, tej and vāyu, and there is not even a single anu that is devoid of ākāsh; still the shortcomings of pruthvi, jal, etc., do not affect ākāsh at all. In the same manner as ākāsh, no māyik flaw can affect Purushottam Bhagwān. This fact is mentioned in the Krishnatāpni Upanishad as follows: When Durvāsā Rishi came to Vrundāvan, Shri Krishna Bhagwān told the gopis, ‘Durvāsā Rishi is hungry; so all of you take dishes of food and go to him.’
\n“Then the gopis asked, ‘But the Yamunā flows along the way. How shall we be able to cross it?’
\n“Shri Krishna Bhagwān replied, ‘Tell Yamunāji that if Shri Krishna is forever a brahmachāri, then please make way for us.’
\n“Laughing, the gopis went to the banks of the Yamunā and said this. Immediately, Yamunāji gave way. The gopis fed the rishi, and he in turn ate all of the food. Then the gopis asked him, ‘How shall we return home, as the Yamunā flows along the way?’
\n“The rishi then asked them, ‘How did you get here?’
\n“The gopis then explained, ‘Shri Krishna had told us that if he has been a brahmachāri since childhood, then ask Yamunāji to give way. Thus, Yamunāji gave way, and we have come to you.’
\n“Hearing this, the rishi said, ‘Now tell Yamunāji that if Durvāsā is continuously fasting, then please give way to us.’
\n“Again, laughing, the gopis said this. Immediately, Yamunāji gave way. On seeing these two incidents, the gopis were totally dumbfounded.
\n“Therefore, God is unaffected in the same manner as ākāsh, and despite being the doer of all actions, God still remains a non-doer. Although He is associated with all, He remains absolutely aloof. In this way, the Sānkhya scriptures describe God as being unaffected. To understand this is gnān according to the Sānkhya doctrine.
\n“Now I shall explain the doctrine of the Yoga scriptures, so please listen. The doctrine of Yoga is that whoever wishes to meditate on God should first stabilize his vision. To stabilize the vision, it should first be fixed upon the form of God or some other object. Then, while staring at the same object, the vision becomes steady, and with it, the antahkaran also becomes steady. When the antahkaran becomes steady, God’s form should be beheld in the heart. This would not be strenuous for the yogi who attempts to behold the form; in fact, he can behold it quite easily. However, if, from the beginning, a person does not stabilize his antahkaran through practice, then when he does meditate on God, many other types of disturbing thoughts arise and obstruct his path.
\n“Thus the principle of the Yoga scriptures is as follows: ‘The vrutti should first be stabilized through practice before it is attached to God.’ Realizing this is gnān according to the Yoga scriptures. Therefore, to consolidate one’s understanding through the doctrines of those two scriptures is known as gnān.
\n“Now the method of practicing bhakti is as follows: When the ocean was churned, Lakshmiji emerged from the ocean. After taking a marriage garland in her hand, Lakshmiji thought, ‘Who is suitable for marriage? I shall marry him.’ Then, wherever she looked and examined, whoever was handsome lacked virtues, and whoever possessed virtues lacked beauty. In this way, she noticed great shortcomings in many. She then saw all of the deities and all of the demons as possessing such shortcomings as well. Finally, seeing that it was only God who was complete with all virtues, without any faults at all and the source of all bliss, Lakshmiji developed profound bhakti towards God. With intense love, she placed the marriage garland around God’s neck and married God. Therefore, to realize such redemptive virtues in God and to seek His firm refuge is known as bhakti.”
\nHearing this, Muktānand Swāmi asked Shriji Mahārāj, “Mahārāj, I have not yet quite understood which of the three of gnān, vairāgya or bhakti has the greater power in fostering affection for God.”
\nThen Shriji Mahārāj replied, “Bhakti has a lot of power; and while gnān and vairāgya also have such power, it is not as much as that of bhakti. However, true bhakti is extremely rare. The characteristics of those who possess bhakti are as follows: When God assumes a form like a human for the sake of the liberation of the jivas and travels on this earth, many of God’s actions are divine and many appear to be māyik. When God assumed the avatār of Krishna, He gave darshan to Devki and Vasudev in a four-armed form. He also lifted Mount Govardhan. He cleansed the Yamunā’s waters of poison by removing Kāliyānāg. He subdued the infatuation of Brahmā and gave darshan to Akrurji in the waters of the Yamunā. He also dispelled the strife of all of the Yādavs by killing the wrestlers, an elephant, as well as wicked persons like Kansa. Similarly, in the avatār of Rām, He broke the bow and also dispelled the strife of the deities by killing wicked persons such as Rāvan. These and other such exploits are known as the divine actions of God.
\n“However, when Sitā was abducted, Raghunāthji appeared to have become insane due to constant crying. In the avatār of Krishna, he fled from Kālyavan, was defeated by Jarāsandh, and also had to relinquish his kingdom in Mathurā to go and settle on an island in the sea. These and other such actions of God appear to be human-like. Even a sinner would perceive divinity in the divine actions of God; a true devotee of God, however, would perceive divinity even when God performs human-like actions. In the Gitā, God has said,
\nJanma karma cha me divyam-evem yo vetti tattvataha |“This verse means: ‘O Arjun! My birth and my actions are divine. He who realizes them as divine will not take another birth when he leaves his body; rather, he will attain me.’ So whenever God performs divine actions, they appear divine to both a devotee and to one who is not a devotee. However, when God performs human-like actions, a true devotee still perceives divinity in them, but by no means does he perceive flaws in such actions of God. Having such understanding is known as having bhakti towards God. In fact, only such devotees earn the fruits mentioned in the above verse.
\n“The gopis were devotees of God, and they never, in any way, perceived flaws in God. On the other hand, merely on listening to the talks about the gopis, King Parikshit perceived a flaw in God. Shukji then explained those flaws to be false by illustrating the powers of God. Therefore, bhakti in which one perceives all of the actions and incidents of God as being divine, as the gopis did, and never perceives a flaw by understanding them to be human-like is very rare. In fact, it is not achieved by merely doing good deeds for one or two lives. Rather, only when the pure sanskārs of many lives accumulate does bhakti like that of the gopis develop. In fact, such bhakti is itself the highest state of enlightenment. It is this type of bhakti that is greater than gnān and vairāgya. If a person has such bhakti in his heart, what would be lacking in his love for God? Nothing would be lacking.”
", "english_footnote": "1. On His mare Mānki.
\n2. Unlike total unity, this ‘oneness’ should be understood to be unity through the antaryāmi power of God.
\n3. Here ‘indigestion’ refers to Agni not being able to bear his own extraordinary heat. Click to read the full story.
\n4. ‘Brahma’ in this context refers to the divine light of Purushottam Bhagwān, and should not be understood to mean ‘Aksharbrahma’.
\nO Arjun! He who thoroughly realises my birth and actions to be divine will not take another birth when he leaves his body; rather, he will attain me. - Bhagwad Gitā: 4.9
", "gujarati_title": "નિશ્ચયરૂપી ગર્ભના જતનનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૮ના શ્રાવણ વદિ ૩ તૃતીયાને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાંથી ઘોડીએ૩૧ અસવાર થઈને શ્રીલક્ષ્મીવાડીએ પધાર્યા હતા. પછી તે ફૂલવાડીને મધ્યે આંબાના વૃક્ષની હેઠે વેદિ છે તે ઉપર ઉત્તરાદું મુખારવિંદ કરીને વિરાજમાન હતા ને શ્રીજીમહારાજે સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં તથા પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “શ્રીમદ્ભાગવતમાં સાકાર બ્રહ્મનું પ્રતિપાદન છે, પણ જે વાંચનારા હોય તેને જો પરમેશ્વરની ભક્તિ ન હોય તો ભગવાનનું સ્વરૂપ શ્રીમદ્ભાગવતમાંથી પણ નિરાકાર સમજાય છે; અને દ્વિતીય સ્કંધમાં જ્યાં આશ્રયનું રૂપ કર્યું છે ત્યાં પણ ભગવાનનું સ્વરૂપ ભક્તિહીન હોય તેને નિરાકાર સમજાય છે;૩૨ પણ ભગવાનનું સ્વરૂપ નિરાકાર નથી. કાં જે, ભગવાન થકી જ સર્વ સ્થાવર-જંગમ સૃષ્ટિ થાય છે, તે જો ભગવાન નિરાકાર હોય તો તે થકી સાકાર સૃષ્ટિ કેમ થાય? જેમ આકાશ નિરાકાર છે તો તે થકી જેવા પૃથ્વી થકી ઘટાદિક આકાર થાય છે તેવા થતા નથી, તેમ બ્રહ્માદિક જે સૃષ્ટિ તે સાકાર છે તો તેના કરનારા જે પરમેશ્વર તે પણ સાકાર જ છે. અને ભાગવતમાં, ‘અધ્યાત્મ, અધિભૂત અને અધિદેવ એ ત્રણનો જે આધાર છે તે ભગવાનનું સ્વરૂપ છે,’ એમ કહ્યું છે. તેની વાત કરીએ તે સાંભળો, અધ્યાત્મ જે વિરાટપુરુષનાં ઇન્દ્રિયો અને અધિભૂત જે તેનાં પંચ મહાભૂત અને અધિદેવ જે વિરાટનાં ઇન્દ્રિયોના દેવતા એ સર્વે વિરાટને વિષે આવ્યાં તો પણ વિરાટ ઊભો ન થયો. પછી વાસુદેવ ભગવાને પુરુષરૂપે થઈને જ્યારે વિરાટપુરુષને વિષે પ્રવેશ કર્યો ત્યારે વિરાટપુરુષ ઊભા૩૩ થયા.૩૪ તે ભગવાન વિરાટપુરુષનાં જે અધ્યાત્મ, અધિભૂત અને અધિદેવ તેને વિષે તદાત્મકપણે૩૫ કરીને વર્તે છે અને સ્વરૂપે૩૬ તો વિરાટ થકી ન્યારા છે. અને તેને જ આશ્રય કરવા યોગ્ય સ્વરૂપ કહ્યું છે. અને જેમ અગ્નિ છે તે પ્રકાશસ્વરૂપે તો અરૂપ છે ને અગ્નિ પોતે તો મૂર્તિમાન છે; તે જ્યારે અગ્નિને અજીર્ણ થયું હતું ત્યારે મૂર્તિમાન અગ્નિ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન ને અર્જુન પાસે આવ્યો હતો, પછી જ્યારે ઇન્દ્રનું ખાંડવ વન બાળવા ગયો ત્યારે તે જ અગ્નિ જ્વાળારૂપ થઈને સમગ્ર વનમાં વ્યાપ્યો.૩૭ તેમ જ પુરુષોત્તમ ભગવાન છે તે બ્રહ્મરૂપ જે પોતાની અંતર્યામી શક્તિ તેણે કરીને સર્વેને વિષે વ્યાપક છે ને મૂર્તિમાન થકા સર્વથી જુદા છે; અને બ્રહ્મ૩૮ છે તે તો પુરુષોત્તમ ભગવાનની કિરણ છે અને પોતે ભગવાન તો સદા સાકારમૂર્તિ જ છે. માટે જેને કલ્યાણને ઇચ્છવું તેને તો ભગવાનને મૂર્તિમાન સમજીને તેનો આશ્રય દૃઢ રાખવો અને વાત પણ એવી કરવી જે, કોઈને ભગવાનનો આશ્રય હોય તો તે ટળે નહીં. અને જેમ સ્ત્રીના ઉદરમાં ગર્ભ હોય પછી તેમાંથી પુત્રરૂપ ફળ ઉદય થાય છે, તેમ જેને ભગવાનના સ્વરૂપનો નિશ્ચયરૂપ ગર્ભ હોય તેને ભગવાનનું જે અક્ષરધામ તે રૂપ ફળની પ્રાપ્તિ થાય છે. માટે એવો ઉપાય કરવો, જેણે કરીને એ ગર્ભને વિઘ્ન ન થાય. અને બીજાને પણ એવી વાત કરવી, જેણે કરીને ભગવાનના નિશ્ચયરૂપ ગર્ભનો પાત ન થાય.”
\nપછી શ્રીજીમહારાજ વાડી થકી દાદાખાચરના દરબારમાં પધાર્યા અને ઉગમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન થયા અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે નાના નાના પરમહંસને બોલાવીને પરસ્પર ચર્ચા કરાવી. પછી અચિંત્યાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યું જે, “જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને ભક્તિ એ ત્રણને વિષે ભગવાનના સ્વરૂપમાં પ્રીતિ થયાનું વિશેષ કારણ કોણ છે?” પછી એ પ્રશ્નનો ઉત્તર તો કોઈથી થયો નહીં. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “લ્યો, એ પ્રશ્નનો ઉત્તર અમે કરીએ અને જ્ઞાન, વૈરાગ્ય ને ભક્તિ તેનું રૂપ જુદું જુદું કહીએ જે, જીવમાત્રનો એવો સ્વભાવ છે જે, ‘સારું પદાર્થ દેખે ત્યારે તેથી ઊતરતું જે પદાર્થ હોય તેમાંથી સહજે જ પ્રીતિ ટળી જાય છે.’ માટે ભગવાનનું જે અક્ષરધામ છે ને તેને વિષે જે સુખ છે તેની આગળ જે આ માયિક સુખ છે તે તો નકલ જેવું છે અને અચળ સુખ તો ભગવાનના ધામને વિષે જ છે. માટે પરમેશ્વરની વાત સાંભળતાં સાંભળતાં જો ભગવાન સંબંધી સુખ ઓળખાય તો જેટલું માયા થકી ઉત્પન્ન થયું છે તે સર્વે તુચ્છ જણાય. જેમ ત્રાંબાનો પૈસો કોઈક પુરુષના હાથમાં હોય તેને જ્યારે તે પૈસા માટે સોનામહોર કોઈ આપે ત્યારે ત્રાંબાના પૈસામાંથી હેત ઊતરી જાય છે, એવી રીતે જ્યારે ભગવાન સંબંધી સુખમાં દૃષ્ટિ પહોંચે ત્યારે જેટલું માયિક સુખ છે તે સર્વ થકી વૈરાગ્ય પામે છે અને એક ભગવાનની મૂર્તિમાં જ હેત થાય છે; એ વૈરાગ્યનું સ્વરૂપ કહ્યું છે.
\n“હવે જ્ઞાનનું સ્વરૂપ કહીએ છીએ જે, જ્ઞાનનિરૂપણને વિષે બે શાસ્ત્ર છે – એક સાંખ્યશાસ્ત્ર ને બીજું યોગશાસ્ત્ર. તેમાં સાંખ્યશાસ્ત્રનો એ મત છે જે, જેમ આકાશ જે તે પૃથ્વી, જળ, તેજ, વાયુ તેમાં વ્યાપક છે; અને આકાશ વિના એક અણુ પણ ક્યાંય ખાલી નથી તો પણ પૃથ્વી આદિકના જે વિકાર તે આકાશને અડતા જ નથી; તેમ પુરુષોત્તમ ભગવાન છે તેને આકાશની પેઠે માયિક વિકાર કોઈ અડતો જ નથી.૩૯ એ વાર્તા કૃષ્ણતાપની ઉપનિષદમાં કહી૪૦ છે જે, જ્યારે દુર્વાસા ઋષિ વૃંદાવનને વિષે આવ્યા ત્યારે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને ગોપીઓને કહ્યું જે, ‘દુર્વાસા ભૂખ્યા છે માટે સર્વે થાળ લઈને જાઓ.’ પછી ગોપીઓએ પૂછ્યું જે, ‘આડાં યમુનાજી છે તે કેમ ઊતરાશે?’ ત્યારે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને કહ્યું જે, ‘યમુનાજીને તમે એમ કહેજો જે, શ્રીકૃષ્ણ સદા બ્રહ્મચારી હોય તો માર્ગ દેજ્યો.’ પછી ગોપીઓએ હસતી હસતી યમુનાજીને કાંઠે જઈને એમ કહ્યું, ત્યારે યમુનાજીએ તત્કાળ માર્ગ દીધો. પછી ગોપીઓએ ઋષિને જમાડતાં તે ઋષિ સર્વના થાળ જમી ગયા. પછી ગોપીઓએ કહ્યું જે, ‘અમે ઘેર કેમ કરીને જઈએ? આડાં યમુનાજી છે.’ ત્યારે તે ઋષિએ પૂછ્યું જે, ‘આવ્યાં ત્યારે કેમ કરીને આવ્યાં હતાં?’ પછી ગોપીઓએ કહ્યું જે, ‘શ્રીકૃષ્ણે એમ કહ્યું હતું જે, અમે સદા બાળબ્રહ્મચારી હોઈએ તો યમુનાજીને કહેજો જે માર્ગ દેજો. પછી યમુનાજીએ માર્ગ દીધો તે તમારી પાસે આવ્યાં છીએ.’ તે વાત સાંભળીને ઋષિ બોલ્યા જે, ‘હવે યમુનાજીને એમ કહેજો જે, દુર્વાસા સદા ઉપવાસી હોય તો માર્ગ દેજ્યો.’ પછી ગોપીઓએ હસતી હસતી જઈને એમ કહ્યું ત્યારે યમુનાજીએ તત્કાળ માર્ગ દીધો. ત્યારે ગોપીઓએ સર્વે એ બે વાત જોઈને અતિશય આશ્ચર્ય પામી. માટે ભગવાનનું સ્વરૂપ તો એવું આકાશની પેઠે નિર્લેપ છે અને સર્વે ક્રિયાઓને કર્તા થકા ભગવાન અકર્તા છે અને સર્વના સંગી થકા પણ અત્યંત અસંગી છે. એવી રીતે સાંખ્યશાસ્ત્ર ભગવાનના સ્વરૂપને નિર્લેપપણે કરીને કહે છે એવું સમજવું, એ સાંખ્યને મતે જ્ઞાન છે.
\n“હવે યોગશાસ્ત્રનો મત કહીએ તે સાંભળો. યોગનો મત એમ છે જે, જેને ભગવાનનું ધ્યાન કરવું હોય તેને પ્રથમ દૃષ્ટિ સ્થિર કરવી. તે દૃષ્ટિ સ્થિર કરવા સારુ ભગવાનની પ્રતિમા અથવા બીજું કાંઈ પદાર્થ હોય તેમાં પ્રથમ દૃષ્ટિને ઠરાવવી. પછી એક ને એક આકાર જોતાં થકાં દૃષ્ટિ સ્થિર થઈ જાય ત્યારે તે ભેળું અંતઃકરણ પણ સ્થિર થાય છે. અને જ્યારે અંતઃકરણ સ્થિર થાય ત્યારે ભગવાનની મૂર્તિ હૃદયમાં ધારવી. તેમાં ધારણા કરનારા યોગીને પ્રયાસ ન પડે, સુખે ધરાય છે. અને જો પ્રથમથી અભ્યાસ કરીને અંતઃકરણ સ્થિર ન કરે તો જ્યારે ભગવાનનું ધ્યાન કરે ત્યારે બીજાં પણ કેટલાંક ટીખળ આડાં આવીને ઊભાં રહે. માટે યોગશાસ્ત્રનું એ સિદ્ધાંત છે જે, ‘પ્રથમ અભ્યાસ કરીને વૃત્તિ સ્થિર કરવી ને પછી ભગવાન સંગાથે જોડવી.’૪૧ એમ જાણવું એ યોગશાસ્ત્ર સંબંધી જ્ઞાન છે. એવી રીતે એ બે શાસ્ત્રને મતે કરીને જે સમજણ દૃઢ કરવી તેનું નામ જ્ઞાન છે.
\n“હવે ભક્તિની રીત તો એમ છે જે, જ્યારે સમુદ્રમંથન કર્યું ત્યારે સમુદ્રમાંથી લક્ષ્મીજી નીસર્યાં. પછી લક્ષ્મીજીએ હાથમાં વરમાળા લઈને વિચાર કર્યો જે, ‘વરવા યોગ્ય કોણ છે? તેને હું વરું.’ પછી જ્યાં તપાસીને જોયું ત્યાં તો જેમાં રૂપ તેમાં રૂડા ગુણ નહીં ને જેમાં કાંઈક ગુણ તેમાં રૂપ નહીં. એવી રીતે ઘણાકને વિષે મોટાં મોટાં કલંક દીઠાં. પછી દેવતામાત્ર તથા દૈત્યમાત્ર તેને કલંકના ભર્યા દેખીને સર્વ ગુણે કરીને સંપૂર્ણ અને સર્વ દોષે રહિત ને સર્વ સુખના નિધાન એવા એક ભગવાનને જ દીઠા ત્યારે લક્ષ્મીજીને ભગવાનને વિષે દૃઢ ભક્તિ થઈ. પછી અતિ પ્રેમે કરીને ભગવાનને વરમાળા પહેરાવી ને ભગવાનને વર્યાં.૪૨ માટે એવા કલ્યાણકારી ગુણને જે જાણવા ને પરમેશ્વરનો દૃઢ આશ્રય કરવો તેનું જ નામ ભક્તિ છે.”
\nએ વાર્તા સાંભળીને મુક્તાનંદ સ્વામીએ શ્રીજીમહારાજને પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને ભક્તિ, એને વિષે પરમેશ્વરને વિષે પ્રીતિ થવાનું કેને વિષે અધિક દૈવત આવ્યું? તે સમજાણું નહીં.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ભક્તિને વિષે દૈવત ઘણું છે અને જ્ઞાન-વૈરાગ્યમાં દૈવત તો છે પણ ભક્તિ જેટલું નથી અને ભક્તિ તો અતિ દુર્લભ છે. તે ભક્તિવાળાનાં લક્ષણ આવાં હોય છે જે, જ્યારે જીવોના કલ્યાણ અર્થે ભગવાન મનુષ્ય જેવી મૂર્તિ ધરીને પૃથ્વીને વિષે વિચરે છે ત્યારે ભગવાનનાં કેટલાંક ચરિત્ર તો દિવ્ય હોય ને કેટલાંક ચરિત્ર તો માયિક જેવાં હોય. તે જ્યારે ભગવાને કૃષ્ણાવતાર ધાર્યો ત્યારે દેવકી-વસુદેવને ચતુર્ભુજ દર્શન દીધું તથા ગોવર્ધન તોળ્યો તથા કાલિયનાગને કાઢીને યમુનાજીનું જળ નિર્વિષ કર્યું તથા બ્રહ્માનો મોહ નિવારણ કર્યો તથા અક્રૂરજીને યમુનાના જળને વિષે દર્શન દીધું તથા મલ્લ, હસ્તી, કંસાદિક દુષ્ટને મારીને સર્વ યાદવનું કષ્ટ નિવારણ કર્યું; તેમ જ રામાવતારને વિષે ધનુષ ભાંગ્યું તથા રાવણાદિક દુષ્ટને મારીને સર્વ દેવતાનું કષ્ટ નિવારણ કર્યું ઇત્યાદિક જે પરાક્રમ તે ભગવાનનાં દિવ્ય ચરિત્ર કહેવાય. અને સીતાહરણ થયું ત્યારે રઘુનાથજી રોતાં રોતાં ઘેલા જેવા થઈ ગયા તથા કૃષ્ણાવતારમાં કાળયવનની આગળ ભાગ્યા તથા જરાસંધની આગળ હાર્યા ને પોતાની રાજધાની જે મથુરા તેને તજીને સમુદ્રના બેટમાં જઈ વસ્યા ઇત્યાદિક જે ભગવાનનાં ચરિત્ર તે પ્રાકૃત જેવાં જણાય છે. માટે દિવ્ય ચરિત્ર હોય તેમાં તો પાપી હોય તેને દિવ્યપણું જણાય પણ જ્યારે ભગવાન પ્રાકૃત ચરિત્ર કરે ને તેને વિષે પણ જેને દિવ્યપણું જણાય ત્યારે તે પરમેશ્વરનો ભક્ત સાચો. અને ભગવાને ગીતામાં કહ્યું છે જે,
\n‘જન્મ કર્મ ચ મે દિવ્યમેવં યો વેત્તિ તત્ત્વતઃ।“એ શ્લોકનો એમ અર્થ છે જે, ‘હે અર્જુન! મારાં જન્મ ને કર્મ તે દિવ્ય છે. તેને જે દિવ્ય જાણે તે દેહને મૂકીને ફરી જન્મને નથી પામતો, મને જ પામે છે.’ માટે જે ભગવાન દિવ્ય ચરિત્ર કરે તે તો ભક્ત ને અભક્ત બેયને દિવ્ય જણાય, પણ જ્યારે ભગવાન મનુષ્યના જેવાં પ્રાકૃત ચરિત્ર કરે તો પણ તેને વિષે જેને દિવ્યપણું જ જણાય પણ કોઈ રીતે ભગવાનનાં તે ચરિત્રમાં અભાવ આવે નહીં, એવી જેની બુદ્ધિ હોય તેને પરમેશ્વરની ભક્તિ કહેવાય; અને એવી ભક્તિ કરે તે જ ભક્ત કહેવાય. અને એ શ્લોકમાં કહ્યું જે ફળ તે આવા ભક્તને જ થાય છે. અને જેમ ગોપીઓ ભગવાનનાં ભક્ત હતાં તે કોઈ રીતે ભગવાનનો અવગુણ લીધો જ નહીં અને રાજા પરીક્ષિતે તો ગોપીઓની વાત સાંભળી એટલામાં જ ભગવાનનો અવગુણ લીધો. પછી શુકજીએ ભગવાનનું સમર્થપણું દેખાડીને તે અવગુણને ખોટો કરી નાખ્યો.૪૪ માટે જે જે ભગવાન ચરિત્ર કરે તે સર્વેને ગોપીઓની પેઠે દિવ્ય જાણે પણ કોઈ રીતે પ્રાકૃત જાણીને અભાવ તો આવે જ નહીં, એવી જે ભક્તિ તે તો મહાદુર્લભ છે. અને એક-બે જન્મને સુકૃતે કરીને એવી ભક્તિ ન આવે, એ તો અનેક જન્મના જ્યારે શુભ સંસ્કાર ભેળા થાય છે ત્યારે તેને ગોપીઓના સરખી ભક્તિ ઉદય થાય છે. અને એવી ભક્તિ છે તે જ પરમ પદ છે. માટે આવી રીતની જે ભક્તિ તે જ્ઞાન-વૈરાગ્ય થકી અધિક છે અને જેના હૃદયને વિષે આવી રીતની ભક્તિ હોય તેને ભગવાનને વિષે પ્રીતિમાં શું બાકી છે? કાંઈ બાકી નથી.”
", "gujarati_footnote": "૩૧. માણકી.
\n૩૨. ભાગવત: ૨/૯/૩૨-૩૫. આ ચાર શ્લોકમાંથી ભગવાનનું નિરાકારપણું ભક્તિહીનને જણાવાની શક્યતા છે. આ જ દ્વિતીય સ્કંધના ૧૦મા અધ્યાયમાં ૧-૨ શ્લોકમાં આશ્રયનું નિરૂપણ કરેલ છે.
\n૩૩. પોતાની પ્રવૃત્તિ કરવામાં સમર્થ થયા. (ભાગવત: ૩/૬/૯-૧૦).
\n૩૪. ભાગવત: ૩/૨૬/૭૦-૭૧.
\n૩૫. તેના અંતર્યામીપણે.
\n૩૬. દિવ્યમૂર્તિથી તો.
\n૩૭. મહાભારત, આદિપર્વ: ૨૧૫-૨૧૬.
\n૩૮. અહીં ‘બ્રહ્મ’ શબ્દ વચનામૃત ગ. પ્ર. ૪૫ની જેમ ભગવાનની અંતર્યામી શક્તિરૂપ તેજનો વાચક છે, પણ અક્ષરધામ વાચક નથી.
\n૩૯. મહાભારત, મોક્ષધર્મના અધ્યાયોમાં સાંખ્યશાસ્ત્રનાં નિરૂપણમાં ૩૦૩/૧૩-૧૭ તથા ૨૯૪/૩૮-૪૦માં પરમાત્માનું નિર્ગુણ, નિર્વિકારીપણે વર્ણન છે, જે આ સ્થળે કરેલા વર્ણનની સમાન છે.
\n૪૦. ગોપીઓનો આ પ્રસંગ ગોપાલોત્તરતાપિની ઉપનિષદ: ૧માં પ્રાપ્ત થાય છે.
\n૪૧. મહાભારત: ૨૮૯/૩૯-૪૧; યોગસૂત્ર: ૧/૧ તથા ૧/૨૩.
\n૪૨. ભાગવત: ૮/૮/૨૩-૨૪.
\n૪૩. ગીતા: ૪/૯.
\n૪૪. ભાગવત: ૧૦/૩૦-૩૩.
", "hindi_title": "निश्चयरूप गर्भ का जतन", "hindi_text": "संवत् १८७८ में श्रावण कृष्णा तृतीया (१६ अगस्त, १८२१) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन से घोड़ी पर सवार होकर श्रीलक्ष्मीवाड़ी में पधारे थे। उस फूलवाडी में वे आम्रवृक्ष के नीचे की वेदी पर उत्तर की ओर मुखारविन्द करके विराजमान थे। श्रीजीमहाराज ने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष परमहंस तथा विभिन्न स्थानों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “श्रीमद्भागवत में साकार ब्रह्म का प्रतिपादन किया गया है, फिर भी श्रीमद्भागवत का पाठ करनेवाले यदि परमेश्वर की भक्ति से रहित हों, तो उन्हें श्रीमद्भागवत से भी भगवान का स्वरूप निराकार ही लगता है। तथा द्वितीय स्कन्ध में जहाँ आश्रय का रूप प्रतिपादित किया है, वहाँ भी भगवान का स्वरूप भक्तिरहित पुरुष को निराकार प्रतीत होता है। परन्तु भगवान का स्वरूप निराकार नहीं है, क्योंकि भगवान से ही समस्त स्थावर-जंगम की सृष्टि होती है। यदि भगवान निराकार होते, तो उनसे साकार सृष्टि कैसे संभव हुई होती? जैसे आकाश निराकार है, तो उससे पृथ्वी द्वारा जैसे घटादिक आकार होते हैं, वैसे नहीं होते, उसी प्रकार ब्रह्मादि सृष्टि साकार है, तो उसके कर्ता परमेश्वर भी साकार ही हैं।
\n“श्रीमद्भागवत में अध्यात्म, अधिभूत तथा अधिदेव तीनों का आधार भगवान का स्वरूप ही बताया गया है। उस बात को सुनिये, अध्यात्म अर्थात् विराट पुरुष की इन्द्रियाँ, अधिभूत अर्थात् विराट पुरुष के पंच महाभूत तथा अधिदेव अर्थात् विराट पुरुष के इन्द्रियों के देवता ये सभी विराट में प्रविष्ट हुए फिर भी विराट जाग्रत नहीं हुए, परन्तु जब वासुदेव भगवान ने पुरुषरूप द्वारा विराट पुरुष में प्रवेश किया, तब विराट पुरुष अपनी प्रवृत्ति करने में समर्थ हो गए। ऐसे भगवान विराट पुरुष के अध्यात्म, अधिभूत तथा अधिदेव तीनों में तादात्म्य से (अंतर्यामीरूप से) निवास करते हैं, किन्तु स्वरूप (दिव्यरूप) से वे विराट पुरुष से भिन्न हैं। वही आश्रय करने योग्य स्वरूप है। जैसे अग्नि प्रकाशस्वरूप की दृष्टि से अरूप है, तथापि वह स्वयं मूर्तिमान है। इस विषय में एक कथा भी है कि जब अग्नि को अजीर्ण हुआ था, तब मूर्तिमान अग्नि श्रीकृष्ण भगवान तथा अर्जुन के पास आया था। वह जब खांडव वन जलाने गया, तब वही अग्निदेव ज्वालारूप होकर समग्र वन में व्याप्त हो गया। उसी प्रकार पुरुषोत्तम भगवान अपनी ब्रह्मरूप अन्तर्यामी शक्ति द्वारा समस्त प्राणियों में व्याप्त हैं तथा मूर्तिमान होकर सबसे भिन्न भी हैं। और, जो ब्रह्म है, वह पुरुषोत्तम भगवान की किरण है२२८ किन्तु स्वयं भगवान सदैव साकार मूर्ति ही हैं। अतएव, जो कल्याण का इच्छुक है, उसे भगवान को मूर्तिमान समझकर उनका आश्रय दृढ़ करक रखना चाहिए; तथा बात भी ऐसी करनी चाहिए कि किसी को भगवान का आश्रय हो, तो वह उन बातों से मिट न जाए। और, जिस प्रकार उदरस्थ गर्भ से स्त्री को पुत्ररूप फल का उदय होता है, वैसे ही जिसे भगवान के स्वरूप का निश्चयरूप गर्भ रहा हो, उसे भगवान के अक्षरधामरूपी फल की प्राप्ति होती है। अतः ऐसा उपाय करें कि जिससे उस निश्चयरूपी गर्भ को विघ्न उपस्थित न हो जाए और दूसरों से भी ऐसी बात करनी चाहिए, जिससे भगवान सम्बंधी निश्चयरूपी गर्भ का पात न हो जाए।”
\nइसके पश्चात् श्रीजीमहाराज वाड़ी से दादाखाचर के राजभवन में पधारे। और पूर्वी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान हुए। उनके समक्ष परमहंस तथा विभिन्न स्थानों के हरिभक्त बैठे हुए थे।
\nश्रीजीमहाराज ने छोटे-छोटे परमहंसों को बुलाकर परस्पर चर्चा करने की आज्ञा दी। तब अचिन्त्यानन्द स्वामी ने प्रश्न किया कि, “ज्ञान, वैराग्य तथा भक्ति तीनों में से विशेष कौन है कि जिसके कारण भगवान के स्वरूप में प्रीति उत्पन्न होती जाती है?”
\nतब परमहंसों में से कोई भी इस प्रश्न का उत्तर न दे सके। इसके पश्चात् श्रीजीमहाराज बोले कि, “चलो, इस प्रश्न का उत्तर हम देते हैं और ज्ञान, वैराग्य एवं भक्ति के रूपों का पृथक्-पृथक् विवेचन करते हैं।
\n“जीवमात्र का ऐसा स्वभाव है कि: ‘जब वह उत्कृष्ट पदार्थ को देखता है, तब उससे निम्न प्रकार के पदार्थ से उसको प्रीति नहीं होती।’ उसी प्रकार भगवान के अक्षरधाम में जो सुख है, उसके आगे यह मायिक सुख तो कृत्रिम सा है। अचल सुख तो भगवान के धाम में ही है। इसलिए, परमेश्वर की बात सुनते-सुनते यदि भगवान सम्बंधी सुख ज्ञात हो जाए, तो जितना माया से उत्पन्न सुख है, वह सब तुच्छ प्रतीत हो जाता है। जैसे किसी के पास तांबे का सिक्का हो, और उसके बदले में उसे कोई सोने की मोहर दे दे, तब तांबे के सिक्के से उसका मोह नष्ट हो जाएगा; वैसे ही भगवान सम्बंधी सुख में दृष्टि पहुँचने पर जितने मायिक सुख हैं, उन सभी से वैराग्य हो जाता है और एकमात्र भगवान की मूर्ति से ही प्रेम हो जाता है। इसे ही वैराग्य का स्वरूप बताया गया है।
\n“अब ज्ञान का स्वरूप बताते हैं। ज्ञान-निरूपण में दो शास्त्र हैं। एक है, सांख्यशास्त्र तथा दूसरा, योगशास्त्र। उनमें सांख्यशास्त्र का मत है कि जिस प्रकार आकाश स्वयं पृथ्वी, जल, प्रकाश तथा वायु में व्याप्त है और बिना आकाश के एक अणु भी कहीं खाली नहीं है, फिर भी पृथ्वी आदि के विकार आकाश को स्पर्श नहीं करते, उसी प्रकार पुरुषोत्तम भगवान को आकाश की तरह कोई भी मायिक विकार स्पर्श नहीं करता। कृष्णतापनीयोपनिषद् में इस सिद्धान्त का वर्णन किया गया है, कि जब दुर्वासा ऋषि वृन्दावन में आए, तब श्रीकृष्ण भगवान ने गोपियों से कहा कि, ‘दुर्वासा भूखे हैं, इसलिए तुम सब उनके लिए थाल लेकर जाओ।’ गोपियों ने पूछा कि, ‘यमुनाजी बीच में हैं, तो हम उस पार कैसे लगेंगे?’ तब श्रीकृष्ण भगवान ने कहा कि, ‘यमुनाजी से तुम ऐसा कहना कि, “श्रीकृष्ण यदि सदैव ब्रह्मचारी रहे हों, तो मार्ग दे देना।”’ यह वचन सुनकर गोपियाँ हँसती हुईं यमुना तट पर जा पहुँचीं और उन्होंने इस बात को दोहराया। तब यमुनाजी ने तत्काल मार्ग दे दिया और वे ऋषि के पास पहुँच गईं। उन्होंने ऋषि को भोजन कराया। ऋषि उनके थालों के सभी खाद्यपदार्थ खा गए। बाद में गोपियों ने उनसे कहा कि, ‘हम अपने घर वापस कैसे जाएं? बीच में यमुनाजी हैं!’ ऋषि ने पूछा कि, ‘वहाँ से यहाँ किस प्रकार आई थीं?’ गोपियों ने बताया कि, ‘श्रीकृष्ण ने हमसे यह कहा था कि, “यमुनाजी से कहना कि यदि श्रीकृष्ण सर्वदा बालब्रह्मचारी रहे हों, तो वे मार्ग दे दें।” बाद में यमुनाजी ने मार्ग दे दिया, जिससे हम सब आपके पास आ गईं।’ यह सुनकर ऋषि बोले कि, ‘अब यमुनाजी से यह कहना कि, “यदि दुर्वासा सदैव उपवासी रहे हों, तो मार्ग दे देना।”’ गोपियाँ हँसती-हँसती वहाँ गईं और उन्होंने यही बात कह दी, तब यमुनाजी ने उन्हें तत्काल मार्ग दे दिया। इन दोनों घटनाओं को देखकर गोपियों को अत्यन्त आश्चर्य हुआ। अतः भगवान का स्वरूप आकाश के समान निर्लेप है तथा समस्त क्रियाओं को करते हुए भी भगवान अकर्ता हैं। वे सबके संगी होते हुए भी अत्यंत असंगी हैं। इस प्रकार, सांख्यशास्त्र भगवान के स्वरूप को निर्लेप बताता है, यह सांख्य मतानुसार ‘ज्ञान’ है।
\n“अब योगशास्त्र का मत बताते हैं, उसे सुनिए। योगशास्त्र का मत यह है कि जिसे भगवान का ध्यान करना हो, वह सर्वप्रथम अपनी दृष्टि स्थिर करें। दृष्टि को स्थिर करने के लिए भगवान की प्रतिमा अथवा किसी अन्य पदार्थ में दृष्टि को एकाग्र रखना। इस प्रकार एक ही आकार को देखते रहने पर दृष्टि स्थिर हो जाती है और उसके साथ-साथ अन्तःकरण भी स्थिर हो जाता है। जब अन्तःकरण स्थिर हो जाए, तो बाद में भगवान की मूर्ति को हृदय में धारण करें। इस प्रक्रिया में योगी बिना प्रयास के सहजतापूर्वक हृदय में धारण कर लेता है। यदि योगी पहले से ही अभ्यास द्वारा अंतःकरण को स्थिर नहीं करता, तो भगवान के ध्यान के समय अन्य कितनी ही उलझनें विघ्न डालने के लिए खड़ी हो जाती हैं। अतः योगशास्त्र का सिद्धांत यह है कि सबसे पहले अभ्यास द्वारा चित्त-वृत्ति को स्थिर कर लेना चाहिए, इसके पश्चात् उसे भगवान के साथ सम्बद्ध कर देना चाहिए। इस बात को समझ लेना ही योगशास्त्र सम्बंधी ज्ञान है। इस प्रकार, इन दो शास्त्रों के मतानुसार अपनी समझ को सुदृढ़ बनाना, वही ज्ञान है।
\n“अब भक्ति की रीति बताते हैं। जब समुद्र-मन्थन किया गया, तब समुद्र में से लक्ष्मीजी प्रकट हुईं। बाद में लक्ष्मीजी ने हाथ में वरमाला लेकर यह विचार किया कि, ‘वरण करने योग्य कौन है, जिसका वरण मैं कर सकूँ।’ बाद में लक्ष्मीजी ने इस बात का पता लगा लिया कि जिसमें रूप है, उसमें गुण नहीं है और जिसमें कुछ गुण है, उसमें रूप नहीं है। इस प्रकार उन्होंने अनेक में बड़े-बड़े कलंक देखे। समस्त देवताओं एवं दैत्यों को उन्होंने कलंक से भरे हुए देखा और केवल भगवान को ही उन्होंने सर्वगुण सम्पन्न, सर्वदोषों से रहित तथा सर्व सुखनिधान पाया। तब लक्ष्मीजी की भक्ति भगवान में सुदृढ़ हो गई। बाद में उन्होंने अत्यन्त प्रेमपूर्वक भगवान को वरमाला पहनाकर उनसे विवाह कर लिया। इस प्रकार, कल्याणकारी गुणों को जानना और परमेश्वर का दृढ़ आश्रय ग्रहण करना, उसी का नाम भक्ति है।”
\nयह सुनकर मुक्तानन्द स्वामी ने श्रीजीमहाराज से पूछा कि, “हे महाराज! परमेश्वर से प्रीति होने के सम्बंध में ज्ञान, वैराग्य तथा भक्ति में से किसका अधिक प्रधान बल रहता है, यह बात हमें समझ में नहीं आई।”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “भक्ति में अधिक सामर्थ्य है। ज्ञान-वैराग्य यद्यपि समर्थ तो हैं, परन्तु भक्ति जितने समर्थ नहीं हैं। भक्ति तो अतिदुर्लभ है। भक्तिमान पुरुषों के लक्षण ये हैं कि जब जीवों के कल्याण के लिए भगवान मनुष्याकार मूर्ति धारण करके पृथ्वी पर विचरण करते हैं, तब भगवान के कितने ही चरित्र दिव्य तथा कितने ही चरित्र मायिक जैसे लगते हैं। जैसे कि जब भगवान ने कृष्णावतार धारण किया, तब उन्होंने देवकी तथा वसुदेव को चतुर्भुज-रूप में दर्शन दिया, गोवर्धन पर्वत उठाया और कालीय नाग को निकालकर यमुनाजी का जल निर्विष कर दिया, ब्रह्मा का मोह निवारण किया, अक्रूरजी को यमुना-जल में दर्शन दिया, तथा मल्ल, हस्ति और कंसादि दुष्टों को मारकर समस्त यादवों का कष्ट दूर किया। उसी प्रकार, रामावतार के समय उन्होंने धनुष तोड़ा तथा रावणादि दुष्टों का संहार कर समस्त देवताओं का कष्ट-निवारण किया इत्यादि पराक्रम भगवान के दिव्य चरित्र कहलाते हैं। परन्तु सीताहरण के समय रघुनाथजी रोते-रोते पागल जैसे हो गए तथा कृष्णावतार के अवसर पर वे कालयवन के भय से भाग निकले तथा जरासंध के समक्ष पराजित हो गए और अपनी राजधानी मथुरा को छोड़कर समुद्री द्वीप में जाकर बस गए इत्यादि भगवान के चरित्र मायिक जैसे लगते हैं।
\n“अतः दिव्य चरित्रों में तो पापीजनों तक को दिव्यता प्रतीत होती है, परन्तु जब भगवान प्राकृत चरित्र करें, तब भी जिसको दिव्यता दिखाई पड़े, वही परमेश्वर का सच्चा भक्त है। और, भगवान ने गीता में कहा है कि:
\n‘जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः।“इस श्लोक का अर्थ यह है कि, ‘हे अर्जुन! मेरे जन्म एवं कर्म दिव्य हैं। जो पुरुष उनकी दिव्यता को समझ लेता है, देहत्याग के पश्चात् उसका पुनर्जन्म नहीं होता, बल्कि वह मुझे ही प्राप्त कर लेता है।’ अतः भगवान जो दिव्य चरित्र दिखाते हैं, वे भक्त तथा अभक्त दोनों को दिव्य प्रतीत होते हैं, परन्तु जब भगवान मनुष्यों के समान प्राकृत चरित्र करते हैं, तब भी उनमें जिसे दिव्यता दिखाई पड़े और भगवान के उन चरित्रों में किसी प्रकार का दुर्भाव न रहे, ऐसी जिसकी निर्दोषबुद्धि हो, उसे ही परमेश्वर की भक्ति कहा जाता है। जो ऐसी भक्ति करे, वही भक्त कहलाता है। और, उक्त श्लोक में प्रतिपादित फल भी ऐसे भक्त को ही मिलता है।
\n“और, जैसे गोपियाँ भगवान की भक्त थीं, तो उन्होंने भगवान का किसी भी प्रकार से अवगुण नहीं सोचा। जबकि राजा परीक्षित ने गोपियों की बात सुननेमात्र से ही भगवान के चरित्र में संशय कर लिया। बाद में शुकजी ने उन्हें भगवान की सामर्थ्य दिखाकर उस संशय को नष्ट कर दिया। अतएव, भगवान जो भी चरित्र करें, उन्हें गोपियों के समान दिव्य मान लेना चाहिए, परन्तु उन्हें किसी प्रकार से प्राकृत भावयुक्त समझकर दुर्भाव नहीं रखना चाहिए। ऐसी भक्ति महादुर्लभ है और एक-दो जन्मों के पुण्यों से ऐसी भक्ति प्रकट नहीं होती, किन्तु अनेक जन्मों के संचित शुभ संस्कारों से ही गोपियों की जैसी भक्ति का उदय होता है। ऐसी भक्ति ही परमपद है। इसलिए, इस प्रकार की भक्ति ज्ञान तथा वैराग्य से भी अधिक महत्त्वपूर्ण है। जिसके हृदय में ऐसी भक्ति हो, उसे भगवान से प्रीति होने में क्या शेष रह गया है? कुछ भी नहीं!”
", "hindi_footnote": "२२८. यहाँ ‘ब्रह्म’ शब्द वचनामृत गढ़डा प्रथम ४५ की तरह भगवान की अंतर्यामी शक्ति को निरूपित करता है, परंतु वह अक्षरधाम वाचक शब्द नहीं है।
\n२२९. गीता: ४/९
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/143.mp3" }, { "english_title": "AllKarmasBecoming a Form ofBhakti", "english_text": "On Shrāvan vadi 5, Samvat 1878 [18 August 1821], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot under the neem tree in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “After listening to all of the scriptures, some people believe that they only deal with dharma, arth and kām. Thinking thus, they themselves also perform pious karmas such as sacrifices, observances, etc., only for the attainment related to dharma, arth and kām. As a result, they enjoy the fruits of such karmas in Devlok, Brahmalok or Mrutyulok. Then, they return to the cycle of births and deaths. Therefore, the pious karmas that a person performs while harboring a desire for dharma, arth and kām all become sāttvik, rājasik and tāmasik; and the fruits of those karmas are enjoyed while staying in the realms of swarg, Mrutyulok and pātāl. However, they do not attain the gunātit abode of God. As long as one does not attain liberation, the miseries of births, deaths and narak do not subside.
\n“So, if one abandons the desire for the fruits related to dharma, arth and kām, and if one performs pious karmas only to please God, then those pious karmas become a form of bhakti and aid in the attainment of liberation. Thus the verses:
\nĀmayo yena bhootānām jāyate yash-cha suvrat |“The essence of this verse is as I have described earlier.
\n“However, this fact is actually very intricate, and if it is not fully understood, then on seeing a devotee of God behaving in the same way as all ignorant people do, one would perceive flaws in him. As a result, the person who perceives the flaws would be consigned to narak.
\n“But in fact, there is a vast difference between the activities of a devotee of God and the activities of a non-believer. How? Well, all activities of a non-believer are for pampering his indriyas, whereas all activities of a devotee of God are solely for serving God and His devotee. As a result, the devotee’s activities are a form of bhakti.
\n“Moreover, bhakti is like gnān in the sense that both are a form of non-karma. Hence, all of a devotee’s activities are in a form of karmas that do not cause attachment. Thus the verse in the Bhagwad Gitā:
\nKarmanyakarma yaha pashyed-akarmani cha karma yaha |“The meaning of this verse is as follows: If a person sees non-karma, i.e., gnān, in the karmas performed by the devotees of God for the purpose of pleasing God; and he sees a non-believer who has adopted the path of nivrutti as drowned in karmas, then such a person is said to possess gnān and is the most intelligent amongst all people; he is a yogi; he is worthy to attain liberation and is ‘krutsna-karma-krut’ - i.e., he has performed all karmas.
\n“Therefore, if in any way a person perceives a flaw in a devotee of God who, by God’s command, performs karmas for the purpose of pleasing God, then adharma and its retinue will enter and reside in the perceiver’s heart.”
", "english_footnote": "O Observer of Pious Vows [Vyās]! Does not that same [food, e.g. ghee] which causes illness in beings - if purified and prescribed by a qualified doctor - cure that illness? Similarly, then, if all of one’s karmas - which [normally] cause one to pass through births and deaths - are offered to God instead, those same karmas are destroyed [i.e. are no longer capable of causing births and deaths, but instead, lead to one’s liberation]. - Shrimad Bhāgwat: 1.5.33 & 34
", "gujarati_title": "કર્મમાત્ર ભક્તિરૂપ થયાંનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૮ના શ્રાવણ વદિ ૫ પંચમીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિર આગળ લીંબડાના વૃક્ષ હેઠે ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેટલા ગ્રંથ છે તે સર્વે ગ્રંથોને સાંભળીને કેટલાક જે જીવ છે તે એ ગ્રંથોને ધર્મ, અર્થ ને કામ પર જાણે છે. પછી એમ જાણીને પોતે પણ ધર્મ, અર્થ ને કામ તેને જ અર્થે યજ્ઞ-વ્રતાદિક શુભ કર્મ કરે છે. પછી તે કર્મનું ફળ દેવલોક અથવા બ્રહ્મલોક અથવા મૃત્યુલોક, તેને વિષે ભોગવીને પછી ત્યાંથી પડે છે ને નરક-ચોરાસીમાં જાય છે. માટે જે જીવ ધર્મ, અર્થ ને કામને વિષે પ્રીતિ રાખીને જે જે સુકૃત કરે છે તે સર્વે સાત્ત્વિકી, રાજસી ને તામસી થાય છે ને તે કર્મનું ફળ સ્વર્ગ, મૃત્યુ ને પાતાળ એ ત્રણ લોકમાં રહીને ભોગવાય છે; પણ ગુણાતીત જે ભગવાનનું ધામ તેને પામે નહીં. અને જ્યારે મોક્ષ ન થાય ત્યારે જન્મ-મરણ અને નરકનું દુઃખ તે મટે નહીં. અને જો ધર્મ, અર્થ ને કામ સંબંધી જે ફળની ઇચ્છા તેનો ત્યાગ કરીને તેનાં તે શુભ કર્મ જો ભગવાનની પ્રસન્નતાને અર્થે કરે તો એ જ શુભ કર્મ છે તે ભક્તિરૂપ થઈને કેવળ મોક્ષને અર્થે થાય છે. ત્યાં શ્લોક છે જે,
\n‘આમયો યેન ભૂતાનાં જાયતે યશ્ચ સુવ્રત!।“એ શ્લોકનો પૂર્વે વાત કરી એ જ ભાવ છે. માટે એ વાર્તા છે તે સૂધી અટપટી છે, તે જો પૂરી સમજાણી ન હોય તો ભગવાનના ભક્ત હોય તેનો પણ સર્વ અજ્ઞાની જીવના સરખો દેહનો વ્યવહાર જોઈને તે ભગવાનના ભક્તનો અવગુણ લે; તેણે કરીને અવગુણનો લેનારો નારકી થાય છે. અને ભગવાનના ભક્તની ને વિમુખ જીવની ક્રિયામાં તો ઘણો ફેર છે; કેમ જે, વિમુખ જે જે ક્રિયા કરે છે તે પોતાનાં ઇન્દ્રિયોને લાડ લડાવવાને અર્થે કરે છે ને ભગવાનનો ભક્ત જે જે ક્રિયા કરે છે તે તો કેવળ ભગવાન ને ભગવાનના ભક્ત તેની સેવાને અર્થે કરે છે. માટે હરિજનની જે સર્વે ક્રિયા તે તો ભક્તિરૂપ છે. અને જે ભક્તિ છે તે તો નૈષ્કર્મ્ય જે જ્ઞાન તે રૂપ છે. માટે હરિજનની ક્રિયા છે તે તો સર્વે નૈષ્કર્મ્યરૂપ૪૬ છે. ત્યાં શ્લોક ભગવદ્ગીતાનો છે -
\n‘કર્મણ્યકર્મ યઃ પશ્યેદકર્મણિ ચ કર્મ યઃ।“એ શ્લોકનો અર્થ છે જે, ‘ભગવાનનો ભક્ત હોય તે ભગવાનની પ્રસન્નતાને અર્થે જે જે કર્મ કરે છે તે કર્મને વિષે અકર્મ જે જ્ઞાન તેને જે દેખે છે અને વિમુખ હોય તે નિવૃત્તિમાર્ગ પકડીને અકર્મપણે રહેતો હોય તો પણ તેને કર્મમાં બૂડ્યો છે એમ જે દેખે છે, તે દેખનારો સર્વે મનુષ્યને વિષે બુદ્ધિમાન છે ને તે જ્ઞાની છે તથા તે યુક્ત છે કહેતાં મોક્ષને યોગ્ય છે અને ‘કૃત્સ્નકર્મકૃત્’ કહેતાં સર્વ કર્મનો કરનારો છે.’ માટે ભગવાનની આજ્ઞાએ કરીને ભગવાનની પ્રસન્નતાને અર્થે ભગવાનના ભક્ત જે જે કર્મ કરે છે તેનો કોઈ રીતે અવગુણ જો લે તો તેના હૃદયને વિષે કુટુંબે સહિત અધર્મ આવીને નિવાસ કરે છે.”
", "gujarati_footnote": "૪૫. ભાવાર્થ: જે ઘી ખાવાથી રોગ થાય છે, તે જ ઘી આયુર્વેદનાં ઓષધો સાથે, વૈદ્યના માર્ગદર્શન અનુસાર અનુપાનરૂપે લેવામાં આવે, તો તે ઘી રોગનો નાશ કરે છે. તેવી જ રીતે સાંસારિક ક્રિયાઓ મનુષ્યોનું અધઃપતન કરનાર છે, પરંતુ તે જ ક્રિયાઓ પરમાત્માની સેવામાં આવી જાય તો મોક્ષ આપનાર બને છે. (ભાગવત: ૧/૫/૩૩-૩૪)
\n૪૬. બંધન નહીં કરનારું.
\n૪૭. ગીતા: ૪/૧૮.
", "hindi_title": "सभी कर्म भक्तिरूप कैसे हों?", "hindi_text": "संवत् १८७८ में श्रावण कृष्णा पंचमी (१८ अगस्त, १८२१) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के सामने नीमवृक्ष के नीचे पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष मुनि तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “जितने ग्रन्थ हैं उन सबको सुनकर कितने ही जीव अपनी यह धारणा बना लेते हैं कि ये ग्रन्थ धर्म, अर्थ तथा काम के निमित्त ही हैं। ऐसा समझकर ये जीव स्वयं भी धर्म, अर्थ और काम की उद्देश्यपूर्ति के लिए यज्ञ-व्रतादि शुभकर्म करते हैं। बाद में वे उन कर्मों का फल देवलोक अथवा ब्रह्मलोक या मृत्युलोक में भोग कर वहाँ से गिरते हैं और चौरासी लाख योनियों में जाते हैं। इसलिए, जो जीव धर्म, अर्थ और काम से प्रीति रखकर जो-जो सुकृत करते हैं, वे सब सात्त्विक, राजसिक तथा तामसिक होते हैं और उन कर्मों का फल उन्हें स्वर्गलोक, मृत्युलोक तथा पाताललोक में रहकर भोगना पड़ता है। परन्तु वे भगवान के गुणातीत धाम को नहीं पाते। और, जब मोक्ष ही नहीं होता, तब जन्म, मरण एवं नरकजन्य दुःख भी नहीं मिटते। इसलिए धर्म, अर्थ तथा काम सम्बंधी फल की इच्छा का परित्याग कर, यदि उन्हीं शुभ कर्मों को भगवान की प्रसन्नता के लिए किया जाए, तो वे ही शुभ कर्म भक्तिरूप होकर केवल मोक्ष के लिए फलदायी हो जाते हैं। इस विषय में यह श्लोक है:
\n‘आमयो येन भूतानां जायते यश्च सुव्रत!“इस श्लोक का भी पूर्वोक्त भाव ही है। अतः यह वार्ता बड़ी अटपटी है, वह यदि पूर्णरूप से समझ में न आयी, तो भगवान के भक्त का व्यवहार भी अज्ञानी जीवों के समान ही देखकर उसका भी वह दुर्भाव ग्रहण कर लेता है; ऐसे अवगुण ग्रहण करनेवाला नारकी होता है। और, भगवान के भक्त एवं विमुख जीवों की क्रिया में बड़ा अन्तर रहता है, क्योंकि विमुख जीव जो-जो क्रिया करता है, वह अपनी इन्द्रियों के पोषण के लिए करता है; जबकि भगवान का भक्त मात्र भगवान तथा भगवद्भक्त की सेवा के लिए समस्त क्रियाएँ करता है। अतः हरिभक्त की जो क्रियाएँ होती हैं, वे भक्तिरूप होती हैं। तथा जो भक्ति है, वह तो नैष्कर्म्य ज्ञान का रूप है। इस कारण, हरिभक्त की समस्त क्रियाएँ नैष्कर्म्यरूप (अबन्धक) हैं। इस सन्दर्भ में भगवद्गीता का यह श्लोक है:
\n‘कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः।“इस श्लोक का अर्थ यह है कि: ‘भगवान का भक्त भगवान की प्रसन्नता के लिए जो-जो कर्म करता है, उसमें जो अकर्मात्मक ज्ञान को देखता है और विमुख व्यक्ति निवृत्तिमार्ग को अपनाकर अकर्मभाव से रहता हो, फिर भी उसे कर्मों में ही डूबा हुआ जो देखता है, वही सभी मनुष्यों में बुद्धिमान एवं ज्ञानी है और वही युक्त अर्थात् मोक्ष के लिए योग्य है। तथा ‘कृत्स्नकर्मकृत्’ अर्थात् सर्व कर्मों को करनेवाला है।’ इसलिए भगवान की आज्ञा अनुसार उनकी प्रसन्नता के लिए भगवान के भक्त जो-जो कर्म करते हैं, उनको देखकर यदि कोई उनके विषय में अवगुण ग्रहण करता है, तो उसके हृदय में अधर्म अपने परिवार के साथ आकर निवास कर लेता है!”
", "hindi_footnote": "२३०. अर्थ: “हे सुव्रत! जिस प्रकार घृतादि वस्तुओं के अतिभक्षण से मनुष्यों में रोग उत्पन्न हो जाता है, उसका निवारण घृत द्वारा नहीं होता, बल्कि घृतादि वस्तुओं में औषधों को मिश्रित किया जाए, तो वे रोग का पूर्णतः मूलोच्छेद कर डालती हैं। वैसे ही मनुष्यों की समस्त क्रियाएँ (व्रत, यज्ञ, दानादि) अन्त में संसृति का कारण होती हैं। फिर भी, यदि वे ही क्रियाएँ परमेश्वर की भक्ति के रूप में की गई तो वे अनादि अज्ञान की निवृत्ति के साथ-साथ मोक्ष को भी सुलभ बना देती हैं।” (श्रीमद्भागवत: १/५/३३-३४)
\n२३१. गीता: ४/१८
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/144.mp3" }, { "english_title": "The Art of Ruling", "english_text": "On Shrāvan vadi 6, Samvat 1878 [19 August 1821], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan on the veranda outside the west-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “I wish to talk to you, so please listen. In the discourse I am about to deliver, I shall describe only one spiritual endeavor for attaining liberation, but it is so powerful that all other spiritual endeavors are incorporated within it. It is as follows:
\n“The jiva, which resides in the body, feels, ‘Lust, anger and other vicious natures are attached to my jiva.’ In this manner, depending on which of the vicious natures, i.e., lust, anger, avarice, etc., is predominant in a person, he believes his jiva to be full of that nature due to his association with it. But, in fact, not a single one of these vicious natures lies within the jiva; the jiva has merely believed itself to possess them out of its own foolishness.
\n“Hence, he who wishes to attain the highest state of enlightenment should make an effort, but he should not relax or lose courage. Also, he should think, ‘Just as the four antahkarans, the ten indriyas, and the five prāns reside in this body, similarly, I am the jivātmā, and I also reside in this body. However, I am greater than all of them, and I am their controller.’ But he should not think, ‘I am insignificant, whereas the antahkarans and indriyas are strong.’ For example, if a king were to possess little or no intelligence, then even the members of his own family would not obey his orders. When the people in the village hear about this, no one in the village would obey his orders. Further, when the people throughout the kingdom hear about this, no one in the kingdom would obey his orders. As a result, the king would become depressed and powerless. He would sit idly and would not attempt to enforce his rule over anyone.
\n“In this analogy, the king symbolizes the jiva, the members of the household symbolize the antahkaran, and the people of the village and kingdom symbolize the indriyas. So, if the jiva becomes discouraged and relaxes its authority, then when it wishes to exercise its sovereignty over the antahkaran and orient it towards God, the antahkaran will not follow. Also, if it wishes to control the indriyas, even the indriyas will not comply. Then, even though the jiva is the king of the kingdom in the form of this body, it becomes helpless like a beggar. When a king becomes discouraged, his subjects who live in his kingdom assume power and do not allow him to exercise his authority at all. Likewise, in the kingdom of the jiva - symbolized by this body - lust, anger and other vicious natures - who are not the king - assume the kingship. Then, they do not allow the jiva to exercise control.
\n“Thus, he who aspires to attain liberation should never harbor such timidity and should employ whatever measures are necessary to force the indriyas and antahkaran to accept his authority - like a king who studies books about the art of ruling and then exercises authority over his kingdom, but is not subdued by his subjects. However, if the king did not know the art of ruling, the people would not obey his orders; rather, they would begin to beat him. Then, his country would become desolate, or he himself would behave miserably because no one would obey his rule. In this manner, not knowing the art of ruling results in two unfortunate consequences. Similarly, if the jiva were to attempt to rule the kingdom in the form of the body without understanding the art of ruling, then it would never become happy.”
\nThereafter, Muktānand Swāmi asked Shriji Mahārāj, “How should one who aspires to attain liberation learn the art of ruling?”
\nShriji Mahārāj replied, “The art of ruling should be learnt in the following way: First of all, one should thoroughly realize the greatness of God. Then, one should conquer one’s mind by meditating on God’s form. One should conquer one’s ears by listening to discourses related to God, but one should not allow worldly talks to be heard by the ears. In the same manner, the skin should only be allowed to touch God and the devotees of God. The eyes should only be allowed to do darshan of God and His followers. The tongue should forever sing the praises of God and taste only the prasād of God. The nose should only be allowed to smell the fragrance of flowers and other objects that have been consecrated by God. None of the indriyas should be allowed to follow the unrighteous path. When a person behaves in this manner, no one can overthrow his authority in the kingdom in the form of his body.
\n“Only one who endeavors in this way and totally discards timidity is said to be walking on the path of liberation. This is an extremely great method for overcoming one’s swabhāvs. If this method of personal endeavor is practiced vigilantly, then all spiritual endeavors for attaining liberation are incorporated within this one endeavor. Hence, personal endeavor itself is the greatest of all spiritual endeavors for attaining liberation.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "રાજનીતિનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૮ના શ્રાવણ વદિ ૬ છઠને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં આથમણે બારણે ઓરડાની ઓસરીએ શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિરની આગળ વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એક વાત કરીએ છીએ તે સર્વ સાંભળો, અને આ જે વાર્તા કહીશું તેમાં એક જ સાધન કલ્યાણને અર્થે કહીશું, તે એકને વિષે સર્વે સાધન આવી જાય એવું એક બળવાન કલ્યાણનું સાધન છે. તે કહીએ છીએ જે, દેહને વિષે જે જીવ છે તે એમ જાણે છે જે, ‘કામ-ક્રોધાદિક ભૂંડી પ્રકૃતિઓ છે તે મારા જીવ સાથે જડાણી છે.’ એવી રીતે કામાદિક જે જે પ્રકૃતિ જેને વિષે મુખ્ય હોય તે પ્રકૃતિને યોગે કરીને પોતાના જીવને કામી, ક્રોધી, લોભી ઇત્યાદિક કુલક્ષણે યુક્ત માને છે. પણ જીવને વિષે તો એ એકે કુલક્ષણ છે નહીં. એ તો જીવે મૂર્ખાઈએ કરીને પોતાને વિષે માની લીધાં છે. માટે જેને પરમ પદ પામવા ઇચ્છવું તેને કાંઈક પોતાને વિષે પુરુષાતન રાખવું પણ છેક નાદાર થઈને બેસવું નહીં; અને એમ વિચાર કરવો જે, ‘જેમ આ દેહમાં ચાર અંતઃકરણ છે, દશ ઇન્દ્રિયો છે, પંચ પ્રાણ છે, તેમ હું જીવાત્મા છું તે પણ આ દેહને વિષે છું, તે સર્વ થકી અધિક છું ને એ સર્વનો નિયંતા છું.’ પણ એમ ન માનવું જે, ‘હું તો તુચ્છ છું ને અંતઃકરણ, ઇન્દ્રિયો તો બળવાન છે.’ જેમ કોઈક રાજા હોય ને તે બુદ્ધિહીન હોય, પછી એના ઘરનાં મનુષ્ય હોય તે પણ તેનું વચન માને નહીં. પછી એ વાર્તાની જ્યારે ગામનાં મનુષ્યને ખબર પડે ત્યારે ગામમાં પણ કોઈ હુકમ માને નહીં. પછી દેશનાં મનુષ્ય એ વાત સાંભળે ત્યારે દેશનાં મનુષ્ય પણ કોઈ હુકમ માને નહીં. પછી તે રાજા ગ્લાનિ પામીને અસમર્થ થઈને બેસી રહે અને કોઈ ઉપર હુકમ ચલાવે નહીં. તેમ રાજાને ઠેકાણે જીવ છે અને ઘરનાં મનુષ્યને ઠેકાણે અંતઃકરણ છે ને ગામનાં ને દેશનાં મનુષ્યને ઠેકાણે ઇન્દ્રિયો છે. તે જ્યારે એ જીવ નાદાર થઈને બેસે ને પછી અંતઃકરણ ઉપર હુકમ કરીને પરમેશ્વર સન્મુખ રાખવાને ઇચ્છે ત્યારે અંતઃકરણ એનું કહ્યું કરે નહીં અને ઇન્દ્રિયોને વશ રાખવા ઇચ્છે તો ઇન્દ્રિયો પણ એને વશ રહે નહીં. પછી એ જીવ કાયાનગરને વિષે રાજા છે તો પણ રાંકની પેઠે ઓશીયાળો થઈ રહે છે. અને જ્યારે રાજા નાદાર થાય ત્યારે તેના નગરને વિષે મનુષ્ય હોય તે સાંઢ થઈને બેસે છે ને રાજાનું લેશમાત્ર ચાલવા દે નહીં; તેમ આ જીવના કાયાનગરને વિષે પણ જે કામાદિક રાજા નથી તે રાજા થઈને બેસે છે અને એ જીવનું લેશમાત્ર ચાલવા દેતા નથી. માટે જેને કલ્યાણને ઇચ્છવું તેને એવું નાદારપણું રાખવું નહીં ને જે પ્રકારે પોતાનાં ઇન્દ્રિયો ને અંતઃકરણ તે સર્વે પોતાના હુકમમાં વર્તે એવો ઉપાય કરવો. જેમ રાજા હોય તે રાજનીતિના ગ્રંથ ભણીને પોતાના રાજ્યમાં પોતાનો હુકમ ચલાવે પણ રૈયતનો દબાવ્યો દબાય નહીં. અને જો રાજનીતિ ન જાણતો હોય તો તે વસ્તી હુકમ ન માને તેને મારવા જ માંડે, પછી પોતાનો દેશ હોય તે ઉજ્જડ થઈ જાય અને કાં તો કોઈ હુકમ જ માને નહીં તેણે કરીને પોતે દુખિયો થકો વર્તે. એવી રીતે રાજનીતિ જાણ્યા વિના બે વાતે બગાડ થાય છે; તેમ જીવ પણ જો રાજનીતિને જાણ્યા વિના કાયાનગરમાં હુકમ કરવા જાય તો એમાંથી સુખ થાય નહીં.”
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ શ્રીજીમહારાજને પૂછ્યું જે, “કલ્યાણને ઇચ્છે તેને કેમ રાજનીતિ ભણવી?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “રાજનીતિ એમ ભણવી જે, પ્રથમ તો ભગવાનનું માહાત્મ્ય સારી પેઠે જાણવું. પછી ભગવાનની મૂર્તિનું ધ્યાન કરીને મનને વશ કરવું ને ભગવાનની કથા સાંભળીને શ્રોત્રને વશ કરવા, પણ ગ્રામ્યવાર્તા હોય તે સાંભળવા દેવી નહીં. તેમ જ ત્વચા તે ભગવાન ને ભગવાનના જન તેનો જ સ્પર્શ કરે; અને નેત્ર તે પરમેશ્વર ને તેના દાસ તેનું જ દર્શન કરે; અને રસના તે અખંડ ભગવદ્ગુણને જ ગાય ને ભગવાનનો પ્રસાદ હોય તેનો જ સ્વાદ લે; અને નાસિકા તે ભગવાનનાં પ્રસાદી જે પુષ્પાદિક તેનો જ સુગંધ લે; પણ કુમાર્ગે કોઈ ઇન્દ્રિયને ચાલવા દે નહીં. એવી રીતે જે વર્તે તેનો દેહરૂપી નગરને વિષે હુકમ કોઈ ફેરવે નહીં. અને એવી રીતે પુરુષપ્રયત્ને યુક્ત જે વર્તે ને નાદારપણાનો સારી પેઠે ત્યાગ કરે એ જ કલ્યાણને માર્ગે ચાલ્યો તેને સ્વભાવ જીત્યાનો અતિશય મોટો ઉપાય છે. અને એ પુરુષપ્રયત્નરૂપ જે ઉપાય છે તેને સાવધાન થઈને કરે તો જેટલાં કલ્યાણને અર્થે સાધન છે તે સર્વે પુરુષપ્રયત્નરૂપી સાધનને વિષે આવે છે; માટે પુરુષપ્રયત્ન છે તે જ કલ્યાણને અર્થે સર્વ સાધન થકી મોટું સાધન છે.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "आध्यात्मिक मार्ग की राजनीति", "hindi_text": "संवत् १८७८ में श्रावण कृष्णा षष्ठी (१९ अगस्त, १८२१) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पश्चिमी द्वार के कमरे के बरामदे में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के सामने विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष परमहंस तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “एक बात कहता हूँ, उसे ध्यान से सुनिये और इस वार्ता में कल्याण के लिए केवल एक ही साधन बताते हैं। उस एक साधन में समस्त साधन आ जाते हैं। कल्याण के ऐसे एक प्रबल साधन के विषय में सुनिए। शरीर में जो आत्मा है, वह जानता है कि काम-क्रोधादि बुरी प्रकृतियाँ मेरे साथ जड़ चुकी हैं। इस प्रकार, जो काम-क्रोध आदि विकृतियाँ जिसमें मुख्य रूप से रहती हैं, उन विकारों के योग से वह अपने आपको ‘मैं कामी, क्रोधी तथा लोभी हूँ,’ इस प्रकार कुलक्षणों से युक्त मानता है। परन्तु, जीवात्मा में तो उनमें से एक भी कुलक्षण नहीं है। वास्तव में साधक ने मूर्खता के कारण उन दोषों को अपने में समाया हुआ मान लिया है।
\n“इसलिए, जिसको परमपद प्राप्त करने की इच्छा हो, उसे अपने भीतर कुछ पौरुष एवं शौर्य रखना चाहिए, परन्तु बिलकुल कायर होकर नहीं बैठना चाहिए। यह विचार भी करते रहना चाहिए कि, ‘जिस प्रकार इस देह में चार अन्तःकरण, दस इन्द्रियाँ तथा पाँच प्राण हैं, उसी तरह मैं जीवात्मा हूँ, फिर भी इस देह में सबसे अधिक महत्त्वपूर्ण हूँ और सब (इन्द्रियों-अन्तःकरण) का नियन्ता हूँ।’ उसे ऐसा कभी नहीं मानना चाहिए कि, ‘मैं तुच्छ हूँ तथा अन्तःकरण एवं इन्द्रियाँ बलवान हैं।’
\n“जिस प्रकार से किसी बुद्धिहीन राजा की आज्ञा का पालन उसके परिवार के लोग भी न करते हों, तो इस बात की खबर गाँव के लोगों में भी पहुँच जाती है। फिर तो गाँव के लोग भी उसकी आज्ञा नहीं मानते और देशभर के मनुष्य भी इस बात को सुनते ही उस राजा की आज्ञा को नहीं मानते। बाद में वह राजा ग्लानिवश असमर्थ हो जाता है और किसी पर भी अपना आदेश नहीं चलाता। वैसे ही राजा के स्थान पर जीवात्मा है, तथा उसके कुटुम्ब के स्थान पर अन्तःकरण है। गाँव और देश के लोगों के स्थान पर इन्द्रियाँ हैं। और जब यह जीवात्मा पौरुषहीन होकर बैठ जाती है, तो अन्तःकरण पर आदेश चलाकर उसे परमेश्वर के सम्मुख करना भले ही चाहे, परन्तु अन्तःकरण उसका कहना नहीं मानेगा। और, इन्द्रियों को वश में रखना भी चाहे, परन्तु इन्द्रियाँ भी उसके वश में नहीं रहेंगी। फिर तो यह जीव भले ही कायानगर का राजा है, परन्तु वह रंक की तरह दीन-हीन होकर रहता है। जब राजा पौरुषहीन हो जाता है, तब उसके नगर के लोग साँड की तरह उस पर जमकर बैठ जाते हैं और राजा के प्रत्येक आदेशों की अवहेलना करने लगते हैं। उसी प्रकार से जीव के कायानगर में जो कामादिक दोष राजा नहीं हैं, वे भी राजा होकर बैठ जाते हैं और उस जीव की सत्ता लेशमात्र भी चलने नहीं देते।
\n“अतः जिसे कल्याण की चाहना हो, उसे इस प्रकार कायरता नहीं रखनी चाहिए और वही उपाय करना चाहिए जिससे उसका अपना अन्तःकरण एवं अपनी इन्द्रियाँ अपनी आज्ञा का पालन किया करें। जिस प्रकार राजा राजनीति की शिक्षा लेकर, फिर अपने राज्य में अपना शासन चलाता है, वह प्रजा द्वारा दबाव डाले जाने से दबता नहीं है। परन्तु, यदि उसे राजनीति का ज्ञान न हो, तो प्रजा उसकी आज्ञा नहीं मानती; ऐसी स्थिति में प्रजा को मारने लगे तो उसका पूरा राज्य ही उजड़ जाता है। और प्रजा उसकी आज्ञा की अवहेलना करने लगती है, तो वह दुःखी रहा करता है। इस तरह बिना राजनीति को जाने दोनों प्रकार से हानि होती है। उसी प्रकार से जीव भी ‘राजनीति’ की शिक्षा लिए बिना काया-नगर में अपना शासन चलाने जाएगा, तो उससे उसे सुख नहीं मिलेगा।”
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने श्रीजीमहाराज से पूछा कि, “कल्याण की इच्छा रखनेवाले पुरुष को राजनीति का अध्ययन किस प्रकार करना चाहिए?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “यह राजनीति तो इस तरह पढ़ना कि सबसे पहले भगवान का माहात्म्य अच्छी तरह समझना। बाद में भगवान की मूर्ति का ध्यान करके मन को वश में कर लेना। इसके पश्चात् भगवान की कथा सुनकर अपनी श्रोत्रेन्द्रिय को वश में कर लेना। परन्तु, लौकिक बातें श्रोत्र को कभी सुनने ही देना नहीं चाहिए! इसी प्रकार त्वचा केवल भगवान तथा उनके भक्तजनों का ही स्पर्श करे तथा नेत्र केवल परमेश्वर तथा उनके सेवकों का ही दर्शन करे और जीभ निरन्तर भगवद्गुणों का ही गान करे एवं भगवान के प्रसाद का ही रसास्वादन करे। इसके उपरांत नासिका केवल भगवान के प्रसादी-पुष्पादि की ही सुगन्ध ले। परन्तु किसी भी इन्द्रिय को कुमार्गगामी नहीं होने दे। इस प्रकार जो आचरण करता है, उसके देहरूपी नगर में कोई भी आज्ञालोप नहीं कर सकता। जो पुरुष इस प्रकार पुरुषार्थपूर्वक आचरण रखता है तथा कायरता का अच्छी तरह त्याग कर देता है, वही कल्याण पथ पर अग्रगामी हुआ है। यही स्वभावों पर जीत पाने का सबसे बड़ा उपाय है। और यदि पुरुषप्रयत्नरूपी उपाय को सावधान होकर करे तो जितने कल्याण के लिए साधन हैं, सभी पुरुषप्रयत्नरूपी साधन में समाविष्ट हो जाते हैं। इसलिए, पुरुषप्रयत्न ही कल्याण के लिए सबसे बड़ा साधन माना गया है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/145.mp3" }, { "english_title": "Divine Light", "english_text": "On Shrāvan vadi Amās, Samvat 1878 [27 August 1821], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a small, silken, embroidered cloth on the veranda outside the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white khes and had covered Himself with a white cotton cloth. He had also tied a white pāgh around His head. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nRaising both arms in the air, Shriji Mahārāj signaled the assembly to settle down and listen. Turning to the sādhus who were humbly praying before Him with folded hands, Shriji Mahārāj said, “O paramhansas! Those of you who are senior and understand discourses, please come to the front. Please listen very attentively to what I am about to say. What I am about to say to you, I say not out of any pretense, or out of any self-conceit, or to spread My own greatness. Rather, it is because I feel that amongst all of you sādhus and devotees, if someone can understand My message, it will tremendously benefit that person; that is My purpose in narrating it. Moreover, this discourse is based on what I have seen and realized through My own experience. In fact, it is also in agreement with the scriptures. Although I feel that it is not appropriate to discuss this in public, I shall tell you nonetheless.
\n“I remain naturally in a state in which even if I wished to engross my mind in the most charming sounds, the most charming touch, the most charming smells, the most charming tastes and the most charming sights of this world, I could not do so; I remain absolutely dejected towards them. In fact, all of the attractive vishays and the repulsive vishays are the same to Me. Also, a king and a beggar are the same to Me. Further, to rule all the realms and to beg for food carrying a broken begging bowl are the same to Me. Even sitting with honor on an elephant and walking on foot are the same to Me. Whether someone honors Me with sandalwood paste, flowers, fine clothes and ornaments or throws dirt on Me - all are the same to Me. Whether someone praises Me or insults Me - both are the same to Me. Gold, silver, diamonds and refuse are all the same to Me. Moreover, I look upon all devotees of God as being equal; i.e., I do not differentiate one as being superior and another as being inferior.
\n“I have intense vairāgya in My antahkaran, yet I am not burdened by it. I do not feel burdened like a person who carries a heavy rock on his head or ties a purse full of money and gold coins around his waist. My strict observance of swadharma does not burden Me, nor does the realization that I am Brahma burden Me. When I superficially praise some object or criticize another, I do so purposefully. Whenever I forcefully engage My indriya’s vruttis towards objects, they remain there very reluctantly; as soon as I relax that force, they withdraw immediately. It is like throwing a stone into the air - it goes as high as it can depending on the force of the throw, but ultimately it falls back to earth. Or consider a weak bull - it can stand only as long as a man forcefully supports it. But as soon as he withdraws the support, it slumps onto the ground. Further, imagine a very strong man who is able to crack a betel nut between his teeth. But, after sucking ten or twenty very sour lemons, he would have great difficulty chewing even roasted chanā. In this manner, it is only when I forcefully engage My vruttis in the vishays that they remain engaged in them.
\n“So what is the cause of My behaving like this? Well, it is because My indriyas’ vruttis constantly remain inverted towards My hrudayākāsh. In that hrudayākāsh, I see extremely luminous divine light. Just as clouds cover the entire sky during the monsoon season, similarly, only that light pervades My heart.
\n“Amidst that divine light I see the extremely luminous form of God. The form is dark, but due to the intensity of the light, it appears to be rather fair, not dark. The form has two arms and two legs, not four, eight or a thousand arms; and its appearance is very captivating. The form is very serene; it has a human form; and it appears young like a teenager. Sometimes the form in the divine light is seen standing, sometimes sitting, and at other times, it is seen walking around. It is surrounded on all four sides by groups of muktas, who are seated facing Him, and who are engrossed in looking at that form of God with a fixed gaze. I see that form in its incarnate form before Me at this very moment. I saw it before I came into this Satsang fellowship; I could see it when I was in My mother’s womb; in fact, I could see it even before I entered my mother’s womb. Moreover, I am speaking to you while sitting there. In fact, I do not see this village of Gadhadā or even this veranda - I also see all of you sitting there as well.
\n“Whosoever realizes this form will, like Me, never be drawn towards the pleasures of the vishays. In fact, you also see this form of God, but you do not comprehend it fully. However, when you come to comprehend this fact, you will not encounter any difficulty in subduing the desires for the panchvishays and swabhāvs such as lust, anger, etc.; they will be subdued easily.
\n“That uniform divine light is referred to as the ātmā, or Brahma or Akshardhām. The form of God within that light is called the essence of the ātmā, Parabrahma or Purushottam. It is that same God who, for the liberation of countless jivas, manifests on this earth in different yugs in the form of Rām, Krishna, etc. In this realm, He appears to be like a human being, but He is not; He is the lord of Akshardhām. Shri Krishna Bhagwān has said in the Gitā,
\nNa tad-bhāsayate sooryo na shashānko na pāvakaha |“Therefore, even though Shri Krishna Bhagwān appeared to be like a human, He still transcends Akshar and is divine.
\n“Whoever meditates on the human form of that God sees the luminous, divine form seated in Akshardhām. Such a person who meditates in this manner traverses māyā and attains the highest state of enlightenment. So, even though God assumes a human body, He is still divine, and the place where He resides is also nirgun. His clothes, jewelry, vehicles, attendants, food, drinks, etc. - in fact, any other objects which become associated with Him - are all nirgun. One who realizes God’s form in this manner does not harbor any affection for the panchvishays, just like I do not. He becomes independent.
\n“It is this Purushottam, who transcends Akshar, who is the cause of all avatārs. All avatārs emanate from Purushottam, and they merge back into Purushottam. When God, after assuming a human form, leaves this earth to return to His abode, sometimes, like a human being, His physical body remains on earth - like when Rukmini took Shri Krishna’s body into her lap and was engulfed along with it in the fire. Likewise, Rushabhdev’s body was burnt in a raging forest fire. In other instances, His bones and flesh become divine and, leaving no remains behind, He returns to His abode. When He manifests, He may sometimes be born of a woman, or He may sometimes appear from wherever He wishes. In this manner, God’s method of birth and death are not necessarily in accordance with the ways of this world. When you thoroughly realize God as such, you will encounter no obstacles on the path to liberation. Without such firm understanding of the nature of God, though, one will never be able to overcome one’s weaknesses, regardless of the amount of renunciation one maintains or the number of fasts one performs.
\n“Then you may say, ‘We have firm understanding of that God just as You have described. Why, then, do our prāns and indriyas not become engrossed in God?’ Well, one should understand that as being God’s wish. In reality, such a person has nothing left to accomplish; he is fulfilled and has reached the culmination of all spiritual endeavors. If one has such a firm belief in God, then even if a slight flaw remains in the observance of the vows of non-egotism, non-avarice, non-lust, non-taste or non-attachment, there is still nothing to worry about. However, if any deficiency remains in understanding God, then one’s flaw will never be eradicated. Therefore, one should attempt to understand this principle by any means within this lifetime.
\n“If one has completely understood the essence of this discourse, then regardless of whether one is reborn in a base or elevated life form due to one’s prārabdha karmas, still, like Vrutrāsur, one will not forget this gnān. Also, when Bharatji was reborn as a deer, he retained gnān from his previous life. Such is the profound greatness of this gnān. In fact, it is even narrated continuously in the assemblies of sages such as Nārad, the Sanakādik, and Brahmā and other deities.
\n“However, such discourses regarding the nature of God cannot be understood by oneself even from the scriptures. Even though these facts may be in the scriptures, it is only when the Satpurush manifests on this earth, and one hears them being narrated by him that one understands them. They cannot, however, be understood by one’s intellect alone, even from the scriptures.
\n“One who has such a complete realization of God, and who is also able to see the past, present and future still does not harbor the slightest self-conceit regarding this fact. He would not grant anyone a boon, nor would he curse anyone; sometimes, though, he may well grant a boon or give a curse. At times, he remains fearless, and at other times, he may even become frightened. Despite that, he would never allow emotions such as elation or depression to infiltrate his mind. One who has such an unflinching refuge of God would never knowingly perform a bad deed. However, if due to adverse circumstances an improper deed is performed, a person with such a refuge would still not fall from the path of liberation. Hence, there is no other obstacle-free path like that of having the firm refuge of God.
\n“One who has realized this fact harbors only pure intentions. Just see, I have absolutely no selfish expectations from My paramhansas and satsangis. The only reason I may call someone, rebuke someone or send someone away is that if by any means one realizes this fact, it will be very beneficial to them. So, all of you should firmly imbibe this discourse.
\n“Realize that the form amidst the divine light is this Mahārāj visible before you. If you cannot do that, then at least realize, ‘Mahārāj sees the form which is amidst that aksharrup light.’ Even if you can understand this much, you will be able to maintain affection for Me. As a result, you will attain ultimate liberation. Keep this principle constantly new and fresh in your minds; never forget it out of complacency. Remember it tomorrow just as it is today. Keep it vivid in your minds and remember it daily until the end of your lives. Whenever you talk about God, be sure to implant the seeds of this principle. This is My command. Moreover, this principle is so vital that you should remember it daily for the rest of your lives; in fact, even after you leave this body and attain a divine form, you should recall it. Indeed, this principle which I have revealed before you is the very essence of all of the scriptures, and it is My own firm experience; I have talked to you having seen it with My very own eyes. In fact, I swear by all of you paramhansas that I have seen these facts with My own eyes.”
\nIn this manner, Shriji Mahārāj described His true identity, though indirectly, as Purushottam. Upon hearing this revelation, the sādhus and devotees accepted the fact that the form described amidst the divine light is, in fact, Shriji Mahārāj Himself.
", "english_footnote": "My supreme abode is not illumined by Surya [i.e. the sun], or by Chandra [i.e. the moon] or Agni [i.e. fire]. Having attained it [once], no one returns from it. - Bhagwad Gitā: 15.6
", "gujarati_title": "તેજનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૮ના શ્રાવણ વદિ અમાવાસ્યાને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિરની ઓસરીએ ચાકળા ઉપર વિરાજમાન હતા ને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો તથા ધોળી ચાદર ઓઢી હતી ને મસ્તક ઉપર શ્વેત પાઘ બાંધી હતી અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે પોતાના બે ભુજ ઊંચા ઉપાડીને સર્વેને છાના રાખ્યા ને પછી પોતાના મુખારવિંદની આગળ સ્તુતિ કરીને બેઠા એવા જે સંત તે પ્રત્યે શ્રીજીમહારાજ એમ બોલતા હવા જે, “હે સંતો! જે મોટેરા મોટેરા હો ને વાતમાં સમજતા હો તે આગળ બેસો, ને આ એક વાત કરું છું તે સર્વે ચિત્ત દઈને સાંભળજો. અને આ જે મારે વાત કરવી છે તે કાંઈ દંભે કરીને નથી કરવી તથા માને કરીને નથી કરવી તથા પોતાની મોટ્યપ વધારવા સારુ નથી કરવી. એ તો એમ જાણીએ છીએ જે, ‘આ સર્વે સંત તથા હરિભક્ત છે તેમાંથી એ વાત કોઈને સમજાઈ જાય તો તેના જીવનું અતિ રૂડું થાય,’ તે સારુ કરીએ છીએ. અને આ જે વાત છે તે મારી દીઠેલ છે ને મારા અનુભવે કરીને પણ મેં સિદ્ધ કરી છે અને સર્વ શાસ્ત્રમાં પણ મળતી આવે છે. અને તે એ વાત સભામાં કર્યા જેવી નથી તો પણ સભામાં કરીએ છીએ જે, મારે સહજ સ્વભાવે એમ વર્તે છે જે, આ સંસારને વિષે જે અતિ રૂડો શબ્દ તથા અતિ રૂડો સ્પર્શ તથા અતિ રૂડો ગંધ તથા અતિ રૂડો રસ તથા અતિ રૂડું રૂપ એ જે પંચવિષય તેમાં હું મારા મનને બાંધવાને ઇચ્છું તો પણ નથી બંધાતું ને એમાં અતિશય ઉદાસ રહે છે. અને એ જે સારા પંચવિષય તથા નરસા પંચવિષય તે બેય સમ વર્તે છે. અને રાજા તથા રંક તે પણ સમ વર્તે છે. અને ત્રિલોકીનું રાજ્ય કરવું તથા ઠીકરું લઈને માગી ખાવું તે પણ સમ વર્તે છે. અને હાથીને હોદ્દે બેસવું તથા પગપાળા ચાલવું તે પણ સમ વર્તે છે. અને કોઈક ચંદન તથા પુષ્પ તથા સારાં વસ્ત્ર તથા ઘરેણાં ચડાવે તથા ધૂળ નાંખે તે બેય સમ વર્તે છે. અને કોઈક માન આપે તથા કોઈક અપમાન કરે તે બેય પણ સમ વર્તે છે. તથા સોનું, રૂપું, હીરો તથા કચરો તે બેય સમ વર્તે છે. અને આ હરિભક્ત બહુ મોટો છે ને આ હરિભક્ત નાનો છે એમ પણ નથી જણાતું, બધાય હરિભક્ત સરખા જણાય છે. અને મારા અંતઃકરણને વિષે અતિ તીવ્ર વૈરાગ્ય વર્તે છે તેનો પણ ભાર નથી જણાતો; જેમ કોઈકે માથે પાણો ઉપાડ્યો હોય તથા રૂપિયા ને સોનામહોરની વાંસળી કેડ્યે બાંધી હોય તેનો ભાર જણાય છે, તેમ ભાર નથી જણાતો. અને મારે વિષે સદ્ધર્મ છે તેનો પણ ભાર નથી જણાતો. તથા મારે વિષે જ્ઞાન છે જે, ‘હું બ્રહ્મ છું,’ તેનો પણ ભાર નથી જણાતો. અને આ જે હું ઉપર થકી કોઈક પદાર્થને વખાણું છું ને કોઈક પદાર્થને કુવખાણું છું તે તો જાણી-જાણીને કરું છું. અને જે જે પદાર્થને વિષે ઇન્દ્રિયોની વૃત્તિને બળાત્કારે જોડું છું તે માંડ માંડ તે પદાર્થ સન્મુખ રહે છે અને જ્યારે ઢીલી મેલું છું ત્યારે તરત પાછી વળી આવે છે. જેમ આકાશને વિષે પથરો ફગાવીએ તે જ્યાં સુધી હાથને જોરે કરીને ઠેલાય ત્યાં સુધી જ આકાશને વિષે રહે ને પછી પાછો પૃથ્વીને વિષે આવીને પડે છે; અને જેમ પૂંછલેલ ઢોર હોય તેને માણસ બળાત્કારે કરીને જ્યાં સુધી ઊંચું ઝાલી રાખે ત્યાં સુધી રહે ને જ્યારે મૂકી દે ત્યારે ધબ લઈને પડી જાય; અને જેમ કોઈક પુરુષ સૂઝે એટલો બળિયો હોય ને દાંતે કરીને આખી સોપારી ભાંગી નાંખતો હોય અને તે પુરુષને દસ-વીસ કાગદી લીંબુ ચુસાવ્યાં હોય પછી તે શેકેલા ચણા પણ માંડ માંડ ચાવે; તેમ વિષય સન્મુખ બળાત્કારે વૃત્તિને જોડીએ છીએ તો માંડ માંડ જોડાય છે.
\n“તે આ જે એમ મને વર્તે છે તેનું શું કારણ છે? તો મારી ઇન્દ્રિયોની જે વૃત્તિ છે તે પાછી વળીને સદા હૃદયને વિષે જે આકાશ છે તેને વિષે વર્તે છે અને તે હૃદયાકાશને વિષે અતિશય તેજ૪૮ દેખાય છે. જેમ ચોમાસાને વિષે આકાશમાં વાદળાં છાઈ રહ્યાં હોય તેમ મારા હૃદયને વિષે એકલું તેજ વ્યાપી રહ્યું છે. અને તે તેજને વિષે એક ભગવાનની મૂર્તિ દેખાય છે તે અતિ પ્રકાશમય છે; અને તે મૂર્તિ ઘનશ્યામ છે તો પણ અતિશય તેજે કરીને શ્યામ નથી જણાતી, અતિશય શ્વેત જણાય છે. અને તે મૂર્તિ દ્વિભુજ છે અને તે મૂર્તિને બે ચરણ છે અને અતિશય મનોહર છે, પણ ચાર ભુજ કે અષ્ટ ભુજ કે સહસ્ર ભુજ તે એ મૂર્તિને નથી. એ મૂર્તિ તો અતિ સૌમ્ય છે અને મનુષ્યના જેવી આકૃતિ છે ને કિશોર છે. તે એ મૂર્તિ ક્યારેક તો એ તેજમાં ઊભી દેખાય છે ને ક્યારેક બેઠી જણાય છે ને કેયારેક હરતી-ફરતી દેખાય છે. અને એ મૂર્તિને ચારે કોરે મુક્તનાં મંડળ ભરાઈને બેઠાં છે; તે સર્વે મુક્ત છે તે એકનજરે તે ભગવાનની મૂર્તિ સામું જોઈ રહ્યા છે. તે મૂર્તિને અમે પ્રકટ પ્રમાણ હમણાં પણ દેખીએ છીએ અને સત્સંગમાં નહોતા આવ્યા ત્યારે પણ દેખતા અને માતાના ગર્ભમાં હતા તે દિવસ પણ દેખતા અને ગર્ભમાં આવ્યા મોરે પણ દેખતા. અને અમે બોલીએ છીએ તે પણ ત્યાં જ બેઠા થકા બોલીએ છીએ અને તમે પણ સર્વે ત્યાં જ બેઠા છો એમ હું દેખું છું, પણ આ ગઢડું શહેર કે આ ઓસરી એ કાંઈ દેખાતું નથી. અને જ્યારે એ સ્વરૂપ જેને જાણ્યામાં આવે તેને જેમ અમને કોઈ વિષય સંબંધી સુખમાં આસક્તિ નથી તેમ તે પુરુષને પણ ક્યાંય આસક્તિ રહે જ નહીં. અને તે સ્વરૂપને તો તમે પણ દેખો છો પણ તમારા સમજ્યામાં પરિપૂર્ણ આવતું નથી. અને જ્યારે એ વાર્તા સમજ્યામાં આવશે ત્યારે પંચવિષય કે કામ, ક્રોધાદિક સ્વભાવ તે જીત્યામાં પ્રયાસ થશે નહીં, સહજે જિતાઈ જશે. અને એ જે એકરસ તેજ છે તેને આત્મા કહીએ તથા બ્રહ્મ કહીએ ને અક્ષરધામ૪૯ કહીએ; અને એ પ્રકાશને વિષે જે ભગવાનની મૂર્તિ છે તેને આત્માનું તત્ત્વ કહીએ તથા પરબ્રહ્મ કહીએ તથા પુરુષોત્તમ કહીએ. તે જ ભગવાન રામ-કૃષ્ણાદિકરૂપે કરીને પોતાની ઇચ્છાએ જીવોના કલ્યાણને અર્થે યુગ-યુગને વિષે પ્રગટ થાય છે. તે ભગવાન આ લોકને વિષે મનુષ્ય જેવા જણાય છે તો પણ મનુષ્ય જેવા નથી ને અક્ષરધામના પતિ છે. તે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને ગીતામાં કહ્યું છે જે,
\n‘ન તદ્ભાસયતે સૂર્યો ન શશાંકો ન પાવકઃ।“માટે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન મનુષ્ય જેવા જણાતા હતા તો પણ અક્ષરાતીત કૈવલ્યમૂર્તિ જ છે. અને ભગવાન જે મનુષ્ય દેહ ધરે છે તે ભગવાનની મૂર્તિનું જે ધ્યાન કરે ત્યારે એ ધ્યાનના કરનારાને એ મૂર્તિ તેજોમય એવી અક્ષરધામને વિષે કૈવલ્યસ્વરૂપે ભાસે છે અને ધ્યાનના કરનારાનો જે જીવ તે માયાને તરે છે અને પરમ પદને પામે છે. માટે ભગવાન તો મનુષ્ય દેહ ધારણ કરે છે તો પણ કૈવલ્યરૂપે જ છે અને તે ભગવાન જે જગ્યામાં વિરાજતા હોય તે જગ્યા પણ નિર્ગુણ છે અને તે ભગવાનનાં વસ્ત્ર, અલંકાર તથા વાહન તથા પરિચર્યાના કરનારા સેવક તથા ખાન-પાનાદિક જે જે પદાર્થ ભગવાનના સંબંધને પામે છે તે સર્વે નિર્ગુણ છે. એવી રીતે જેણે ભગવાનનું સ્વરૂપ જાણ્યું તેને અમારી પેઠે જ પંચવિષયમાં ક્યાંય પ્રીતિ રહેતી નથી ને તે સ્વતંત્ર થાય છે.
\n“અને એ અક્ષરાતીત જે પુરુષોત્તમ ભગવાન છે તે જ સર્વે અવતારનું કારણ છે; અને સર્વે અવતાર પુરુષોત્તમમાંથી પ્રગટ થાય છે અને પાછા પુરુષોત્તમને વિષે લીન થાય છે.૫૧ તે જ્યારે ભગવાન મૂર્તિ ધરીને પાછા અંતર્ધાન થાય છે ત્યારે તે જે ભગવાનની મૂર્તિ તે ક્યારેક તો મનુષ્યની પેઠે આ પૃથ્વીને વિષે પડી રહે છે. તે જેમ શ્રીકૃષ્ણની મૂર્તિને ખોળામાં લઈને રુક્મિણીજી બળી મૂવાં૫૨ તથા ઋષભદેવનો દેહ હતો તે દાવાનળને વિષે બળી ગયો,૫૩ એમ પણ થાય; અને ક્યારેક તો હાડ-માંસ સહિત દિવ્યભાવ પામીને કાંઈ રહે નહીં, અંતર્ધાન થઈ જાય. અને જ્યારે પ્રકટ થાય ત્યારે પણ ક્યારેક તો સ્ત્રી થકી જન્મ ધરે ને ક્યારેક તો પોતાની ઇચ્છામાં આવે ત્યાં થકી પ્રકટ થઈ આવે છે. એમ એ ભગવાનના જન્મ ને દેહ મૂક્યાની રીતિ તો અલૌકિક છે. અને જ્યારે એવું ભગવાનનું સ્વરૂપ૫૪ છે તેને દૃઢ કરીને સમજશો ત્યારે તમને કોઈ પ્રકારનું વિઘ્ન કલ્યાણના માર્ગને વિષે નહીં થાય; ને એ ભગવાનના સ્વરૂપની૫૪ દૃઢતા વિના તો ગમે તેટલો ત્યાગ રાખો ને ગમે તેટલા ઉપવાસ કરો પણ કોઈ રીતે ખામી ભાંગશે નહીં. અને તમે એમ કહેશો જે, ‘અમને તો એ સ્વરૂપની તમે જેમ કહો છો તેમ દૃઢતા છે તો પણ પ્રાણ-ઇન્દ્રિયો કેમ લીન નથી થતાં?’ તો એ તો પરમેશ્વરની ઇચ્છાએ એમ રહ્યું છે એમ સમજવું, પણ તેને કાંઈ કરવું રહ્યું નથી, એ તો કૃતાર્થ છે અને એ તો સર્વ સાધનના અંતને પામ્યો છે. અને જો ભગવાનના સ્વરૂપની આવી રીતે દૃઢતા હોય ને કદાચિત્ જો નિર્માન, નિર્લોભ, નિષ્કામ, નિઃસ્વાદ અને નિઃસ્નેહ એમાં કાંઈક થોડી-ઘણી કાચ્યપ રહી જાય તો તેની કાંઈ ચિંતા નથી, પણ ભગવાનના સ્વરૂપમાં જો કોઈ રીતની સમજ્યામાં કસર રહી તો કોઈ રીતે વાંધો ભાંગશે નહીં. માટે દેહ છતે જે પ્રકારે આવું રહસ્ય સમજાય તેવો ઉપાય કરવો.
\n“અને આ વાર્તા યથાર્થ સમજાણી હોય ને કોઈક પ્રારબ્ધકર્મને વશ થઈને જો કોઈક નીચ-ઉચ્ચ દેહની પ્રાપ્તિ થાય તો પણ વૃત્રાસુરની૫૫ પેઠે જ્ઞાન જાય નહીં તથા જેમ ભરતજીને૫૬ મૃગનો દેહ આવ્યો તો પણ પૂર્વજન્મનું જ્ઞાન ટળ્યું નહીં; એવું આ જ્ઞાનનું અતિશય માહાત્મ્ય છે. અને નારદ, સનકાદિક ને બ્રહ્માદિક દેવ તેમની સભામાં પણ નિરંતર આ જ વાર્તા થાય છે. અને આવી ભગવત્સ્વરૂપ સંબંધી જે વાર્તા તે તો શાસ્ત્રમાંથી પણ પોતાની મેળે સમજાય નહીં. અને સદ્ગ્રંથોમાં આવી વાર્તા તો હોય પણ જ્યારે સત્પુરુષ પ્રગટ થાય છે ત્યારે તેમના મુખ થકી જ વાત સમજ્યામાં આવે છે, પણ પોતાની બુદ્ધિબળે કરીને સદ્ગ્રંથોમાંથી પણ સમજાતી નથી. અને જેને આવી રીતે યથાર્થ ભગવાનનું સ્વરૂપ સમજ્યામાં આવ્યું છે તેને જો ભૂત, ભવિષ્ય ને વર્તમાન એ ત્રણ કાળને વિષે દૃષ્ટિ પહોંચતી હોય તો પણ તેને એ વાતનો કાંઈ ગર્વ હોય નહીં; અને કોઈકને વર કે શાપ દે નહીં અને કોઈ ઠેકાણે વર કે શાપ દે પણ ખરા; અને કોઈ ઠેકાણે નિર્ભય રહે ને કોઈ ઠેકાણે બીએ પણ ખરા; પણ તેણે કરીને પોતે કાંઈ હર્ષ-શોક મનમાં લાવે નહીં. અને જેને ભગવાનનો આ કહ્યો એવી રીતે દૃઢ આશ્રય હોય તે જાણીને તો ભૂંડું કર્મ કરે જ નહીં, પણ કદાચિત્ ભૂંડાં દેશકાળાદિકને યોગે કરીને જો કાંઈક અવળું કર્મ થઈ જાય તો પણ તે દૃઢ આશ્રયવાળો કલ્યાણના માર્ગ થકી પડી જાય નહીં. માટે એ જે ભગવાનનો દૃઢ આશ્રય છે એવો નિર્વિઘ્ન માર્ગ કોઈ નથી. અને એ વાત જેને સમજાણી હોય તેનો તો અતિ મોટો આશય હોય; જુઓ ને, અમારે પરમહંસ તથા સત્સંગી સમસ્ત પાસેથી કોઈ સ્વાર્થ સાધવો નથી, તો પણ કોઈને બોલાવીએ છીએ, કોઈકને વઢીએ છીએ, કોઈને કાઢી મૂકીએ છીએ, તેનું એ જ પ્રયોજન છે જે, ‘કોઈ રીતે આ વાત સમજાય તો બહુ સારું થાય.’ માટે આ વાર્તા છે તે સર્વે દૃઢ કરીને રાખજ્યો અને, ‘જે તેજને વિષે૫૭ મૂર્તિ છે તે જ આ પ્રત્યક્ષ મહારાજ છે,’ એમ જાણજો અને જો એમ ન જણાય તો એટલું તો જરૂર જાણજ્યો જે, ‘અક્ષરરૂપ જે તેજ તેને વિષે જે મૂર્તિ છે તેને મહારાજ દેખે છે.’ એમ જાણશો તો પણ તમારે મારે વિષે હેત રહેશે, તેણે કરીને તમારું પરમ કલ્યાણ થશે. અને આ વાતને નિત્યે નવી ને નવી રાખજો, પણ ગાફલપણે કરીને વિસારી દેશો મા. આજ છે તેવી જ કાલ નવી રાખજ્યો અને તેવી જ દેહનો અંત થાય ત્યાં સુધી પણ દિન-દિન પ્રત્યે નવી ને નવી રાખજ્યો. અને જે જે ભગવાનની વાત કરો તે તે વાતને વિષે આ વાતનું બીજ લાવજ્યો, એમ અમારી આજ્ઞા છે. અને આ વાર્તા તો એવી જીવનદાર છે જે, દેહ રહે ત્યાં સુધી પણ નિત્ય પ્રત્યે કરવી અને દેહ મૂકીને ભાગવતી તનુએ કરીને પણ આ જ વાર્તા કરવી છે. અને આ જે અમે તમને વાત કહી તે સર્વે શાસ્ત્રનો સિદ્ધાંત છે ને અનુભવમાં પણ એમ જ દૃઢ છે અને અમે પ્રત્યક્ષ નજરે જોઈને તમને આ વાત કહી છે. અને જો પ્રત્યક્ષ જોઈને ન કહી હોય તો અમને સર્વે પરમહંસના સમ છે.” એવી રીતે શ્રીજીમહારાજે પોતાના ભક્તજનની શિક્ષાને અર્થે પરોક્ષપણે પોતાના પુરુષોત્તમપણાની વાર્તા કરી. તેને સાંભળીને સર્વે સાધુ તથા હરિભક્ત તે એમ જ માનતા હવા જે, ‘જે તેજને વિષે મૂર્તિ કહી તે જ આ શ્રીજીમહારાજ પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ છે.’
", "gujarati_footnote": "૪૮. અહીં દર્શાવેલ હૃદયાકાશમાં દેખાતું તેજ ભગવાનની મૂર્તિના તેજથી ભીન્ન અક્ષરબ્રહ્મરૂપ છે, ‘હરિવાક્યસુધાસિંધુ’ તથા ‘સેતુમાલા ટીકા’ એ બંને તેજને ખૂબ સ્પષ્ટપણે ભિન્ન દર્શાવ્યાં છે. વળી, આ સંદર્ભનાં વાક્યોને સૂક્ષ્મતાથી જોતાં પણ આ ભાવ સ્પષ્ટપણે નજરે પડે છે. અહીં શ્રીજીમહારાજ હૃદયાકાશને વિષે તેજનું નિરૂપણ કરી તે તેજને મધ્યે ‘અતિ પ્રકાશમય’ મૂર્તિ જણાવે છે. એમ બે તેજ સ્પષ્ટપણે ભિન્ન નિરૂપ્યાં છે. અને આગળ તે તેજ માટે કહે છે કે, “એ જે એકરસ તેજ છે તેને આત્મા કહીએ તથા બ્રહ્મ કહીએ ને અક્ષરધામ કહીએ.” આવી રીતે અક્ષરબ્રહ્મવાચક તેજ શબ્દ દર્શાવ્યો છે.
\n૪૯. સમજૂતી માટે જુઓ: આગળની ટીપણી-૪૮.
\n૫૦. અર્થ: જે ધામને પામીને ફરી જન્મ-મરણને પામતા નથી, જે ધામને સૂર્ય, ચંદ્ર અને અગ્નિ પ્રકાશિત કરી શકતા નથી, તે મારું પરમ ધામ છે. (ગીતા: ૧૫/૬).
\n૫૧. ‘સર્વે અવતાર પુરુષોત્તમમાંથી પ્રગટ થાય છે અને પાછા પુરુષોત્તમને વિષે લીન થાય છે’ આ સંદર્ભને સ્પષ્ટ સમજાવતાં ગોપાળાનંદ સ્વામી પુરુષોત્તમનિરૂપણ(૧/૧૭૨)માં જણાવે છે કે, “ધર્મદેવ ને ભક્તિમાતા થકી છે જન્મ જેમનો, એવા શ્રીસ્વામિનારાયણ તે જ અક્ષરાતીત સર્વોપરી પુરુષોત્તમ છે. તેમાંથી સર્વ અવતાર પ્રગટ થાય છે ને પાછા તેમને વિષે લીન થાય છે. તે જેમ તારા ચંદ્રમાને વિષે લીન થાય છે ને જેમ ચંદ્રમા સૂર્યને વિષે લીન થાય છે, તેમ લીનતા છે; પણ જેમ જળમાં જળ મળે છે ને અગ્નિમાં અગ્નિ મળે છે, તેમ લીનતા નથી. ને અવતાર ને અવતારીમાં તો ઘણો ભેદ છે એમ જાણવું.”
\n૫૨. ભાગવત: ૧૧/૩૧/૨૦.
\n૫૩. ભાગવત: ૫/૬/૮.
\n૫૪. અહીં ‘ભગવાનનું સ્વરૂપ’ તથા ‘ભગવાનના સ્વરૂપની’ આ બે શબ્દોને બદલે શ્રીજીમહારાજ ‘અમારું સ્વરૂપ’ તથા ‘અમારા સ્વરૂપની’ એમ બોલ્યા હતા, એવું ગુરુપરંપરા દ્વારા આપણને જાણવા મળે છે.
\n૫૪. અહીં ‘ભગવાનનું સ્વરૂપ’ તથા ‘ભગવાનના સ્વરૂપની’ આ બે શબ્દોને બદલે શ્રીજીમહારાજ ‘અમારું સ્વરૂપ’ તથા ‘અમારા સ્વરૂપની’ એમ બોલ્યા હતા, એવું ગુરુપરંપરા દ્વારા આપણને જાણવા મળે છે.
\n૫૫. ભાગવત: ૬/૧૧.
\n૫૬. ભાગવત: ૫/૧૨/૧૪-૧૫.
\n૫૭. અહીં ‘તેજ’ શબ્દથી ‘સેતુમાલા ટીકા’માં આચાર્યશ્રી રઘુવીરજી મહારાજે અક્ષરબ્રહ્મ જણાવ્યું છે.
", "hindi_title": "श्रीहरि के स्वरूप का ज्ञान; यथार्थ निश्चय", "hindi_text": "संवत् १८७८ में श्रावण कृष्णा अमावास्या (२७ अगस्त, १८२१) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के बरामदे में गद्दी पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत धोती धारण की थी, सफ़ेद चादर ओढ़ी थी तथा मस्तक पर श्वेत पाग बाँधी थी। उनके समक्ष मुनि तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने अपनी दोनों भुजाओं को ऊँचा उठाकर सबको शांत होने का संकेत किया, फिर अपने मुखारविन्द के समक्ष स्तुति करके बैठे हुए सन्तों को सम्बोधित करते हुए श्रीजीमहाराज कहने लगे कि, “हे सन्तो! आप लोगों में जो बड़े-बड़े सन्त हों और बात को समझते हों, वे आगे आकर बैठें और मैं जो एक बात कहता हूँ उसे सब ध्यान देकर सुनें। मुझे यह बात जो करनी है, वह किसी प्रकार का दम्भ पोसने के लिए नहीं करनी है। और मान या अपने बड़प्पन को बढ़ाने के लिए भी नहीं करनी है। वास्तव में हम यह जानते हैं कि, ‘यदि यह बात इन समस्त साधुओं तथा हरिभक्तों में से किसी की भी समझ में आ जाए, तो उसकी आत्मा का अतिशय कल्याण हो जाए।’ इसी प्रयोजन से हम यह बात करते हैं। यह जो बात है, उसे मैं देखता हूँ तथा अपने अनुभव से भी मैंने उसे सिद्ध किया है और वह समस्त शास्त्रों द्वारा भी प्रामाणित है। यद्यपि यह बात सभा में चर्चा करने योग्य नहीं है, फिर भी सभा में इसका उल्लेख कर रहा हूँ। जैसे कि:
\n“मुझे सहज स्वाभाविक रूप से ऐसा सिद्ध है कि इस संसार में जो अति सुन्दर शब्द, अति सुन्दर स्पर्श, अति सुन्दर गन्ध, अति सुन्दर रस एवं अति सुन्दर रूप आदि पंचविषय हैं, उनमें यदि मैं अपने मन को आसक्त करना चाहूँ, तो भी वह उनमें आसक्त नहीं होता, बल्कि उनसे अत्यन्त उदासीन रहता है। मुझे तो अच्छे पंचविषय हों अथवा बुरे पंचविषय, दोनों में समान भाव ही रहता है और मेरे लिए राजा और रंक भी समान लगते हैं। तथा त्रिलोकी का राज्य शासन करना और भिक्षा माँगकर खाना दोनों समान लगते हैं। और, हाथी पर बैठना तथा पैदल चलना वह भी समान लगता है। और, कोई चन्दन अथवा पुष्प या अच्छे वस्त्र एवं आभूषण अर्पित करे अथवा कोई धूल की वर्षा करे, दोनों में समान भाव है। और, कोई मान-सम्मान करे अथवा अपमान करे, दोनों भी समान लगते हैं। तथा सोना, चाँदी, हीरा हो अथवा कुड़ा या कचरा हो, दोनों में मेरा समान भाव ही रहता है। मुझे ऐसा नहीं लगता कि यह हरिभक्त बहुत बड़ा है और वह हरिभक्त छोटा है, मुझे तो सभी हरिभक्त समान ही लगते हैं।
\n“और, मेरे अन्तःकरण में अति तीव्र वैराग्य है, फिर भी मुझे उसका भार नहीं लगता। जैसे किसी ने सिर पर पत्थर उठाया हो अथवा रुपयों, एवं स्वर्णमुद्राओं की थैली कमर में लटकायी हो, तो उसे इनका बोझ महसूस होता है; परन्तु मुझे किसी प्रकार के गुणों का बोझ महसूस नहीं होता। और, मुझमें जो सद्धर्म है और मैं ब्रह्म हूँ - ऐसा जो ब्रह्मज्ञान है उसका अहं भी मुझे किसी तरह महसूस नहीं होता। और, बाह्यरूप से मैं किसी पदार्थ की प्रशंसा करता हूँ या उनकी आलोचना भी करता हूँ, वह तो मैं जानबूझकर करता हूँ। और, जिस-जिस पदार्थ में इन्द्रियों की वृत्तियों को बलपूर्वक जोड़ता हूँ, तो अत्यंत ही कठिनाई से उन पदार्थों तक मेरी वृत्तियाँ जाती हैं; जब मैं इन्हें शिथिल करता हूँ, तो तुरन्त वे लौटकर अन्तर सम्मुख हो जाती हैं। उदाहरण रूप आकाश में फेंका गया पत्थर उतना ही दूर जाता है, जितना फेंकनेवाले की कलाई में जोर होता है, फिर वह पत्थर पृथ्वी पर गिर जाता है। और, जैसे बहुत कमज़ोर पशु को मनुष्य जब तक बलपूर्वक ऊँचा उठाकर रखता है, तब तक वह उसी दशा में रहता है, फिर हाथ हटा लेने पर नीचे गिर पड़ता है; और, कोई बलवान पुरुष दाँतों से पूरी सुपारी को तोड़ डालता हो, परन्तु जब वह दस-बीस नीबू चूस लेता है तब वह भूने हुए चने को भी बहुत मुश्किल से चबा सकता है; वैसे ही विषयों के सन्मुख वृत्तियों को बलपूर्वक जोड़ते हैं, तब वह कठिनाई से जुड़ पाती हैं।
\n“यह जो मुझे स्वाभाविक सिद्ध है, उसका क्या कारण है? तो मेरी इन्द्रियों की वृत्ति प्रतिलोम होकर हृदयाकाश में सदैव स्थित रहती है। और, उस हृदयाकाश में अतिशय तेज दिखाई पड़ता है। जैसे वर्षाकाल में आकाश में सर्वत्र बादल छाये रहते हैं, वैसे ही मेरे हृदय में सर्वत्र तेज ही तेज व्याप्त रहा करता है। उस तेज में एकमात्र भगवान की मूर्ति ही दिखाई पड़ती है, जो अत्यन्त प्रकाशमय है; यद्यपि वह मूर्ति घनश्याम है, परन्तु वह अतिशय तेज के कारण श्याम नहीं, बल्कि अत्यन्त श्वेत दिखाई पड़ती है। और वह मूर्ति द्विभुज है। उस मूर्ति के दो चरण हैं। वह अतिशय मनोहर है। वह मूर्ति चतुर्भुज अथवा अष्टभुज या सहस्रभुज नहीं है। वह मूर्ति अतिसौम्य है, और मनुष्य के जैसी उसकी आकृति है, तथा किशोरस्वरूप है। वह मूर्ति उस तेज में कभी खड़ी, तो कभी बैठी हुई और कभी घूमती-फिरती दिखाई पड़ती है। और, उस मूर्ति के चारों ओर मुक्तों के मंडल बैठे हुए हैं; वे सभी मुक्त एकदृष्टि से उन भगवान की मूर्ति की ओर देख रहे हैं। उस मूर्ति को हम प्रकट प्रमाणरूप में अभी भी देखते हैं, तथा जब सत्संग में नहीं आए थे, तब भी देखते थे और माता के गर्भ में रहने पर भी देखते थे, और गर्भ में आने के पहले भी उसे देखा करते थे। तथा हम बोलते हैं, यह भी वहाँ बैठे हुए ही बोलते हैं, और आप सब भी वहाँ ही बैठे हैं, ऐसा मैं देखता हूँ, परन्तु यह गढ़डा शहर या यह बरामदा आदि बिल्कुल दिखाई नहीं पड़ता। और, जब इस स्वरूप का ज्ञान जिसे हो जाता है, उसको हमारे समान किसी भी विषयसुख में आसक्ति रहती ही नहीं है। और, उस स्वरूप को आप भी देखते हैं, परन्तु वह पूर्णतः आपकी समझ में नहीं आता है, इसीलिए जब इस स्वरूप की उपरोक्त वार्ता यथार्थ रूप से समझ में आ जाएगी, तब पंचविषयों या काम-क्रोधादि स्वभावों पर विजय प्राप्त करने में प्रयास करना नहीं पड़ेगा, बल्कि वे सहज ही रूप से जीते जाएँगे। यह जो एकरस तेज है, उसे आत्मा कहें या ब्रह्म कहें अथवा अक्षरधाम कहें; तथा उस प्रकाश में भगवान की जो मूर्ति है, उसे आत्मा का तत्त्व कहें अथवा परब्रह्म एवं पुरुषोत्तम कहें। वे ही भगवान अपनी इच्छा से जीवों का कल्याण करने के लिए रामकृष्णादि रूप को धारण करके युग-युग में प्रकट होते रहते हैं। यद्यपि वे भगवान इस लोक में मनुष्य-सदृश दिखाई पड़ते हैं तथापि वे मनुष्य जैसे नहीं हैं, वे तो अक्षरधाम के स्वामी हैं। श्रीकृष्ण भगवान ने गीता में कहा है:
\n‘न तद्भासयते सूर्यो न शशांको न पावकः।“अतः श्रीकृष्ण भगवान यद्यपि मनुष्य-सदृश दिखाई पड़ते थे, तथापि वे अक्षरातीत कैवल्यमूर्ति ही हैं। और, भगवान जो मनुष्यदेह धारण करते हैं, उनकी उस मूर्ति का जब कोई पुरुष ध्यान करता है, तब उस ध्यान करनेवाले को वह मूर्ति अक्षरधाम में तेजोमय एवं कैवल्यस्वरूप प्रतीत होती है। तथा ध्यान के करनेवाले का जीव माया को पार कर परमपद को प्राप्त कर लेता है। इसीलिए, भगवान मनुष्यदेह धारण करने पर भी कैवल्यरूप ही हैं। और, वह भगवान जिस स्थान पर विराजमान हों, वह स्थान भी निर्गुण है, तथा उन भगवान के वस्त्र, अलंकार, वाहन, परिचर्या करनेवाले सेवक तथा खान-पान आदि जो-जो पदार्थ भगवान से सम्बंध रखते हैं, वे सभी निर्गुण हैं। इस प्रकार जिसने भगवान के स्वरूप को पहचान लिया, उसको हमारी तरह पंचविषयों में कहीं भी आसक्ति नहीं रहती है और वह स्वतन्त्र हो जाता है।
\n“और, ये अक्षरातीत जो पुरुषोत्तम भगवान हैं, वे ही समस्त अवतारों के कारण हैं; और ये सभी अवतार पुरुषोत्तम में से प्रकट होते हैं और पुरुषोत्तम में ही पुनः लीन हो जाते हैं।२३३ वे भगवान जब मूर्ति धारण करके पुनः अन्तर्धान हो जाते हैं, तब भगवान की वह मूर्ति कभी तो मनुष्य की तरह इस पृथ्वी पर पड़ी रहती है, जैसे रुक्मिणीजी श्रीकृष्ण की मूर्ति को गोदी में लेकर जल मरी तथा ऋषभदेव की देह दावानल में जल गई, ऐसा भी होता है; और कभी वह मूर्ति अस्थि-मांस सहित दिव्यभाव को प्राप्त करके अन्तर्धान हो जाती है। तथा भगवान जब प्रकट होते हैं, तब वे कभी तो स्त्री के उदर से जन्म लेते हैं और कभी स्वेच्छानुसार अपने इच्छित स्थान से प्रकट होते हैं। इस प्रकार भगवान की जन्म लेने एवं देहोत्सर्ग करने की रीति अलौकिक है। जब भगवान के ऐसे स्वरूप को दृढ़तापूर्वक समझेंगे तो आपको किसी भी प्रकार का विघ्न कल्याण के मार्ग में नहीं आएगा; परन्तु यदि उन भगवान के स्वरूप की ऐसी दृढ़ता नहीं होगी, तो आप चाहे जितने उपवास ही क्यों न करें, फिर भी आपकी कमी किसी भी प्रकार से दूर नहीं हो पाएगी। और, आप कहेंगे कि, ‘हमें तो आपके कथानानुसार ही भगवान के स्वरूप की दृढ़ता बनी हुई है, फिर भी हमारे प्राण और इन्द्रियाँ उनके स्वरूप में लीन क्यों नहीं होते?’ तो इस विषय में आपको यह समझना चाहिए कि आपकी स्थिति परमेश्वर की इच्छा से ही रही है, लेकिन उसे कुछ करना शेष नहीं है! वह कृतार्थ हो चुका है तथा वह समस्त साधनों को समाप्त कर चुका है। यदि भगवान के स्वरूप की ऐसी दृढ़ता हो, तथा निर्मान, निर्लोभ, निष्काम, निःस्वाद और निःस्नेह आदि वर्तमानों के पालन में से कदाचित् कुछ शिथिलता रह गयी तो उसकी तो कोई चिन्ता नहीं, परन्तु भगवान के स्वरूप के ज्ञान को समझने में यदि किसी प्रकार की कसर रह गई, तो किसी भी प्रकार आपकी कमी दूर नहीं हो पाएगी। इसलिए अपने जीवनकाल में ही जैसे भी बने वैसे इस रहस्य को समझ लेने का उपाय कर लें।
\n“और, यह वार्ता यथार्थरूप में जिसने समझ ली हो, फिर प्रारब्ध कर्मवश किसी नीच-उच्च देह की प्राप्ति हो गई, तो भी जीव में से वृत्रासुर की तरह इस भगवत्स्वरूप के ज्ञान का लोप नहीं होगा। जैसे भरतजी को मृग का शरीर प्राप्त हुआ, परन्तु उनका पूर्वजन्म का ज्ञान नहीं मिट सका; ऐसा ही इस ज्ञान का अतिशय माहात्म्य है। और, नारद-सनकादिक तथा ब्रह्मादि देवों की सभा में भी निरन्तर यही वार्ता होती रहती है। और, भगवत्स्वरूप सम्बंधी ऐसी वार्ता तो शास्त्रों से भी अपने-आप समझ में नहीं आती। और, सद्ग्रन्थों में ऐसी वार्ता तो होती है, परन्तु जब सत्पुरुष प्रकट होते हैं तभी उनके मुख द्वारा यह बात समझ में आती है। लेकिन अपनी बुद्धि के आधार पर तो सद्ग्रन्थों में से भी यह बात समझ में नहीं आती। और, जिसको इसी प्रकार भगवान का यथार्थ स्वरूप समझ में आ गया है, उसकी दृष्टि भूत, भविष्य तथा वर्तमानसूचक तीनों कालों में भी यदि पहुँचती हो, तो भी उसको उस बात का कुछ भी अहंकार नहीं होता; और ऐसे ज्ञानी कभी किसी को वरदान या शाप देते भी है अथवा नहीं भी देते! वे कहीं पर निर्भय रहते हैं, तो कहीं पर भयभीत भी दिखते हैं! परंतु ऐसे कारणों से वे अपने मन में किसी प्रकार का हर्ष या शोक तो नहीं लाते! भगवान का इस प्रकार का जिसको दृढ़ आश्रय होता है, वह जानबूझकर अशुभ कर्म करता ही नहीं है, परन्तु कदाचित् विषम देशकालादि के संयोग से यदि उससे कोई अशुभ कर्म हो भी गया, तो कल्याण-मार्ग से ऐसे दृढ़ आश्रयवाले भक्त का पतन कभी नहीं होता। अतः भगवान के दृढ़ आश्रय के समान अन्य कोई निर्विघ्न मार्ग है ही नहीं! और, जिसको यह बात समझ में आ चुकी हो, उसका महान आशय होता है। देखिए न, यद्यपि हमें परमहंसों तथा सत्संगिजनों से कोई स्वार्थ नहीं सिद्ध करना है, तो भी हम किसी को बुलाते हैं, किसी को डाँटते हैं और किसी को निकाल भी देते हैं, इसका एकमात्र यही प्रयोजन है कि, ‘किसी भी प्रकार से उसे यह बात समझ में आ जाये, तो उसका कल्याण हो जाए।’ इसलिए, आप सब इस स्वरूप-ज्ञान की वार्ता को दृढ़तापूर्वक अपनी स्मृति में रखियेगा।
\n“और, यह बात अवश्य समझ लें कि (अक्षररूप उस), ‘तेजपुंज में जो मूर्ति है, वे ही ये प्रत्यक्ष महाराज हैं।’ इस बात को दृढ़ करना। यदि यह बात मानने में संशय हो, तो इतना अवश्य मानना कि, ‘अक्षररूप तेज में जो मूर्ति है, उसे महाराज देखते हैं।’ यदि इतना भी जान लिया, तो भी हमारे प्रति आपका स्नेह बना रहेगा तथा उससे आपका परमकल्याण होगा। और, इस बात को प्रतिदिन ताजा बनाये रखना, लेकिन लापरवाह होकर इसका विस्मरण मत करना। जैसी तुम्हें इस बात की स्मृति आज हो, वैसी की वैसी कल भी रखना और जीवन के अन्त तक इसे दिन-प्रतिदिन बिल्कुल नूतन ही नूतन रखिएगा। और, आप भगवान की जो-जो बातें करें, उस प्रत्येक बात में इस बात का बीज बताते रहना, ऐसी मेरी आज्ञा है। और यह वार्ता इतनी जानदार है कि देह रहने तक भी इसे प्रतिदिन करते रहना तथा देहत्याग के बाद भागवती तन द्वारा भी इसी बात को करना है। और यह जो बात हमने आपको बतायी है, वह समस्त शास्त्रों का सिद्धान्त है, और अनुभव में भी यही बात हमें सुदृढ़ है, तथा हमने प्रत्यक्षरूप से देखकर ही आपको यह बात बतायी है। यदि हमने इसे प्रत्यक्षरूप से नहीं देखा हो, तो हमें समस्त परमहंसों की कसम है।”
\nइस प्रकार श्रीजीमहाराज ने अपने भक्तजनों को शिक्षा देने के लिए अपने पुरुषोत्तम होने की वार्ता परोक्षरूप से कही। यह बात सुनकर समस्त साधुओं तथा हरिभक्तों ने यही दृढ़ता की कि, “अक्षररूप तेजपुंज में जिस मूर्ति के रहने की बात कही गई है, वही मूर्ति ये प्रत्यक्ष प्रमाण श्रीजीमहाराज ही हैं।”
", "hindi_footnote": "२३२. अर्थ: “जिस ब्रह्मधाम को प्राप्त करके पुनः जन्म-मरण को भोगना नहीं होता तथा जिस धाम को सूर्य-चंद्र तथा अग्नि भी प्रकाशित नहीं कर सकते हैं, वही मेरा परम धाम है।” (गीता: १५/६)
\n२३३. भगवान स्वामिनारायण अक्षरातीत सर्वोपरि पुरुषोत्तम हैं, उन्हीं से सभी अवतार प्रकट होते हैं, तथा पुनः उन्हीं में लीन होते हैं। जैसे तारे चन्द्र में लीन होते हैं, चन्द्र सूर्य में लीन होता है, उसी प्रकार लीनता समझना; परंतु जैसे जल में जल या अग्नि में अग्नि मिलती है, वैसे लीनता मत समझना। (गोपालानंद स्वामी की बातें: १/१७२)
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/146.mp3" }, { "english_title": "Nirvikalp Samādhi", "english_text": "On Bhādarvā sudi 1, Samvat 1878 [28 August 1821], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on the veranda outside the north-facing rooms near the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white khes and had covered Himself with a white cotton cloth. Around His head He had tied a white feto in which a chhoglu of red karnikār flowers had been inserted. A beautiful, kumkum chāndlo also adorned His forehead. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Muktānand Swāmi asked, “When a sādhu attains oneness with the form of God, does he attain it through samādhi, or can he also attain it through some other method?”
\nShriji Mahārāj replied, “Once a person has known that this is a neem tree, he never harbors the doubt in his mind, ‘Is this a neem tree or not?’ Similarly, if one has total realization of God’s form as I described yesterday, and if one no longer harbors any doubts about it, and if one’s mind in no way causes one’s conviction of God to waver regardless of the type of company one may encounter or the type of scriptures one may hear, then such absolute conviction is what I call oneness.
\n“Such oneness is attained through profound association with an Ekāntik Bhakta of God, but not by samādhi alone. In fact, such oneness is itself nirvikalp samādhi. Moreover, the sādhu who has such nirvikalp samādhi is also called nirgun Brahma. Regardless of whether he follows the path of nivrutti or the path of pravrutti, the sādhu who has such an unshakeable conviction is still nirgun. For example, Nārad and the Sanakādik all followed the path of nivrutti, whereas the Saptarshi, King Janak and others all followed the path of pravrutti. However, due to their conviction of God, they should all be known to be nirgun.
\n“However, those who follow the path of nivrutti but do not have the conviction of God should be known to be sagun due to their māyik gunas. Furthermore, one should realize, ‘This person appears to be a staunch renunciant, but because he does not have the conviction of God, he is ignorant and will definitely go to narak.’
\n“On the other hand, a person who has such a conviction of God will not attain an ill fate - even if some small deficiency remains in him. In fact, ultimately, he will definitely attain the nirgun state. But a person without such a conviction of God - even if he is a sincere renunciant and is vigilantly striving to eradicate lust, anger, avarice, etc. - will not be able to eradicate those vicious natures by his efforts alone. Ultimately, he will become evil and go to narak.
\n“Therefore, whoever realizes such gnān of God, even if he has only a feeble intellect, should still be regarded as possessing much intellect. On the other hand, if he has not realized such gnān of God, then even if he has much intellect, he should still be known as having no intellect.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "નિર્વિકલ્પ સમાધિનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૮ના ભાદરવા સુદિ ૧ પ્રતિપદાને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિર પાસે ઉત્તરાદે બારણે ઓરડાની ઓસરી ઉપર વિરાજમાન હતા ને શ્વેત ખેસ પહેર્યો હતો ને શ્વેત ચાદર ઓઢી હતી ને મસ્તક ઉપર શ્વેત ફેંટો બાંધ્યો હતો ને તે ફેંટા ઉપર રાતાં કર્ણિકારનાં પુષ્પનું છોગું વિરાજમાન હતું અને સુંદર કુંકુમનો ચાંદલો ભાલને વિષે વિરાજમાન હતો ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિમંડળ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “ભગવાનના સ્વરૂપને વિષે જે સંત તદાત્મકપણાને પામે છે, તે સમાધિએ કરીને પામે છે કે એનો કોઈ બીજો પણ ઉપાય છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેણે ભગવાનનું સ્વરૂપ જેવું કાલે અમે કહ્યું તેવું યથાર્થ જાણ્યું હોય ને તેમાં કોઈ જાતનું ઉત્થાન રહ્યું ન હોય; જેમ આ લીંબડાનું વૃક્ષ છે તે એક વાર જાણી લીધું છે, પછી કોઈ રીતે મનમાં સંકલ્પ થતો નથી જે, ‘લીંબડો હશે કે નહીં હોય?’ એવી રીતે ગમે તેનો સંગ થાય અને ગમે તેવાં શાસ્ત્ર સાંભળે પણ કોઈ રીતે કરીને ભગવાનના સ્વરૂપનો જે નિશ્ચય કર્યો હોય તેમાંથી મન ડગમગે નહીં, એવો જે નિરુત્થાનપણે ભગવાનનો નિશ્ચય એને અમે તદાત્મકપણું કહીએ છીએ. અને એવું જે એ તદાત્મકપણું તે ભગવાનના એકાંતિક ભક્તના પ્રસંગે કરીને થાય છે પણ કેવળ સમાધિએ કરીને નથી થતું. અને એવું જે એ તદાત્મકપણું તેને જ નિર્વિકલ્પ સમાધિ કહીએ છીએ ને એવી જાતની જેને નિર્વિકલ્પ સમાધિ થઈ હોય તે સંતનું સ્વરૂપ પણ નિર્ગુણ બ્રહ્મ જ છે. અને એવા અડગ નિશ્ચયવાળા જે સંત તે નિવૃત્તિમાર્ગને વિષે વર્તે અથવા પ્રવૃત્તિમાર્ગને વિષે વર્તે તો પણ એનું નિર્ગુણ જ સ્વરૂપ છે. જેમ નારદ ને સનકાદિક એ સર્વે નિવૃત્તિમાર્ગને વિષે પ્રવર્ત્યા અને સપ્તઋષિ તથા જનકાદિક રાજા એ સર્વે પ્રવૃત્તિમાર્ગને વિષે પ્રવર્ત્યા પણ એ સર્વેને ભગવાનના નિશ્ચયે કરીને નિર્ગુણ જાણવા. અને જે નિવૃત્તિમાર્ગને વિષે પ્રવર્ત્યા હોય ને જો ભગવાનનો નિશ્ચય ન હોય તો તેને માયિક ગુણે કરીને સગુણ જાણવા અને એમ જાણવું જે, ‘આ અતિશય ત્યાગી જણાય છે પણ એને ભગવાનનો નિશ્ચય નથી, માટે એ અજ્ઞાની છે તે જરૂર નરકમાં જશે.’ અને જેને ભગવાનના સ્વરૂપનો એવો નિશ્ચય છે ને જો તેમાં કાંઈક થોડી-ઘણી ખોટ રહી ગઈ હશે તો પણ તે ભૂંડી ગતિને નહીં પામે, તે તો અંતે જાતો નિર્ગુણપણાને જ પામશે. અને જેને ભગવાનના સ્વરૂપનો તો એવો નિશ્ચય નથી ને તે સૂધો ત્યાગી રહેતો હોય ને કામ, ક્રોધ, લોભાદિકને ટાળ્યામાં સાવધાન વર્તતો હોય તો પણ એના ટાળ્યા કામાદિક નહીં ટળે અને તે અંતે ખરાબ થઈને નરકમાં જ જશે. અને આવું જે ભગવાનના સ્વરૂપનું જ્ઞાન તે જેને થયું હોય ને તેને થોડી બુદ્ધિ હોય તો પણ એને મોટી બુદ્ધિવાળો જાણવો; અને આવું ભગવાનના સ્વરૂપનું જ્ઞાન જેને ન હોય ને તેને જો ઝાઝી બુદ્ધિ હોય તો પણ તેને બુદ્ધિહીન જાણવો.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "निर्विकल्प समाधि", "hindi_text": "संवत् १८७८ में भाद्रपद शुक्ला प्रतिपदा (२८ अगस्त, १८२१) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के समीप उत्तरी द्वार के कमरे के बरामदे में विराजमान थे। उन्होंने श्वेत धोती धारण की थी, सफ़ेद चादर ओढ़ी थी, मस्तक पर श्वेत फेंटा बाँधा था, उस फेंटे के ऊपर लाल कर्णिकार पुष्प का तुर्रा सुशोभित लग रहा था। उनके भाल में कुंकुम का सुन्दर टीका लगा हुआ था। उनके समक्ष मुनिमंडल तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा कि, “भगवान के स्वरूप में जो सन्त तदात्मक भाव को प्राप्त हो जाते हैं, वे समाधि द्वारा होते हैं या उसका कोई अन्य उपाय भी है?”
\nतब श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “कल हमने जैसी भगवान के स्वरूप की बातें कही थीं, उस प्रकार उस भगवत्स्वरूप को यथार्थरूप में जान लिया हो और उनके निश्चय में किसी तरह का संशय न रह गया हो, वही भगवान के स्वरूप में तदात्मक भाव है। जैसे नीमवृक्ष के सम्बंध में एक बार जान लिया, तो मन में किसी प्रकार का संशय ही नहीं होता कि, ‘यह पेड़ नीम का है या नहीं?’ इसी प्रकार, चाहे किसी का भी संग हो जाए और चाहे कैसे ही शास्त्रों का श्रवण किया जाए, किन्तु फिर भी जिसका मन भगवान के स्वरूप के सम्बंध में किए गए निश्चय से विचलित नहीं होता, ऐसे भगवत्सम्बंधी निरुत्थान निश्चय को ही हम तदात्मकता कहते हैं। ऐसी तदात्मकता केवल एकान्तिक भक्त के प्रसंग से ही सिद्ध होती है; किन्तु केवल समाधि से सिद्ध नहीं होती। ऐसी तदात्मकता को ही निर्विकल्प समाधि कहते हैं। जिसे इस प्रकार की निर्विकल्प समाधि हो गई हो, ऐसे सन्त भी निर्गुण ब्रह्म ही हैं।
\n“ऐसे अडिग निश्चयवाले सन्त भले ही निवृत्ति-मार्ग पर चलें अथवा प्रवृत्ति मार्ग पर, परन्तु वे सर्वदा निर्गुण ही हैं। जैसे नारद एवं सनकादिक ऋषि निवृत्तिमार्ग की ओर प्रवृत्त हुए तथा सप्त ऋषि और जनकादि राजा प्रवृत्तिमार्ग पर चले, फिर भी भगवान सम्बंधी निश्चय की दृढ़ता के कारण उन्हें भी निर्गुण जानना चाहिए। यदि कोई निवृत्ति-मार्गी हो, परन्तु उसे भगवान सम्बंधी निश्चय नहीं है, तो उसे मायिक गुणयुक्त होने के कारण सगुण ही समझना चाहिए और उसके बारे में यह समझना कि, ‘यद्यपि वह अतिशय त्यागी दिखता है, फिर भी उसे भगवान सम्बंधी निश्चय नहीं है; अतः वह अज्ञानी है और वह निश्चित ही नरक में जाएगा।’ और, जिसको भगवान के स्वरूप का ऐसा अविचल निश्चय है, फिर यदि उसमें कोई कमी रह गई होगी, तो भी उसकी असद्गति कभी नहीं होगी, वह तो अवश्य ही निर्गुणभाव को प्राप्त कर लेगा। और, जिसे भगवान के स्वरूप का तो ऐसा निश्चय नहीं है, फिर वह चाहे कितना ही उच्च त्यागी हो और काम, क्रोध, लोभादि को टालने में पूरी सावधानी भी बरतता हो, परन्तु उसके मिटाए वे कामादिक विकार नहीं मिटेंगे, किन्तु अन्त में वह दुर्दशाग्रस्त होकर नरक में ही जाएगा। और, जिसको भगवान के स्वरूप का ऐसा ज्ञान हो चुका है, उसकी बुद्धि अल्प होने पर भी उसे महाबुद्धिमान समझना चाहिए; किन्तु, जिसे भगवान के स्वरूप का ऐसा ज्ञान नहीं हो पाया, उसे अधिक बुद्धि होने पर भी बुद्धिहीन ही समझना चाहिए।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/147.mp3" }, { "english_title": "Keeping Enmity towards One’sSwabhāvs", "english_text": "On Bhādarvā sudi 2, Samvat 1878 [29 August 1821], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a small, silken, embroidered cloth which had been placed on the veranda outside the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj asked all of the paramhansas a question, “There is a single thought which, if applied, can destroy any swabhāv, regardless of how formidable it may be. Without that thought, the swabhāv cannot be eradicated even if one were to apply a thousand other thoughts. What is that thought? Please answer according to your understanding.”
\nThe paramhansas replied according to their understanding but none were able to give a complete explanation.
\nShriji Mahārāj then said, “Here, I shall explain. If one has an enemy, and if that enemy were to ruin whatever work one is doing, or if he were to swear at one’s mother or sister, then one would bear an intense aversion for him and would employ any means whatsoever to harm him. If not that, one would at least be extremely happy if someone else were to harm him. In the very same way, if the inner enemies of lust, anger, etc., hinder a person while he is striving to attain liberation, he would harbor the same sort of enmity towards them as well; moreover, that enmity would never diminish. Whoever applies such a thought can eradicate all swabhāvs with that thought alone.
\n“Now, if a sādhu were to criticize and insult those internal enemies of lust, anger, etc., then a person who has the aforementioned thought would not develop an aversion towards that sādhu. On the contrary, he would be grateful to the sādhu and would feel, ‘This sādhu is helping me conquer my enemy, and thus he is an extremely great benefactor.’ A person who has attained such a thought can destroy all of his inner enemies. Thereafter, no vicious swabhāvs will be able to remain in his heart. Without this thought, though, the enemies in the form of the swabhāvs can never be overpowered, regardless of whichever types of other thoughts one may apply. Therefore, keeping enmity towards one’s swabhāvs is the greatest thought of all.”
\nThereafter, Shriji Mahārāj asked, “By which characteristics can one recognize a person who would never deflect from the four attributes of dharma, vairāgya, gnān of the ātmā, and bhakti of God coupled with knowledge of His greatness?”
\nAll of the sādhus attempted to answer the question according to their understanding, but no one was able to give a precise answer.
\nSo Shriji Mahārāj explained, “If, from childhood, a person has such a nature that he would never be suppressed by anyone’s personality, nor could anyone mock someone or jest in his presence, nor could anyone make even a mild sarcasm at him, then such a person would never deflect from dharma, vairāgya, gnān and the bhakti of God. Even though his personality may make him appear arrogant, because of his zeal to attain liberation, he will not leave the Satsang fellowship under any circumstances.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "સ્વભાવને વિષે શત્રુપણું રાખ્યાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૮ના ભાદરવા સુદિ ૨ બીજને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિરની ઓસરીએ ચાકળો નંખાવીને વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે સર્વે પરમહંસને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “ગમે તેવો કઠણ સ્વભાવ હોય ને જો એક વિચાર કરીએ તો તે સ્વભાવનો નાશ થઈ જાય અને એ વિચારને મૂકીને બીજા હજારો વિચાર કરે તોય પણ તે ભૂંડા સ્વભાવ હોય તે ટળે નહીં, એવો તે ક્યો વિચાર છે? તે જેને જેમ સમજાતું હોય તે તેમ કહો.” પછી પરમહંસમાં જેમ જેને સમજાતું હતું તેમ તેણે કહ્યું પણ યથાર્થ કોઈથી કહેવાયું નહીં. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “લ્યો, અમે કહીએ જે, જેમ બાહેર કોઈક પોતાનો શત્રુ હોય તે આપણું કાંઈક કામ થતું હોય તેને બગાડી દે અથવા પોતાની મા-બેન સામી ગાળો દે, તેનો જેમ અતિશય અભાવ આવે છે અને જે ઉપાયે કરીને તેનું ભૂંડું થાય તે ઉપાય કરાય છે અથવા કોઈક બીજો તે શત્રુનું ભૂંડું કરે તો પણ અતિશય રાજી થવાય છે; તેમ જે મોક્ષને અર્થે યત્ન કરતા હોય ને તેમાં જો કામ-ક્રોધાદિક માંહેલા શત્રુ વિઘ્ન કરે તો તેની ઉપર પણ તેવી જ વૈરબુદ્ધિ થાય અને તેનો ખટકો ક્યારેય પણ ટળે નહીં. એવો વિચાર જેને હાથ આવે તે એ વિચારે કરીને શત્રુમાત્રને ટાળે. અને જ્યારે કોઈક સંત એ કામાદિક શત્રુની નિંદા કરે તથા તે શત્રુને ખોદે તેમાં જેને મોરે કહ્યો એવો વિચાર હોય તેને તે સાધુનો અભાવ આવે નહીં; સામો તે સાધુનો અતિશય ગુણ લે અને એમ જાણે જે, ‘આ સાધુ મારા શત્રુને માર્યાનો ઉપાય કરે છે, માટે મારા પરમ હેતુ છે.’ આવી જાતનો વિચાર જેના હૃદયને વિષે પ્રાપ્ત થયો હોય તે શત્રુમાત્રનો નાશ કરી નાંખે અને કોઈ ભૂંડો સ્વભાવ તેના હૃદયને વિષે રહી શકે નહીં. અને એ વિના બીજા ગમે તેટલી જાતના વિચાર કરે પણ કામાદિક સ્વભાવરૂપી શત્રુ નાશ પામે નહીં. માટે એ સ્વભાવ ઉપર જે શત્રુપણું રાખવું એ જ સર્વ વિચારમાં શ્રેષ્ઠ વિચાર છે.”
\nપછી શ્રીજીમહારાજે વળી પ્રશ્ન કર્યો જે, “ધર્મ, વૈરાગ્ય, આત્મજ્ઞાન અને માહાત્મ્યે સહિત પરમેશ્વરની ભક્તિ એ ચાર વાનાંમાંથી કોઈ કાળે પડે નહીં એવો જે હોય, તેને શે લક્ષણે કરીને ઓળખવો?” પછી સર્વે સંતે જેને જેવું સમજાણું તેણે તેવું કહ્યું પણ તે કોઈથી યથાર્થ કહેવાયું નહીં. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેનો બાળકપણાથી જ એવો સ્વભાવ હોય જે, કોઈની છાયામાં તો દબાય જ નહીં અને એ જ્યાં બેઠો હોય ત્યાં કોઈએ હાંસી-મશ્કરી થાય નહીં અને તેને કોઈએ હળવું વેણ પણ કહેવાય નહીં; એવાં જેનાં લક્ષણ હોય તે કોઈ દિવસ ધર્મ, વૈરાગ્ય, જ્ઞાન અને ભગવાનની ભક્તિ તેમાંથી પડે જ નહીં. અને તેનો માનીના જેવો સ્વભાવ હોય તો પણ તેને કલ્યાણનો ખપ હોય, માટે તે સત્સંગમાંથી કોઈ પ્રકારે જાય નહીં.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "स्वभाव पर शत्रुभाव", "hindi_text": "संवत् १८७८ में भाद्रपद शुक्ला द्वितीया (२९ अगस्त, १८२१) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के बरामदे में गद्दी बिछवाकर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष मुनि तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nतब श्रीजीमहाराज ने समस्त परमहंसों से प्रश्न पूछा कि, “चाहे कैसा ही जड़ स्वभाव हो, किन्तु मात्र एक विचार करने से उस स्वभाव का नाश हो जाए तथा उस विचार को छोड़कर दूसरे सहस्रों विचार करें, फिर भी वह बुरा स्वभाव नहीं मिटे, ऐसा एक कौन-सा विचार है? इस बात पर आप जो समझ रहे हैं, वैसा कहें।”
\nतत्पश्चात् परमहंसों ने अपनी-अपनी समझ के अनुसार इस प्रश्न का उत्तर दिया, परन्तु यथार्थ उत्तर किसी से भी संभव नहीं हुआ। तब श्रीजीमहाराज ने कहा, “चलिये, मैं ही इसका उत्तर देता हूँ।” इतना कहकर उन्होंने बताया कि, “जैसे कोई शत्रु हमारा बनता हुआ काम बिगाड़ दे अथवा हमारी माता और बहन को गालियाँ दे, तब उस पर हमें अत्यधिक क्रोध आता है। प्रतिकार स्वरूप हम जिस उपाय द्वारा उसका अनिष्ट हो, वैसा ही उपाय करने लगते हैं अथवा कोई अन्य व्यक्ति उस शत्रु का कुछ भी बुरा करे, तो हमें अत्यन्त ही प्रसन्नता होती है। वैसे ही जो मोक्ष के लिए यत्न कर रहा हो, ऐसे समय में यदि काम-क्रोधादि आन्तरिक शत्रु विघ्न डालें, तो उन दोषों के प्रति भी उसे वैसी ही वैर बुद्धि हो जाए तथा उनको मिटा देने की खटक मन से कभी मिटे ही नहीं, ऐसे विचार जिसके हृदय में सुदृढ़ हो, उसी विचार द्वारा स्वभावरूपी शत्रु को वह मिटा सकता है। और, जब कोई सन्त उन कामादि शत्रुओं की निन्दा और भर्त्सना करे, ऐसे समय में जिसे पूर्वोक्त विचार हों, उसे उस सन्त के प्रति कोई दुर्भाव नहीं होता। बल्कि वह, उस साधु का अधिक से अधिक गुण-ग्रहण करता रहता है कि, ‘ये साधु मेरे शत्रुओं को मिटाने का उपाय करते हैं, इसलिए ये मेरे परम हितैषी हैं।’ इस प्रकार का विचार जिसके हृदय में रहा करता हो, तो वह शत्रुमात्र का नाश कर डालता है तथा कोई बुरा स्वभाव उसके हृदय में रह नहीं सकता। इसके अतिरिक्त चाहे जितने भी प्रकार के विचार किये जाएँ, किन्तु उनसे उसके कामादिक स्वभावरूपी शत्रु नहीं नष्ट होते। इसलिए ऐसे स्वभाव के प्रति शत्रुभाव रखना ही समस्त विचारों में श्रेष्ठ विचार है।”
\nइस वार्ता के पश्चात् श्रीजीमहाराज ने पुनः प्रश्न किया कि, “जो भक्त धर्म, वैराग्य, आत्मज्ञान तथा माहात्म्यसहित परमेश्वर की भक्ति की साधना से कभी भी च्युत न हो, ऐसे दृढ़ भक्त की पहचान किन लक्षणों से संभव होती है?”
\nफिर सभी सन्तों में से जिसे जैसा समझ में आया, उसने वैसा बताया, किन्तु कोई भी इसका यथार्थ उत्तर न दे सका। तब श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “जिसका बाल्यावस्था से ही ऐसा स्वभाव हो कि वह किसी के भी प्रभाव में आकर दबे नहीं और जहाँ वह बैठा हो, वहाँ कोई भी व्यक्ति हँसी-मज़ाक न कर सके तथा उसे कोई तुच्छ वचन भी न कह सके, ऐसे लक्षण जिसके भी हों, वह धर्म, वैराग्य, ज्ञान एवं भगवान की भक्ति से कभी भी च्युत नहीं हो सकता। यदि कदाचित् अहंकारियों के समान ही उसका स्वभाव दीखता हो, परन्तु उसे कल्याण की गरज़ होती है, अतः वह सत्संग से कभी भी भ्रष्ट नहीं हो सकता!”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/148.mp3" }, { "english_title": "Faith in God and Faith inDharma", "english_text": "On Bhādarvā sudi 10, Samvat 1878 [7 September 1821], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a wooden cot near the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Muktānand Swāmi asked, “Some may have faith in God like Arjun, and others may have faith in dharma like Yudhishthir. Of these two, if one attempts to maintain faith in God, faith in dharma may decline; and if one attempts to maintain faith in dharma, faith in God may decline. So, what means can one employ so that neither of the two declines?”
\nShriji Mahārāj replied, “The first canto of the Shrimad Bhāgwat includes a dialogue between Pruthvi and Dharma that mentions that God possesses the 39 redemptive attributes, i.e., truthfulness, purity, etc. Thus, all forms of dharma are supported by the form of God. That is precisely why God is called ‘Dharma-dhurandhar’.1
\n“Also in the first canto of the Shrimad Bhāgwat, the Sanakādik rishis ask Sutpurāni, ‘In whom did dharma seek refuge after Shri Krishna Bhagwān - who was the shield for dharma - reverted to his abode?’ Thus dharma takes refuge only in God’s form. That is why when a person keeps faith in God’s form, God comes and dwells in the person’s heart; consequently, dharma also dwells in his heart. Therefore, faith in dharma naturally develops in one who possesses faith in God. However, if one maintains faith in dharma alone, then faith in God will decline. It is for this reason that one who is intelligent should certainly maintain resolute faith in God, since thereby faith in dharma will also remain firm.”
\nThereafter, Muktānand Swāmi asked another question, “Can the desires for the panchvishays be conquered by vairāgya or are they conquered by another method?”
\nShriji Mahārāj answered, “Whether or not one has vairāgya, if one diligently observes the niyams prescribed by God, then the desires for the panchvishays can be conquered.
\n“With vairāgya, a great deal of effort is required to withdraw one’s vrutti from sounds; and even then, the ears can still hear. If, however, the ears are simply plugged, then naturally no sounds will be heard. Similarly, if one does not touch anything inappropriate, one automatically conquers touch. In the same way, if one does not look at anything improper, one automatically conquers sight. Also, when there is delicious food, if one mixes it together and adds water therein, and one controls one’s diet, then the sense of taste will automatically be conquered. If one blocks one’s nose when there is an alluring smell, one also automatically conquers the sense of smell. In this manner, the panchvishays can be conquered by observing niyams. However, if a person does not observe these niyams, then regardless of how intense his vairāgya may be, or how much gnān he may possess, he will not remain stable in any way. Therefore, the only means to overcome the desires for the panchvishays is to follow the niyams prescribed by God. Furthermore, for those who have little vairāgya, remaining within niyams is the only way of being saved, just as an ailing person can be cured only if he controls his diet and completes his course of medication.”
\nThereupon Akhandānand Swāmi asked, “An ailing person has a fixed number of days over which he must follow his course of medication. Similarly, is there a definite time period for which one must endeavor to attain liberation?”
\nShriji Mahārāj explained, “It takes a person who has feeble shraddhā many lives to reach the culmination of his spiritual endeavors. In fact, the Bhagwad Gitā states: ‘Aneka-janma-sansiddhas-tato yāti parām gatim ||’.2 This verse explains that only a yogi who has become realized after many lives attains the highest state of enlightenment. This has been said for those who have less shraddhā.
\n“In comparison, one who has strong shraddhā becomes enlightened immediately. This is also mentioned in the Bhagwad Gitā:
\nShraddhāvān-labhate gnānam tat-paraha sayyatendriyaha |“The meaning of this verse is, ‘He whose indriyas are under control and who also possesses shraddhā attains gnān. Upon attaining that gnān, such a person immediately attains the highest state of enlightenment.’ Therefore, one who has intense shraddhā reaches the culmination of his spiritual endeavors earlier, whereas one who has weak shraddhā reaches that state after many lives. For example, if a man is going to Kāshi but walks only two steps throughout the day, it will obviously take him many days to reach Kāshi. If, on the other hand, he starts walking 20 miles a day, it will take him only a few days to reach Kāshi. In the same way, if a person has abundant shraddhā, then even if he has only recently become a satsangi, he will still become great. Conversely, a person who has little shraddhā, even though he may have joined the Satsang fellowship a long time ago, still remains weak.”
\nThen Shri Gurucharanratānand Swāmi asked, “If those who have less shraddhā attain liberation after many lives, where do they stay until then?”
\nShriji Mahārāj answered, “They go and reside in the beautiful realms of the deities. This is because when that devotee meditated on God, he used to look towards God and God used to look towards him as well. But God was aware of the vishays the devotee thought about and had affection for while meditating on Him. Thus, when the devotee leaves his body, God sends him to a realm full of the vishays for which he had a passion. God also issues the following command to kāl: ‘You should not interfere in this devotee’s indulgence in the vishays.’ As a result, that devotee remains in Devlok and enjoys those pleasures. Thereafter, when he returns to Mrutyulok, he attains liberation eventually after many lives.”
\nAkhandānand Swāmi then asked another question, “What are the characteristics of one who possesses intense shraddhā?”
\nShriji Mahārāj replied, “Whenever a person who has intense shraddhā wants to engage in an activity related to God - such as going for the darshan of God, or listening to talks and discourses related to God, or performing His mānsi pujā, etc., then to be able to do so, he would become very hasty in carrying out his bodily activities such as bathing, etc. Also, if I were to write a letter changing a particular religious vow, he would be eager to comply with it. In addition, even if he were a senior person, he would become as impatient as a child to have the darshan of God. One who has such characteristics should be known as one who possesses intense shraddhā.
\n“One who has such shraddhā is able to immediately conquer all of one’s indriyas. However, the indriyas of one who has little shraddhā on the path of God are acutely attached to the vishays. Moreover, no matter how hard one tries to hide it, everyone still realizes the fact that this person’s indriyas are very acutely attracted towards the vishays.”
\nThereafter Shriji Mahārāj explained, “The indriyas are like the wind - even though the wind cannot be seen, it can be inferred that the wind is blowing by the way in which it shakes the trees. Similarly, the vruttis of the indriyas cannot be seen, but everyone realizes that they surge towards the vishays. If a person deceitfully attempts to hide this, then realizing him to be deceitful, others will condemn him all the more. Therefore, in no way can one conceal the acute cravings of one’s indriyas to indulge in the vishays.”
\nMuktānand Swāmi then asked, “How can those acute cravings of the indriyas to indulge in the vishays be eradicated?”
\nShriji Mahārāj replied, “The only means to eradicate the acuteness of the indriyas is to force the indriyas to observe the niyams for renunciants and householders as prescribed by God. The acuteness of the indriyas automatically diminishes as a result. When one does not allow the five indriyas, i.e., the ears, the skin, the eyes, the tongue and the nose to wander, the diet of the indriyas becomes pure, after which the antahkaran becomes pure as well. Therefore, regardless of whether a person possesses intense vairāgya or not, if he conquers his indriyas and keeps them within the niyams prescribed by God, he can conquer the desires for the vishays more thoroughly than one does so with intense vairāgya. Thus, one should firmly abide by the niyams prescribed by God.”
\nAgain, Akhandānand Swāmi asked, “If one has weak shraddhā, how can it become stronger?”
\nShriji Mahārāj replied, “If one can realize the greatness of God, then even if one has weak shraddhā, it will grow stronger. For example, one would never be attracted to earthen utensils that are used for drinking water. However, if those utensils were made of gold, then one would naturally be attracted to them. Similarly, if one realizes the greatness of the discourses, devotional songs, etc., related to God, then one’s shraddhā in God and in those activities will naturally increase. Therefore, one should employ whichever method is necessary to understand the greatness of God. If one does employ such a method, then even if one has no shraddhā at all, still one will develop shraddhā; and if one has feeble shraddhā, it will become stronger.”
", "english_footnote": "1. The term means ‘The Upholder of Dharma.’
\n[A yogi] who... has become realised after many lives attains the highest state of enlightenment. - Bhagwad Gitā: 6.45
\nHe whose indriyas are under control and who also possesses shraddhā attains gnān. Upon attaining that gnān, such a person immediately attains the highest state of enlightenment. - Bhagwad Gitā: 4.39
", "gujarati_title": "સ્વરૂપનિષ્ઠા ને ધર્મનિષ્ઠાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૮ના ભાદરવા સુદિ ૧૦ દશમીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિર પાસે પાટ ઉપર વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિમંડળ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “એક તો અર્જુનની પેઠે જે સ્વરૂપનિષ્ઠા અને બીજી યુધિષ્ઠિર રાજાની પેઠે જે ધર્મનિષ્ઠા - એ બે નિષ્ઠા છે, તેમાંથી જે સ્વરૂપનિષ્ઠાનું બળ રાખે તેને ધર્મનિષ્ઠા મોળી પડી જાય છે અને જે ધર્મનિષ્ઠાનું બળ રાખે તેને સ્વરૂપનિષ્ઠા મોળી પડી જાય છે. માટે એવો શો ઉપાય છે જે, જેણે કરીને એ બેમાંથી એકે નિષ્ઠા મોળી ન પડે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે,૫૮ “પૃથ્વીનો ને ધર્મનો શ્રીમદ્ભાગવતના પ્રથમ સ્કંધને વિષે સંવાદ છે તેમાં એમ કહ્યું છે જે, ‘સત્ય-શૌચાદિક જે કલ્યાણકારી એવા ઓગણચાળીસ ગુણ૫૯ તેણે યુક્ત ભગવાનનું સ્વરૂપ છે.’ માટે સર્વે ધર્મ ભગવાનની મૂર્તિને આધારે રહે છે, તે સારુ ભગવાનને ધર્મધુરંધર કહ્યા છે. અને વળી, શ્રીમદ્ભાગવતના પ્રથમ સ્કંધને વિષે શૌનકાદિક ઋષિએ સૂતપુરાણીને પૂછ્યું છે જે, ‘ધર્મના બખતરરૂપ૬૦ એવા જે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન તે અંતર્ધાન થયા પછી ધર્મ કેને શરણે રહ્યો?’ માટે ધર્મ તે ભગવાનની મૂર્તિને જ આશરે રહે છે. તે સારુ જે ભગવાનની મૂર્તિને વિષે નિષ્ઠા રાખે તેને ભગવાનનું સ્વરૂપ હૃદયમાં રહે, એટલે તેના હૃદયમાં ધર્મ પણ રહે. માટે જે સ્વરૂપનિષ્ઠા રાખે તેને ધર્મનિષ્ઠા સહજે જ રહે અને એકલી ધર્મનિષ્ઠા રાખે તો સ્વરૂપનિષ્ઠા મોળી પડી જાય છે. તે કારણપણા માટે બુદ્ધિવાન હોય તેને સ્વરૂપનિષ્ઠા જ દૃઢ કરીને રાખવી, તો તે ભેળી ધર્મનિષ્ઠા પણ દૃઢપણે રહેશે.”
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ બીજો પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “પંચવિષય જિતાય તે વૈરાગ્યે કરીને જિતાય છે કે કોઈ બીજો ઉપાય છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “વૈરાગ્ય હોય અથવા ન હોય, પણ જો પરમેશ્વરે કહ્યા એવા જે નિયમ તેને વિષે ખબડદાર રહે તો પંચવિષય જિતાય છે. અને જો શબ્દ થકી વૈરાગ્યે કરીને વૃત્તિ પાછી વાળે તો ઘણો પ્રયાસ કરે તો પણ શબ્દ સંભળાય ખરો અને કાનને બીડી લે તો સહજે શબ્દ સંભળાય નહીં. તેમ જ અયોગ્ય પદાર્થને ત્વચાએ કરીને અડે નહીં તો સહજે સ્પર્શ જિતાય. તેમ જ અયોગ્ય વસ્તુ હોય તેને નેત્રે કરીને જુએ નહીં તો સહજે રૂપ જિતાય. તેમ જ જે જે સ્વાદુ ભોજન હોય તેને મેળાવી પાણી નાંખીને જમે તથા યુક્ત આહાર કરે એટલે સહજે જ રસના જિતાય. તેમ જ અયોગ્ય ગંધ હોય ત્યાં નાકને બીડી લે તો સહજે ગંધ જિતાય. એવી રીતે નિયમે કરીને પંચવિષય જિતાય છે. અને જો નિયમમાં ન રહે તો ગમે તેવો વૈરાગ્યવાન હોય તથા જ્ઞાની હોય પણ તેનો ઠા રહે નહીં; માટે વિષય જીત્યાનું કારણ તો પરમેશ્વરના બાંધેલા જે નિયમ તે જ છે. તેમાં પણ મંદ વૈરાગ્યવાળાને તો નિયમમાં રહેવું એ જ ઊગર્યાનો ઉપાય છે; જેમ માંદો હોય તે કરી પાળીને ઓષધ ખાય તો જ નીરોગી થાય.”
\nપછી અખંડાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “માંદાને તો કરીનો નિયમ હોય જે, આટલા દિવસ જ કરી રાખવી, તેમ કલ્યાણના સાધનનો પણ કોઈ નિયમ છે કે નથી?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેને શ્રદ્ધા મંદ હોય તેને તો ઘણેક જન્મે કરીને સાધનની સમાપ્તિ થાય છે. તે ભગવદ્ગીતામાં કહ્યું છે જે, ‘અનેકજન્મસંસિદ્ધસ્તતો યાતિ પરાં ગતિમ્’૬૧ એ શ્લોકમાં એમ કહ્યું છે જે, ‘અનેક જન્મે કરીને સંસિદ્ધ થયો જે યોગી તે જે તે પરમપદને પામે છે,’ એ મંદ શ્રદ્ધાવાળાનો પક્ષ છે. અને જેને બળવાન શ્રદ્ધા હોય તે તો તત્કાળ સિદ્ધ થાય છે, તે પણ ગીતામાં કહ્યું છે -
\n‘શ્રદ્ધાવાન્ લભતે જ્ઞાનં તત્પરઃ સંયતેન્દ્રિયઃ।“એ શ્લોકનો એમ અર્થ છે જે, ‘નિયમમાં છે ઇન્દ્રિયો જેનાં ને શ્રદ્ધાવાન એવો જે પુરુષ તે જ્ઞાનને પામે છે ને જ્ઞાનને પામીને તત્કાળ પરમ પદને પામે છે.’ માટે જે અતિશય શ્રદ્ધાવાન હોય તેને વહેલી સાધનની સમાપ્તિ થાય છે અને જેને મંદ શ્રદ્ધા હોય તેને તો અનેક જન્મે કરીને સાધનની સમાપ્તિ થાય છે. જેમ કોઈ પુરુષ કાશીએ જતો હોય ને તે આખા દિવસમાં બે ડગલાં ચાલતો હોય તેને તો કાશીએ જતાં બહુ દિવસ લાગે અને જે વીસ વીસ ગાઉ ચાલવા માંડે તે તો અહીંથી કાશીએ થોડાક દિવસમાં પહોંચે; તેમ જેને શ્રદ્ધા બળવાન છે તે તો હમણાં તરત સત્સંગી થયો હોય તો પણ અતિશય સરસ થઈ જાય છે અને જેને શ્રદ્ધા મંદ હોય તે તો ઘણા કાળ થયા સત્સંગી થયો હોય તોય પણ લોચોપોચો રહે છે.”
\nપછી શ્રીગુરુચરણરતાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “જ્યારે મંદ શ્રદ્ધાવાળાનું અનેક જન્મે કલ્યાણ થાય ત્યારે ત્યાં સુધી તે ક્યાં રહેતો હશે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “સુંદર દેવલોક હોય ત્યાં જઈને તે રહે છે. અને જ્યારે એ ભગવાનનું ધ્યાન કરતો ત્યારે એ ભક્ત ભગવાન સામું જોતો, ત્યારે ભગવાન પણ તે ભક્ત સામું જોતા. પછી ભગવાનનું ધ્યાન કરતાં થકાં જે જે વિષયનું એણે ચિંતવન કર્યું હતું અને જે જે વિષયમાં એ ભક્તને હેત હતું, તે ભગવાન સર્વે નજરે જોઈને અને એ દેહ મૂકે ત્યારે એને જેવા ભોગ વહાલા છે તેવા ભોગ જે લોકમાં છે તે લોકમાં એ ભક્તને પહોંચાડે છે; અને કાળને એમ આજ્ઞા કરે છે જે, ‘એ ભક્તના ભોગને તું ખંડન કરીશ મા.’ માટે તે નિરંતર દેવલોકમાં રહ્યો થકો ભોગને ભોગવે છે. પછી મૃત્યુલોકમાં આવીને અનેક જન્મે કરીને મોક્ષને પામે છે.”
\nપછી અખંડાનંદ સ્વામીએ બીજો પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “તીવ્ર શ્રદ્ધાવાન પુરુષનાં શાં લક્ષણ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેને તીવ્ર શ્રદ્ધા હોય તેને જ્યારે ભગવાનને દર્શને આવવું હોય અથવા ભગવત્કથાવાર્તા સાંભળવી હોય તથા ભગવાનની માનસી પૂજા કરવી હોય ઇત્યાદિક જે જે ભગવાન સંબંધી ક્રિયા તેને કર્યા સારુ સ્નાનાદિક જે પોતાની દેહક્રિયા તેને અતિશય ઉતાવળો થઈને કરે. અને કાગળ લખીને અમે કોઈક વર્તમાન ફેરવ્યું હોય તો તેને કરવાને અર્થે પણ આકળો થઈ જાય. અને મોટો માણસ હોય તો પણ ભગવાનનાં દર્શન સારુ બાળકની પેઠે આકળાઈ કરવા માંડે. એવાં જેનાં લક્ષણ હોય તેને તીવ્ર શ્રદ્ધાવાન જાણવો. અને જે એવી શ્રદ્ધાવાળો હોય તે સર્વે ઇન્દ્રિયોને પણ તત્કાળ વશ કરે છે. અને જેને ભગવાનના માર્ગમાં મંદ શ્રદ્ધા હોય તેનાં ઇન્દ્રિયો વિષય સન્મુખ અતિ તીક્ષ્ણપણે યુક્ત હોય. તે ગમે તેટલો સંતાડવા જાય પણ સૌને જણાઈ જાય જે, ‘આની ઇન્દ્રિયોના વિષય સન્મુખ તીક્ષ્ણ વેગ છે.’ અને ઇન્દ્રિયોનું રૂપ તો વાયુના વેગ જેવું છે, જેમ વાયુ દેખાય નહીં પણ વૃક્ષને હલાવે તેણે કરીને જણાય છે જે, વાયુ વાય છે; તેમ ઇન્દ્રિયોની વૃત્તિઓ દેખાતી નથી પણ વિષય સન્મુખ દોડે તે સૌને જણાય છે અને જો કપટે કરીને તે ઢાંકવા જાય તો કપટી જાણીને તેનો સૌને અતિશય અવગુણ આવે છે. માટે જેનાં ઇન્દ્રિયોમાં વિષય ભોગવ્યાની તીક્ષ્ણતા હોય તે કોઈ પ્રકારે છાની રહે નહીં.”
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “વિષય સન્મુખ ઇન્દ્રિયોની જે તીક્ષ્ણતા તેને ટાળ્યાનો શો ઉપાય છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ઇન્દ્રિયોની તીક્ષ્ણતાને ટાળ્યાનો એ જ ઉપાય છે જે, પરમેશ્વરે ત્યાગીના ને ગૃહસ્થના જે નિયમ બાંધ્યા છે તેમાં સર્વે ઇન્દ્રિયોને મરડીને રાખે તો સહજે જ ઇન્દ્રિયોની તીક્ષ્ણતા મટી જાય. અને શ્રોત્ર, ત્વક, ચક્ષુ, રસના અને ઘ્રાણ એ પાંચે ઇન્દ્રિયોને જ્યારે કુમાર્ગમાં ન જાવા દે ત્યારે ઇન્દ્રિયોના આહાર શુદ્ધ થાય છે, તે કેડે અંતઃકરણ પણ શુદ્ધ થાય છે. માટે વૈરાગ્યનું બળ હોય અથવા ન હોય તો પણ જો ઇન્દ્રિયોને વશ કરીને પરમેશ્વરના નિયમમાં રાખે તો જેમ તીવ્ર વૈરાગ્યે કરીને વિષય જિતાય છે તે થકી પણ તે નિયમવાળાને વિશેષે વિષય જિતાય છે. માટે પરમેશ્વરના બાંધેલ જે નિયમ છે તેને જ અતિ દૃઢ કરીને રાખવા.”
\nપછી વળી અખંડાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “જેને મંદ શ્રદ્ધા હોય તેને શ્રદ્ધા વૃદ્ધિ કેમ પામે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જો ભગવાનનું માહાત્મ્ય જણાય તો મંદ શ્રદ્ધા હોય તે પણ વૃદ્ધિને પામે. જેમ પાણી પીવાનું વાસણ મૃત્તિકાનું હોય તેમાં સહજે જ પ્રીતિ થાય નહીં અને તે પાત્ર જો સુવર્ણનું હોય તો તેમાં સહજે જ પ્રીતિ થાય; તેમ ભગવાનનું તથા ભગવાનની કથા-કીર્તનાદિકનું માહાત્મ્ય જણાય તો સહજ સ્વભાવે જ ભગવાનમાં તથા કથા-કીર્તનાદિકમાં શ્રદ્ધા વૃદ્ધિ પામે છે. માટે જે પ્રકારે ભગવાનનું માહાત્મ્ય સમજાય તે ઉપાય કરવો ને જો એ ઉપાય કરે તો શ્રદ્ધા ન હોય તો પણ શ્રદ્ધા થાય છે અને જો મંદ શ્રદ્ધા હોય તો તે વૃદ્ધિને પામે છે.”
", "gujarati_footnote": "૫૮. સ્વરૂપનિષ્ઠા દૃઢ રાખવાથી ધર્મનિષ્ઠા દૃઢ થાય છે, કેમ કે.
\n૫૯. ભાગવત: ૧/૧૬/૨૬-૨૮. ૧. સત્યમ્ - સર્વ જીવપ્રાણીમાત્રનું હિત કરવું, સત્ય બોલવું. ૨. શૌચમ્ - પવિત્રતા, નિર્દોષપણું. ૩. દયા - અન્યનાં દુઃખો દૂર કરવાની વૃત્તિ. ૪. ક્ષાન્તિઃ - અપરાધીઓના અપરાધ સહન કરવા. ૫. ત્યાગઃ - યાચકો પ્રત્યે ઉદારતા અથવા પરમાત્માને આત્મસમર્પણ. ૬. સંતોષઃ - સદાય ક્લેશે રહિતપણું. ૭. આર્જવમ્ - મન, વાણી અને શરીરનું એકરૂપપણું. એટલે જેવું મનમાં તેવું જ વાણીમાં અને તેવી જ ક્રિયા કરવી; અર્થાત્ સરળતા. ૮. શમઃ - મનનો સંયમ. ૯. દમઃ - આંખ વગેરે બાહ્ય ઇન્દ્રિયો પર સંયમ. ૧૦. તપઃ - શરીર તથા મનને ક્લેશ થાય તેવાં વ્રતાદિ કરવાં. ૧૧. સામ્યમ્ - શત્રુ-મિત્ર પ્રત્યે સમાન ભાવ. ૧૨. તિતિક્ષા - સુખ-દુઃખ જેવાં દ્વન્દ્વોથી પરાભવ નહિ પામવાપણું, સહનશક્તિ. ૧૩. ઉપરતિઃ - અધિક લાભ તથા પ્રાપ્તિ પ્રત્યે ઉદાસીનતા. ૧૪. શ્રુતમ્ - સર્વ શાસ્ત્રાર્થનું યથાર્થ જાણવાપણું. ૧૫. જ્ઞાનમ્ - આશ્રિતોના અનિષ્ટની નિવૃત્તિ અને ઈષ્ટની પ્રાપ્તિ કરી આપવામાં ઉપયોગી જ્ઞાન અથવા જીવ, ઈશ્વર, માયા, બ્રહ્મ તથા પરબ્રહ્મની અનુભવપૂર્ણ જાણકારી. ૧૬. વિરક્તિઃ - વૈરાગ્ય, વિષયમાં નિઃસ્પૃહપણું અથવા વિષયોથી ચિત્તનું આકર્ષણ ન થવાપણું. ૧૭. ઐશ્વર્યમ્ - સર્વ જીવપ્રાણીનું નિયંતાપણું. ૧૮. શૌર્યમ્ - શૂરવીરપણું. ૧૯. તેજઃ - પ્રભાવ, એટલે કોઈથી પણ પરાભવ ન પામવાપણું. ૨૦. બલમ્ - કલ્યાણકારી ગુણોને ધારણ કરવાનું સામર્થ્ય. ૨૧. સ્મૃતિઃ - પોતાનામાં અનન્યભાવે પ્રેમથી જોડાયેલ ભક્તોના અપરાધોને ન જોતા તેમને ક્ષણમાત્ર ન ભૂલે. તેમના ગુણોનું સ્મરણ કરે. ૨૨. સ્વાતંત્ર્યમ્ - અન્યની અપેક્ષાથી રહિતપણું. ૨૩. કૌશલમ્ - નિપુણપણું. ૨૪. કાન્તિઃ - આધ્યાત્મિક તેજ. ૨૫. ધૈર્યમ્ - સર્વદા અવ્યાકુળતા. ૨૬. માર્દવમ્ - ચિત્તની કોમળતા અથવા ક્રૂરતાએ રહિતપણું. ૨૭. પ્રાગલ્ભ્યમ્ - પીઢતા, જ્ઞાનની ગંભીરતા. ૨૮. પ્રશ્રયઃ - વિનયશીલતા, જ્ઞાન-ગરીબાઈ. ૨૯. શીલમ્ - સદાચાર. ૩૦. સહઃ - પ્રાણનું નિયમન-સામર્થ્ય. ૩૧. ઓજઃ - બ્રહ્મચર્યથી પ્રાપ્ત કરેલ દિવ્ય કાંતિ. ૩૨. બલમ્ - કલ્યાણકારી ગુણોને ધારણ કરવાનું સામર્થ્ય. ૩૩. ભગઃ - જ્ઞાનાદિ ગુણોની અધિકતા. ૩૪. ગાંભીર્યમ્ - જ્ઞાનનું ઊંડાણ, આછકલાપણાથી રહિત અથવા અભિપ્રાય ન જાણી શકાય તે. ૩૫. સ્થૈર્યમ્ - ક્રોધ થવાનાં નિમિત્ત સતે પણ વિકાર ન થાય તે અથવા ચંચળતાનો અભાવ. ૩૬. આસ્તિક્યમ્ - શાસ્ત્રાર્થમાં વિશ્વાસ અથવા ભગવાન સદાકર્તા, સાકાર, સર્વોપરી અને પ્રગટ છે તેવી દૃઢ શ્રદ્ધા. ૩૭. કીર્તિઃ - યશ. ૩૮. માનઃ - પૂજાની યોગ્યતા. ૩૯. અનહંકૃતિઃ - અહંકારનો અભાવ, નિર્માનીપણું.
\n૬૦. ભાગવત: ૧/૧/૨૩.
\n૬૧. ગ. પ્ર. ૧૫ની ટીપણી-૭૦માં આ શ્લોકનો અર્થ તથા સંદર્ભ ક્રમાંક દર્શાવ્યા છે: [ભાવાર્થ: અનેક જન્મનાં પુણ્યકર્મો વડે સિદ્ધ થાય ત્યારે તેને છેલ્લા જન્મરૂપ પરાગતિ પ્રાપ્ત થાય છે, અર્થાત્ પ્રગટ ભગવાનની પ્રાપ્તિ થાય છે. (ગીતા: ૬/૪૫)]
\n૬૨. ગીતા: ૪/૩૯.
", "hindi_title": "स्वरूपनिष्ठा एवं धर्मनिष्ठा", "hindi_text": "संवत् १८७८ में भाद्रपद शुक्ला दशमी (७ सितम्बर, १८२१) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के समीप चौकी पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष मुनिमंडल तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय मुक्तानन्द स्वामी ने प्रश्न किया कि, “एक ओर अर्जुन की तरह स्वरूपनिष्ठा है, तो दूसरी ओर राजा युधिष्ठिर की तरह धर्मनिष्ठा है। इन दोनों प्रकार की निष्ठाओं में से यदि कोई स्वरूपनिष्ठा का बल रखता है, तो उसकी धर्मनिष्ठा शिथिल हो जाती है और यदि धर्मनिष्ठा का बल रखता है, तो उसकी स्वरूपनिष्ठा मन्द पड़ जाती है। इसलिए, ऐसा कौन-सा उपाय किया जाना चाहिए, जिससे कि इन दोनों निष्ठाओं में से कोई भी निष्ठा शिथिल न पड़ सके?”
\nतब श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “श्रीमद्भागवत के प्रथम स्कन्ध में पृथ्वी और धर्म का जो संवाद है, उसमें यह बताया गया है कि: ‘भगवान का स्वरूप सत्य, शुचिता आदि उनचालीस गुणों से युक्त है।’ अतः समस्त धर्म भगवान की मूर्ति पर आधारित रहते हैं। इसलिए ही भगवान को धर्मधुरन्धर कहा गया है और श्रीमद्भागवत के उसी स्कन्ध में शौनकादि ऋषियों ने सूत पुराणी से पूछा है कि, ‘धर्म के कवचस्वरूप श्रीकृष्ण भगवान के अन्तर्धान होने के पश्चात् धर्म किसकी शरण में रहा था?’ उसका तात्पर्य यही है कि धर्म भगवान के आश्रय में ही रहता है। इसलिए, जो मुमुक्षु भगवान की निष्ठा रखता है, उसके हृदय में भगवान का स्वरूप भी बना रहता है। इस प्रकार, उसके हृदय में धर्म भी निवास करके रहता है। अतः जो भक्त स्वरूपनिष्ठा रखता है, उसकी धर्मनिष्ठा भी सहजभाव से बनी रहती है। परन्तु यदि उसने एकमात्र धर्मनिष्ठा ही रखी, तो स्वरूपनिष्ठा अवश्य शिथिल पड़ जाएगी। इस कारण बुद्धिमान मुमुक्षु स्वरूपनिष्ठा ही दृढ़ करके रखें, ताकि उसके साथ-साथ धर्मनिष्ठा भी सुदृढ़ बनी रहे।”
\nइसके पश्चात् मुक्तानन्द स्वामी ने दूसरा प्रश्न पूछा कि, “पंचविषयों की आसक्ति को वैराग्य द्वारा जीता जाता है या कोई अन्य उपाय भी है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “वैराग्य हो अथवा न हो, परन्तु परमेश्वर द्वारा बताए गए नियमों का यदि सावधानी से पालन किया जाए, तो पंचविषयों की आसक्ति पर विजय प्राप्त की जा सकती है। यदि शब्द से वैराग्य द्वारा वृत्ति को लौटाया जाए, तो भारी प्रयास करने पर भी शब्द सुनाई देता है, लेकिन कानों को ही बन्द कर लिया जाए, तो सहज ढंग से शब्द नहीं सुना जा सकता। उसी प्रकार, यदि अनुचित पदार्थ या व्यक्ति का त्वचा से स्पर्श न किया जाए, तो सहज स्पर्श को जीता जा सकता है। वैसे ही अनुचित वस्तु या व्यक्ति को नेत्रों से न देखा जाए, तो सहज ही रूप को जीत लिया जा सकता है। इसी प्रकार, स्वादिष्ट खाद्य पदार्थों में पानी मिलाकर खाया जाए तथा उपयुक्त आहार किया जाए, तो सहजभाव से रसना पर विजय प्राप्त कर ली जाती है। वैसे ही अनुचित गन्ध को न सूँघने अथवा नासिका को बन्द कर लेने से सहज ही गन्ध को जीत लिया जाता है। इस प्रकार इन्द्रियों पर नियमों की लगाम कसने से पंचविषयों की आसक्ति को जीत लिया जाता है। यदि नियमों का पालन न करे, तो चाहे वह उत्कृष्ट वैराग्यवान एवं ज्ञानी मुमुक्षु ही क्यों न हो, वह अवश्य पथभ्रष्ट हो जाएगा। अतः विषयों की आसक्ति पर विजय पाने के लिए तो परमेश्वर द्वारा प्रतिपादित नियम ही एकमात्र उपाय है। उसमें भी मन्द वैराग्यवालों के लिए तो नियमबद्ध रहना ही उबरने का श्रेष्ठ मार्ग है, ठीक उसी प्रकार, जैसे कि बीमार व्यक्ति परहेज़ करते हुए औषध-सेवन करने से रोगमुक्त हो जाता है।”
\nयह सुनकर अखंडानन्द स्वामी ने पूछा कि, “रोगी मनुष्य को परहेज रखने के लिए नियम होता है कि इतने दिन तक परहेज़ रखा जाए, वैसे ही कल्याण की साधना का भी कोई नियम (कोई समयमर्यादा) है या नहीं?”
\nतब श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “जिसकी श्रद्धा मन्द होती है, उसकी साधना की समाप्ति अनेक जन्मों के बाद होती है। जैसे भगवद्गीता में कहा भी है:
\n‘अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्।’२३४\n“अर्थात् ‘अनेक जन्मों द्वारा संसिद्ध हुआ योगी परमपद को प्राप्त करता है।’ यह पक्ष मन्द श्रद्धावानों का बताया गया है, किन्तु जिसकी श्रद्धा बलवती होती है, वह तो तत्काल सिद्ध हो जाता है। यह बात भी गीता में कही गयी है:
\n‘श्रद्धावान् लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः।“अर्थात् ‘जिसकी इन्द्रियाँ नियमानुकूल हैं, ऐसे श्रद्धावान पुरुष को ही ज्ञान प्राप्त होता है तथा ज्ञान प्राप्त करके वह तुरन्त ही परमपद को प्राप्त कर लेता है।’ अतः जो अतिशय श्रद्धावान होता है, उसकी साधना की समाप्ति शीघ्र ही हो जाती है। किन्तु मन्द श्रद्धावान की साधना की समाप्ति तो अनेक जन्मों के बाद ही होती है। जैसे कोई पुरुष काशी जा रहा हो और वह पूरे दिन में केवल दो कदम ही चल पाता हो, तो उसे काशी पहुँचने में बहुत दिन लग जाएँगे! जबकि कोई दिनभर में बीस-बीस कोस चलने लगता है, वह तो कुछ ही दिनों में काशी पहुँच जाएगा। वैसे ही जिसकी श्रद्धा बलवती होती है, वह चाहे क्यों न अभी-अभी तुरन्त सत्संगी हुआ हो, परन्तु वह अतिशय श्रेष्ठ हो जाता है और मन्द श्रद्धावाला तो दीर्घकाल से सत्संगी होने पर भी शिथिल ही रह जाता है।”
\nइसके पश्चात् श्रीगुरुचरणरतानन्द स्वामी ने पूछा कि, “जब मन्द श्रद्धावान भक्त का अनेक जन्मों के पश्चात् कल्याण होता है, तब देहत्याग के बाद वह कहाँ रहता होगा?”
\nतब श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “ऐसा साधक सुन्दर देवलोक में जाकर रहता है। जब वह भक्त भगवान का ध्यान करते समय भगवान के सामने देखता था, उस समय भगवान भी उसके सामने देखते थे। वह भक्त भगवान का ध्यान करते समय जिन-जिन विषयों का चिन्तन किया करता था तथा जिन-जिन विषयों में उसे अनुराग था, उन सबको भगवान ने दृष्टिगत रखा था, अतः उसके देहत्याग के बाद भगवान उस भक्त को उसके प्रिय भोग भोगने के लिए, जहाँ ऐसे भोग हैं उस लोक में पहुँचाते हैं और काल को भी आज्ञा करते हैं कि, ‘तुम इस भक्त के भोगों में रुकावट मत डालना।’ इसीलिए, वह भक्त निरन्तर देवलोक में रहता हुआ, भोगों को भोगता रहता है और इसके पश्चात् मृत्युलोक में आकर अनेक जन्मों के बाद मोक्ष को प्राप्त करता है।”
\nइसके पश्चात् अखंडानन्द स्वामी ने प्रश्न पूछा कि, “तीव्र श्रद्धावान् पुरुष के लक्षण कैसे होते हैं?”
\nयह सुनकर श्रीजीमहाराज बोले कि, “जिसे तीव्र श्रद्धा होती है, वह भगवान के दर्शन के लिए अथवा भगवत्कथावार्ता सुनने के लिए एवं भगवान की मानसी पूजा आदि भगवान सम्बंधी समस्त क्रियाओं को सम्पन्न करने के लिए अपनी स्नानादि दैहिक क्रिया को बड़ी शीघ्रता से निपटा लेता है। और, यदि हमने पत्र लिखकर कोई नवीन व्रत-नियम के पालन का आदेश दिया हो, तो उसी प्रकार नियम-पालन करने के लिए भी वह बालक की तरह व्याकुल हो उठता है। जिसमें ऐसे लक्षण हों, उसे तीव्र श्रद्धावान समझना चाहिए। ऐसा श्रद्धावान् मुमुक्षु अपनी समस्त इन्द्रियों को तत्काल वश में कर लेता है। और, मन्द श्रद्धावान् की इन्द्रियाँ अत्यन्त तीक्ष्ण रूप से विषयोन्मुख होकर उनमें संलग्न हो जाती हैं। वह अपनी विषयासक्ति को चाहे कितना ही गोपनीय रखने का प्रयास करे, फिर भी सबको उसकी जानकारी हो जाती है कि, ‘इसकी इन्द्रियों का वेग तीक्ष्ण रूप से विषयोन्मुख ही है।’ इन्द्रियों का स्वरूप तो वायु के वेग जैसा है। भले ही वायु दिखाई नहीं पड़ता, परन्तु वृक्षों के कम्पन से पता चलता है कि हवा चल रही है, वैसे ही इन्द्रियों की वृत्तियाँ यद्यपि दिखाई नहीं पड़तीं, किन्तु वे विषयोन्मुख दौड़ती हैं, उनकी जानकारी सभी को हो जाती है। उस समय यदि कोई पुरुष कपटपूर्वक इस बात को छिपाने की कोशिश करता है, तो लोगों की दृष्टि में वह घृणित हो जाता है। इसलिए, यह स्पष्ट है कि जिसकी इन्द्रियों में विषयभोग की तीक्ष्णता होगी, वह किसी प्रकार से गुप्त नहीं रह सकती।”
\nअब मुक्तानन्द स्वामी ने प्रश्न पूछा कि, “विषयों की ओर इन्द्रियों के तीक्ष्ण वेग को मिटाने का क्या उपाय है?”
\nश्रीजीमहाराज बोले कि, “इन्द्रियों की तीक्ष्ण विषयोन्मुखता को मिटाने का यही उपाय है कि परमेश्वर ने त्यागी तथा गृहस्थों के लिए जिन नियमों का प्रतिपादन किया है, उनके अनुसार यदि सभी इन्द्रियों पर बलपूर्वक अंकुश रखा जाए, तो सहज ही इन्द्रियों की तीक्ष्णता मिट सकती है। जब श्रोत्र, त्वक्, चक्षु, रसना तथा घ्राणेन्द्रियों (पाँच ज्ञानेन्द्रियों) को यदि कुमार्ग पर नहीं जाने दिया जाए, तो इन्द्रियों के आहार शुद्ध हो जाते हैं और बाद में अन्तःकरण भी शुद्ध हो जाता है। अतः वैराग्य का बल हो या न हो, तो भी यदि इन्द्रियों को वश में करके परमेश्वर के बताए गए नियमों में रखा जाए, तो जैसे तीव्र वैराग्य द्वारा विषय जीते जाते हैं, उससे भी नियम पालन करनेवाला विशेष रूप से विषयों पर विजय प्राप्त कर सकता है। अतः परमेश्वर द्वारा प्रतिपादित नियमों को ही अत्यन्त दृढ़ करके रखें।”
\nतब अखंडानन्द स्वामी ने पुनः पूछा कि, “जिस पुरुष को मन्द श्रद्धा हो, उसकी श्रद्धा तीव्र कैसे बन सकती है?”
\nइसका उत्तर देते हुए श्रीजीमहाराज बोले कि, “यदि भगवान का माहात्म्य जान लिया जाए, तो मन्द श्रद्धा भी तीव्र हो सकती है। जैसे पानी पीने का मिट्टी का पात्र हो, तो उसमें स्वाभाविक ही उतनी रुचि नहीं रहेगी, जितनी की सहज ही स्वर्णपात्र में रुचि रहती है! वैसे ही भगवान की तथा भगवत्कथा-कीर्तनादि की महिमा समझ ली, तो भगवान तथा उनके कथा-कीर्तनादि में सहज ही श्रद्धा में वृद्धि होगी। इसलिए, वही उपाय करना चाहिए, जिससे भगवान का माहात्म्य समझ में आ जाए। यदि ऐसा उपाय किया जाए, तो श्रद्धा नहीं होने पर भी श्रद्धा उत्पन्न हो जाती है और मन्द श्रद्धा भी तीव्र श्रद्धा में बदल जाती है।”
", "hindi_footnote": "२३४. अर्थ के लिए देखिए वचनामृत गढ़डा प्रथम १५ की पादटीप।
\n२३५. गीता: ४/३९
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/149.mp3" }, { "english_title": "The Elements in the Form of God; ‘Sthitapragna’", "english_text": "On the night of Āso vadi 11, Samvat 1878 [21 October 1821], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on an ornate seat on the veranda outside the rooms near the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. Two torches were lit in front of Him. At that time, while devotional songs were being sung, paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him in an assembly.
\nThen Shriji Mahārāj said, “Please stop the devotional songs now and let us begin a question-answer session.”
\nThereupon all the munis replied, “Very well, Mahārāj.”
\nShriji Mahārāj then posed a question, “Some devotees understand the form of God as being composed of the 24 elements of māyā, while some understand it as being composed purely of chaitanya, free of māyik elements. Of these two types of devotees, whose understanding is correct and whose understanding is incorrect?”
\nMuktānand Swāmi replied, “The understanding of one who considers God’s form as being composed of the 24 māyik elements is incorrect. The understanding of one who considers God’s form as being composed purely of chaitanya, free of māyik elements, is correct.”
\nShriji Mahārāj then said, “Adherents of the Sānkhya philosophy claim that there are 24 elements. According to that doctrine, there are 23 elements, and the 24th is kshetragna - in the form of jiva-ishwar - which is chaitanya. The 24 elements have been described in this manner. This is because kshetra and kshetragna have a mutual dependence on each other. Without kshetragna, kshetra cannot be described, and without kshetra, kshetragna cannot be described. For this reason, jiva and ishwar have been included with the elements, while God has been described as the refuge of both kshetra and kshetragna. In this case, then, how can the māyik elements be described as being distinct from God? For example, four elements reside within ākāsh, yet ākāsh is unaffected by any of their flaws. In the same way, not a single flaw of the māyik elements influences the form of God. So what is the inconsistency in believing that God’s form is composed of the 24 elements? Does claiming that God’s form is not composed of the elements prevent inconsistencies? This is how I understand it.”
\nThen Dinānāth Bhatt asked, “Should one who wishes to meditate on God’s form understand it as being composed of the elements or understand it as not being composed of the elements?”
\nShriji Mahārāj replied, “One who understands God’s form as being composed of the elements is a sinner, and one who understands God’s form as not being composed of the elements is also a sinner.1 Those who are devotees of God do not at all like to senselessly quibble over whether or not God’s form is composed of the elements. A devotee realizes, ‘God is God. There is no scope for dividing or discarding any part of Him. That very God is the ātmā of countless brahmānds. One who has no doubts at all regarding the nature of God should be known to have attained the nirvikalp state. One with such stable understanding should be known as ‘sthitapragna’.2 Moreover, God redeems all the sins of a person who has such stable understanding regarding God.
\n“In the Bhagwad Gitā, God has said to Arjun,
\nSarva-dharmān-parityajya mām-ekam sharanam vraja |“In fact, it is a usual custom in this world that an intelligent person will not notice a fault in someone who serves the person’s major self-interests. For example, to serve her self-interest, a woman will not notice any faults in her husband. This also applies to other householders who, if they have intense self-interest in their relatives - brother, nephew, son, etc. - do not notice their faults. In the same way, if one realizes that God serves one’s own self-interest; i.e., God relieves His devotees of their sins and ignorance and grants them liberation, then one will never perceive flaws in God in any way. For example, when Shukji narrated the Rās-panchādhyāyi, King Parikshit raised the following doubt: ‘Why did God associate with other women?’ Shukji, however, did not have the slightest doubt. Even the gopis, with whom God engaged in amorous actions, did not doubt by thinking, ‘If he is God, why does he behave like this?’ They did not entertain any such doubts. Moreover, when God went to the home of Kubjā, he took Uddhavji along with him, yet Uddhavji did not have any doubts at all. Moreover, when Uddhavji was sent to Vraj, he still did not entertain any doubts on hearing the words of the gopis. On the contrary, he profoundly realized the eminence of the gopis.
\n“Therefore, the understanding of a person who has developed an unflinching refuge of God will not become distorted, regardless of whether he is very learned in the scriptures or he is naïve. Moreover, the greatness of a staunch devotee of God can only be realized by one who is a devotee of God. Regardless of whether one is learned in the scriptures or is naïve, only one with a firm understanding of God realizes the greatness of a devotee of God, and only he recognizes a devotee possessing a staunch understanding. On the other hand, non-believers in the world, regardless of whether they are pundits or fools, are unable to develop such firm understanding of God. Moreover, they do not recognize a devotee possessing a staunch understanding, nor do they realize the greatness of a devotee of God. Therefore, only a devotee of God can recognize another devotee of God, and only he can realize his greatness. For example, Uddhavji realized the profound greatness of the gopis. Likewise, the gopis realized the greatness of Uddhavji.
\n“Although Purushottam Bhagwān is the Kshetragna of all kshetragnas, He is still not subject to change. Moreover, the disturbances of objects that cause disturbances - such as māyā and other factors - do not influence Purushottam Bhagwān. In fact, if the disturbances of sthul, sukshma and kāran do not influence a person who has realized the ātmā, what can be said about them not influencing Purushottam Bhagwān? Therefore, God is certainly not subject to change; He is absolutely uninfluenced.
\n“A devotee of God who understands God’s form in this manner should be known to be ‘sthitapragna’. Just as a person who has realized his ātmā is called ‘sthitapragna’, a devotee of God who behaves as follows is called ‘sthitapragna’ with regards to the form of Purushottam: Entertaining no doubts at all regarding the nature of God, he glorifies God’s weaknesses in exactly the same way that he glorifies His strengths. He also glorifies those actions and incidents of God that appear to be inappropriate in exactly the same way that he glorifies actions and incidents that are appropriate - without harboring any doubts about the appropriateness or inappropriateness of those actions and incidents. Such a devotee should be known as being ‘sthitapragna’ with regards to the nature of Purushottam. One who has developed such a firm conviction of the nature of Purushottam has nothing more left to understand.”
", "english_footnote": "1. If one understands God’s form as being composed of the elements, then one understands God’s form to be characterized with māyā just like other forms that evolved from māyā. And if one understands God’s form to be devoid of the elements, then one understands God to be formless. Therefore, in both ways, one’s understanding is flawed. Therefore, Shriji Maharaj states that one who possesses both types of understanding is a sinner.
\n2. Literally, ‘sthitapragna’ means ‘one with a stable mind’ but here Shriji Mahārāj gives His own, unique definition.
\nAbandon all [other] forms of dharma and surrender only unto me. I shall deliver you from all sins; [so] do not lament. - Bhagwad Gitā: 18.66
", "gujarati_title": "ભગવાનના સ્વરૂપમાં તત્ત્વોનું, સ્થિતપ્રજ્ઞનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૮ના આસો વદિ ૧૧ એકાદશીને દિવસ રાત્રિને સમે સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિરને સમીપે ઓરડાની ઓસરીએ સિંહાસન ઉપર વિરાજમાન હતા અને સર્વે શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાની આગળ મશાલ બે બળતી હતી અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી અને કીર્તન ગવાતાં હતાં.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “કીર્તન ગાવવાં રહેવા દ્યો, પ્રશ્ન-ઉત્તર કરીએ.” પછી સર્વે મુનિ બોલ્યા જે, “ઘણું સારું, મહારાજ!” પછી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “ભગવાનનું સ્વરૂપ છે તેને કોઈક ભક્ત તો માયાનાં ચોવીસ તત્ત્વે સહિત સમજે છે અને કોઈક ભક્ત તો માયાનાં તત્ત્વે રહિત કેવળ ચૈતન્યમય ભગવાનનું સ્વરૂપ સમજે છે; એ બે પ્રકારના ભક્ત છે તેમાં કેની સમજણ ઠીક છે ને કેની સમજણ ઠીક નથી?” પછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ કહ્યું જે, “જે ભગવાનને વિષે માયિક ચોવીસ તત્ત્વ સમજે એની સમજણ ઠીક નથી અને ભગવાનનું સ્વરૂપ માયાના તત્ત્વે રહિત કેવળ ચૈતન્યમય સમજે તેની સમજણ ઠીક છે.”
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “સાંખ્યવાળે ચોવીસ તત્ત્વ કહ્યાં છે,૬૩ તે સાંખ્યને મતે ત્રેવીશ તત્ત્વ ને ચોવીસમો ક્ષેત્રજ્ઞ જે જીવ-ઈશ્વરરૂપ ચૈતન્ય છે. તે એ રીતે ચોવીસ તત્ત્વ કહ્યાં છે; કેમ જે, ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞને તો અન્યોન્ય આશ્રયપણું છે, તે ક્ષેત્રજ્ઞ વિના ક્ષેત્ર કહેવાય નહીં ને ક્ષેત્ર વિના ક્ષેત્રજ્ઞ કહેવાય નહીં, તે માટે તત્ત્વ ભેળા જ જીવ-ઈશ્વરને કહ્યા છે. અને ભગવાન છે તે તો ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞ એ બેયના આશ્રય છે; માટે ભગવાન થકી માયિક તત્ત્વ જુદાં કેમ કહેવાય? અને જેમ આકાશ છે તેને વિષે ચાર તત્ત્વ રહ્યાં છે તો પણ આકાશને કોઈનો દોષ અડતો નથી; તેમ પરમેશ્વરના સ્વરૂપને પણ માયિક તત્ત્વનો એકેય દોષ અડતો નથી, એવું જ ભગવાનનું સ્વરૂપ છે. તેમાં ચોવીસ તત્ત્વ કહીએ તેમાં શો બાધ છે? અને તત્ત્વે રહિત કહેવું તેમાં શું નિર્બાધપણું આવી ગયું? અમને તો એમ જણાય છે.”
\nપછી દીનાનાથ ભટ્ટે પૂછ્યું જે, “જેને ભગવાનની મૂર્તિનું ધ્યાન કરવું હોય તેને ભગવાનનું સ્વરૂપ તત્ત્વે સહિત સમજવું કે તત્ત્વે રહિત સમજવું?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ભગવાનના સ્વરૂપને જે તત્ત્વે સહિત સમજે છે તે પણ પાપી છે અને જે તત્ત્વે રહિત ભગવાનના સ્વરૂપને સમજે છે તે પણ પાપી છે.૧૬૨ ભગવાનના સ્વરૂપમાં તો ભગવાનના ભક્ત હોય તેને તત્ત્વ છે કે નથી એવું ચૂંથણું કરવું ગમે જ નહીં. ભક્ત હોય તે તો એમ જાણે જે, ‘ભગવાન તે ભગવાન, એને વિષે ભાગત્યાગ કર્યાનો માગ નથી; એ ભગવાન તો અનંત બ્રહ્માંડના આત્મા છે.’ અને જેને ભગવાનના સ્વરૂપમાં કોઈ રીતનું ઉત્થાન નથી તેને નિર્વિકલ્પ સ્થિતિવાળો જાણવો અને જેને એવી એકમતિ હોય તેને સ્થિતપ્રજ્ઞ જાણવો. અને જે પુરુષને ભગવાનને વિષે એવી દૃઢ મતિ છે તેને ભગવાન સર્વ પાપ થકી મુકાવે છે. તે ભગવાને ભગવદ્ગીતામાં અર્જુન પ્રત્યે કહ્યું છે જે,
\n‘સર્વધર્માન્ પરિત્યજ્ય મામેકં શરણં વ્રજ।“અને આ સંસારમાં પણ એવી રીત છે જે, જે થકી પોતાનો મોટો સ્વાર્થ સરતો હોય તેનો બુદ્ધિવાન હોય તે દોષ ગ્રહણ કરે નહીં. જેમ સ્ત્રી હોય તે પોતાના સ્વાર્થ સારુ પતિનો દોષ ગ્રહણ કરતી નથી તથા બીજા પણ ગૃહસ્થો હોય તે પોતાના ભાઈ, ભત્રીજા, દીકરા ઇત્યાદિક જે સંબંધી તેને વિષે જો પોતાનો અતિશય સ્વાર્થ હોય તો દોષનું ગ્રહણ નથી કરતા; તેમ ભગવાન થકી જેણે મોટો સ્વાર્થ જાણ્યો હોય જે, ‘ભગવાન તો પાપ થકી ને અજ્ઞાન થકી મુકાવીને પોતાના ભક્તને અભયપદ આપે છે,’ એવો મોટો સ્વાર્થ જાણ્યો હોય તો કોઈ રીતે ભગવાનનો અવગુણ આવે જ નહીં. જેમ શુકજીએ રાસપંચાધ્યાયીનું૬૫ વર્ણન કર્યું ત્યારે રાજા પરીક્ષિતને સંશય થયો જે, ‘ભગવાને પરસ્ત્રીનો સંગ કેમ કર્યો?’ પણ શુકજીને લેશમાત્ર સંશય થયો નહીં. અને જે ગોપીઓ સંગે ભગવાને વિહાર કર્યો તે ગોપીઓને પણ સંશય ન થયો જે, ‘ભગવાન હોય તો આમ કેમ કરે?’ એવો કોઈ રીતે સંશય થયો નહીં. અને જ્યારે ભગવાન કુબ્જાને ઘેર ગયા ત્યારે ઉદ્ધવજીને ભેળા તેડી ગયા હતા તો પણ ઉદ્ધવજીને કોઈ રીતે સંશય થયો નહીં;૬૬ અને જ્યારે ઉદ્ધવજીને વ્રજમાં મોકલ્યા ત્યારે ગોપીઓની વાણી સાંભળીને પણ કોઈ રીતે સંશય ન થયો અને સામું ગોપીઓનું માહાત્મ્ય અતિશય સમજ્યા.૬૭ માટે જેને ભગવાનનો અચળ આશ્રય થયો હોય ને તે અતિશય શાસ્ત્રવેત્તા હોય અથવા ભોળો જ હોય પણ તેની મતિ ભ્રમે નહીં. અને ભગવાનના જે દૃઢ ભક્ત હોય તેનું જે માહાત્મ્ય તે પણ ભગવાનનો ભક્ત હોય તે જ જાણે; પછી શાસ્ત્રવેત્તા હોય અથવા ભોળો હોય પણ જેની ભગવાનને વિષે દૃઢ મતિ હોય તે જ ભગવાનના ભક્તનું માહાત્મ્ય જાણે અને દૃઢ મતિવાળા ભક્ત હોય તેને ઓળખે પણ ખરા. અને તે વિના જે જગતના વિમુખ જીવ હોય તે તો પંડિત હોય અથવા મૂર્ખ હોય પણ ભગવાનને વિષે દૃઢ મતિ પણ કરી શકે નહીં અને જે દૃઢ મતિવાળા ભક્ત હોય તેને પણ ઓળખે નહીં અને હરિજનનું માહાત્મ્ય પણ જાણે નહીં. માટે ભગવાનનો ભક્ત હોય તે જ ભગવાનના ભક્તને ઓળખે અને માહાત્મ્ય પણ તે જ જાણે. જેમ ઉદ્ધવજીએ ગોપીઓનું અતિશય માહાત્મ્ય જાણ્યું, તેમ ગોપીઓએ પણ ઉદ્ધવજીનું માહાત્મ્ય જાણ્યું.
\n“અને પુરુષોત્તમ ભગવાન છે તે સર્વ ક્ષેત્રજ્ઞના ક્ષેત્રજ્ઞ છે તો પણ નિર્વિકાર છે અને માયા આદિક જે વિકારવાન પદાર્થ તેનો વિકાર પુરુષોત્તમ ભગવાનને અડતો નથી. અને જે આત્મનિષ્ઠ પુરુષ છે તેને પણ સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ અને કારણના વિકાર નથી અડતા, તો પુરુષોત્તમ ભગવાનને ન અડે એમાં શું કહેવું? ભગવાન તો નિર્વિકારી ને નિર્લેપ જ છે. એવી રીતે જે ભગવાનના સ્વરૂપને સમજે તે ભગવાનનો ભક્ત સ્થિતપ્રજ્ઞ જાણવો. જેમ પોતાના આત્માને વિષે જેને સ્થિતિ હોય તે પણ સ્થિતપ્રજ્ઞ કહેવાય છે, તેમ જેને ભગવાનના સ્વરૂપને વિષે કોઈ જાતનો ઘાટ ન હોય અને જેમ ભગવાનનું સમર્થપણું હોય ને તેનું ગાન કરે તેમ જ અસમર્થપણું હોય તેનું પણ ગાન કરે અને જેમ ભગવાનનું યોગ્ય ચરિત્ર હોય તેનું ગાન કરે તેમ જ જે અયોગ્ય જેવું ચરિત્ર જણાતું હોય તેનું પણ ગાન કરે પણ ભગવાનના ચરિત્રને વિષે યોગ્ય-અયોગ્ય એવો ઘાટ ઘડે નહીં, એવો જે ભગવાનનો ભક્ત હોય તેને પુરુષોત્તમના સ્વરૂપને વિષે સ્થિતપ્રજ્ઞ૬૮ જાણવો. અને જેને એવી પુરુષોત્તમના સ્વરૂપને વિષે દૃઢ નિષ્ઠા થઈ તેને એથી ઉપરાંત બીજું કાંઈ સમજવાનું રહ્યું નથી.”
", "gujarati_footnote": "૬૩. સાંખ્યશાસ્ત્રના આ સિદ્ધાંતના સંદર્ભો વચ. લો. ૧૫ તથા પં. ૨માં આપ્યા છે.
\n૬૪. શ્લોકનો અર્થ વચ. ગ. મ. ૯માં તથા સંદર્ભ ક્રમાંક તેની ટીપણી-૨૭માં દર્શાવ્યા છે: [ગીતા: ૧૮/૬૬. અર્થ: હે અર્જુન! સર્વ ધર્મને તજીને તું એક મારા જ શરણને પામ્ય, તો હું તને સર્વ પાપ થકી મુકાવીશ. તું કાંઈ શોક કરીશ મા.]
\n૬૫. ભાગવત: ૧૦/૩૩.
\n૬૬. ભાગવત: ૧૦/૪૮.
\n૬૭. ભાગવત: ૧૦/૪૭/૫૮-૬૩.
\n૬૮. અહીં દર્શાવેલ સ્થિતપ્રજ્ઞતા ગીતામાં કહેલ સ્થિતપ્રજ્ઞતાથી વિશિષ્ટ છે. અહીં શ્રીજીમહારાજ, ભગવાનનાં ચરિત્રોમાં મનની નિશ્ચલતાને સ્થિતપ્રજ્ઞતા જણાવે છે.
\n૧૬૨. ભગવાનના સ્વરૂપને જો તત્ત્વે સહિત સમજે તો ભગવાનને અન્ય માયિક આકારની જેમ માયિક સમજી બેસે અને જો ભગવાનને તત્ત્વે રહિત સમજે તો નિરાકાર સમજી બેસે. આમ, આ બન્ને સમજણમાં દોષ આવવાની સંભાવના છે. તેથી મહારાજ એ બન્ને પ્રકારની સમજણવાળાને અહીં પાપી કહે છે.
", "hindi_title": "भगवत्स्वरूप में तत्त्व मीमांसा; स्थितप्रज्ञ", "hindi_text": "संवत् १८७८ में आश्विन कृष्णा एकादशी (२१ अक्तूबर, १८२१) को रात के समय स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के समीप कमरे के बरामदे में सिंहासन पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके सामने दो मशालें जल रही थीं। उनके समक्ष परमहंस तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा में संतगण कीर्तन गान कर रहे थे।
\nइसी बीच श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “कीर्तन समाप्त करें। अब प्रश्नोत्तरी प्रारम्भ करते हैं।”
\nफिर समस्त मुनिजन बोले कि, “बहुत अच्छा, महाराज!”
\nतत्पश्चात् श्रीजीमहाराज ने प्रश्न किया कि, “कोई भक्त तो भगवान के स्वरूप को माया के चौबीस तत्त्वों सहित समझता है, तथा कोई भक्त भगवान के स्वरूप को माया के तत्त्वों से रहित केवल चैतन्यमय ही मानता है; इन दोनों प्रकार के भक्तों में किसकी समझ ठीक है और किसकी समझ ठीक नहीं है?”
\nइस प्रश्न का उत्तर देते हुए मुक्तानन्द स्वामी ने कहा कि, “जो भक्त भगवान के स्वरूप में मायिक चौबीस तत्त्वों को समझता है, उसकी समझ ठीक नहीं है। और, जो भक्त भगवान को माया के तत्त्वों से रहित केवल चैतन्यमय समझता है, उसकी समझ ठीक है।”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “सांख्यमत के अनुसार चौबीस तत्त्व हैं, उनमें तेईस तत्त्व तथा चौबीसवाँ क्षेत्रज्ञ जो जीव-ईश्वररूप चैतन्य है। इस प्रकार चौबीस तत्त्व कहे गए हैं, क्योंकि क्षेत्र एवं क्षेत्रज्ञ का अन्योन्याश्रयभाव है और क्षेत्रज्ञ को क्षेत्र के बिना बतलाया ही नहीं जा सकता और क्षेत्र के बिना क्षेत्रज्ञ नहीं कहा जा सकता। इसीलिए जीव-ईश्वर को तत्त्वों के साथ ही बताया गया है। और, भगवान तो क्षेत्र तथा क्षेत्रज्ञ दोनों के ही आश्रयदाता हैं; अतः मायिक तत्त्वों को भगवान से भिन्न कैसे कहा जा सकता है? जिस प्रकार आकाश में चारों तत्त्व के रहते हुए भी वह इन तत्त्वों से निर्लिप्त है, वैसे ही परमेश्वर भी मायिक तत्त्वों से पूर्णतः निर्लिप्त है। ऐसे उस भगवान के स्वरूप को यदि चौबीस तत्त्वों सहित कहेंगे, तो उसमें क्या बाध आता है? और यदि भगवान को तत्त्वरहित कहेंगे तो उसमें क्या निर्बाधता आ जाती है? हमें तो ऐसा प्रतीत होता है।”
\nयह सुनकर दीनानाथ भट्ट ने पूछा कि, “जिसे भगवान की मूर्ति का ध्यान करना हो, उसे भगवान का स्वरूप तत्त्वसहित समझना चाहिए अथवा तत्त्वरहित?”
\nतब श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “जो भक्त भगवान के स्वरूप को तत्त्व सहित समझता है, वह भी पापी है और जो भगवान के स्वरूप को तत्त्व रहित जानता है, वह भी पापी है। भगवान के भक्त को भगवान के स्वरूप में तत्त्व होने या न होने के प्रश्न पर वाद-विवाद करना बिल्कुल अच्छा नहीं लगता। जो भक्त होता है, वह तो यही जानता है कि, ‘भगवान तो भगवान ही हैं। उनके स्वरूप में मायिक-अमायिक भाव के लिए कोई गुंजाइश ही नहीं है। वे भगवान तो समग्र रूप से दिव्य हैं तथा अनन्त ब्रह्मांडों की आत्मा हैं।’ और जिस भक्त को भगवान के स्वरूप में किसी प्रकार का तर्क-वितर्क नहीं होता, उसे निर्विकल्प स्थितिवाला जानना चाहिए तथा जिसकी ऐसी एक एवं स्थिर मति हो, उसे स्थितप्रज्ञ समझना चाहिए। और, जिसे भगवान के स्वरूप में ऐसी दृढ़ मति रहती है, उसे भगवान समस्त पापों से मुक्त करते हैं।
\n“भगवद्गीता में भगवान ने अर्जुन से कहा है कि:
\n‘सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज।“इस संसार में ऐसी भी रीति है कि जिससे अपना बड़ा स्वार्थ सिद्ध होता हो, उसके दोषों पर बुद्धिमान पुरुष ध्यान नहीं देता। जिस प्रकार स्त्री अपने स्वार्थ के कारण पति के दोषों की उपेक्षा कर देती है तथा यदि अतिशय स्वार्थ हो तो अन्य गृहस्थ भी अपने भाइयों, भतीजों और लड़कों आदि सम्बंधीजनों के दोषों पर ध्यान नहीं देते, वैसे ही जिसने भगवान के साथ अपना बड़ा स्वार्थ सिद्ध होना जान लिया हो कि, ‘भगवान अपने भक्त को पाप तथा अज्ञान से मुक्त करके अभयपद प्रदान करते हैं, तो उसे भगवान के स्वरूप में कोई दोष दिखाई ही नहीं पड़ता। जिस प्रकार शुकजी ने रासपंचाध्यायी का वर्णन किया, तब राजा परीक्षित को संशय हुआ कि, ‘भगवान ने परस्त्री का संग क्यों किया?’ परन्तु शुकजी को लेशमात्र भी संशय नहीं हुआ। तथा गोपियों के साथ भगवान ने जो विहार किया, उसके सम्बंध में गोपियों को भी संशय नहीं हुआ कि, ‘भगवान होकर ऐसा आचरण क्यों करते हैं?’ ऐसा संशय किसी भी प्रकार से नहीं हुआ। और, जब भगवान कुब्जा के घर गए, तब वे उद्धवजी को भी अपने साथ ले गए थे। परन्तु उद्धवजी को किसी भी प्रकार का संशय नहीं हुआ। और, जब उद्धवजी को व्रज में भेजा गया, तब गोपियों की वाणी सुनकर भी उन्हें किसी प्रकार का संशय नहीं हुआ, वरन् उन्होंने गोपियों का माहात्म्य और अच्छी तरह समझ लिया। अतः जिसको भगवान का अचल आश्रय प्राप्त हो चुका हो, वह चाहे अतिशय शास्त्रवेत्ता हो अथवा भोला ही क्यों न हो, परन्तु उसकी मति भ्रमित नहीं होती।
\n“और, भगवान के जो दृढ़ भक्त हैं, उनका माहात्म्य भी भगवान के भक्त ही जान सकते हैं। फिर वह चाहे शास्त्रवेत्ता हो या न हो, परन्तु भगवान में जिसकी दृढ़ मति होती है, वही भगवान के भक्त का माहात्म्य जान सकता है तथा दृढ़मतिवाले भक्तों को पहचान भी लेता है। परन्तु, उसके बिना जगत के विमुख जीव, भले ही पंडित हों या मूर्ख, भगवान में दृढ़मति नहीं रख सकते तथा ऐसे दृढ़मतिवाले भक्तों को भी नहीं पहचान सकते और न तो उनके माहात्म्य को ही जान सकते हैं। अतः जो भगवान का भक्त होता है, वही भगवद्भक्त को पहचान सकता है और वही उसका माहात्म्य भी जान सकता है। जिस प्रकार उद्धवजी ने गोपियों का अतिशय माहात्म्य समझा था, वैसे ही गोपियों ने भी उद्धवजी का माहात्म्य समझ लिया था।
\n“और पुरुषोत्तम भगवान समस्त क्षेत्रज्ञों के भी क्षेत्रज्ञ हैं, फिर भी वे निर्विकार हैं। माया आदि विकारवान पदार्थों का विकार पुरुषोत्तम भगवान को स्पर्श नहीं करता। यदि स्थूल, सूक्ष्म और कारणजन्य विकार आत्मनिष्ठ पुरुष का भी स्पर्श नहीं करते, तब वे पुरुषोत्तम भगवान का स्पर्श न करें, इसके सम्बंध में क्या कहा जाए? यह तो स्वाभाविक ही है। भगवान निर्विकार तथा निर्लेप ही हैं। जो भक्त इस रीति से भगवान के स्वरूप को समझते हैं, उन्हीं को भगवान का स्थितप्रज्ञ भक्त समझना चाहिए। जैसे आत्म-स्थितिवाला भक्त स्थितप्रज्ञ कहलाता है। उसी प्रकार जिसे भगवान के स्वरूप में किसी भी प्रकार का कुतर्क नहीं होता, और जो भगवान के सामर्थ्य अथवा अमसर्थता का भी गुणानुवाद करता हो, एवं भगवान के उचित या अनुचित दिखनेवाले चरित्रों का भी महिमापूर्वक गान करता हो, लेकिन भगवान के कैसे भी चरित्रों में ‘उचित एवं अनुचित’ का कोई संशय न करता हो, ऐसे भगवद्भक्त को पुरुषोत्तम भगवान के स्वरूप में स्थितप्रज्ञ समझना चाहिए।२३७ तथा जिसको पुरुषोत्तम भगवान के स्वरूप में ऐसी दृढ़ निष्ठा हो चुकी तो उसको इससे आगे और कुछ समझना ही शेष नहीं रह जाता।”
", "hindi_footnote": "२३६. अर्थ के लिए देखिए वचनामृत गढ़डा मध्य ९ की पादटीप।
\n२३७. यहाँ उल्लिखित ‘स्थितप्रज्ञता’ और गीताकथित ‘स्थितप्रज्ञता’ में अंतर है। गीता के दूसरे अध्याय में ‘आत्मनिष्ठा’ एवं सुख-दुःख में ‘समत्वभाव’ आदि को स्थितप्रज्ञता कहा गया है, जबकि यहाँ भगवत्स्वरूप के चरित्रों में मन की निश्चलता को स्थितप्रज्ञता कहते हैं।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/150.mp3" }, { "english_title": "Nāstiks andShushka-Vedāntis", "english_text": "On Māgshar vadi 6, Samvat 1878 [14 December 1821], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a cushion with a cylindrical pillow that had been placed in His residence in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white khes and had covered Himself with a white cotton cloth. On top of that cloth, He had covered Himself with a richly embroidered blanket as well. He had also tied a white feto around His head. At that time, Prāgji Dave was reading a scripture before Him, and paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him in an assembly.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “Having thought over it from all aspects, I have come to the conclusion that of all the so-called evil company in the world, the company which is worse than all others is that of those who do not have bhakti towards God, or the faith in their hearts that God loves His devotees, is the master of all, is the uplifter of the wretched, and is also the redeemer of sinners. Two such schools of thought are prevalent in this world that share these beliefs: one is that of the nāstiks and the other is that of the shushka-Vedāntis. Both are extreme forms of evil company. Now, even if a person has committed the five grave sins, if he has faith in God, then at some time or another he will be redeemed. In fact, even if a person has committed the grave sins of killing a child, slaughtering a cow, killing a woman, etc., then he too can be redeemed at some point in time. However, one who has come to accept either of these two sets of beliefs will never be redeemed. This is because such a person’s understanding is contrary to that of the Vedas, the Shāstras and the Purāns.
\n“Of the two, the nāstiks believe that Rāmchandraji and Shri Krishna Bhagwān were actually only kings; and because Shri Krishna killed demons and committed adultery, he has been consigned to the third narak. Thus, in no way do they consider Shri Krishna Bhagwān, who is the redeemer of sinners and the uplifter of the wretched, as being God. Rather, they believe their liberation to be through karmas; that is, while performing karmas, when one attains keval-gnān, one becomes God.1 In this way, they believe that there are countless Gods. So, according to the belief of the nāstiks, there is no one, beginning-less God, by whose worship a jiva is released from the bondage of births and deaths. Thus, that belief is not in accordance with the Vedas.
\n“The shushka-Vedāntis believe that Brahma itself has assumed the form of the jivas - just as in the relationship between the sun and its reflection. Thus, when one realizes, ‘I am Brahma,’ one has no further spiritual endeavors left to perform. Then, when one has become God, one need not worship anyone. Thinking this, they no longer have fear in committing sins. Moreover, they believe, ‘We have attained the nirgun path, so we will not have to take birth again.’ However, the shushka-Vedāntis do not examine their own understanding which implies that nirgun Brahma, which transgresses māyā, will also have to pass through births and deaths. This is because they claim that Brahma itself has assumed the form of all mobile and immobile objects. This means that just as a jiva has to undergo births and deaths, Brahma also has to undergo births and deaths. While they think, ‘We will be released from births and deaths,’ they do not realize, ‘According to our own beliefs, births and deaths have become a reality for Brahma itself. Therefore, if we do develop deep understanding, at the most, we shall realize ourselves to be brahmaswarup. But even then, the cycle of births and deaths will still not be dispelled.’ Thus, by their own beliefs, liberation is refuted. Nevertheless, no one examines this. On the contrary, they boast, ‘We are brahmaswarup, so whom do we need to worship? Before whom do we have to bow?’ Thinking this, they become extremely arrogant. Even though they have not truly understood anything, they still harbor vanity of their gnān. But they do not realize that their own liberation is refuted by their own beliefs. Moreover, they convert whosoever keeps their company into such a fool as well.
\n“However, devotees possessing true gnān, such as Nārad, the Sanakādik and Shukji, constantly meditate on God, chant His holy name and sing devotional songs. Even the niranna-muktas in Shwetdwip, who are brahmaswarup and who can control kāl, continuously meditate on God, chant His holy name and sing devotional songs related to Him. They also offer puja, apply sandalwood paste and do prostrations to Him. Despite being aksharrup, they behave as the servants of Purushottam Bhagwān, who transcends Akshar. Also, the residents of Badrikāshram, including Uddhav, Tanu Rishi, and the other munis, perform austerities and continuously offer bhakti to God. The shushka-Vedāntis, on the other hand, are completely oriented around their bodies; they do not meditate on God, nor do they chant the name of God, nor do they bow before God. Compared to the power and gnān of Nārad, the Sanakādik and Shukji; and compared to the power and gnān of the niranna-muktas who reside in Shwetdwip; and compared to the power and gnān of the rishis who reside in Badrikāshram, these shushka-Vedāntis do not possess even a millionth of a fraction of such power and gnān. Nevertheless, they equate themselves with God. Indeed, they are absolutely ignorant. In fact, they are the most ignorant of all ignorant people. Even after spending countless millions of years in the pits of narak suffering the torments of Yam, they will still not be released.
\n“Thus, to associate with such people is the very definition of evil company. Just as there is no deed greater than keeping the company of the Satpurush, conversely, there is no sin graver than keeping the company of ignorant people such as the shushka-Vedāntis. Therefore, one who aspires to attain liberation should in no way keep the company of a nāstik or a shushka-Vedānti.”
", "english_footnote": "1. According to the beliefs of nāstiks, when one attains keval-gnān and all karmas have been destroyed, one becomes God. Therefore, they do not accept that there is an eternal God. Hence, they do not believe in worshiping one God because one becomes God by expending their karmas (and hence, destroying the consequences of their karmas). However, they do not believe that liberation is possible only by the grace of God. Therefore, the beliefs of nāstiks are against the teachings of the Vedas.
", "gujarati_title": "નાસ્તિક અને શુષ્ક વેદાંતીનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૮ના માગસર વદિ ૬ છઠને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં પોતાના ઉતારાને વિષે ગાદી-તકિયા નંખાવીને વિરાજમાન હતા અને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો અને ધોળી ચાદર ઓઢીને તે ઉપર બુટ્ટાદાર રજાઈ ઓઢી હતી અને મસ્તક ઉપર ધોળો ફેંટો વિરાજમાન હતો અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી અને પોતાની આગળ પ્રાગજી દવે કથા કરતા હતા.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “અમે તો સર્વ પ્રકારે વિચારીને જોયું જે, આ સંસારમાં જેટલા કુસંગ કહેવાય છે તે સર્વ કુસંગથી અધિક કુસંગ તે ક્યો છે? તો જેને પરમેશ્વરની ભક્તિ નહીં અને ભગવાન સર્વના સ્વામી છે, ભક્તવત્સલ છે, પતિતપાવન છે, અધમઉદ્ધારણ છે એવો પણ ભગવાનની કોરનો જેના હૈયામાં વિશ્વાસ નહીં. તે એવા તો આ સંસારમાં બે મત છે - એક તો નાસ્તિકનો ને બીજો શુષ્ક૬૯ વેદાંતીનો એ બે અતિ કુસંગ છે. અને પંચ મહાપાપે યુક્ત હોય ને તેને જો ભગવાનનો વિશ્વાસ હોય તો તેનો કોઈ કાળે છૂટકો થાય તથા બાળહત્યા, ગૌહત્યા, સ્ત્રીહત્યા ઇત્યાદિક જે મોટાં પાપ તેના કરનારાનો પણ કોઈ કાળે છૂટકો થાય ખરો; પણ એ બે મતની જેને પ્રતીતિ આવી તેનો કોઈ કાળે છૂટકો થાય નહીં, શા માટે જે, એની સમજણ વેદ, શાસ્ત્ર અને પુરાણ તે થકી ઊંધી છે. તેમાં નાસ્તિક તો એમ સમજે છે૭૦ જે, ‘રામચંદ્રજી ને શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન એ તો રાજા હતા અને શ્રીકૃષ્ણે દૈત્ય માર્યા તથા પરસ્ત્રીના સંગ કીધા માટે ત્રીજા નરકમાં પડ્યા છે.’ એવી રીતે અધમઉદ્ધારણ ને પતિતપાવન એવા જે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન તેને વિષે પરમેશ્વરની બુદ્ધિ જ નથી અને કર્મે કરીને પોતાનું કલ્યાણ માન્યું છે, તે જ્યારે કર્મ કરતાં કરતાં કેવળ જ્ઞાન પ્રકટે ત્યારે તે ભગવાન થાય.૭૧ એવી રીતે અનંત ભગવાન માન્યા છે પણ અનાદિ પરમેશ્વર નાસ્તિકને મતે કોઈ નથી, જેને ભજને કરીને જીવ ભવના બંધન થકી છૂટે. માટે એ મત છે તે વેદથી વિરુદ્ધ છે.
\n“અને શુષ્ક વેદાંતી૭૨ છે તે તો એમ સમજે છે જે, ‘બ્રહ્મ છે તે જ જીવરૂપ થયા છે અને જેમ સૂર્યનું પ્રતિબિંબ છે તેમ બ્રહ્મ તે જીવરૂપ છે.’ માટે જ્યારે એમ સમજાય જે, ‘હું બ્રહ્મ છું,’ ત્યારે એને કાંઈ સાધન કરવું રહ્યું નહીં. અને જ્યારે પોતે પરમેશ્વર થયા ત્યારે હવે ભજન પણ કોઈનું કરવું રહ્યું નહીં; એમ માનીને પછી પાપ કરતાં પણ બીએ નહીં. અને મનમાં એમ સમજે જે, ‘આપણે નિર્ગુણ માર્ગને પામ્યા છીએ માટે આપણે ફરીને જન્મ નહીં ધરવો પડે.’ પણ એ શુષ્ક વેદાંતી એટલો તપાસ કરતા નથી જે, માયાપર જે નિર્ગુણ બ્રહ્મ તેને પણ એની સમજણે કરીને જન્મ-મરણ ઠેરાણું; કેમ જે, એ એમ કહે છે જે, ‘બ્રહ્મ છે તે જ સ્થાવર-જંગમરૂપ થયા છે,’ ત્યારે જે જીવ હોય તેને માથે તો જન્મ-મરણ હોય, તે જન્મ-મરણ બ્રહ્મને માથે આવ્યું. અને એ તો એમ જાણે છે જે, ‘અમે જન્મ-મરણથી છૂટીશું,’ પણ એમ વિચારતા નથી જે, આપણે મતે કરીને બ્રહ્મને માથે જન્મ-મરણ સાચું થયું, ત્યારે આપણ પણ ઘણું સમજીશું તો પોતાને બ્રહ્મસ્વરૂપ માનીશું તો પણ જન્મ-મરણ નહીં ટળે. માટે એને જ મતે કરીને એણે જે મોક્ષ માન્યો છે તે ખોટો થઈ જાય છે, તો પણ કોઈ તપાસીને જોતા નથી અને જીભે તો એમ બકે છે જે, ‘આપણે તો બ્રહ્મસ્વરૂપ છીએ તે કેનું ભજન કરીએ? અને કેને નમસ્કાર કરીએ?’ એમ માનીને અતિશય અહંકારી થઈ જાય છે. અને સમજ્યામાં તો કાંઈ આવ્યું નહીં તો પણ જ્ઞાનીનું માન લઈને બેઠા છે, પણ એમ વિચારતા નથી જે, ‘પોતાને મતે કરીને જ પોતાનો મોક્ષ ખોટો થઈ ગયો.’ અને એનો સંગ કરે તેને પણ એવા ને એવા મૂર્ખ કરીને મૂકે છે.
\n“અને સાચા જ્ઞાની જે નારદ, સનકાદિક, શુકજી તે તો નિરંતર ભગવાનનું ધ્યાન, નામરટન અને કીર્તન તેને કરે છે; અને શ્વેતદ્વીપને વિષે જે નિરન્નમુક્ત છે તે તો બ્રહ્મસ્વરૂપ છે અને કાળના પણ કાળ છે, તે પણ પરમેશ્વરનું ધ્યાન, નામરટન, કીર્તન, પૂજન, અર્ચન, વંદન તેને કરતા રહે છે અને પોતે અક્ષરસ્વરૂપ છે તો પણ અક્ષરાતીત જે પુરુષોત્તમ ભગવાન તેના દાસ થઈને વર્તે છે; અને બદરિકાશ્રમને વિષે જે ઉદ્ધવ ને તનુ ઋષિ આદિક મુનિ રહ્યા છે તે પણ તપ કરે છે ને નિરંતર ભગવાનની ભક્તિ કર્યા કરે છે. અને એ શુષ્ક વેદાંતી તો કેવળ દેહાભિમાની જીવ છે તો પણ ભગવાનનું ધ્યાન, સ્મરણ કે વંદન કરતા નથી. અને નારદ, સનકાદિક ને શુકજી તેમની જેવી સામર્થી છે ને જેવું જ્ઞાન છે, તથા શ્વેતદ્વીપવાસી જે નિરન્નમુક્ત તેને વિષે જેવી સામર્થી છે ને જેવું જ્ઞાન છે, તથા બદરિકાશ્રમવાસી જે ઋષિ તેમાં જેવી સામર્થી છે ને જેવું જ્ઞાન છે, તેના કોટિમા ભાગની પણ એ શુષ્ક વેદાંતીને વિષે સામર્થી પણ નથી ને જ્ઞાન પણ નથી. તો પણ પરમેશ્વરના સામાવડિયા થઈને બેઠા છે, માટે એ પાકા અજ્ઞાની છે અને જેટલા અજ્ઞાની કહેવાય તેના રાજા છે. અને એ તો કોટિ કોટિ કલ્પ સુધી નરકના કુંડમાં પડશે ને યમનો માર ખાશે તો પણ એનો છૂટકો નહીં થાય. અને એવાનો જે સંગ તેનું જ નામ કુસંગ છે. અને જેમ સત્પુરુષનો જે સંગ તેથી કોઈ મોટું પુણ્ય નથી તેમ અજ્ઞાની એવા જે શુષ્ક વેદાંતી તેના સંગથી કોઈ મોટું પાપ નથી. માટે જેને કલ્યાણને ઇચ્છવું તેને નાસ્તિક તથા શુષ્ક વેદાંતીનો સંગ કરવો જ નહીં.”
", "gujarati_footnote": "૬૯. ભગવાનની ભક્તિએ રહિત, માટે શુષ્ક.
\n૭૦. ત્રિષષ્ટિશલાકાપુરુષ: ૮, ૧૧.
\n૭૧. તત્ત્વાર્થસૂત્ર: ૧૦/૧-૩.
\nકેવળ જ્ઞાન એટલે જેના મતે રાગ-દ્વેષ રહિત એવા અર્હતને (જીવન્મુક્તને) પ્રાપ્ત થતું સર્વજ્ઞપણું. જ્ઞાનના પ્રતિબંધક અને અંતરાયરૂપ સર્વે કર્મોનો નાશ થવાથી આ જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે.
\nકેવળ જ્ઞાન પ્રગટે અને કર્મમાત્રનો નાશ થાય ત્યારે પરમેશ્વર થવાય છે. માટે “અનાદિ પરમેશ્વર કોઈ નથી” એટલે કે “પહેલેથી જ કોઈ એક પરમેશ્વર છે” એ સિદ્ધાંતનો સ્વીકાર નથી. તેથી જ કોઈ એક પરમેશ્વરનું ભજન કરવાની માન્યતા પણ નથી - કારણ કે સર્વે કર્મ ખપાવતાં ખપાવતાં જ પરમેશ્વર થયા છે, પણ પરમેશ્વરની કૃપાથી કલ્યાણ થાય છે તેવી માન્યતા જ નથી. તેથી આ મત વેદથી વિરુદ્ધ છે.
\n૭૨. સિદ્ધાન્તલેશસંગ્રહ, પ્રકરણ-૧, જીવેશ્વરસ્વરૂપવિચાર, પૃ. ૭૯-૧૨૧.
", "hindi_title": "नास्तिक तथा शुष्क वेदान्ती", "hindi_text": "संवत् १८७८ में मार्गशीर्ष कृष्णा षष्ठी (१४ दिसम्बर, १८२१) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में अपने निवासस्थान में गद्दी-तकिया रखवाकर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किये थे तथा सफ़ेद चादर ओढ़कर उस पर बूटादार रजाई ओढ़ी थी। उनके मस्तक पर श्वेत फेंटा सुशोभित हो रहा था। उनके समक्ष परमहंसों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी। उस समय प्रागजी दवे कथा कर रहे थे।
\nइसी बीच श्रीजीमहाराज बोले कि, “हमने तो हर प्रकार से सोचकर देखा कि इस संसार में जितने भी कुसंग कहलाते हैं, उन सभी कुसंगों में सर्वाधिक हीन कुसंग कौन-सा है? तो जिस पुरुष को परमेश्वर की भक्ति नहीं है तथा भगवान सर्व के स्वामी हैं, भक्तवत्सल हैं, पतितपावन हैं, अधमोद्धारक हैं, ऐसा जिसके हृदय में विश्वास नहीं है; ऐसे लोगों का संग ही अत्यन्त निन्दनीय कुसंग है। ऐसे तो संसार में दो मतों को माननेवाले लोग होते हैं। जिनमें से एक तो नास्तिकों का मत तथा दूसरा शुष्क वेदान्तियों का मत है। इन दोनों का ही संग घोर निंदनीय कुसंग है। और, पंचमहापाप से युक्त पापी को भी यदि भगवान का विश्वास हो, तो कभी न कभी उसका कल्याण हो सकता है तथा बालहत्या, गौहत्या एवं स्त्रीहत्या आदि घोर पाप करनेवालों की भी किसी समय उस पाप से मुक्ति हो सकती है, परन्तु जिसको उक्त दोनों मतों में विश्वास हो गया हो, उसका छुटकारा तो कभी भी नहीं होता। क्योंकि उसकी समझ वेदों, शास्त्रों और पुराणों से विपरीत होती है।
\n“ऐसे लोगों में नास्तिक मतानुयायी ऐसा समझते हैं कि, ‘रामचंद्रजी तथा श्रीकृष्ण भगवान तो राजा थे, और श्रीकृष्ण ने दैत्यों को मार डाला तथा पर स्त्रियों का संग किया, इसलिए वे तीसरे नरक में पड़े हैं।’ इस प्रकार इन नास्तिकों में ऐसी बुद्धि ही नहीं है कि वे अधमोद्धारक, पतितपावन श्रीकृष्ण भगवान को परमेश्वर समझ सकें। इन नास्तिकों ने कर्म द्वारा ही अपना आत्मकल्याण मान लिया है। वे मानते हैं कि कर्म करते-करते जब ‘केवल ज्ञान’ प्रकट होता है, तब कोई भी व्यक्ति भगवान बन जाता है। इस तरह उन्होंने अनन्त भगवान माने हैं, किन्तु उनके मतानुसार कोई अनादि परमेश्वर है ही नहीं कि जिनका भजन करने से जीव भवबन्धन से मुक्त हो जाता है। इस कारण, उनका यह मत वेदों के विरुद्ध है।
\n“और, शुष्कवेदान्तियों के मतानुसार जो ब्रह्म है, वही जीवरूप हुआ है। जैसे सूर्य का प्रतिबिम्ब होता है, उसी प्रकार जीव भी ब्रह्म का ही रूप है। इसलिए वे ऐसा ‘ज्ञान’ प्राप्त करते हैं कि ‘मैं ब्रह्म हूँ,’ इसलिए मुझे किसी भी प्रकार की साधना करने की आवश्यकता नहीं रह जाती। ऐसे मिथ्याज्ञानी जब स्वयमेव परमेश्वर हो गए, तब वे किसका भजन करें? ऐसे मतानुयायी पाप करने से भी नहीं डरते और अपने मन में समझने लगते हैं कि, ‘हम निर्गुणमार्ग को प्राप्त हो चुके हैं, अतः हमें फिर से जन्म नहीं लेना पड़ेगा।’ परन्तु, वे शुष्कवेदान्ती इस बात की खोज नहीं करते कि माया पर जो निर्गुण ब्रह्म है, उसका भी वे लोग अपनी बुद्धि के अनुसार जन्म-मरण निश्चित कर लिए! क्योंकि वे कहते हैं कि, ‘ब्रह्म स्वयं स्थावर-जंगमरूप हुआ है!’ इस प्रकार से जीव के जन्म-मरण का चक्र इनके ‘ज्ञान’ के परिणाम स्वरूप ब्रह्म के सिर पर मंडारने लगा! इतना होते हुए भी वे तो ऐसा ही मानते हैं कि, ‘हम जन्म-मरण के बन्धन से मुक्त हो जाएँगे।’ परन्तु, वे यह विचार नहीं करते कि हमारे ही मतानुसार ब्रह्म के सिर पर जन्म-मरण का चक्र आ गया!
\n“तब वे स्वयं को कितना ही ब्रह्मरूप मानें; फिर भी जन्म-मरण तो नहीं मिटेगा, इसलिए उनके अपने ही मतानुसार जो मोक्ष माना था, वह मिथ्या हो जाता है! परन्तु वे आत्मनिरीक्षण करके यह नहीं देख सकते; बल्कि जिह्वा से केवल बकवास करते रहते हैं कि, ‘हम तो ब्रह्मरूप हैं, तो फिर हम किसका भजन करें और किसको नमस्कार करें?’ ऐसा मानकर वे अत्यंत ही अहंकारी हो जाते हैं। कोई भी बात उनकी समझ में आयी नहीं, और ज्ञानी होने का मिथ्या अहंकार लेकर बैठ गए! किन्तु यह विचार नहीं करते कि, ‘उनके मतानुसार उनकी ही मोक्ष धारणा ही मिथ्या हो चुकी है।’ और, जो कोई ऐसे शुष्कवेदान्ती का संग करता है, उसको भी वे अपने समान ही मूर्ख बना देते हैं।
\n“तथा नारद-सनकादिक एवं शुकजी आदि सच्चे ज्ञानी हैं, जो निरन्तर भगवान का ध्यान, नमोच्चारण और कीर्तन करते रहते हैं; और, श्वेतद्वीप में स्थित निरन्नमुक्त तो ब्रह्मस्वरूप हैं और काल के भी काल हैं, वे भी परमेश्वर का ध्यान, नामरटन, कीर्तन, पूजन और अर्चन-वन्दन करते रहते हैं। वे स्वयं अक्षरस्वरूप हैं, फिर भी अक्षरातीत पुरुषोत्तम भगवान के दास होकर रहते हैं; और बदरिकाश्रमवासी उद्धव एवं तनु ऋषि आदि मुनि भी तप करते हैं तथा निरन्तर भगवान की भक्ति करते रहते हैं। परन्तु शुष्कवेदान्ती केवल देहाभिमानी जीव होने पर भी भगवान का ध्यान, स्मरण या वन्दन नहीं करते। नारद, सनकादिक तथा शुकजी, श्वेतद्वीपवासी निरन्नमुक्तों तथा बदरिकाश्रमवासी ऋषियों में जैसा सामर्थ्य और जैसा ज्ञान है, उनके करोड़वें भाग का सामर्थ्य तथा ज्ञान भी उनमें नहीं है, तो भी परमेश्वर के प्रतिद्वन्द्वी होकर बैठे हैं। इसलिए, वे पक्के अज्ञानी हैं और जीतने भी अज्ञानी हैं, उनके भी सरदार हैं। ऐसे लोग तो करोड़ों कल्पों तक नरककुंड में पड़े रहेंगे और उन्हें यमयातना भोगनी पड़ेगी, तो भी उनका छुटकारा नहीं होगा। ऐसे लोगों का संग ही कुसंग है। जिस प्रकार सत्पुरुष के संग से बढ़कर कोई अधिक पुण्य नहीं है, वैसे ही अज्ञानी शुष्कवेदान्तियों के संग से बढ़कर अधिक कोई पाप नहीं है। इसलिए, आत्मकल्याण के इच्छुक पुरुषों को नास्तिकों तथा शुष्कवेदान्तियों का संग कभी नहीं करना चाहिए।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/151.mp3" }, { "english_title": "Writing a Letter Having Become Distressed by HearingShushka-Vedānta Scriptures", "english_text": "At daybreak on Māgshar vadi 14, Samvat 1878 [23 December 1821], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj arrived at the residential hall of the paramhansas in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. There, in a distressed mood, He sat down on a cushion with a cylindrical pillow and refused to talk to or even look at anyone. The white feto tied around His head had loosened and become undone, yet He paid no attention to it. In this manner, He sat extremely distressed for a few minutes. Tears had begun to flow from His eyes.
\nThen, addressing the paramhansas, Shriji Mahārāj said, “To learn about the beliefs of those possessing shushka-gnān, I listened to their scriptures. Merely hearing them, though, has caused much grief in My heart. Why? Because by listening to the shushka-Vedānta scriptures, the upāsanā of God is dispelled from one’s mind, and a sense of equivalence arises in one’s heart, whereby one begins to worship deities. By listening to the words of those shushka-Vedāntis, one’s mind becomes extremely corrupted. In fact, even though I listened to the principles of shushka-Vedānta with a specific purpose, doing so has brought Me much grief.”
\nHaving said this, Shriji Mahārāj became very dejected. After remaining disheartened for a long time, He wiped the tears from His eyes with His hands and said, “I went to sleep last night after listening to Rāmānuj’s commentary on the Bhagwad Gitā. Then, I had a dream in which I went to Golok, where I saw countless attendants of God. Of these, some serve God; they appeared to be still. Others sing devotional songs related to God; in fact, they sing the devotional songs composed by Muktānand Swāmi and Brahmānand Swāmi. In the process of singing such devotional songs, they sway in the same way as a person who sings and sways in euphoria due to intoxication. Then, I also joined those who were singing and began to sing devotional songs. While singing, the following thought arose: ‘One who shuns such loving bhakti of God and such upāsanā of God and claims to possess gnān, believing, ‘I myself am God,’ is extremely wicked.’”
\nHaving said this, Shriji Mahārāj said, “Let us write a letter to send to the satsangis in various places so that they never lapse in observing dharma and in offering bhakti to God in any way, and so that their mind is never dislodged from their Ishtadev, Shri Krishna Nārāyan.”
\n“Written by Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj. All paramhansas and all satsangis - male and female - please accept sincerest ‘Nārāyan’ from Me. I am issuing the following as a command: The avatār of Shri Krishna Nārāyan - Purushottam Bhagwān - manifests among humans, deities, etc., for the purpose of establishing dharma, uprooting adharma, and giving darshan to and protecting His ekāntik bhaktas who possess the four virtues, i.e., dharma in the form of brahmacharya, non-violence, etc.; ātmā-realization; vairāgya; and bhakti coupled with the knowledge of God’s greatness. Therefore, one should have a singular conviction of that avatār - like that of a woman who observes the vow of fidelity - just as Sitāji was convinced of Rāmchandraji’s flawlessness. One should also lovingly perform the mānsi pujā of that God and physically offer to Him the nine types of bhakti. If that avatār of Shri Krishna Nārāyan is not present on this earth, then one should perform puja of His form mentally and also physically by offering sandalwood paste, tulsi, flowers and other such auspicious offerings.
\n“Moreover, one should offer upāsanā only to God and not to any deity; if one does, then that is a grave sin, and thereby, one’s vow of fidelity is lost and one’s bhakti becomes like that of a prostitute. So, one should offer bhakti to God in the manner of Sitā and Rukmini. One should meditate only on that God and not on any deity. Nor should one meditate on a sādhu, even if he has attained an elevated state and mastered samādhi.
\n“Furthermore, all should strictly abide by the dharma of their caste and āshram. All men who firmly abide by this injunction of Mine will develop resolute bhakti towards Shri Krishna Nārāyan like that of Nārad. All women who accept this injunction of Mine will develop resolute bhakti towards Shri Krishna Nārāyan like that of Lakshmiji and the gopis such as Rādhikāji, etc. Conversely, the bhakti of those who do not accept these words of Mine will become like that of a prostitute.
\n“Written on Māgshar vadi 14, Samvat 1878.”
\nAfter writing this letter, Shriji Mahārāj had it sent to all satsangis residing in various places.
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "શુષ્ક વેદાંતના ગ્રંથનું શ્રવણ કરી દિલગીર થઈ કાગળ લખ્યાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૮ના માગશર વદિ ૧૪ ચૌદશને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં પરમહંસને ઉતારે દિવસ ઊગ્યા સમે પધાર્યા હતા. પછી ત્યાં આવીને ગાદીતકિયા ઉપર ઉદાસ થઈને બેઠા, તે કોઈને બોલાવે પણ નહીં અને કોઈ સામું જુએ પણ નહીં. અને મસ્તક ઉપર ધોળો ફેંટો બાંધ્યો હતો તે છૂટીને શિથિલ થઈ ગયો તેને પણ સંભારે નહીં. એવી રીતે એક ઘડી સુધી અતિશય ઉદાસ થઈને બેસી રહ્યા અને નેત્રમાંથી જળ પડવા લાગ્યાં.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ પરમહંસ પ્રત્યે બોલ્યા જે, “અમે શુષ્ક જ્ઞાનીનો મત જાણવા સારુ તેના શાસ્ત્રનું શ્રવણ કર્યું, તે શ્રવણમાત્રે કરીને જ અમારા અંતરમાં આવો ઉદ્વેગ થઈ આવ્યો. કેમ જે, જે શુષ્ક વેદાંતશાસ્ત્રને શ્રવણે કરીને જીવની બુદ્ધિમાંથી ભગવાનની ઉપાસનાનું ખંડન થઈ જાય છે અને હૈયામાં સમભાવ આવી જાય છે; એટલે અન્ય દેવની પણ ઉપાસના થઈ જાય છે. અને તે શુષ્ક વેદાંતીના વચનને જે સાંભળે તેની બુદ્ધિ અતિશય ભ્રષ્ટ થઈ જાય છે.૭૩ અને અમે તો કાંઈક પ્રયોજન સારુ શુષ્ક વેદાંતની વાત સાંભળી હશે, તેણે કરીને પણ હવે અમારે શોક ઘણો થાય છે.” એમ કહીને શ્રીજીમહારાજ સૂધા ઉદાસ થઈ ગયા. પછી ઘણી વાર સુધી દલગીર થઈને પછી પોતાને હાથે નેત્રમાંથી જળ લોઈને એમ બોલ્યા જે, “ભગવદ્ગીતા ઉપર જે રામાનુજભાષ્ય છે તેની કથા સાંભળીને અમે આજ રાત્રિએ સૂતા હતા. પછી અમને સ્વપ્ન થયું જે, અમે ગોલોકમાં ગયા; ત્યાં ભગવાનના અનંત પાર્ષદ દીઠા. તેમાં કેટલાક તો ભગવાનની સેવામાં રહ્યા છે તે તો સ્થિર સરખા જણાયા અને કેટલાક તો પરમેશ્વરનાં કીર્તન ગાય છે. તે કીર્તન પણ મુક્તાનંદ સ્વામી ને બ્રહ્માનંદ સ્વામીનાં ગાય છે. અને તે કીર્તન ગાતા જાય અને ડોલતા જાય; જેમ કેફે કરીને ગાંડા થયા હોય ને તે ડોલે ને ગાય તેમ કીર્તન ગાય ને ડોલે. પછી અમે પણ એ ગાવતા હતા તે ભેળા જઈને મળ્યા ને કીર્તન ગાવવા લાગ્યા. તે ગાવતાં ગાવતાં એવો વિચાર થયો જે, ‘આવી જે પરમેશ્વરની પ્રેમભક્તિ અને આવી જે પરમેશ્વરની ઉપાસના તેનો ત્યાગ કરીને જે મિથ્યાજ્ઞાની થાય છે અને એમ જાણે છે જે, ‘અમે જ ભગવાન છીએ,’ તે મહાદુષ્ટ છે.” એમ કહીને પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જે પ્રકારે ધર્મ થકી તથા ભગવાનની ભક્તિ થકી કોઈ રીતે પાછો ન પડે અને પોતાના ઇષ્ટદેવ જે શ્રીકૃષ્ણ નારાયણ તેમાંથી કોઈ રીતે બુદ્ધિ ડગે નહીં, એવો લાવો એક કાગળ લખીને દેશદેશના સત્સંગી પ્રત્યે મોકલીએ.” -
\n‘લિખાવિતં સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજના સર્વ પરમહંસ તથા સર્વ સત્સંગી બાઈ-ભાઈ નારાયણ વાંચજ્યો. બીજું, અમારી આજ્ઞા એમ છે જે, શ્રીકૃષ્ણ નારાયણ એવા જે પુરુષોત્તમ ભગવાન તેના જે અવતાર તે ધર્મના સ્થાપનને અર્થે તથા બ્રહ્મચર્ય, અહિંસાદિક ધર્મ, આત્મનિષ્ઠા, વૈરાગ્ય અને માહાત્મ્યે સહિત ભક્તિ એ ચારે ગુણે સંપન્ન એવા જે પોતાના એકાંતિક ભક્ત તેને દર્શન દેવાને અર્થે ને તેમની રક્ષા કરવાને અર્થે તથા અધર્મનો ઉચ્છેદ કરવાને અર્થે દેવ-મનુષ્યાદિકને વિષે થાય છે. તે અવતારને વિષે પતિવ્રતાના જેવી અનન્યપણે નિષ્ઠા રાખવી. જેમ સીતાજીને શ્રીરામચંદ્રને વિષે નિર્દોષપણે નિષ્ઠા હતી તેમ નિષ્ઠા રાખવી. અને એવા જે ભગવાન તેની હેતે કરીને માનસી પૂજા કરવી તથા દેહે કરીને નવ પ્રકારે ભક્તિ કરવી. અને જો એ શ્રીકૃષ્ણ નારાયણના અવતાર પૃથ્વીને વિષે પ્રકટ ન હોય તો તેની જે પ્રતિમા તેની પૂજા મને કરીને તથા દેહે કરીને ચંદન, પુષ્પ, તુળસી આદિક સામગ્રી વતે કરવી, પણ ભગવાન વિના બીજા દેવની ઉપાસના ન કરવી. અને જો બીજા દેવની ઉપાસના કરીએ તો તેમાં મોટો દોષ લાગે છે ને પતિવ્રતાપણું જાય છે ને વેશ્યાના જેવી ભક્તિ થાય છે. માટે ભગવાનને વિષે સીતા ને રુક્મિણીના જેવી ભક્તિ કરવી. અને તે ભગવાનનું જ ધ્યાન કરવું અને તે વિના બીજા કોઈ દેવનું ધ્યાન ન કરવું. બીજું, જે સાધુ સિદ્ધગતિને પામ્યા હોય ને સમાધિનિષ્ઠ હોય તેનું પણ ધ્યાન ન કરવું.૭૪ અને સર્વેને પોતપોતાના વર્ણાશ્રમધર્મને વિષે દૃઢપણે વર્તવું. બીજું, આ જે અમારી આજ્ઞા છે તેને જે પુરુષ દૃઢપણે પાળશે તેને શ્રીકૃષ્ણ નારાયણને વિષે નારદના જેવી દૃઢ ભક્તિ થશે. અને આ અમારી આજ્ઞાને જે સ્ત્રી માનશે તેને શ્રીકૃષ્ણ નારાયણને વિષે લક્ષ્મીજી તથા રાધિકાજી આદિક જે ગોપીઓ તેના જેવી ભક્તિ થશે. અને આ અમારા વચનને જે નહીં માને તેની ભક્તિ વેશ્યાના જેવી થશે. સંવત ૧૮૭૮ના માગશર વદિ ૧૪ને દિવસ લખ્યો છે.’ એવી રીતે કાગળ લખીને દેશદેશના સત્સંગી પ્રત્યે મોકલાવ્યો.
", "gujarati_footnote": "૭૩. માટે શુષ્કજ્ઞાનીનાં વચન ન સાંભળવાં.
\n૭૪. અને શુષ્ક વેદાંતી તથા તેમના ગ્રંથોનો પ્રસંગ સર્વ પ્રકારે ન કરવો.
", "hindi_title": "शुष्क वेदांत के ग्रंथ के श्रवण से उदासीन होकर किया गया पत्रलेखन", "hindi_text": "संवत् १८७८ में मार्गशीर्ष कृष्णा चतुर्दशी (२३ दिसम्बर, १८२१) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में परमहंसों के ठहरने के स्थान में सूर्योदय के समय पधारे थे। वहाँ आकर वे गद्दी-तकिया पर उदास होकर बैठ गए। उन्होंने न तो किसी को बुलाया और किसी के सामने देखा ही। उन्होंने मस्तक पर श्वेत फेंटा बाँधा था, जो खुलकर शिथिल पड़ गया था, उसे भी संभाला नहीं। इस प्रकार वे एक घड़ी तक अत्यन्त उदास होकर बैठे रहे। उसी स्थिति में उनके नेत्रों से आँसू गिरने लगे।
\nइसके पश्चात् श्रीजीमहाराज परमहंसों से बोले कि, “हमने शुष्कज्ञानियों का मत जानने के लिए उनके शास्त्र का श्रवण किया। उसके श्रवणमात्र से हमारे अन्तःकरण में अति उद्वेग हो गया। क्योंकि शुष्कवेदान्त शास्त्र के श्रवण से जीव की बुद्धि से भगवान की उपासना की भावना नष्ट हो जाती है और अन्तःकरण में समभाव आ जाता है; इसी कारण से अन्य देवों की भी उपासना हो जाती है। ऐसे शुष्कवेदान्तियों के वचनों को जो भी सुनते हैं, उनकी बुद्धि बिल्कुल भ्रष्ट हो जाती है। और, हमने तो किसी प्रयोजन से शुष्कवेदान्त की बात सुनी होगी, परन्तु अब तो हमें उसका गहरा शोक हुआ है।” इतना कहकर श्रीजीमहाराज बहुत उदास हो गए।
\nइस प्रकार वे बहुत देर तक खिन्न रहे और अपने हाथों से नेत्रों के आँसू पोंछकर ऐसा बोले कि, “भगवद्गीता पर हुए रामानुज भाष्य की कथा सुनकर हम आज रात्रि में जब सो रहे थे, तब हमने एक स्वप्न देखा कि हम गोलोक में गए, जहाँ भगवान के अनन्त पार्षदों को देखा। उनमें से कितने ही पार्षद भगवान की सेवा में थे वे स्थिर से दिखाई पड़े, तथा कितने ही पार्षद परमेश्वर का कीर्तन कर रहे थे। वे कीर्तन भी मुक्तानन्द स्वामी तथा ब्रह्मानन्द स्वामी रचित कीर्तन ही गा रहे थे। वे गाते हुए झूम रहे थे, मानो भजन की मस्ती में पागल-से हो गए हों! फिर हम भी कीर्तनगान करनेवालों के साथ जाकर मिल गए और कीर्तन करने लगे। गाते हुए हमें लगा कि परमेश्वर की ऐसी प्रेमभक्ति तथा परमेश्वर की ऐसी उपासना का परित्याग करके जो मिथ्याज्ञानी ऐसा मानता है कि, ‘हम ही भगवान हैं,’ वह महादुष्ट है।”
\nइतना कहकर श्रीजीमहाराज बोले कि, “कोई भी मुमुक्षु किसी भी प्रकार धर्म तथा भगवान की भक्ति से विचलित न हों तथा अपने इष्टदेव श्रीकृष्ण नारायण से उसकी बुद्धि किसी प्रकार विचलित न हो, ऐसे उद्देश्य से, लाइए एक पत्र लिखकर देशभर के सत्संगियों को भेज दें!”
\nफिर उन्होंने स्वयं एक पत्र तैयार किया, जिसमें लिखा कि, “समस्त परमहंसों तथा सभी सत्संगी स्त्री-पुरुषों को स्वामी श्री सहजानन्दजी महाराज का नारायण-स्मरण। विशेष, हमारी आज्ञा है कि, धर्म के स्थापन के लिए एवं ब्रह्मचर्य, अहिंसा आदि धर्म, आत्मनिष्ठा, वैराग्य और माहात्म्य सहित भक्ति से सम्पन्न अपने एकान्तिक भक्तों को दर्शन देने के लिए, उनकी रक्षा करने के लिए तथा अधर्म का मूलोच्छेद करने के लिए देवों और मनुष्यों आदि में श्रीकृष्ण नारायण, पुरुषोत्तम भगवान के अवतार होते हैं। आप सभी इन अवतारों के प्रति अनन्य भाव से पतिव्रता जैसी निष्ठा रखें। जैसे सीताजी ने निर्दोषभाव से श्रीरामचन्द्रजी के प्रति निष्ठा रखी थी, वैसी ही निष्ठा रखें। और ऐसे भगवान की अतिशय प्रेमपूर्वक मानसी पूजा भी करें तथा देह द्वारा भी नव प्रकार से भक्ति करते रहें। तथा श्रीकृष्ण नारायण के अवतार पृथ्वी पर प्रकट न हों तो, उनकी प्रतिमा की पूजा मन द्वारा तथा देह द्वारा चंदन, पुष्प, तुलसी आदि सामग्री से करनी चाहिए। परंतु बिना भगवान के किसी अन्य देव की उपासना नहीं करनी चाहिए। यदि अन्य देवों की उपासना की गई तो उससे बड़ा दोष लगता है और पतिव्रता भाव भी नष्ट हो जाता है, और ऐसी भक्ति वेश्या-जैसी हो जाती है। इसलिए भगवान की भक्ति तो सीता तथा रुक्मिणी के समान करें तथा उस भगवान का ही ध्यान करें। उनके सिवा, अन्य किसी भी देवता का ध्यान मत करें। यदि कोई साधु सिद्धगति को प्राप्त हुआ हो तथा वह समाधिनिष्ठ भी हो, तो उसका भी ध्यान न करें। तथा सभी अपने-अपने वर्णाश्रमधर्म का पालन दृढ़तापूर्वक करते रहें।
\n“और, हमारी इस आज्ञा का जो दृढ़तापूर्वक पालन करेगा, उसको श्रीकृष्ण नारायण में नारद जैसी दृढ़ भक्ति सिद्ध हो जाएगी। जो भी स्त्री हमारी इस आज्ञा को मानेगी, उसको श्रीकृष्ण नारायण में लक्ष्मीजी तथा राधिकाजी आदि गोपियों के सदृश भक्ति सुदृढ़ हो जाएगी। जो हमारे वचनों का उल्लंघन करेंगे, उनकी भक्ति वेश्या के समान (व्यभिचारिणी) हो जाएगी। संवत् १८७८, मार्गशीर्ष कृष्णा चतुर्दशी को यह पत्र लिखा है।”
\nश्रीजीमहाराज ने ऐसा पत्र लिखकर देशभर के सत्संगियों के प्रति भिजवाया।
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/152.mp3" }, { "english_title": "How Do the Faculty of Knowing and the Strength of theIndriyasof One Who Has MasteredSamādhiIncrease?", "english_text": "On Posh vadi 14, Samvat 1878 [22 January 1822], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white khes and had covered Himself with a white cotton cloth. On top of that cloth, He had covered Himself with a blanket of chhint as well. He had also tied a white pāgh around His head. At that time, while some paramhansas were singing devotional songs to the accompaniment of a tāl and mrudang, munis as well as devotees from various places had gathered before Him in an assembly.
\nThen, addressing the paramhansas, Shriji Mahārāj said, “At My residence today, I asked a question to Somlā Khāchar and the other devotees who stay with Me. I would like all of the paramhansas to get together and answer that question.”
\nThe paramhansas requested, “Mahārāj, may we please hear that question.”
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “A person who masters samādhi attains a spiritual state that transcends māyā. He also has firm rapport with the form of God. Therefore, that person’s faculty of knowing as well as the strength of his body and indriyas should increase. Why? Because the 24 elements that have been produced from māyā have a form that is both jad and chaitanya; they cannot be said to be only jad, nor can they be said to be only chaitanya. Also, the strength in each of the elements cannot be said to be equal. There is a greater degree of awareness in the antahkaran than there is in the indriyas. Likewise, there is a greater degree of awareness in the jiva - the drashtā of the indriyas and antahkaran - than there is in the antahkaran.
\n“When that jiva experiences samādhi, it abandons its role as the drashtā of the indriyas and antahkaran, and like Brahma - who transcends māyā - that jiva becomes chaitanya, its rapport with the form of God being maintained. Now, regarding those who have mastered samādhi, some people think, ‘Whoever experiences samādhi loses even the knowledge he had previously.’ So, do the faculty of knowing and the strength of the body and indriyas of one who has mastered samādhi increase or not? That is the question.”
\nThe paramhansas then answered according to their intellect, but no one was able to answer Shriji Mahārāj’s question satisfactorily.
\nThen Shriji Mahārāj said, “Here, I will answer. The answer to the question is that Brahma, who is the witness, enters the brahmānd - which is composed of the 24 elements, and which was produced from māyā - and makes it chaitanya, giving it the powers to perform all activities. The nature of that Brahma is such that when it enters an object that is as jad as wood or stone, that object becomes such that it can move. When the jiva attains likeness to that Brahma through samādhi, then that jiva can also be said to be brahmarup. As a result, its gnān also increases.
\n“With regards to the strength of the indriyas, one who practices yoga coupled with austerities, nivrutti dharma, and vairāgya attains yogic powers like that of Shukji. On the other hand, there may be a person whose austerities, observance of nivrutti dharma, and vairāgya are at an ordinary level, and who follows the path of pravrutti in the form of dharma, arth and kām. In his case, although he may experience samādhi, only his gnān will increase, but the strength of his indriyas does not increase and he does not attain yogic powers. In fact, even though a person may possess gnān like King Janak, those who follow the path of pravrutti do not attain yogic powers in the manner of Nārad, the Sanakādik and Shukji. On the other hand, one who has attained yogic powers can travel to God’s abodes such as Shwetdwip, etc., in his very body and can also travel to all places in this realm and beyond. But for those who follow the path of pravrutti, only their gnān increases - like King Janak; but it does not decrease.
\n“In fact, what happens is as described by Shri Krishna Bhagwān in the Gitā in the verse:
\nYā nishā sarva-bhootānām tasyām jāgarti sayyamee |“The meaning of this verse is: ‘A self-controlled person is awake to that to which all other beings are asleep, and that to which all other beings are awake, a self-controlled person is asleep.’ Specifically, then, a person whose vision is facing inwards towards the ātmā has no regard for his body, indriyas or antahkaran. On seeing this, however, a person who is ignorant thinks, ‘The gnān of one who experiences samādhi decreases.’ As a result, if a person under the influence of rajogun, tamogun or impure sattvagun attempts to answer this question, then he would certainly think that the gnān of one who experiences samādhi does decrease. However, he does not realize, ‘I constantly believe my self to be the body and am speaking out of foolishness.’
\n“Therefore, the gnān of a person who experiences samādhi still increases even though he behaves distinctly from the body, indriyas and antahkaran. Even after he returns to the indriyas and antahkaran, the gnān obtained during samādhi is still not destroyed. As for a person who takes up austerities, nivrutti dharma and vairāgya - abandoning the path of pravrutti - just as his gnān has increased, similarly, the strength of his indriyas and antahkaran will increase as well. Also, he will attain the status of a realized yogi like Nārad, the Sanakādik and Shukji.”
", "english_footnote": "A self-controlled person is awake to that to which all other beings are asleep, and that to which all other beings are awake, a self-controlled person is asleep. - Bhagwad Gitā: 2.69
", "gujarati_title": "સમાધિનિષ્ઠને જ્ઞાનશક્તિ ને ઇન્દ્રિયોની શક્તિ કેમ વૃદ્ધિ પામે છે? તેનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૮ના પોષ વદિ ૧૪ ચૌદશને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિરની આગળ વિરાજમાન હતા અને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો ને ધોળો ચોફાળ ઓઢીને તે ઉપર છીંટની રજાઈ ઓઢી હતી ને મસ્તક ઉપર શ્વેત પાઘ બાંધી હતી ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી અને પરમહંસ તાલ-મૃદંગ વજાડીને કીર્તન બોલતા હતા.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ પરમહંસ પ્રત્યે બોલ્યા જે, “આજ તો અમારા ઉતારામાં અમારી પાસે રહેનારા જે સોમલો ખાચર આદિક હરિભક્ત તેમને અમે એક પ્રશ્ન પૂછ્યો છે, તેનો સર્વે પરમહંસ મળીને ઉત્તર કરો.” પછી પરમહંસે કહ્યું જે, “હે મહારાજ! એ પ્રશ્ન અમને સંભળાવો.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “સમાધિનિષ્ઠ પુરુષ થાય છે તેને તો માયા૭૫ થકી પર સ્થિતિ થાય છે અને ભગવાનના સ્વરૂપનો પણ દૃઢ સંબંધ રહે છે. માટે એ સમાધિનિષ્ઠને તો જ્ઞાન-શક્તિ તથા દેહ-ઇન્દ્રિયોની શક્તિ તે વૃદ્ધિ પામી જોઈએ; શા માટે જે, માયા થકી જે ચોવીસ તત્ત્વ થયાં છે તે જડ-ચૈતન્યરૂપ છે, પણ એકલાં જડ ન કહેવાય તેમ એકલાં ચૈતન્ય પણ ન કહેવાય. અને તે તત્ત્વમાં શક્તિ પણ સરખી ન કહેવાય; ઇન્દ્રિયો થકી અંતઃકરણમાં જાણપણું વિશેષ છે અને અંતઃકરણ થકી ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણનો દૃષ્ટા જે જીવ તેમાં જ્ઞાન વિશેષ છે. તે જીવને જ્યારે સમાધિ થાય છે ત્યારે ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણના દૃષ્ટાપણાનો ત્યાગ કરીને માયાપર જે બ્રહ્મ તે સરખો એ જીવ ચૈતન્ય થાય છે અને ભગવાનના સ્વરૂપનો સંબંધ રહે છે. તે સમાધિવાળાને કેટલાક એમ સમજે છે જે, ‘જેને સમાધિ થાય છે તેને તો મોરે સમજણ હતી તેટલી પણ રહેતી નથી.’ માટે એ સમાધિવાળાને જ્ઞાન તથા દેહ-ઇન્દ્રિયોની શક્તિ વૃદ્ધિ પામે છે કે નથી પામતી? એ પ્રશ્ન છે.” પછી પરમહંસે જેવી જેની બુદ્ધિ પૂગી તેવો ઉત્તર કર્યો, પણ શ્રીજીમહારાજના એ પ્રશ્નનો ઉત્તર થયો નહીં. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “લ્યો, અમે ઉત્તર કરીએ. એ પ્રશ્નનો તો એમ ઉત્તર છે જે, સાક્ષી જે બ્રહ્મ તે તો માયામાંથી ઉત્પન્ન થયું એવું જે ચોવીસ તત્ત્વાત્મક બ્રહ્માંડ તેને વિષે પ્રવેશ કરીને તેને ચૈતન્યમય કરે છે અને તેને સર્વ ક્રિયા કરવાની સામર્થી આપે છે. અને તે બ્રહ્મનો એવો સ્વભાવ છે જે, કાષ્ઠ તથા પાષાણ જેવું જડ હોય તેને વિષે પ્રવેશ કરે ત્યારે તે ચાલે-હાલે એવું થઈ જાય છે. તે બ્રહ્મ સંગાથે સમાધિએ કરીને તુલ્યભાવને પામે ત્યારે એ જીવ પણ બ્રહ્મરૂપ કહેવાય છે અને તેને જ્ઞાનની વૃદ્ધિ થાય છે. અને ઇન્દ્રિયોની શક્તિ૭૬ તો જ્યારે તપ ને નિવૃત્તિધર્મ ને વૈરાગ્ય તેણે યુક્ત યોગાભ્યાસ હોય તેને શુકજીના જેવી સિદ્ધદશા પ્રાપ્ત થાય છે. અને જેને તપ તથા નિવૃત્તિધર્મ તથા વૈરાગ્ય તેનું સામાન્યપણું હોય અને ધર્મ, અર્થ ને કામરૂપ જે પ્રવૃત્તિમાર્ગ તેને વિષે રહ્યો હોય તેને તો સમાધિ થાય તોય પણ એકલું જ્ઞાન જ વૃદ્ધિ પામે, પણ ઇન્દ્રિયોની શક્તિ વૃદ્ધિ પામીને સિદ્ધદશા ન આવે. અને જેમ જનક રાજા જ્ઞાની હતા તેવો જ્ઞાની થાય, પણ પ્રવૃત્તિમાર્ગવાળાને નારદ, સનકાદિક, શુકજીના જેવી સિદ્ધદશા ન પમાય. અને જે સિદ્ધ હોય તે તો શ્વેતદ્વીપ આદિક જે ભગવાનનાં ધામ તેને વિષે એને એ જ શરીરે કરીને જાય અને લોક-અલોક સર્વ ઠેકાણે એની ગતિ હોય; અને પ્રવૃત્તિમાર્ગવાળાને તો જનકની પેઠે કેવળ જ્ઞાનની જ વૃદ્ધિ થાય છે, પણ જ્ઞાન ઘટતું નથી. અને જેમ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને ગીતામાં કહ્યું તેમ તો થાય છે, ત્યાં શ્લોક છે,
\n‘યા નિશા સર્વભૂતાનાં તસ્યાં જાગર્તિ સંયમી।“એ શ્લોકનો એ અર્થ છે જે, ‘જેને વિષે ભૂતપ્રાણીમાત્ર સૂતાં છે તેને વિષે સંયમી પુરુષ જાગ્યા છે અને જેને વિષે ભૂતપ્રાણીમાત્ર જાગ્યાં છે તેની કોરે સંયમી પુરુષ સૂતા છે.’ માટે જે પુરુષની અંતરાત્મા સન્મુખ દૃષ્ટિ વર્તતી હોય તેને દેહ, ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણની કોરે શૂન્યભાવ વર્તે છે. તેને દેખીને અણસમજુ હોય તે એમ જાણે જે, ‘સમાધિવાળાને જ્ઞાન ઓછું થઈ જાય છે.’ પછી રજોગુણ, તમોગુણમાં તથા મલિન સત્ત્વગુણમાં રહીને આ પ્રશ્નનો ઉત્તર કરવા જાય તેને એમ જ સૂઝે જે, ‘સમાધિવાળાને જ્ઞાન ઓછું થઈ જાય છે,’ પણ એમ નથી જાણતો જે, ‘હું દેહાભિમાની છું તે મૂર્ખાઈમાંથી કહું છું.’ માટે સમાધિવાળો તો દેહ, ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણથી જુદો પડીને વર્તે છે તો પણ જ્ઞાનની વૃદ્ધિ થાય છે અને પાછો ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણમાં આવીને વર્તે તો પણ પોતાને સમાધિને વિષે જે જ્ઞાન થયું છે તેનો નાશ થાય નહીં. અને તપ, નિવૃત્તિધર્મ અને વૈરાગ્ય તેને ગ્રહણ કરીને પ્રવૃત્તિમાર્ગનો ત્યાગ કરે તો જેમ જ્ઞાન વૃદ્ધિ પામ્યું છે તેમ ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણની શક્તિઓ પણ વૃદ્ધિ પામે અને નારદ, સનકાદિક, શુકજીના જેવી સિદ્ધગતિને પણ પામે.”
", "gujarati_footnote": "૭૫. ત્રણે દેહરૂપ.
\n૭૬. ઇન્દ્રિયોની શક્તિ(આ દેહથી જ અન્ય લોકમાં ગમન, દૂરશ્રવણ, દૂરદર્શન વગેરે)નું અધિકપણું તે સમાધિનું ફળ માન્યું નથી.
\n૭૭. આ શ્લોકનો અર્થ વચ. ગ. પ્ર. ૫૦માં તથા સંદર્ભ ક્રમાંક તેની ટપણી-૨૦૯માં છે.
", "hindi_title": "समाधिनिष्ठ की ज्ञानशक्ति", "hindi_text": "संवत् १८७८ में पौष कृष्णा चतुर्दशी (२२ जनवरी, १८२२) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के सामने विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किये थे, सफ़ेद चादर ओढ़ी थी, उस पर छींट की रजाई ओढ़कर मस्तक पर श्वेत पाग बाँधी थी। उनके समक्ष मुनि तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी। उस समय परमहंस मृदंग-ताल के साथ कीर्तन गा रहे थे।
\nकुछ क्षणों बाद श्रीजीमहाराज ने परमहंसों से कहा कि, “आज हमने अपने निवास स्थान पर अपने पास रहनेवाले सोमला खाचर आदि हरिभक्तों से एक प्रश्न पूछा है, उसका उत्तर सब परमहंस मिलकर दें।”
\nपरमहंसों ने कहा कि, “हे महाराज! वह प्रश्न हमें सुनाइए।”
\nइस पर श्रीजीमहाराज बोले कि, “समाधिनिष्ठ पुरुष की स्थिति माया से परे हो जाती है तथा उसे भगवान के स्वरूप का भी दृढ़ सम्बंध रहता है। अतः इस समाधिनिष्ठ की ज्ञानशक्ति तथा देहेन्द्रियों की शक्ति में वृद्धि होनी चाहिए, क्योंकि माया के द्वारा जिन चौबीस तत्त्वों की उत्पत्ति हुई है, वे जड-चैतन्यरूप हैं, उन्हें अकेले जड भी नहीं कह सकते और केवल चैतन्य भी नहीं कह सकते। और, उन तत्त्वों में शक्ति भी एकसमान नहीं होती। जैसे इन्द्रियों की अपेक्षा अन्तःकरण में विशेष ज्ञान रहता है और अन्तःकरण की अपेक्षा इन्द्रियों तथा अन्तःकरण के द्रष्टा जीव में विशेष ज्ञातृत्व रहता है। तथा जीव को जब समाधि लग जाती है, तब वह इन्द्रियों तथा अन्तःकरण के द्रष्टाभाव का परित्याग करके माया से परे ब्रह्म के सदृश चैतन्य हो जाता है और उसे भगवान के स्वरूप का सम्बंध भी रहता है। और, कितने ही लोग समाधिवाले के सम्बंध में यह धारणा बना लेते हैं कि, ‘जिसको समाधि लग जाती है, उसको पहले-जैसी समझ नहीं रहती।’ तो अब हमारा प्रश्न यह है कि ऐसे समाधिवालों की ज्ञान तथा देहेन्द्रियों की शक्ति में वृद्धि होती है या नहीं?”
\nतब परमहंसों में से जिसकी जैसी बुद्धि थी, उसने वैसा उत्तर दिया, परन्तु कोई भी परमहंस श्रीजीमहाराज के इस प्रश्न का यथार्थ उत्तर न दे सका।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले, “चलें, हम इस प्रश्न का उत्तर देते हैं। इस प्रश्न का उत्तर यह है, साक्षी स्वयं ब्रह्म हैं, वह माया से उत्पन्न चौबीस तत्त्वात्मक ब्रह्मांड में प्रवेश करता है और उसको चैतन्यमय बना देता है। ब्रह्मांड को समस्त क्रियाएँ करने का सामर्थ्य प्रदान करता है। उस ब्रह्म का स्वभाव ही है कि काष्ठ हो या पाषाण-सा जड तत्त्व - परन्तु उनमें वह प्रवेश करता है, ऐसे समय जड चीज़ भी सजीव-सी हो जाती है। ऐसे ब्रह्म के साथ जीव समाधि द्वारा तुल्यभाव को प्राप्त कर लेता है, तभी वह जीव ब्रह्मरूप कहलाता है और उसके ज्ञान की वृद्धि होती है। तप, निवृत्ति धर्म तथा वैराग्ययुक्त योगाभ्यास जब उस मुमुक्षु को होता है, तब उसे शुकजी के समान सिद्धदशा प्राप्त हो जाती है। परन्तु जो साधक तप, निवृत्ति-धर्म और वैराग्य-भाव में सामान्य है तथा धर्म, अर्थ एवं कामरूपी प्रवृत्तिमार्ग में आबद्ध है, उसे तो समाधि लगने पर भी एकमात्र ज्ञान की ही वृद्धि होती है, लेकिन इन्द्रियों की शक्ति के विकास को प्राप्त कर वह सिद्धदशा को प्राप्त नहीं कर सकता।
\n“जिस प्रकार राजा जनक ज्ञानी थे, वह भी वैसा ही ज्ञानी होता है; परन्तु प्रवृत्तिमार्गवाला नारद-सनकादिक तथा शुकजी के समान सिद्धदशा प्राप्त नहीं कर सकता। और, जो सिद्ध होता है, वह भगवान के श्वेतद्वीप आदि धामों में इसी शरीर द्वारा पहुँच जाता है तथा लोक-अलोक जैसे सभी स्थानों में उसकी गति होने लगती है। जबकि प्रवृत्ति मार्गवाले को जनक के समान केवल ज्ञान की ही वृद्धि होती है, परन्तु ज्ञान कम नहीं होता। जैसे श्रीकृष्ण भगवान ने गीता में जो कहा है, उसी उपदेश के अनुसार होता है। वहाँ श्लोक है:
\n‘या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी।“अर्थात् ‘जिन प्रवृत्तियों में जीव प्राणीमात्र सोये रहते हैं, उन प्रवृत्तियों में संयमी पुरुष जाग्रत रहते हैं और जिन प्रवृत्तियों में जीव-प्राणी जागते रहते हैं, उन प्रवृत्तियों में संयमी पुरुष सोये रहते हैं।’ इसलिए, जिसकी दृष्टि अन्तरात्मा के सन्मुख रहती हो, उसे देह, इन्द्रियों तथा अन्तःकरण के प्रति शून्यभाव रहा करता है। उसे देखकर अज्ञानी पुरुष समझ बैठता है कि, ‘समाधिवाले का ज्ञान कम हो जाता है।’ बाद में रजोगुण, तमोगुण तथा मलिन सत्त्वगुण के भाव से यदि इस प्रश्न का उत्तर देने लगे, उसे तो यही दिखाई देगा कि, ‘समाधिवालों को ज्ञान कम हो जाता है।’ परन्तु, वह यह नहीं जानता कि, ‘मैं देहाभिमानी हूँ, इसीलिए मूर्खतावश ऐसी बात कह रहा हूँ।’ वास्तव में समाधिवाला देह, इन्द्रियों तथा अन्तःकरण से परे रहकर आचरण करता है, फिर भी उसके ज्ञान की वृद्धि होती है तथा इन्द्रियों एवं अन्तःकरण के भावों के अनुसार आचरण करता है, तब भी समाधि अवस्था में जो ज्ञान उसे प्राप्त हुआ है, वह नष्ट नहीं होता। और, जब वह तप, निवृत्तिधर्म एवं वैराग्य को ग्रहण करके जब भक्त सांसारिक प्रवृत्तिमार्ग का त्याग कर देता है, तो जैसे उसके ज्ञान की वृद्धि हुई थी, उसी प्रकार उसकी इन्द्रियों तथा अन्तःकरण की शक्तियों में भी वृद्धि हो जाती है और वह नारद-सनकादिक एवं शुकजी के समान सिद्ध गति को भी प्राप्त होता है।”
", "hindi_footnote": "२३८. अर्थ के लिए देखिए वचनामृत गढडा प्रथम प्रकरण ५० की पादटीप।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/153.mp3" }, { "english_title": "The Main Principle", "english_text": "On Fāgun sudi Punam, Samvat 1878 [7 March 1822], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white khes and had covered Himself with a white cotton cloth. He had also tied a white pāgh around His head. At that time, Premānand Swāmi and other paramhansas were singing a Vishnupad before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “Please stop the devotional songs. I wish to speak to all of you, so please listen attentively.” He then said, “I, Myself, have attentively listened to all of the scriptures which Vyāsji has written regarding the attainment of liberation. The main principle prevalent in all those scriptures and the only principle for the liberation of the jiva is simply this: The sole creator, sustainer and destroyer of this entire cosmos is God.
\n“Moreover, in all of those scriptures, there are talks of the divine actions and incidents of either God or His Sant. So, liberation cannot be attained just by the observance of the dharma of one’s caste and āshram, or through its fruits in the form of dharma, arth and kām. This is because the observance of the dharma of one’s caste and āshram on its own may bring worldly reputation and physical comforts - but that is all. For the purpose of liberation, however, realizing God to be the all-doer is the only means.
\n“In addition, if a person realizes the greatness of manifest God and His Bhakta-Sant in exactly the same way as he realizes the greatness of past avatārs of God such as Rām, Krishna, etc., as well as the greatness of past sādhus such as Nārad, the Sanakādik, Shukji, Jadbharat, Hanumān, Uddhav, etc. - then nothing remains to be understood on the path of liberation.
\n“Whether this principle is understood after being told once or after being told a thousand times, whether it is understood today or after a thousand years, there is no option but to understand it. Even if one were to ask Nārad, the Sanakādik, Shukji, Brahmā and Shiv, since they are wise, even they, using many different techniques, would point to the manifest form of God and the manifest form of the Sant as being the only granters of liberation. They would also explain that the greatness of the manifest form of God and the manifest form of the Sant is exactly the same as the greatness of past forms of God and the Sant.
\n“A person who has such a firm conviction has grasped all of the fundamental principles. What is more, he will never fall from the path of liberation. Brahmā, Shiv, Bruhaspati, Parāshar, etc., may have fallen from the path of dharma due to lust, anger, etc., but because they had the same conviction in and knowledge of the greatness of the manifest form of God and the manifest form of the Sant as they had of their past forms, they did not fall from the path of liberation. Thus, the essence of all of the scriptures is this very fact.”
\nIn the evening of that same day, Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj mounted His horse in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā and came to Lakshmivādi. There, He sat on a large, decorated cot on the platform under the mango tree. He was wearing a white khes and had covered Himself with a white cotton cloth. He had also tied around His head a white pāgh that was adorned by a tassel of yellow flowers. Bunches of mogrā flowers were placed upon His ears, and a garland of mogrā flowers was also placed around His neck. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “Please listen, I wish to ask all of you a question. During the dream state, when the jiva sees a creation and indulges in the pleasures of that creation, does the jiva itself become the form of the creation? Or does the jiva create the creation in its dream by its own will? Also, in the same way as the jiva, the ishwars such as Brahmā, etc., also experience creations during their dream state. Do they themselves become the form of the creation? Or do they create it by their own will? Or does God, who transcends both jiva and ishwar, create the creations experienced in their dreams?”
\nEveryone attempted to answer the question according to their level of intelligence, but no one was able to offer a precise explanation.
\nShriji Mahārāj then explained, “Neither the jiva nor ishwar creates the creations experienced during the dream state, nor do they become the form of those creations themselves. In reality, it is God - who transcends both jiva and ishwar, and who is also the giver of the fruits of one’s karmas - who creates the world experienced in dreams according to the karmas of the particular jiva or ishwar.
\n“The unstable and illusory nature of dreams is due to their region of origin. The throat is such that in that place, countless types of such creations can be seen - just as when an oil lamp is lit in one place within a mandir decorated with mirrors, countless oil lamps would be seen. Therefore, due to the location of its origin - the throat - a single thought can be experienced in countless ways.”
\nShriji Mahārāj then said, “A person possessing gnān understands only the influence of place to be predominant when there is the predominance of place; and when the influence of time is predominant, he understands only time to be predominant; and when the influence of karma is predominant, he understands only karma to be predominant; and when God’s influence is predominant, he understands only God to be predominant. In contrast, a fool, once he has understood one factor, considers that alone to be the chief factor. If he has understood time, he considers time to be the chief factor; if he has understood karma, he considers karma to be the chief factor; and if he has understood māyā, he considers māyā to be the chief factor. But such a fool does not know how to distinguish between the different predominating factors prevalent in different circumstances. A person with gnān, on the other hand, understands the predominance of various factors based on the circumstances.
\n“In fact, it is God who is the inspirer of everything - of place, time, karma and māyā. It is He Himself who allows the factors of place, time, etc., to be predominant. Thus, they are all dependent upon God - just as the shishumār chakra is dependent on the support of the Dhruv star, and just as all the subjects of a kingdom are dependent on their king. Furthermore, in a kingdom, the minister and secretaries can only do as much as their king allows them to do; when the king does not allow it, they cannot do even the smallest of tasks. In the same way, the factors of place, time, karma and māyā can only do as much as God allows them to do; they cannot do a single thing against the wish of God. Therefore, only God is the all-doer.”
\nAfter delivering this discourse, Shriji Mahārāj returned to the darbār.
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "મુદ્દાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૮ના ફાગણ સુદિ ૧૫ પૂનમને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિર આગળ વિરાજમાન હતા અને શ્વેત ખેસ પહેર્યો હતો ને શ્વેત ચાદર ઓઢી હતી તથા શ્વેત પાઘ મસ્તક ઉપર બાંધી હતી અને શ્રીજીમહારાજના મુખારવિંદની આગળ પ્રેમાનંદ સ્વામી આદિક સર્વે પરમહંસ વિષ્ણુપદ૭૮ બોલતા હતા.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “કીર્તન રહેવા દ્યો ને સર્વે સૂરત દઈને સાંભળો, એક વાર્તા કરીએ છીએ જે, જેટલા કલ્યાણને અર્થે વ્યાસજીએ ગ્રંથ કર્યા છે તે સર્વે સૂરત રાખીને અમે સાંભળ્યા. તે સર્વે શાસ્ત્રમાં એ જ સિદ્ધાંત છે અને જીવના કલ્યાણને અર્થે પણ એટલી જ વાત છે જે, આ સર્વ જગત છે તેના કર્તાહર્તા એક ભગવાન છે. અને એ સર્વે શાસ્ત્રને વિષે ભગવાનનાં ચરિત્ર છે કાં ભગવાનના સંતનાં ચરિત્ર છે. અને વર્ણાશ્રમના ધર્મની જે વાર્તા છે અને તેનું ફળ જે ધર્મ, અર્થ અને કામ છે; તેણે કરીને કાંઈ કલ્યાણ થતું નથી અને કેવળ વર્ણાશ્રમના ધર્મ વતે તો સંસારમાં કીર્તિ થાય ને દેહે કરીને સુખિયો રહે એટલું જ ફળ છે. અને કલ્યાણને અર્થે તો ભગવાનને સર્વકર્તાહર્તા જાણવા એ જ છે. અને જેવું પરોક્ષ ભગવાનના રામ-કૃષ્ણાદિક અવતારનું માહાત્મ્ય જાણે છે તથા નારદ, સનકાદિક, શુકજી, જડભરત, હનુમાન, ઉદ્ધવ ઇત્યાદિક જે પરોક્ષ સાધુ તેનું જેવું માહાત્મ્ય જાણે છે તેવું જ પ્રત્યક્ષ એવા જે ભગવાન તથા તે ભગવાનના ભક્ત સાધુ તેનું માહાત્મ્ય સમજે તેને કલ્યાણના માર્ગમાં કાંઈયે સમજવું બાકી રહ્યું નહીં. તે આ વાર્તા એક વાર કહ્યે સમજો અથવા લાખ વાર કહ્યે સમજો, આજ સમજો અથવા લાખ વર્ષ કેડે સમજો પણ એ વાત સમજ્યે જ છૂટકો છે. અને નારદ, સનકાદિક, શુકજી, બ્રહ્મા, શિવ એમને પૂછો તો પણ ડાહ્યા છે તે અનેક વાતની યુક્તિ લાવીને પ્રત્યક્ષ ભગવાન ને પ્રત્યક્ષ સંત તેને જ કલ્યાણના દાતા બતાવે, અને જેવું પરોક્ષ ભગવાન ને પરોક્ષ સંતનું માહાત્મ્ય છે તેવું જ પ્રત્યક્ષ ભગવાન ને પ્રત્યક્ષ સંતનું માહાત્મ્ય બતાવે. અને એટલો જેને દૃઢ નિશ્ચય થયો હોય તેને સર્વે મુદ્દો હાથ આવ્યો અને કોઈ કાળે તે કલ્યાણના માર્ગ થકી પડે નહીં. જેમ બ્રહ્મા,૭૯ શિવ,૮૦ બૃહસ્પતિ૮૧ અને પરાશરાદિક૮૨ તે કામાદિકે કરીને ધર્મ થકી પડ્યા તો પણ પ્રત્યક્ષ ભગવાન ને પ્રત્યક્ષ સંત તેનો પરોક્ષના જેવો જો માહાત્મ્યે યુક્ત નિશ્ચય હતો તો કલ્યાણના માર્ગમાંથી પડ્યા નહીં. માટે સર્વ શાસ્ત્રનું રહસ્ય આ વાર્તા છે.”
\nઅને તે જ દિવસ સાંજને સમે સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાંથી ઘોડીએ ચડીને શ્રીલક્ષ્મીવાડીએ પધાર્યા હતા ને ત્યાં આંબાના વૃક્ષ હેઠે ઓટા ઉપર ઢોલિયે વિરાજમાન હતા અને શ્વેત ખેસ પહેર્યો હતો ને શ્વેત ચાદર ઓઢી હતી ને શ્વેત પાઘ માથે બાંધી હતી અને તે પાઘને વિષે પીળાં પુષ્પનો તોરો વિરાજમાન હતો અને કાન ઉપર મોગરાનાં પુષ્પના ગુચ્છ વિરાજમાન હતા અને કંઠને વિષે મોગરાનાં પુષ્પનો હાર વિરાજમાન હતો અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “સાંભળો, તમને એક પ્રશ્ન પૂછીએ જે, જીવને સ્વપ્ન અવસ્થાને વિષે જે જે સ્વપ્નમાં સૃષ્ટિ દેખાય છે અને તે સ્વપ્નની સૃષ્ટિના જે ભોગ તેને જીવ ભોગવે છે, તે એ સૃષ્ટિરૂપે તે જીવ પોતે થાય છે કે એ જીવ પોતાના સંકલ્પે કરીને સ્વપ્નને વિષે એ સૃષ્ટિને સૃજે છે? અને જેમ જીવને છે તેમ જ સર્વ બ્રહ્માદિક ઈશ્વર છે તેને પણ સ્વપ્નસૃષ્ટિ છે; તે પોતે એ સૃષ્ટિરૂપે થાય છે કે પોતે સંકલ્પે કરીને સૃજે છે? કે એ જીવ-ઈશ્વર થકી પર જે પરમેશ્વર તે જ સ્વપ્નની સૃષ્ટિ સૃજી આપે છે? એ પ્રશ્નનો ઉત્તર કરો.” પછી જેવી જેની બુદ્ધિ તેવું તેણે કહ્યું પણ કોઈથી યથાર્થ ઉત્તર થયો નહીં. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જીવ તથા ઈશ્વર એમાંથી કોઈ સ્વપ્નસૃષ્ટિને સૃજતા નથી અને પોતે પણ સ્વપ્નસૃષ્ટિરૂપે થતા નથી; એ તો એ જીવ-ઈશ્વર થકી પર જે પરમેશ્વર કર્મફળપ્રદાતા છે તે એ જીવ-ઈશ્વરનાં કર્મને અનુસારે કરીને એ સ્વપ્નસૃષ્ટિને સૃજે છે.૮૩ એ સ્વપ્નસૃષ્ટિને વિષે જે અસ્થિરપણું છે ને ભ્રાંતપણું છે તે તો દેશને યોગે કરીને પ્રવર્તે છે; કેમ જે, કંઠ દેશ છે તે એવો જ છે જે, એ સ્થળમાં અનંત ભાતની એવી સૃષ્ટિ દેખાઈ આવે. જેમ કાચનું મંદિર હોય તેમાં એક દિશે દીવો કર્યો હોય તો અનેક દીવા દેખાઈ આવે; તેમ કંઠ દેશને યોગે કરીને એક સંકલ્પ હોય તે અનંત રીતે દેખાય છે. અને૮૪ જે જ્ઞાની હોય તે તો જ્યાં દેશનું પ્રધાનપણું હોય ત્યાં દેશનું જ સમજે, અને કાળનું પ્રધાનપણું હોય ત્યાં કાળનું જ સમજે, અને કર્મનું પ્રધાનપણું હોય ત્યાં કર્મનું જ સમજે, અને પરમેશ્વરનું પ્રધાનપણું હોય ત્યાં પરમેશ્વરનું જ સમજે; અને મૂર્ખ હોય તે તો જે કોઈક એક વાત સમજાઈ ગઈ તેને જ મુખ્ય જાણે. જો કાળની વાત સમજાણી હોય તો કાળને મુખ્ય જાણે, અને કર્મની વાત સમજાણી હોય તો કર્મને મુખ્ય જાણે, અને માયાની વાત સમજાણી હોય તો માયાને મુખ્ય જાણે, પણ જ્યાં જેનું પ્રધાનપણું તેને ત્યાં જુદું જુદું મૂર્ખને સમજતાં ન આવડે; અને જ્ઞાની હોય તે તો જે ઠેકાણે જેનું પ્રધાનપણું હોય તે ઠેકાણે તેનું જ પ્રધાનપણું લે. અને પરમેશ્વર છે તે તો દેશ, કાળ, કર્મ, માયા એ સર્વના પ્રેરક છે અને પોતાની ઇચ્છાએ કરીને દેશકાળાદિકનું પ્રધાનપણું રહેવા દે છે પણ સર્વે પરમેશ્વરને આધારે છે. જેમ શિશુમારચક્ર૮૫ છે તે ધ્રુવમંડળને આધારે છે અને જેમ પ્રજા સર્વે રાજાને આધારે છે, તેમાં દીવાન હોય તથા વજીર હોય તેનું રાજા ચાલવા દે તેટલું ચાલે પણ ન ચાલવા દે ત્યારે એક અણુમાત્ર પણ ન ચાલે; તેમ દેશ, કાળ, કર્મ, માયા તેનું પરમેશ્વર ચાલવા દે તેટલું ચાલે પણ પરમેશ્વરના ગમતા બહાર અણુમાત્ર પણ ન ચાલે. માટે સર્વકર્તા તે પરમેશ્વર જ છે.” એટલી વાર્તા કરીને શ્રીજીમહારાજ પાછા દરબારમાં પધારતા હવા.
", "gujarati_footnote": "૭૮. જુઓ પરિશિષ્ટ: ૫, પૃ. ૬૮૭.
\n૭૯. ભાગવત: ૩/૧૨/૨૮.
\n૮૦. ભાગવત: ૮/૧૨.
\n૮૧. ભાગવત: ૯/૨૦/૩૬.
\n૮૨. મહાભારત, આદિપર્વ: ૫૭/૫૬-૬૭.
\n૮૩. બૃહદારણ્યકોપનિષદ(૪/૩/૧૦)માં કહ્યું છે કે “ન તત્ર રથા ન રથયોગા ન પન્થાનો ભવન્ત્યથ રથાન્ રથયોગાન્ પથઃ સૃજતે!” અર્થાત્ સ્વપ્નમાં રથો નથી, રથમાં જોડવાના અશ્વો નથી, જવાના માર્ગો નથી, પરંતુ સર્વશક્તિ પરમાત્મા રથ, રથના અશ્વ અને માર્ગને સૃજે છે, ઇત્યાદિ.
\n૮૪. દેશના પ્રસંગથી બીજાઓનું તે તે ક્રિયામાં પ્રધાનપણું કહે છે.
\n૮૫. ભાગવત: ૫/૨૩.
", "hindi_title": "मोक्ष का रहस्य; प्रत्यक्ष भगवान और सन्त ही कल्याणकर्ता", "hindi_text": "संवत् १८७८ में फाल्गुन शुक्ला पूर्णिमा (७ मार्च, १८२२) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के आगे विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किये थे। सफ़ेद चादर ओढ़ी थी और श्वेत पाग मस्तक पर बाँधी थी। श्रीजीमहाराज के समक्ष प्रेमानन्द स्वामी आदि समस्त परमहंस विष्णुपद२३९ बोल रहे थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “अब कीर्तनगान समाप्त करें! हम एक वार्ता करते हैं, उसे सब सावधान होकर सुनें: व्यासजी ने लोगों के आत्मकल्याण के लिए जितने भी ग्रन्थों की रचना की है, उन सभी ग्रन्थों को हमने ध्यानपूर्वक सुना है। उन सभी शास्त्रों में एकमात्र यही सिद्धान्त प्रतिपादित किया गया है तथा जीव के कल्याण के लिए भी इतनी ही बात है कि इस समस्त जगत के कर्ता हर्ता एकमात्र भगवान हैं। और, इन समस्त शास्त्रों में या तो भगवान के चरित्र हैं या भगवान के सन्त के चरित्र हैं। इनमें वर्णाश्रम धर्म की जो वार्ता है, उसका फल धर्म, अर्थ एवं काम हैं किन्तु इन तीनों से कोई कल्याण नहीं होता। हाँ, केवल वर्णाश्रम धर्म के द्वारा संसार में कीर्ति अवश्य मिलती है तथा दैहिक रूप से वह सुखी रहता है। परन्तु कल्याण के लिए तो भगवान को सर्व-कर्ताहर्ता समझना ही पर्याप्त है।
\n“और, जीव जैसे परोक्ष रूप भगवान के रामकृष्णादिक अवतारों की महिमा जानता है, तथा परोक्षरूप नारद-सनकादि, शिवजी, जडभरत, हनुमान और उद्धव आदि साधुओं का माहात्म्य समझता है, वैसा ही माहात्म्य यदि प्रत्यक्ष भगवान और उन भगवान के भक्त साधु का जान लिया तो उसे कल्याण के मार्ग में कुछ भी समझना शेष नहीं रह जाता। भले ही यह वार्ता एक बार कहने से समझें अथवा लाख बार कहने से समझें, आज समझें या एक लाख वर्षों के बाद समझें, परन्तु इस बात को समझना ही पड़ेगा। और, नारद-सनकादि, शुकजी, ब्रह्मा तथा शिव आदि से पूछिए, तो वे भी बुद्धिमान हैं, अतः अनेक युक्तियों के द्वारा प्रत्यक्ष भगवान तथा प्रत्यक्ष सन्त को ही वे कल्याण के दाता बताएँगे तथा परोक्ष भगवान और परोक्ष सन्त का जैसा माहात्म्य होता है, वैसा ही माहात्म्य वे प्रत्यक्ष भगवान और सन्त का बताएँगे। और, जिसको इस सिद्धांत का निश्चय हो चुका तो उसे सभी रहस्य हस्तगत हो चुके हैं। कल्याण के मार्ग से उसका कभी भी पतन नहीं होता। जैसे ब्रह्मा, शिव, बृहस्पति तथा पराशरादि कामादि विकारों द्वारा भले ही धर्मच्युत हुए, परन्तु उन्हें यदि प्रत्यक्ष भगवान एवं प्रत्यक्ष सन्त का परोक्ष अवतारादिक के समान ही माहात्म्ययुक्त निश्चय था, तो उनका कल्याणमार्ग से पतन नहीं हुआ। अतः यह वार्ता समस्त शास्त्रों की रहस्यद्योतक है।”
\nऔर उसी दिन सायंकाल, स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन से घोड़ी पर सवार होकर श्रीलक्ष्मीवाड़ी में पधारे। वहाँ आम्रवृक्ष के नीचे चबूतरे पर बिछाए गये पलंग पर विराजमान हुए। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किये थे, सफ़ेद चादर ओढ़ी थी, सिर पर श्वेत पाग बाँधी थी। उस पाग में पीले पुष्पों के तुर्रे लगे हुए थे तथा कानों पर मोगरा के पुष्पगुच्छ सुशोभित हो रहे थे। उनके समक्ष परमहंसों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “सुनिए, एक प्रश्न पूछते हैं कि जीव को स्वप्नावस्था में जो-जो स्वप्नसृष्टि दिखायी पड़ती है तथा जीव उस स्वप्नसृष्टि के जो भोग भोगता है, उस समय क्या जीव स्वयं ही उस सृष्टि स्वरूप होता है या वह आत्म-संकल्प द्वारा स्वप्न में उस सृष्टि का सृजन करता है? तथा जीव की तरह ब्रह्मादि ईश्वरों की भी स्वप्न-सृष्टि है, तो क्या वे स्वयं उस सृष्टि-स्वरूप होते हैं कि वे स्वयं अपने संकल्प द्वारा सृष्टि का सृजन करते हैं या जीव-ईश्वर से परे रहनेवाले परमेश्वर ही उस स्वप्न-सृष्टि का सृजन करते हैं? इन प्रश्नों का उत्तर दीजिए।”
\nतब सभी सन्तों ने अपनी बुद्धि के अनुसार उत्तर दिया, परन्तु कोई यथार्थ उत्तर न दे सका।
\nअतः श्रीजीमहाराज स्वयं कहने लगे कि, “जीव तथा ईश्वर में से कोई भी स्वतः स्वप्न-सृष्टि का सृजन नहीं करता। स्वयं भी स्वप्न-सृष्टिरूप नहीं होते। वास्तविक बात तो यह है कि जीव-ईश्वर से परे जो परमेश्वर हैं, वे ही सबके कर्म-फलप्रदाता हैं। अतः वे जीव एवं ईश्वर के कर्मानुसार उस स्वप्न-सृष्टि का सृजन करते हैं। उस स्वप्न-सृष्टि में जो अस्थिरता है तथा भ्रान्तभाव है, वह देश (स्थान) के योग से बना रहता है, क्योंकि कंठ प्रदेश ऐसा स्थल है, जहाँ अनन्त प्रकार की ऐसी सृष्टि दिखाई पड़ती है। जिस प्रकार दर्पण लगे हुए मन्दिर में एक दिशा में रखे हुए दीपक से अनेक दीपक दिखाई पड़ते हैं, वैसे ही कंठ प्रदेश के योग से एक ही संकल्प अनन्त प्रकार से दिखाई पड़ता है।
\n“और, जो मनुष्य ज्ञानी होता है, वह जहाँ जिस देश की जो प्रधानता हो, वहाँ उस देश की वही विशेषता समझता है। और, काल की प्रधानता हो, वहाँ काल की ही समझता है तथा कर्म की प्रधानता हो, वहाँ कर्म की ही समझता है। उसी प्रकार परमेश्वर की प्रधानता हो, वहाँ परमेश्वर की ही प्रधानता समझता है; परन्तु जो मूर्ख है, वह जिस एक बात को समझा हो, उसी बात पर अड़ा रहेगा। यदि वह काल की प्रधानता समझा हो, तो वह उसी को मुख्य समझ लेगा! यदि कर्म को प्रधानभाव से समझा हो, तो वह कर्म को ही सब कुछ मान बैठेगा! यदि माया को अधिक मान लिया तो उसी मान्यता पर डटे रहेगा! परन्तु मूर्ख को पृथक्-पृथक् रूप से पृथक्-पृथक् तत्त्व की प्रधानता समझ में ही नहीं आती। और, जो ज्ञानी होता है, वह जिस स्थान पर जिसकी प्रधानता रहती है, वहाँ उसी की प्रधानता समझता है। इस विषय में यह बात समझनी चाहिए कि परमेश्वर देश, काल, कर्म तथा माया के प्रेरक हैं और अपनी इच्छा से ही देश-कालादि की प्रधानता रहने देते हैं, अन्यथा वे इन सबके आधार हैं। जैसे शिशुमारचक्र ध्रुवमंडल पर आधारित है और जैसे समस्त प्रजा राजा पर आधारित है, भले ही वहाँ दीवान और मंत्री क्यों न हो, परन्तु सत्ता तो राजा की इच्छा से ही चलती है। राजा की इच्छा बिना किसी की सत्ता लेशमात्र भी नहीं चल सकती। वैसे ही परमेश्वर देश, काल, कर्म और माया की सत्ता को जितना चलने देते हैं, उतनी हद तक ही उनकी गतिविधि रहती है, किन्तु परमेश्वर की इच्छा के प्रतिकूल किसी का लेशमात्र भी नहीं चल पाता। इसलिए सर्वकर्ता तो एक परमेश्वर ही हैं।”
\nइतनी वार्ता के बाद श्रीजीमहाराज पुनः राजभवन में पधारे।
", "hindi_footnote": "२३९. देखिए परिशिष्ट: ६
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/154.mp3" }, { "english_title": "Two Armies; The Installation of Nar-Nārāyan", "english_text": "On Fāgun vadi 10, Samvat 1878 [19 March 1822], Shriji Mahārāj awoke in the middle of the night and sat facing south on a large, decorated cot in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, He called all of the sādhus and devotees together, and so they gathered before Him in an assembly.
\nAddressing the sādhus, Shriji Mahārāj said, “I wish to talk, so please listen. When two armies are prepared for combat and both have implanted their flags opposite each other, in their minds both feel, ‘We will capture their flag and shall raise our own in its place.’ But they never think, ‘Along the way to the enemy’s flag, many heads will roll and rivers of blood will flow.’ They are never afraid in this manner. This is because those who are brave are not afraid of dying. A coward, however, harbors thousands of thoughts of fleeing. He also thinks, ‘If our army wins, we shall loot our opponent’s wealth and weapons.’ The brave soldiers of both kings, however, are not afraid of dying, nor do they have greedy motives to loot. Instead, they have only one desire - to capture the opponent’s flag and ensure their own victory.
\n“Now, in this example, the flag represents the abode of God, and the brave soldiers of the kings represent the staunch devotees of God. Regardless of whether they encounter honors or insults in this world; regardless of whether they encounter bodily comforts or miseries; regardless of whether their bodies remain healthy or unhealthy; and regardless of whether their bodies survive or die, staunch devotees of God never harbor timid thoughts such as, ‘We will suffer this much pain,’ or ‘we will enjoy this much happiness.’ Neither of these two types of thoughts arises within their minds. Such devotees firmly believe, ‘We want to attain the abode of God within this very lifetime; we do not want to become enticed by anything along the way.’
\n“On the other hand, a devotee of God who identifies his self with the body is represented by the coward soldiers. While worshipping God, he harbors thousands of timid thoughts such as, ‘If the religious vows become strict, I will not be able to survive; only if they are easy to observe will I be able to survive.’ He also thinks, ‘If I employ this method, I shall be happy even in worldly life. Also, if it is possible, I shall survive passively in the Satsang fellowship.’ Such a devotee represents the coward. A staunch, brave devotee of God, however, never has any types of desires related to the body or the world.”
\nHaving said this, Shriji Mahārāj then began to narrate an experience of His own. “When I went to Amdāvād to perform the installation ceremony of Shri Narnārāyandev, thousands of people had gathered for the festival. Following the completion of the installation of Shri Narnārāyandev, and after thousands of Brāhmins from Amdāvād had been fed, I departed from there and spent the night in Jetalpur. There, I began to think, ‘I want to forget all memories of all of those people and all of the activities that I saw.’ In doing this, My heart felt intense grief, and as a result, I became ill. From there, I then went to Dholkā, where I spent the night. Then, walking from Dholkā with the same thought in mind, I reached the forest of Ganesh Dholkā near the village of Koth and spent the night there. I began to think so much that I forgot all about My body. While thinking, I forgot all of the activities and dispelled all those thoughts in such a manner that it was as if I had not even stayed at Lake Kānkariā, and as if there had been no festival - no thoughts remained at all.
\n“After those worldly thoughts had subsided, I began to look within. I began to see transcendental wonders and also the pleasures of the deities. I began to see countless types of celestial vehicles, celestial maidens, clothes and ornaments - just as if I were seeing them here in Mrutyulok. In My heart, however, I did not like anything except God. Moreover, just as the panchvishays here appear to be insignificant to Me - with My mind never being tempted - in the same way, My mind was not tempted anywhere from Devlok all the way to Brahmalok.
\n“Seeing this, all of the deities began to praise Me, ‘You truly are an Ekāntik Bhakta of God; after all, your mind did not forsake God and become tempted elsewhere.’ On hearing their words, My heart gained a lot of courage. I then told My man, ‘I know your true form. So look! If you harbor a thought about any object other than God, I will crush you to pieces.’ In the same way, I told My buddhi, ‘If you harbor any form of resolve other than that of God, then you will be in trouble.’ Similarly, I told My chitt, ‘If you contemplate on anything other than God, then I will also crush you to pieces.’ In the same way, I told My ahamkār, ‘If you harbor any form of conceit except that of servitude towards God, I will destroy you.’
\n“Following this, just as I had totally forgotten all of the objects of this realm, I also totally forgot all of the objects of Devlok and Brahmalok. When all of those thoughts were dispelled, the illness that had arisen as a result of those thoughts also disappeared. Thus, one who is a devotee of God should behave in such a manner.” In this way, Shriji Mahārāj narrated His own experience for the sake of the liberation of His devotees, while in reality, He Himself is the manifest form of Shri Krishna Purushottam Nārāyan.
\nShriji Mahārāj then said, “The Vāsudev Māhātmya describes the dharma of an ekāntik bhakta as follows: ‘An ekāntik bhakta does not believe his body to be his own true form; he believes himself to be chaitanya. He does bhakti of God while observing dharma, gnān and vairāgya. Also, he maintains no desire for any object other than God.’ When he becomes such a sādhu by worshipping God in this way, then there is no greater status than that of a sādhu. For example, in a kingdom, the queen’s authority is equal to that of the king. In the same way, that sādhu possesses as much majesty as God. Therefore, a sādhu should not wish for the insignificant pleasures of worldly life. Why? Because when that sādhu attains the abode of God, then just as the lords of countless millions of brahmānds - Brahmā and other ishwars - bring countless types of gifts and other articles for God, they also bring them for that sādhu. Moreover, by the grace of God, that sādhu acquires transcendental powers and strength. Keeping such a lofty thought in one’s mind, one should not desire anything other than God. For example, a person who has obtained a chintāmani should look after it with great care. This is because it will enable him to obtain any object he desires. Similarly, a devotee of God should hold on to the chintāmani in the form of God’s form; he should never forsake it. Only then will he attain everything.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "બે સેનાનું, નરનારાયણ પધરાવ્યાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૮ના ફાગણ વદિ ૧૦ દશમીને દિવસ શ્રીજીમહારાજ અર્ધરાત્રિને સમે જાગ્યા ને શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિરની આગળ દક્ષિણાદે મુખારવિંદે ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન થયા હતા ને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને તે સમે સર્વે સાધુ તથા હરિભક્તને તેડાવ્યા. પછી પોતાના મુખારવિંદની આગળ તે સર્વેની સભા ભરાઈને બેઠી.
\nત્યારે શ્રીજીમહારાજ સાધુ પ્રત્યે બોલ્યા જે, “એક વાર્તા કરીએ તે સાંભળો જે, જેમ બે સેના હોય ને તે પરસ્પર લડવાને તૈયાર થઈ હોય ને બેયનાં નિશાન સામસામાં રોપ્યાં હોય; પછી બેયના મનમાં એમ હોય જે, ‘આપણું નિશાન છે તે એના નિશાનને ઠેકાણે માંડીએ ને એનું નિશાન લઈ લઈએ.’ પણ એવો વિચાર નથી થતો જે, ‘એના નિશાન લગી જઈશું તેમાં તો કેટલાકનાં માથાં પડશે ને લોહીની નદી ચાલશે.’ તેને તો એનો ભય નથી; કાં જે, શૂરવીર હોય તેને મરવાની બીક હોય નહીં. અને જે કાયર છે તે તો ભાગ્યાના હજારો વિચાર કરે છે અને એમ પણ વિચાર કરે છે જે, ‘આપણી ફોજ જીતશે તો કોઈકનું ધન, હથિયાર હશે તે લૂંટી લઈશું.’ અને તે બેય રાજાના જે શૂરવીર છે તેને તો મરવાનો પણ ભય નથી ને લૂંટવાનો પણ લોભ નથી; પણ તેનું નિશાન લેવું ને પોતાની જીત કરવી એવો જ એક સંકલ્પ છે. એ તો દૃષ્ટાંત છે, એનું સિદ્ધાંત તો એ છે જે, નિશાનને ઠેકાણે તો ભગવાનનું ધામ છે અને રાજાના શૂરવીરને ઠેકાણે તો ભગવાનના દૃઢ ભક્ત છે, તેને તો આ સંસારને વિષે માન થાઓ અથવા અપમાન થાઓ, દેહને સુખ થાઓ અથવા દુઃખ થાઓ, શરીર રોગી રહો અથવા નીરોગી રહો, દેહ જીવો અથવા મરો, પણ એને કોઈ જાતનો હૈયામાં ઘાટ નથી જે, ‘આપણે આટલું દુઃખ થશે કે આપણે આટલું સુખ થશે.’ એ બેમાંથી કોઈ જાતનો હૈયામાં ઘાટ નથી. એ ભક્તજનના હૈયામાં તો એ જ દૃઢ નિશ્ચય છે જે, ‘આ દેહે કરીને ભગવાનના ધામમાં નિવાસ કરવો છે પણ વચમાં ક્યાંય લોભાવું નથી.’ અને કાયરને ઠેકાણે જે દેહાભિમાની એવા ભગવાનના ભક્ત છે તેને તો પ્રભુ ભજ્યામાં હજાર જાતના ઘાટ થાય છે જે, ‘જો કરડાં વર્તમાન થશે તો નહીં નભાય ને સુગમ વર્તમાન હશે તો નભાશે.’ અને વળી એવો પણ વિચાર કરે જે, ‘આવો ઉપાય કરીએ તો સંસારમાં પણ સુખિયા થઈએ અને નભાશે તો હળવા હળવા સત્સંગમાં નભીશું.’ એવો ભક્ત હોય તે કાયરને ઠેકાણે જાણવો. અને શૂરવીર જે ભગવાનના દૃઢ ભક્ત હોય તેને તો પિંડ-બ્રહ્માંડ સંબંધી કોઈ જાતનો ઘાટ ન થાય.”
\nપછી શ્રીજીમહારાજે પોતાના વૃત્તાંતની૮૬ વાર્તા કરવા માંડી જે, “અમે અમદાવાદમાં શ્રીનરનારાયણ દેવની પ્રતિષ્ઠા કરવા ગયા હતા ત્યારે હજારો માણસનો મેળો ભરાયો હતો. પછી જ્યારે શ્રીનરનારાયણ દેવની પ્રતિષ્ઠા થઈ રહી અને અમદાવાદના બ્રાહ્મણો ચોરાશી જમી રહ્યા પછી અમે સાબદા થઈને ચાલી નીસર્યા, તે જેતલપુરમાં જઈને રાત રહ્યા. પછી ત્યાં જઈને એવો વિચાર કરવા માંડ્યો જે, ‘જેટલાં માણસ દેખ્યાં છે ને જેટલી પ્રવૃત્તિ દેખી છે તેને ટાળી નાંખવી.’ પછી તેને વિસાર્યાને અર્થે હૈયામાં અતિશય દુઃખ થયું, તેણે કરીને શરીરે પણ માંદા થઈ ગયા. પછી ત્યાં થકી ધોળકે જઈને રાત રહ્યા અને ધોળકાના ચાલ્યા એ ને એ વિચારમાં ગામ કોઠ્યને પાસે ગણેશ ધોળકાની રાણ્યોમાં જઈને રાત રહ્યા. તે વિચાર એવો કરવા માંડ્યો જે, દેહની સ્મૃતિ ન રહી. પછી વિચારતાં વિચારતાં સર્વે પ્રવૃત્તિને વિસારી મેલી ને જેવા અમે કાંકરિયે તળાવ ઊતર્યા નહોતા ને મેળો પણ ભરાયો નહોતો ને ત્યારે કોઈ જાતનો ઘાટ નહોતો, તેવી રીતે સર્વ ઘાટ ટાળી નાખ્યા. અને જ્યારે લૌકિક ઘાટ મટી ગયા ત્યારે અંતર્દૃષ્ટિ રહેવા માંડી. પછી અલૌકિક આશ્ચર્ય દેખાવા માંડ્યાં અને દેવતા સંબંધી જે ભોગ છે તે દેખાવા માંડ્યા ને અનંત પ્રકારનાં વિમાન ને અનંત પ્રકારની અપછરા ને અનંત પ્રકારનાં વસ્ત્ર, અનંત પ્રકારના અલંકાર તે જેમ અહીં મૃત્યુલોકને વિષે છે તેમ જ ત્યાં દેખાવા લાગ્યાં; પણ અમારા અંતરમાં તો એક ભગવાન વિના બીજું કાંઈ ગમ્યું નહીં. ને જેમ અહીંના પંચવિષય તે અમને તુચ્છ ભાસ્યા ને તેમાં અમારું મન લોભાયું નહીં તેમ જ દેવલોક, બ્રહ્મલોક પર્યંત અમારું મન ક્યાંય લોભાયું નહીં. તેને દેખીને દેવતા સર્વે અમારાં વખાણ કરવા માંડ્યા જે, ‘તમે ભગવાનના એકાંતિક ભક્ત ખરા; કેમ જે તમારું મન ભગવાનને મૂકીને ક્યાંય લોભાતું નથી.’ પછી તેમનાં વચન સાંભળીને અમારે હૈયાને વિષે સૂધી હિંમત આવી. પછી અમે મનને કહ્યું જે, તારું જેવું રૂપ છે તેવું હું જાણું છું. જો ભગવાન વિના બીજા પદાર્થનો ઘાટ ઘડ્યો તો તારા ભુક્કા કરી નાંખીશ. તેમ જ બુદ્ધિને કહ્યું જે, ભગવાન વિના બીજો નિશ્ચય કર્યો તો તારી વાત છે. તેમ જ ચિત્તને કહ્યું જે, ભગવાન વિના બીજું ચિંતવન કર્યું તો તારા પણ ભુક્કા કરી નાંખીશ. તેમ જ અહંકારને કહ્યું જે, ભગવાનના દાસત્વપણા વિના બીજું અભિમાન ધર્યું તો તારો નાશ કરી નાંખીશ. પછી તો અમારે જેમ આ લોકના પદાર્થની અત્યંત વિસ્મૃતિ થઈ હતી તેમ જ દેવલોક-બ્રહ્મલોકના પદાર્થની પણ અત્યંત વિસ્મૃતિ થઈ ગઈ. અને જ્યારે એ સર્વે સંકલ્પ ટળી ગયા ત્યારે સંકલ્પનો મંદવાડ હતો તે પણ ટળી ગયો. એવી રીતે ભગવાનનો ભક્ત હોય તેને વર્તવું.” એમ શ્રીજીમહારાજે પોતાનું વૃત્તાંત ભક્તજનના કલ્યાણને અર્થે કહ્યું ને પોતે તો સાક્ષાત્ શ્રીકૃષ્ણ પુરુષોત્તમ નારાયણ છે.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “વાસુદેવમાહાત્મ્યને વિષે એકાંતિક ભક્તના ધર્મ કહ્યા છે૮૭ જે, ‘એકાંતિક ભક્ત હોય તે પોતાનું રૂપ દેહ માને નહીં ને પોતાને ચૈતન્યરૂપ માને અને સ્વધર્મ, જ્ઞાન ને વૈરાગ્ય તેણે સહિત ભગવાનની ભક્તિ કરે ને એક ભગવાન વિના બીજા કોઈ પદાર્થની વાસના રાખે નહીં.’ અને એ જ્યારે એ ભગવાનને ભજીને આવી રીતનો સાધુ થયો ત્યારે સાધુ થકી કોઈ બીજી મોટી પદવી નથી. જેમ રાજા હોય ને તેની રાણી હોય, તે જેટલામાં રાજાનું રાજ્ય છે તેટલામાં રાણીનું રાજ્ય પણ કહેવાય અને જેવો રાજાનો હુકમ ચાલે તેવો જ રાણીનો પણ હુકમ ચાલે; તેમ ભગવાનનો જેવો પ્રતાપ છે તેવો જ એ સાધુનો૮૮ પણ પ્રતાપ છે. માટે તુચ્છ એવાં જે સંસારનાં સુખ તે સાધુને ઇચ્છવાં નહીં; કાં જે, એ સાધુ જ્યારે ભગવાનના ધામને પામે છે ત્યારે અનંત કોટિ બ્રહ્માંડના પતિ જે બ્રહ્માદિક ઈશ્વર તે ભગવાનને અર્થે જેમ અનંત પ્રકારની ભેટ-સામગ્રીઓ લાવે છે તેમ સાધુને અર્થે પણ લાવે છે ને ભગવાનને પ્રતાપે કરીને એ સાધુ અલૌકિક ઐશ્વર્ય-સામર્થીને પામે છે. એવો મોટો વિચાર હૈયામાં રાખીને એક ભગવાન વિના બીજું કાંઈ પણ મનમાં ઇચ્છવું નહીં. અને જેમ હાથમાં ચિંતામણિ આવી ત્યારે તે ચિંતામણિને જતન કરીને રાખવી, કેમ જે, જો હાથમાં ચિંતામણિ છે તો જે પદાર્થને ઇચ્છશે તે પદાર્થને આપશે; તેમ ભગવાનના ભક્તને મૂર્તિરૂપી ચિંતામણિને ઝાલી રાખવી પણ તેને મૂકવી જ નહીં, તો એને સર્વે વાતની સિદ્ધિ થશે.”
", "gujarati_footnote": "૮૬. ઉદાહરણ માટે.
\n૮૭. વાસુદેવમાહાત્મ્ય: ૨૦-૨૬.
\n૮૮. અહીં રાણીના દૃષ્ટાંત વડે ‘સાધુ’ પદથી અક્ષરબ્રહ્મ સમજવા, પણ મુક્તો નહીં. અક્ષરધામના મુક્તોને વચ. લો. ૧૩માં રાજાના ચાકરની ઉપમા આપી છે.
", "hindi_title": "शूरवीरता और अंतर्दृष्टि", "hindi_text": "संवत् १८७८ में फाल्गुन कृष्णा दशमी (१८ मार्च, १८२२) को श्रीजीमहाराज अर्धरात्रि के समय जागे और गढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के आगे दक्षिण की ओर मुखारविन्द करके पलंग पर विराजमान हुए। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उस समय उन्होंने समस्त साधुओं तथा हरिभक्तों को बुलाया। वे सब उनके समक्ष सभा के रूप में बैठ गए।
\nउस समय श्रीजीमहाराज साधुओं से बोले कि, “एक वार्ता कहते हैं, उसे सुनिए। जब दो सेनाएँ युद्ध के लिए तैयार खड़ी हुई हों तथा दोनों के निशान आमने-सामने लगे हों, तब दोनों पक्षों में से प्रत्येक को यही लक्ष्य रहता है कि, ‘हमें अपना निशान दूसरे पक्ष के निशान के स्थान में लगा देना है और उसका निशान मिटा देना है।’ परन्तु कोई पक्ष ऐसा विचार नहीं करता कि, ‘जब उसका निशान लेने के लिए जाएँगे, तब तक कितने ही सिर धड़ से अलग हो जाएँगे और खून की नदी बहने लगेगी।’ इस प्रकार का भय नहीं रहता, क्योंकि वे शूरवीर हैं, अतः उन्हें मरने का डर होता ही नहीं। और, जो कायर होते हैं वे भागने के हजारों उपाय करते रहते हैं; तथा यह भी सोचते हैं कि, ‘यदि अपनी सेना जीत गई तो सभी के धन और हथियारों को लूट लेंगे।’ जबकि दोनों पक्षों के राजाओं के शूरवीरों को न तो मरने का ही डर रहता है और न माल लूटने का ही लोभ होता है। उनका तो एक ही लक्ष्य रहता है कि, ‘किसी भी कीमत पर दूसरी सेना का निशान हथिया लेना है और हमें ही विजय को पाना है।’
\n“इस दृष्टान्त का सिद्धान्त यह है कि निशान के स्थान पर भगवान का धाम है और राजा के शूरवीरों के स्थान पर भगवान के दृढ़ भक्त हैं। उन्हें तो इस संसार में मान मिले या अपमान मिले, अपनी देह को सुख मिले या दुःख मिले, अपना शरीर रोगग्रस्त रहे या निरोगी रहे, अपनी देह जिन्दा रहे या किसी कारण उसकी मोत हो जाए किसी भी स्थिति में उन भक्तों के हृदय में संकल्प नहीं होता कि, ‘हमें इतना दुःख झेलना होगा या इतना सुख प्राप्त होगा!’ इन दोनों में से किसी भी तरह का विचार या संकल्प उनके मन में नहीं होता। ऐसे भक्तजनों के हृदय में यही एक दृढ़ निश्चय होता है कि, ‘इस देह के द्वारा भगवान के धाम में ही निवास करना है, परन्तु बीच में कहीं भी आसक्त नहीं होना है।’ जबकि कायर और देहाभिमानी जो भगवद्भक्त हैं, उन्हें भगवान के भजन में हज़ारों तरह के संकल्प-विकल्प होते रहते हैं कि, ‘यदि कठोर व्रत-नियमों का पालन करना होगा, तो हम सत्संग में नहीं रह पाएँगे, तथा नियम-पालन में यदि कठोर नियम नहीं होंगे तो टिक जाएँगे!’ ऐसे लोग यह भी सोचने लगते हैं कि, ‘अगर ऐसा उपाय करेंगे, तो संसार में भी सुखी होंगे और यदि सत्संग में टिक गए, तो धीरे-धीरे सत्संग में भी निभते चलेंगे।’ ऐसे भक्तों को कायर ही समझना चाहिए। जो भगवान के दृढ़ और शूरवीर भक्त हैं उन्हें तो पिंड-ब्रह्मांड सम्बंधी किसी प्रकार के सुख का कोई संकल्प होता ही नहीं!”
\nतत्पश्चात् श्रीजीमहाराज ने (दृष्टांत देने के लिए) अपने वृत्तान्त की वार्ता कहनी प्रारम्भ की कि, “जब हम अहमदाबाद में श्रीनरनारायणदेव की प्राणप्रतिष्ठा करने गए थे, तब वहाँ हज़ारों मनुष्यों का मेला लगा था। फिर जब श्रीनरनारायणदेव की प्रतिष्ठा हो चुकी और अहमदाबाद के ब्राह्मण भोजन कर चुके, तब हम तैयारी करके वहाँ से निकल पड़े और रात जेतलपुर में जाकर रुके। वहाँ हम ऐसा विचार करने लगे कि, ‘हमने जितने मनुष्य देखे हैं, तथा जितनी प्रवृत्तियाँ देखीं हैं, उनके संस्मरणों को मिटा देना है।’ फिर उन्हें भुलाते हुए हमें हृदय में अत्यन्त कष्ट हुआ और हमारा शरीर भी अस्वस्थ हो गया। हम वहाँ से रवाना होकर रात में धोलका जाकर ठहरे। उसी विचार में धोलका से चल पड़े, और गाँव कोठ के निकट गणेश धोलका के पास खिरनी के जंगल में जाकर रात में रहे। वहाँ हम ऐसा विचार करने लगे कि देह की स्मृति ही नहीं रही। बाद में विचार करते-करते हमने समस्त प्रवृत्तियों को विस्मृत कर दिया। जैसे कि हमने कांकरिया तालाब के तट पर निवास नहीं किया था, और वहाँ मेला भी नहीं लगा था, उस समय हमें किसी भी प्रकार का संकल्प नहीं था, वैसे ही हम समस्त संकल्पों के जंजाल से मुक्त हो गए! फिर लौकिक संकल्प-विकल्प मिट गए और अन्तर्दृष्टि रहने लगी।
\n“इसके पश्चात् हमें अलौकिक आश्चर्य तथा देवताओं के उपयुक्त भोग आदि दिखाई देने लगे। अनेक प्रकार के विमान, अनेक प्रकार की अप्सराएँ, अनेक तरह के वस्त्र एवं अलंकार हमें उसी तरह दिखाई पड़े जिस तरह मृत्युलोक में हैं! परन्तु हमारे मन में एक भगवान के बिना कहीं भी रुचि नहीं हुई। जिस प्रकार से इहलोक के पंचविषय हमें तुच्छ लगे और उनमें हमारा मन आसक्त नहीं हुआ, ठीक उसी प्रकार देवलोक तथा ब्रह्मलोक के भोग देखकर भी हमारा मन आसक्त नहीं हुआ! यह देखकर सभी देवता हमारी प्रशंसा करने लगे कि, ‘आप भगवान के सच्चे एकान्तिक भक्त हैं, क्योंकि आपका मन भगवान के सिवा कहीं भी आकृष्ट नहीं होता।’ उनके ऐसे वचनों को सुनकर हमारे हृदय में बड़ा साहस पैदा हो गया। बाद में हमने अपने मन को संबोधित करके कहा कि, ‘तेरा जैसा रूप है, वह मैं जानता हूँ। यदि तूने भगवान के सिवा किसी अन्य पदार्थ का संकल्प किया तो तेरी धज्जियाँ उड़ा दूँगा।’ वैसे ही बुद्धि से भी कहा कि, ‘अगर तूने भगवान के सिवा कोई अन्य निश्चय किया, तो तेरी शामत आ जाएगी।’ उसी प्रकार चित्त से भी कहा कि, ‘यदि तूने भगवान के सिवा किसी अन्य का चिन्तन किया, तो तुझे भी चूर-चूर कर डालूँगा।’ उसी प्रकार अहंकार से भी कहा कि, ‘अगर तूने भगवान के दासत्व के सिवा किसी प्रकार से अभिमान किया, तो तेरा नाश कर डालूँगा।’
\n“फिर हमें जैसे इस लोक के पदार्थों की अत्यन्त विस्मृति हो गई थी, उसी भाँति देवलोक एवं ब्रह्मलोक के पदार्थों का भी अत्यन्त विस्मरण हो गया। और, जब वे सब संकल्प मिट गए, तब संकल्पों की बीमारी भी मिट गई। भगवान के भक्तों को भी इसी प्रकार आचरण करना चाहिए!”
\nइस प्रकार श्रीजीमहाराज ने अपना वृत्तान्त भक्तजनों के कल्याण के लिए कहा, लेकिन स्वयं तो साक्षात् श्रीकृष्ण पुरुषोत्तम नारायण हैं।
\nतत्पश्चात् श्रीजीमहाराज बोले कि, “वासुदेव-माहात्म्य में एकान्तिक भक्त के धर्म बताए गये हैं कि, ‘एकान्तिक भक्त देह को अपना स्वरूप नहीं मानता है। वह स्वयं को चैतन्यरूप समझता है। स्वधर्म, ज्ञान एवं वैराग्य सहित भगवान की भक्ति करता है और एकमात्र भगवान के सिवा अन्य किसी भी पदार्थ की वासना नहीं रखता।’ और, जब वह भगवान का भजन करके इस प्रकार का (उत्तम) साधु हुआ, तब ऐसे साधु से बड़ी कोई अन्य पदवी नहीं है! जैसे कोई राजा तथा उसकी रानी हो, तब जितनी परिधि में राजा का राज्य है, उतनी ही परिधि में रानी का राज्य भी कहलाता है और राजा का जैसा हुक्म चलता है, वैसा ही रानी का भी हुक्म चलता है। ठीक उसी प्रकार भगवान का जैसा प्रताप है, वैसा ही उस साधु का भी प्रताप है। इसीलिए, संसार के तुच्छ सुखों की इच्छा साधु कभी न करें! क्योंकि वह साधु जब भगवान के धाम को प्राप्त करता है, तब अनन्त कोटि ब्रह्मांडों के अधिपति ब्रह्मादिक ईश्वर भगवान के लिए जिस प्रकार अनेक प्रकार की भेंट-सामग्रियाँ लाते हैं, उसी तरह वैसी ही वस्तुएँ साधु के लिए भी लाया करते हैं। और, भगवान के प्रताप से वह साधु अलौकिक ऐश्वर्य एवं सामर्थ्य को प्राप्त कर लेता है। ऐसा महान विचार हृदय में रखकर एकमात्र भगवान के सिवा मन में किसी भी अन्य वस्तु की इच्छा न करें। जब हाथ में चिन्तामणि आ चुकी हो तब उसको संभालपूर्वक रखना। क्योंकि जब हाथ में चिन्तामणि रही तो जिस पदार्थ की इच्छा होगी, वह पदार्थ तुरन्त मिलेगा, वैसे ही भगवान के भक्त को भी भगवान की मूर्ति रूपी चिन्तामणि को संभालकर रखना, परन्तु उसे तो छोड़ना नहीं! तब उस मुमुक्षु को हर बात सिद्ध हो जाएगी।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/155.mp3" }, { "english_title": "Heat and Frost", "english_text": "On Jyeshtha sudi 11, Samvat 1878 [31 May 1822], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white khes and had also covered Himself with a white cotton cloth. He had also tied a white pāgh around His head. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “Today I pondered over the nature of the mind. It appears that the mind is not separate from the jiva; that is, it is a reflection of the jiva itself, but not separate from it. I also observed that the nature of the mind is like the heat of summer and the frost of winter. Just as a person can die from heat or frost, similarly, when the mind travels towards the vishays via the indriyas, if those vishays are full of miseries, the mind becomes ‘hot’ like the heat of summer; and if those vishays are pleasurable, then the mind becomes ‘cold’ like the frost of winter. Specifically, when the mind, having indulged in those vishays which are full of misery and having become ‘hot’ like the scorching winds of summer heat, enters a person’s heart, it makes the person extremely miserable and forces him to fall from the path of liberation. Such a person should be known to have died from the effects of heat. When the mind, having indulged in the pleasures of those vishays that are full of happiness and having become ‘cold’ like frost, enters a person’s heart, it makes that person complacent, thus causing him to fall from the path of liberation. He should be known to have died due to frost.
\n“However, one whose mind remains unmoved - that is, it does not become ‘hot’ upon experiencing repulsive vishays and does not become ‘cold’ upon experiencing pleasurable vishays should be known as a Param-Bhāgwat Sant. But indeed, it is no small feat to cultivate one’s mind in this manner.
\n“Moreover, the mind is like a child. If a child attempts to grasp a snake, or touch a flame or perhaps hold an unsheathed sword, it becomes upset when it is not allowed to do so; and even if it is allowed to do so, it will hurt itself. Similarly, if the mind is not allowed to indulge in the vishays, it becomes upset; and if it is allowed to indulge in them, it turns away from God, and thus becomes extremely miserable. Therefore, only one whose mind has a craving for God and which becomes neither ‘hot’ nor ‘cold’ by the vishays should be known as a sādhu.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "લૂક તથા હિમનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૮ના જ્યેષ્ઠ સુદિ ૧૧ એકાદશીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિરની આગળ વિરાજમાન હતા ને મસ્તક ઉપર ધોળી પાઘ બાંધી હતી ને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો ને ધોળી ચાદર ઓઢી હતી ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ એમ બોલ્યા જે, “આજ તો અમે મનનું રૂપ વિચારી જોયું, તે મન જીવ થકી જુદું ન દેખાયું; મન તો જીવની જ કોઈક કિરણ૮૯ છે પણ જીવ થકી જુદું નથી. અને મનનું રૂપ તો એવું દેખાયું જે, જેમ ઉનાળામાં લૂક હોય તથા જેમ શિયાળામાં હિમ હોય તેવું મનનું રૂપ દેખાયું. અને જેમ માણસના દેહમાં લૂક પેસે તથા હિમ પેસે ત્યારે તે માણસ મરી જાય છે; તેમ એ મન ઇન્દ્રિયો દ્વારે થઈને જ્યારે વિષય સન્મુખ જાય છે ત્યારે તે વિષય જો દુઃખદાયી હોય તો મન તપીને ઉનાળાની લૂક જેવું થાય છે, અને તે વિષય જો સુખદાયક હોય તો તેને વિષે મન શિયાળાના હિમ જેવું થાય છે. તે જ્યારે દુઃખદાયી વિષયને ભોગવીને લૂક સરખું ઊનું થઈને જીવના હૃદયમાં પેસે છે ત્યારે જીવને અતિશય દુખિયો કરીને કલ્યાણના માર્ગમાંથી પાડી નાંખે છે; એ તે લૂક લાગીને મરે તેમ જાણવું. અને જ્યારે એ મન સુખદાયી વિષયમાં સુખને ભોગવે ત્યારે ટાઢું હિમ સરખું થઈને જીવના હૃદયમાં પેસે છે અને જીવને સુખિયો કરીને કલ્યાણના માર્ગથી પાડી નાંખે છે; એ તો હિમાળાનો વા આવે ને મરે તેમ જાણવું. માટે જેનું મન ભૂંડા વિષયને દેખીને તપે પણ નહીં અને સારા વિષયને દેખીને ટાઢું પણ થાય નહીં, એવી રીતે જેનું મન અવિકારી રહેતું હોય તેને પરમ ભાગવત સંત જાણવા. અને એવું મન થવું એ કાંઈ થોડી વાત નથી. અને મનનો તો કેવો સ્વભાવ છે? તો જેમ બાળક હોય તે સર્પને, અગ્નિને તથા ઉઘાડી તલવારને ઝાલવા જાય, તે જો ઝાલવા ન દઈએ તો પણ દુઃખી થાય અને જો ઝાલવા દઈએ તો પણ દુઃખી થાય; તેમ જો મનને વિષય ભોગવવા ન દઈએ તો પણ દુઃખી થાય ને જો ભોગવવા દઈએ તો પણ વિમુખ થઈને અતિશય દુઃખી થાય. માટે જેનું મન ભગવાનને વિષે આસક્ત થયું છે ને વિષયને યોગે કરીને ટાઢું-ઊનું થતું નથી તેને જ સાધુ જાણવા.”
", "gujarati_footnote": "૮૯. મન-અંતઃકરણ જડ હોવા છતાં ચૈતન્ય જીવાત્માના અતિ સામીપ્યને લીધે પ્રકાશિત થતું હોઈ ‘કિરણ’ શબ્દથી કહ્યું છે. જીવની ઇચ્છા વિરુદ્ધ મન સ્વતંત્રપણે કોઈ ક્રિયામાં પ્રવૃત્ત થવા અસમર્થ છે, એટલે તેને ‘જીવ થકી જુદું નથી’ એમ કહ્યું. વસ્તુતઃ જીવ અને મન તત્ત્વે કરીને જુદા છે.
", "hindi_title": "विषयासक्ति की लू तथा शीत", "hindi_text": "संवत् १८७८ में जयेष्ठ शुक्ला एकादशी (३१ मई, १८२२) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के आगे विराजमान थे। उन्होंने मस्तक पर श्वेत पाग बाँधी थी, सफ़ेद धोती धारण की थी और श्वेत चादर ओढ़ी थी। उनके समक्ष मुनि तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउसी समय श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “आज हमने मन के स्वरूप पर विचार करके देखा, तो वह मन जीव से भिन्न नहीं दीख पड़ा। मन तो जीव की ही कोई एक किरण है, परन्तु वह जीव से भिन्न नहीं है। और, जिस प्रकार ग्रीष्मकाल में लू रहती है और शीतकाल में हिम रहता है, उसी तरह मन का स्वरूप दिखायी पड़ा। जैसे मनुष्य के शरीर पर जब लू या हिम का असर होता है, तब वह मनुष्य मर जाता है, वैसे ही वह मन इन्द्रियों द्वारा विषयों के निकट जाता है, तब वे विषय यदि दुःखदायी हों, तो मन तप्त होकर ग्रीष्मकाल की लू के समान हो जाता है तथा वही विषय यदि सुखदायक हों, तो मन शीतकाल के हिमसदृश हो जाता है। जब मन दुःखद विषय को भोगकर और लू की भाँति तप्त होकर जीव के हृदय में बैठता है, तब वह जीव को अत्यन्त दुःखी करके कल्याण के मार्ग से गिरा देता है। तब यह समझना चाहिए कि वह लू लगने से ही मरा है, परंतु जब वह मन सुखदायक विषयजन्य सुख को भोगता है, तब वह हिमसदृश ठंडा होकर जीव के हृदय में बैठ जाता है और जीव को विषयसुख से सुखी बनाकर कल्याणमार्ग से गिरा देता है। तब, यह समझ लेना कि जैसे कोई हिमानी झंझावायु के प्रहार से मरता है, उसी प्रकार विषयीजन को भी परिणाम मिल गया, और उसकी मृत्यु हो गयी।
\n“अतः जिनका मन बुरे विषयों को देखकर तप्त नहीं होता और अच्छे विषयों को देखकर हिम-जैसा नहीं होता, इस प्रकार जिनका मन अविकारी रहता हो, उन्हीं को परम भागवत सन्त समझना चाहिए। ऐसे निर्विकार मन का होना कोई छोटी बात नहीं है। और, मन का स्वभाव तो कैसा है? तो जैसे कोई बालक सर्प, अग्नि और खुली तलवार को पकड़ना चाहता हो, तब यदि उसे उन्हें पकड़ने न दिया जाए, तो भी वह दुःखी होगा और अगर उसे पकड़ने दिया जाए तो भी रोएगा! वैसे ही यदि मन को विषयों को भोगने का मौका न दिया जाए, तो भी वह दुःखी होगा और यदि उसे उन्हें भोगने दिया जाए, तो भी वह भगवान से विमुख होकर अतिशय दुःखी हो जाएगा। अतः जिसका मन भगवान में आसक्त हुआ हो, किन्तु विषयों के सम्बंध से वह ठंडा और गरम नहीं होता, उसी को साधु जानना चाहिए।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/156.mp3" }, { "english_title": "Resoluteness inSānkhyaand inYoga;Choko-Pātlo1", "english_text": "On Shrāvan sudi 8, Samvat 1879 [26 July 1822], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj arrived at Lakshmivādi on horseback from Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. There, He sat facing north upon the platform, dressed entirely in white clothes. He was wearing a garland of mogrā flowers around His neck, and a tassel of mogrā flowers was also inserted in His pāgh. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Muktānand Swāmi asked Shriji Mahārāj, “Mahārāj, does a devotee who has resolute conviction in God experience any hindrances or not?”
\nShriji Mahārāj replied, “A devotee may be resolute in two ways: One is by being resolute in yoga, and the other is by being resolute in sānkhya. Of these, a devotee who is resolute in yoga keeps his vrutti constantly fixed on the form of God. A devotee who is resolute in sānkhya understands the extent of human pleasures, as well as the extent of the pleasures of the realized yogis, chārans, vidyādhars, gandharvas, deities, etc. In addition, he appraises the pleasures of the 14 realms and believes, ‘These pleasures are only so much;’ moreover, he also appraises the miseries that subsequently follow those pleasures. As a result, he develops vairāgya towards those misery-filled pleasures, and thereby maintains profound love only for God. So, such a person who is resolute in sānkhya possesses the strength of understanding.
\n“In comparison, the strength of one who is resolute in yoga is based only on keeping his vrutti constantly on the form of God. If he were to encounter some disturbances due to adverse circumstances, then although his vrutti was originally fixed on God’s form, it would become attached elsewhere as well. This is because one who is resolute in yoga somewhat lacks the strength of understanding. Thus, it is possible that such a devotee may well experience hindrances.
\n“However, if one is resolute in both sānkhya and yoga, then there would be no problems whatsoever. Such a devotee of God is never enticed by any object other than the form of God. He realizes, ‘With the exception of God’s Akshardhām, the form of God in that Akshardhām and His devotees in that Akshardhām, everything else - all of the realms, the deities, and the opulence of the deities - is perishable.’ Realizing this, he maintains profound love only for God. Such a devotee never experiences any sort of hindrances whatsoever.”
", "english_footnote": "1. ‘Choko-pātlo’ refers to the sweeping and mopping of a kitchen floor after a meal has been eaten. In this context, it refers to the fact that everything except God, Akshardhām and the aksharmuktas is ‘swept clean’, i.e. everything that evolved from māyā is perishable and subject to destruction.
", "gujarati_title": "સાંખ્ય ને યોગનિષ્ઠાનું, ચોકા-પાટલાનું૧૫૭", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૯ના શ્રાવણ સુદિ ૮ અષ્ટમીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાંથી ઘોડીએ ચઢીને શ્રીલક્ષ્મીવાડીએ પધાર્યા હતા ને ત્યાં ચોતરા ઉપર ઉત્તરાદે મુખારવિંદે વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને કંઠને વિષે મોગરાનાં પુષ્પનો હાર પહેર્યો હતો ને પાઘને વિષે મોગરાનાં પુષ્પનો તોરો ધારણ કર્યો હતો ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ શ્રીજીમહારાજને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! ભગવાનને વિષે અચળ નિષ્ઠાવાળા જે ભક્ત હોય તેને કોઈ જાતનો વિક્ષેપ આડો આવે કે ન આવે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એક તો યોગનિષ્ઠા છે ને બીજી સાંખ્યનિષ્ઠા છે. તેમાં યોગનિષ્ઠાવાળો૯૦ જે ભગવાનનો ભક્ત તે ભગવાનના સ્વરૂપમાં પોતાની અખંડ વૃત્તિ રાખે. અને સાંખ્યનિષ્ઠાવાળો૯૧ જે ભગવાનનો ભક્ત તે તો મનુષ્યનાં સુખ તથા સિદ્ધ, ચારણ, વિદ્યાધર, ગંધર્વ, દેવતા એ સર્વેનાં જે સુખ તેને સમજી રાખે તથા ચૌદ લોકની માંહેલી કોરે જે સુખ છે તે સર્વેનું પરિમાણ કરી રાખે જે, ‘આ સુખ તે આટલું જ છે;’ અને એ સુખની કેડ્યે જે દુઃખ રહ્યું છે તેનું પણ પરિમાણ કરી રાખે. પછી દુઃખે સહિત એવાં જે એ સુખ તે થકી વૈરાગ્યને પામીને પરમેશ્વરને વિષે જ દૃઢ પ્રીતિ રાખે. એવી રીતે સાંખ્યનિષ્ઠાવાળાને તો સમજણનું બળ હોય અને યોગનિષ્ઠાવાળાને તો ભગવાનના સ્વરૂપમાં અખંડ વૃત્તિ રાખવી તેનું જ બળ હોય. પણ કોઈક વિષમ દેશકાળાદિકને યોગે કરીને કોઈક વિક્ષેપ આવે તો ભગવાનના સ્વરૂપમાં વૃત્તિ રહેતી હોય તે કાંઈક બીજે પણ ચોંટી જાય. કેમ જે, યોગનિષ્ઠાવાળાને સમજણનું બળ થોડું હોય; માટે કાંઈક વિઘ્ન થઈ જાય ખરું. અને સાંખ્યનિષ્ઠા ને યોગનિષ્ઠા એ બે જો એકને વિષે હોય તો પછી કાંઈ વાંધો જ ન રહે. અને એવો જે ભગવાનનો ભક્ત હોય તે તો ભગવાનની મૂર્તિ વિના બીજા કોઈ પદાર્થમાં લોભાય જ નહીં અને એમ સમજે જે, ‘ભગવાનનું જે અક્ષરધામ ને તે ધામને વિષે રહી એવી જે ભગવાનની મૂર્તિ ને તે ધામને વિષે રહ્યા એવા જે ભગવાનના ભક્ત તે વિના જે જે લોક છે ને તે લોકને વિષે રહ્યા એવા જે દેવ છે ને તે દેવના જે વૈભવ છે તે સર્વે નાશવંત છે.’ એમ જાણીને એક ભગવાનને વિષે જ દૃઢ પ્રીતિ રાખે છે. માટે એવા ભક્તને તો કોઈ જાતનો વિક્ષેપ આવતો નથી.”
", "gujarati_footnote": "૯૦. મહાભારત, શાંતિપર્વ: ૨૮૯/૩૦-૩૨.
\n૯૧. મહાભારત, શાંતિપર્વ: ૨૯૦/૨-૧૨.
\n૧૫૭. ચોકો-પાટલો એટલે ભોજન કર્યા પછી રસોડામાં વારી અને પોતું કરવું. આ દૃષ્ટાંતનું સિદ્ધાંત - ધામ (અક્ષરબ્રહ્મ), ધામી (પરબ્રહ્મ) અને મુક્તો સિવાય બધું જ નાશવંત છે.
", "hindi_title": "सांख्यनिष्ठा एवं योगनिष्ठा", "hindi_text": "संवत् १८७९ में श्रावण शुक्ला अष्टमी (२६ जुलाई, १८२२) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन से घोड़ी पर चढ़कर श्रीलक्ष्मीवाड़ी में पधारे थे। वहाँ चबूतरे पर वे उत्तर की ओर मुखारविन्द करके विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे, कंठ में मोगरा के पुष्पों का हार पहना था और पाग में मोगरा के पुष्पों का तुर्रा धारण किया था। उनके समक्ष परमहंस तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय मुक्तानन्द स्वामी ने श्रीजीमहाराज से पूछा कि, “हे महाराज! भगवान की अविचल निष्ठावाले भक्तों को कोई विक्षेप बाधक बनता है या नहीं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “एक तो योगनिष्ठा है तथा दूसरी सांख्यनिष्ठा है। उनमें योगनिष्ठावाला भगवान का भक्त भगवान के स्वरूप में अपनी अखंडवृत्ति रखता है। तथा सांख्यनिष्ठावाला भगवान का भक्त मनुष्यों के सुख और सिद्धों, चारणों, विद्याधरों, गन्धर्वों तथा देवताओं के सुख - सभी को ठीक तरह से समझ लेता है। तथा चौदह लोकों के भीतर जो भी सुख सुलभ हैं, उन सबका मूल्यांकन करके परख लेता है कि, ‘इस लोक का सुख तो इतना ही है!’ और उन सुखभोगों के फलस्वरूप उनमें जो दुःख अन्तर्निहित हैं, उनका भी परिमाण करके उन दुःखों को भी जान लेता है। वह बाद में उन दुःखमूलक सुखों से वैराग्य प्राप्त कर केवल एक परमेश्वर में ही दृढ़ प्रीति रखता है। इस प्रकार सांख्यनिष्ठावाले को तो समझ अर्थात् ज्ञान का बल रहता है।
\n“और, योगनिष्ठावाले को भगवान के स्वरूप में अखंड वृत्ति रहे, वही एक बल रहता है। परन्तु कभी किसी विषम देशकालादि के योग द्वारा कुछ विक्षेप हो जाए, तो भगवान के स्वरूप में रहनेवाली वृत्ति कहीं अन्यत्र भी लग सकती है, क्योंकि योगनिष्ठावाले के पास समझ अर्थात् ज्ञान का बल थोड़ा रहने से कोई न कोई विघ्न अवश्य उपस्थित हो सकता है। यदि एक ही भक्त में सांख्यनिष्ठा तथा योगनिष्ठा दोनों निष्ठाएँ बनी रहें, तो उसमें कोई भी कसर नहीं रहती! और भगवान का जो ऐसा भक्त होता है, वह भगवान की मूर्ति के सिवा अन्य किसी भी पदार्थ में आसक्त नहीं होता! वह यही समझता रहता है कि, ‘भगवान के अक्षरधाम तथा उस धाम में स्थित भगवान की मूर्ति और उस धाम में रहनेवाले भगवान के भक्त, उनके सिवा जो अन्य लोक हैं और उन लोकों में निवास करनेवाले जो देव हैं और उन देवों के जो वैभव हैं, वे सब के सब नाशवंत हैं।’ ऐसा समझकर वह एकमात्र भगवान में ही दृढ़ प्रीति रखता है। अतः ऐसे भक्त को किसी भी प्रकार का विक्षेप नहीं आता है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/157.mp3" }, { "english_title": "A Renunciant Who Harbours Worldly Desires and a Householder Who Has No Worldly Desires", "english_text": "On Shrāvan vadi 6, Samvat 1879 [8 August 1822], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the veranda outside the south-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nAddressing all of the paramhansas, Shriji Mahārāj said, “Please listen, I wish to ask you a question. First, suppose there is a renunciant devotee of God who is strict in the physical observance of all religious vows. However, within his heart, he has an intense desire to indulge in the vishays. Nevertheless, he does not physically succumb to those desires. Such is the renunciant. Suppose there is also another devotee who is a householder. Physically, he has close contact with both women and wealth. However, in his heart, he is free of worldly desires in all respects. The question, then, is what will be their fate after death? Will they both attain the same state? Or will one become superior to the other? Please consider the distinctions between the two and give an answer for each separately.”
\nThereupon Gopālānand Swāmi replied, “When the renunciant passes away, because of the intense desires in his heart to indulge in the vishays, God will make him a wealthy householder either in this Mrutyulok or in Devlok, where he will attain an abundance of vishays to indulge in. In fact, in Devlok, he will indulge in vishays like those of a person who has deviated from his spiritual endeavors as described in the Bhagwad Gitā.
\n“On the other hand, when the householder devotee passes away, because he is free of worldly desires, he will attain the abode of God - Brahmapur - where he will reside at the holy feet of God.
\n“As far as the aforementioned renunciant is concerned, when he becomes satiated after indulging in the vishays, he will eventually develop vairāgya towards them; and then, feeling guilty in his mind, he will engage in the worship of God. Thereafter, he will become free of worldly desires and attain the abode of God.”
\nHearing this, Shriji Mahārāj commented, “Correct. That is the exact answer to the question.”
\nThen Muktānand Swāmi asked, “If one has such strong worldly desires and wishes to eradicate them, by what means can they be eradicated?”
\nShriji Mahārāj replied, “Just as Ukā Khāchar has become addicted to serving the sādhus, in the same way, if one becomes addicted to serving God and His Sant to the extent that one would not be able to stay for even a moment without serving them, then all of the impure desires in one’s antahkaran will be destroyed.”
\nThen Swayamprakāshānand Swāmi asked, “Mahārāj, by which means is God extremely pleased?”
\nShriji Mahārāj replied, “If a devotee who once had only 20 kg of grains in his house were to attain the sovereignty of a village, or the sovereignty of five villages, or the sovereignty of 50 villages, or the sovereignty of 100 villages, or even the sovereignty of the entire earth; and if, after this, he remains just as loving and humble with the Sant as he previously was when he was poor and submissive; and if he remains just as humble even if he were to attain the kingdom of Indralok and Brahmalok, then God would be extremely pleased upon him.
\n“As for a renunciant, even after attaining powers similar to those possessed by God, if he continues to menially serve all sādhus in exactly the same manner as he did when he was new and timid and does not attempt to impose his authority upon other sādhus or try to compete with them, then God would be extremely pleased upon him.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "વાસનિક ત્યાગી અને નિર્વાસનિક ગૃહીનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૯ના શ્રાવણ વદિ ૬ છઠને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં દક્ષિણાદે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે સર્વે પરમહંસને કહ્યું જે, “સાંભળો, અમે એક પ્રશ્ન પૂછીએ છીએ જે, એક તો ભગવાનનો ભક્ત ત્યાગી છે ને દેહે કરીને તો સર્વ વર્તમાન દૃઢ રાખે છે ને અંતરમાં તો વિષય ભોગવવાની વાસના અતિશય તીખી છે, તો પણ દેહે કરીને તો ભ્રષ્ટ થતો નથી, એવો તો ત્યાગી છે. અને બીજો ભક્ત છે તે તો ગૃહસ્થાશ્રમી છે ને તેને તો દેહે કરીને ધન-સ્ત્રીનો પ્રસંગ છે ને અંતરમાં તો સર્વે પ્રકારે નિર્વાસનિક છે. એ બેય જણા જ્યારે દેહ મૂકશે ત્યારે એ બેય શી ગતિને પામશે? એ બેય તે સરખી ગતિને પામશે? કે અધિક-ન્યૂન થશે? એ બેયનો વિક્તિએ કરીને જુદો જુદો ઉત્તર આપો.” પછી ગોપાળાનંદ સ્વામી બોલ્યા જે, “એ ત્યાગી જ્યારે દેહ મૂકશે ત્યારે એને વિષય ભોગવવાની અંતરમાં તીખી વાસના છે, માટે એને તો ભગવાન મૃત્યુલોકને વિષે અથવા દેવલોકને વિષે મોટો ગૃહસ્થ કરશે અને અતિશય વિષયભોગ પ્રાપ્ત થશે. તે જેવા ભગવદ્ગીતામાં યોગભ્રષ્ટને ભોગ કહ્યા છે તેવા ભોગને દેવલોકમાં ભોગવશે. અને એ ગૃહસ્થ હરિભક્ત છે તે તો દેહ મૂકશે ત્યારે નિર્વાસનિક છે માટે ભગવાનનું જે બ્રહ્મપુર ધામ તેને પામશે ને ભગવાનનાં ચરણારવિંદમાં નિવાસ કરીને રહેશે. અને પ્રથમ કહ્યો જે ત્યાગી તે તો વિષય ભોગવીને જ્યારે તૃપ્ત થાશે ત્યારે તે વિષય થકી વૈરાગ્યને પામીને ને મનમાં પશ્ચાત્તાપ કરીને ભગવાનનું ભજન કરશે. પછી નિર્વાસનિક થઈને ભગવાનના ધામમાં જશે.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ઠીક કહ્યું; એનો ઉત્તર એ જ છે.”
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “એવી દૃઢ વાસના હોય ને તેની જેને ટાળવાની ઇચ્છા હોય તો તે શો ઉપાય કરે ત્યારે ટળે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેવું ઉકાખાચરને સંતની સેવા કર્યાનું વ્યસન પડ્યું છે તેવી રીતે ભગવાન તથા ભગવાનના સંત તેની સેવા કર્યાનું જેને વ્યસન પડે ને તે વિના એક ક્ષણમાત્ર પણ રહેવાય નહીં, તો એના અંતઃકરણની જે મલિન વાસના તે સર્વે નાશ પામી જાય છે.”
\nપછી સ્વયંપ્રકાશાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! જેણે કરીને ભગવાન અતિશય રાજી થાય એવું કયું સાધન છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જ્યારે ઘરમાં એક મણ અન્ન મળતું હોય ને ત્યારે જેવી સંતની ઉપર પ્રીતિ હોય ને જેવું દીનપણું હોય, અને પછી તેને એક ગામનું રાજ્ય આવે અથવા પાંચ ગામનું રાજ્ય આવે અથવા પચાસ ગામનું રાજ્ય આવે અથવા સો ગામનું રાજ્ય આવે અથવા સર્વે પૃથ્વીનું રાજ્ય આવે તો પણ સંતની આગળ જેવો કંગાલ હતો ને દીન-આધીન રહેતો તેવો ને તેવો જ પ્રીતિએ યુક્ત થકો દીન-આધીન રહે; તેમ જ ઇન્દ્રલોક તથા બ્રહ્મલોકનું રાજ્ય પામે તો પણ સંતની આગળ તેવો ને તેવો જ દીન-આધીન રહે. અને ત્યાગી હોય ને તે જેવો પ્રથમ ગરીબ હોય અને જેમ સૌ સંતની ટેલ-ચાકરી કરતો હોય, તેવી ને તેવી જ પોતામાં ભગવાનના જેવાં ઐશ્વર્ય આવે તો પણ કરતો રહે પણ સાધુ સાથે પિતરાઈદાવો બાંધે નહીં ને બરોબરિયાપણું કરે નહીં. એવાં જેનાં લક્ષણ હોય તેની ઉપર ભગવાન અતિ પ્રસન્ન થાય છે.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "वासनिक त्यागी, और निर्वासनिक गृहस्थ", "hindi_text": "संवत् १८७९ में श्रावण कृष्णा षष्ठी (८ अगस्त, १८२२) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में दक्षिणवर्ती द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष मुनि तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने समस्त परमहंसों से कहा कि, “सुनिए, हम एक प्रश्न पूछते हैं कि: एक तो भगवान का त्यागी भक्त है, जो देह से समस्त व्रत-नियमों को सुदृढ़ रखता है, और उसके अन्तःकरण में विषय-भोगों की वासना अतिशय तीव्र बनी रहती है, फिर भी दैहिक रूप से वह भ्रष्ट नहीं होता, ऐसा त्यागी है। तथा दूसरा भक्त गृहस्थाश्रमी है जो भौतिकरूप से धन एवं स्त्री का प्रसंग रखता है परन्तु वह अन्तर में तो सर्व प्रकार से निर्वासनिक है। अब बताइए कि ये दोनों भक्त जब देहत्याग करेंगे, तब इन दोनों को कैसी गति प्राप्त होगी? वे दोनों समान गति को प्राप्त होंगे या अधिक-न्यून गति को प्राप्त होंगे? इन दोनों के सम्बंध में विस्तृत रूप से अलग-अलग उत्तर दीजिए।”
\nतब गोपालानन्द स्वामी बोले कि, “उन दोनों में जो त्यागी भक्त है, वह जब देहत्याग करेगा, तब भगवान उसकी विषयोपभोग की तीव्र वासना के कारण मृत्युलोक अथवा देवलोक में उसे बड़ा गृहस्थ बनाएँगे और उसे प्रचुर विषयभोगों की प्राप्ति होगी। जैसे कि भगवद्गीता में योगभ्रष्ट पुरुष के लिए जिन भोगों का उल्लेख किया गया है, उन भोगों को वह देवलोक में भोगेगा। परन्तु, वह गृहस्थ हरिभक्त निर्वासनिक होने के कारण देहत्याग करने पर भगवान के ब्रह्मपुर धाम को प्राप्त कर लेगा, तथा भगवान के चरणारविन्दों में निवास करेगा। और, पूर्वोक्त त्यागी भक्त जब विषयोपभोग से तृप्त होगा, तब विषयभोगों से विरक्त होकर मन में पश्चात्ताप करते हुए भगवान का भजन करेगा; फिर निर्वासनिक होकर भगवान के धाम में पहुँचेगा।”
\nयह सुनकर श्रीजीमहाराज बोले कि, “आपने ठीक बताया। इस प्रश्न का यही उत्तर है।”
\nतत्पश्चात् मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा कि, “ऐसी दृढ़ वासना को टालने की जिसकी इच्छा हो, तो उसे कौन-सा उपाय करना चाहिए?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जैसे उकाखाचर को सन्त की सेवा करने का व्यसन पड़ चुका है, वैसा ही भगवान तथा भगवान के सन्त की सेवा करने का जिसे व्यसन हो जाए और उसके बिना एक क्षण भी न रहा जाए, तो उसके अन्तःकरण की मलिन वासना पूर्णतः नष्ट हो जाती है।”
\nयह सुनकर स्वयंप्रकाशानन्द स्वामी ने प्रश्न पूछा कि, “हे महाराज! ऐसा कौन-सा साधन है कि जिससे भगवान अतिशय प्रसन्न हो जाएँ?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “घर में केवल एकाध मन अन्न मिलता हो, और उस समय सन्त के प्रति जैसी प्रीति तथा दीनता हो, वैसी ही दीनता और अधीनता, जब उसे एक गाँव का राज्य मिले या पाँच गाँव का राज्य मिले अथवा पचास गाँव का राज्य मिले या सौ गाँव का राज्य मिले अथवा समस्त पृथ्वी का भी राज्य मिल जाए; फिर भी पूर्वकाल में जैसे सन्त के समक्ष अतिशय प्रीतिपूर्वक दीन-अधीन था, वैसा ही दीन-अधीन बना रहे; वैसे ही इन्द्रलोक एवं ब्रह्मलोक का राज्य प्राप्त होने पर भी सन्त के प्रति अपनी दीनता एवं अधीनता की भावना बनाए रखे। ऐसे गृहस्थ पर भगवान की अतिशय प्रसन्नता होती है। और, त्यागी भक्त भी यदि पहले गरीब अवस्था में सभी सन्तों की सेवा-चाकरी करता हो, वैसी ही सेवा-चाकरी स्वयं को भगवान सदृश ऐश्वर्य प्राप्त होने पर भी करता रहे, किन्तु साधुओं के साथ पैतृक दावा पेश न करे और किसी के साथ प्रतिस्पर्धी का भाव न रखे। ऐसे लक्षणवाले साधु पर भगवान अतिशय प्रसन्न हो जाते हैं।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/158.mp3" }, { "english_title": "SuppressingĀtmā-realization and Other Virtues if They ObstructBhakti", "english_text": "On the night of Bhādarvā sudi 11, Samvat 1879 [28 August 1822], Shriji Mahārāj was sitting in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “A devotee of God should never do anything that displeases God and His Bhakta, and he should also abandon all those who hinder him in worshipping God, even if they are his own relatives. Also, just as one forsakes an enemy, one should forsake any swabhāv that does not please God. Furthermore, one should never support those who are non-believers, just as Bharatji did not support his own mother. Also, a devotee of God should perceive flaws primarily in himself. Conversely, a person who perceives flaws in others and only virtues in himself may be known as a satsangi, but he should be known to be half-fallen.
\n“Furthermore, for a devotee of God, if gnān of the ātmā, vairāgya or dharma are a hindrance in his bhakti towards God, then he should suppress even them and thereby maintain the predominance of bhakti only. If, however, they are supportive in offering bhakti, then they are fine. Only one who has such an understanding can be called a full-fledged devotee of God.
\n“Moreover, no matter how great he may be, if a person perceives flaws in others and virtues in himself, he will certainly encounter hindrances on the path of liberation. For example, Rādhikāji was great and she also had intense love for God; but when she perceived virtues in herself and flaws in Shri Krishna Bhagwān, a trace of tamogun entered into her love for him. Thereafter, she quarreled with Shri Krishna Bhagwān and Shridāmā, and thus Shridāmā cursed her. As a result, Rādhikāji fell from Golok, took birth in the home of a carpenter and had to marry a man other than God; thus, she suffered a severe disgrace. Even Shridāmā perceived virtues in himself and attributed faults to Rādhikāji. As a result, he was cursed by Rādhikā and had to become a demon.
\n“This, however, is not the way of falling from the abode of God, for those who have fallen have done so due to God’s will. After all, God has declared, ‘Even one who is as great as Rādhikāji will fall if one perceives virtues in oneself and perceives flaws in devotees of God. If that is so, what can be said of others?’ Hence, a devotee of God should see only virtues in all satsangis and should find only flaws in himself. If a person has such an understanding, then even if he is not very intelligent, his satsang still becomes stronger day by day. Without it, though, even if he is very intelligent, he will fall back from the Satsang fellowship and in the end will certainly become a non-believer.
\n“Moreover, the following practice is observed everywhere: When a king or a guru scolds and rebukes a servant or a disciple, if the servant or disciple accepts it positively, then the king or the guru harbors tremendous affection for him. Conversely, they do not feel affection towards a person who reacts negatively when given such advice. God’s method is similar. When He gives advice to someone, if they accept it positively, He develops affection for them; if they react negatively, however, He does not develop affection for them.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "ભક્તિમાં અંતરાય કરતાં આત્મજ્ઞાનાદિકને પાછાં પાડવાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૯ના ભાદરવા સુદિ ૧૧ એકાદશીને દિવસ રાત્રિને સમે શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિરની આગળ વિરાજમાન હતા ને સર્વે શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જે ભગવાનનો ભક્ત હોય તેને તો ભગવાનને તથા ભગવાનના ભક્તને જે ન ગમતું હોય તે ન જ કરવું, અને પરમેશ્વરને ભજ્યામાં અંતરાય કરતાં હોય ને તે પોતાનાં સગાંવહાલાં હોય તેનો પણ ત્યાગ કરવો, અને ભગવાનને ન ગમે એવો કોઈક પોતાનો સ્વભાવ હોય તો તેનો પણ શત્રુની પેઠે ત્યાગ કરવો, પણ ભગવાનથી જે વિમુખ હોય તેનો પક્ષ લેવો નહીં; જેમ ભરતજીએ પોતાની માતાનો૯૨ પક્ષ ન લીધો. અને ભગવાનનો ભક્ત હોય તેને તો સૌથી વિશેષ પોતામાં જ અવગુણ ભાસે. અને જે બીજામાં અવગુણ જુએ અને પોતામાં ગુણ પરઠે તે તો સત્સંગી છે તો પણ અર્ધો વિમુખ છે. અને ભગવાનના ભક્તને તો ભગવાનની ભક્તિ કરતાં આત્મજ્ઞાન તથા વૈરાગ્ય તથા ધર્મ તે જો અંતરાય કરતાં હોય તો તેને પણ પાછાં પાડીને ભગવાનની ભક્તિનું જ મુખ્યપણું રાખવું. અને જો ભક્તિને વિષે સહાયરૂપ થતાં હોય તો તો એ ઠીક છે, એમ સમજે તે જ ભગવાનનો પૂરો ભક્ત કહેવાય. અને જેને બીજાનો અવગુણ આવે ને પોતામાં ગુણ પરઠે તે તો ગમે તેવો મોટો હોય તો પણ તેને કલ્યાણના માર્ગમાં વિઘ્ન થાય છે. જેમ રાધિકાજી ઘણાં મોટાં હતાં અને ભગવાનને વિષે પ્રેમ પણ અતિશય હતો, પણ જ્યારે પોતામાં ગુણ માન્યો અને શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનને વિષે અવગુણ માન્યો ત્યારે પોતાના પ્રેમમાં તમોગુણનો ભાગ આવ્યો. પછી શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન તથા શ્રીદામા સાથે વઢવેડ કરી. પછી શ્રીદામાનો શાપ થયો. તેણે કરીને ગોલોકમાંથી પડીને ગુજ્જરને ઘેર અવતાર લીધો અને ભગવાન વિના અન્ય પુરુષ હતો તેને ધણી કર્યો; એવા મહામોટા લાંછનને પામ્યાં. અને શ્રીદામા હતો તેણે પણ પોતામાં ગુણ માન્યો અને રાધિકામાં અવગુણ પરઠ્યો તો રાધિકાનો શાપ પામીને દૈત્ય થવું પડ્યું.૯૩ અને એ ધામમાંથી તો પડવાની રીત નથી ને જે પડ્યા તે તો ભગવાનની ઇચ્છા એવી હતી, તો પણ ભગવાને એમ જણાવ્યું જે, ‘રાધિકાજી જેવો મોટો હોય ને તે પોતામાં ગુણ માનીને ભગવાનના ભક્તનો અવગુણ લે તો તે પણ પડી જાય, તો બીજાની શી ગણતી?’ માટે ભગવાનનો ભક્ત હોય તેને તો સર્વે સત્સંગીનો ગુણ જ લેવો ને પોતાનો તો અવગુણ જ લેવો. એવી રીતે સમજતો હોય ને થોડી બુદ્ધિ હોય તો પણ તેનો સત્સંગ દિવસે દિવસે વૃદ્ધિ પામતો જાય; અને તે વિના તો ઝાઝી બુદ્ધિ હોય તો પણ દિવસ-દિવસ પ્રત્યે સત્સંગમાંથી પાછો હઠતો જાય અને અંતે જાતાં નિશ્ચય વિમુખ થાય. અને વળી એ રીત તો સર્વ ઠેકાણે છે જે, જે ચાકર હોય અથવા શિષ્ય હોય તેને રાજા હોય અથવા ગુરુ હોય તે જેમ વઢીને કહેવા માંડે તેમાં જે સવળું લેતો જાય તો તે ઉપર રાજા તથા ગુરુને અતિશય હેત થાય છે અને જેને શિખામણની વાત કહે ને અવળું લે તો તે ઉપર હેત થતું નથી; તેમ જ ભગવાનની પણ રીત છે જે, જેને શિખામણની વાત કહે ને સવળું લે તો તે ઉપર હેત થાય છે પણ જે અવળું લે તે ઉપર થતું નથી.”
", "gujarati_footnote": "૯૨. કૈકેયી; વાલ્મીકિ રામાયણ, અયોધ્યાકાંડ: ૬૮-૭૩.
\n૯૩. બ્રહ્મવૈવર્તપુરાણ, શ્રીકૃષ્ણજન્મખંડ, પૂર્વાર્ધ: ૯૭-૧૧૩.
", "hindi_title": "आत्मज्ञानादि गुणों से अधिक भक्ति का प्राधान्य", "hindi_text": "संवत् १८७९ में भाद्रपद शुक्ला एकादशी (२८ अगस्त, १८२२) को रात्रि के समय श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के आगे विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष परमहंस तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nश्रीजीमहाराज बोले कि, “जो भगवान का भक्त होता है, उसे तो भगवान को अथवा भगवान के भक्त को जो पसंद नहीं होता, वह कभी नहीं करना चाहिए, तथा परमेश्वर के भजन में अवरोध खड़े करनेवाले, चाहे अपने सगे-सम्बंधी ही क्यों न हो, उनका भी त्याग कर देना चाहिए। और अपना किसी भी प्रकार का ऐसा स्वभाव हो, जो भगवान को अच्छा न लगता हो, तो उसका भी शत्रु की तरह त्याग कर डालना चाहिए, परन्तु भगवान से विमुख रहनेवालों का पक्ष कभी नहीं लेना चाहिए। जैसा कि भरतजी ने अपनी माता का पक्ष नहीं लिया था।
\n“और, भगवान के भक्त को सबसे बढ़कर अपने में ही दोष दिखाई दिया करते हैं। जो अन्य में दोष देखता है और अपने में गुण देखता है, वह सत्संगी होने पर भी आधा विमुख ही है। और, भगवान के भक्तों को चाहिए कि वे भगवान की भक्ति करने के मार्ग में बाधक बननेवाले चाहे आत्मज्ञान, वैराग्य तथा धर्म ही क्यों न हों, उन्हें भी गौण करके भगवान की भक्ति को ही प्रधानता दें। यदि वे सब गुण भक्ति में सहायक होते हों, तब तो ठीक है, ऐसी समझ रखनेवाला ही भगवान का पूरा भक्त कहलाता है। और, जो साधक दूसरों में दोष और अपने में गुण देखता रहता है, वह चाहे कितना ही बड़ा क्यों न हो, फिर भी उसके कल्याण के मार्ग में विघ्न आ जाते हैं।
\n“जैसे राधिकाजी बहुत बड़ी थीं और भगवान में उनका अत्यधिक प्रेम भी था, परन्तु जब उन्होंने अपने में गुण तथा श्रीकृष्ण भगवान में दोष मान लिया, तब उनके प्रेम में तमोगुण का अंश आ गया। बाद में उन्होंने श्रीकृष्ण भगवान तथा श्रीदामा से झगड़ा किया। इस कारण श्रीदामा ने उन्हें शाप दिया, जिसके फलस्वरूप उन्हें गोलोक में से गिरकर गूजर के घर में अवतार लेना पड़ा। भगवान को छोड़कर उन्हें परपुरुष को अपना पति बनाना पड़ा और भारी कलंक भी लगा। उधर श्रीदामा ने भी अपने में गुण माना तथा राधिकाजी में दोष देखा तो राधिका के शाप के कारण उसे दैत्य होना पड़ा। यद्यपि उस धाम में से गिरने की यह रीति नहीं है; फिर भी जो उनका पतन हुआ, वह तो भगवान की इच्छा ही वैसी थी। उसमें भी भगवान ने ऐसा दिखलाया कि राघिकाजी के समान महान होने पर भी यदि अपने में गुण मानकर वह भगवान के भक्त में दोष देखती हैं, तो उनका भी पतन होता है, तो दूसरे की तो बात ही क्या करें!
\n“अतः भगवान के भक्त को सभी सत्संगियों में गुण ही देखना चाहिए, और अपने में दोष ही देखना चाहिए। जो इस प्रकार समझता हो, उसकी थोड़ी बुद्धि होने पर भी उसके सत्संग में दिन-प्रतिदिन वृद्धि होती जाती है। परन्तु इसके बिना किसी की बुद्धि अधिक होने पर भी वह सत्संग से दिन-प्रतिदिन पीछे ही हटता जाता है और अन्त में निश्चित ही विमुख हो जाता है। यह रीति सभी स्थानों पर अपनाई जाती है कि कोई सेवक या शिष्य को राजा अथवा गुरु की ओर से कदाचित् डाँट मिले, उस समय यदि वह उस फटकार को अपने हित के लिए समझेगा, तो उस पर राजा या गुरु का अतिशय स्नेह स्वाभाविक ही बढ़ जाएगा, परन्तु यदि कोई अच्छी शिक्षा को उलटा समझे तो उस पर स्नेह नहीं होता। इसी प्रकार, भगवान की भी यही रीति है कि जिसको सीख की बात कही जाए, उसे यदि वह अपने हित के लिए समझे तो उस भक्त पर उनका अतिशय स्नेह हो जाता है, परन्तु उसे उलटा समझनेवालों पर उनका स्नेह नहीं होता।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/159.mp3" }, { "english_title": "The Great Are Pleased When No Impure Desires Remain", "english_text": "On Kārtik sudi 11, Samvat 1879 [25 November 1822], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on the veranda outside the south-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. A garland of white and yellow guldāvadi flowers adorned His neck, and tassels hung from both sides of His pāgh. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj asked Muktānand Swāmi, “What causes anger to arise within you? Also, how much of that cause does it take for you to become angry? As for Me, even if someone squanders anything from one to one hundred thousand rupees, I would not become angry for My own sake. Yet if someone transgresses his own dharma, or if an arrogant person abuses a meek person, or if someone sides with injustice, then for the sake of another person, I do become angry for a brief moment; but never do I do so for My own sake. Even when I do express anger for another’s sake, it does not last for even a second, nor is any grudge formed. So, My question to you is what causes anger to arise within you and how is it dispelled?”
\nTo this Muktānand Swāmi replied, “Anger arises due to association with some objects or on seeing perversity in a person; but it subsides instantly.”
\nThen Shriji Mahārāj asked, “By what thought process do you manage to do that?”
\nMuktānand Swāmi replied, “First, by contemplating upon God’s greatness, I realize, ‘I do not wish to retain any swabhāvs that would displease God.’ Secondly, after examining the path of sādhus such as Shukji and Jadbharat, I think, ‘Such an inappropriate swabhāv does not suit a sādhu.’”
\nThen Shriji Mahārāj commented, “Such a thought that is capable of repelling the force of lust, anger, etc., transcends the gunas, and it is firm in your jiva. In fact, such thoughts that repel the influence of lust, anger, etc., are due to the sanskārs of past lives. Moreover, regarding your nature, I know this much: Initially, you may become attached to any worldly object that you come across, but ultimately, you do not remain attached to it; you are capable of breaking that bondage.”
\nThereafter, Muktānand Swāmi questioned, “Why does the deficiency of becoming influenced in the first place still remain?”
\nShriji Mahārāj replied, “Each of the eight factors of place, time, company, etc., has a force equal to that of the past sanskārs. Thus, when one encounters them, they overpower the force of the past sanskārs. After all, if good deeds and bad deeds are performed only by the influence of one’s sanskārs then all of the distinctions of moral do’s and don’ts; i.e., ‘This should be done and this should not be done,’ as prescribed in the Vedas, the Shāstras and the Purāns, would become meaningless. But these scriptures, which have been written by the great, can never become false.
\n“Just see, Jay and Vijay behaved improperly and thus fell from the abode of God, where there is no influence of kāl, karma or māyā. On the other hand, Prahlād pleased Nāradji and thus, even though circumstances were adverse, they were unable to hinder him. Conversely, even though circumstances were favorable in Jay-Vijay’s case, because the Sanakādik were angered, Jay-Vijay fell from the abode of God. Therefore, one who wishes to attain liberation should do whatever pleases the great Purush. Such a Purush becomes pleased when there are no traces of impure desires left within one’s heart.
\n“One should keep in mind, though, that one who harbors anger and other such vices towards the meek will also develop such feelings towards the great, and thereafter also towards one’s Ishtadev. Thus, a person wishing to attain liberation should not harbor any vicious feelings towards anyone; if he does, then he is sure to develop such ill-feelings towards devotees of God, and then eventually towards God as well.
\n“That is why if I have upset even one meek person, I think, ‘God resides as antaryāmi in all. While staying in one place, He knows what is in everyone’s heart. So, since He must also be present in the heart of the person whom I have upset, I have offended God as well.’ Realizing this, I bow down to him, give him whatever he wishes and do whatever is necessary to please him.”
\nHaving said this, Shriji Mahārāj continued, “I have thought and realized that if one maintains too much renunciation or too much compassion, then one cannot offer bhakti towards God, thus causing a breach of upāsanā. For example, from the past, we notice that upāsanā eventually perished in those who were extreme renunciants. Therefore, having thought about this, and for the sake of preserving upāsanā, I have relaxed the emphasis on renunciation and have built mandirs of God. Thereby, even if only a little renunciation remains, upāsanā will at least be preserved, and through it, many jivas will attain liberation.
\n“On the other hand, how is it possible for a person who wishes to offer bhakti to God to retain compassion like that of Jain sādhus? After all, a devotee is required to pick flowers and tulsi for God; he is required to bring various types of vegetables and to cultivate gardens for God; he must also build mandirs. Therefore, one who sits idly, maintaining extreme renunciation and compassion, is unable to offer bhakti to God. When bhakti diminishes, the upāsanā of God is also destroyed, and a lineage of blind followers results. That is why I have had mandirs built - for the purpose of preserving God’s upāsanā forever.
\n“Moreover, a devotee never deviates from one’s dharma. Hence, to perform the bhakti and upāsanā of God while maintaining one’s dharma is My principle.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "મલિન વાસના ન રહે ત્યારે મોટા રાજી થાય, તેનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૯ના કાર્તિક સુદિ ૧૧ એકાદશીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં દક્ષિણાદે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને કંઠને વિષે ગુલદાવદીનાં ધોળાં ને પીળાં પુષ્પના હાર વિરાજમાન હતા અને પાઘમાં બે કોરે તોરા લટકતા હતા અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે મુક્તાનંદ સ્વામીને પ્રશ્ન પૂછ્યા જે, “તમારે ક્રોધ થાય છે ત્યારે શે નિમિત્તે થાય છે? અને કેટલું નિમિત્ત હોય ત્યારે ક્રોધ થાય છે? અને અમારે તો એકથી લાખ રૂપિયા સુધી બગાડ કરે તો પણ પોતા સારુ તો ક્રોધ આવે નહીં અને જ્યારે ધર્મલોપ કરે અથવા બળિયો હોય તે ગરીબને પીડે અથવા અન્યાયનો પક્ષ લે, ત્યારે તેની ઉપર અમારે કોઈકને અર્થે લગારેક ક્રોધની ચટકી આવે છે, પણ પોતા સારુ તો લેશમાત્ર ક્રોધ આવતો નથી; અને કોઈક સારુ આવે છે તે પણ ક્ષણમાત્ર પણ નથી રહેતો ને આંટી પણ બંધાતી નથી. તેમ તમારે કેવી રીતે આવે છે ને કેવી રીતે ટળે છે?” પછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ કહ્યું જે, “કોઈક પદાર્થને યોગે તથા કોઈક અવળાઈ દેખાય, તેને યોગે તે ઉપર ક્રોધ થાય પણ તત્કાળ શમી જાય છે.”
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એવું તમારે વિચારનું બળ રહે છે તે શાને યોગે રહે છે?” ત્યારે મુક્તાનંદ સ્વામીએ કહ્યું જે, “એક તો ભગવાનનું માહાત્મ્ય વિચારીને એમ સમજાય છે જે, ‘જે રીતે ભગવાનનો કુરાજીપો થાય તે સ્વભાવ રાખવો નથી.’ અને બીજો શુકજી૯૪ ને જડભરત૯૫ જેવા સંતનો માર્ગ જોઈને એમ વિચાર રહે છે જે, ‘સાધુમાં એવો અયોગ્ય સ્વભાવ ન જોઈએ.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “કામ-ક્રોધાદિકના જોરને હઠાવે એવો જે વિચાર તે તો ગુણ થકી પર છે, તે એ તમારા જીવમાં રહ્યો છે. અને એવી રીતે કામ-ક્રોધાદિક ગુણને હઠાવે એવું જે જોર છે તે પૂર્વજન્મનો સંસ્કાર છે. અને તમારું એટલું તો અમને જણાય છે જે, તમારે જે જે માયિક પદાર્થનો યોગ થાય તેની આંટીમાં પ્રથમ તો આવી જવાય પણ અંતે જતાં એના બંધનમાં રહેવાય નહીં; બંધન ત્રોડીને નિકળાય ખરું.”
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “પ્રથમ આવરણ થઈ જાય એવી કાચ્યપ રહે છે તે શાને યોગે રહે છે?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “દેશકાળાદિક જે આઠ છે તેમાં જેવું પૂર્વસંસ્કારમાં જોર છે તેવું જ એક-એકમાં છે, માટે જ્યારે એનો યોગ થાય ત્યારે જરૂર બંધન થાય છે અને પૂર્વના સંસ્કારનું જોર રહેવા દેતાં નથી. અને જો સંસ્કારમાં લખ્યું એટલું જ સુકૃત-દુષ્કૃત થાય તો વેદ, શાસ્ત્ર ને પુરાણ તેને વિષે વિધિનિષેધના ભેદ કહ્યા છે જે, ‘આ કરવું ને આ ન કરવું’ તે સર્વ ખોટું થઈ જાય; તે એ મોટાનાં કરેલાં શાસ્ત્ર તો ખોટાં થાય જ નહીં. અને જય-વિજય હતા તેણે જો અયોગ્ય ક્રિયા કરી તો જે ઠેકાણે કાળ, કર્મ ને માયા નથી એવું જે ભગવાનનું ધામ ત્યાંથી પડી ગયા. અને જો નારદજીને રાજી કર્યા તો પ્રહ્લાદને દેશકાળાદિક અશુભ હતાં તો પણ નડી શક્યાં નહીં૯૬ અને જો સનકાદિકને કોપાયમાન કર્યા તો દેશકાળાદિક શુભ હતાં તો પણ જય-વિજય પડી ગયા.૯૭ માટે જેને કલ્યાણને ઇચ્છવું તેને તો જેમ મોટાપુરુષ રાજી થાય તેમ કરવું. અને તે મોટાપુરુષ પણ ત્યારે રાજી થાય જ્યારે કોઈ પ્રકારે અંતરમાં મલિન વાસના ન રહે. અને જેને ગરીબ ઉપર ક્રોધાદિકનો સંકલ્પ થતો હોય તો તેને મોટા ઉપર પણ થાય અને પોતાના ઇષ્ટદેવ ઉપર પણ ક્રોધાદિકનો મલિન ઘાટ થાય. માટે જેને કલ્યાણ ઇચ્છવું તેને કોઈ ઉપર મલિન ઘાટ કરવો નહીં અને કોઈ ઉપર મલિન ઘાટ કરે તો તેને ભગવાનના ભક્ત તથા ભગવાન ઉપર પણ મલિન ઘાટ થઈ જાય. અને અમારાથી તો એક ગરીબ પણ દુખાયો હોય તો અમારા અંતરમાં એવો વિચાર આવે છે જે, ‘ભગવાન સર્વાંતર્યામી છે; તે એક ઠેકાણે રહીને સર્વેના અંતરને જાણે છે. માટે જેને અમે દુખવ્યો તેના જ અંતરમાં વિરાજમાન હશે. ત્યારે અમે ભગવાનનો અપરાધ કર્યો.’ એમ જાણીને તેને પગે લાગીને તેને કાંઈક જોઈતું હોય તે આપીએ, પણ જે પ્રકારે તે રાજી થાય તેમ કરીએ છીએ.
\n“અને વળી અમે વિચારીને જોયું જે, જે અતિશય ત્યાગ રાખે અથવા દયા રાખે તેથી ભગવાનની ભક્તિ થાય નહીં; ત્યારે ઉપાસનાનો ભંગ થાય છે. અને પૂર્વે જે જે અતિશય ત્યાગી થયા છે તેના માર્ગમાં ઉપાસનાનો નાશ થઈ ગયો છે. માટે અમે એમ વિચારીને પરમેશ્વરની ઉપાસના રહેવા સારુ ત્યાગનો પક્ષ મોળો કરીને ભગવાનનાં મંદિર કરાવ્યાં છે. તેમાં જો થોડો ત્યાગ રહેશે તો પણ ઉપાસના રહેશે, તો તેણે કરીને ઘણાક જીવનાં કલ્યાણ થશે. અને જેને ભગવાનની ભક્તિ કરવી તેને તો ઢૂંઢિયાની પેઠે દયા રાખ્યે પણ કેમ ઠીક પડે? એને તો પરમેશ્વરને વાસ્તે પુષ્પ લાવ્યાં જોઈએ, તુલસી લાવ્યાં જોઈએ, ભાજી-તરકારી લાવી જોઈએ, ઠાકોરજીને વાસ્તે બાગ-બગીચા કરાવ્યા જોઈએ, મંદિર કરાવ્યાં જોઈએ. માટે જે અતિશય ત્યાગ રાખીને ને અતિશય દયા રાખીને મૂઠી વાળીને બેસી રહે તેણે ભગવાનની ભક્તિ થતી નથી. અને જ્યારે ભક્તિએ રહિત થાય ત્યારે ભગવાનની ઉપાસનાનો નાશ થઈ જાય, એટલે પછવાડેથી અંધપરંપરા ચાલે. તે સારુ અમે મંદિર કરાવ્યાં છે; તે અખંડ ભગવાનની ઉપાસના રાખ્યા સારુ કરાવ્યાં છે. અને જે ઉપાસક હોય તે પોતાના ધર્મમાંથી ભ્રષ્ટ થાય જ નહીં. માટે પોતપોતાના ધર્મમાં રહીને ભગવાનની ભક્તિ-ઉપાસના કરવી એ અમારો સિદ્ધાંત છે.”
", "gujarati_footnote": "૯૪. ભાગવત: ૧/૧૯/૨૫-૨૮.
\n૯૫. ભાગવત: ૫/૯-૧૦.
\n૯૬. ભાગવત: ૭/૫, ૮.
\n૯૭. ભાગવત: ૩/૧૫.
", "hindi_title": "बड़े सन्त की प्रसन्नता का कारण मलिन वासना का त्याग", "hindi_text": "संवत् १८७९ में कार्तिक शुक्ला एकादशी (२५ नवम्बर, १८२२) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में दक्षिणी द्वार के कमरे के बरामदे में विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे, कंठ में गुलदावदी के सफ़ेद और पीले पुष्पों के हार पहने थे तथा पाग में दोनों ओर तुर्रे लटक रहे थे। उनके समक्ष परमहंस तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने मुक्तानन्द स्वामी से प्रश्न किया, “आपको जब क्रोध होता है, तो किस कारण होता है और कब क्रोध होता है? और हमें तो यदि कोई एक रुपये से लेकर लाख रुपये तक का नुकसान कर डाले, तो भी उस पर अपने लिए क्रोध नहीं आता, परन्तु धर्मलोप करे, या कोई बलवान पुरुष किसी गरीब को पीडा पहुँचाये अथवा कोई अन्याय का पक्ष ले, तब हमें उन लोगों पर दूसरों के लिए हल्का सा क्रोध आता है, किन्तु निजी स्वार्थ के लिए लेशमात्र भी क्रोध नहीं आता। किसी अन्य व्यक्ति के निमित्त आया हुआ क्रोध भी क्षणमात्र नहीं टिकता तथा उससे किसी के साथ ग्रन्थि भी नहीं पड़ती! अब आप बताइए कि आपको क्रोध क्यों आता है और किस प्रकार मिट जाता है?”
\nयह सुनकर मुक्तानन्द स्वामी ने कहा कि, “किसी भौतिक पदार्थ का योग होता है तब, और किसी की धृष्टता दिखाई देती है, तब मुझे थोड़ा क्रोध आता है, परन्तु तत्काल ही उसका शमन हो जाता है।”
\nतब श्रीजीमहाराज ने पूछा कि, “आपको इस प्रकार विचार का जो बल रहता है, वह किस कारण से बना रहता है?”
\nमुक्तानन्द स्वामी ने बताया कि, “सबसे पहले तो भगवान के माहात्म्य पर विचार करने पर यह बात समझ में आ जाती है कि, ‘कोई ऐसा स्वभाव नहीं रखना है कि जिससे भगवान अप्रसन्न हो जाएँ!’ इसके उपरांत शुकजी तथा जड़भरत जैसे सन्तों का मार्ग देखकर ऐसा विचार रहता है कि, ‘साधु में इस प्रकार का अनुचित स्वभाव नहीं रहना चाहिए।’”
\nयह सुनकर श्रीजीमहाराज बोले कि, “काम-क्रोधादि के जोर को हटाने वाला विचार तो गुणों से परे है और वह आपके जीव में रहता है। इस प्रकार काम-क्रोधादिक गुणों को जो हटाए, ऐसा बल भी पूर्वजन्म का संस्कार है। और, आपके सम्बंध में हमें इतना तो ज्ञात होता है कि आपको जिन-जिन मायिक पदार्थों का योग प्राप्त हो, तो उनके चक्कर में आप पहले तो आ जाते हैं, परन्तु अन्त में उस बन्धन में आप रह नहीं सकते और ऐसे बन्धनों को तोड़कर आप निकल भी जाते हैं।”
\nयह सुनकर मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा कि, “प्रथम बन्धन हो जाता है, ऐसी जो अपरिपक्वता रहती है, वह किस योग से रहती है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जैसा बल पूर्वसंस्कारों में है, वैसा ही बल आठ देश-कालादि एक-एक में रहता है। अतः जब उनका योग होता है, तब बन्धन अवश्य हो जाता है। वे पूर्वसंस्कारों का बल रहने नहीं देते। और यदि हमसे केवल पूर्वसंस्कारों में उल्लिखित सुकृत-दुष्कृत ही होते हों, तो वेदों, शास्त्रों और पुराणों में बताये गए विधि-निषेध के सभी भेद कि ‘यह करना, और यह नहीं करना’ आदि मिथ्या हो जाएँगे। लेकिन, उन बड़े-बड़े ऋषियों ने जो शास्त्र रचे हैं, वे मिथ्या होते ही नहीं। और, अनुचित क्रिया के कारण जहाँ काल, कर्म एवं माया ही नहीं हो, ऐसे भगवान के धाम से जय-विजय का पतन हुआ। तो दूसरी ओर प्रह्लाद के लिए देश-कालादि अशुभ होने पर भी वे नारदजी को प्रसन्न करने के कारण बाधा नहीं डाल सके। परन्तु सनकादिक को कोपायमान करने के कारण देश-कालादि के शुभ होने पर भी जय-विजय का पतन हो गया था। इसलिए जो कल्याण की इच्छा रखता है, उसे वही करना चाहिए, जिससे सत्पुरुष प्रसन्न हो जाएँ। तथा महान सत्पुरुष भी तभी प्रसन्न होते हैं, जब मुमुक्षु के अन्तःकरण में किसी भी प्रकार की मलिन वासना न रहे!
\n“यह बात भी समझनी चाहिए कि जिसको गरीब पर क्रोधादि का संकल्प हो जाता हो, उसे बड़े (सन्त-भक्त) पर भी हो सकता है। इतना ही नहीं, उसे अपने इष्टदेव पर भी क्रोधादि का मलिन संकल्प हो जाता है। इसलिए जिसे कल्याण की इच्छा हो, वह किसी के प्रति मलिन संकल्प न करें। यदि उसने किसी के प्रति मलिन संकल्प किया, तो उसे भगवान के भक्त तथा भगवान पर भी बुरा संकल्प हो जाता है। और, मुझे अपने द्वारा एक गरीब भी दुःखी होता है, तो अन्तर में ऐसा विचार आता है कि, ‘भगवान सर्वान्तर्यामी हैं और वे एक स्थान पर रहकर भी सबके अन्तःकरण को जानते हैं। अतः मैंने जिसको दुःखित किया, उसी के अन्तःकरण में भगवान विराजमान होंगे, तब हमने भगवान का ही अपराध किया!’ ऐसा सोचकर हम उसको वंदन करते हैं और उसे वह देते हैं, जो कुछ वह चाहता हो! और जिस प्रकार वह प्रसन्न होता है, वैसा करते हैं।
\n“हमने और भी विचार कर देखा है कि जो अतिशय त्याग करता है अथवा दया रखता है, उससे भी भगवान की भक्ति नहीं हो सकती। ऐसी दशा में उपासना का भी भंग होता है। पूर्वकाल में जो अतिशय त्यागी पुरुष हुए हैं, उनके मार्ग में उपासना का नाश हो गया है। इसलिए, हमने यह विचार करके परमेश्वर की उपासना रखने के लिए त्याग के पक्ष को गौण करके भगवान के मन्दिर बनवाए हैं। उनमें यदि त्याग थोड़ा रहेगा, तो भी उपासना तो बनी रहेगी, और उपासना से अधिकाधिक जीवों का कल्याण होगा। और, जिसको भगवान की भक्ति करनी हो, उसको जैनों की तरह दया रखने से भी कैसे ठीक पड़ेगा? उसको तो परमेश्वर के लिए पुष्प लाने चाहिए, तुलसी लानी चाहिए, भाजी-तरकारी लानी चाहिए, ठाकुरजी के वास्ते बाग-बगीचे बनवाने चाहिए और मन्दिरों का निर्माण कराना चाहिए। अतः जो अत्यन्त त्याग तथा अतिशय दया की भावना रखते हुए मुट्ठी बाँधकर बैठा रहेगा, उससे भगवान की भक्ति नहीं हो सकती। जो भक्तिरहित होगा, तो उपासना का भी नाश हो जाएगा और तब अन्ध परम्परा चल पड़ती है। इसलिए, हमने मन्दिर बनवाए हैं, वह भगवान की अखंड उपासना रखने के लिए निर्मित किए गए हैं। और, जो उपासक होता है, वह अपने धर्म से भ्रष्ट होता ही नहीं। अतः अपने-अपने धर्म में रहकर भगवान की भक्ति और उपासना करते रहना यह हमारा सिद्धान्त है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/160.mp3" }, { "english_title": "Mahārāj’s Compassionate Nature; A ‘Lifeline’", "english_text": "On Fāgun sudi 2, Samvat 1879 [13 February 1823], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting facing west on a square platform at His residence in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white khes and had covered Himself with a white cotton cloth. He had also tied a white pāgh around His head. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Prāgji Dave commented, “There is no scripture like the Shrimad Bhāgwat.”
\nShriji Mahārāj said, “Yes, the Shrimad Bhāgwat is certainly good, but there is no scripture like the Vāsudev Māhātmya, a portion of the Skand Purān. After all, in that scripture, great emphasis has been placed on dharma, gnān, vairāgya and bhakti, as well as non-violence.”
\nHaving said this, Shriji Mahārāj continued, “The Vālmiki Rāmāyan and Harivansh have placed great emphasis on violence. In fact, even Raghunāthji has behaved according to the characteristics of a Kshatriya. Even though Raghunāthji protected anyone who sought refuge at his feet, he would, however, immediately abandon them if they committed even the slightest mistake. For example, even though Sitāji became subject to only minor public criticism, he instantly renounced her, even though she was very dear to him.”1
\nHearing this, Muktānand Swāmi commented, “Rāmānand Swāmi’s nature was similar.”
\nThen Shriji Mahārāj revealed, “My nature is not like that. I have great compassion for devotees of God. Of the Pāndavs, Arjun was also of a very compassionate nature. Amongst all men, there has been no man like Rāmchandraji and Arjun, and amongst all women there has been no woman like Sitāji and Draupadi.
\n“Now I shall describe My own nature. Even though I have a compassionate nature, if a person spites devotees of God, then I develop an aversion towards that person. If I hear someone speaking ill of devotees, then I would not feel like speaking to him, even if I had to. On the other hand, I become extremely pleased with one who menially serves the devotees of God. In fact, My nature is such that I do not become easily pleased or displeased over small matters. Only after I have observed for many days whether a person is worthy of My pleasure or displeasure do I become pleased or displeased. Never do I become pleased or displeased with a person merely upon hearing someone else’s opinions of that person; I appreciate only those virtues that I perceive with My own mind. Also, My inclination is as follows: ‘If one is a genuine devotee of God, then I am a devotee of that devotee, and I do the bhakti of such devotees of God.’ This is My greatest virtue. A person who does not have that virtue is not worthy of any type of greatness.
\n“Conversely, those who have perceived flaws in devotees of God, even though they were very great, have fallen from their status of eminence. Those who progress do so only by serving devotees of God, and those who regress do so only by spiting devotees of God. In fact, the only method for a person to please God is to serve devotees of God by thought, word and deed. The only method to displease God is to spite devotees of God.
\n“Hence, My principle is that if God is pleased with Me, and I have the company of the devotees of God, then even if I were to stay far away from God for countless years, I would not feel any grief mentally. On the other hand, if God is not pleased with Me, then even if I were to stay near God, I would not consider that to be good. Moreover, the essence of all the scriptures is also that one should only do that which pleases God. In fact, one who does not do that which pleases God should be known to have fallen from the path of God.
\n“If a person has the company of the devotees of God and also has earned God’s pleasure, then even though he is in Mrutyulok, he is still in the abode of God. Why? Because one who serves the Sant and earns God’s favor will certainly stay near God. Conversely, even if a devotee is in the abode of God, if he has not earned God’s favor and is jealous of devotees of God, then that devotee will certainly fall from that abode.2
\n“Hence, in order to please God, I desire only to serve devotees of God in this life and all subsequent lives. Furthermore, just as this is My resolution, all of you should also make the same resolution.”
\nThereupon Muktānand Swāmi and all of the other devotees folded their hands in prayer and said, “Mahārāj, we also wish to keep such a resolution.” Having said this, all of the devotees pledged and bowed at Shriji Mahārāj’s feet.
\nFinally, Shriji Mahārāj added, “What is this discourse which I have delivered before you like? Well, I have delivered it having heard and having extracted the essence from the Vedas, the Shāstras, the Purāns and all other words on this earth pertaining to liberation. This is the most profound and fundamental principle; it is the essence of all essences. For all those who have previously attained liberation, for all those who will attain it in the future and for all those who are presently treading the path of liberation, this discourse is like a lifeline.”
", "english_footnote": "1. Shri Ram Bhagwan returned to Ayodhya after killing Ravan and conquering Lanka. Bharatji reinstated Ram Bhagwan on the throne. After some time, Ram asked his friend Bhadra to find out what the people of the city are saying. Bhadra reported with folded hands, “People are saying that: ‘After Ravan abducted Sitaji, she stayed with him for many days. Why does Ram not forsake her (for having lived with another man)? We, too, will have to listen to these types of talks (from our wives) and we will have to do the same (keep our wives even if they are unfaithful), since the public imitates the conduct of the king.’ This is what the people are saying.” Though Sitaji’s faithfulness was tested by fire, the public wrongfully questioned Sitaji’s fidelity toward Ram. Nevertheless, listening to this report, Ram discussed the people’s allegations about Sitaji with his brothers and ordered Lakshmanji to abandon Sitaji in the forest. [Valmik Ramayan, Uttar-Kand: 44-45]
\n2. According to Shriji Maharaj’s principle, a devotees who has not earned God’s favor and harbors jealousy toward other devotees cannot go to the abode of God. Consequently, there is no question of the devotee falling from the abode of God. Therefore, one should understand God’s abode in this context as the place where the manifest God resides on this earth, as explained by Shriji Maharaj in Vachanamruts Gadhada-I 63, Gadhada I-78, and Loya 11.
\nMoreover, in this very Vachanamrut, Maharaj explains, “...even though he is in Mrutyulok, he is still in the abode of God.” Therefore, one should understand falling from God’s abode as one breaking their connection with the manifest of God or the Aksharbrahman Satpurush.
\nMaharaj has spoken these words to turn devotees away from fault-finding.
", "gujarati_title": "જીવનદોરીનું, દયાળુ પ્રકૃતિનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૯ના ફાગણ સુદિ ૨ દ્વિતીયાને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં પોતાને ઉતારે વેદિ ઉપર આથમણે મુખારવિંદે વિરાજમાન હતા ને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો અને ધોળી ચાદર ઓઢી હતી અને મસ્તક ઉપર શ્વેત પાઘ બાંધી હતી અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી દવે પ્રાગજીએ કહ્યું જે, “શ્રીમદ્ભાગવત જેવો કોઈ ગ્રંથ નથી.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “શ્રીમદ્ભાગવત તો સારું જ છે પણ સ્કંદપુરાણને વિષે શ્રીવાસુદેવમાહાત્મ્ય છે તે જેવો કોઈ ગ્રંથ જ નથી; કાં જે, એ ગ્રંથને વિષે ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને ભક્તિ તથા અહિંસાપણું એમનું અતિશય પ્રતિપાદન કર્યું છે.” એમ કહીને પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “વાલ્મીકિ-રામાયણને વિષે અને હરિવંશને વિષે અતિશય હિંસાનું પ્રતિપાદન કર્યું છે૯૮ અને રઘુનાથજી પણ ક્ષત્રિયની પ્રકૃતિએ વર્ત્યા છે. અને રઘુનાથજીને વિષે શરણાગતવત્સલપણું તો ખરું, પણ જે શરણાગત હોય ને તે જો જરાય વાંકમાં આવ્યો હોય તો તેનો તત્કાળ ત્યાગ કરી દે; જો સીતાજીને માથે લગારેક લોકાપવાદ આવ્યો તો અતિ વહાલાં હતાં પણ તત્કાળ ત્યાગ કરી દીધો.”૯૯ પછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ કહ્યું જે, “એવી તો રામાનંદ સ્વામીની પ્રકૃતિ હતી.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “અમારી પ્રકૃતિ તો એવી નથી; અમારે તો પરમેશ્વરના ભક્ત ઉપર અતિશય દયા વર્તે છે. અને પાંડવોને વિષે પણ અર્જુનની પ્રકૃતિ બહુ દયાળુ હતી. અને પુરુષમાત્રને વિષે તો રામચંદ્રજી તથા અર્જુન એવો કોઈ પુરુષ નથી અને સીતાજી ને દ્રૌપદી એવી કોઈ સ્ત્રીમાત્રમાં સ્ત્રીઓ નથી. હવે અમે અમારી જે પ્રકૃતિ છે તે કહીએ છીએ જે, અમારો દયાળુ સ્વભાવ છે તો પણ જે હરિભક્તનો દ્રોહી હોય તેનો તો અમારે અભાવ આવે છે. અને હરિભક્તનું ઘસાતું જો કોઈ બોલ્યો હોય અને એને જો હું સાંભળું, તો તે સાથે હું બોલવાને ઘણો ઇચ્છું પણ બોલવાનું મન જ થાય નહીં. અને જે ભગવાનના ભક્તની સેવા-ચાકરી કરે તે ઉપર તો અમારે અતિશય રાજીપો થઈ જાય છે. અને અમારી પ્રકૃતિ એમ છે જે, થોડીક વાતમાં કુરાજી પણ ન થઉં અને થોડીક વાતમાં રાજી પણ ન થઉં. અને જ્યારે જેમાં રાજી થયાનો કે કુરાજી થયાનો સ્વભાવ બહુ દિવસ સુધી જોઉ છું ત્યારે રાજીપો ને કુરાજીપો થાય છે, પણ કોઈના કહ્યા-સાંભળ્યા થકી કોઈની ઉપર રાજીપો કે કુરાજીપો થતો નથી. અને જેનો જેટલો ગુણ મારા મનમાં જણાઈ જાય છે તેટલો તેનો ગુણ આવે છે. અને મારે તો એ જ અંગ છે જે, ‘જો ભગવાનનો ખરેખરો ભક્ત હોય તો હું તો તે ભગવાનના ભક્તનો પણ ભક્ત છું અને હું ભગવાનના ભક્તની ભક્તિ કરું છું,’ એ જ મારે વિષે મોટો ગુણ છે. અને એટલો ગુણ જેમાં ન હોય તો તેમાં કોઈ જાતની મોટ્યપ શોભે નહી.
\n“અને ભગવાનના ભક્તનો જેને જેને અભાવ આવ્યો છે, તે અતિશય મોટા હતા તો પણ પોતાની પદવી થકી પડી ગયા છે. અને જેનું રૂડું થાય છે તે પણ ભગવાનના ભક્તની સેવામાંથી જ થાય છે અને જેનું ભૂંડું થાય છે તે પણ ભગવાનના ભક્તના દ્રોહમાંથી જ થાય છે. અને વળી જીવને ભગવાનને રાજી કર્યાનો ઉપાય તો મન-કર્મ-વચને ભગવાનના ભક્તની સેવા કરવી એ જ છે, અને ભગવાનના ભક્તનો દ્રોહ કરવો એ જ ભગવાનને કુરાજી કરવાનો ઉપાય છે. માટે અમારો તો એ જ સિદ્ધાંત છે જે, ભગવાનનો રાજીપો હોય ને ભગવાનના ભક્તનો સંગ હોય તો ભગવાનથી અનંત વર્ષ સુધી છેટે રહીએ તો પણ કાંઈ મનમાં શોક ન થાય અને ભગવાનની પાસે રહેતા હોઈએ ને જો ભગવાનનો રાજીપો ન હોય તો તેને હું સારું નથી જાણતો. અને સર્વ શાસ્ત્રનું પણ એ જ સાર છે જે, ‘ભગવાનનો જેમ રાજીપો હોય તેમ જ કરવું.’ અને જેમ ભગવાનનો રાજીપો હોય તેમ જે ન કરે તેને ભગવાનના માર્ગ થકી પડ્યો જાણવો. અને જેને ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તનો સંગ છે ને ભગવાનનો રાજીપો છે, ને તે જો મૃત્યુલોકમાં છે તો પણ ભગવાનના ધામમાં જ છે; કેમ જે, જે સંતની સેવા કરે છે ને ભગવાનના ગમતામાં છે તે ભગવાનને સમીપે જઈને જ નિવાસ કરશે. અને જો ભગવાનના ધામમાં છે ને ભગવાનનો રાજીપો નથી ને ભગવાનના ભક્ત ઉપર ઈર્ષ્યા છે, તો તે ભક્ત ભગવાનના ધામમાંથી પણ જરૂર હેઠો પડશે.૧૬૩ માટે અમારે તો ભગવાનનો રાજીપો થયા સારુ જન્મોજન્મ ભગવાનના ભક્તની જ સેવા કરવી છે, અને જેમ અમારો નિશ્ચય છે તેમ જ તમારે પણ નિશ્ચય કરવો.” પછી મુક્તાનંદ સ્વામી આદિક જે સર્વે હરિભક્ત હતા તેમણે હાથ જોડીને કહ્યું જે, “હે મહારાજ! અમારે પણ એ જ નિશ્ચય રાખવો છે.” એમ કહીને સર્વે હરિભક્ત વિનતિએ સહિત શ્રીજીમહારાજને પગે લાગ્યા. પછી વળી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “આ વાર્તા જે અમે કરી છે તે કેવી છે? તો વેદ, શાસ્ત્ર, પુરાણ આદિક જે જે કલ્યાણને અર્થે પૃથ્વીને વિષે શબ્દમાત્ર છે, તે સર્વેનું અમે શ્રવણ કરીને તેનું સાર કાઢીને આ વાર્તા કરી છે. તે પરમ રહસ્ય છે ને સારનું પણ સાર છે. અને પૂર્વે જે જે મોક્ષને પામી ગયા છે ને હવે જે જે પામશે ને હમણાં જે જે મોક્ષને માર્ગે ચાલ્યા છે, તે સર્વેને આ વાર્તા છે તે જીવનદોરીરૂપ છે.”
", "gujarati_footnote": "૯૮. વાલ્મીકિ રામાયણમાં દશરથનું મૃગયા માટે ગમન (અયોધ્યાકાંડ-૫૭); અશ્વમેધ યજ્ઞ (બાલકાંડ-૧૩); રામચંદ્રજીનો યજ્ઞ (અરણ્યકાંડ-૮/૯). આ વિષયોમાં હિંસાત્મક યજ્ઞનું પ્રતિપાદન છે.
\n૯૯. ભગવાન શ્રીરામે રાવણનો નાશ કરી લંકા પર વિજય મેળવી પુષ્પક વિમાનમાં અયોધ્યામાં આવ્યા. અયોધ્યામાં ભરતજીએ ભગવાન શ્રીરામનો ગાદી પર અભિષેક કર્યો. થોડા સમય પછી શ્રીરામે પોતાના મિત્ર ભદ્રને નગરમાં શી ચર્ચાઓ ચાલે છે તે પૂછ્યું. ત્યારે ભદ્ર હાથ જોડીને કહ્યું, “સીતાને રાવણ ઉઠાવી ગયો અને ઘણા સમય એની સાથે રહ્યો છતાં રામ એમની ઘૃણા કેમ કરતા નથી? હવે અમારે પણ પત્નીઓની આવી વાતો સાંભળવી પડશે કેમ કે રાજા જેવું આચરણ કરે છે, પ્રજા પણ એવું જ અનુકરણ કરે છે. આવું લોકો બોલે છે.” તે સાંભળ્યા બાદ શ્રીરામે પોતાના ભાઈઓની સમક્ષ સીતા વિષયક લોકાપવાદની ચર્ચા કરી અને સીતાને વનમાં છોડી દેવા લક્ષમણને આજ્ઞા કરી. [વાલ્મીકિ રામાયણ, ઉત્તરકાંડ: ૪૪-૪૫.]
\n૧૬૩. શ્રીજીમહારાજના સિદ્ધાંત અનુસાર ભગવાનનો રાજીપો ન હોય અને ભગવાનના ભક્ત ઉપર ઇર્ષ્યા હોય તો તે ભગવાનના ધામમાં જઈ શકતો જ નથી. તો પછી ધામમાંથી પડવાનો પ્રશ્ન જ રહેતો નથી. તેથી અહીં ભગવાનનું ધામ એટલે પૃથ્વી ઉપર જ્યાં પ્રત્યક્ષ ભગવાન વિરાજમાન હોય ત્યાં ધામ સમજવું એમ મહારાજ વચનામૃત ગઢડા પ્રથમ ૬૩, ગઢડા પ્રથમ ૭૮, અને લોયા ૧૧માં કહે છે.
\nવળી, આ જ વચનામૃતમાં પણ મહારાજે કહ્યું છે, “મૃત્યુલોકમાં છે તો પણ ભગવાનના ધામમાં જ છે.” તેથી અહીં ભગવાનના ધામમાંથી પડવું એટલે આ મૃત્યુલોકમાં પ્રત્યક્ષ ભગવાન કે અક્ષરબ્રહ્મ સત્પુરુષ એવા ગુરુનો સંબંધ છૂટી જવો.
\nવિશેષ તો મુમુક્ષુઓને સંતો-ભક્તોના અભાવ-અવગુણમાંથી પાછા વાળવા માટે મહારાજ આવાં વચનો કહે છે.
", "hindi_title": "जीवन-डोर और दयालुता", "hindi_text": "संवत् १८७९ में फाल्गुन शुक्ला द्वितीया (१३ फरवरी, १८२३) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में अपने निवास स्थान पर निर्मित वेदी पर पश्चिम की ओर मुखारविन्द करके विराजमान थे। उन्होंने श्वेत धोती धारण की थी तथा सफ़ेद चादर ओढ़ी थी एवं मस्तक पर श्वेत पाग बाँधी थी। उनके समक्ष मुनि तथा विभिन्न प्रान्त के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nतब दवे प्रागजी ने कहा कि, “श्रीमद्भागवत के समान अन्य कोई ग्रन्थ नहीं है।”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “श्रीमद्भागवत तो अच्छा ही है, परन्तु स्कन्दपुराण में जो श्रीवासुदेवमाहात्म्य है, उसके समान कोई ग्रन्थ ही नहीं है, क्योंकि उस ग्रन्थ में धर्म, ज्ञान, वैराग्य, भक्ति तथा अहिंसा का अतिशय प्रतिपादन किया गया है।”
\nऐसा कहने के पश्चात् श्रीजीमहाराज बोले कि, “वाल्मीकि रामायण तथा हरिवंश में हिंसा का अतिशय प्रतिपादन किया गया है तथा रघुनाथजी ने भी क्षत्रिय की प्रकृति को अपनाया है। यद्यपि रघुनाथजी शरणागतवत्सल तो थे तथापि शरणागत का थोड़ा-सा भी अपराध दिखाई दे, तो वे उसका परित्याग कर दिया करते थे। जैसे सीताजी पर तनिक-सा लोकापवाद आया, तो उनके अतिप्रिय होने पर भी उन्होंने सीताजी का तत्काल परित्याग कर दिया था।”
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने कहा कि, “ऐसी तो रामानन्द स्वामी की प्रकृति थी।”
\nयह सुनकर श्रीजीमहाराज बोले कि, “हमारी प्रकृति तो ऐसी नहीं है। हमें तो परमेश्वर के भक्त पर अतिशय दया रहती है। और, पांडवों में भी अर्जुन की प्रकृति बड़ी दयालु थी। तथा पुरुषमात्र में रामचन्द्रजी तथा अर्जुन जैसे पुरुष नहीं हैं, और स्त्रियों में सीताजी एवं द्रौपदी-जैसी कोई स्त्री नहीं हैं। अब हम अपनी प्रकृति बताते हैं कि हमारा स्वभाव दयालु है, तो भी हरिभक्त के द्रोही के प्रति हमें अभाव रहता है। और, यदि किसी ने हरिभक्त की निन्दा की हो, उसे यदि मैं सुन लूँ, तो उसके साथ बोलने की मैं चाहे कितनी ही इच्छा करूँ, परन्तु उसके साथ बोलने का मन ही नहीं होता। तथा जो भी भगवान के भक्त की सेवा-चाकरी करता है, उस पर हमें अतिशय प्रसन्नता हो जाती है।
\n“हमारा स्वभाव ऐसा है कि, ‘न तो हम किसी बात में जल्दी अप्रसन्न होते हैं और न तो शीघ्र ही प्रसन्न हो जाते हैं।’ किन्तु जब किसी में, मुझे प्रसन्न करने या अप्रसन्न करने का स्वभाव दीर्घकाल तक देखता हूँ, तब उस पर प्रसन्नता या अप्रसन्नता होती है। परन्तु किसी के कहने-सुनने से किसी पर प्रसन्नता या अप्रसन्नता नहीं होती। और, जिसका जितना गुण मेरे मन में ज्ञात हो जाता है, उसके प्रति उतनी ही कृपा रहती है। वास्तव में मेरा यही स्वभाव है कि भगवान का जो यथार्थ भक्त हो, तो मैं भगवान के उस भक्त का भी भक्त हूँ और मैं भगवान के भक्त की भक्ति करता हूँ, यही मुझमें बड़ा गुण है। जिसमें इतना गुण न हो, उसमें किसी भी प्रकार की पदप्रतिष्ठा शोभा नहीं देती।
\n“और, जिस-जिसको भगवान के भक्त के प्रति दुर्भाव हुआ है, वे बहुत बड़े होने पर भी अपने स्थान से गिर गए हैं। तथा जिसका भला होता है, वह भी भगवान के भक्त की सेवा से ही सम्भव होता है और जिसका बुरा होता है वह भी भगवद्भक्त का द्रोह करने के कारण ही होता है। यदि जीव भगवान को प्रसन्न करना चाहता है, तो उसका उपाय यही है कि उसे मन, कर्म और वचन द्वारा भगवान के भक्त की सेवा करनी चाहिए, और भगवान के भक्त का द्रोह करना ही भगवान को अप्रसन्न करने का कारण बनता है।
\n“इसलिए, हमारा यही सिद्धांत है कि भगवान की प्रसन्नता हो, तथा भगवान के भक्त का संग हो, तो भगवान से चाहे अनन्त वर्षों तक दूर क्यों न रहना पड़े, पर मन में किसी भी प्रकार का दुःख नहीं होता। परन्तु भगवान के पास रहते हुए भी यदि भगवान की प्रसन्नता न रही, तो मैं उसे अच्छा नहीं समझता।
\n“और, समस्त शास्त्रों का भी सार यही है कि: ‘भगवान की जिस प्रकार प्रसन्नता बनी रहे, वैसा ही आचरण करना चाहिए।’ और, जिसमें भगवान की प्रसन्नता हो ऐसा जो न करे, तो भगवान के मार्ग से उसका पतन ही समझ लेना चाहिए। और, जिसको भगवान तथा भगवान के भक्त का संग उपलब्ध है और जिस पर भगवान की प्रसन्नता बनी हुई है, तो वह मृत्युलोक में रहता हुआ भी भगवान के धाम में ही बैठा है। क्योंकि जो पुरुष सन्त की सेवा करता है और भगवान का कृपापात्र बना है, वह भगवान के समीप ही निवास करेगा। यदि कोई भगवान के धाम में रहता हो, लेकिन उस पर भगवान की प्रसन्नता नहीं है तथा उसे भगवान के भक्त से ईर्ष्या है, तो वह भक्त भगवान के धाम से भी अवश्य ही गिर जाएगा। इसलिए, हमें तो भगवान की प्रसन्नता प्राप्त करने के लिए जन्म-जन्मान्तर तक भगवान के भक्त की ही सेवा करनी है, इस प्रकार जैसा हमारा निश्चय है, वैसा ही निश्चय आपको भी करना चाहिए।”
\nइसके पश्चात् मुक्तानन्द स्वामी आदि समस्त हरिभक्तों ने हाथ जोड़कर कहा, “हे महाराज! हमें भी यही निश्चय रखना है।” इतना कहकर सभी हरिभक्तों ने विनयपूर्वक श्रीजीमहाराज का चरणस्पर्श किया।
\nइसके पश्चात् श्रीजीमहाराज पुनः बोले कि, “हमने यह जो बात कही है, वह कैसी है? तो वेद, शास्त्र, पुराण आदि पृथ्वी पर जीवात्मा के कल्याण के लिए जितने भी शब्दमात्र हैं, उन सभी का श्रवण करके और उनका सारांश निकालकर हमने यह वार्ता कही है। जो कि परम रहस्य है और सार का भी सार है। और, पूर्वकाल में जो-जो भक्त मोक्ष को प्राप्त कर गए हैं, तथा अब जो-जो भक्त मोक्ष को प्राप्त करेंगे और आज जो भक्त मोक्ष-मार्ग पर चल रहे हैं, उन सबके लिए यह वार्ता जीवन डोर के समान है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/161.mp3" }, { "english_title": "The Characteristics of One Who Is Attached to God", "english_text": "On Fāgun sudi 8, Samvat 1879 [18 February 1823], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the veranda outside the north-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “A devotee whose mind has become deeply attached to the form of Shri Krishna Bhagwān has the following characteristics: Firstly, even though he may be extremely exhausted after prolonged walking and does not have enough strength left in his body even to sit upright, if an opportunity to talk about God arises, then he becomes attentive and most willing to narrate and hear such talks - as if he has not walked even a single mile. Also, regardless of any diseases or ailments that may be a source of pain for him and regardless of being insulted, if he hears talks about God, then he would instantly be relieved of all his miseries. Furthermore, he may appear to be totally engrossed in the wealth and property he has attained, but the moment he hears talks of God, it would seem as if he has no association with anything. Such would be his eagerness to listen to talks about God. One who has such characteristics should be known to have developed deep attachment to God.”
\nThen Muktānand Swāmi asked, “How does such deep attachment towards God develop?”
\nShriji Mahārāj replied, “Either due to very strong sanskārs from past lives or by serving and thus pleasing the Sant who has such firm attachment with God - these two methods help create deep attachment towards God. Besides these, there are no other methods.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "ભગવાનમાં આસક્તિવાળાનાં લક્ષણોનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૯ના ફાગણ સુદિ ૮ અષ્ટમીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં ઉત્તરાદે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને સર્વે શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનના સ્વરૂપને વિષે જે ભક્તનું ચિત્ત અતિ આસક્ત થયું હોય તેનાં આવાં લક્ષણ હોય જે, ‘પોતે માર્ગે ચાલીને અતિશય થાકી રહ્યો હોય ને બેઠું થવાની પણ શરીરમાં શક્તિ ન રહી હોય અને તેવા સમામાં કાંઈક ભગવાનની વાર્તાનો પ્રસંગ નીસરે તો જાણીએ એકે ગાઉ પણ ચાલ્યો નથી, એવો સાવધાન થઈને તે વાર્તાને કરવા-સાંભળવામાં અતિશય તત્પર થઈ જાય. અથવા ગમે તેવા રોગાદિકે કરીને પીડાને પામ્યો હોય અથવા ગમે તેવું અપમાન થયું હોય ને તેવામાં જો એ ભગવાનની વાર્તા સાંભળે તો તત્કાળ સર્વ દુઃખ થકી રહિત થઈ જાય. અને વળી ગમે તેવી રાજ્યસમૃદ્ધિને પામીને અવરાઈ ગયો એવો જણાતો હોય અને જે ઘડીએ એ ભગવાનની વાર્તા સાંભળે તો તે ઘડીએ જાણીએ એને કોઈનો સંગ જ નથી થયો એવો થકો તે ભગવાનની વાર્તા સાંભળવામાં સાવધાન થઈ જાય.’ એવી જાતનાં જેને વિષે લક્ષણ હોય તેને એ ભગવાનને વિષે દૃઢ આસક્તિ થઈ જાણવી.”
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “એ ભગવાનને વિષે એવી દૃઢ આસક્તિ શા થકી થાય છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “કાં તો પૂર્વજન્મનો એવો અતિ બળિયો સંસ્કાર હોય અથવા જે સંતને ભગવાનને વિષે એવી દૃઢ આસક્તિ હોય તેને સેવાએ કરીને રાજી કરે, એ બેયે કરીને જ ભગવાનને વિષે એવી દૃઢ આસક્તિ થાય છે પણ એ વિના બીજો ઉપાય નથી.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "भगवान में दृढ़ आसक्ति", "hindi_text": "संवत् १८७९ में फाल्गुन शुक्ला अष्टमी (१८ फरवरी, १८२३) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में उत्तरी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष मुनि तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “श्रीकृष्ण भगवान के स्वरूप में जिस भक्त का चित्त अत्यन्त आसक्त हुआ हो, उसके ऐसे लक्षण होते हैं कि वह स्वयं लम्बा रास्ता तय करके अत्यधिक थक गया हो और शरीर में बैठने तक की भी शक्ति नहीं रह गई हो, उस समय भी यदि भगवान की वार्ता का कोई प्रसंग छिड़ गया, तो वह उस प्रकार सावधान होकर उस वार्ता को करने और सुनने में तत्पर हो जाता है कि मानो उसने कोई लम्बा सफ़र तय ही नहीं किया था! चाहे कैसे भी रोगादि से पीड़ित हो रहा हो, या चाहे जैसा उसका अपमान हुआ हो, फिर भी वह उस समय यदि भगवान की वार्ता सुनने लगे, तो तुरन्त ही समस्त दुःखों से रहित हो जाता है। और, चाहे वह कैसी भी राज्य-समृद्धि को प्राप्त करके उसमें आसक्त हुआ दिखाई देता हो, परन्तु जिस क्षण उसने भगवान की वार्ता को सुने, तो उसी क्षण उसकी ऐसी ही स्थिति बन जाएगी कि मानो उसे किसी का संग ही नहीं हुआ था! इस प्रकार वह भगवद्वार्ता सुनने में सावधान हो जाता है। जिस भक्त में ऐसे लक्षण हों, उसके सम्बंध में जान लेना चाहिए कि भगवान में उसकी दृढ़ आसक्ति हो गई है।”
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा कि, “भगवान में इस प्रकार की दृढ़ आसक्ति किस प्रकार होती है?”
\nइसका उत्तर देते हुए श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “या तो पूर्वजन्म का अतिबलवान संस्कार हो अथवा जिस सन्त को भगवान में ऐसी दृढ़ आसक्ति रही हो, उनकी सेवा करके उन्हें प्रसन्न कर लें, तो भगवान में ऐसी दृढ़ आसक्ति हो सकती है। इन दोनों उपायों के सिवा भगवान में आसक्ति करने का अन्य कोई उपाय नहीं है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/162.mp3" }, { "english_title": "Not Becoming Bound by Women and Gold", "english_text": "On the second Chaitra sudi 9, Samvat 1879 [19 April 1823], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a cushion with a cylindrical pillow on the veranda outside the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white khes and had covered Himself with a white cotton cloth. He had also tied a black-bordered cloth around His head. In addition to this, He was wearing a garland of white flowers, and a tassel of white flowers was dangling from His pāgh. At that time, an assembly of sādhus as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “The Shrimad Bhāgwat and the other sacred scriptures are truthful, and so reality reflects what is stated in those scriptures. Just see, in the Shrimad Bhāgwat, Kali1 is said to reside in gold, and for that reason I do not like even the sight of gold. Moreover, just as gold is a source of attachment, so is beauty. After all, when a beautiful woman enters an assembly, even the most composed cannot remain without being drawn towards her beauty. Hence, gold and women are the source of extreme attachment.
\n“One does not become attached to these two when one realizes the pure chaitanya Brahma - which transcends Prakruti-Purush - as the only satya; and when one realizes that Brahma to be one’s own self; and when one becomes brahmarup and worships Shri Krishna Bhagwān, who is Parabrahma; and when one realizes Prakruti and all of the entities which have evolved from it - all of which are below that Brahma - as being asatya, perishable and worthless; and when one views all māyik names and forms2 as flawed and develops intense vairāgya towards all those names and forms. Only under these conditions do gold and women not bind a person; otherwise, they most certainly do cause bondage.”
", "english_footnote": "1. Here ‘Kali’ refers to Kali-yug.
\n2. Here ‘māyik names and forms’ refers to anything that has a name and a form - everything that has arisen from māyā.
", "gujarati_title": "સોનું ને સ્ત્રી બંધન ન કર્યાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૭૯ના દ્વિતીય ચૈત્ર સુદિ ૯ નવમીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિરની ઓસરીએ ગાદીતકિયા ઉપર વિરાજમાન હતા ને શ્વેત ખેસ પહેર્યો હતો ને શ્વેત ચાદર ઓઢી હતી ને કાળા છેડાની ધોતલી મસ્તકે બાંધી હતી ને ધોળાં પુષ્પનો હાર પહેર્યો હતો ને ધોળાં પુષ્પનો તોરો પાઘમાં લટકતો હતો ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ સાધુ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “શ્રીમદ્ભાગવત આદિક જે સચ્છાસ્ત્ર તે સત્ય છે અને એ શાસ્ત્રમાં જે કહ્યું હોય તે તેવી જ રીતે થાય છે પણ બીજી રીતે થતું નથી. જુઓ ને, શ્રીમદ્ભાગવતમાં સુવર્ણને વિષે કળિનો નિવાસ કહ્યો છે,૧૦૦ તો તે સુવર્ણ અમને દીઠું પણ ગમતું નથી. અને જેવું બંધનકારી સુવર્ણ છે તેવું જ બંધનકારી રૂપ પણ છે; કેમ જે, જ્યારે રૂપવાન સ્ત્રી હોય ને તે સભામાં આવે ત્યારે ગમે તેવો ધીરજવાન હોય તેની પણ દૃષ્ટિ તેના રૂપને વિષે તણાયા વિના રહે નહીં. માટે સોનું ને સ્ત્રી એ બે અતિ બંધનકારી છે. અને એ બે પદાર્થનું બંધન તો ત્યારે ન થાય, જ્યારે પ્રકૃતિપુરુષ થકી પર એવું જે શુદ્ધ ચૈતન્ય બ્રહ્મ તેને જ એક સત્ય જાણે ને તે બ્રહ્મને જ પોતાનું સ્વરૂપ માને ને તે બ્રહ્મરૂપ થઈને પરબ્રહ્મ એવા જે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન તેનું ભજન કરે અને એ બ્રહ્મ થકી ઓરું જે પ્રકૃતિ ને પ્રકૃતિનું કાર્યમાત્ર તેને અસત્ય જાણે ને નાશવંત જાણે ને તુચ્છ સમજે ને માયિક જે નામરૂપ તેને વિષે અતિશય દોષદૃષ્ટિ રાખે ને તે સર્વ નામરૂપને વિષે અતિશય વૈરાગ્ય પામે, તેને સોનું ને સ્ત્રી બંધન ન કરે અને બીજાને તો જરૂર બંધન કરે.”
", "gujarati_footnote": "૧૦૦. ભાગવત: ૧/૧૭/૩૯.
", "hindi_title": "स्वर्ण तथा स्त्री बन्धनकारी", "hindi_text": "संवत् १८७९ में चैत्र शुक्ला नवमी (१९ अप्रैल, १८२३) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के बरामदे में गद्दी-तकिया पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत धोती धारण की थी, सफ़ेद चादर ओढ़ी थी, काले पल्लेवाली धोती मस्तक पर बाँधी थी, श्वेत पुष्पों का हार पहना था और सफ़ेद फूलों का तुर्रा पाग में लटक रहा था। उनके समक्ष साधु तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “श्रीमद्भागवत आदि जो सत्शास्त्र हैं, वे सत्य हैं और उन शास्त्रों में जो कुछ कहा गया है, वैसा ही होता है, परन्तु उसके विपरीत कुछ भी नहीं होता। देखिए न, श्रीमद्भागवत में स्वर्ण में कलि का निवास बताया गया है, इसलिए स्वर्ण को देखते ही हमें अरुचि हो जाती है। जैसा बन्धनकारी सोना है, वैसा ही बन्धनकारी रूप भी है। क्योंकि जब कोई रूपवती स्त्री सभा में आती है, तब चाहे जितने धैर्यवान क्यों न हो, उसकी दृष्टि भी उसके रूप में आकृष्ट हुए बिना नहीं रहती। अतः सोना और स्त्री, दोनों बन्धनकारी हैं। इन दोनों में बन्धन तो उसी को नहीं होता, जो प्रकृतिपुरुष से पर शुद्ध चैतन्य ब्रह्म है, उसी एकमात्र ब्रह्म को सत्य समझता है, तथा उस ब्रह्म को ही अपना स्वरूप मान लेता है और ब्रह्मरूप होकर परब्रह्म ऐसे श्रीकृष्ण भगवान का भजन करता है और ब्रह्म से नीचे जो प्रकृति और प्रकृति का कार्यमात्र है, उनको असत्य, नाशवंत और तुच्छ समझता है, मायिक नाम-रूप में अतिशय दोषदृष्टि रखता है ओर उन सभी नाम-रूपों में जो अतिशय वैराग्य रखता है, उसी भक्त को स्वर्ण तथा स्त्री बन्धनकारी नहीं होंगे। अन्य सभी को तो इनसे अवश्यरूप से बन्धन होकर ही रहेगा।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/163.mp3" }, { "english_title": "Associating with Brahma through Contemplation", "english_text": "On Shrāvan sudi 4, Samvat 1880 [10 August 1823], Shriji Mahārāj was sitting upon a cushion with a cylindrical pillow that had been placed on a square platform at His residence in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. He had also tied a black-bordered cloth around His head. At that time, while He was having the Kapil Gitā - a section of the Shrimad Bhāgwat - read by Prāgji Dave, paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him in an assembly.
\nFollowing the reading, Shriji Mahārāj said to the paramhansas, “Vāsudev Bhagwān - who is Purushottam, the cause of all causes and who transcends Akshar - implants virility in mahāmāyā through Mahā-Purush. That Purush is like Akshar, he is a mukta and he is also known as Brahma.1 When that Purush implants virility in māyā, Virāt-Purush is born from māyā via Pradhān-Purush. Thus, that Virāt-Purush is said to be the son of its respective Purush.2 Just as a Brāhmin, a Kshatriya, a Vaishya or another man of this world begets a son from his wife, similarly, Virāt-Purush is also begotten.
\n“That Virāt-Purush is just like this jiva, and his actions are also similar to the jiva. The lifespan of that Virāt-Purush is two parārdhs. The creation, sustenance and dissolution of this cosmos are his three states, just as waking, dream and deep sleep are the three states of the jiva. Virāt, sutrātmā and avyākrut are the three bodies of that Virāt-Purush. These bodies, which are encircled by the eight barriers, have been produced from the 24 elements comprising of mahattattva, etc.
\n“The indriyas, antahkaran and their presiding deities entered that Virāt and attempted to awaken him. Despite Virāt’s jiva being inside his body, Virāt still did not rise. Only when Vasudev Bhagwān - the kshetragna - entered within him in the form of Purush did the body of Virāt rise. Only then did Virāt-Purush become capable of performing all his activities.
\n“To inspire the jiva, that same God - while transcending māyā in the form of deep sleep - resides in the jiva as its witness. The jiva, however, has been associated with the body, the indriyas and the vishays. As a result of this improper association, the jiva has become one with the body, indriyas, etc. After forsaking their association, the jiva realizes, ‘My self is Brahma, which is transcendental and free from māyā.’ If one associates with Brahma through continuous contemplation in this manner, the jiva acquires the virtues of that Brahma. However, it is a great fault of the jiva that even after hearing this fact, it cannot maintain constant remembrance.
\n“In this way, the inspirer of both the ishwar known as Virāt-Purush and of this jiva is Purushottam - also known as Vāsudev - in the form of Purush. Like the jiva, that Virāt-Purush is also bound, remaining bound until he completes his lifespan of two parārdhs. When he dies, he gets direct contact with that Purush. This is because his father, Purush, is powerful and cares for him appropriately. So, because Virāt-Purush is attached to māyā, he is again produced from māyā at the end of dissolution.
\n“Moreover, just as the jiva is bound and powerless, in the same way, its father is also bound and powerless. How, then, can the father help his son? Thus the jiva remains continuously attached to māyā in the form of unconsciousness; that attachment, however, is never broken. Only when one constantly associates with one’s inspirer, Brahma, through contemplation - as previously described - is that attachment broken.
\n“Also, Virāt-Purush worships Sankarshan, Aniruddha and Pradyumna. Specifically, during the state of dissolution, he worships Sankarshan; during the state of sustenance, he worships Pradyumna; and during the state of creation, he worships Aniruddha. In fact, the trio of Sankarshan, Aniruddha and Pradyumna are the sagun forms of Vāsudev Bhagwān, and it is on the strength of his worship of them that Virāt-Purush becomes capable of performing the activities of creation, sustenance and dissolution. Moreover, as long as he worships these three, his association with māyā - in the form of creation, sustenance and dissolution - is not broken. It is when he worships Vāsudev Bhagwān, who is nirgun, that Virāt-Purush forsakes māyā and becomes brahmarup. Similarly, when the jiva worships God in the form of Brahmā and other deities, it attains fruits in the form of dharma, arth and kām. But, when it worships the avatārs of God - Rām, Krishna and others - it becomes brahmarup and attains liberation. The same applies for Virāt-Purush.
\n“Now, it is said in the scriptures that the avatārs manifest from that Virāt-Purush. This should be understood as follows: When Vāsudevnārāyan - through the form of Purush - comes and resides in Virāt-Purush, he is said to be an avatār. Thus all those avatārs are Vāsudev Bhagwān’s only. When that Vāsudev Bhagwān withdraws Himself and separates from Virāt-Purush, then it is not possible for an avatār to manifest through Virāt-Purush alone. Thus, the descriptions of avatārs manifesting through him are only because of the presence of Vāsudev in him. In fact, when Vāsudev - the kshetragna - had not yet entered him, that Virāt-Purush was not even capable of performing any of his own activities.
\n“When the previously-mentioned Purush impregnates māyā, a son in the form of Virāt-Purush is produced via Pradhān-Purush. From that same māyā, many brahmānds - in the form of Virāt-Purushes - are produced via countless Pradhān-Purush pairs. Furthermore, that Purush is desire-less, he is a mukta, he is brahmarup and he is the cause of māyā. Although he stays within māyā, he still remains unaffected by māyā. Also, he has no desire to enjoy māyā since he is content due to the bliss of Brahma; thus, he is fulfilled.
\n“The ishwar known as Virāt-Purush indulges in the pleasures of māyā and then, at the time of dissolution, forsakes māyā.3 The jiva, on the other hand, indulges in the pleasures of māyā and then merges into māyā, remaining miserable.”
\nShuk Muni then asked, “Purushottam Vāsudev, in the form of Purush, is the cause of the creation, sustenance and dissolution of countless brahmānds. Consequently, the scriptures generally describe Purushottam as Purush. But what is the extent of the distinction between Purush and Vāsudev?”
\nShriji Mahārāj then explained, “Just as there is a difference between the jiva and Virāt-Purush, who is an ishwar; and just as there is also a difference between ishwar and Purush, similarly, there is an immense difference between Purush and Vāsudev Bhagwān - Purushottam. Purushottam Vāsudev Bhagwān is the master of all, whereas there are many such brahmarup, Akshar-like Purushes who worship the holy feet of Vāsudev and who offer praise to Him. In this way, Purushottam, Purush,4 ishwar, jiva and māyā are the five eternal entities.
\n“I have explained this fact in this way many times, but it is not firmly fixed in one’s heart due to a lack of deep contemplation. As a result, after listening to the words of the scriptures, no stability remains in one’s understanding. If, however, it has been absolutely fixed, then one’s understanding would never falter on listening to such words. Therefore, thoroughly contemplate on this fact and write it down.”5 In this way, the discourse delivered by Shriji Mahārāj has been written.
", "english_footnote": "1. Here ‘Brahma’ should be understood to mean ‘akshar-mukta.’
\n2. Here, Purush refers to Pradhān-Purush, which is of the ishwar entity.
\n3. Vairaj Pusush is an ishwar that, after the creation phase (srushti) of the brahmand, enjoys the happiness related to māyā during the sustenance phase (sthiti). During the dissolution phase (pralay), he abandons his body that was comprised of elements of māyā but he does not become completely free from māyā.
\n4. ‘Purush’ in this context refers to Aksharbrahman, one of the five eternal entities (not the previously mentioned Purush that implants virility in mahāmāyā - who is brahmarup or Akshar-like as mentioned in the previous sentence).
\n5. In this narrative, Maharaj uses the word ‘Purush’ to refer to four entities, albeit not eternal entities.
\nAksharbrahman: In footnote 3, Maharaj refers to Aksharbrahman as Purush. Aksharbrahman is singular and eternal, a distinct entity. This mention does not refer to the prevoiusly mentioned Purushes in this Vachanamrut.
\nMaha-Purush: Maha-Purush is an akshar-mukta, a liberated soul. Hence, he is freed of the bondage of māyā. Hence, in this Vachanamrut, Maharaj mentions that this Purush, although unites with māyā to start the creation process, remains free of māyā. The union of Maha-Purush with Prakruti creates countless pairs of Pradhan and Purush.
\nPradhan-Purush: this Purush of the ishwar entity joins with Pradhan to create countless Virat-Purushes.
\nVirat-Purush: this is an ishwar entity - the form of the brahmānd itself.
\nBased on Shukmuni Swami’s question, it should be noted that the scriptures refer to Maha-Purush as Purushottam because creation began with him. However, the great seers of the past were not able to envision the two higher entities that transcend Maha-Purush: Aksharbrahman and Parabrahman.
\nAksharbrahman Gunatitanand Swami mentions in Vat 5/56 that all others are Purushes, whereas Maharaj is Purushottam. Therefore, it is not suitable to refer to Maharaj as Purush.
", "gujarati_title": "મનન દ્વારા બ્રહ્મનો સંગ કર્યાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૦ના શ્રાવણ સુદિ ૪ ચોથને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં પોતાને ઉતારે વેદિકા ઉપર ગાદીતકિયા નંખાવીને વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને કાળા છેડાની ધોતલી મસ્તકે બાંધી હતી અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nઅને પ્રાગજી દવે પાસે શ્રીમદ્ભાગવતમાં કપિલગીતાની કથા વંચાવતા હતા. પછી કથાની સમાપ્તિ થઈ ત્યારે શ્રીજીમહારાજ પરમહંસ પ્રત્યે બોલ્યા જે, “સર્વ કારણના પણ કારણ ને અક્ષરાતીત ને પુરુષોત્તમ એવા જે વાસુદેવ ભગવાન તે મહાપુરુષરૂપે કરીને મહામાયાને વિષે વીર્યને ધરે છે; તે પુરુષ અક્ષરાત્મક છે, મુક્ત છે; અને એને બ્રહ્મ કહે છે. અને એ પુરુષે માયામાં વીર્ય ધર્યું ત્યારે માયા થકી પ્રધાનપુરુષ દ્વારાએ વૈરાજપુરુષ ઉત્પન્ન થયા, ત્યારે એ વૈરાજપુરુષ તે તે પુરુષના પુત્ર કહેવાય. જેમ આ જગતમાં કોઈક બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્યાદિક જે પ્રાકૃત માણસ હોય ને તેની સ્ત્રીમાંથી તેનો દીકરો થાય તેમ એ વૈરાજપુરુષ થાય છે. એવા જે વૈરાજપુરુષ તે આ જીવ જેવા જ છે અને એની ક્રિયા પણ આ જીવના જેવી જ છે. ને તે વૈરાજપુરુષની દ્વિપરાર્ધકાળની આવરદા છે. અને આ જગતની ઉત્પત્તિ-સ્થિતિ-પ્રલયરૂપ એની ત્રણ અવસ્થા છે; જેમ જીવની જાગ્રત, સ્વપ્ન, સુષુપ્તિ એ ત્રણ અવસ્થા છે તેમ. અને એ વૈરાજપુરુષનાં વિરાટ, સૂત્રાત્મા, અવ્યાકૃત એ ત્રણ દેહ છે ને તે દેહ અષ્ટાવરણે યુક્ત છે ને તે દેહ મહત્તત્ત્વાદિક જે ચોવીસ તત્ત્વ તે દ્વારે થયાં છે. તે એ વિરાટને વિષે ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ ને દેવતાએ પ્રવેશ કર્યો ને એને ઉઠાડવા માંડ્યું ને વિરાટનો જીવ પણ માંહી હતો તો પણ એ વિરાટ ઊઠ્યું નહીં; અને જ્યારે ક્ષેત્રજ્ઞ એવા જે વાસુદેવ ભગવાન તે પુરુષરૂપે કરીને એમાં આવ્યા ત્યારે એ વિરાટ દેહ ઊઠ્યું ને એ વૈરાજપુરુષ પોતાની ક્રિયાને વિષે સમર્થ થયા. અને એ જ જે ભગવાન તે આ જીવને પ્રકાશ્યાને અર્થે સુષુપ્તિરૂપ માયા થકી પર રહ્યા થકા એ જીવને વિષે સાક્ષીરૂપે રહ્યા છે, તો પણ જીવને દેહ અને ઇન્દ્રિયો ને વિષય તેનો સંગ ઘણો થયો છે; માટે સંગદોષે કરીને એ જીવ દેહાદિકરૂપ થઈ ગયો છે. તે એના સંગને મૂકીને એ જીવ એમ સમજે જે, ‘મારું સ્વરૂપ તો માયા થકી મુક્ત ને પર એવું જે બ્રહ્મ તે છે.’ એવી રીતે નિરંતર મનન કરતો સતો બ્રહ્મનો૧૦૧ સંગ કરે તો એ બ્રહ્મનો ગુણ એ જીવને વિષે આવે. પણ એને આ વાર્તા સાંભળી હોય તો પણ નિરંતર સ્મૃતિ રહેતી નથી એ મોટો દોષ છે. એવી રીતે ઈશ્વર જે વૈરાજપુરુષ ને આ જીવ એ સર્વેના પ્રકાશક તો પુરુષરૂપે કરીને પુરુષોત્તમ એવા વાસુદેવ છે. અને એ વૈરાજપુરુષ પણ જીવની પેઠે બદ્ધ છે, તે દ્વિપરાર્ધ સુધી પોતાની આવરદા ભોગવે છે ત્યાં સુધી બદ્ધ વર્તે છે; અને એનો પ્રલય થાય ત્યારે એને એ પુરુષનો સંબંધ સાક્ષાત્ થાય છે. કેમ જે, એનો બાપ જે પુરુષ તે સમર્થ છે, તે એને એટલો જાળવે છે. અને વૈરાજપુરુષને માયાનો સંબંધ રહ્યો છે માટે પ્રલયને અંતે પાછો માયામાંથી ઊપજે છે. અને આ જીવ છે તે જેવો પોતે બદ્ધ છે ને અસમર્થ છે, તેવી રીતે જ એનો જે બાપ હોય તે પણ બદ્ધ ને અસમર્થ હોય. માટે એ બાપ તે દીકરાને શી સહાય કરે? માટે એને સુષુપ્તિરૂપ માયાનો સંબંધ નિરંતર રહે છે, ટળતો નથી. એ તો જ્યારે પૂર્વે કહ્યો તેવી રીતે નિરંતર પોતાના પ્રકાશક જે બ્રહ્મ તેનો મનન દ્વારા સંગ કરે ત્યારે ટળે.
\n“અને વળી એ વિરાટપુરુષ પણ સંકર્ષણ, અનિરુદ્ધ, પ્રદ્યુમ્નની ઉપાસના કરે છે. તેમાં પ્રલયરૂપ અવસ્થાને વિષે સંકર્ષણની ઉપાસના કરે છે ને સ્થિતિરૂપ અવસ્થાને વિષે પ્રદ્યુમ્નની ઉપાસના કરે છે ને ઉત્પત્તિરૂપ અવસ્થાને વિષે અનિરુદ્ધની ઉપાસના કરે છે. અને તે સંકર્ષણાદિક ત્રણ જે તે વાસુદેવ ભગવાનનાં સગુણ રૂપ છે ને તેની ઉપાસનાને બળે કરીને એ વૈરાજપુરુષ જે તે ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ ને પ્રલયરૂપ ક્રિયાને વિષે સામર્થ્યને પામે છે. અને જ્યાં સુધી એ ત્રણની ઉપાસના કરે છે ત્યાં સુધી એને ઉત્પત્તિ-સ્થિતિ-પ્રલયરૂપ જે માયાનો સંબંધ તે ટળતો નથી, અને જ્યારે એ નિર્ગુણ એવા જે વાસુદેવ ભગવાન તેની ઉપાસના કરે છે ત્યારે એ વૈરાજપુરુષ માયાનો ત્યાગ કરીને બ્રહ્મરૂપ થાય છે. જેમ આ જીવ છે તે બ્રહ્માદિક દેવરૂપ ભગવાનની ઉપાસના કરે છે ત્યારે ધર્મ-અર્થ-કામરૂપ ફળને પામે છે, અને જ્યારે ભગવાનના અવતાર જે રામ-કૃષ્ણાદિક તેની ઉપાસના કરે ત્યારે બ્રહ્મરૂપ થાય ને એની મુક્તિ થાય; તેમ એ વિરાટપુરુષને પણ છે. અને એ વૈરાજપુરુષ દ્વારાએ અવતાર થાય છે એમ શાસ્ત્રમાં કહ્યું છે, તે તો એમ સમજવું જે, ‘એ જે વાસુદેવ નારાયણ તે પુરુષરૂપે કરીને વૈરાજપુરુષને વિષે આવીને વિરાજમાન હોય ત્યારે અવતાર કહ્યા છે.’ માટે તે અવતાર તો સર્વે વાસુદેવ ભગવાનના જ છે. અને એ વાસુદેવ ભગવાન જ્યારે પ્રતિલોમપણે એ વૈરાજપુરુષ થકી નોખા પડી જાય ત્યારે એ કેવળ વૈરાજપુરુષ થકી અવતાર સંભવે જ નહીં; માટે એ થકી અવતાર તો એને વિષે વાસુદેવ આવ્યા છે તે સારુ કહ્યા છે. અને એને વિષે વાસુદેવ જે ક્ષેત્રજ્ઞ તેણે પ્રવેશ કર્યો નહોતો ત્યારે એ વૈરાજપુરુષ પોતાની ક્રિયા કરવી તેને વિષે પણ સમર્થ નહોતા થયા. અને પૂર્વે જે પુરુષ કહ્યા તે માયામાં ગર્ભ ધરે ત્યારે પ્રધાનપુરુષ દ્વારાએ એક એવો જે વૈરાજપુરુષરૂપ દીકરો તે થાય અને એ જ માયામાંથી અનેક પ્રધાનપુરુષ દ્વારાએ બીજાં પણ ઘણાંક એવાં વૈરાજપુરુષરૂપ બ્રહ્માંડ થાય છે. અને તે પુરુષ તો નિરન્ન છે ને મુક્ત છે ને બ્રહ્મ છે ને માયાના કારણ છે. તે માયાને વિષે લોમપણે વર્તે છે તો પણ એને માયાનો બાધ થતો નથી ને માયાને વિષે એને ભોગની ઇચ્છા નથી; એ તો પોતે બ્રહ્મસુખે સુખિયા છે ને પૂર્ણકામ છે. અને જે વૈરાજપુરુષ ઈશ્વર છે તે માયાના ભોગને ભોગવીને પ્રલયકાળને વિષે માયાનો ત્યાગ કરે છે અને જે જીવ છે તે તો માયાના ભોગને ભોગવીને દુખિયો થકો માયામાં જ લીન થાય છે.”
\nત્યારે શુકમુનિએ પૂછ્યું જે, “પુરુષોત્તમ વાસુદેવ છે તે પુરુષરૂપે કરીને અનેક બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ-સ્થિતિ-પ્રલયના કર્તા છે; માટે પુરુષરૂપે કરીને જ બહુધા શાસ્ત્રમાં પુરુષોત્તમને કહ્યા છે. ત્યારે પુરુષમાં ને વાસુદેવમાં કેટલો ભેદ છે?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેમ આ જીવને વિષે ને વૈરાજપુરુષ - ઈશ્વરને વિષે ભેદ છે અને વળી જેમ ઈશ્વરને વિષે ને પુરુષને વિષે ભેદ છે, તેમ પુરુષ ને પુરુષોત્તમ એવા જે વાસુદેવ ભગવાન તેને વિષે એવો ઘણો ભેદ છે. ને પુરુષોત્તમ વાસુદેવ તો સર્વના સ્વામી છે. અને એવા અક્ષરાત્મક પુરુષ બ્રહ્મરૂપ ઘણાક છે, તે જે તે વાસુદેવનાં ચરણારવિંદની ઉપાસના કરે છે ને સ્તુતિ કરે છે. એવી રીતે પુરુષોત્તમ, પુરુષ,૧૦૨ ઈશ્વર, જીવ અને માયા એ પાંચ ભેદ અનાદિ છે. તે એવી રીતે વાર્તા અમે ઘણીક વાર કરી છે પણ એનું મનન કરીને સારી પેઠે પોતાના અંતરમાં ઘેડ્ય બેસારતા નથી એટલે શાસ્ત્રના શબ્દને સાંભળીને સમજણમાં ઠા રહેતો નથી ને ઠાવકી ઘેડ્ય બેસારી હોય તો એની સમજણ કોઈ દિવસ તે શબ્દને સાંભળવે કરીને ફરે નહીં. માટે આ વાર્તાને સારી પેઠે વિચારજ્યો ને લખજ્યો.” એવી રીતે આ વાર્તા શ્રીજીમહારાજે કરી છે તે લખી છે.
", "gujarati_footnote": "૧૦૧. અક્ષરબ્રહ્મસ્વરૂપ સત્પુરુષનો.
\n૧૦૨. અક્ષરબ્રહ્મ. અહીં પાંચ ભેદમાં ‘પુરુષ’ શબ્દથી ચોથો ભેદ દર્શાવ્યો છે તેને અક્ષરબ્રહ્મ જાણવા, કારણ કે વચ. ગ. પ્ર. ૭માં તથા ‘સત્સંગિજીવન’ વગેરે ગ્રંથોમાં આ ચોથો ભેદ બ્રહ્મ જ કહ્યો છે. અહીં દર્શાવેલ પુરુષ અક્ષરબ્રહ્માત્મક મુક્ત હોવાથી અને પુરુષનો સવિશેષ વિચાર-વિમર્શ ચાલતો હોવાથી ‘પુરુષ’ નામ લખ્યું છે, વસ્તુતઃ પુરુષનો ચૈતન્ય તો જીવો અથવા ઈશ્વરકોટિમાંથી આવેલ મુક્ત છે, તેથી પુરુષનો કોઈ સ્વતંત્ર ભેદ શ્રીહરિના મતે નથી.
", "hindi_title": "मनन द्वारा ब्रह्म का संग", "hindi_text": "संवत् १८८० में श्रावण शुक्ला चतुर्थी (१० अगस्त, १८२३) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में अपने ठहरने के स्थान पर निर्मित वेदिका पर गद्दी-तकिया लगवाकर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे और काले पल्लेवाली धोती मस्तक पर बाँधी थी। उनके समक्ष परमहंस तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज प्रागजी दवे से श्रीमद्भागवत के अन्तर्गत कपिल गीता की कथा का पाठ करवा रहे थे। कथा समाप्त होने पर श्रीजीमहाराज परमहंसों को कहने लगे कि, “सर्व कारणों के भी कारण, अक्षरातीत पुरुषोत्तम जो वासुदेव भगवान हैं, वे ही महापुरुषरूप द्वारा महा-माया में वीर्य को धरते हैं। वह पुरुष अक्षरात्मक तथा मुक्त है। उसी को ब्रह्म कहते हैं। उस पुरुष ने माया में वीर्य धरा, तब उस माया से प्रधानपुरुष हुए तथा उसके द्वारा वैराजपुरुष उत्पन्न हुए।
\n“इस प्रकार वैराजपुरुष उस प्रधानपुरुष का पुत्र कहा जाता है। जैसे संसार में किसी ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्यादि प्राकृत मनुष्य के घर उसकी स्त्री से पुत्र होता है, वैसे ही वैराजपुरुष होते हैं। अतः वैराजपुरुष इस जीव के सदृश ही हैं तथा उनकी क्रिया भी जीव की क्रिया की भाँति ही होती है। उन वैराजपुरुष की आयु द्विपरार्ध काल तक होती है। जैसे जीव की तीन अवस्थाएँ जाग्रत, स्वप्न तथा सुषुप्ति हैं, उसी तरह इस जगत की उत्पत्ति, स्थिति तथा प्रलयरूपी उन वैराजपुरुष की तीन अवस्थाएँ हैं तथा विराट, सूत्रात्मा एवं अव्याकृत उन वैराजपुरुष के ये तीन शरीर होते हैं। वे शरीर अष्टावरणयुक्त हैं। तीनों शरीर महत्तत्त्वादि चौबीस तत्त्वों द्वारा हुए हैं।
\n“उस विराट में इन्द्रियों, अन्तःकरण तथा देवताओं ने प्रवेश तो किया और वे उसे जगाने भी लगे, किन्तु विराट में जीव होते हुए भी वह उठा नहीं। जब क्षेत्रज्ञ वासुदेव भगवान पुरुषरूप द्वारा उसमें प्रविष्ट हुए, तब वह विराट शरीर उठ गया। इस प्रकार वे वैराजपुरुष अपनी क्रिया करने के लिए समर्थ हुए।
\n“वे ही भगवान इस जीव को प्रकाशित करने के लिए सुषुप्तिरूप माया से परे रहते हुए भी जीव में साक्षीरूप होकर रहते हैं। फिर भी, जीव को देह, इन्द्रियों तथा विषयों का अधिक संग हुआ है। अतः संगदोष के कारण यह जीव देहादिरूप हो गया है। जब यह जीव उनके संग को छोड़कर यह समझने लगता है कि ‘माया से मुक्त तथा माया से परे रहनेवाला ब्रह्म ही मेरा स्वरूप है’ और इसी प्रकार निरंतर मनन करते हुए यदि वह ब्रह्म का संग करता है, तो ब्रह्म का गुण उस जीव में आ जाता है। यद्यपि उसने वह वार्ता सुनी तो है, फिर भी इस बात की निरंतर स्मृति नहीं रहती, यह उसका एक बड़ा दोष है। इस प्रकार, ईश्वररूपी वैराजपुरुष तथा इस जीव इन सब के प्रकाशक पुरुषरूप में पुरुषोत्तम वासुदेव ही हैं।
\n“वे वैराजपुरुष भी जीव के समान माया से बद्ध हैं। वे द्विपरार्ध कालपर्यन्त आयुष्य भोगते हुए बद्ध ही रहते हैं। जब उनका प्रलय होगा, तब उन्हें उन पुरुष का साक्षात् सम्बंध हो जाएगा। क्योंकि वे उसके पिता हैं जो कि समर्थ हैं, अतः वे उनकी उतनी रक्षा किया करते हैं। और वैराजपुरुष का माया के साथ सम्बंध है, इसलिए प्रलय के अन्त में वह पुनः माया से उत्पन्न होता है। और, इस जीव की भाँति ही वैराजपुरुष भी माया से बद्ध तथा असमर्थ रहता है, क्योंकि उसका पिता भी बन्धन युक्त और असमर्थ ही है इसलिए, ऐसा असमर्थ पिता अपने पुत्र की क्या सहायता कर सकता है? अतएव, उन दोनों को सुषुप्तिरूप माया का सम्बंध निरंतर बना रहता है, वह सम्बंध मिटता नहीं। वह तो पूर्वोक्त रीति से मनन द्वारा, अपने प्रकाशदाता ब्रह्म का संग करे तभी मिटता है।
\n“तथा यह भी समझें कि वैराजपुरुष भी संकर्षण, अनिरुद्ध तथा प्रद्युम्न की उपासना करते हैं। वह कैसे? तो अपनी प्रलयरूपी अवस्था में वे संकर्षण की उपासना करते हैं। स्थितिरूप अवस्था में प्रद्युम्न की उपासना करते हैं तथा उत्पत्तिरूपी अवस्था में अनिरुद्ध की उपासना करते हैं। ये संकर्षणादि तीनों वासुदेव भगवान के सगुण स्वरूप हैं। वासुदेव की उपासना के बल से वह वैराजपुरुष उत्पत्ति, स्थिति तथा प्रलयरूपी क्रिया में सामर्थ्य प्राप्त करते हैं। और, जब तक वैराजपुरुष तीनों सगुण स्वरूपों की उपासना करते हैं, तब तक उनका सम्बंध उत्पत्ति, स्थिति तथा प्रलयरूपी माया के साथ निरन्तर जुड़ा रहता है। परन्तु जब वह निर्गुण वासुदेव भगवान की उपासना करता है, तब वह वैराजपुरुष माया का त्याग करके ब्रह्मरूप हो जाता है।
\n“जैसे यह जीव जब ब्रह्मादि देवतारूप भगवान की उपासना करता है, तो वह धर्म, अर्थ एवं कामरूपी फल को ही प्राप्त करता है, परन्तु यदि वह भगवान के राम, कृष्ण आदि अवतारों की उपासना करे, तो वह ब्रह्मरूप हो जाए और उसकी मुक्ति हो जाए। उसी प्रकार विराटपुरुष भी वासुदेव की उपासना से ब्रह्मरूप होते हैं।
\n“तथा शास्त्रों में कहा गया है कि वैराजपुरुष द्वारा अवतारों की उत्पत्ति होती है, इस विषय में तो हमें यह समझना चाहिए कि: ‘स्वयं वासुदेव नारायण ही अक्षरात्मक पुरुष द्वारा वैराजपुरुष में प्रविष्ट होकर विराजमान होते हैं, तब अवतार कहा जाता है। इसलिए, सभी अवतार तो वासुदेव भगवान के ही हैं।’ वे वासुदेव भगवान जब प्रतिलोम भाव के द्वारा उन वैराजपुरुष से पृथक् हो जाते हैं, तब केवल वैराजपुरुष से अवतार होने की कोई सम्भावना नहीं रहती। अतः वैराजपुरुष में वासुदेव का प्रवेश होने से ही उनके द्वारा अवतार होने की बात कही गई है। परन्तु जब तक क्षेत्रज्ञ वासुदेव ने वैराजपुरुष में प्रवेश नहीं किया था, तब तक वैराजपुरुष अपनी क्रिया सम्पन्न करने में भी समर्थ नहीं हुए थे। अतः पहले जिन अक्षरात्मक पुरुष की बात कही, वे जब माया में गर्भ धारण करते हैं, तब प्रधानपुरुष द्वारा वैराजपुरुष रूप पुत्र उत्पन्न होता है। इसी प्रकार उसी माया में से अनेक प्रधानपुरुषों द्वारा दूसरे भी अनेक वैराजपुरुष रूपी ब्रह्मांड उत्पन्न होते हैं। वे पुरुष तो निरन्न हैं, मुक्त हैं तथा ब्रह्म हैं और माया के कारण हैं। यद्यपि वे माया में लोमरूप से रहते हैं, फिर भी उन्हें माया का बंधन नहीं है। माया में उन्हें भोग की इच्छा भी नहीं होती। वे स्वयं ब्रह्मसुख से सुखी एवं पूर्णकाम हैं। और जो वैराजपुरुष ईश्वर हैं, वे माया के भोगों को भोगकर प्रलयकाल में माया का परित्याग करते हैं। उसी समय जो जीव हैं, वे तो माया के भोगों को भोगने के पश्चात् दुःखी होकर माया में ही विलीन हो जाते हैं।”
\nइन बातों को सुनकर शुकमुनि ने पूछा कि, “पुरुषोत्तम वासुदेव पुरुषरूप द्वारा अनेक ब्रह्मांडों की उत्पत्ति, स्थिति तथा प्रलय के कर्ता हैं। इसीलिए, शास्त्रों में प्रायः उस पुरुष को ही पुरुषोत्तम कहा गया है। अतः यह बताइए कि उस पुरुष में तथा स्वयं पुरुषोत्तम में कितना अन्तर है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जितना इस जीव तथा वैराजपुरुषरूपी ईश्वर में अन्तर है, तथा जितना ईश्वर तथा अक्षरात्मक पुरुष में अन्तर है, वैसे ही उस पुरुष एवं पुरुषोत्तम वासुदेव भगवान में उतना ही भारी अन्तर रहता है। पुरुषोत्तम वासुदेव तो सर्व के स्वामी हैं। जबकि ऐसे अक्षरात्मक ब्रह्मरूप पुरुष अनेक हैं, जो वासुदेव के चरणारविंदों की उपासना करते हैं तथा स्तुति करते हैं। इस प्रकार पुरुषोत्तम, पुरुष,२४० ईश्वर, जीव और माया ये पाँच भेद अनादि हैं। इस प्रकार की वार्ता हमने कईबार की है, परन्तु उसका मनन करके अपने अन्तःकरण में उस पर दृढ़तापूर्वक निश्चय नहीं करते, अतः शास्त्रों के विभिन्न प्रकार के शब्द सुनकर समझ में स्थिरता नहीं रहती। यदि दृढ़ता पूर्वक इस बात की स्पष्टता अन्तःकरण में की हो, तो उसकी समझ किसी अन्य शब्दों को सुनने से भी विचलित नहीं हो सकती। इसलिए इस वार्ता को बड़े ही व्यवस्थित रूप से सोचना तथा लिखना चाहिए!”
\nइस प्रकार, श्रीजीमहाराज ने जो वार्ता कही, वह लिखी गई है।
", "hindi_footnote": "२४०. यहाँ ‘पुरुष’ विषयक विचार-विमर्श होने के कारण ‘पुरुष’ का उल्लेख किया गया है, वास्तव में यह चौथा अनादि तत्त्व ‘अक्षरब्रह्म’ ही है। (वचनामृत गढ़डा प्रथम ७) सत्संगिजीवन इत्यादि ग्रंथों में ‘पुरुष’ का कोई अनादि भेद नहीं कहा है। क्योंकि ‘पुरुष’ तो जीव तथा ईश्वर कोटि से आया हुआ मुक्तात्मा है; अतः वह अनादि भेद नहीं हो सकता।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/164.mp3" }, { "english_title": "A Cactus Plant; UnhinderedBhakti", "english_text": "On Shrāvan sudi 5, Samvat 1880 [11 August 1823], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting in His residence in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. He had also tied a black-bordered cloth around His head. In addition to this, garlands of flowers adorned His neck, bunches of flowers were placed upon His ears and tassels of flowers were placed upon His head. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen addressing all of the devotees, Shriji Mahārāj said, “In worldly life, the affection one has for family members is like that of a cactus plant or the branch of a banyan or pipal tree. That is, if they are cut and transplanted elsewhere, they would once again grow into trees. In comparison, once a mango tree or a neem tree is cut, it does not take root again. The affection that one has for those other than the members of one’s family is like that of the mango tree or the neem tree. Again, the affection one has for the members of one’s family is like the cactus plant and banyan tree in that if they have been cut down, they unfailingly do grow again, even while lying in the soil.
\n“For this reason, the affection that a person harbors for his family is only uprooted when he realizes his true form to be the jivātmā, distinct from the three bodies of sthul, sukshma and kāran; when, discarding all vanity of gender, caste and āshram, he beholds God’s form within it; and when he becomes eager to engage only in the worship of God. Only then will the affection that he harbors for his family be completely cut. Besides this, though, there are no other means to do so.”
\nThen Shriji Mahārāj continued, “The sole cause behind the jiva attaining liberation, transcending māyā and becoming brahmaswarup is its engagement in the gnān, meditation, devotional songs, spiritual discourses, etc., of the manifest form of Vāsudev Bhagwān, who is Purushottam. It is due to these that the jiva transgresses māyā, attains an extremely elevated state, and also attains God’s Akshardhām. In this, ātmā-realization, vairāgya and dharma are merely helpful auxiliaries in offering bhakti to God. Without the bhakti of God, though, vairāgya, ātmā-realization and dharma alone are not capable of allowing the jiva to transcend māyā. In fact, even if one does not possess intense dharma, ātmā-realization or vairāgya, if one possesses only bhakti towards God, then one would still attain liberation and transcend māyā. Such is the superiority of bhakti over dharma, ātmā-realization, and vairāgya.
\n“Nevertheless, only with the help of dharma and the other attributes is unhindered bhakti possible. Without those other attributes, though, there will definitely be difficulties in offering bhakti during times of adverse circumstances. That is why one should offer bhakti coupled with dharma, ātmā-realization and vairāgya.
\n“Having said this, though, even if a devotee who offers such bhakti happens to be confronted by adverse places, times, actions and company, then although he is a devotee of God, his heart would indeed become disturbed, and he would become whimsical. Therefore, one should forsake such adverse places, adverse times, adverse actions and adverse company and forever associate with favorable places, favorable times, favorable actions and favorable company; but never should one associate with adverse circumstances.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "થોરના ઝાડનું, નિર્વિઘ્ન ભક્તિનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૦ના શ્રાવણ સુદિ ૫ પંચમીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં પોતાને ઉતારે વિરાજમાન હતા અને શ્રીજીમહારાજે અંગને વિષે સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર પહેર્યાં હતાં અને મસ્તકને ઉપર કાળા છેડાની ધોતલી બાંધી હતી ને કંઠને વિષે પુષ્પના હાર વિરાજમાન હતા તથા કર્ણને ઉપર પુષ્પના ગુચ્છ વિરાજમાન હતા તથા મસ્તક ઉપર પુષ્પના તોરા વિરાજમાન હતા અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ સર્વે હરિભક્ત પ્રત્યે બોલતા હવા જે, “આ સંસારને વિષે પોતાનાં કુટુંબીનો સંબંધ છે તે તો જેમ થોરનું ઝાડ હોય અથવા વડનું કે પીંપરનું ડાળ હોય તે એક ઠેકાણેથી કાપીને બીજે ઠેકાણે રોપીએ તો ઊગીને ઝાડ થાય; અને આંબો તથા લીંબડો હોય ને તેને એક વાર કાપ્યો એટલે ફરીને ચોંટે નહીં. તેમ કુટુંબી વિના બીજાનો જે સંબંધ છે તે તો આંબાના ઝાડના જેવો છે, તે એક વાર કાપ્યો એટલે ફરીને ચોંટે નહીં; અને કુટુંબીનો સંબંધ છે તે તો થોરના ને વડના ઝાડ જેવો છે, તે કાપી નાખ્યો હોય તો પણ ધરતીમાં પડ્યો પડ્યો પણ પાલવ્યા વિના રહે નહીં. માટે એ કુટુંબીનો સંબંધ તો તો ટળે, જો સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ અને કારણ એ ત્રણ દેહ થકી નોખો એવો જે આ દેહને વિષે જીવાત્મા તેને પોતાનું રૂપ જાણીને, તેને વિષે ભગવાનની મૂર્તિને ધારીને ને જાતિ, વર્ણ, આશ્રમ તેના માનને મૂકીને કેવળ ભગવાનના સ્મરણને વિષે તત્પર થાય તો કુટુંબીનો સંબંધ ચોખો ટળે; તે વિના બીજો ઉપાય કોઈ નથી.
\n“અને વળી જીવનું જે કલ્યાણ થાય અને જીવ માયાને તરીને બ્રહ્મસ્વરૂપ થાય તેનું કારણ તો પુરુષોત્તમ એવા જે વાસુદેવ ભગવાન તેના પ્રત્યક્ષ સ્વરૂપનું જ્ઞાન, ધ્યાન, કીર્તન અને કથાદિક એ જ છે; ને એણે કરીને જ એ જીવ છે તે માયાને તરે છે અને અતિ મોટાઈને પામે છે અને ભગવાનનું જે અક્ષરધામ તેને પામે છે. અને આત્મનિષ્ઠા, વૈરાગ્ય ને ધર્મ તે તો ભગવાનની ભક્તિનાં સહાયરૂપ ઉપકરણ છે, પણ ભગવાનની ભક્તિ વિના એકલો વૈરાગ્ય તથા આત્મનિષ્ઠા તથા ધર્મ તે જીવને માયા તર્યાનું સાધન નથી. અને જો અતિશય ધર્મ, આત્મનિષ્ઠા ને વૈરાગ્ય ન હોય ને એકલી ભગવાનની ભક્તિ હોય તો પણ એ જીવનું કલ્યાણ થાય ને માયાને તરે, એટલો ધર્માદિક થકી ભક્તિને વિષે વિશેષ છે. તો પણ ધર્માદિક અંગનું સહાયપણું હોય તો એ ભક્તિને વિષે કોઈ વિઘ્ન થતું નથી અને જો ધર્માદિક અંગનું સહાયપણું ન હોય તો વિષમ દેશકાળાદિકે કરીને ભક્તિને વિષે વિઘ્ન જરૂર થાય છે. તે માટે ધર્માદિક અંગે સહિત ભક્તિ કરવી. અને એવી રીતે ભક્તિને કરતો જે ભક્ત તેને પણ જો ભૂંડાં દેશ, કાળ, ક્રિયા ને સંગ છે તેને વિષે પ્રવર્તાય તો ભગવાનનો ભક્ત હોય તેનું પણ અંતર ડોળાઈ જાય ને તેના સ્વભાવનો ઠા ન રહે. માટે ભૂંડો દેશ, ભૂંડો કાળ, ભૂંડી ક્રિયા અને ભૂંડો સંગ તેનો ત્યાગ કરીને રૂડો દેશ, રૂડો કાળ, રૂડો સંગ, રૂડી ક્રિયા તેને વિષે સદા પ્રવર્તવું પણ ભૂંડાં દેશાદિકનો સંગ કરવો જ નહીં.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "कुटुम्बीजनों का सम्बंध", "hindi_text": "संवत् १८८० में श्रावण शुक्ला पंचमी (११ अगस्त, १८२३) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में अपने निवास स्थान पर विराजमान थे। श्रीजीमहाराज ने श्वेत वस्त्र धारण किए थे, उनके मस्तक पर काले पल्ले की सफ़ेद धोती बाँधी थी, कंठ में पुष्पों के हार पहने थे, कानों पर पुष्पगुच्छ लगे हुए थे और मस्तक पर फूलों के तुर्रे लटक रहे थे। श्रीजीमहाराज के समक्ष परमहंस तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज सब हरिभक्तों को संकेत करके बोले कि, “इस संसार में अपने कुटुम्बीजनों के साथ जो सम्बंध है, वह तो थूहर के वृक्ष अथवा बरगद या पीपल की शाखा की तरह है। जो एक स्थान से काटकर दूसरे स्थान पर रोप दिया, तो उगकर वृक्ष हो जाता है। अगर आम और नीम को एक बार काट दिया, तो वह फिर नहीं उगता। वैसे ही कुटुम्बीजनों के सिवा अन्य व्यक्ति का जो सम्बंध है, वह आम्रवृक्ष के समान है, जिसे एक बार काट दिया, तो दूसरी बार उगने की संभावना नहीं है। किन्तु, कुटुम्बियों का सम्बंध थूहर और बड़ के पेड़ की भाँति है, जो काट दिए जाने पर भी धरती पर पड़े-पड़े पल्लवित हुए बिना नहीं रहता। वह कौटुंबिक सम्बंध तब मिटता है, जब स्थूल, सूक्ष्म और कारण नामक तीन शरीरों से भिन्न जीवात्मा को अपना स्वरूप समझकर और उस जीवात्मा में भगवान की मूर्ति को धारण करके तथा जाति, वर्ण एवं आश्रम के मान को छोड़कर केवल भगवान के स्मरण में तल्लीन हो जाए, तो कुटुम्बीजनों का सम्बंध भली भाँति मिट सकता है। इसके सिवा इस सम्बंध की समाप्ति के लिए अन्य कोई भी उपाय नहीं है।
\n“और, जीव का कल्याण हो जाए तथा जीव माया को पार करके ब्रह्मरूप हो जाए, इसका कारण पुरुषोत्तम वासुदेव भगवान के प्रत्यक्ष स्वरूप का ज्ञान, ध्यान, कीर्तन तथा कथा आदि ही हैं। इन उपायों के द्वारा ही जीव माया को पार करके अति महत्ता को प्राप्त कर लेता है तथा भगवान के अक्षरधाम को प्राप्त कर लेता है। और आत्मनिष्ठा, वैराग्य तथा धर्म तो भगवान की भक्ति में सहायता करनेवाले उपकरण मात्र हैं। किन्तु बिना भगवान की भक्ति के, अकेले वैराग्य, आत्मनिष्ठा तथा धर्मरूपी साधन जीव को माया से पार लगाने में समर्थ नहीं हो सकते। और, कदाचित् किसी में अतिशय धर्म, आत्मनिष्ठा तथा वैराग्य न भी हो, परन्तु उसमें यदि अकेली भगवान की भक्ति का गुण होगा, तो उस जीव का कल्याण हो जाएगा और वह माया से पार लग जाएगा; इतना धर्मादि की अपेक्षा भक्ति में महत्त्व है। फिर भी, यदि धर्मादि अंगों की सहायता मिल जाए, तो भगवान की भक्ति में किसी भी प्रकार का विघ्न उपस्थित नहीं हो सकता। और, यदि धर्मादि अंगों की सहायता न मिली, तो विषम देशकालादि रहने पर भक्ति के मार्ग में विघ्न अवश्य होता है। इसलिए, धर्मादि अंगों के सहित भगवान की भक्ति करनी चाहिए। यदि ऐसी भक्ति करनेवाले भक्त को अशुभ देश, काल, क्रिया और संग में प्रवृत्ति हो गई, तो भगवान का भक्त होने पर भी उसका अन्तःकरण मलिन हो जाता है और उसके स्वभाव का कोई ठिकाना ही नहीं रहता। इसलिए अशुभ देश, अशुभ काल, अशुभ क्रिया और तथा बुरे संग का परित्याग करके शुभ देश, शुभ काल, अच्छी संगति, अच्छी क्रिया इत्यादि में प्रवृत्त रहना चाहिए; परंतु अशुभ देशकालादि का संग ही नहीं करना चाहिए!”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/165.mp3" }, { "english_title": "The Vow of Non-Lust", "english_text": "On Shrāvan vadi 13, Samvat 1880 [3 September 1823], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a cushion with a cylindrical pillow that had been placed on a large, decorated cot in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen, addressing all of the sādhus and devotees, Shriji Mahārāj said, “First, I shall talk about My inclination. Thereafter, all of you can describe your personal thoughts as to how you feel liberation can be attained, and you can also explain how you think you should behave in order for God to be pleased with you in this realm and beyond.”
\nHaving said this, Shriji Mahārāj began to describe His own inclination, saying, “If it appears to Me that I have a liking for something, I would only be happy after I have discarded it. Should I recall in My mind any object or any person other than devotees of God, then I would feel comfortable only after I have totally distanced Myself from that object or person. Also, in My heart, in no way do I ever experience an aversion towards a devotee of God. Even though I am insistently offered the panchvishays without actually wishing for them Myself, I still do not have any desire for them. In fact, I push them away. In fact, I swear by the lives of these paramhansas that from the day I was born to this very day, I have never harbored an improper thought regarding women or wealth, either in the waking state or in the dream state. Thus, I am eternally flawless. One who perceives any flaws in Me will himself suffer from vicious thoughts both in the waking and dream states. Moreover, he will suffer greatly at the time of his death as well.
\n“In addition, only the contemplation of God remains within My heart. And although I outwardly meet and mingle with devotees of God, it is solely for the benefit of their jivas. Indeed, the day when I feel that I have developed affection for something other than the devotees of God, I will consider Myself as having been dislodged from My spiritual status. However, I am confident that that would never happen. Thus, I have described My inclination to you. Now, all of you can describe your own personal inclinations.”
\nHearing this, all of the sādhus and devotees each described their inclinations, i.e., their beliefs as to how God would be pleased upon them if they were to abide by that inclination in this realm and beyond. Of them, some described how they possess vairāgya of everything except God; others mentioned their virtue of ātmā-realization; some spoke of their love for God; some mentioned their observance of dharma. In this manner, many different inclinations were mentioned. However, no one mentioned the inclination that Shriji Mahārāj had in mind.
\nSo, Shriji Mahārāj said, “If a person firmly observes the vow of non-lust, then he is never far from God - whether he is in this realm or beyond. Moreover, My affection for such a person never diminishes. In fact, the very reason that I have stayed here is because of these devotees’ firm resolve to observe the vow of non-lust. If a person strictly observes that vow, then even if I were a thousand miles away from him, I would still be close to him. Conversely, if a person is slack in his observance of the vow of non-lust, then even if he is beside Me, he is as good as a hundred thousand miles away. In fact, I do not like to be served by such a person. It is only because this Mulji Brahmachāri is extremely staunch in his observance of the vow of non-lust that I very much like his service. If, however, someone else serves Me, I am not as pleased.
\n“Furthermore, in all of the discourses that I deliver, I always strongly propagate observance of the vow of non-lust. Indeed, I have been solidly reinforcing it since the day I was born.
\n“When an assembly has gathered, if a man or woman looks lustfully at someone else, then no matter how hard they may try to conceal it, it never escapes My attention. At that time, I become extremely displeased upon that person, and even My face turns red. It hurts Me deeply, but feeling obliged, I cannot say much. Furthermore, being a sādhu, I keep My feelings within My heart, but if I were to adopt the ways of a king, I would punish that person severely.
\n“That is why I have already instructed all of the senior paramhansas and senior women that if any male or female devotee in the Satsang fellowship commits a breach in his or her observance of the vow of non-lust, then please do not inform Me of it. Because when I hear such things, I am deeply saddened - just as a childless couple would feel saddened if their newly born son were to suddenly die. In fact, at such times, I feel like abandoning this Satsang and leaving. Therefore, only those who observe this vow are dear to Me; they and I will always be very close, both in this realm and beyond.”
\nThereupon Harji Thakkar asked, “By what means can one’s observance of the vow of non-lust become extremely firm?”
\nShriji Mahārāj replied, “There is a way, and it comprises of three components. Just as many components make up a bullock cart - the driver, the pair of bullocks, the wheels, the yoke, the supporting assembly, the wooden frame, etc. - similarly, many components are required to be able to firmly observe the vow of non-lust. Of these, though, there are three that are absolutely fundamental.
\n“One is to conquer the mind by constantly contemplating in one’s mind, ‘I am the ātmā, not the body.’ Also, the mind should be continuously kept engaged in the nine types of bhakti, i.e., listening to spiritual discourses related to God, etc. It should not be left unoccupied for even a moment. For example, if a man conquers a ghost but does not assign it some work to do, the ghost would turn onto the man himself. In this sense, the mind is just like a ghost; when it is not engaged in the bhakti of God, it begins to conceive evil thoughts. This can be likened to the ghost getting ready to devour the man. For this reason, then, the mind should continuously be kept occupied in spiritual discourses, devotional songs, etc., related to God. This can be known as having conquered the mind.
\n“The second component is to keep the prāns under control. Shri Krishna Bhagwān has said in the Bhagwad Gitā, ‘One’s diet and activity should be kept regulated; that is, one should not keep a strong yearning for food.’ One who behaves in this manner is said to have kept his prāns under control. If this is not done, one will feel an intense yearning for food in one’s mind. Consequently, one’s tongue will hanker after the countless types of tastes. As a result, any other indriyas that one may have conquered will also become unconstrained. Therefore, one should control one’s prāns by controlling one’s diet.
\n“The third component requires one to control one’s body by physically keeping it within the niyams prescribed in Satsang for each individual.
\n“Thus, by strictly observing these three components in this manner, one’s observance of the vow of non-lust becomes extremely firm. But one should not consider this to be very difficult to practice. Because it is not at all difficult for one who is, after all, a sādhu. The enemies of lust, anger, avarice, etc., prevail strongly even in a sādhu, but to please God, he would still forsake them; for only then can he be called a true sādhu.
\n“After all, what is impossible to achieve with this human body? That which is practiced regularly can definitely be achieved. For example, due to the daily drawing of water from a well, the constant rubbing of even a soft rope can cause a groove in the very hard piece of rock that lies on the edge of that well. Similarly, for one who is a sādhu and who continuously persists in his efforts for eradicating his swabhāvs, how long can those swabhāvs remain? They most certainly will be destroyed. Therefore, one who wishes to observe the vow of non-lust should intensely employ the method that comprises of the three components I have just described.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "નિષ્કામી વર્તમાનનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૦ના શ્રાવણ વદિ ૧૩ તેરસને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં પોતાને ઉતારે ઢોલિયા ઉપર ગાદીતકિયા નંખાવીને વિરાજમાન હતા ને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ સર્વે સંત તથા સર્વે હરિભક્ત પ્રત્યે એમ બોલતા હવા જે, “પ્રથમ અમે અમારા અંગની વાત કહીએ. પછી તમે સર્વે પોતપોતાનો જે રીતે મોક્ષ માન્યો હોય તથા, ‘અમે આવી રીતે વર્તશું તો આ લોકમાં ને પરલોકમાં ભગવાન અમારી ઉપર રાજી રહેશે,’ એમ જે માન્યું હોય તે કહેજ્યો.” એમ સર્વેને કહીને પછી શ્રીજીમહારાજે પોતાના અંગની વાત કહેવા માંડી જે, “અમને તો જે પદાર્થમાં હેત જણાય તો તેનો ત્યાગ કરીએ ત્યારે સુખ થાય અને ભગવાનના ભક્ત વિના જે મનુષ્યમાત્ર અથવા પદાર્થમાત્ર તેની જો મનમાં સ્મૃતિ થઈ હોય તો તેથી અતિશય છેટું કરીએ ત્યારે સુખ થાય. અને જો ભગવાનના ભક્ત હોય તો તેનો કોઈ રીતે કરીને હૈયામાં અભાવ આવે જ નહીં. અને અમારે વગર ઇચ્છે પણ પંચવિષય છે, તે જોરાવરીએ આવીને પ્રાપ્ત થાય છે તો પણ તેને અમે ઇચ્છતા નથી અને પગે કરીને ઠેલી નાંખીએ છીએ. અને જે દિવસ થકી અમે જન્મ્યા છીએ તે દિવસથી કરીને આજ દિવસ પર્યંત કોઈ દિવસ જાગ્રતમાં અથવા સ્વપ્નમાં દ્રવ્યનો કે સ્ત્રીનો ભૂંડો ઘાટ થયો હોય તો આ સમગ્ર પરમહંસના સમ છે. અને એવી રીતે અમે સદાય નિર્દોષપણે છીએ. ને જે અમારે વિષે દોષબુદ્ધિ કરશે તો તેને જાગ્રતમાં તથા સ્વપ્નમાં ભૂંડો ઘાટ થશે ને તેને દેહ મૂક્યા સમે બહુ કષ્ટ થશે. અને અમારા અંતરમાં તો એક ભગવાનના સ્વરૂપનું જ ચિંતવન રહે છે. અને ઉપરથી તો ભગવાનના ભક્ત હોય તેના જીવનું સારું થાય તે સારુ હળીમળીને રહીએ છીએ. અને જે દિવસ અમારા હૈયામાં ભગવાન ને ભગવાનના ભક્ત વિના બીજે ક્યાંય હેત જણાશે તો અમે એમ માનીશું જે, ‘અમે અમારી સ્થિતિમાંથી ડગ્યા.’ પણ અમને એવો નિશ્ચય છે જે, ‘અમે એ સ્થિતિમાંથી ડગીએ જ નહીં.’ એ અમે અમારું અંગ હતું તે કહ્યું. હવે તમે સૌ પોતપોતાનું અંગ હોય તે કહો.” પછી સર્વે સંત તથા સર્વે હરિભક્તે જેવાં જેનાં અંગ હતાં તેવાં કહ્યાં જે, આ લોકને વિષે ને પરલોકને વિષે આવી રીતનાં અંગમાં અમે રહીએ તો અમારા ઉપર ભગવાન રાજી રહે; એવી રીતે કહ્યું. તે સર્વે હરિભક્તનાં અંગની વિક્તિ જે, કોણેક તો ભગવાન વિના બીજે ઠેકાણે વૈરાગ્યનું કહ્યું અને કોણેક આત્મનિષ્ઠાનું કહ્યું ને કોણેક ભગવાનને વિષે પ્રીતિનું કહ્યું ને કોણેક ધર્મમાં રહેવાનું કહ્યું, એવી રીતે બહુ પ્રકારે કહ્યું પણ શ્રીજીમહારાજે મનમાં જે ધારી રાખ્યું હતું તે કોઈએ ન કહ્યું.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એક નિષ્કામી વર્તમાન દૃઢ હોય તો તેને આ લોકમાં તથા પરલોકમાં કોઈ ઠેકાણે ભગવાનથી છેટું રહે નહીં અને અમારે પણ તે ઉપરથી કોઈ દિવસ હેત ઓછું થાય નહીં. અને અમે અહીંયાં ટક્યા છીએ તે પણ અહીંયાંના હરિભક્તને અતિ નિષ્કામી વર્તમાનનો દૃઢાવ દેખીને ટક્યા છીએ. અને જેને નિષ્કામી વર્તમાન દૃઢ હોય તો તે થકી અમે હજાર ગાઉ છેટે જઈએ તો પણ તેની પાસે જ છીએ; અને જેને તે નિષ્કામી વર્તમાનમાં કાચ્યપ છે ને તે જો અમારી પાસે રહે છે તોય પણ તે લાખ ગાઉ છેટે છે. અને અમને નિષ્કામી ભક્ત હોય તેના જ હાથની કરી સેવા ગમે છે. માટે આ મૂળજી બ્રહ્મચારી છે તે અતિશય દૃઢ નિષ્કામી છે, તો અમને એની કરેલી સેવા અતિશય ગમે છે અને બીજો કોઈ સેવા-ચાકરી કરે તો તે એવી ગમતી નથી. અને અમે જે જે વાર્તા કરીએ છીએ તેને વિષે પણ નિષ્કામી વર્તમાનનું જ અતિશય પ્રતિપાદન થાય છે. અને અમે જે દિવસથી પ્રકટ થયા છીએ તે દિવસ થકી નિષ્કામી વર્તમાનને જ અતિશય દૃઢ કરતા આવીએ છીએ. અને સભા બેઠી હોય ત્યાં કોઈક સ્ત્રી અથવા પુરુષ તેને જોયામાં ફેર પડે ત્યારે એ ગમે તેટલી યુક્તિ કરીને સંતાડે તો પણ અમને જણાયા વિના રહે જ નહીં, ત્યારે અમારો તે મનુષ્ય ઉપર અતિશય કુરાજીપો થઈ જાય છે અને અમારું મુખ પણ શ્યામળું થઈ જાય છે અને તેનું દુઃખ તો અતિશય લાગે છે પણ મહોબત જાણીને ઝાઝું કહેવાય નહીં. અને વળી સાધુદાવો છે માટે હૈયામાં સમજી રહીએ છીએ, પણ જો રાજાના જેવી રીત હોય તો તેને માથે ઝાઝો દંડ થાય. માટે સર્વ મોટા પરમહંસ તથા મોટી મોટી બાઈઓ તેને અમે મોરથી જ કહી રાખ્યું છે જે, ‘સત્સંગમાં કોઈ પુરુષને તથા કોઈ સ્ત્રીને કદાચિત્ જો નિષ્કામી વર્તમાનમાં ફેર પડે તો અમને સંભળાવશો માં.’ શા માટે જે, જ્યારે અમે એવી વાર્તા સાંભળીએ ત્યારે જેમ વાંઝિયાને ઘેર દીકરો આવ્યો હોય ને તે મરી જાય ને તેને જેવો શોક થાય તેવો અમારે પણ શોક થાય છે; તથા મનમાં એમ વિચાર થઈ જાય છે જે, ‘બધા સત્સંગને મૂકીને જતા રહીએ.’ માટે જે નિષ્કામી વર્તમાન રાખે તે જ અમને વહાલો છે અને તેને ને અમારે આ લોક, પરલોકમાં દૃઢ મેળાપ રહે છે.”
\nપછી હરજી ઠક્કરે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “એ નિષ્કામી વર્તમાન શે ઉપાયે કરીને અતિશય દૃઢ થાય?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એનો એક પ્રકારનો ઉપાય નથી, એના તો ત્રણ પ્રકારના ઉપાય છે. જેમ હાંકનારો, બળધિયા, પૈડાં, ધૂંસરી, ઊધ્ય, માંચડો એવા ઘણાક સામાને કરીને એક ગાડું કહેવાય છે, તેમ નિષ્કામી વ્રત દૃઢ રાખવાની પણ ઘણીક સામગ્રી જોઈએ છીએ. તેમાં પણ ત્રણ ઉપાય છે તે તો અતિશય મુખ્ય છે. તેમાં એક તો મનને વશ કરવું જે, મનને વિષે અખંડ એવું મનન કરવું જે, ‘હું આત્મા છું, દેહ નથી;’ ને ભગવાનની કથા-શ્રવણાદિક જે નવધા ભક્તિ તેને વિષે મનને અખંડ જોડી મેલવું પણ ક્ષણમાત્ર મનને નવરું રહેવા દેવું નહીં. જેમ કોઈક પુરુષને ભૂત વશ થયો હતો તે જ્યારે કામ ન બતાવે ત્યારે તેને ખાવા તૈયાર થાય; તેમ આ મન છે તે પણ ભૂત જેવું છે, તે જ્યારે ભગવદ્ભક્તિમાં ન રાખે ત્યારે અધર્મના ઘાટ ઘડે, ત્યારે એ ભૂતની પેઠે જીવને ખાવા તૈયાર થયું કહેવાય. માટે મનને અખંડ ભગવાનની કથા-કીર્તનાદિકમાં જોડી રાખવું, એટલે એ મન વશ થયું કહેવાય. અને બીજો ઉપાય એ છે જે, પ્રાણને નિયમમાં રાખવો. તે જેમ ભગવાને ગીતામાં કહ્યું છે જે, ‘આહાર-વિહાર યુક્ત રાખવો પણ અતિશય ખાધાની લોલુપતા ન રાખવી.’ એવી રીતે વર્તે ત્યારે પ્રાણ નિયમમાં થયો કહેવાય. અને પ્રાણ નિયમમાં ન કર્યો હોય તો ખાધાની બહુ મનમાં તૃષ્ણા રહે, પછી અનંત પ્રકારના જે રસ તેને વિષે રસના ઇન્દ્રિય છે તે દોડતી ફરે ત્યારે બીજી ઇન્દ્રિયો વશ કરી હોય તે પણ સર્વે મોકળી થઈ જાય; માટે આહારને નિયમમાં રાખીને પ્રાણને નિયમમાં કરવો. અને ત્રીજો ઉપાય એ છે જે, આ સત્સંગને વિષે જેને જેને જે જે નિયમ કહ્યા છે તેમાં દેહને રાખીને દેહને નિયમમાં કરવો. એવી રીતે ત્રણ ઉપાયને જે દૃઢ રાખે તેને નિષ્કામી વર્તમાન અતિશય દૃઢ થાય છે. અને એને વિષે એમ ન જાણવું જે, ‘એવી રીતે રાખવું ઘણું કઠણ છે.’ કેમ જે, જે સાધુ જ હોય તેને તો એમ રાખવું કાંઈ કઠણ છે નહીં. અને સાધુ હોય તે તો કામ, ક્રોધ, લોભાદિક શત્રુનું બળ હોય તો પણ ભગવાનને રાજી કર્યા સારુ તેનો ત્યાગ કરે ત્યારે જ એ પાકો સાધુ કહેવાય. અને મનુષ્ય દેહે કરીને ન થાય એવું શું છે? જે નિત્યે અભ્યાસ રાખીને કરે તે થાય છે. જેમ કૂવાના કાંઠા ઉપર મહાકઠણ પથરો હોય છે તેને વિષે નિત્યે પાણીને સિંચવું તેણે કરીને નરમ દોરડી છે તે પણ કાપા પાડે છે; તેમ જે સાધુ જ છે ને તે જે સ્વભાવને ટાળવાનો નિત્ય અભ્યાસ રાખશે તો તે સ્વભાવ ક્યાં લગી રહેશે? એ તો નિશ્ચય નાશ પામશે. માટે જેને નિષ્કામવ્રત રાખવું હોય તેને કહ્યા એવા જે ત્રણ ઉપાય તે દૃઢ કરીને રાખવા.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "निष्काम व्रत", "hindi_text": "संवत् १८८० में श्रावण कृष्णा त्रयोदशी (३ सितम्बर, १८२३) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में अपने निवासस्थान में पलंग पर गद्दी-तकिया लगवाकर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष मुनि तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज समस्त सन्तों तथा हरिभक्तों से कहने लगे कि, “सबसे पहले हम अपनी मान्यता एवं गुणों की बात कहेंगे, उसके बाद आप सब भी अपना-अपना मोक्ष किस प्रकार माना है, उसकी बात करना और यह भी बताना कि हम इस प्रकार आचरण करेंगे, तो इस लोक और परलोक में भगवान हम पर प्रसन्न रहेंगे। इस प्रकार आपने जो भी मान्यता बनाए रखी हो, उसे बताना।”
\nऐसा कहकर श्रीजीमहाराज अपनी रुचि की बात बताने लगे कि, “हमें तो जिस पदार्थ में कुछ प्रीति मालूम हो जाए, फिर उसका परित्याग कर दें, तभी सुख होता है। और, भगवान के भक्त के सिवा जो भी मनुष्यमात्र हैं या पदार्थमात्र हैं, उनकी स्मृति हो आई हो, तो उससे हम अतिशय दूरी बना लें, तब ही सुख होता है। भगवान के भक्त के प्रति हमारे हृदय में किसी भी तरह का दुर्भाव नहीं होता। और, हमें तो बिना कोई इच्छा किए भी पंचविषयों का संयोग बरबस रहा करता हो, किन्तु फिर भी हम उन्हें नहीं चाहते हैं और उन्हें पैरों से ठुकरा देते हैं।
\n“और जिस दिन से हमने जन्म लिया है, उस दिन से लेकर आज तक हमें किसी भी दिन जाग्रत अथवा स्वप्नावस्था में द्रव्य या स्त्री के सम्बंध में किसी भी प्रकार का अशुभ संकल्प हुआ हो, तो इन समस्त परमहंसों की सौगंध है! इस प्रकार हम सदैव निर्दोष रहे हैं। अतः जो हमारे प्रति दोषबुद्धि रखेगा, उसे जाग्रत तथा स्वप्नावस्था में अशुभ संकल्प होंगे और देहत्याग के समय अत्यंत कष्ट होगा। और हमारे अन्तःकरण में एकमात्र भगवान के स्वरूप का ही चिंतन होता रहता है। ऊपर-ऊपर से हम सबसे इसलिए घुलमिलकर रहते हैं कि भगवान के भक्त जीवात्माओं की भलाई हो। फिर भी, जिस दिन हमारे हृदय में भगवान या भगवान के भक्तों के सिवा और कहीं भी स्नेह दिखाई देगा, तो हम मानेंगे कि, ‘हम अपनी स्थिति से विचलित हुए!’ परन्तु हमें ऐसा निश्चय है कि, ‘हम इस स्थिति से कभी भी विचलित होते ही नहीं!’ इस प्रकार, हमने अपनी मान्यता एवं गुणों की बात बताई। अब आप सब अपनी-अपनी मान्यता एवं गुणों की बात बताइए।”
\nतब सभी सन्तों तथा हरिभक्तों ने अपनी रुचि की बातें बताईं कि, हम इस लोक में या परलोक में इस प्रकार की मान्यता में रहेंगे, या इस प्रकार के गुण आत्मसात् करेंगे तब भगवान हम पर कृपा करेंगे। इस प्रकार उन्होंने जो भी दृढ़ता की थी, सब कुछ बतला दिया। उनमें से किसी ने कहा कि हमारा गुण है भगवान के बिना अन्य प्रत्येक स्थान से वैराग्य रखना, तो किसी ने प्रसन्नता के साधन में आत्मनिष्ठा को बताया, तो किसी ने भगवान में प्रीति रखना एवं किसी ने धर्माचरण करते रहना आदि विभिन्न बातें कहीं। परन्तु श्रीजीमहाराज ने अपने मन में जो धारणा बना रखी थी, उसे किसी ने नहीं बताया।
\nअतः श्रीजीमहाराज बोले कि, “किसी को यदि मात्र निष्काम व्रत में दृढ़ता हो, तो उसे इस लोक तथा परलोक में कभी-कहीं पर भी भगवान से पृथकता नहीं रहेगी तथा उस पर हमारे स्नेह में भी कभी कमी नहीं होगी। और, यहाँ के हरिभक्तों में निष्काम व्रत के प्रति अतिशय दृढ़ता बनी हुई देखकर ही हम यहाँ टिके हुए हैं। जिसे निष्काम व्रत के प्रति अतिशय दृढ़ता बनी हुई है, वह चाहे हज़ार कोस दूर क्यों न हो, हम उसके पास ही हैं। परन्तु जिसे इस व्रत में शिथिलता है, वह हमारे पास रहते हुए भी हमसे एक लाख कोस दूर है! वास्तव में हमें निष्कामी भक्त के हाथ की गई सेवा ही प्रिय लगती है। जैसे कि ये मूलजी ब्रह्मचारी अतिशय दृढ़ निष्कामी हरिभक्त हैं, अतः उनके द्वारा की गई सेवा हमें अत्यंत प्रिय लगती है। यदि कोई अन्य पुरुष सेवा-चाकरी करता है, तो वह हमें उतनी रास नहीं आती, जितनी मूलजी ब्रह्मचारी की सेवा रास आती है!
\n“और, हम जो-जो वार्ता करते हैं, उसमें भी निष्काम व्रत की बात का ही अतिशय प्रतिपादन होता है। तथा जिस दिन से हम प्रकट हुए हैं, उस दिन से हम निष्काम व्रत की ही दृढ़ता करते आ रहे हैं। और, सभा हो रही हो, तब यदि किसी स्त्री अथवा पुरुष को आपस में देखने से कुछ अंतर आ जाए और वह उसको छिपाने के लिए चाहे जितनी युक्ति करे, परन्तु हमें जानकारी हुए बिना नहीं रहती। तब उस मनुष्य पर हमारी अत्यंत अप्रसन्नता हो जाती है। हमारे मुख पर भी कालिमा छा जाती है और उसका घोर दुःख होता है, किन्तु मर्यादावश कुछ अधिक कह नहीं सकते। इसके अतिरिक्त हमारी रीति साधुता की है। अतः मन ही मन समझकर मौन रह जाते हैं। परन्तु यदि राजा जैसे तौर-तरीके अपनाएँ, तो उसको कठोर दंड मिल सकता है। इसलिए, हमने पहले से ही बड़े-बड़े सभी परमहंसों और सभी बड़ी स्त्री-भक्तों से यह बात कह रखी है कि यदि सत्संग में किसी पुरुष तथा स्त्री को कभी निष्काम व्रत के पालन में कोई चूक हो गई, तो ऐसी बात हमें सुनाना मत! क्योंकि ऐसी बात सुनने पर हमें उतना ही शोक होता है, जितना कि किसी वन्ध्य को वर्षों बाद पुत्रजन्म हुआ हो, और उस नवजात पुत्र की मृत्यु हो गई हो! ऐसी हालत में हमारे मन में यह विचार तक उत्पन्न हो जाता है कि हमें समूचे सत्संग को छोड़कर चले जाना है! अतः जो निष्काम व्रत का पालन करता है, वही हमें प्रिय है और इस लोक तथा परलोक में उसका और हमारा सुदृढ़ मिलाप रहता है।”
\nतब हरजी ठक्कर ने प्रश्न किया कि, “निष्काम व्रत (ब्रह्मचर्य) कौनसे उपाय से अतिशय सुदृढ़ हो सकता है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “उसके लिए एक ही उपाय नहीं है। उसके लिए तो तीन उपाय हैं। जैसे हाँकनेवाला, बैल, पहिये, धुर, जुआ आदि सब कुछ मिलकर एक गाड़ी बनती है, वैसे ही निष्काम व्रत को सुदृढ़ बनाने के लिए भी कुछेक सामग्री की आवश्यकता रहती है। उसमें भी तीन उपाय अत्यन्त मुख्य हैं। उनमें से सबसे पहला उपाय है, मन को वश में करना। मन में निरन्तर ऐसा मनन करें कि ‘मैं आत्मा हूँ, देह नहीं’ तथा उसको भगवान की कथा श्रवणादि नवधा भक्ति में निरन्तर जोड़े रखना! किन्तु क्षणमात्र के लिए भी उसे बेकार न रहने देना! जैसे किसी मनुष्य ने भूत को वश में कर लिया था, किन्तु जब वह भूत को कोई काम नहीं बताता, तब भूत उसे खाने को तैयार हो जाता था! वैसे ही यह मन भी भूत के समान ही है। जब उसे भगवद्भक्ति में नहीं लगाया जाएगा, तब वह अधर्म के संकल्प करेगा और वही है, भूत की तरह जीव को खाने की मन की तत्परता! इसलिए, मन को निरन्तर भगवान के कथा-कीर्तनादि में जोड़े रखना, तभी जानना कि मन वश में हो गया है।
\n“इस व्रत की दृढ़ता के लिए दूसरा उपाय है कि प्राण को नियमबद्ध रखना! जैसे गीता में भगवान ने बताया है कि, ‘आहार-विहार में संयम बरतना। खाने की अतिशय लोलुपता मत रखना!’ इस प्रकार बरतेगा तभी जानना कि उसके प्राण नियमबद्ध हैं। प्राणों को बिना नियमबद्ध किए तो मन से खाने की तृष्णा मिटती ही नहीं और उसकी रसनेन्द्रिय अनेक प्रकार के रसों की ओर दौड़ती ही रहेगी! ऐसे मौके पर उसने जो भी इन्द्रियाँ वश में की हैं, वे भी स्वच्छंद हो जाएँगी! अतः आहार को नियमबद्ध रखते हुए प्राण को नियमानुकूल बनाना चाहिए।
\n“इस व्रत की दृढ़ता का तीसरा उपाय यह है कि इस सत्संग में जिस-जिसको जो-जो नियम बताए गए हैं, उनके अनुसार अपनी देह को बनाए रखना। इस प्रकार जो पुरुष इन तीन नियमों को सुदृढ़ बनाए रखता है, उसको निष्काम व्रत की अतिशय दृढ़ता रहती है। इस विषय में कभी ऐसी धारणा न रखें कि, ‘इस प्रकार निष्कामव्रत रखना अत्यंत कठिन है।’ क्योंकि वस्तुतः जो साधु होता है, उसे ऐसे नियमों का पालन करना कोई दुष्कर साधना नहीं है। जो वास्तव में साधु होता है, वह तो काम, क्रोध, लोभादि शत्रुओं का बल होने पर भी भगवान को प्रसन्न करने के लिए उन दोषों का परित्याग कर दे, तभी वह पक्का साधु कहलाता है। और, मनुष्यदेह द्वारा न हो सके, ऐसा क्या है? जिसका भी हम नित्य अभ्यास करें, तो वह अवश्य सिद्ध हो जाता है। जैसे कुएँ के किनारे पर लगे कठिन पत्थर पर भी नित्य पानी खींचते रहने से नरम डोरी भी उस पत्थर को काट देती है, वैसे ही जो साधु है, वह यदि जिस स्वभाव को टालने के लिए सदैव अभ्यास करता रहता है तो वह स्वभाव कब तक टिक सकेगा? उसका तो निश्चय रूप से नाश हो जाएगा। इसलिए, जिसको निष्काम व्रत रखना हो उसे इन तीन उपायों को दृढ़तापूर्वक अपना लेना चाहिए।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/166.mp3" }, { "english_title": "Are the ElementsJadorChaitanya?", "english_text": "On Bhādarva sudi 1, Samvat 1880 [5 September 1823], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on the veranda outside the east-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white dhotiyu and had covered Himself with a white cotton cloth. He had also tied a black-bordered cloth around His head. At that time, some paramhansas were singing to the accompaniment of a dukad and sarodā, while other paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him in an assembly.
\nShriji Mahārāj then said, “Please stop the devotional songs, and let us conduct a question-answer session in order to dispel drowsiness.”
\nHaving said that, Shriji Mahārāj continued, “First of all, allow Me to ask a question: The 24 elements such as the indriyas, antahkaran, etc. - which are the result of māyā - reside in the jiva. Now, are those elements jad, or are they chaitanya?”
\nThe paramhansas replied, “Those elements are definitely chaitanya.”
\nHearing the reply, Shriji Mahārāj countered, “If those elements are chaitanya, then along with the jiva residing in this body, there should be 24 jivas for the 24 elements. Thus, when the jiva attains liberation, it would be distributed among all of them; moreover, all sins that are committed by the jiva would also be distributed among all of them. Therefore, the experiencer of pleasure and pain cannot be said to be just one jiva. Furthermore, the three types of karmas - sanchit karmas, prārabdha karmas and kriyamān karmas - cannot be said to apply to just one jiva. Furthermore, in the past, when Nārad and the others became liberated, only their own jiva became liberated, but there is no mention of the jivas of the 24 elements becoming liberated as well.”
\nBy using such logic, Shriji Mahārāj proved the elements to be without a jiva. He then logically disproved each answer given by the paramhansas. As a result, the paramhansas were unable to answer the question in any way at all.
\nShriji Mahārāj then said, “Here, allow Me to answer the question. Due to the difference between an effect and its cause, there are two types of elements. The elements that are in the form of the cause are chaitanya, and the elements that are in the form of the effect are jad. Now, in actuality, the jiva resides in the heart; but through its power of consciousness, it behaves with oneness with the body, indriyas and antahkaran. As a result, the body, indriyas, etc., appear to be chaitanya, but in reality they are jad.
\n“When that jiva becomes a devotee of God and attains the abode of God, the elements which are jad are left behind. Now, as those 24 elements are produced from māyā, they are forms of māyā and are jad; they appear differently in the form of the body, indriyas and antahkaran. For example, there is one pruthvi that assumes the five forms of the skin, flesh, marrow, bones and muscles. Due to the ingenuity of the maker, it also comes in the form of glass. In the same way, that māyā, due to the will of God, appears in different forms - the body, the indriyas, etc.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "તત્ત્વ જડ છે કે ચૈતન્ય? તેનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૦ના ભાદરવા સુદિ ૧ પડવાને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં ઉગમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ વિરાજમાન હતા અને ધોળું ધોતિયું પહેર્યું હતું ને ધોળી ચાદર ઓઢી હતી ને કાળા છેડાની ધોતલી મસ્તકે બાંધી હતી ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી ને પરમહંસ દૂકડ-સરોદા લઈને ગાવતા હતા.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “કીર્તન રાખો, પ્રશ્ન-ઉત્તર કરીએ તો આળસ મટે.” એમ કહીને શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “પ્રથમ હું એક પ્રશ્ન પૂછું છું જે, આ જીવને વિષે માયાનાં કાર્ય એવાં જે ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ આદિક ચોવીસ તત્ત્વ તે રહ્યાં છે, તે એ તત્ત્વ જડ છે કે ચૈતન્ય છે?” પછી પરમહંસે કહ્યું જે, “એ તત્ત્વ ચૈતન્ય તો ખરાં.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જ્યારે એ તત્ત્વ ચૈતન્ય છે ત્યારે આ શરીરને વિષે જીવ છે તે ભેળા ચોવીસ તત્ત્વના પણ ચોવીસ જીવ થયા. ત્યારે આ જીવનું જે કલ્યાણ થશે તે પણ સર્વને વહેંચાતું ભાગે આવશે ને જે પાપ કરશે તે પણ સર્વેને વહેંચાતું ભાગે આવશે. ત્યારે સુખ-દુઃખનું જે ભોક્તાપણું તે એક જીવને વિષે જ નહીં કહેવાય અને સંચિત, પ્રારબ્ધ ને ક્રિયમાણ એ ત્રણ પ્રકારનાં જે કર્મ તે પણ એક જીવને જ નહીં કહેવાય. અને નારદાદિક જે પૂર્વે મુક્ત થયા છે તેમનો એક પોતપોતાનો જીવ જ મુક્ત થયો છે પણ તે ભેળા ચોવીસ તત્ત્વના જીવ તો મુક્ત થયા કહ્યા નથી.” એવી રીતે આશંકા કરીને તત્ત્વને નિર્જીવ કરી દેખાડ્યાં. પછી તેમાં જે જે રીતે પરમહંસે ઉત્તર કર્યા તેને તેને આશંકા કરીને ખોટા કરી નાખ્યા. તે કોઈ રીતે પરમહંસથી ઉત્તર થયો નહીં. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “લ્યો, એનો ઉત્તર અમે કરીએ જે, એ તત્ત્વ જે તે કાર્ય-કારણ ભેદે કરીને બે પ્રકારનાં છે; તેમાં કારણરૂપ જે તત્ત્વ૧૦૩ છે તે ચૈતન્ય છે ને કાર્યરૂપ જે તત્ત્વ છે તે જડ છે. અને આ જીવ છે તે પોતે વિશેષ સત્તાએ કરીને હૃદયને વિષે રહ્યો છે ને પોતાની સામાન્ય સત્તાએ કરીને દેહ, ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણમાં તદાત્મકપણે મળ્યો છે; તેણે કરીને એ દેહાદિક ચૈતન્ય જેવાં જણાય છે પણ એ તો જડ જ છે. અને જ્યારે એ જીવ ભગવાનનો ભક્ત થઈને ભગવાનના ધામમાં જાય છે ત્યારે જડ એવાં જે તત્ત્વ તે પડ્યાં રહે છે. અને એ ચોવીસ તત્ત્વ છે તે માયામાંથી થયાં છે, માટે માયારૂપ છે ને જડ છે. અને દેહ, ઇન્દ્રિયો ને અંતઃકરણરૂપે જુદાં જુદાં જણાય છે, તે તો જેમ એક પૃથ્વી છે તે જ ત્વચા, માંસ, મજ્જા, અસ્થિ ને સ્નાયુ એ પાંચરૂપે થઈ છે ને કાચરૂપે પણ કરનારાની કીમતે થઈ છે, તેમ એ માયા છે તે પરમેશ્વરની ઇચ્છાએ કરીને એ દેહાદિકરૂપે જુદે જુદે પ્રકારે જણાય છે.”૧૦૪
", "gujarati_footnote": "૧૦૩. કાર્યરૂપ જડ તત્ત્વોના અભિમાની જે દેવતાઓ તે કારણરૂપ તત્ત્વ કહેવાય છે.
\n૧૦૪. એક જ પૃથ્વી ચામડી, માંસ વગેરે ભિન્ન ભિન્ન રૂપે તથા કારીગરની સૂઝ પ્રમાણે કાચના વિવિધ આકારો તેમજ હીરા, મોતી વગેરે મોંઘા પદાર્થરૂપે પણ થઈ છે. તેવી જ રીતે એક જ માયા શરીરરૂપે તથા ઇન્દ્રિયો વગેરે રૂપે ભિન્ન ભિન્ન થઈ છે.
", "hindi_title": "चौबीस तत्त्व जड या चैतन्य?", "hindi_text": "संवत् १८८० में भाद्रपद शुक्ला प्रतिपदा (५ सितम्बर, १८२३) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पूर्वी द्वार के कमरे के बरामदे में विराजमान थे। उन्होंने श्वेत धोती पहनी थी, सफ़ेद चादर ओढ़ी थी और काले पल्ले की धोती मस्तक पर बाँधी थी। उनके समक्ष परमहंस तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी। परमहंस दुक्कड़-सरोद लेकर कीर्तन-गान कर रहे थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “अब कीर्तन रोककर प्रश्नोत्तर का प्रारम्भ करें, जिससे कि आलस्य मिट जाए!” ऐसा कहकर श्रीजीमहाराज कहने लगे कि, “सबसे पहले मैं एक प्रश्न पूछता हूँ कि इस जीव के साथ रहे इन्द्रियाँ और अन्तःकरण आदि चौबीस तत्त्व माया का ही कार्य है। वे चौबीसों तत्त्व जड हैं या चैतन्य?”
\nतब परमहंसों ने कहा कि, “वास्तव में ये तत्त्व तो चैतन्य हैं।”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “ये तत्त्व यदि चैतन्य ठहरे, तब शरीरस्थ जीव के साथ चौबीस तत्त्वों के भी चौबीस जीव हुए। ऐसी स्थिति में जीवात्मा का कल्याण होगा, वह कल्याण प्रत्येक तत्त्व के लिए समान हिस्से के अनुसार विभाजित हो जाएगा, अथवा यदि जीवात्मा ने कुछ पाप किया हो, वह पाप के परिणाम भी चौबीस हिस्सों में विभाजित होकर सभी को भोगना पड़ेगा! उस समय यह नहीं कहा जाएगा कि सुख-दुःख का भोक्ता केवल एक जीव ही है। और, संचित, प्रारब्ध एवं क्रियमाण, ये तीन प्रकार के कर्म भी अकेले जीव से ही सम्बंधित नहीं होंगे। पूर्वकाल में नारद-सनकादि जो मुक्त हो चुके हैं, उनका एकमात्र अपना-अपना जीव ही मुक्त हुआ है, परन्तु उस जीवात्मा के साथ-साथ चौबीस तत्त्वों ने भी मुक्तस्थिति प्राप्त नहीं की थी!”
\nइस प्रकार श्रीजीमहाराज ने तो इन तर्कों से सभी तत्त्वों को निर्जीव प्रमाणित कर दिया और परमहंसों के उत्तर को असत्य प्रमाणित कर दिया। अतः किसी परमहंस से उत्तर नहीं हो पाया।
\nतत्पश्चात् श्रीजीमहाराज स्वयं कहने लगे कि, “लीजिए, इसका उत्तर हम देते हैं कि ये तत्त्व कार्य-कारण भेद से दो प्रकार के हैं। उनमें कारणरूप जो तत्त्व है, वह चैतन्य है, किन्तु कार्यरूप तत्त्व जड है। और, जीवात्मा स्वयं अपनी विशेष सत्ता द्वारा हृदय में निवास करके रहता है तथा अपनी सामान्य सत्ता से वह देह, इन्द्रियों और अन्तःकरण में तादात्म्य रूप से मिल गया है। अतः देहादि सब कुछ चैतन्य जैसे ही दिखते हैं। जबकि वह तो केवल जड ही हैं! और, जब यह जीव भगवान का भक्त होकर भगवान के धाम में जाता है, तब जड तत्त्व धरे ही रह जाते हैं। वे चौबीस तत्त्व माया में से हुए हैं, इसीलिए वे मायारूप हैं और जड हैं। और, वह देह, इन्द्रिय और अन्तःकरण रूप से पृथक्-पृथक् दिखाई पड़ते हैं, वह तो जैसे एक पृथ्वी ही त्वचा, मांस, मज्जा, अस्थियों एवं स्नायुओं के पाँच रूपों से बनी हुई है, वैसे ही वह माया परमेश्वर की इच्छा से देह-इन्द्रिय आदि अलग अलग रूप से दिखायी पड़ती है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/167.mp3" }, { "english_title": "The Underground Store of Grains", "english_text": "Approximately an hour-and-a-half before sunrise on Bhādarvā sudi 11, Samvat 1880 [16 September 1823], Shriji Mahārāj awoke from sleep and sat on a large, decorated cot that had been placed over the underground store of grains in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white khes and had covered Himself with a white blanket. He had also tied a black-bordered cloth around His head.
\nAt that time, Shriji Mahārāj summoned all of the paramhansas and devotees. Then, addressing them, He began, “I slept very soundly last night, and though I tried very hard to awake, I could not. During that sleep, I thought a great deal. It is based upon these thoughts that I have taken a resolution, about which I shall now tell you.”
\nHe then said, “Even before I met Rāmānand Swāmi, I could see My ātmā as if it were before My eyes, and I also see it now. That ātmā is luminous with light like that of the sun. Even amidst the activities of all My indriyas, I do not lose awareness of that ātmā for even a moment.
\n“In actual fact, such ātmā-realization is very difficult to attain. Only a fortunate person who has sanskārs of many past lives is able to attain such realization, whereas if someone else were to contemplate upon the ātmā for even a hundred years, he would still not attain realization.
\n“So how can one attain ātmā-realization? Well, when one meditates on the form of Shri Krishna Bhagwān, it is not at all difficult to attain realization. Conversely, no one should even hope of realizing or seeing the ātmā by merely contemplating upon it without meditating on God. However, by the upāsanā of God, narrating His divine incidents, chanting His holy name, and observing one’s dharma, it is not at all difficult for the jiva to attain liberation; it is an easy path - like crossing the ocean by sitting in a boat. In contrast, to attain liberation through ātmā-realization is a difficult path - like tying gourds to oneself and trying to cross the ocean.
\n“The only reason why I deliver such talks about knowledge of the ātmā is that if one can realize one’s ātmā to be distinct from the body, then one will no longer harbor any love for one’s body or for one’s relatives. Then, there would no longer be any hindrances in the bhakti of God. This is the only reason; but one should not think that it is possible to attain liberation by the knowledge of the ātmā alone.
\n“Also, there are sayings in the world such as, ‘Man hoy changā to kathrotmā Gangā.’1 But they are not true. Because regardless of how much a person may have mastered samādhi, or how thoughtful he may be, if he begins to stay in the close company of women, there is no way in which he could maintain his dharma. Similarly, regardless of how staunch a woman may be in observing dharma, if she stays in the close company of men, then she would also in no way be able to maintain her dharma. Thus, no one should believe that men and women can stay in each other’s company and still be able to maintain their dharma. This fact is true, and no one should doubt it.
\n“When can one maintain one’s dharma? Only if those who are paramhansas and brahmachāris abide by the niyams prescribed for them, such as brahmacharya, will they be able to maintain their dharma. The same is true for women; only if they abide by the niyams prescribed for them will they be able to maintain their dharma as well. In the same way, if all other satsangi householders abide by the niyams prescribed for them - including not staying in an isolated place with even one’s young mother, sister or daughter and not extensively looking at them either - then they will also be able to maintain their dharma.
\n“In this way, observance of one’s dharma, upāsanā of the form of God, listening to and narrating the divine incidents of God’s avatārs, and chanting His holy name - these four are the only attributes fundamentally necessary for the jiva’s liberation.
\n“Indeed, all of you realize Me to be God. So, wherever I have organized festivals; wherever all of the paramhansas and brahmachāris, male and female satsangi devotees have gathered; when I have had devotional songs sung; when I have delivered discourses; when My puja has been performed; etc. - all such actions and incidents should be narrated, heard, and contemplated upon in the mind. If a person remembers these during his last moments, his jiva will certainly attain the abode of God. In this way, all of My divine actions and incidents, as well as the chanting of My name, are redemptive. When I explained this to Swarupānand Swāmi, the agonizing pain in his body due to his illness was completely relieved, and he felt profound peace. In fact, he could see his own ātmā very well, yet it was of no use.
\n“One should also narrate and listen to the divine incidents of the previous avatārs of God such as Rām, Krishna, etc., wherever those incidents may have taken place.
\n“It is for the purpose of consolidating those four attributes in you that I have extensively propagated the eight scriptures, namely the Shrimad Bhāgwat and others. Thus, those scriptures should be read and studied; and only those four attributes should be emphasized.
\n“Also, realize that to try to attain liberation by only observing dharma without the other three attributes - upāsanā of God’s form, narrating and listening to God’s divine incidents, and chanting His holy name - would be as difficult as trying to cross the ocean after tying gourds to oneself. Yet, though a person has the refuge of the form of God; though he narrates and listens to God’s divine incidents and though he chants the name of God, if he does not observe dharma, he should be known to be as foolish as one who tries to cross the ocean carrying a stone slab upon his head; he should also be known to be like an outcast.
\n“Thus, a jiva can attain liberation only by those four attributes. Without them, there are no other means by which one can attain liberation. However, one should only listen to and sing the devotional songs and poems written by Muktānand Swāmi and other sādhus. Devotional songs and poems composed by other poets can also be heard and sung if they describe the divine actions and incidents of God. But poems and devotional songs like those composed by the likes of Kabir and Akhā should neither be sung nor heard.”2
\nConcluding, Shriji Mahārāj said, “All of you have faith in Me. If I were to mislead you with unfounded talks, it would amount to throwing all of you into a well and sealing it with a stone slab so that there would be no hope of escape. However, if, because of your faith in My words, you are misled along the wrong path, then of what good would that be to Me? Thus, these discourses are for the sake of your liberation. I have told you this out of affection for all of you, so now all of you should understand it and strictly live by it.”
\nHaving said this, Shriji Mahārāj finally added, “Now, if you have decided to act according to the discourse which I have just delivered, then come forward one by one and touch My feet. While doing so, take an oath and pledge, ‘I definitely want to behave accordingly.’”
\nThereupon, all of the paramhansas and satsangis happily got up and touched Shriji Mahārāj’s holy feet and bowed before Him. Thereafter, He told the ladies to do the same. So, standing at a distance, the ladies also pledged and took an oath to behave accordingly. Shriji Mahārāj was very pleased with this. Thereafter, He retired to His residence.
", "english_footnote": "‘If the mind is pure, then a vessel of water is as good as Gangā-water,’ i.e. if the mind is pure, there is no need to bathe in the Gangā to become pure.
\n2. All of the successors of the Kabir-Panth are known as Kabirs. In this sect, many of the former Kabirs believed that God was formless and were against the worship of murtis. Because their kirtans spoke against the belief that God possesses a definite form, Shriji Maharaj prohibits singing or listening to their kirtans.
\nIn this succession of Kabirs, one Kabir felt that only knowledge of the ātmā does not suffice. There should be a place for devotion of God. He promoted the devotion of God and wrote kirtans promoting devotion. This Kabir’s kirtans include: ‘Jahā sadguru khele vasant...’ and ‘Bhagya bade jahā sant padhāre...’ These kirtans are well-known in the Swaminarayan Sampraday.
\nDuring the middle ages, one poet named Akhā refuted spiritual discourses, worship of murtis, and other form of devotion to God in his kirtans. Moreover, he spoke against the tilak, mālā, kanthi, and other such useful items in devotion. Therefore, Shriji Maharaj prohibits singing or listening to his kirtans.
", "gujarati_title": "જારની ખાણનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૦ના ભાદરવા સુદિ ૧૧ એકાદશીને દિવસ રાત્રિ પાછલી છ ઘડી રહી ત્યારે શ્રીજીમહારાજ સૂતા ઊઠીને શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં જારની ખાણ ઉપર ઢોલિયો ઢળાવીને વિરાજમાન થયા હતા ને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો ને ધોળી પછેડી ઓઢી હતી ને શ્યામ છેડાની ધોતલી મસ્તકે બાંધી હતી.
\nપછી પરમહંસ તથા હરિભક્તને તેડાવીને તે પ્રત્યે બોલ્યા જે, “આજ તો અમને નિદ્રા૧૦૫ બહુ આવી, તે ઘણું ઊઠવાનું કર્યું પણ ઉઠાય નહીં. ને તે નિદ્રામાં અમે વિચાર ઘણો કર્યો છે. ને તે વિચાર કરીને જે નિર્ધાર કર્યો છે તે કહું છું જે, હું રામાનંદ સ્વામી પાસે આવ્યા મોર પણ આત્માને સાક્ષાત્ દેખતો ને હમણે પણ દેખું છું. તે આત્મા સૂર્યના જેવો પ્રકાશે યુક્ત છે. ને આ મારી સર્વે ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાને વિષે મને આત્માનું ક્ષણમાત્ર પણ વિસ્મરણ થતું નથી. પણ એ આત્મદર્શન થવું બહુ કઠણ છે; એવું આત્મદર્શન તો પૂર્વના ઘણાક જન્મના સત્સંસ્કારવાળો કોઈક વિરલો હોય તેને થાય છે અને બીજો તો એ આત્માનો વિચાર સો વર્ષ પર્યંત કરે તો પણ આત્માનું દર્શન થાય નહીં. એ તો ક્યારે થાય? તો જ્યારે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનની મૂર્તિનું ધ્યાન કરે ત્યારે એ આત્માને દેખવો એ કાંઈ કઠણ નથી; અને ભગવાનના ધ્યાન વિના કેવળ આત્માને વિચારે કરીને આત્મા જણાય છે કે દેખાય છે એવી તો આશા કોઈને રાખવી નહીં. અને ભગવાનની ઉપાસના કરવી ને ભગવાનનાં ચરિત્ર ગાવવાં-સાંભળવાં ને ભગવાનનું નામસ્મરણ કરવું ને પોતપોતાના ધર્મમાં રહેવું, એવી રીતે પોતાના જીવનું કલ્યાણ થવું તે કાંઈ કઠણ નથી; એ તો જેમ વા’ણમાં બેસીને સમુદ્રને તરવો એવો સુગમ માર્ગ છે. અને આત્મદર્શને કરીને કલ્યાણ કરવું, તે તો જેમ તુંબડાં બાંધીને સમુદ્ર તરવો એવો કઠણ માર્ગ છે. અને અમે જે આત્મજ્ઞાનની વાર્તા કરીએ છીએ તેમાં તો એટલું જ પ્રયોજન છે જે, ‘જો પોતાના આત્માને દેહથી જુદો માને તો દેહને વિષે પ્રીતિ ન રહે તથા દેહના સંબંધીને વિષે હેત ન રહે તથા ભગવાનની ભક્તિને વિષે કોઈ વિઘ્ન ન થાય.’ એટલું જ પ્રયોજન છે, પણ કેવળ એણે કરીને જ કલ્યાણ થાય એમ તો માનવું નહીં.
\n“અને વળી જગતમાં એમ વાર્તા છે જે, ‘મન હોય ચંગા તો કથરોટમાં ગંગા,’ એ વાર્તા ખોટી છે. એ તો ગમે તેવો સમાધિનિષ્ઠ હોય અથવા વિચારવાન હોય ને તે પણ જો સ્ત્રીઓના પ્રસંગમાં રહેવા માંડે તો એનો ધર્મ કોઈ રીતે રહે જ નહીં; અને ગમે તેવી ધર્મવાળી સ્ત્રી હોય ને તેને જો પુરુષનો સહવાસ થાય તો એનો પણ ધર્મ રહે જ નહીં. અને એવી રીતે સ્ત્રી-પુરુષને પરસ્પર સહવાસ થાય ને એનો ધર્મ રહે એવી તો આશા રાખવી નહીં. તે આ વાર્તા તે એમ જ છે પણ એમાં કાંઈ સંશય રાખવો નહીં. તે માટે ધર્મમાં તે ક્યારે રહેવાય? તો પરમહંસ હોય તથા બ્રહ્મચારી હોય ને તે જો પોતાના બ્રહ્મચર્યાદિક નિયમ કહ્યા છે તેમાં રહે તો એણે ધર્મમાં રહેવાય. અને સ્ત્રી હોય ને તે પણ જો પોતપોતાના નિયમ કહ્યા છે તેમાં વર્તે તો તેણે ધર્મમાં રહેવાય. અને બીજા જે સત્સંગી ગૃહસ્થ હોય તે પણ જો પોતપોતાના નિયમ કહ્યા છે તેમાં રહે ને યુવાન અવસ્થાવાળી જે પોતાની મા, બોન ને દીકરી તે ભેળે પણ એકાંતમાં ન બેસે ને તેની સામું પણ દૃષ્ટિ માંડીને ન જુએ, તો એણે ધર્મમાં રહેવાય. એવી રીતે ધર્મમાં રહેવું તથા ભગવાનના સ્વરૂપની ઉપાસના કરવી તથા ભગવાનના અવતાર-ચરિત્રનું શ્રવણ-કીર્તન કરવું તથા ભગવાનનું નામસ્મરણ કરવું, એ ચાર વાનાં જ જીવના અતિશય કલ્યાણને અર્થે છે. અને આ તમે સર્વે છો તે મને ભગવાન જાણો છો, તે અમે જ્યાં જ્યાં ઉત્સવ-સમૈયા કર્યા હોય ને જે ઠેકાણે પરમહંસ, બ્રહ્મચારી તથા હરિભક્ત સત્સંગી બાઈ-ભાઈ સર્વે ભેગાં થયાં હોય ને અમે કીર્તન ગવરાવ્યાં હોય ને વાર્તા કરી હોય ને અમારી પૂજા થઈ હોય, એ આદિક જે અમારાં ચરિત્ર-લીલા તેને કહેવાં ને સાંભળવાં ને તેનું મનમાં ચિંતવન કરવું. અને જેને એનું ચિંતવન અંતકાળે જો થઈ આવ્યું હોય તો તેનો જીવ ભગવાનના ધામને જરૂર પામે. માટે એવાં જે અમારાં એ સર્વે ચરિત્ર, ક્રિયા તથા નામસ્મરણ તે કલ્યાણકારી છે. અને આવી રીતે અમે સ્વરૂપાનંદ સ્વામીને વાર્તા કરી હતી તે વાર્તાને ધારી, ત્યારે દેહમાં જે મંદવાડનું ઘણું દુઃખ હતું તે સર્વે નિવૃત્તિ પામી ગયું ને પરમ શાંતિ થઈ. પણ એ ઘણાય આત્માને દેખતા હતા તોય પણ તેણે કરીને કાંઈ સિદ્ધિ થઈ નહીં. અને વળી પરોક્ષ જે શ્રીકૃષ્ણ-રામચંદ્રાદિક ભગવાનના અવતાર તેમનાં જે ચરિત્ર તે જ્યાં જ્યાં કહ્યાં હોય તેને પણ સાંભળવાં ને ગાવવાં. અને એ ચાર વાનાંની દૃઢતા થાય તેને અર્થે અમે શ્રીમદ્ભાગવત આદિક આઠ ગ્રંથનું અતિશય પ્રતિપાદન કર્યું છે; માટે એ ગ્રંથને સાંભળવા ને ભણવા ને એ ચાર વાનાંની જ વાર્તા કરવી.
\n“અને વળી ભગવાનની મૂર્તિની ઉપાસના ને ભગવાનનાં ચરિત્ર ને ભગવાનનું નામસ્મરણ એ ત્રણ વાનાં વિના કેવળ ધર્મે કરીને કલ્યાણ થવું તે તો તુંબડાં બાંધીને સમુદ્ર તરવો તેવું કઠણ છે. અને ભગવાનની મૂર્તિનો આશ્રય હોય ને ભગવાનનાં ચરિત્રને ગાતો-સાંભળતો હોય ને ભગવાનનું નામસ્મરણ કરતો હોય ને જો તેમાં ધર્મ ન હોય તો તે માથે પાણો લઈને સમુદ્રને તરવાને ઇચ્છે એવો જાણવો ને તેને ચંડાળ જેવો જાણવો. માટે એ ચાર વાનાંએ કરીને જ જીવનું કલ્યાણ જરૂર થાય છે, પણ એ વિના બીજું કોઈ એવું સાધન નથી જે જેણે કરીને કલ્યાણ થાય. અને મુક્તાનંદ સ્વામી આદિક સાધુનાં જે કાવ્ય, કીર્તન તે ગાવવાં ને સાંભળવાં તથા ભગવાનનાં અવતાર-ચરિત્રે યુક્ત એવાં કાવ્ય, કીર્તન બીજા કવિનાં હોય તો તેને પણ ગાવવાં ને સાંભળવાં; પણ કબીર ને અખાનાં જે કાવ્ય, કીર્તન હોય તથા એ જેવાં જેનાં જેનાં કાવ્ય, કીર્તન હોય તેને ગાવવાં નહીં ને સાંભળવાં પણ નહીં.૧૫૯ અને તમારે સર્વેને મારે વિષે વિશ્વાસ છે ને હું તમને જેવી-તેવી અવળી વાતે ચઢાવી દઉં, તો જેમ સર્વેને કૂવામાં નાંખીને ઉપરથી પાણાની શિલા ઢાંકે ત્યારે તેને નીકળવાની આશા જ નહીં, તેમ તમે પણ મારા વચનને વિશ્વાસે કરીને અવળે માર્ગે ચઢી જાઓ તો એમાં મારું શું સારું થાય? માટે આ વાર્તા તમારા કલ્યાણની છે તે મેં તમને હેતે કરીને કહી છે; તે સારુ તમો સર્વે હવે આવી જ રીતે સમજીને દૃઢપણે વર્તજો.” એમ કહીને પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જો તમે સર્વે આ અમે વાર્તા કરી એવી રીતે વર્તવાનો નિશ્ચય કર્યો હોય તો એક એક આવીને મારે પગે અડીને સમ ખાવ ને એવી પ્રતિજ્ઞા કરો જે, અમારે દૃઢપણે એમ જ વર્તવું છે.” પછી સર્વે પરમહંસ તથા સત્સંગી રાજી થકા ઊઠીને શ્રીજીમહારાજનાં ચરણકમળનો સ્પર્શ કરીને નમસ્કાર કરીને પાછા બેઠા. પછી સર્વે બાઈઓને પણ એવી રીતે કહ્યું, ત્યારે બાઈઓએ પણ છેટે ઊભી રહીને એમ વર્તવાનું નિશ્ચય કરીને સમ ખાધા. પછી શ્રીજીમહારાજ પ્રસન્ન થકા પોતાને ઉતારે પધાર્યા.
", "gujarati_footnote": "૧૦૫. યોગનિદ્રા.
\n૧૫૯. કબીરની ગાદી પર જે આવે તે બધા કબીર તરીકે ઓળખાય છે. આ પંથમાં પહેલાના કેટલાક કબીર નિરાકારના ઉપાસક હતા તથા મૂર્તિપૂજાના વિરોધી હતા. આથી તેઓનાં કીર્તનોમાં સાકાર ઉપાસનાનું ખંડન થતું હોવાથી અહીં શ્રીજીમહારાજ તેમનાં કીર્તનોનો નિષેધ કરે છે.
\nઆ જ પરંપરામાં એક કબીરને લાગ્યું કે એકલા આત્મજ્ઞાન કરતાં જીવનમાં ભક્તિનું પણ સ્થાન હોવું જોઈએ. તેથી એમણે ભક્તિમાર્ગનું પણ પ્રવર્તન કર્યું અને તે પ્રકારનાં કીર્તનોની રચના કરી. આ કબીરનાં કીર્તનો જેવાં કે - ‘જહાં સદ્ગુરુ ખેલે વસંત...,’ ‘ભાગ્ય બડે જહાં સંત પધારે…’ વગેરે સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયમાં પણ પ્રચલિત છે.
\nમધ્યકાલીન યુગના કવિ અખાએ પોતાનાં કીર્તનોમાં કથાવાર્તા, મૂર્તિપૂજા વગેરે ભગવાનની ભક્તિ સંબંધી ક્રિયાઓ તેમ જ તિલક, માળા, કંઠી વગેરે ભક્તિમાં ઉપયોગી સાધનોનું ખંડન કર્યું હોવાથી શ્રીજીમહારાજ અહીં તેનાં કીર્તનો ગાવા કે સાંભળવાનો નિષેધ કરે છે.
", "hindi_title": "भगवान के चरित्रों का गान", "hindi_text": "संवत् १८८० में भाद्रपद शुक्ला एकादशी (१६ सितम्बर, १८२३) को रात्रि की पिछली छः घड़ी शेष रही तब श्रीजीमहाराज नींद से उठकर श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में ज्वार की खौं पर पलंग बिछवाकर विराजमान हुए। उस समय उन्होंने श्वेत धोती धारण की थी, सफ़ेद चादर ओढ़ी थी और श्याम पल्ले की धोती मस्तक पर बाँधी थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज परमहंसों तथा हरिभक्तों को बुलवाकर उनसे कहने लगे कि, “आज तो हमें बहुत नींद आई और हमने उठने की बहुत कोशिश की लेकिन उठा नहीं गया। उस निद्रावस्था में हमने बहुत विचार किया, फिर उस पर जो निश्चय किया है, वह बताता हूँ कि मैं रामानन्द स्वामी के सान्निध्य में आने के पहले से ही आत्मा को साक्षात् देखता था और अब भी देखता हूँ। वह आत्मा सूर्य के समान प्रकाशयुक्त है। और, मुझे अपनी समस्त इन्द्रियों की क्रिया करते हुए भी आत्मा का क्षणमात्र विस्मरण नहीं होता। हालाँकि ऐसा आत्मदर्शन होना अत्यन्त कठिन है, वह तो पूर्व के अनेक जन्मों के सत्संस्कारवाले किसी बिरले को ही होता है। अन्य मनुष्य एक सौ वर्षों तक भी आत्मा पर विचार करता रहे, फिर भी आत्मा का दर्शन नहीं होता। वह तभी संभव है, जब मुमुक्षु श्रीकृष्ण भगवान की मूर्ति का ध्यान करे! तब उसे आत्मा को देखने में कोई कठिनाई नहीं होती। किन्तु भगवान के ध्यान के बिना केवल आत्मा के विचार द्वारा आत्मा ज्ञात हो, या उसके दर्शन हो, ऐसी आशा किसी को नहीं रखनी चाहिए।
\n“और, भगवान की उपासना करना, भगवान के चरित्रों का गान करना, उन्हें सुनना, भगवान का नामस्मरण करना तथा अपने-अपने धर्म में रहना, इन साधनों के द्वारा जीव का कल्याण अवश्य होता है। उसमें कोई कठिनाई नहीं होगी और यह तो ऐसा है कि जैसे जहाज में बैठकर समुद्र को पार किया जाए, ऐसा सुगम मार्ग है। किन्तु, आत्मदर्शन द्वारा कल्याण करने का प्रयास तो तुम्बे बाँधकर समुद्र को पार करने जैसा कठिन है।
\n“और, हम आत्मज्ञान की जो वार्ता करते हैं, उससे मात्र इतना ही प्रयोजन है कि, ‘यदि कोई अपनी आत्मा को देह से पृथक् माने, तो उसे देह से प्रीति न रहे, तथा देह के सम्बंधीजनों से भी स्नेह न रहे, तथा भगवान की भक्ति में कोई विघ्न भी उपस्थित न हो।’ इतना ही आत्मज्ञान की वार्ता करने का हमारा प्रयोजन है, परन्तु केवल आत्मज्ञान से ही कल्याण हो जाएगा, ऐसा तो कभी भी नहीं मानना।
\n“और, जगत में एक बात होती है कि, ‘मन होय चंगा तो कठौती में गंगा।’ परन्तु यह बात मिथ्या है। क्योंकि चाहे कैसा भी समाधिनिष्ठ अथवा विचारवान पुरुष हो, फिर भी वह स्त्रियों सहवास करने लगे, तो उसका धर्म किसी भी प्रकार से नहीं रह सकता। तथा चाहे कैसी ही धर्माचरणवाली स्त्री हो, उसका यदि परपुरुष के साथ सहवास हो जाए, तो उसका भी धर्म नहीं ही रहता। इस तरह स्त्री-पुरुष का परस्पर सहवास होने पर भी उनका धर्म रहे, ऐसी तो आशा ही नहीं रखनी चाहिए! यह बात सौ प्रतिशत सत्य ही है, इसमें किसी भी तरह का संशय नहीं रखना चाहिए।
\n“अतः धर्मपालन में कब सुदृढ़ रह सकते हैं? तो परमहंस तथा ब्रह्मचारी शास्त्रकथित ब्रह्मचर्यादि नियमों का पालन करते रहें, तभी वे धर्म में सुदृढ़ रह सकते हैं। स्त्रियाँ भी शास्त्रकथित अपने नियमों का पालन करती रहें, तो वे भी धर्मनिष्ठा में सुदृढ़ रह सकती हैं। अन्य सत्संगी गृहस्थ भी शास्त्रकथित अपने-अपने नियमों का पालन करते रहें और युवावस्थावाली अपनी माता, बहन और पुत्री के साथ भी एकान्तवास न करें तथा उनके सामने भी दृष्टि जमा कर न देंखे, तो वे धर्ममर्यादा में सुदृढ़ रह सकते हैं। इस प्रकार धर्मनिष्ठा रखना, भगवान के स्वरूप की उपासना करना, भगवान के अवतार-चरित्रों का श्रवण कीर्तन करना, तथा भगवान का नाम स्मरण करते रहना - ये चार बातें ही जीव के अतिशय कल्याण के लिए हैं।
\n“आप सब मुझे भगवान मानते हों, तो हमने जहाँ-जहाँ उत्सव किए हों, तथा जिस स्थान पर परमहंस, ब्रह्मचारी तथा हरिभक्त सत्संगी स्त्री-पुरुष इकट्ठे हुए हों, वहाँ हमने कीर्तन गान कराया हो, वार्ता कही हो और हमारी पूजा हुई हो आदि हमारी जो लीलाएँ हैं, उनका वर्णन करना, श्रवण करना तथा मन में उन्हीं चरित्रों का चिन्तन करते रहना। जिसको ऐसा चिन्तन अन्त समय पर हो गया, तो उसका जीव भगवान के धाम को अवश्य प्राप्त होगा। इसलिए हमारे ये सभी चरित्र, क्रिया एवं नामस्मरण कल्याणकारी हैं। इसी प्रकार, हमने स्वरूपानन्द स्वामी को बात कही थी। उन्होंने जब इस वार्ता को हृदयंगम किया, तब देहजन्य रोग का उनका भारी दुःख मिट गया और उन्हें परम शान्ति प्राप्त हुई। न कि वे आत्मा को देखते थे, उससे उनको शान्ति हुई। केवल आत्मज्ञान से तो उन्हें कोई सिद्धि प्राप्त नहीं हुई।
\n“अतः भगवान के श्रीकृष्ण एवं रामचन्द्रादि परोक्ष अवतारों के भी जिन चरित्रों का जहाँ-जहाँ वर्णन किया हो, उनका भी श्रवण तथा गान करते रहें। इस प्रकार पूर्वोक्त बातों की दृढ़ता बनाए रखने के लिए, हमने श्रीमद्भागवत आदि आठ ग्रन्थों का अतिशय प्रतिपादन किया है। इसलिए, इन ग्रन्थों का श्रवण तथा अध्ययन करना और उन चार बातों की पुष्टि के लिए दूसरों से वार्ता करते रहना।
\n“और, भगवान की मूर्ति की उपासना, भगवान के चरित्र-गान तथा भगवान के नामस्मरण के बिना केवल धर्म द्वारा कल्याण होने की बात तो तुम्बे को बाँधकर समुद्र को पार करने के समान कठिन है। जिसे भगवान की मूर्ति का आश्रय हो तथा जो भगवान के चरित्रों को गाता व सुनता हो और भगवान का नाम स्मरण करता हो, फिर भी यदि उसमें धर्मनिष्ठा न हो, तो उसे सिर पर पत्थर उठाकर समुद्र को तैरने की इच्छा रखनेवाला समझना, और उसे चांडाल-सा मानना। इसलिए उन चार बातों द्वारा ही जीव का कल्याण अवश्य हो जाता है। परन्तु उनके सिवाय ऐसा कोई अन्य साधन नहीं है, जिसके द्वारा जीवात्मा का कल्याण हो।
\n“हमें मुक्तानन्द स्वामी आदि साधुओं के काव्य एवं भजनों का गान एवं श्रवण करना चाहिए। अन्य (भक्त) कवियों द्वारा विरचित भगवान के चरित्र-युक्त भजन-कीर्तन तथा उनके सदृश जिस-जिसके भजन कीर्तन हों, उनका भी भजन-कीर्तन करें किन्तु कबीर और अखा जैसे कवियों की रचनाओं का न तो गान ही करना चाहिए और न उन्हें सुनना ही चाहिए।
\n“और, आप सबका मुझ पर विश्वास है, फिर भी यदि मैं सबको इधर-उधर के उलटे रास्ते पर चढ़ा दूँ, तो ऐसा ही होगा जैसे सबको कुएँ में ढकेलकर उसके ऊपर विशाल शिला को ढक देना! ऐसे समय में किसी के बाहर निकलने की आशा ही नहीं रह जाती! वैसे ही यदि आप भी मेरे वचनों का विश्वास करके उलटे मार्ग पर भटक जाएँ, तो इससे मेरा क्या भला होगा? अतः यह वार्ता आपके कल्याण के लिए मैंने आपको स्नेहपूर्वक बताई है, इसलिए आप सब अब इसी प्रकार समझकर अपनी दृढ़ता बनाए रखना।”
\nइतनी बात कहकर श्रीजीमहाराज पुनः बोले कि, “यदि आप सबने हमारी इस बात के अनुसार आचरण करने का निश्चय कर लिया हो, तो एक-एक करके मेरा चरणस्पर्श करते हुए शपथ लेकर यह प्रतिज्ञा करो कि हमें दृढ़ता के साथ ऐसा ही आचरण करना है।”
\nइसके पश्चात् समस्त परमहंस तथा सत्संगी प्रसन्नतापूर्वक उठे और श्रीजीमहाराज के चरणकमलों का स्पर्श तथा प्रणाम करके पुनः अपने-अपने स्थान पर बैठ गए। इसी तरह श्रीजीमहाराज ने सभी स्त्रियों से कहा तो उन्होंने दूर खड़े रहकर, इसी प्रकार आचरण करने का निश्चय करके शपथ ली। बाद में श्रीजीमहाराज प्रसन्नतापूर्वक अपने निवास स्थान पर पधारे।
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/168.mp3" }, { "english_title": "Four Means of Maintaining ContinuousVrutti", "english_text": "On Bhādarvā sudi Punam, Samvat 1880 [20 September 1823], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the veranda outside the west-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nShriji Mahārāj then said, “Please conduct a question-answer session.”
\nThereupon Muktānand Swāmi asked a question, “By what means can one continuously engage one’s vrutti on God?”
\nShriji Mahārāj replied, “Actually, there are four methods to achieve this. Of these, the first is that if one’s chitt has a tendency of becoming engrossed, then it would become engrossed in everything. So, just as it becomes engrossed in one’s son, wife, etc., it can also become engrossed in God. Thus, that is one method.
\n“The second method is to be extremely brave. When a person with such bravery in his heart conceives some desirous thought other than that of God, then as he is a brave devotee, intense contemplation arises within, thus dispelling all such desirous thoughts. Thereby, he continuously engages his vrutti on the form of God.
\n“The third method is fear. If extreme fear of birth, death, narak and the cycle of births and deaths exists in a person’s heart, he continuously engages his vrutti on the form of God due to fear.
\n“The fourth method is vairāgya. A person with vairāgya - through gnān of the Sānkhya scriptures - realizes his own ātmā to be distinct from the body, and except for that ātmā, he realizes all worldly objects to be asatya. Following this, he beholds Paramātmā within his ātmā and continuously contemplates on Him.
\n“With the exception of a person on whom God bestows His grace - regarding which there is nothing to say - people may attempt countless other means, but without resorting to these four methods, one will not be able to continuously engage one’s vrutti on God. Of course, continuously engaging one’s vrutti on God is an extremely difficult feat. It is only those whose good deeds from many many lives have ripened who are able to do so. For others, it is very difficult, indeed.”
\nHaving thus described how to continuously engage one’s vrutti on God’s form, Shriji Mahārāj added, “In this world, everyone talks of māyā. I have seen the characteristics of that māyā as follows: Affection for anything other than God is itself māyā. In fact, the affection a person has towards his own body and its relatives and towards one who provides for his body exceeds even the extreme affection one has for the panchvishays. Thus, a person who has severed affection for his body, its relations and those who provide for his body is said to have transcended God’s māyā. In fact, a person who severs affection for everyone other than God develops affection towards God. Then, when affection for God is developed, his vrutti continuously remains on God. When that is achieved, he has nothing further to achieve; he has become fulfilled.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "અખંડ વૃત્તિના ચાર ઉપાયનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૦ના ભાદરવા સુદિ ૧૫ પૂનમને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં આથમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “પ્રશ્ન-ઉત્તર કરો.” ત્યારે મુક્તાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “ભગવાનના સ્વરૂપમાં અખંડ વૃત્તિ રહે તેનો શો ઉપાય છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એનો ઉપાય તો ચાર પ્રકારનો છે. તેમાં એક તો જેના ચિત્તનો ચોંટવાનો સ્વભાવ હોય તે જ્યાં ચોંટાડે ત્યાં ચોંટી જાય, તે જેમ પુત્ર-કલત્રાદિકમાં ચોંટે છે તેમ પરમેશ્વરમાં પણ ચોંટે; માટે એક તો એ ઉપાય છે. અને બીજો ઉપાય એ છે જે, અતિશય શૂરવીરપણું; તે શૂરવીરપણું જેના હૈયામાં હોય ને તેને જો ભગવાન વિના બીજો ઘાટ થાય તો પોતે શૂરવીર ભક્ત છે માટે તેના હૃદયમાં અતિશય વિચાર ઊપજે, તે વિચારે કરીને ઘાટમાત્રને ટાળીને અખંડ ભગવાનના સ્વરૂપમાં વૃત્તિ રાખે છે. અને ત્રીજો ઉપાય તે ભય છે; તે જેના હૃદયને વિષે જન્મ, મૃત્યુ ને નરક-ચોરાસી તેની બીક અતિશય રહેતી હોય તે બીકે કરીને ભગવાનના સ્વરૂપમાં અખંડ વૃત્તિ રાખે છે. અને ચોથો ઉપાય તે વૈરાગ્ય છે; તે જે પુરુષ વૈરાગ્યવાન હોય, તે સાંખ્યશાસ્ત્રને જ્ઞાને કરીને દેહ થકી પોતાના આત્માને જુદો સમજીને, તે આત્મા વિના બીજા સર્વ માયિક પદાર્થને અસત્ય જાણીને, પછી તે આત્માને વિષે પરમાત્માને ધારીને તેનું અખંડ ચિંતવન કરે. અને એ ચાર ઉપાય વિના તો જેના ઉપર ભગવાન કૃપા કરે તેની તો વાત ન કહેવાય; પણ તે વિના બીજા તો અનંત ઉપાય કરે તો પણ ભગવાનને વિષે અખંડ વૃત્તિ રહે નહીં. અને ભગવાનને વિષે અખંડ વૃત્તિ રહેવી તે તો ઘણું ભારે કામ છે. તે જેને અનેક જન્મનાં સુકૃત ઉદય થયાં હોય તેને ભગવાનના સ્વરૂપમાં અખંડ વૃત્તિ રહે છે ને બીજાને તો અખંડ વૃત્તિ રાખવી મહાદુર્લભ છે.”
\nએવી રીતે ભગવાનના સ્વરૂપમાં અખંડ વૃત્તિ રાખવાની વાત કરીને પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “આ સંસારને વિષે ‘માયા-માયા’ કહે છે, તે માયાનું રૂપ અમે જોઈ લીધું છે જે, ‘ભગવાન વિના બીજે ઠેકાણે જે હેત રહે છે તે જ માયા છે.’ અને આ જીવને પોતાનો જે દેહ ને દેહનાં સગાંસંબંધી ને દેહનું ભરણપોષણ કરનારો એટલાંને વિષે તો જેવું પંચવિષયમાં જીવને અતિશય હેત છે તે થકી પણ વિશેષ હેત છે. માટે જેને દેહ ને દેહનાં સગાંસંબંધી ને દેહનાં ભરણપોષણ કરનારાં એમાંથી સ્નેહ તૂટ્યો, તે પુરુષ ભગવાનની માયાને તરી રહ્યો છે, અને જે પુરુષને ભગવાન વિના બીજામાંથી હેત તૂટે છે તેને ભગવાનને વિષે હેત થાય છે. અને જ્યારે ભગવાનને વિષે હેત થયું ત્યારે તેની ભગવાનમાં અખંડ વૃત્તિ રહે છે. અને જ્યારે ભગવાનમાં અખંડ વૃત્તિ રહી ત્યારે તેને બીજું કાંઈ કરવું રહ્યું નથી, તે તો કૃતાર્થ થયો છે.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "अखंड वृत्ति के चार उपाय", "hindi_text": "संवत् १८८० में भाद्रपद शुक्ला पूर्णिमा (२० सितम्बर, १८२३) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पश्चिमी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष परमहंस तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “प्रश्नोत्तरी प्रारम्भ करें।”
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने प्रश्न किया कि, “भगवान के स्वरूप में अखंड वृत्ति बनाये रखने का क्या उपाय है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “उसके चार उपाय हैं। पहला तो यह उपाय है कि चित्त का आसक्त होने का स्वभाव है, उसे जहाँ लगाया जाए, वहाँ वह लग जाता है। जिस प्रकार चित्त पुत्र-कलत्रादि में लगा रहता है, वैसे ही परमेश्वर में भी उसे लगाना चाहिए। दूसरा उपाय है: अतिशय शूरवीरता। जिसके हृदय में शूरवीरता हो, उसको यदि भगवान के सिवा कोई अन्य संकल्प हो जाता है, तो उसके हृदय में तीव्र प्रतिक्रिया उत्पन्न हो जाती है। उस विचारमात्र से ही अपने सभी संकल्पों को मिटाकर वह अपनी वृत्ति को निरन्तर भगवान के स्वरूप में रखता है। तीसरा उपाय भय है। जिसके हृदय में जन्म, मृत्यु तथा नरक-चौरासी में भटकने का भीषण भय बना रहता है, वह उस डर के कारण भगवान के स्वरूप में अखंड वृत्ति रखता है। चौथा उपाय वैराग्य है। जो पुरुष वैराग्यवान होता है, वह सांख्यशास्त्र के ज्ञान द्वारा अपनी आत्मा को देह से भिन्न समझता है और उस आत्मा के सिवा अन्य समस्त मायिक पदार्थों को असत्य समझकर उस आत्मा में परमात्मा को धारण करके उनका अखंड चिन्तन करता है। इन चार उपायों के सिवा जिस पर भगवान की कृपा हो जाए, उसकी तो बात ही क्या कहें? परन्तु, इन चार के सिवा यदि कितने ही अन्य उपाय किए जाएँ, परन्तु भगवान में अखंड वृत्ति नहीं लगती!
\n“और, भगवान में अखंड वृत्ति रहे, यह बड़ा भारी काम है। जिसके भीतर अनेक जन्मों के सुकृतों (पुण्यों) का उदय हो चुका हो, उसी को भगवान के स्वरूप में अखंड वृत्ति बनी रहती है। अन्यथा दूसरे लोगों को तो ऐसी अखंड वृत्ति रखना महा दुर्लभ है।”
\nइस प्रकार भगवत्स्वरूप में वृत्ति बनाए रखने के उपाय बताकर श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “इस संसार में जिसे माया कहते हैं, उस माया का स्वरूप हमने देख लिया है कि, ‘भगवान के सिवा अन्य स्थान पर जो स्नेह रहता है, वही माया है।’ इस जीव को अपने शरीर, शरीर के सगे-सम्बंधी जनों तथा शरीर के भरण-पोषण करनेवालों के प्रति जो स्नेह है, वह पंचविषयों में जीव का जैसा अपार स्नेह रहता है, उससे भी बढ़कर है। इसलिए देह, देह के सगे-सम्बंधियों और देह का भरण-पोषण करनेवाले में से जिसका स्नेह टूट गया, वह पुरुष भगवान की माया को पार कर चुका है।
\n“जिस पुरुष का भगवान के सिवा अन्य जनों से स्नेह टूट जाता है, उसको भगवान से स्नेह हो जाता है। भगवान में स्नेह रहने पर उस पुरुष की भगवान में अखंड वृत्ति रहती है। और जब भगवान में अखंड वृत्ति रहने लगती है, तब उसके लिए अन्य कोई भी काम करना बाक़ी नहीं रहता, वह कृतार्थ हो चुका होता है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/169.mp3" }, { "english_title": "Eradicating One’s Innate Natures; Even a Person PossessingGnānBehaves According to His Nature", "english_text": "On Bhādarvā vadi 1, Samvat 1880 [21 September 1823], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on the veranda outside the west-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj asked, “In the Gitā, it is said that even a person possessing gnān behaves according to his nature,1 and not even the strength of self-control mentioned in the scriptures is effective in such cases. How, then, can such innate natures be eradicated?”
\nAll of the munis thought over the question, but it appeared as if they would not be able to answer Shriji Mahārāj’s question.
\nShriji Mahārāj then said, “The answer to that is as follows: When the Satpurush gives guidance on how to eradicate such swabhāvs, if a person has total faith in those words; if he has deep affection for the Satpurush giving the guidance; and no matter how painfully strong the Satpurush’s words seem, if he accepts those words to be for his own benefit - then his innate natures will be eradicated. Except for this, there is no other method. Therefore, regardless of how much God or the Satpurush insults him for the purpose of eradicating his swabhāvs, and regardless of the harsh words they may utter - a person who wishes to eradicate his innate natures should not feel hurt in any way and should consider only the virtues of the person advising him. If one behaves in this manner, then that nature, which otherwise could not be eradicated in any way, is eradicated.”
", "english_footnote": "1. This in reference to the verse:
\nSadrusham cheshtate svasyāhā prakruter-gnānavān-api;
\nPrakrutim yānti bhootāni nigrahaha kim karishyati.
\nEven one who has gnān behaves according to his innate nature. [In fact], all beings act according to their [respective] natures. So of what use is [the] repression [of one’s innate nature]? - Bhagwad Gitā: 3.33
", "gujarati_title": "સ્વાભાવિક પ્રકૃતિ ટાળ્યાનું, જ્ઞાની પણ પ્રકૃતિ સરખું આચરણ કરે, તેનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૦ના ભાદરવા વદિ ૧ પડવાને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં આથમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ વિરાજમાન હતા ને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “ગીતામાં૧૦૬ કહ્યું છે જે, ‘જ્ઞાની હોય તે પણ પોતાની પ્રકૃતિ સરખું આચરણ કરે અને શાસ્ત્રે કહ્યો એવો જે નિગ્રહ તેનું જોર ચાલે નહીં;’ માટે એ સ્વાભાવિક પ્રકૃતિ છે તે શે ઉપાય કરીને ટળે?” પછી સર્વે જે મુનિમંડળ તેણે વિચારી જોયું પણ શ્રીજીમહારાજના પ્રશ્નનો ઉત્તર થાય એમ જણાયું નહીં. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એનો ઉત્તર એમ છે જે, એ સ્વભાવ મુકાવ્યા સારુ જે સત્પુરુષ ઉપદેશ કરતા હોય તેના વચનને વિષે અતિશય વિશ્વાસ હોય અને ઉપદેશના કરનારાની ઉપર સાંભળનારાને અતિશય પ્રીતિ હોય અને ઉપદેશનો કરનારો હોય તે ગમે તેટલાં દુખવીને કઠણ વચન કહે તો પણ તેને હિતકારી જ માનતો જાય, તો સ્વાભાવિક જે પ્રકૃતિ છે તે પણ નાશ થઈ જાય; પણ એ વિના બીજો કોઈ ઉપાય નથી. માટે જેને પોતાની પ્રકૃતિ ટાળ્યાની ઇચ્છા હોય તેને પરમેશ્વર તથા સત્પુરુષ તે સ્વભાવ ટાળ્યા સારુ ગમે તેટલા તિરસ્કાર કરે ને ગમે તેવાં કઠણ વચન કહે તો પણ કોઈ રીતે દુખાવું નહીં ને કહેનારાનો ગુણ જ લેવો, એવી રીતે વર્તે તો કોઈ રીતે ન ટળે એવી પ્રકૃતિ હોય તોય પણ તે ટળી જાય છે.”
", "gujarati_footnote": "૧૦૬. “સદૃશં ચેષ્ટતે સ્વસ્યાઃ પ્રકૃતેર્જ્ઞાનવાનપિ।
પ્રકૃતિં યાન્તિ ભૂતાનિ નિગ્રહઃ કિં કરિષ્યતિ॥” આ ગીતા (૩/૩૩)નો અર્થ છે.
संवत् १८८० में भाद्रपद कृष्णा प्रतिपदा (२१ सितम्बर, १८२३) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पश्चिमी द्वार के कमरे के बरामदे में विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष परमहंसों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने प्रश्न किया कि, “गीता में कहा गया है कि ज्ञानी भी अपनी प्रकृति के अनुसार आचरण करता है तथा शास्त्रों के द्वारा कहा हुआ निग्रह शिथिल हो जाता है। अतः निग्रह का ज़ोर नहीं चल पाता। ऐसी जो स्वाभाविक प्रकृति है, वह कौन-से उपाय द्वारा टल सकती है?
\nइस प्रश्न पर समस्त मुनिमंडल ने विचार किया, परन्तु उन्हें श्रीजीमहाराज के प्रश्न का समाधान करना संभव नहीं लगा।
\nतब श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “इसका उत्तर इस प्रकार है कि उस स्वभाव से छुटकारा दिलाने के लिए सत्पुरुष जो उपदेश देते हों, उनके वचन में अतिशय विश्वास हो, उपदेशकर्ता पर श्रोताजनों की अत्यंत प्रीति हो, तथा उपदेश करनेवाले (सत्पुरुष) चाहे जितना कष्टदायक कितने ही कटु वचन कहे, तो भी उनको हितकारी ही मानता रहता हो तो मुमुक्षु की स्वाभाविक प्रकृति का भी नाश हो जाता है। परन्तु, इसके अलावा अन्य कोई उपाय नहीं है।
\n“इसलिए, जिसे अपनी प्रकृति को टालने की इच्छा हो, उसे परमेश्वर तथा सत्पुरुष उसके स्वभाव को टालने के लिए चाहे कितना ही तिरस्कार करें और चाहे कितने ही कटु वचन कहें, तो भी किसी प्रकार का दुःख नहीं मानना चाहिए, परन्तु उपदेश देनेवाले के गुणों का ही ग्रहण करना। यदि कोई इस प्रकार रहे, तो टालने में असंभव-सी प्रकृति का भी नाश हो जाता है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/170.mp3" }, { "english_title": "Mānchā Bhakta; ‘Merging’", "english_text": "On Bhādarvā vadi 6, Samvat 1880 [26 September 1823], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a cushion with a cylindrical pillow that had been placed on a decorated cot on the veranda outside the east-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “If a worldly person were to come across someone who could grant him wealth or a son, he would immediately develop faith in that person. However, a devotee of God never has faith in charms and spells, in witchcraft or in vulgar, dramatic performances. If he were to have faith in charms, spells or witchcraft, then even though he may be a satsangi, he should be considered to be half-fallen.
\n“Having said this, though, there are not many true devotees of God. Nonetheless, Mānchā Bhakta of Kāriyāni was indeed a true devotee of God. Prior to joining the Satsang fellowship, he was in the Mārgi sect. However, in no way did he lapse in his observance of the vow of non-lust; instead, he remained a celibate from his childhood.
\n“Once, an alchemist was staying at his house. After demonstrating how he could transform copper into silver, the alchemist told Mānchā Bhakta, ‘Because you are very charitable, I shall teach you this spell and show you how to transform copper into silver.’ But Mānchā Bhakta threatened him with a stick and drove him out of the village, telling him, ‘I have no desire for anything except God.’ Afterwards, when Mānchā Bhakta joined Satsang, he became an ekāntik bhakta of God.”
\nContinuing, Shriji Mahārāj said, “An ekāntik bhakta would firstly possess the virtue of ātmā-realization; secondly, he would possess vairāgya; thirdly, he would be staunch in his observance of dharma; and fourthly, he would possess profound bhakti for Shri Krishna Bhagwān. When such an ekāntik bhakta abandons his physical body, he ‘merges’ into Shri Krishna Bhagwān, whereas one who is not ekāntik ‘merges’ into either Brahmā and the other deities, or into Sankarshan, Aniruddha, etc. However, without attaining the ekāntik state, one cannot ‘merge’ into Shri Krishna Bhagwān.
\n“Such ‘merging’ should be understood as follows: A person who is very greedy is said to ‘merge’ into money; a person who is very lustful is said to ‘merge’ into his beloved; and when a person who is very rich but childless receives a son, he is said to ‘merge’ into his son. In this way, a person should be known as having ‘merged’ into whatever he is attached to. However, this ‘merging’ is not like that of water merging with water or like fire merging with fire.
\n“If a devotee has ‘merged’ into his Ishtadev, he would never develop affection for anything else except his Ishtadev. In fact, he would continuously think of Him. If he were forced to live without his Ishtadev, he would live life in days of deep misery, but in no way would he be happy.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "માંચા ભગતનું, પ્રવેશનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૦ના ભાદરવા વદિ ૬ છઠને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં ઉગમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર ગાદીતકિયા નંખાવીને વિરાજમાન હતા ને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “સંસારી જીવ છે તેને તો કોઈક ધન દેનારો મળે કે દીકરો દેનારો મળે તો ત્યાં તરત પ્રતીતિ આવે, અને ભગવાનના ભક્ત હોય તેને તો જંત્ર-મંત્ર, નાટક-ચેટકમાં ક્યાંય પ્રતીતિ આવે જ નહીં. અને જે હરિભક્ત હોય ને જંત્ર-મંત્રમાં પ્રતીતિ કરે તે સત્સંગી હોય તો પણ અર્ધો વિમુખ જાણવો. અને જે સાચા ભગવાનના ભક્ત હોય તે ઘણા હોય નહીં. યથાર્થ ભગવાનના ભક્ત તો કારિયાણી ગામમાં માંચો ભક્ત હતા. તે સત્સંગ થયા મોર માર્ગીના પંથમાં હતા તો પણ નિષ્કામી વર્તમાનમાં ફેર પડ્યો નહીં અને પોતે બાળબ્રહ્મચારી રહ્યા. અને કોઈક કીમિયાવાળો પોતાને ઘેર આવીને ઊતર્યો હતો, તેણે ત્રાંબામાંથી રૂપું કરી દેખાડ્યું ને પછી એ ભક્તને કહ્યું જે, ‘તમે સદાવ્રતી છો, માટે તમને આ બુટ્ટી બતાવીને રૂપું કરવા શીખવું.’ પછી એ ભક્તે લાકડી લઈને તેને ગામ બહાર કાઢી મૂક્યો અને તેને એમ કહ્યું જે, ‘અમારે તો ભગવાન વિના બીજા પદાર્થની ઇચ્છા નથી.’ પછી એ ભક્તને સત્સંગ થયો ત્યારે ભગવાનના એકાંતિક ભક્ત થયા. માટે જે એકાંતિક ભક્ત હોય તેને એક તો આત્મનિષ્ઠા હોય ને બીજો વૈરાગ્ય હોય ને ત્રીજો પોતાનો ધર્મ દૃઢપણે હોય ને ચોથી શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનને વિષે અત્યંત ભક્તિ હોય. અને તે એકાંતિક ભક્ત જ્યારે દેહ મૂકે ત્યારે તેનો શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનને વિષે પ્રવેશ થાય છે. અને જે એકાંતિક ન હોય તેનો તો બ્રહ્માદિકમાં પ્રવેશ થાય છે અથવા સંકર્ષણાદિકને વિષે પ્રવેશ થાય છે; પણ એકાંતિક થયા વિના શ્રીકૃષ્ણ વાસુદેવમાં પ્રવેશ થતો નથી. તે પ્રવેશ તે એમ સમજવો જે, જેમ અતિશય લોભી હોય તેનો ધનમાં પ્રવેશ થાય છે, ને જેમ અતિ કામી હોય તેનો મનગમતી સ્ત્રીમાં પ્રવેશ થાય છે, ને જેમ ઘણીક દોલતવાળો હોય ને તે વાંઝિયો હોય ને તેને દીકરો આવે તો તેનો દીકરામાં પ્રવેશ થાય છે, તેમ એવી રીતે જેનો જીવ જે સંગાથે બંધાયો હોય તેને વિષે તેનો પ્રવેશ જાણવો; પણ જેમ જળમાં જળ મળી જાય છે અને અગ્નિમાં અગ્નિ મળી જાય છે તેમ પ્રવેશ નથી થતો. એ તો જેનો જેને વિષે પ્રવેશ હોય તેને પોતાના ઇષ્ટદેવ વિના બીજા કોઈ પદાર્થને વિષે હેત ઊપજે નહીં ને એક તેની જ રટના લાગી રહે ને તે વિના જીવે તે મહાદુઃખના દિવસ ભોગવીને જીવે પણ સુખ ન થાય.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "मांचा भक्त की समझ", "hindi_text": "संवत् १८८० में भाद्रपद कृष्णा षष्ठी (२६ सितम्बर, १८२३) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पूर्वी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर गद्दी-तकिया लगवाकर विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष परमहंसों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “संसारी जीव को कोई धन देनेवाला या पुत्र देनेवाला मिल जाए, तो उसमें तुरन्त प्रतीति आ जाती है, किन्तु भगवान के भक्त को जन्त्र-मन्त्र, नाटक-नौटंकी आदि किसी के भी प्रति रुचि नहीं होती। यदि हरिभक्त हो और वह जन्त्र-मन्त्र में प्रतीति रखता हो, तो उसे सत्संगी होने पर भी अर्ध विमुख ही समझना चाहिए।
\n“और, भगवान के जो सच्चे भक्त होते हैं, उनकी संख्या अधिक नहीं होती। भगवान के यथार्थ भक्त तो कारियाणी गाँव के मांचा भक्त थे। वे सत्संगी होने से पहले वामपंथी थे, फिर भी निष्काम व्रत (ब्रह्मचर्यपालन) में उनकी किसी भी प्रकार की चूक नहीं पड़ी थी। स्वयं बाल-ब्रह्मचारी रहे! एकबार एक कीमियागर उनके घर जाकर ठहरा था। उसने ताँबे से चाँदी बनाकर दिखाई। बाद में उसने माँचा भक्त से कहा कि, ‘आप सदाव्रती हैं, इसीलिए आपको यह जड़ी-बूटी दिखाकर चाँदी बनाना सिखा दूँ!’ तब माँचा भक्त ने लाठी लेकर उस किमियागर को गाँव के बाहर भगा दिया तथा उससे कहा कि, ‘हमें भगवान के सिवा किसी भी अन्य पदार्थ की इच्छा नहीं है।’ बाद में उन भक्त को जब सत्संग का अवसर प्राप्त हुआ, तब वे भगवान के एकांतिक भक्त बने।
\n“अतः जो एकान्तिक भक्त होता है, उसमें एक तो आत्मनिष्ठा होती है, दूसरा वैराग्य होता है, तीसरा स्व-धर्म पालन में दृढ़ता होती है तथा श्रीकृष्ण भगवान में अत्यन्त भक्ति होती है। ऐसे एकांतिक भक्त जब देह-त्याग करते हैं, तब श्रीकृष्ण भगवान में उनका प्रवेश हो जाता है, परन्तु एकांतिक भक्त हुए बिना श्रीकृष्ण वासुदेव में भक्त का प्रवेश नहीं होता।
\n“तथा जो एकांतकि भक्त नहीं होता उसका तो ब्रह्मादिक में प्रवेश होता है अथवा संकर्षणादिक में प्रवेश होता है परंतु बिना एकांतिक हुए श्रीकृष्ण वासुदेव में प्रवेश नहीं हो सकता। अब प्रवेश के सम्बंध में हमें इस प्रकार समझना है कि जैसे अतिशय लोभी का जैसे धन में प्रवेश होता है, अतिकामी पुरुष का अपनी चहेती स्त्री में प्रवेश होता है, तथा कोई अधिक संपत्तिवान हो परंतु पुत्रहीन हो, उसे यदि पुत्र प्राप्ति होगी तो उसका अपने पुत्र में प्रवेश होता है, उसी प्रकार जिसके साथ जीव का लगाव रहता है, उसी में उसका प्रवेश हो जाता है। इस प्रकार प्रवेश होने की बात को समझना चाहिए। परन्तु जैसे जल में जल और अग्नि में अग्नि मिल जाती है, उसी तरह परमात्मा में जीवों का प्रवेश नहीं होता। वस्तुतः जिसका जिसमें प्रवेश होता है, उसको उसके बिना अन्यत्र कहीं प्रीति नहीं रहती। उसी प्रकार जिसका अपने इष्टदेव में प्रवेश हो गया, उसको अपने इष्टदेव के सिवा अन्य किसी भी पदार्थ में स्नेह उत्पन्न नहीं होता। उसको तो एकमात्र उसी की रटना लगी रहती है। यदि वह उसके बिना जीवित रहता भी है, तो भी वह घोर दुःख की अनुभूति करते हुए जीवन बिताता है, उसे कहीं सुख की अनुभूति नहीं होती।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/171.mp3" }, { "english_title": "Natural Virtues", "english_text": "On Bhādarvā vadi 10, Samvat 1880 [29 September 1823], Shriji Mahārāj arrived at Lakshmivādi on horseback from Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. There, He was sitting on a large, decorated cot that had been placed on the platform there. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “Please reveal to Me the virtues which are natural to you - virtues which do not recede even under the influence of adverse places, times, actions, company, etc.”
\nHaving said this, Shriji Mahārāj began Himself, “Here, let Me first tell you the virtues that are natural to Me.” He then said, “Firstly, it is My nature that regardless of how much physical contact of the panchvishays I encounter, I do not harbor any desire for them in My mind - not even in My dreams.
\n“Secondly, regardless of how much pravrutti I may be physically involved in, when I look within towards My ātmā, all My vruttis withdraw into My ātmā - just like a tortoise withdraws its limbs - and I experience profound bliss.
\n“Thirdly, I have a very strong conviction that God possesses a form. That is, Shri Krishna Vāsudev resides in His Akshardhām - which is full of chaitanya and full of divine light - possessing an eternal and definite form. God, thus possessing a form, is also the all-doer, since that which is formless can accomplish nothing. In fact, so firm is My conviction that God possesses a form that even though I have read and heard many Vedānta scriptures, My conviction has not been dislodged.
\n“Fourthly, if I come to know of any man or woman that is pretentiously offering bhakti to God merely as an outward show, but that that person is not a genuine devotee of God, then My mind is not pleased upon seeing such a person. Nor do I even feel comfortable with that person, because My mind only becomes pleased when I see a genuine devotee of God, and I am only comfortable with such people.
\n“I have thus described to you these four virtues that are natural to Me. Now, all of you may tell Me yours.”
\nThereupon, the senior paramhansas and devotees described the virtues they possessed.
\nShriji Mahārāj then said, “For those who are senior amongst you, the observance of the vow of non-lust is an absolute must. If one has a deficiency in some other aspect, it may well do, but firmness in this is absolutely essential. Because, the example set by the seniors is what is followed by everyone else.”
\nAfter delivering this discourse, Shriji Mahārāj returned to Dādā Khāchar’s darbār, performed the ārti, and joined in the ‘Nārāyan’ dhunya and prayers. Thereafter, an assembly of all of the sādhus and devotees was held there.
\nAt that time, Shriji Mahārāj asked the senior paramhansas, “I have greatly expounded the importance of the fifth and tenth cantos of the Shrimad Bhāgwat. Now, I would like all of you to explain the fundamental principle of those two cantos as you have come to understand it.”
\nAll of the senior paramhansas offered explanations according to their own understanding.
\nThereafter Shriji Mahārāj said, “Here, allow Me to tell you the fundamental principle of those two cantos. But first of all, what can be called a fundamental principle? It is that which when once explained to even the most learned scholars or scriptural readers or highly intellectual people, they would have to believe it to be absolutely true and would have to agree with it. In no way could they doubt, ‘This might not be so.’ That is what can be called a fundamental principle.
\n“Now, of the two cantos, the fundamental principle of the tenth canto is that that whom the Upanishads - i.e., Vedānta - as well as the Shrutis and Smrutis describe as being Brahma, luminous, the embodiment of gnān, the essence, subtle; and who is described as non-manifest by various other terms such as kshetragna, the cause of all, Parabrahma Purushottam, Vāsudev, Vishnu, Nārāyan, nirgun, one who is untainted by māyā, etc. - is this manifest form of Shri Krishna Vāsudev, the son of Vasudev. Thus, wherever there are passages containing hymns in the tenth canto, the words of those hymns refer to this manifest form of Shri Krishna Bhagwān; there is no mention of anyone being superior to Shri Krishna Bhagwān. The tenth canto also mentions that only Shri Krishna Bhagwān is the cause of the creation, sustenance and dissolution of the whole cosmos.
\n“The greatness of that Shri Krishna Bhagwān is narrated in the fifth canto. Also mentioned are the many different forms assumed by Shri Krishna Bhagwān in various khands for the sustenance of the world and for the sake of bestowing bliss upon his devotees. In addition, all those who abide by the niyams prescribed by Shri Krishna Bhagwān attain a great status, whereas those who do not abide by those niyams fall from their status, even if they are great. It is also said that if a common person breaches those niyams, he will certainly regress.
\n“That same Shri Krishna Vāsudev, who as a child gave the spectacular darshan of the manifest, four-armed form to Vasudev and Devki, is in fact the form of the eternal Vāsudev.
\n“Furthermore, that Shri Krishna Bhagwān had behaved according to dharma, arth and kām. All those who narrate or even listen to the divine incidents of God in which he observed dharma, arth and kām will be released from all of their sins and will attain the highest state of enlightenment. Also, the birth, actions and form of that Vāsudev Bhagwān are all divine. In fact, Vāsudev Shri Krishna alone is supreme.
\n“This is the fundamental principle of those two cantos. Even those who have attained the brahmarup state, like Shukji, must also worship and offer bhakti to Shri Krishna Bhagwān. Also, as mentioned in the tenth canto, even the likes of Shukji should narrate and listen to the divine incidents of God. In fact, Shukji himself has said,
\nParinishthito’pi nairgunya uttama-shloka-leelayā |“One should also keep a firm conviction regarding the form of that Vāsudev Bhagwān. Because if a person has a firm conviction of the form of God, and if he happens to commit some sin, then he will be freed of that sin - because there is always some form of atonement prescribed for committing a sin. However, to realize God as being formless is a sin much graver than even the five grave sins. There is no atonement for that sin.
\n“Conversely, if a person realizes God to possess a form and is convinced of this, then even if he happens to commit a sin, there is nothing to worry about. Because by the grace of God, all of those sins will be burnt and his jiva will attain God.
\n“Therefore, one should keep a firm conviction of the form of God and staunchly worship Him. This is My message to you. So, please imbibe these words firmly in your lives.”
\nHaving given this advice to everyone, Shriji Mahārāj departed to have His meals.
", "english_footnote": "O King [Parikshit]! Despite being perfectly poised in the nirgun state, I [Shukdevji] - having been attracted by the divine actions and incidents of God - studied the [Shrimad Bhāgwat] epic. - Shrimad Bhāgwat: 2.1.9
", "gujarati_title": "સ્વાભાવિક ગુણ વર્ત્યાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૦ના ભાદરવા વદિ ૧૦ દશમીને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાંથી ઘોડીએ ચડીને શ્રીલક્ષ્મીવાડીએ પધાર્યા હતા. પછી ત્યાં ઓટા ઉપર ઢોલિયો ઢળાવીને તે ઉપર વિરાજમાન થયા હતા ને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “દેશ, કાળ, ક્રિયા, સંગાદિકે કરીને પણ જે પોતામાં એવો ગુણ હોય તે જાય જ નહીં, એવો જેને જે સ્વાભાવિક ગુણ હોય તે કહો.” એમ કહીને શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “લ્યો, અમે અમારામાં એવા સ્વાભાવિક ગુણ રહ્યા છે તે કહીએ જે, એક તો અમારે એમ વર્તે છે જે, પંચ પ્રકારના વિષય સંબંધી જે જે પદાર્થ છે તેનો દેહે કરીને સૂઝે એટલો યોગ થાય, તો પણ તેનો મનમાં ઘાટ ન થાય તથા સ્વપ્નમાં પણ ન આવે. અને બીજો એમ જે, બહારથી સૂઝે એટલી પ્રવૃત્તિમાં રહ્યા હોઈએ પણ જ્યારે અંતર્દૃષ્ટિ કરીને પોતાના આત્મા સામું જોઈએ તો કાચબાનાં અંગની પેઠે સર્વે વૃત્તિ સંકોચાઈને આત્મસ્વરૂપને પામી જાય ને પરમ સુખરૂપે વર્તાય. અને ત્રીજો એમ જે, ચૈતન્યરૂપ ને તેજોમય એવું જે ભગવાનનું અક્ષરધામ છે તેમાં સદા સાકારમૂર્તિ એવા શ્રીકૃષ્ણ વાસુદેવ વિરાજમાન છે ને તે સાકાર થકા જ સર્વના કર્તા છે, પણ નિરાકાર થકી તો કાંઈ થતું નથી; એવી રીતે સાકારની દૃઢ પ્રતીતિ છે. તે કેટલાક વેદાંતના૧૦૭ ગ્રંથ વંચાવ્યા ને સાંભળ્યા તો પણ એ પ્રતીતિ ટળી નહીં. અને ચોથો એમ જે, જે કોઈ બાઈ-ભાઈ હોય ને તેની કોરનું એમ મારે જાણ્યામાં આવે જે, ‘આ તો ઉપરથી દંભે કરીને ભગવાનની ભક્તિ કરે છે પણ એ સાચો ભગવાનનો ભક્ત નથી,’ તો તેને દેખીને મન રાજી ન થાય ને તેની સાથે સુવાણ્ય પણ ન થાય; ને જે ખરેખરો ભગવાનનો ભક્ત હોય તેને દેખીને જ મન રાજી થાય ને તેની સાથે જ સુવાણ્ય થાય. એ ચાર ગુણ અમારે વિષે સ્વાભાવિકપણે રહ્યા છે તે કહ્યા, અને હવે તમે સર્વે કહો.” પછી જે મોટેરા પરમહંસ તથા મોટેરા હરિભક્ત હતા તેમણે જેમાં જે ગુણ એવો હતો તે કહી દેખાડ્યો.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જે મોટેરો હોય તેને વિષે નિષ્કામરૂપ ધર્મ છે તે અવશ્ય જોઈએ ને બીજી વાતમાં તો કાંઈક કાચ્યપ હોય તો ચાલે પણ એની તો દૃઢતા અતિશય જોઈએ; કેમ જે, એ મોટેરો છે, તેની સારપ્યે સર્વની સારપ્ય કહેવાય.”
\nએવી રીતે વાર્તા કરીને પાછા દાદાખાચરના દરબારમાં પધારીને સંધ્યા આરતી, નારાયણધૂન્ય, સ્તુતિ કરીને પછી સર્વે સાધુ તથા હરિભક્તની સભા થઈ. પછી શ્રીજીમહારાજે મોટેરા મોટેરા પરમહંસને પૂછ્યું જે, “અમે પંચમ સ્કંધ તથા દશમ સ્કંધનું અતિશય પ્રતિપાદન કર્યું છે. માટે એ બે ગ્રંથનું જે રહસ્ય તે જેમ તમને સમજ્યામાં આવ્યું હોય તે કહો.” ત્યારે મોટેરા સર્વે પરમહંસે પોતપોતાની સમજણ પ્રમાણે જેમ જણાયું તેમ કહી દેખાડ્યું. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “લ્યો, હવે અમે એ બે ગ્રંથનું રહસ્ય કહીએ જે, રહસ્ય તે શું? તો ગમે તેવો શાસ્ત્રી હોય, પુરાણી હોય, અતિશય બુદ્ધિવાળો હોય તે પણ સાંભળીને તે વાર્તાને નિશ્ચય સત્ય માને ને હા પાડે, પણ તેને કોઈ રીતે સંશય ન રહે જે, ‘એ વાર્તા એમ નહીં હોય.’ એવી રીતે જે કહી દેખાડવું તેનું નામ રહસ્ય કહેવાય. અને એ બે ગ્રંથમાં દશમ સ્કંધનું તો એ રહસ્ય છે જે, ઉપનિષદ-વેદાંત ને શ્રુતિ-સ્મૃતિ તેમાં જેને બ્રહ્મ કહ્યા છે, જ્યોતિઃસ્વરૂપ કહ્યા છે, જ્ઞાનરૂપ કહ્યા છે, તત્ત્વ કહ્યા છે, સૂક્ષ્મ કહ્યા છે અને નિરંજન, ક્ષેત્રજ્ઞ, સર્વકારણ, પરબ્રહ્મ પુરુષોત્તમ, વાસુદેવ, વિષ્ણુ, નારાયણ, નિર્ગુણ એવે એવે નામે કરીને જેને પરોક્ષપણે કહ્યા છે તે, તે આ પ્રત્યક્ષ વસુદેવના પુત્ર શ્રીકૃષ્ણ વાસુદેવ છે. એવી રીતે જ્યાં જ્યાં સ્તુતિભાગ છે ત્યાં ત્યાં એવા એવા સ્તુતિના શબ્દને લઈને પ્રત્યક્ષ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનને જ કહ્યા છે પણ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનથી અધિક કાંઈ નથી કહ્યું; તથા સર્વ જગતની ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ, પ્રલયના કર્તા તે પણ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન જ છે, એમ કહ્યું છે. અને પંચમ સ્કંધને વિષે તો એ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનનું માહાત્મ્ય કહ્યું છે તથા એ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન જે તે આ જગતની સ્થિતિને અર્થે ને પોતાના ભક્તજનને સુખ આપવાને અર્થે અનેક પ્રકારની મૂર્તિઓને ધારીને ખંડખંડ પ્રત્યે રહ્યા છે,૧૦૮ એમ કહ્યું છે. અને પોતે બાંધી એવી જે મર્યાદાઓ તેને વિષે જે રહે તે અતિશય મોટ્યપને પામે ને જે ન રહે તે મોટો હોય તો પણ પોતાની સ્થિતિ થકી પડી જાય; અને જે સાધારણ જીવ હોય ને તે મર્યાદાને લોપે તો તેને અધોગતિ થાય છે, એમ કહ્યું છે. અને એ જ જે શ્રીકૃષ્ણ વાસુદેવ તેણે વસુદેવ-દેવકીને પ્રત્યક્ષ ચતુર્ભુજરૂપે અદ્ભુત બાળક થકાં દર્શન દીધું,૧૦૯ એ અનાદિ વાસુદેવરૂપ છે. અને એ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન ધર્મ, અર્થ, કામને વિષે વર્ત્યા છે; તે ધર્મ, અર્થ, કામ સારુ જે જે ભગવાને ચરિત્ર કર્યાં તેનું જે ગાન કરે અથવા શ્રવણ કરે તે સર્વે જીવ સર્વે પાપ થકી મુકાઈને પરમ પદને પામે છે. અને એ વાસુદેવ ભગવાનનાં જન્મ, કર્મ ને મૂર્તિ એ સર્વે દિવ્યસ્વરૂપ છે. અને એ જે વાસુદેવ શ્રીકૃષ્ણ તે જ સર્વોપરી છે. એવી રીતે એ બે ગ્રંથનું રહસ્ય છે. અને જે શુકજી જેવા બ્રહ્મસ્થિતિને પામ્યા હોય તેને પણ એ શ્રીકૃષ્ણ પરબ્રહ્મની ઉપાસના-ભક્તિ કરવી ને દશમમાં કહ્યાં જે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનનાં ચરિત્ર તે શુકજી જેવાને પણ ગાવવાં ને સાંભળવાં. તે શુકજીએ જ કહ્યું છે જે,
\n‘પરિનિષ્ઠિતોઽપિ નૈર્ગુણ્ય ઉત્તમશ્લોકલીલયા।“અને એવા જે વાસુદેવ ભગવાન તેના આકારને વિષે દૃઢ પ્રતીતિ રાખવી. અને જો ભગવાનના આકારને વિષે દૃઢ પ્રતીતિ હશે ને કદાચિત્ એ જીવ કાંઈક પાપ કરશે તો પણ એનો ઉદ્ધાર થશે; કેમ જે, પાપ કરે તેનું તો પ્રાયશ્ચિત કહ્યું છે. પણ ભગવાનને જે નિરાકાર સમજે એ તો પંચ મહાપાપ કરતાં પણ અતિ મોટું પાપ છે, એ પાપનું કોઈ પ્રાયશ્ચિત નથી. અને ભગવાનને સાકાર જાણીને નિષ્ઠા રાખી હોય ને કદાચિત્ તેથી કાંઈક પાપ થઈ ગયું હોય તો એનો શો ભાર છે? એ પાપ તો ભગવાનને પ્રતાપે કરીને સર્વે બળી જશે ને એનો જીવ ભગવાનને પામશે. માટે ભગવાનના આકારને વિષે દૃઢ પ્રતીતિ રાખીને એની દૃઢ ઉપાસના કરવી, એમ અમે તમને સર્વેને કહીએ છીએ. તે આ વાર્તાને સર્વે દૃઢ કરીને રાખજ્યો.” એવી રીતે શ્રીજીમહારાજ સર્વેને શિક્ષાનાં વચન કહીને ભોજન કરવા સારુ પધાર્યા.
", "gujarati_footnote": "૧૦૭. શુષ્ક અદ્વૈત વેદાંતના.
\n૧૦૮. ભાગવત: ૫/૧૭/૨૦.
\n૧૦૯. ભાગવત: ૧૦/૩૯.
\n૧૧૦. વચ. પં. ૨ની ટીપણી-૧૭માં આ શ્લોકનો અર્થ તથા સંદર્ભ ક્રમાંક દર્શાવ્યો છે: અર્થ: શુકદેવજી કહે છે કે, “હું નિર્ગુણ બ્રહ્મમાં સ્થિતિ કરું છું, છતાં હે રાજર્ષિ! ઉત્તમ કીર્તિવાળા ભગવાનની લીલા મારા મનને આકર્ષે છે અને તેથી જ આ ભાગવત આખ્યાન હું ભણ્યો છું.” (ભાગવત: ૨/૧/૯).
", "hindi_title": "श्रीहरि के स्वाभाविक गुण", "hindi_text": "संवत् १८८० में भाद्रपद कृष्णा दशमी (२९ सितम्बर, १८२३) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन से घोड़ी पर सवार होकर श्रीलक्ष्मीवाड़ी में पधारे थे। वहाँ वे वेदिका पर पलंग बिछवाकर उस पर विराजमान हुए। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष परमहंसों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nतब श्रीजीमहाराज ने प्रश्न किया कि, “देश, काल, क्रिया और संगादि के कुप्रभाव से भी जो गुण कभी मिट न जाए, ऐसे स्वाभाविक गुण जिसमें भी हों, वह कहिए।”
\nइतना कहकर श्रीजीमहाराज बोले कि, “पहले हम अपने ही ऐसे स्वाभाविक गुणों की बात कहते हैं। एक तो हम उस प्रकार बर्ताव रखते हैं कि पाँच प्रकार के विषयों से सम्बंधित जो-जो पदार्थ हैं, उनका देह से चाहे कितना ही संसर्ग हो, फिर भी हमारे मन में उनका संकल्प तक नहीं उठता तथा वे पदार्थ स्वप्न में भी दिखाई नहीं पड़ते। दूसरी बात यह है कि बाह्यरूप से हम चाहे कितनी ही प्रवृत्तियों में क्यों न रहें, परन्तु जब अन्तर्दृष्टि द्वारा हम अपनी आत्मा की ओर देखते हैं, तब कछुवे के अंगों की तरह समस्त वृत्तियाँ संकुचित होकर आत्मस्वरूप को प्राप्त कर लेती हैं, जिससे परम आनन्द होता रहता है। तीसरी बात यह है कि भगवान का चैतन्यरूप-तेजोमय अक्षरधाम में सदा साकारमूर्ति श्रीकृष्ण वासुदेव विराजमान रहते हैं और साकाररूप से ही वे सबके कर्ता हैं, परन्तु निराकार से कुछ नहीं होता। इस प्रकार भगवान के साकार स्वरूप की हमें दृढ़ प्रतीति रहती है। हालाँकि हमने (शुष्क) वेदान्त के कितने ही ग्रन्थ पढ़े और सुने हैं, परन्तु भगवान के साकार स्वरूप की प्रतीति कभी नष्ट नहीं हुई! चौथी बात यह है कि जिस किसी स्त्री तथा पुरुष के सम्बंध में हमें यह ज्ञात हो जाए कि, ‘यह तो ऊपर-ऊपर से, केवल दम्भ से भगवान की भक्ति करता है, परन्तु वह भगवान का सच्चा भक्त नहीं है,’ तो उसे देखकर न तो हमारा मन प्रसन्न होता है, न उसके साथ हमारी जमती है! परन्तु जो भगवान का सच्चा भक्त होता है, उसे देखकर तो मन प्रसन्न होता है और उसी के साथ हमें आनन्द भी मिलता है। ये चार गुण हम में स्वाभाविक रूप से रहते हैं, जिनकी बात हमने आपको बताई। अब आप सब अपने-अपने स्वाभाविक गुण बताइए।”
\nतब बड़े-बड़े परमहंसों तथा महान हरिभक्तों ने अपने हृदय में जैसे-जैसे गुण विद्यमान थे, उनकी जानकारी दी।
\nबाद में श्रीजीमहाराज बोले कि, “साधुओं में जो अग्रणी हैं, उनमें निष्काम रूप धर्म की दृढ़ता अवश्य रहनी चाहिए। कदाचित् दूसरी बातों में कोई शिथिलता रह जाए, तो वह निभ सकता है, किन्तु निष्काम व्रत-ब्रह्मचर्य व्रत की तो पूर्णतः दृढ़ता रहनी चाहिए, क्योंकि वे बड़े सन्त हैं। उनकी महत्ता से ही सबकी महत्ता पहचानी जाती है।”
\nइस प्रकार वार्ता करने के पश्चात् श्रीजीमहाराज पुनः दादाखाचर के राजभवन में पधारे। वहाँ संध्या-आरती, नारायणधुन और स्तुति के बाद समस्त साधुओं तथा हरिभक्तों की सभा हुई।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने बड़े-बड़े परमहंसों से पूछा कि, “हमने श्रीमद्भागवत के पंचम स्कन्ध तथा दशम स्कन्ध का अतिशय प्रतिपादन किया है। आपको इन दोनों स्कन्धों का रहस्य जिस प्रकार समझ में आया हो उसे बताइए।”
\nतब सभी बड़े परमहंसों ने अपनी-अपनी समझ के अनुसार कह सुनाया।
\nतत्पश्चात् श्रीजीमहाराज बोले कि, “अब मैं आपको वह बतलाता हूँ, जिसे सुनकर चाहे कैसा भी शास्त्री, पुराणी, अथवा बुद्धिमान हो, निश्चित रूप से सत्य मानकर अपनी सहमति प्रकट करेगा। तथा उसे किसी प्रकार का संशय नहीं रहेगा कि, ‘यह वार्ता ऐसी नहीं होगी।’ इस प्रकार बात को स्पष्ट बताना, उसी का नाम रहस्य कहलाता है।
\n“इन दोनों स्कन्धों में दशम स्कन्ध का रहस्य यह है कि उपनिषद्, वेदान्त, श्रुतियों और स्मृतियों में जिनको ब्रह्म कहा है, ज्योतिः स्वरूप कहा है, ज्ञानरूप कहा है, तत्त्व कहा है, सूक्ष्म कहा है तथा निरंजन, क्षेत्रज्ञ, सर्वकारण, परब्रह्म, पुरुषोत्तम, वासुदेव, विष्णु, नारायण और निर्गुण इत्यादि नामों से जिन्हें परोक्षभाव से बताया गया है, वे ही प्रत्यक्ष वसुदेव के पुत्र श्रीकृष्ण वासुदेव हैं। इस प्रकार जहाँ-जहाँ स्तुति-भाग है, वहाँ-वहाँ ऐसे ही स्तुतिशब्दों को लेकर प्रत्यक्ष श्रीकृष्ण भगवान का ही वर्णन किया गया है, परन्तु श्रीकृष्ण भगवान से अधिक और कुछ भी नहीं कहा गया; तथा समस्त जगत की उत्पत्ति, स्थिति और प्रलय के कर्ता भी श्रीकृष्ण भगवान ही हैं, यह भी कहा गया है।
\n“और, पंचम स्कन्ध में श्रीकृष्ण भगवान का माहात्म्य कहा गया है और बताया है कि श्रीकृष्ण भगवान ही इस जगत की स्थिति के लिए तथा अपने भक्तजनों को आनन्द देने के लिए अनेक प्रकार के रूपों को धारण करके खंड-खंड में रहते हैं। जो भक्त भगवान श्रीकृष्ण द्वारा प्रतिपादित मर्यादा का पालन करते हैं, वे अतिशय महत्ता को प्राप्त कर लेते हैं; किन्तु जो मनुष्य उन मर्यादाओं का पालन नहीं करते, वे बड़े होने पर भी अपनी स्थिति से गिर जाते हैं। और जो साधारण जीव हो, वह यदि उस मर्यादा का लोप कर दे, तो उसकी अधोगति होती है, ऐसा कहा गया है। वे ही श्रीकृष्ण वासुदेव ने वसुदेव तथा देवकी को प्रत्यक्ष चतुर्भुज रूप में अद्भुत बालक बनकर दर्शन दिए थे। वह अनादि वासुदेवरूप श्रीकृष्ण भगवान ने धर्म, अर्थ और काम में प्रवृत्त होकर जो-जो चरित्र किए, उन चरित्रों का गान अथवा श्रवण करनेवाले सभी जीव समस्त पापों से मुक्त होकर परमपद को प्राप्त कर लेते हैं। उन वासुदेव भगवान के जन्म, कर्म और मूर्ति सब कुछ दिव्यस्वरूप हैं, और वे वासुदेव श्रीकृष्ण ही सर्वोपरि भगवान हैं। इस प्रकार इन दोनों स्कन्धों का रहस्य बताया।
\n“जो शुकजी जैसी ब्रह्मस्थिति को प्राप्त हुए हों, उन्हें भी उन श्रीकृष्ण परब्रह्म की उपासना तथा भक्ति करनी चाहिए और दशम स्कन्ध में वर्णित श्रीकृष्ण भगवान के चरित्रों का गान और श्रवण शुकजी जैसे महर्षि को भी करना चाहिए। शुकजी ने ही यह बात कही है:
\n‘परिनिष्ठितोऽपि नैर्गुण्य उत्तमश्लोकलीलया।“ऐसे वासुदेव भगवान के आकार में दृढ़ विश्वास रखना चाहिए। यदि भगवान के साकार रूप में दृढ़ विश्वास होगा तो मनुष्य ने कदाचित् कुछ पाप भी कर लिया हो, परन्तु उसका उद्धार ही होगा। क्योंकि अन्य पापों का प्रायश्चित्त तो बताया गया है, किन्तु भगवान को निराकार समझेगा, तो वह पाप तो पंचमहापापों की अपेक्षा भी बहुत बड़ा पाप है। इस पाप का तो कोई प्रायश्चित्त ही नहीं है। और, यदि भगवान को साकार मानकर निष्ठा रखी हो, तो कदाचित् साधक से कुछ पाप हो गया, तो उसमें डरने की क्या बात है? वह पाप भगवान के प्रताप से भस्मीभूत हो जाएगा और मुमुक्षु भगवान को प्राप्त करेगा। अतः हमारी आप सबको आज्ञा हैं कि भगवान सर्वदा साकार है, ऐसी दृढ़ प्रतीति रखकर दृढ़तापूर्वक उनकी उपासना करें और इस वार्ता को सुदृढ़ बनाए रखें।”
\nइस प्रकार श्रीजीमहाराज सबसे उपदेशवचन कहकर भोजन के लिए पधारे।
", "hindi_footnote": "२४१. अर्थ के लिए देखिए वचनामृत पंचाला २ की पादटीप।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/172.mp3" }, { "english_title": "Offering One Extra Prostration", "english_text": "On Āso vadi 3, Samvat 1880 [22 October 1823], Shriji Mahārāj was in His residence in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. After bathing and donning white clothes, He sat upon His seat. Then, after completing His daily routine of performing puja of God, He was offering prostrations in the northern direction to Shri Krishna Bhagwān. It so happened that on that day, He offered one prostration more than He usually offered everyday.
\nNoticing this, Shuk Muni asked, “Mahārāj, why did You offer one extra prostration today?”
\nShriji Mahārāj explained, “Everyday, after bowing to Shri Krishna Bhagwān, I used to pray, ‘Mahārāj, if any feelings of I-ness and my-ness for this body and its relations exist, then please eradicate them.’ Today, however, the following thought occurred to Me: ‘No other sin causes more misery to a person than when he somehow - knowingly or unknowingly - harms a devotee of God by thought, word or deed.’ Thus, I offered one extra prostration to atone for any mistake that may have occurred of knowingly or unknowingly harming some devotee of God by thought, word or deed.
\n“Indeed, I have come to the conclusion that the extent of damage and misery incurred as a result of harming a devotee of God is not incurred by any other sin. On the other hand, there is no spiritual endeavor that benefits a person and gives as much happiness as that of serving a devotee of God by thought, word and deed.
\n“It is because of the influence of avarice, egotism, jealousy and anger that one spites a devotee of God. Only one who does not possess these four can revere a devotee of God. Therefore, one who wishes to experience supreme happiness in this very body and also experience supreme happiness after death should never harm a devotee of God - by thought, word or deed.
\n“If, however, one does somehow harm a devotee of God, then one should verbally pray to him for forgiveness; and physically and mentally, one should prostrate before him and resolve to behave in such a manner so as to never harm him again. However, one should not behave in such a way that one performs prostrations after harming someone once, only to then harm him again and perform prostrations again.
\n“So that you remember this fact daily, from today, all sādhus and all devotees should observe the following vow: After performing puja of God, one should offer prostrations according to one’s daily practice. After this, to compensate for having knowingly or unknowingly harmed a devotee of God by thought, word or deed during the day, one should perform one extra prostration daily. This is My command; so please do abide by it.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "એક દંડવત્ પ્રણામ અધિક કર્યાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૦ના આસો વદિ ૩ ત્રીજને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં પોતાના ઉતારાને વિષે વિરાજમાન હતા. પછી સ્નાન કરીને ને શ્વેત વસ્ત્રનું ધારણ કરીને પોતાના આસન ઉપર વિરાજમાન થયા અને પોતાનું દેવાર્ચનાદિક જે નિત્યકર્મ તેને કરીને ઉત્તરાદે મુખે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનને સાષ્ટાંગ દંડવત્ પ્રણામ કરતા હવા. તે પ્રતિદિન જેટલા દંડવત્ પ્રણામ કરતા તેથી તે દિવસે તો પોતે એક દંડવત્ પ્રણામ અધિક કર્યો. તેને જોઈને શુકમુનિએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! આજ તમે એક પ્રણામ અધિક કેમ કર્યો?”
\nત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “નિત્ય પ્રત્યે તો અમે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનને નમસ્કાર કરીને એમ કહેતા જે, ‘હે મહારાજ! આ દેહાદિકને વિષે અહં-મમત્વ હોય તેને તમે ટાળજ્યો.’ અને આજ તો અમને એવો વિચાર થયો જે, ‘ભગવાનના ભક્તનો મને, વચને અને દેહે કરીને જે કાંઈક જાણે-અજાણે દ્રોહ થઈ આવે ને તેણે કરીને જેવું આ જીવને દુઃખ થાય છે તેવું બીજે કોઈ પાપે કરીને થતું નથી.’ માટે જાણે-અજાણે મને, વચને, દેહે કરીને જે કાંઈ ભગવાનના ભક્તનો દ્રોહ બની આવ્યો હોય, તેનો દોષ નિવારણ કરાવ્યા સારુ એક પ્રણામ અધિક કર્યો. અને અમે તો એમ જાણ્યું છે જે, ભગવાનના ભક્તના દ્રોહે કરીને જેવું આ જીવનું ભૂંડું થાય છે ને એ જીવને કષ્ટ થાય છે તેવું કોઈ પાપે કરીને નથી થતું; અને ભગવાનના ભક્તની મને, વચને, દેહે કરીને જે સેવા બની આવે ને તેણે કરીને જેવું આ જીવનું રૂડું થાય છે ને એ જીવને સુખ થાય છે તેવું બીજે કોઈ સાધને કરીને નથી થતું. અને એ ભગવાનના ભક્તનો જે દ્રોહ થાય છે તે લોભ, માન, ઈર્ષ્યા અને ક્રોધ એ ચારે કરીને થાય છે અને ભગવાનના ભક્તનું જે સન્માન થાય છે તે જેમાં એ ચાર વાનાં ન હોય તેથી થાય છે. માટે જેને આ દેહે કરીને પરમ સુખિયા થવું હોય ને દેહ મૂક્યા કેડે પણ પરમ સુખિયા થવું હોય, તેને ભગવાનના ભક્તનો મને, વચને, દેહે કરીને દ્રોહ ન કરવો. અને જો ભગવાનના ભક્તનો કાંઈક દ્રોહ થઈ જાય તો તેની વચને કરીને પ્રાર્થના કરવી, ને મને કરીને ને દેહે કરીને તેને દંડવત્ પ્રણામ કરવા, ને ફરીને દ્રોહ ન થાય એવી રીતે વર્ત્યાનો આદર કરવો. પણ એક વાર દ્રોહ કરીને દંડવત્ પ્રણામ કર્યા ને વળી ફરી દ્રોહ કરીને દંડવત્ પ્રણામ કરવા, એવી રીતે વર્તવું નહીં. અને આ વાર્તા દાડી સાંભરતી રહે તે સારુ આજથી સર્વે સંત તથા સર્વે હરિભક્તમાત્ર એવો નિયમ રાખજ્યો જે, ભગવાનની પૂજા કરીને પોતાના નિત્ય નિયમ જે દંડવત્ પ્રણામ હોય તે કરવા ને તે પછી બધા દિવસમાં જે કાંઈ જાણે-અજાણે મને, વચને, દેહે કરીને ભગવાનના ભક્તનો દ્રોહ થયો હોય તેનું નિવારણ કરાવવા સારુ એક દંડવત્ પ્રણામ નિત્યે કરવો. એમ અમારી આજ્ઞા છે તેને સર્વે પાળજ્યો.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "एक दंडवत् प्रणाम अधिक", "hindi_text": "संवत् १८८० में आश्विन कृष्णा तृतीया (२२ अक्तूबर, १८२३) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में अपने निवास स्थान में स्नान करके श्वेत वस्त्र धारण करके अपने आसन पर विराजमान हुए। फिर देव-अर्चनादि अपने नित्यकर्म को सम्पन्न करके उन्होंने उत्तराभिमुख होकर श्रीकृष्ण भगवान को साष्टांग दंडवत् प्रणाम किया। परन्तु वे प्रतिदिन जितने दंडवत् प्रणाम किया करते थे उसकी अपेक्षा उस दिन उन्होंने एक दंडवत् प्रणाम अधिक किया। यह देखकर शुकमुनि ने पूछा कि, “हे महाराज! आज आपने एक दंडवत् प्रणाम अधिक क्यों किया?”
\nयह सुनकर श्रीजीमहाराज कहने लगे कि, “प्रतिदिन तो हम श्रीकृष्ण भगवान को प्रणाम करके यह निवेदन करते थे कि, ‘हे महाराज! इस देहादि में यदि हमारे अहं-ममत्व-भाव रहे हों, तो आप उसे मिटा देना।’ किन्तु, आज हमें ऐसा विचार हुआ कि, ‘यदि भगवान के भक्त के प्रति मन, वचन तथा देह द्वारा जाने-अनजाने में कोई द्रोह हो जाए, इससे जीव को जैसा दुःख होता है, वैसा दुःख किसी अन्य पाप से नहीं होता।’ इसलिए, जाने-अनजाने मन, वचन एवं देह द्वारा भगवान के भक्त के प्रति यदि कोई द्रोह हो गया हो, तो उसके दोष का निवारण करने के लिए ही हमने एक दंडवत् प्रणाम अधिक किया।
\n“वास्तव में हम ऐसा मानते हैं कि भगवान के भक्त का द्रोह करने से इस मनुष्य का जैसा बुरा होता है और उसे जितना कष्ट सहन करना पड़ता है, वैसा सन्ताप किसी अन्य पाप द्वारा नहीं होता; और मन, वचन तथा शरीर द्वारा भगवान के भक्त की कोई सेवा हो गई, तो इस जीवात्मा का जैसा भला होता है और उसे जितना सुख मिलता है, वैसी सुखानुभूति उसे अन्य किसी साधन द्वारा नहीं होती। और, भगवान के उस भक्त का द्रोह तो वस्तुतः लोभ, मान, ईर्ष्या और क्रोध इन चार दोषों के कारण हुआ करता है। और भगवद्भक्त का सम्मान होता है, उसमें इन चार दोषों के नहीं रहने से ही होता है! अतः जिसे इस शरीर के रहते हुए या अपनी मृत्यु के बाद भी परम सुखी होना है, उसे मन, वचन और देह से भगवान के भक्त का द्रोह नहीं करना चाहिए।
\n“यदि भगवान के भक्त का कुछ द्रोह हो गया, तो वाणी द्वारा उसकी प्रार्थना करना तथा भूमिसात् होकर पूरे मन से उसे दंडवत् प्रणाम करना तथा पुनः उसका द्रोह न हो जाए, इस बात का सदैव ध्यान रखना। परन्तु द्रोह करके फिर दंडवत् प्रणाम करे और फिर द्रोह करने लगे तथा दंडवत् प्रणाम भी करता रहे, ऐसा कभी मत बरतना! यह बात सभी को प्रतिदिन स्मरण में आती रहे, इसलिए सभी संत तथा हरिभक्त यह नियम अवश्य रखें कि भगवान की पूजा के बाद अपने नित्य नियम में जितने दण्डवत् प्रणाम करते हों, उसे अवश्य करना, परन्तु दिनभर में जाने-अनजाने मन, वचन और देह द्वारा भगवान के भक्त का द्रोह हुआ हो, उसका निवारण करने के लिए प्रतिदिन एक दंडवत् प्रणाम अधिक करना। यह हमारी आज्ञा है, सभी उसका पालन अवश्य करें।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/173.mp3" }, { "english_title": "A Bone in the Form of Egotism", "english_text": "On Kārtik vadi 11, Samvat 1880 [28 November 1823], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the veranda outside the west-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. He was wearing garlands of yellow flowers around His neck, and tassels of yellow flowers had been inserted in His pāgh. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nOut of compassion, Shriji Mahārāj then began to preach to His devotees, saying, “When a person who wishes to worship God receives an opportunity to serve God and His devotees, he should serve them considering it to be his extremely great fortune. Moreover, he should do so only with bhakti for the sake of pleasing God and for his own liberation - not for the sake of receiving praise from others.
\n“The nature of a person, however, is such that he only enjoys doing that which satisfies his vanity. Without that, he does not enjoy performing even bhakti of God. For example, a dog takes a dry bone to an isolated place to chew on. As a result of the chewing, its mouth is abraded and the bone becomes covered in blood. Then licking the bone, the dog becomes overjoyed. But little does the fool realize, ‘The taste that I am enjoying is that of the blood from my own mouth.’ In the same way, even a devotee of God is unable to forsake the bone in the form of egotism. In fact, all of the spiritual endeavors he performs are governed by vanity; they are not performed for the sole purpose of pleasing God, thinking of them as bhakti towards God. Moreover, even of the bhakti that he does offer to God, he does so only when it nourishes his pride, but not for the sole purpose of pleasing God.
\n“There must be very few devotees of the likes of Ratanji and Miyāji who offer bhakti to God solely for the purpose of pleasing God without any cravings for praise. Not everyone, however, is capable of forsaking the taste of praise.”
\nIn reference to this, Muktānand Swāmi recited a couplet by Tulsidās:
\nKanak tajyo kāmini tajyo, tajyo dhātuko sang |Hearing this couplet, Shriji Mahārāj added, “The enjoyment which one experiences from vanity cannot be obtained from any other object. Thus, amongst all devotees, a person who forsakes vanity and worships God should be known to be an extremely great devotee.”
", "english_footnote": "Tulsi says: renounced he has women, wealth and possessions;
But lives he does on praises alone, the greatest of all obsessions.
સંવત ૧૮૮૦ના કાર્તિક વદિ ૧૧ એકાદશીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં આથમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને કંઠને વિષે પીળાં પુષ્પના હાર પહેર્યા હતા ને પાઘને વિષે પીળાં પુષ્પના તોરા ખોસ્યા હતા ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ કૃપા કરીને પોતાના ભક્તજનને ઉપદેશ કરતા થકા બોલ્યા જે, “જેને પરમેશ્વર ભજવા હોય તેને ભગવાનની અથવા ભગવાનના ભક્તની સેવા-ચાકરી મળે ત્યારે પોતાનું મોટું ભાગ્ય માનીને સેવા કરવી. તે પણ ભગવાનની પ્રસન્નતાને અર્થે ને પોતાના કલ્યાણને અર્થે ભક્તિએ કરીને જ કરવી, પણ કોઈક વખાણે તે સારુ ન કરવી. અને જીવનો તો એવો સ્વભાવ છે જે, જેમાં પોતાને માન મળે તે જ કરવું સારું લાગે; પણ માન વિના એકલી તો ભગવાનની ભક્તિ કરવી પણ સારી લાગે નહીં. અને જેમ શ્વાન હોય તે સૂકા હાડકાને એકાંતે લઈ જઈને કરડે, પછી તેણે કરીને પોતાનું મોઢું છોલાય ને તે હાડકું લોહીવાળું થાય તેને ચાટીને રાજી થાય છે, પણ મૂર્ખ એમ નથી જાણતો જે, ‘મારા જ મોઢાનું લોહી છે તેમાં હું સ્વાદ માનું છું.’ તેમ ભગવાનનો ભક્ત હોય તો પણ માનરૂપી હાડકાને મૂકી શકતો નથી અને જે જે સાધન કરે છે તે માનને વશ થઈને કરે છે, પણ કેવળ ભગવાનની ભક્તિ જાણીને ભગવાનની પ્રસન્નતાને અર્થે કરતો નથી. અને ભગવાનની ભક્તિ કરે છે તેમાં પણ માનનો સ્વાદ આવે છે ત્યારે કરે છે, પણ કેવળ ભગવાનની પ્રસન્નતાને અર્થે નથી કરતો. અને માન વિના કેવળ ભગવાનની પ્રસન્નતાને અર્થે ભગવાનની ભક્તિ તો રતનજી તથા મિયાંજી જેવા કોઈક જ કરતા હશે પણ સર્વેથી તો માનનો સ્વાદ મૂકી શકાતો નથી.” પછી તે ઉપર મુક્તાનંદ સ્વામીએ તુલસીદાસની સાખી કહી જે,
\n‘કનક તજ્યો કામિની તજ્યો, તજ્યો ધાતુકો સંગ।એ સાખીને સાંભળીને શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેવો જીવને માનમાંથી સ્વાદ આવે છે તેવો તો કોઈ પદાર્થમાંથી આવતો નથી. માટે માનને તજીને જે ભગવાનને ભજે તેને તો સર્વે હરિભક્તમાં અતિશય મોટો જાણવો.”
", "gujarati_footnote": "૧૬૦. ભાવાર્થ: ધનનો ત્યાગ થાય, સ્ત્રીનો ત્યાગ થાય, અન્ય તમામ પદાર્થોનો ત્યાગ થાય અને ભોજન પણ અતિશય ઘટાડી શકાય, પરંતુ માનનો ત્યાગ અતિશય કઠણ છે. માનને આધારે જીવન જિવાય છે.
", "hindi_title": "अहंकार-रहित सेवा", "hindi_text": "संवत् १८८० में कार्तिक कृष्णा एकादशी (२८ नवम्बर, १८२३) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पश्चिमी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंगपर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे, कंठ में पीले पुष्पों के हार पहने थे और पाग में पीले पुष्पों के तुर्रे लगाये थे। उनके समक्ष मुनियों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज अपने भक्तजनों को उपदेश देते हुए बोले कि, “जिसे परमेश्वर को भजना हो, उसे यदि भगवान अथवा भगवान के भक्त की सेवा-चाकरी करने का अवसर मिले, तो अपना बड़ा भाग्य मानकर सेवा करनी चाहिए। वह सेवा भी भगवान की प्रसन्नता के हेतु एवं अपने आत्मकल्याण के लिए भक्तिपूर्वक करनी चाहिए, किन्तु कोई अपनी प्रशंसा करे, ऐसी आशा से सेवा नहीं करनी चाहिए। और, मनुष्य का ऐसा स्वभाव है कि जिसमें स्वयं को मान मिले, वही करना अच्छा लगता है। बिना मान (अहंकार) के भगवान की अकेली भक्ति करना भी अच्छा नहीं लगता। जैसे श्वान सूखी हड्डी को एकान्त में ले जाकर उसे दाँतों से चबाता है। उससे उसका मुँह छिल जाता है और उस खून से सनी हुई हड्डी को चाटकर वह प्रसन्न होता है, परन्तु वह मूर्ख यह नहीं जानता कि, ‘यह तो मेरे ही मुँह का खून है, जिसमें मैं स्वाद मानता हूँ।’ वैसे ही भगवान का भक्त हो, फिर भी वह मानरूपी हड्डी को छोड़ नहीं पाता। वास्तव में वह जो भी साधनाएँ करता है, वह मान के वश में होकर ही करता है। केवल भगवान की भक्ति मानकर भगवान की प्रसन्नता के लिए वह ऐसा नहीं करता। यदि वह भगवान की भक्ति करता है, और उसमें भी जब उसे मान का स्वाद आता है तभी करता है, परन्तु केवल भगवान की प्रसन्नता के लिए नहीं करता। वास्तव में निर्मानभाव से एकमात्र भगवान की प्रसन्नता के लिए भगवान की भक्ति तो रतनजी और मियांजी जैसे कोई विरले पुरुष ही करते होंगे, लेकिन दूसरों से मानरूपी स्वाद का त्याग हो ही नहीं सकता।”
\nइस पर मुक्तानंद स्वामी ने तुलसीदास की यह साखी कही:
\n‘कनक तज्यो कामिनी तज्यो, तज्यो धातु को संग।यह साखी सुनकर श्रीजीमहाराज बोले कि, “जीवात्मा को मान में से जैसा स्वाद आता है, वैसा तो उसे अन्य किसी पदार्थ से नहीं आता। इसलिए, जो मनुष्य मान का परित्याग करके भगवान का भजन करता है, उसे समस्त हरिभक्तों में अतिशय महान हरिभक्त समझना चाहिए।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/174.mp3" }, { "english_title": "Akshar Has BothSagunandNirgunAspects; The Key1", "english_text": "On Māgshar vadi 12, Samvat 1880 [29 December 1823], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on the veranda outside the east-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Bhagwadānand Swāmi asked Shriji Mahārāj, “Mahārāj, in what way do countless millions of brahmānds dwell within each and every pore of God? Also, where in the brahmānds do the avatārs of God manifest?”
\nShriji Mahārāj replied, “There are two aspects of Purushottam Bhagwān’s Akshardhām. The first is the sagun aspect, and the other is the nirgun aspect. Purushottam Nārāyan, on the other hand, cannot be described as sagun, nor can He be described as nirgun.2 The distinction of sagun and nirgun applies only to Akshar.
\n“The nirgun aspect of Akshar has an extremely subtle form, smaller than even an anu, while the sagun form is much larger than even the largest of objects. Countless millions of brahmānds dwell like mere atoms in each and every hair of that Akshar. It is not that those brahmānds become small compared to Akshar; they still remain encircled by the eight barriers. Rather, it is because of the extreme vastness of Akshar that those brahmānds appear so small. Take Mount Girnār as an example. Compared to Mount Meru, it appears to be extremely small. However, compared to Mount Lokālok, Mount Meru itself appears to be extremely small. In the same way, the brahmānds remain exactly as they are, but in comparison to the extreme vastness of Akshar, they appear to be extremely small. This is why they are described as being like atoms.
\n“Aksharbrahma itself is like the sun in the sense that when the sun rises, all ten directions3 can be determined in relation to it. Akshardhām is like that; i.e., above, below, on all four sides of that Akshar - in fact, in all directions - are millions of brahmānds.
\n“Moreover, God - Purushottam - forever remains present in that Akshardhām. His will always prevails. While remaining in Akshardhām itself, He manifests in whatever form is required in whichever brahmānd. For example, Shri Krishna Bhagwān had only one form, yet during the rās episode he assumed as many forms as there were gopis. In the same way, Purushottam Bhagwān manifests in whatever form is required in whichever brahmānd - while simultaneously dwelling in Akshardhām. Actually, He Himself forever dwells in Akshardhām. In fact, wherever that form of Purushottam resides, that is the very center of Akshardhām.”4
", "english_footnote": "1. In the title, ‘The Key’ refers to the fact that Aksharbrahma is the ‘key’ to unlocking the greatness of Purushottam.
\n2. Purushottam Narayan does, in fact, possess the sagun and nirgun aspects; however, these aspects cannot be described with words. Yet, Maharaj says the distinction of sagun and nirgun applies only to Akshar. These wods can be understood as follows:
\nIn Vachanamrut Kariyani 8, Shriji Maharaj has described the sagun and nirgun aspects of Purushottam Narayan. Parabrahman Purushottam Narayan is the ātmā of Aksharbrahman; therefore, in his anvay form, he pervades the nirgun form of Aksharbrahman, who himself pervades everything. (Vachanamrut Gadhada I-64). Therefore, the nirgun form of Parabrahman is even subtler than the nirgun form of Aksharbrahman.
\nMoreover, Purushottam Narayan can eclipse the sagun form of Aksharbrahman - Akshardham, the support of the infinite aksharmuktas - and preside as the sole supporter of the infinite aksharmuktas instead. (Vachanamrut Loya 13) Therefore, the vastness of Purushottam Narayan’s sagun form is greater than the vastness of Aksharbrahman’s sagun form.
\nTherefore, Parabrahman does in fact possess both sagun and nirgun forms; but one cannot perfectly describe the forms with words, because when one attempts to do so, they effectively only describe the sagun and nirgun forms of Aksharbrahman and cannot reach the description of Purushottam Nayaran’s forms. Purushottam Narayan remains limitless and fathomless, beyond any description.
\nYogiji Maharaj explains, “One cannot describe the sagun-nirgun forms of Purushottam Narayan. However, in explaining the sagun-nirgun aspects of Aksharbrahman, one understands the glory of Purushottam. Why? Because, if the greatness of Aksharbrahman is understood, then one wonders how much greater the master of Aksharbrahman - Purushottam - must be.”
\n[Brahmaswarup Yogiji Maharaj: 1/559]
\n3. The ten directions are: (1) Uttar - North, (2) Ishān - Northeast, (3) Purva - East, (4) Agni - Southeast, (5) Dakshin - South, (6) Nairutya - Southwest, (7) Pashchim - West, (8) Vāyavya - Northwest, (9) Urdhva - up, (10) Adhah - down.
\n4. These words by Shriji Maharaj can be understood in 3 ways:
", "gujarati_title": "સગુણ-નિર્ગુણપણું અક્ષરને વિષે છે, કૂંચીનું૧૫૬", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૦ના માગશર વદિ ૧૨ દ્વાદશીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં ઉગમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી ભગવદાનંદ સ્વામીએ શ્રીજીમહારાજને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! ભગવાનના એક એક રોમને વિષે અનંત કોટિ બ્રહ્માંડ રહ્યાં છે, તે કેવી રીતે રહ્યાં છે? અને બ્રહ્માંડમાં કયે કયે ઠેકાણે ભગવાનના અવતાર થાય છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “પુરુષોત્તમ ભગવાનનું જે અક્ષરધામ તેના બે ભેદ છે: એક સગુણપણું ને બીજું નિર્ગુણપણું. અને પુરુષોત્તમ નારાયણ છે તેને તો સગુણ ન કહેવાય ને નિર્ગુણ પણ ન કહેવાય.૧૧૧ અને સગુણ-નિર્ગુણ ભેદ તો અક્ષરને વિષે છે. તે અક્ષર નિર્ગુણપણે તો અણુ થકી પણ અતિ સૂક્ષ્મ સ્વરૂપે છે અને સગુણ સ્વરૂપે તો જેટલું મોટું પદાર્થ કહેવાય તે થકી પણ અતિશય મોટું છે. તે અક્ષરના એક એક રોમને વિષે અણુની પેઠે અનંત કોટિ બ્રહ્માંડ રહ્યાં છે, તે કાંઈ બ્રહ્માંડ અક્ષરને વિષે નાનાં થઈ જતાં નથી, એ તો અષ્ટાવરણે સહવર્તમાન હોય; પણ અક્ષરની અતિશય મોટ્યપ છે તે આગળ બ્રહ્માંડ અતિશય નાનાં દેખાય છે. જેમ ગિરનાર પર્વત છે તે મેરુ આગળ અતિશય નાનો દેખાય, અને લોકાલોક પર્વતની આગળ મેરુ પર્વત અતિશય નાનો દેખાય; તેમ બ્રહ્માંડ તો આવડાં ને આવડાં હોય પણ અક્ષરની અતિશય મોટ્યપ છે તેની આગળ અતિ નાનાં દેખાય છે, માટે અણુ સરખાં કહેવાય છે. અને અક્ષરબ્રહ્મ તો જેમ સૂર્યનું મંડળ છે તેમ છે. તે સૂર્ય જ્યારે માથે આવે ત્યારે સૂર્યને યોગે કરીને દસે દિશાઓ કલ્પાય છે, તેમ અક્ષરધામ છે. અને તે અક્ષરને ઉપર, હેઠે ને ચારે પડખે સર્વ દિશામાં બ્રહ્માંડની કોટિઓ છે. અને ભગવાન જે પુરુષોત્તમ તે તો અક્ષરધામને વિષે સદાય વિરાજમાન રહે છે ને તે સત્યસંકલ્પ છે. અને અક્ષરધામને વિષે રહ્યા થકા જ જે બ્રહ્માંડમાં જે જે રૂપ પ્રકાશ્યાં જોઈએ તેવાં તેવાં રૂપને પ્રકાશ કરે છે. જેમ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને રાસક્રીડા કરી ત્યારે પોતે એક હતા તે જેટલી ગોપાંગનાઓ હતી તેટલા રૂપે થયા;૧૧૨ તેમ પુરુષોત્તમ ભગવાન બ્રહ્માંડ-બ્રહ્માંડ પ્રત્યે જ્યાં જેવું રૂપ પ્રકાશ્યું જોઈએ ત્યાં તેવા રૂપને અક્ષરધામમાં રહ્યા થકા પ્રકાશે છે અને પોતે તો સદાય અક્ષરધામમાં રહે છે. અને જ્યાં પુરુષોત્તમની મૂર્તિ છે ત્યાં જ અક્ષરધામનું મધ્ય છે.”૧૬૪
", "gujarati_footnote": "૧૧૧. પુરુષોત્તમનું નિર્ગુણપણું તથા સગુણપણું છે પરંતુ અલૌકિક ઐશ્વર્યરૂપ છે; જેનું નિરૂપણ વચ. કા. ૮માં છે. અહીં પ્રશ્ન પૂછનારના આશય પ્રમાણેનું સગુણ-નિર્ગુણપણું અક્ષરબ્રહ્મનું છે પણ પુરુષોત્તમનું નથી, તેમ તાત્પર્ય સમજવું.
\nવિશેષ સમજૂતી: પુરુષોત્તમ નારાયણનું નિર્ગુણપણું અને સગુણપણું છે ખરું, પરંતુ તેનું વર્ણન શબ્દ દ્વારા યથાર્થ થઈ શકતું નથી.
\nપુરુષોત્તમ નારાયણનું સગુણ અને નિર્ગુણ સ્વરૂપ હોવા છતાં શ્રીજીમહારાજ અહીં કહે છે, “પુરુષોત્તમ નારાયણ છે તેને તો સગુણ ન કહેવાય ને નિર્ગુણ પણ ના કહેવાય.” શ્રીજીમહારાજના આ વચનને નીચે પ્રમાણે સમજી શકાય.
\nપુરુષોત્તમ નારાયણનું સગુણસ્વરૂપ અને નિર્ગુણસ્વરૂપ છે જ. શ્રીજીમહારાજે પણ વચનામૃત કારિયાણી ૮માં પુરુષોત્તમ નારાયણના નિર્ગુણસ્વરૂપ અને સગુણસ્વરૂપનું નિરૂપણ કર્યું છે. પરબ્રહ્મ પુરુષોત્તમ નારાયણ અક્ષરબ્રહ્મના પણ આત્મા હોવાથી તેઓ અન્વયસ્વરૂપે અક્ષરબ્રહ્મના નિર્ગુણ સ્વરૂપમાં પણ વ્યાપીને રહ્યા છે. (વચનામૃત ગઢડા પ્રથમ ૬૪) એટલે અક્ષરબ્રહ્મના નિર્ગુણ સ્વરૂપ કરતાં પરબ્રહ્મનું નિર્ગુણ સ્વરૂપ અત્યંત સૂક્ષ્મ છે.
\nવળી, અક્ષરબ્રહ્મના સગુણ સ્વરૂપને અર્થાત્ અક્ષરધામને પણ લીન કરીને પોતે સ્વરાટ થકા એકલા વિરાજમાન રહે છે અને અનંત કોટિ મુક્તને ધારવા સમર્થ છે. (વચનામૃત લોયા ૧૩) એટલે અક્ષરબ્રહ્મના સગુણસ્વરૂપ કરતાં પણ પરબ્રહ્મનું સગુણસ્વરૂપ અત્યંત મોટું છે.
\nઆ રીતે પરબ્રહ્મનું નિર્ગુણપણું અને સગુણપણું છે ખરું, પરંતુ તેનું યથાર્થ નિરૂપણ કરી શકાતું નથી. કારણ કે વર્ણન કરવા માટે જે જે શબ્દોનો પ્રયોગ કરીએ, તે તો અક્ષરબ્રહ્મના સગુણ-નિર્ગુણ સ્વરૂપ સુધી જ પહોંચે છે અને પરબ્રહ્મ તો અપારના અપાર રહે છે.
\nગુરુપરંપરાનાં વચનો: યોગીજી મહારાજ આ વિષે સમજાવતાં કહે છે, “પુરુષોત્તમ નારાયણના સગુણ-નિર્ગુણ સ્વરૂપનું વર્ણન થઈ શકતું નથી, એટલે કહેવાતું નથી. છતાં અક્ષરના સગુણ-નિર્ગુણ સ્વરૂપનું નિરૂપણ કરવાથી પુરુષોત્તમના સ્વરૂપનો મહિમા સમજાય છે. કેમ જે, ‘જ્યારે આવા મોટા અક્ષર, તો તેના પતિ પુરુષોત્તમ તો કેવા હશે?’ આ મુદ્દો છે.”
\n[બ્રહ્મસ્વરૂપ યોગીજી મહારાજ: ૧/૫૫૯]
\n૧૧૨. ભાગવત: ૧૦/૩૩/૨૦.
\n૧૫૬. આ વચનામૃતના મથાળામાં ‘કૂંચી’ તે અક્ષરબ્રહ્મ સમજવું, કારણ કે અક્ષરબ્રહ્મ દ્વારા પુરુષોત્તમનો મહિમા ઉઘડે છે, અર્થાત્ સમજાય છે. - અંગ્રેજી વચનામૃતની ટીપણી.
\n૧૬૪. શ્રીજીમહારાજના આ કથનને ત્રણ રીતે સમજી શકાય:
\n૧. મહારાજ વચનામૃત લોયા ૧૪માં કહે છે કે તેજના સમૂહ (એટલે કે અક્ષરધામ) મધ્યે સિંહાસન છે, અને તેના ઉપર પુરુષોત્તમ ભગવાન વિરાજમાન છે. અહીં અક્ષરધામનું મધ્ય કયું સમજવું? અક્ષરધામ અનંત, અપાર, અપરિમેય છે, તેથી તેનું મધ્ય કળવું અત્યંત કઠિન છે. તેથી જ્યાં વ્યતિરેક સ્વરૂપે પુરુષોત્તમ નારાયણ બિરાજમાન હોય ત્યાં અક્ષરધામનું મધ્ય સમજવું એમ મહારાજ અહીં કહે છે.
\n૨. પૃથ્વી ઉપર પુરુષોત્તમ નારાયણ જ્યારે મનુષ્ય રૂપે પ્રગટ થાય છે, ત્યારે તેઓ જ્યાં વિરાજમાન હોય ત્યાં જ અક્ષરધામ છે એમ સમજવું. (વચનામૃત ગઢડા પ્રથમ ૬૩, ગઢડા પ્રથમ ૭૮, લોયા ૧૧)
\n૩. પુરુષોત્તમ નારાયણ પૃથ્વી ઉપરથી અંતર્ધાન થયા પછી તેઓ જે સંત દ્વારા સમ્યક્પણે પ્રગટ છે, અર્થાત્ જે સંતમાં આ પુરુષોત્તમ ભગવાનની મૂર્તિ વિરાજમાન છે, તે સંત અક્ષરધામ અર્થાત્ અક્ષરબ્રહ્મ છે, એટલે કે ભગવાન પુરુષોત્તમ નારાયણ અક્ષરબ્રહ્મ દ્વારા પ્રગટ રહે છે.
", "hindi_title": "अक्षरधाम; मोक्ष की कुंजी", "hindi_text": "संवत् १८८० में मार्गशीर्ष कृष्णा द्वादशी (२९ दिसम्बर, १८२३) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पूर्वी द्वार के कमरे के बरामदे में विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष मुनि तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय भगवदानन्द स्वामी ने श्रीजीमहाराज से प्रश्न पूछा कि, “हे महाराज, भगवान के एक-एक रोम में अनन्तकोटि ब्रह्मांड किस प्रकार रहते हैं तथा ब्रह्मांड के कौन-कौन से स्थान में भगवान के अवतार होते हैं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “पुरुषोत्तम भगवान के अक्षरधाम के दो भेद हैं। इनमें एक सगुणभाव तथा दूसरा निर्गुणभाव! और पुरुषोत्तम नारायण को न तो सगुण ही कहा जा सकता है और न निर्गुण ही। वास्तव में सगुण-निर्गुण भेद तो अक्षर में है। वह अक्षर निर्गुण स्वरूप द्वारा अणु से भी अति सूक्ष्म है तथा सगुण स्वरूप से वह जितने भी बड़े पदार्थ हैं, उनसे भी अतिशय विराट है। उस अक्षर के एक-एक रोम में अणु की तरह अनन्त कोटि ब्रह्मांड रहते हैं। ऐसी स्थिति में ब्रह्मांड छोटे-छोटे नहीं हो जाते, वे तो अष्टावरण सहित ही हैं, परन्तु अक्षर की अतिशय महत्ता के आगे ऐसे ब्रह्मांड भी एकदम छोटे दिखाई पड़ते हैं। जैसे गिरनार पर्वत मेरु के आगे अत्यन्त लघु दिखता है, तथा लोकालोक पर्वत के आगे मेरु पर्वत बिल्कुल छोटा दिखाई पड़ता है, वैसे ही ब्रह्मांड उतने ही बड़े रहते हैं परन्तु अक्षर की अतिशय महत्ता के आगे वे बिल्कुल छोटे दिखाई पड़ते हैं; इसी कारण उन्हें ‘अणु-सदृश’ कहा जाता है। और, अक्षरब्रह्म सूर्यमंडल के समान है। जैसे सूर्य जब क्षितिज के ऊपर आता है, तब सूर्य के योग से दसों दिशाओं की पहचान हो जाती है। वैसे ही अक्षरधाम है। उस अक्षर के ऊपर-नीचे चारों ओर सभी दिशाओं में ब्रह्मांडों की श्रृंखलाएँ लगी हैं।
\n“और, उस अक्षरधाम में भगवान पुरुषोत्तम सदैव विराजमान रहते हैं। वे सत्यसंकल्प हैं तथा अक्षरधाम में रहते हुए ही जिस ब्रह्मांड में जिन-जिन रूपों से प्रकट होने की आवश्यकता रहती है, वे उन-उन रूपों को प्रकट करते हैं। जैसे श्रीकृष्ण भगवान ने रासक्रीड़ा की, तब यद्यपि वे स्वयं एक ही थे, फिर भी उस समय जितनी गोपांगनाएँ उपस्थित थीं, उनके सामने उनके उतने ही रूप हो गए थे। उसी प्रकार, पुरुषोत्तम भगवान को ब्रह्मांड-ब्रह्मांड में जहाँ-जहाँ जैसा रूप प्रकट करना होता है, वहाँ-वहाँ वे वैसे ही रूप को प्रकट करते हैं। वे स्वयं सदैव अक्षरधाम में रहते हैं और वही अक्षरधाम का मध्यभाग है, जहाँ उन पुरुषोत्तम की मूर्ति है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/175.mp3" }, { "english_title": "BrahmaswarupLove", "english_text": "On Posh sudi 4, Samvat 1880 [5 January 1824], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was seated on a cushion with a cylindrical pillow at the residence of the Ayodhyāwāsis in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, Premānand Swāmi was singing devotional songs to the accompaniment of a sarodā, while munis as well as devotees from various places had gathered before Him in an assembly.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “Let us conduct a question-answer session.” So saying, Shriji Mahārāj Himself asked, “A devotee of God who is gunātit behaves only as the ātmā, above the influence of the three gunas - i.e., above sattvagun in the form of vairāgya, above rajogun in the form of desires for vishays, and above tamogun in the form of passiveness. He harbors absolutely no thoughts and experiences a deep sleep-like state. Now, does such a nirgun devotee who behaves as the ātmā in this manner have love for God or not? That is the question.”
\nMuktānand Swāmi replied, “One who behaves as the ātmā does have love for God.”
\nHearing the reply, Shriji Mahārāj asked, “Is the love of such a devotee who behaves as the ātmā of the same qualities as the ātmā or different?”
\nMuktānand Swāmi replied, “That love is of the same qualities as the ātmā.”
\nShriji Mahārāj then explained, “Regarding the love developed for God while behaving as the ātmā, Madhvāchārya, Nimbārk and Vallabhāchārya have all described that love as brahmaswarup. Therefore, only one who has love for God having become gunātit is brahmaswarup. Such is the principle of the great āchāryas.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "બ્રહ્મસ્વરૂપ પ્રીતિનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૦ના પોષ સુદિ ૪ ચોથને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાંથી અયોધ્યાવાસીને ઘેર ગાદીતકિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી અને પ્રેમાનંદ સ્વામી સરોદા લઈને કીર્તન ગાવતા હતા.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “લ્યો, પ્રશ્ન-ઉત્તર કરીએ.” એમ કહીને શ્રીજીમહારાજે પૂછ્યું જે, “જે ભગવાનનો ભક્ત ગુણાતીત હોય ને કેવળ સત્તારૂપે વર્તતો હોય, અને તેને વિષે વૈરાગ્યરૂપ જે સત્ત્વગુણ અને વિષયમાં પ્રીતિરૂપ જે રજોગુણ અને મૂઢપણારૂપ જે તમોગુણ એ ત્રણે ગુણના ભાવ તો ન હોય અને તે તો કેવળ ઉત્થાને રહિત શૂન્યસમતા ધરી રહે ને સુષુપ્તિ જેવી અવસ્થા વર્તે, એવી રીતે સત્તારૂપે રહ્યો જે નિર્ગુણ ભક્ત તેને ભગવાનને વિષે પ્રીતિ હોય કે ન હોય?૧૧૩ એ પ્રશ્ન છે.” પછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ કહ્યું જે, “જે સત્તારૂપે વર્તે તેને ભગવાનને વિષે પ્રીતિ તો હોય.”૧૧૪ ત્યારે શ્રીજીમહારાજે પૂછ્યું જે, “સત્તારૂપે રહ્યો એવો જે એ ભક્ત તેને ભગવાનને વિષે પ્રીતિ છે તે આત્માને સજાતિ૧૧૫ છે કે વિજાતિ૧૧૬ છે?” પછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ કહ્યું જે, “એ પ્રીતિ તો આત્માને સજાતિ૧૧૭ છે.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “મધ્વાચાર્ય, નિંબાર્ક ને વલ્લભાચાર્ય એમણે આત્મારૂપે રહીને જે ભગવાનને વિષે પ્રીતિ કરવી એ પ્રીતિને બ્રહ્મસ્વરૂપ કહી છે. માટે ગુણાતીત થઈને જે ભગવાનને વિષે પ્રીતિ કરે છે એ જ બ્રહ્મસ્વરૂપ૧૧૮ છે, એમ મોટા મોટા આચાર્યનો સિદ્ધાંત છે.”
", "gujarati_footnote": "૧૧૩. પ્રીતિ એટલે રાગ. તે રજોગુણનું કાર્ય હોવાથી ગુણાતીત ભક્તમાં તે સંભવે નહિ, એમ જાણીને આ સંશય કર્યો છે.
\n૧૧૪. પણ આ નિર્ગુણ ભક્તની જે પ્રીતિ તે ભગવાનના માહાત્મ્યજ્ઞાનમૂલક છે; માટે નિર્ગુણ છે.
\n૧૧૫. આત્માની સાથે એકીભૂત; એટલે પૃથક્ નહિ રહેનારી.
\n૧૧૬. આત્માથી પૃથક્પણે રહેનારી.
\n૧૧૭. નિર્ગુણ ભક્તની પ્રીતિ ભગવાનના મહિમામૂલક છે. જે મહિમા છે તેનો આધાર આત્મા છે, માટે તે પ્રીતિ આત્માની સાથે એકીભૂત છે, પૃથક્ નથી.
\n૧૧૮. બ્રહ્મરૂપ થયેલ પોતાના આત્માથી અપૃથક્સિદ્ધ છે, માટે બ્રહ્મસ્વરૂપ કહી છે. જો કે ‘બ્રહ્મસ્વરૂપ પ્રીતિ’ શબ્દ શ્રીજીમહારાજે પોતાની આગવી શૈલીમાં અહીં નિરૂપ્યો છે. તેમણે જણાવેલ આચાર્યોએ માયાના ગુણો ટાળીને ભગવાનમાં પ્રીતિ કરવી અથવા માયાથી પર થયેલા મુક્તો પણ ભક્તિ કરે છે તેવા આશયના સંદર્ભો પોતાના ગ્રંથોમાં કહ્યા છે, જે આ મુજબ છે:- મધ્વાચાર્ય: ભાગવતતાત્પર્યનિર્ણય: ૨/૧/૭-૯: નિંબાર્કાચાર્ય પરંપરાના આચાર્યશ્રી પુરુષોત્તમાચાર્ય: વેદાન્તરત્નમંજૂષા: ૩, પૃ ૧૫૬; તથા શુકદેવકૃત ભાગવત પરની સિદ્ધાન્તપ્રદીપ ટીકા: ૧૧/૧૮/૪૬, ૧૧/૨૫/૩૫; વલ્લભાચાર્ય, ગીતા, તત્ત્વદીપિકા ટીકા: ૧૮/૫૪.
", "hindi_title": "ब्रह्मस्वरूपिणी प्रीति", "hindi_text": "संवत् १८८० में पौष शुक्ला चतुर्थी (५ जनवरी, १८२४) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में अयोध्यावासियों के घर पर गद्दी-तकिये पर विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष मुनियों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी और प्रेमानन्द स्वामी सरोद लेकर कीर्तन कर रहे थे।
\nकीर्तन होने के बाद श्रीजीमहाराज बोले कि, “अब प्रश्नोत्तरी प्रारम्भ करें।”
\nऐसा कहकर श्रीजीमहाराज ने पूछा कि, “भगवान का जो गुणातीत भक्त हो और केवल आत्मसत्तारूप में ही रहता हो, उसमें वैराग्यरूप सत्त्वगुण, विषयों में प्रीतिरूप रजोगुण तथा मूढ़तारूप तमोगुण के भाव नहीं रहते। वास्तव में वह केवल संकल्परहित शून्य-समता को धारण कर सुषुप्ति जैसी अवस्था में रहे, इस प्रकार सत्तारूप में रहनेवाले निर्गुण भक्त को भगवान में प्रीति होती है या नहीं?”
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने कहा कि, “जो सत्तारूप रहता है, उसको भगवान में प्रीति तो होती है।”
\nफिर श्रीजीमहाराज ने पूछा, “सत्तारूप में रहनेवाले भक्त को भगवान में जो प्रीति रहती है, वह आत्मा से सजातीय है अथवा विजातीय है?”
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने कहा कि, “वह प्रीति आत्मा की सजातीय है?”
\nयह सुनकर श्रीजीमहाराज बोले कि, “मध्वाचार्य, निम्बार्क तथा वल्लभाचार्य ने यह बताया है कि आत्मरूप रहकर भगवान में जो प्रीति की जाती है, वह प्रीति ब्रह्मस्वरूपिणी प्रीति कही गई है। इसलिए, जो भक्त गुणातीत होकर भगवान में प्रीति रखता है वही ब्रह्मस्वरूप है, वही \n बड़े-बड़े आचार्यों का यही सिद्धान्त है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/176.mp3" }, { "english_title": "The Characteristics of Godly and Demonic People", "english_text": "On Posh sudi 8, Samvat 1880 [9 January 1824], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on the veranda outside the east-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj asked Muktānand Swāmi, “When a person perceives a flaw in a devotee, does that person perceive the same amount of flaws in that devotee as he had noticed previously, or does he perceive more flaws?”
\nMuktānand Swāmi replied, “Apparently, he perceives the same amount of flaws as he previously perceived.”
\nShriji Mahārāj then said, “You have missed the point of the question. If he perceives exactly the same amount of flaws, then how can you say that he has perceived a flaw? In actual fact, it is due to the influence of adverse places, times, actions, company, etc., that his intellect becomes spoiled; and that is why he perceives more flaws. In this situation, one should realize that the blemish of adverse circumstances has tainted his intellect.
\n“Moreover, I personally feel, ‘If one previously has kept the company of the great Purush or has had the darshan of God, then one will only perceive one’s own flaws but will never perceive flaws in any other devotee of God.’ A person with such characteristics should be known to be godly.
\n“On the other hand, a person who is demonic never perceives even a single flaw within himself; instead, he perceives only flaws in other devotees. A person with such an intellect should be known to be demonic. If such a demonic person happens to be in the Satsang fellowship, or if he stays in the mandal of sādhus, he will be similar to Kālnemi, Rāvan and Rāhu; but he will not be influenced by the company of sādhus.
\n“Thus one who is a staunch devotee of God perceives only his own flaws, but never does he notice the flaws of other devotees.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "દૈવી-આસુરી જીવનાં લક્ષણનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૦ના પોષ સુદિ ૮ અષ્ટમીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં ઉગમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે મુક્તાનંદ સ્વામીને પૂછ્યું જે, “જ્યારે કોઈક હરિભક્તનો અવગુણ આવે ત્યારે મોરે જેટલા તેમાં દોષ સૂઝતા હોય એટલા ને એટલા સૂઝે કે કાંઈ વધુ સૂઝે?” પછી મુક્તાનંદ સ્વામી બોલ્યા જે, “અટકળે તો એમ જણાય છે જે, મોરે સૂઝતા એટલા ને એટલા સૂઝે છે.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એ વાતમાં તમારી નજર પડી નહીં. એટલા ને એટલા અવગુણ સૂઝતા હોય તો અવગુણ આવ્યો એમ કેમ કહેવાય? માટે એ તો ભૂંડાં દેશ, કાળ, ક્રિયા, સંગ આદિકને યોગે કરીને બુદ્ધિ પલટાઈને બીજી રીતની જ થઈ જાય છે; તેણે કરીને અવગુણ વધુ સૂઝે છે. ત્યારે એમ જાણવું જે, ‘બુદ્ધિને વિષે ભૂંડાં દેશકાળાદિકનું દૂષણ લાગ્યું છે.’ અને અમે તો એમ જાણીએ છીએ જે, જેને પૂર્વે મોટાપુરુષનો સંગ હશે અથવા ભગવાનનું દર્શન થયું હશે, તેને તો પોતાના જ અવગુણ ભાસે પણ બીજા હરિભક્તના અવગુણ ભાસે જ નહીં. અને એવાં જેનાં લક્ષણ હોય તેને દૈવી જીવ જાણવો. અને જે આસુરી જીવ હોય તેને તો પોતામાં એકે અવગુણ ભાસે નહીં અને બીજા જે હરિભક્ત હોય તેને વિષે જ કેવળ અવગુણ ભાસે; એવી જેની બુદ્ધિ હોય તેને આસુરી જીવ જાણવો. અને તે આસુરી જીવ સત્સંગમાં રહ્યો હોય અથવા સંતના મંડળમાં રહ્યો હોય પણ જેવા કાળનેમિ, રાવણ ને રાહુ હતા તે સરખો રહે પણ એને સંતનો સંગ લાગે નહીં. માટે પાકો હરિભક્ત હોય તેને પોતાના જ અવગુણ સૂઝે પણ બીજા હરિભક્તના દોષને તો દેખે જ નહીં.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "दैवी-आसुरी जीव", "hindi_text": "संवत् १८८० में पौष शुक्ला अष्टमी (९ जनवरी, १८२४) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पूर्वी द्वार के कमरे के बरामदे में विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। तथा उनके समक्ष मुनियों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने मुक्तानन्द स्वामी से पूछा कि, “जब किसी को हरिभक्त में कोई अवगुण दिखता है, तब उसे, उसमें पहले जितने दोष दिखाई पड़ते थे, उतने ही दिखाई पड़ते हैं या उनसे अधिक दिखाई पड़ते हैं?”
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने बताया कि, “अनुमान से यही प्रतीत होता है कि पहले जितने दोष दिखाई पड़ते थे, उतने ही दोष बाद में भी दिखाई पड़ते हैं।”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “इस बात पर आपकी दृष्टि नहीं पहुँच पाई। यदि उतने के उतने ही दोष दिखते हों, तो यह कैसे कहा जा सकता है कि, ‘उसे किसी का अवगुण आ गया?’ वास्तव में अशुभ देश, काल, क्रिया तथा संग आदि के योग द्वारा बुद्धि विकृत हो जाती है, इसी कारण अवगुण अधिक दिखाई पड़ते हैं। ऐसे समय पर इस प्रकार समझना चाहिए कि, ‘बुद्धि में अशुभ देशकालादि का दूषण लगा है।’
\n“और, हम तो ऐसा मानते हैं कि, ‘जिस पुरुष को पहले सत्पुरुष का संग रहा होगा अथवा भगवान का दर्शन हुआ होगा, उसको अन्य हरिभक्त का दोष दिखता ही नहीं, बल्कि अपना ही अवगुण प्रतीत होता है।’ जिसके ऐसे लक्षण हों, उसे दैवी जीव समझना। और जो आसुरी जीव होता है, उसको अपने में एक भी अवगुण नहीं दिखाई पड़ता, वह अन्य हरिभक्तों में केवल अवगुण ही देखता रहता है। जिसकी ऐसी बुद्धि हो, उसको आसुरी जीव समझना चाहिए। ऐसा आसुरी जीव भले ही सत्संग में रहता हो या सन्तों के मंडल में रहता हो, परन्तु वह कालनेमि एवं रावण तथा राहु के सदृश रहता है, किन्तु उसे सन्त की संगति छूती तक नहीं! इसलिए, जो परिपक्व हरिभक्त होते हैं, उनको तो अपने में ही अवगुण दिखाई पड़ते हैं। वह दूसरों के दोष कभी नहीं देखते।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/177.mp3" }, { "english_title": "Expelling the Horde of the Fifty-OneBhuts1", "english_text": "On Posh vadi 1, Samvat 1880 [17 January 1824], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on the veranda outside the east-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “All of you munis, brahmachāris, satsangi householders, pārshads and Ayodhyāwāsis are said to be Mine. So if I was not vigilant in having all of you behave accordingly, and if you were to then behave waywardly, I would not be able to bear this. In actual fact, I do not want even the slightest imperfection to remain in those who are said to be Mine. However, you should also remain very vigilant, because if you allow even a little carelessness, your footing in Satsang will not last.
\n“Furthermore, as you are devotees of God, I do not wish to leave any form of improper swabhāvs within your hearts. Nor do I wish to allow any trace of any of māyā’s three gunas, ten indriyas, ten prāns, four antahkarans, five bhuts, panchvishays, and the deities of the 14 realms to remain. Instead, I wish to make all of you such that you offer bhakti to God realizing your true form to be the ātmā, which is characterized by eternal existence and is free from all of these māyik flaws. In fact, I wish not to allow any influence of māyā to remain within you. If all of your imperfections are not eradicated in this very lifetime, then I will take you to Badrikāshram, where, by performing austerities, all of your worldly desires will be burnt to ashes; or I will take you to Shwetdwip and burn all of your worldly desires to ashes by having you perform austerities with the niranna-muktas. But I do not wish to allow any affection for anything except God to remain. For this reason, then, all of the devotees and munis should remain vigilant.”
\nHaving delivered this discourse, Shriji Mahārāj retired to His residence.
\nLater, in the evening of that same day, Shriji Mahārāj presided over another assembly that He had gathered together. After the ārti was completed, He said, “By performing sāttvik karmas, one goes to Devlok; by performing rājasik karmas, one goes to Mrutyulok; and by performing tāmasik karmas, one is consigned to the lower realms. But someone may doubt, ‘If by performing rājasik karmas one attains Mrutyulok, then that suggests that all those on Mrutyulok should experience the same joys and miseries.’ So, the answer to this is that although there is only one particular rajogun, countless types of distinctions are created within it due to the influence of differing places, times, etc. Thus, it is not the case that there is one, certain type of rājasik karma. Rather, the type of karma performed varies according to the factors of place, time, company and action.
\n“Having said this, though, if one performs some karma which displeases the Sant of God or an avatār of God, one will suffer miseries similar to those of Yampuri in this very body here in Mrutyulok. On the other hand, if one performs a karma by which God and His Bhakta are pleased, then, in this very body, one will enjoy bliss similar to that of attaining the highest state of enlightenment.
\n“Furthermore, if one were to displease God and His Sant, then despite the fact that one had performed such karmas that would have led one to swarg, all those karmas would be destroyed and one would instead be consigned to narak. Conversely, if one were to perform a karma by which God and His Sant are pleased, then even if one were destined to fall into narak, all of one’s impure karmas would be destroyed and one would instead attain the highest state of enlightenment. Therefore, those who are wise should behave only in a manner that would please God and His Bhakta. One should even advise all of one’s relatives, ‘We should behave only in a manner that would please God and His Sant and in a manner by which they would shower their grace upon us.’
\n“In fact, Agni must have also pleased God and His Sant, because only then would he have attained his light. Surya, Chandra and all others who possess light, must also have pleased God and His Sant by performing pious karmas, for only then would they have attained such light. In fact, all of those who are happy in Devlok and Mrutyulok must have pleased God and His Sant, because it is by their grace that they are happy.
\n“Therefore, one who aspires for the good of one’s own ātmā should observe the swadharma prescribed in the sacred scriptures and do only that which pleases God and His Sant.”
", "english_footnote": "1. The fifty-one bhuts are the three gunas, the ten indriyas, the ten prāns, the four antahkarans, the five bhuts, the five types of sense objects, and the presiding deities of the fourteen loks.
", "gujarati_title": "એકાવન ભૂતનું ટોળું કાઢવાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૦ના પોષ વદિ ૧ પડવાને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં ઉગમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “તમે સર્વે મુનિમંડળ તથા બ્રહ્મચારી તથા ગૃહસ્થ સત્સંગી તથા પાળા તથા અયોધ્યાવાસી, એ તમે સર્વે મારા કહેવાઓ છો. તે જો હું ખટકો રાખીને તમને વર્તાવું નહીં અને તમે કાંઈક ગાફલપણે વર્તો તે અમારા થકી દેખાય નહીં. માટે જે જે મારા કહેવાયા છો તેમાં મારે એક તલમાત્ર કસર રહેવા દેવી નથી. માટે તમે પણ સૂધા સાવધાન રહેજ્યો; જો જરાય ગાફલાઈ રાખશો તો તમારો પગ ટકશે નહીં. અને મારે તો જે તમે ભગવાનના ભક્ત છો તેના હૃદયમાં કોઈ જાતની વાસના તથા કોઈ જાતનો અયોગ્ય સ્વભાવ તે રહેવા દેવો નથી. અને માયાના ત્રણ ગુણ, દસ ઇન્દ્રિયો, દસ પ્રાણ, ચાર અંતઃકરણ, પંચભૂત, પંચવિષય અને ચૌદ ઇન્દ્રિયોના દેવતા, એમાંથી કોઈનો સંગ રહેવા દેવો નથી; ને એ સર્વે માયિક ઉપાધિ થકી રહિત સત્તામાત્ર એવો જે આત્મા તે રૂપે થઈને ભગવાનની ભક્તિ કરો એવા સર્વેને કરવા છે, પણ કોઈ જાતનો માયાનો ગુણ રહેવા દેવો નથી. અને આ જન્મમાં સર્વ કસર ન ટળી તો બદરિકાશ્રમમાં જઈને તપ કરીને સમગ્ર વાસના બાળીને ભસ્મ કરવી છે તથા શ્વેતદ્વીપમાં જઈને નિરન્નમુક્ત ભેળા તપ કરીને સમગ્ર વાસના બાળીને ભસ્મ કરી નાંખવી છે, પણ ભગવાન વિના બીજા કોઈ પદાર્થમાં પ્રીતિ રહે એવું રહેવા દેવું નથી. માટે સર્વે હરિભક્ત તથા સર્વે મુનિમંડળ સાવધાન રહેજ્યો.” એટલી વાર્તા કરીને શ્રીજીમહારાજ પોતાના ઉતારામાં પધાર્યા.
\nપછી તે જ દિવસ સાયંકાળે વળી સભા કરીને વિરાજમાન થયા. પછી આરતી થઈ રહી ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “સાત્ત્વિક કર્મે કરીને દેવલોકમાં જાય છે અને રાજસ કર્મે કરીને મધ્યલોકની પ્રાપ્તિ થાય છે ને તામસ કર્મ કરીને અધોગતિને પામે છે. તેમાં કોઈ આશંકા કરે જે, ‘રાજસ કર્મ કરીને મનુષ્યલોકની પ્રાપ્તિ થાય છે, ત્યારે તો સર્વ મનુષ્યને સુખ-દુઃખ સરખું જોઈએ.’૧૧૯ તો એનો ઉત્તર એમ છે જે, એક રજોગુણ છે તેના દેશકાળાદિકને યોગે કરીને અનંત પ્રકારના ભેદ થાય છે, માટે રાજસ કર્મનો એકસરખો નિરધાર રહેતો નથી; એ તો જેવાં દેશ, કાળ, સંગ અને ક્રિયાનો યોગ આવે તેવું કર્મ થાય છે.૧૨૦ તેમાં પણ ભગવાનના ભક્ત સંત અને ભગવાનના અવતાર તે કુરાજી થાય એવું કાંઈક કર્મ થઈ જાય તો આને આ દેહે મૃત્યુલોકમાં યમપુરીના જેવું દુઃખ ભોગવે અને ભગવાન ને ભગવાનના ભક્ત રાજી થાય એવું કર્મ કરે તો આને આ દેહે પરમ પદ પામ્યા જેવું સુખ ભોગવે. અને ભગવાન ને ભગવાનના સંતને કુરાજી કરે ને તેણે જો સ્વર્ગમાં ગયા જેવું કર્મ કર્યું હોય તો પણ તેનો નાશ થઈ જાય ને નરકમાં પડવું પડે; અને ભગવાન ને ભગવાનના સંત રાજી થાય એવું કર્મ કર્યું હોય ને તેને જો નરકમાં જવાનું પ્રારબ્ધ હોય તો પણ તે ભૂંડાં કર્મનો નાશ થઈ જાય ને પરમ પદને પામે. માટે જે સમજુ હોય તેને તો ભગવાન ને ભગવાનના ભક્ત રાજી થાય તેમ જ વર્તવું અને પોતાનાં સંબંધી જે માણસ હોય તેને પણ એમ ઉપદેશ કરવો જે, ‘ભગવાન ને ભગવાનના સંત જે જે પ્રકારે આપણા ઉપર રાજી થાય ને કૃપા કરે તેમ જ આપણે વર્તવું.’ અને ભગવાન ને ભગવાનના સંતને અગ્નિએ જ્યારે રાજી કર્યા હશે ત્યારે અગ્નિને એવો પ્રકાશ પ્રાપ્ત થયો છે; અને સૂર્ય-ચંદ્રાદિક જે પ્રકાશમાન છે તેણે પણ ભગવાન ને ભગવાનના સંતને શુભ કર્મે કરીને રાજી કર્યા હશે ત્યારે એવા પ્રકાશને પામ્યા છે; અને દેવલોક-મૃત્યુલોકને વિષે જે જે સુખિયા છે તે સર્વે ભગવાન ને ભગવાનના સંતને રાજી કર્યા હશે તે પ્રતાપે કરીને સુખિયા છે. માટે જે પોતાના આત્માનું રૂડું થવાને ઇચ્છે તેને તો સદ્ગ્રંથને વિષે કહ્યા જે સ્વધર્મ તેને વિષે રહીને ભગવાન ને ભગવાનના સંત રાજી થાય એ જ ઉપાય કરવો.”
", "gujarati_footnote": "૧૧૯. તે કેમ નથી?
\n૧૨૦. માટે સુખ-દુઃખમાં ભેદ છે. આ દેહથી ભોગવાતું કર્મ છે તે પ્રારબ્ધ કહ્યું છે; જે બીજા જન્મમાં ભોગવવા યોગ્ય અને આ જન્મમાં થતું કર્મ છે તે ક્રિયમાણ કહ્યું છે, તે ક્રિયમાણ કર્મમાં જે વિશેષ છે તેને કહે છે.
", "hindi_title": "एकावन प्रकार के मायिक बन्धनों से रहित होना", "hindi_text": "संवत् १८८० में पौष कृष्णा प्रतिपदा (१७ जनवरी, १८२४) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पूर्वी द्वार के कमरे के बरामदे में विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष मुनियों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “समस्त मुनिमंडल, ब्रह्मचारी, गृहस्थ सत्संगी, पार्षद तथा अयोध्यावासी, आप सभी मेरे आत्मीयजन कहलाते हों, इसलिए, यदि मैं सावधानी रखकर आपको सन्मार्ग पर न चला सकूँ और आप भी अपने आचरण में कुछ लापरवाह रहें तो वह हमसे देखा नहीं जाएगा। इसलिए, जो-जो पुरुष मेरे आत्मीयजन कहलाते हैं, उनमें मैं एक तिलमात्र तक कसर नहीं रहने दूँगा। अतः आप भी अत्यंत सावधान रहना। यदि आपने तनिक भी असावधानी रखी, तो सत्संग में आपके पाँव नहीं टिकेंगे। और मेरी तो ऐसी भावना है कि मुझे तो आप जैसे भगवान के भक्तों के हृदय में किसी भी प्रकार की वासना और किसी भी तरह का अनुचित स्वभाव नहीं रहने देना है। तथा माया के तीन गुण, दस इन्द्रियाँ, दस प्राण, चार अन्तःकरण, पंचभूत, पंचविषय तथा चौदह इन्द्रियों के देवता आदि में से किसी का भी संग नहीं रहने देना है। इन सभी मायिक उपाधि से रहित, एवं सत्तामात्र जो आत्मा है, उस आत्मस्वरूप बनकर आप भगवद्भक्ति करें, ऐसे विशुद्ध आप सभी को बनाना है, परन्तु किसी प्रकार माया का कोई दोष आपमें नहीं रहने देना है।
\n“और, यदि इस जन्म में हर कमी दूर नहीं हुई, तो बदरिकाश्रम में जाकर तप करके समग्र वासना को जलाकर भस्म करना है अथवा श्वेतद्वीप में जाकर निरन्नमुक्तों के साथ तपस्या करके समूची वासना को जलाकर भस्म कर डालना है। परन्तु, भगवान के सिवा किसी भी अन्य पदार्थों में प्रीति बनी रहे, ऐसा आपको नहीं रहने देना है। इसीलिए, समस्त हरिभक्त तथा मुनिमंडल सावधान रहें।”
\nइतनी वार्ता कहने के पश्चात् श्रीजीमहाराज अपने निवास स्थान में पधारे।
\nफिर उसी दिन सायंकाल को श्रीजीमहाराज पुनः सभा में विराजमान हुए। जब आरती हो चुकी तब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जीव सात्त्विक कर्म करके देवलोक में जाते हैं। राजस कर्म करके मनुष्य लोक की प्राप्ति होती है तथा तामस कर्म करनेवाले को अधोगति प्राप्त होती है। इस सम्बंध में यदि कोई शंका करे कि, ‘राजस कर्म करने से जब मनुष्यलोक की प्राप्ति होती है, तब तो समस्त मनुष्यों को एकसमान सुख-दुःख होने चाहिए।’ इस शंका का उत्तर यह है कि केवल एक रजोगुण के ही विभिन्न देश-कालादि के कारण अनेक प्रकार के भेद होते हैं; अतः राजस कर्म की एकसमान निश्चितता नहीं रह पाती, क्योंकि जैसे देश, काल, संग और क्रिया का योग होता है, उसी के अनुसार उसके कर्म हुआ करते हैं। उनमें भी यदि कुछ ऐसा कर्म हो जाए, जिससे भगवान के भक्त, सन्त तथा भगवान के अवतार अप्रसन्न हो जाएँ, तो वह इसी देह से मृत्युलोक में ही यमपुरी जैसे दुःख को भोगता है। परन्तु यदि जीव ऐसा कर्म करे कि जिससे भगवान तथा भगवान के भक्त प्रसन्न हों, तो वह इसी देह से परमपद को प्राप्त होने जैसा आनन्द भोगता है। और, यदि उसने भगवान तथा भगवान के सन्त को अप्रसन्न किया, तो वह चाहे स्वर्ग में जाने योग्य कर्म क्यों न किया हो, किन्तु उसका नाश हो जाता है और उसे नरक में गिरना पड़ता है; यदि उसने भगवान तथा भगवान के सन्त प्रसन्न हों ऐसा कुछ कर्म कर दिया, तो उसका नरक में जाने योग्य प्रारब्ध हो, फिर भी उसके अशुभ कर्मों का नाश हो जाता है और वह परमपद को प्राप्त कर लेता है।
\n“इसलिए, ज्ञानी पुरुष वैसा ही आचरण करें, जिससे भगवान और भगवान के भक्त प्रसन्न हो जाएँ। और अपने सम्बंधी जनों को भी यही उपदेश देना कि, ‘हमें वही आचरण करना है कि जिससे भगवान तथा भगवान के भक्त हम पर प्रसन्न हों और हम पर उनकी कृपा बनी रहे।’ जब अग्नि ने भगवान तथा भगवान के सन्त को प्रसन्न किया होगा, तभी अग्नि को ऐसा प्रकाश प्राप्त हुआ है; और, सूर्य-चन्द्रादि भी इतने प्रकाशमान हैं, उन्होंने भी शुभ कर्म द्वारा भगवान तथा भगवान के सन्त को प्रसन्न किया होगा, तभी उन्हें ऐसा प्रकाश प्राप्त हुआ है। तथा देवलोक एवं मृत्युलोक में जो भी सुखी जीव हैं, उन सभी ने निश्चय ही भगवान तथा भगवान के सन्त को प्रसन्न किया होगा, तभी वे उस प्रताप से सुखी बने हुए हैं। अतः जो पुरुष अपनी आत्मा का कल्याण करना चाहता हो, उसको सद्ग्रन्थों में बताए गए स्वधर्म में रत रहकर भगवान तथा भगवान के सन्त प्रसन्न हों, ऐसे ही उपाय करने चाहिए।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/178.mp3" }, { "english_title": "The ‘Death-line’; Falling from Ekāntik Dharma", "english_text": "On Posh vadi 11, Samvat 1880 [26 January 1824], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on the veranda outside the west-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes and had covered Himself with a yellow blanket made of chhint. At that time, some sādhus were singing devotional songs to the accompaniment of a jhānjh and mrudang; while other munis as well as devotees from various places had gathered before Him in an assembly.
\nAfter the singing concluded, Shriji Mahārāj said, “A Satpurush living in this world is not pleased or pained upon seeing the worldly progress or regress of a person. However, when someone’s mind recedes from the path of God, he does become grieved. After all, life is so short; and if a person’s afterlife is ruined, it would indeed be a great loss for that person.
\n“In fact, God assumes avatārs upon earth for the purpose of establishing dharma, and that too, not simply for the establishment of the dharma of one’s caste and āshram. After all, even the āchāryas of pravrutti dharma, such as the Saptarshi and others have established the dharma of the four castes and āshrams. God does not, however, assume avatārs solely for that purpose; He assumes avatārs to expound the dharma of His ekāntik bhaktas.
\n“For such ekāntik bhaktas, leaving the body is not considered to be death; rather, for them, falling from that ekāntik dharma is true death. This occurs when an aversion arises in one’s heart towards God or His Sant. It is then that that devotee should be known to have fallen from the dharma of ekāntik bhaktas. If, for example, he has fallen due to anger, it should be known that he has received the body of a snake; and if he has fallen due to lust, then it should be known that he has taken birth as an evil spirit or a demon.
\n“Nevertheless, despite having attained such bodies and having fallen from ekāntik dharma, those who observe dharma or perform austerities will attain Devlok due to their observance of dharma or their performance of austerities. However, one who bears an aversion towards God or His Sant will certainly not attain the abode of God. On the other hand, even if a person has committed the five grave sins, if he has not perceived a flaw in God or His Sant, then his sins will be burned, and he will dwell in the abode of God. Therefore, to perceive flaws in God and His Bhakta is a graver sin than committing the five grave sins.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "મરણદોરીનું, એકાંતિક ધર્મમાંથી પડ્યાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૦ના પોષ વદિ ૧૧ એકાદશીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં આથમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ વિરાજમાન હતા ને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પીળી છીંટની રજાઈ ઓઢી હતી ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી ને ઝાંઝ-મૃદંગ લઈને સંત કીર્તન ગાવતા હતા.
\nપછી કીર્તન ગાઈ રહ્યા ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “આ સંસારને વિષે જે સત્પુરુષ હોય, તેને તો કોઈક જીવને લૌકિક પદાર્થની હાણ-વૃદ્ધિ થતી દેખીને તેની કોરનો હર્ષ-શોક થાય નહીં અને જ્યારે કોઈકનું મન ભગવાનના માર્ગમાંથી પાછું પડે ત્યારે ખરખરો થાય છે; કાં જે, થોડાક કાળ જીવવું ને એનો પરલોક બગડશે, માટે એને મોટી હાણ થાય છે. અને ભગવાનના જે અવતાર પૃથ્વીને વિષે થાય છે તે ધર્મના સ્થાપનને અર્થે થાય છે, તે કેવળ વર્ણાશ્રમના ધર્મ સ્થાપન કરવાને અર્થે જ નથી થતા; કેમ જે, વર્ણાશ્રમના ધર્મ તો સપ્તર્ષિ આદિક જે પ્રવૃત્તિધર્મના આચાર્ય છે તે પણ સ્થાપન કરે છે. માટે એટલા સારુ જ ભગવાનના અવતાર નથી થતા; ભગવાનના અવતાર તો પોતાના એકાંતિક ભક્તના જે ધર્મ તે પ્રવર્તાવવાને અર્થે થાય છે. અને વળી જે એકાંતિક ભક્ત છે તેને દેહે કરીને મરવું એ મરણ નથી, એને તો એકાંતિક ધર્મમાંથી પડી જવાય એ જ મરણ છે. તે જ્યારે ભગવાન કે ભગવાનના સંત તેનો હૈયામાં અભાવ આવ્યો ત્યારે એ ભક્ત એકાંતિકના ધર્મમાંથી પડ્યો જાણવો. અને તે જો ક્રોધે કરીને પડ્યો હોય તો તેને સર્પનો દેહ આવ્યો જાણવો અને કામે કરીને પડ્યો હોય તો યક્ષ-રાક્ષસનો અવતાર આવ્યો જાણવો. માટે જે એકાંતિકના ધર્મમાંથી પડીને એવા દેહને પામ્યા છે ને જો તે ધર્મવાળા હોય અથવા તપસ્વી હોય તો પણ ધર્મે કરીને તથા તપે કરીને દેવલોકમાં જાય, પણ જેણે ભગવાનનો ને ભગવાનના સંતનો અભાવ લીધો તે તો ભગવાનના ધામને તો ન જ પામે. અને વળી જે પંચ મહાપાપે યુક્ત હોય અને તેને જો ભગવાન ને ભગવાનના સંતને વિષે અવગુણ ન આવ્યો હોય તો તો એનાં પાપ નાશ થઈ જાય ને એનો ભગવાનના ધામમાં નિવાસ થાય. માટે પંચ મહાપાપ થકી પણ ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તનો અવગુણ લેવો એ મોટું પાપ છે.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "मृत्युडौर; एकान्तिक धर्म से पतन", "hindi_text": "संवत् १८८० में पौष कृष्णा एकादशी (२६ जनवरी, १८२४) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पश्चिमी द्वार के कमरे के बरामदे में विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे और पीली छींट की रजाई ओढ़ी थी। उनके समक्ष मुनियों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी। सन्त झाँझ-मृदंग लेकर कीर्तन कर रहे थे।
\nजब कीर्तन हो चुका तब श्रीजीमहाराज बोले कि, “इस संसार में जो सत्पुरुष हैं, उन्हें किसी जीव को लौकिक पदार्थ की हानि अथवा वृद्धि देखकर किसी प्रकार हर्ष या शोक नहीं होता। किन्तु जब किसी का मन भगवान के मार्ग से च्युत होता है, तब उन्हें बहुत दुःख होता है, क्योंकि यह जीवन तो अल्प समयावधि में समाप्त होगा, इतने समय में उसका मोक्ष का कार्य ही बिगड़ जाएगा और उस जीव की बड़ी हानि होगी।
\n“और, पृथ्वी पर भगवान के जो अवतार होते हैं, वे धर्म की स्थापना के लिए होते हैं। वे केवल वर्णाश्रमधर्म की स्थापना के लिए नहीं होते, क्योंकि वर्णाश्रम धर्म की स्थापना तो सप्तर्षि आदि प्रवृत्ति-धर्म के आचार्य भी करते हैं। परन्तु भगवान के अवतार अपने एकान्तिक भक्त के जो धर्म है, उनका प्रवर्तन करने के लिए होता है।
\n“जो एकान्तिक भक्त हैं, उनका दैहिक मरण होना वस्तुतः मरण नहीं है। उनका तो एकान्तिक धर्म से च्युत होना ही मृत्यु है! जब ऐसे भक्त के हृदय में भगवान अथवा भगवान के सन्त के सम्बंध में दुर्भाव उत्पन्न हो जाता है, तब समझ लेना कि वह भक्त एकान्तिक धर्म से च्युत हो गया। यदि वह क्रोध द्वारा इस मार्ग से च्युत हुआ हो, तो उसको सर्प की देह मिलेगी। यदि काम द्वारा उसका पतन हुआ है, तो उसे यक्ष राक्षस की योनि में जन्म मिलेगा।
\n“अतः एकान्तिक धर्म से च्युत होकर जिनको ऐसे शरीरों की प्राप्ति हुई है, वे यदि धर्मात्मा हों अथवा तपस्वी हों, तो उनकी धर्म तथा तप द्वारा देवलोक में गति होती है, किन्तु जिस पुरुष ने भगवान तथा भगवान के सन्त के साथ दुर्भाव रखा है, उसे तो भगवान के धाम की कभी भी प्राप्ति नहीं होती। और, यदि कोई पंचमहापापों से युक्त भी क्यों न हो, फिर भी उसने भगवान और भगवान के सन्त के प्रति दुर्भाव नहीं रखा, तो उसके सभी पाप नष्ट हो जाते हैं तथा भगवान के धाम में उसका निवास होता है। अतः भगवान तथा भगवान के भक्त में अवगुण देखना, वह पंचमहापापों से भी अधिक बड़ा पाप है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/179.mp3" }, { "english_title": "A Split in thePruthviDown to Pātāl", "english_text": "On Mahā vadi 10, Samvat 1880 [24 February 1824], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on the veranda outside the east-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes and had covered Himself with a yellow blanket made of chhint. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “If a person has a group of sādhus staying with him, and if he can sincerely look after them in a gracious manner, those sādhus will happily stay with him. However, if he does not know how to look after them, they will not stay with him.
\n“Furthermore, if a sādhu is eager to attain liberation, he would become increasingly overjoyed when I do something that may upset him or when I denounce the vishays. For example, Muktānand Swāmi has contracted tuberculosis, and so he is restricted from eating yogurt, milk and any sweet or fried foods. A wise person would think to himself, ‘This disease has restricted all tasty food and drink; thus I wonder if I have actually attained the company of a great sādhu in the guise of tuberculosis!’ This is how a wise person would view the situation. Why? Because a person’s desires regarding the genitals and the stomach are, in fact, characteristics of an unholy person. But tuberculosis is such a disease that it removes both flaws. Thus, an aspirant should not feel hurt when the Satpurush, in the same manner as that disease, denounces vishays.
\n“Also, if a person is staying with a senior sādhu due to the temptation of obtaining tasty food or drink, or due to the temptation of obtaining nice clothes, or due to the temptation of collecting objects that he likes, then he should not be considered a sādhu at all. Instead, he should be known to be an extremely wretched person and like a dog. One who has such corrupt intentions will ultimately fall from Satsang.
\n“Furthermore, if someone should give a sādhu a nice object, one who becomes jealous as well as one who is greedy for the panchvishays are both much worse than one who has committed the five grave sins. Therefore, one who is wise should remain in the company of sādhus and not harbor any impure intentions within. After all, this assembly is like the assembly in Badrikāshram and Shwetdwip; if a person’s worldly desires are not eradicated here, where else will he be able to eradicate them?
\n“Moreover, our jivas have previously indulged in the panchvishays through countless bodies, as deities, humans, etc. Nevertheless, we have not been content with those vishays. Therefore, now that we are devotees of God, indulging in the vishays for a further year, or two years, or maybe even five years will still not fulfill us. It is as if the earth has been split down to Pātāl, and we begin to fill it with water - obviously, it can never be filled. Similarly, the indriyas have never become satisfied by the vishays and they never will be. So, now, one should eradicate one’s attachment to the vishays. Furthermore, one should consider the virtues of the sādhu who speaks to one harshly and should not think ill of him. This is explained in the following devotional song composed by Muktānand Swāmi: ‘Shooli upar shayan karāve toya sādhune sange rahiye re...’.1 Thus, one should seize this opportunity and die only after eradicating one’s impure desires; one should not die with one’s impure desires still remaining.
\n“Having said this though, one should keep the following desire: ‘After leaving this body, I want to become brahmarup like Nārad, the Sanakādik, Shukji, etc., and offer bhakti to God.’ Even if during this process one has to go to dwell in Brahmalok or Indralok, there is nothing to worry about. Because if one goes for ablutions and then falls headfirst into the gutter, one should take a bath and become pure again; one should not remain in the filth. Similarly, if a person harbors pure desires and as a result attains Brahmalok or Indralok, he should think, ‘I have fallen headfirst into the gutter.’ Thinking in this manner, he should discard the pleasures of Brahmalok and Indralok using the strength of his pure desires and make his way to the abode of God. He should resolve not to stop anywhere in between.
\n“Also, just as the householders or renunciants serve us, we should also realize their greatness. For example, Mulji Brahmachāri realizes My greatness and serves Me. In the same way, I realize his greatness. Thus, as the householders serve us by providing food and clothes, we should also realize their greatness and serve them by preaching to them. In this way, we should foster fraternity among devotees of God by realizing each others’ greatness.”
", "english_footnote": "One should remain in the association of sādhus - even if one has to suffer the pain of a shuli.
", "gujarati_title": "પાતાળ સુધી પૃથ્વી ફાટ્યાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૦ના મહા વદિ ૧૦ દશમીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં ઉગમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પીળી છીંટની રજાઈ ઓઢી હતી અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જે સંતની પાસે ચાર સાધુ રહેતા હોય તેને જો મન દઈને માણસાઈએ રાખતાં આવડતું હોય તો તેની પાસે સાધુ રાજીપે રહે અને જેને સાધુને રાખતાં આવડે નહીં તેની પાસે સાધુ રહે પણ નહીં. અને જે સાધુને મોક્ષનો ખપ હોય તેને તો જેમ દુખવીએ ને વિષયનું ખંડન કરીએ તેમ અતિ રાજી થાય. જેમ આ મુક્તાનંદ સ્વામીને ક્ષયરોગ થયો છે તે દહીં-દૂધ, ગળ્યું-ચીકણું કાંઈ ખાવા દેતો નથી; તેમ જે સમજુ હોય તેને એમ જણાય જે, ‘આ રોગે સારું સારું ખાવા-પીવાનું સર્વે ખંડન કરી નાંખ્યું, માટે આ તો ક્ષયરોગરૂપે જાણીએ કોઈક મોટા સંતનો સમાગમ થયો હોય ને શું?’ એમ ભાસે છે. શા માટે જે, શિશ્ન ને ઉદર એ બેને વિષે જે જીવને આસક્તિ છે એ જ અસત્પુરુષપણું છે. તે ક્ષયરોગ એ બેય પ્રકારની ખોટ્યને કાઢે એવો છે. તેમ એ રોગની પેઠે જે સત્પુરુષ હોય તે વિષયનું ખંડન કરતા હોય ત્યારે મુમુક્ષુ હોય તેને તેમાં દુખાઈ જવું નહીં. અને જે ખાધા-પીધાની લાલચે કે લૂગડાંની લાલચે અથવા પોતાને મનગમતા પદાર્થની લાલચે કોઈ મોટેરા સંત ભેગો રહેતો હોય તેને તો સાધુ જ ન જાણવો, તેને તો લબાડ જાણવો ને કૂતરા જેવો જાણવો. અને એવો મલિન આશયવાળો હોય તે અંતે જતાં વિમુખ થાય.
\n“અને વળી સંતને કોઈ સારું પદાર્થ આપે તેમાં જે ઈર્ષ્યા કરે તથા જે પંચવિષયનો લાલચી હોય, એ બે તો પંચમહાપાપીથી પણ અતિ ભૂંડા છે. માટે જે સમજુ હોય તેને સંતના સમાગમમાં રહીને આવો મલિન આશય અંતરમાં રાખ્યો ન જોઈએ; કેમ જે, આ સભા તો જેવી બદરિકાશ્રમમાં તથા શ્વેતદ્વીપમાં હોય તેવી છે, તેમાં બેસીને જ્યારે મલિન વાસના ન ટળી ત્યારે બીજું ટાળ્યાનું ઠેકાણું ક્યાં મળશે? અને પંચવિષય છે તે તો પૂર્વે દેવ-મનુષ્યાદિકને વિષે અનંત દેહે કરીને આપણે જીવે ભોગવ્યા છે તો પણ હજી લગણ એ વિષયની તૃપ્તિ થઈ નથી; તો હવે ભગવાનના ભક્ત થઈને વર્ષ કે બે વર્ષ કે પાંચ વર્ષ વિષય ભોગવીને પૂર્ણ થવાશે નહીં. જેમ પાતાળ સુધી પૃથ્વી ફાટી હોય તેને પાણીએ કરીને ભરવા માંડીએ તે ક્યારેય ભરાય નહી, તેમ ઇન્દ્રિયો છે તેને ક્યારેય વિષય થકી તૃપ્તિ થઈ નથી ને થશે પણ નહીં. માટે હવે તો વિષયની આસક્તિને ત્યાગ કરીને અને સાધુ જેમ વઢીને કહે તેમ ગુણ લેવો પણ અવગુણ લેવો નહીં. તે મુક્તાનંદ સ્વામીના કીર્તનમાં કહ્યું છે જે, ‘શૂળી ઉપર શયન કરાવે તોય સાધુને સંગે રહીએ રે.’૧૨૧ માટે આવો અવસર પામીને તો અશુભ વાસના ટાળીને જ મરવું પણ અશુભ વાસના સોતા મરવું નહીં; અને, ‘આ દેહમાંથી નીસરીને નારદ, સનકાદિક, શુકજી જેવા બ્રહ્મરૂપ થઈને ભગવાનની ભક્તિ કરવી છે,’ એવી વાસના રાખવી. અને એમ કરતાં થકાં જો બ્રહ્મલોકમાં કે ઇન્દ્રલોકમાં નિવાસ થઈ જશે તો પણ કાંઈ ચિંતા નથી. જેમ ઝાડે ફરવા ગયા ને પાયખાનામાં માથાભર પડી ગયા તો નાહી-ધોઈને પવિત્ર થવું પણ એમાં પડી ન રહેવું; તેમ શુભ વાસના રાખતાં રાખતાં બ્રહ્મલોકમાં કે ઇન્દ્રલોકમાં જવાયું તો એમ જાણવું જે, ‘માથાભર નરકના ખાડામાં પડ્યા છીએ,’ એમ જાણીને શુભ વાસનાને બળે કરીને બ્રહ્મલોક, ઇન્દ્રલોકના ભોગનો ત્યાગ કરીને ભગવાનના ધામમાં પૂગવું, પણ વચમાં ક્યાંય ન રહેવું; એમ નિશ્ચય રાખવો. અને વળી જેમ પોતાની સેવા ગૃહસ્થ કરે છે અથવા ત્યાગી સેવા કરે છે, તેમ આપણે પણ હરિભક્તનું માહાત્મ્ય જાણ્યું જોઈએ. જેમ અમારી ચાકરી મૂળજી બ્રહ્મચારી માહાત્મ્ય જાણીને કરે છે, તેમ અમે પણ બ્રહ્મચારીનું માહાત્મ્ય જાણીએ છીએ. તેમ આપણી ગૃહસ્થ અન્ન-વસ્ત્રે કરીને ચાકરી કરે છે, તેમ આપણે પણ એમનું માહાત્મ્ય સમજીને એમની વાતચીતે કરીને ચાકરી કરવી; એમ અરસપરસ માહાત્મ્ય સમજીને હરિભક્તની સોબત્ય રાખવી.”
", "gujarati_footnote": "૧૨૧. જુઓ પરિશિષ્ટ: ૫, પૃ. ૬૮૮.
", "hindi_title": "पंचविषयों में आसक्ति", "hindi_text": "संवत् १८८० में माघ कृष्णा दशमी (२४ फरवरी, १८२४) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पूर्वी द्वार के कमरे के बरामदे में विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे और पीली छींट की रजाई ओढ़ी थी। उनके समक्ष मुनियों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “जिस सन्त के पास चार साधु रहते हों, उसे यदि मन देकर उन्हें मानवतापूर्वक रखना आता हो, तो उसके पास साधु प्रसन्नतापूर्वक रह सकते हैं। किन्तु, जिसे साधुओं को रखना नहीं आता, उसके पास साधु नहीं रहते। और जिस साधु को मोक्ष की ग़रज़ हो उसको तो चाहे कितना ही कष्ट दें अथवा कितना ही उसकी विषयासक्ति का खंडन किया जाए, तो भी वह अत्यन्त प्रसन्न रहेगा। जैसे इन मुक्तानंद स्वामी को क्षयरोग हुआ है, वह उन्हें दही, दूध, मिठाई अथवा घी-तेल आदि कोई भी अच्छा पदार्थ खाने नहीं देता। ठीक उसी तरह ज्ञानी पुरुष यही समझता है कि, ‘इस रोग ने तो अच्छे-अच्छे स्वादिष्ट पदार्थ खाने से बिल्कुल वंचित कर दिया है। इसलिए मानो क्षयरोग के रूप में किसी बड़े सन्त का सत्संग प्राप्त हुआ है!’ इस प्रकार उसे ऐसे विचार होते हैं! क्योंकि वास्तव में शिश्न और उदर के सम्बंध में जीव को जो आसक्ति होती है, वही असत्पुरुषत्व है! यह क्षयरोग इन दोनों प्रकार के दोषों को दूर कर देता है। इस रोग की भाँति यदि सत्पुरुष भी विषयों की आसक्ति का खंडन करते हों, उससे मुमुक्षु को दुःखी नहीं होना चाहिए। और, जो खाने-पीने की चीजों की लालसा अथवा अच्छे वस्त्र पाने की लालसा या अपने मनचाहे पदार्थों को प्राप्त करने के लालच से किसी बड़े सन्त के साथ रहता हो, उसे तो साधु ही नहीं मानना, उसे तो लम्पट मानना और श्वान-सदृश समझना। ऐसे मलिन आशयवाला अन्तोगत्वा भगवान से विमुख हो जाता है।
\n“और, यदि कोई पुरुष सन्त को अच्छा-सा पदार्थ देता है, उसको देख जो उससे ईर्ष्या करता है, वह तथा जो पंचविषयों का लालची है, ये दोनों तो पंचमहापापियों से भी अत्यंत दुष्ट हैं। इसलिए, विवेकशील पुरुष को सन्त की संगति में रहकर अन्तःकरण में ऐसा मलिन आशय नहीं रखना चाहिए। क्योंकि यह सभा तो बदरिकाश्रम तथा श्वेतद्वीप में आयोजित सभा जैसी है। वहाँ बैठकर जब मलिन वासना नहीं टली, तब उसको मिटाने के लिए दूसरा स्थान कहाँ मिलेगा? और पंचविषयों को अपनी जीवात्मा ने देव-मनुष्यादिक अनेक देहों में ठीक तरह से भोगा है, फिर भी उसे अभी तक उन विषयों से तृप्ति नहीं हुई, तो अब भगवान का भक्त होकर एक वर्ष, दो वर्ष या पाँच वर्षों तक विषयों को भोगकर भी विषयेच्छा पूर्ण नहीं हो पाएगी। जैसे पाताल तक पृथ्वी फट चुकी हो, उसे यदि पानी से भरा जाए, तो वह कभी भी नहीं भरेगी, उसी प्रकार इन्द्रियों को भी विषयों से कभी भी तृप्ति नहीं हुई है, और आगे तृप्ति होगी भी नहीं। इसलिए, अब विषयों के प्रति आसक्ति का परित्याग करके साधु यदि डाँटकर ही क्यों न कहें, उनका गुण ग्रहण करना, परन्तु उनमें अवगुण मत देखना। जैसे मुक्तानंद स्वामी ने अपने कीर्तन में भी कहा है कि: ‘सूली ऊपर शयन करावे, तोय साधुने संग रहिये रे।’
\n“अर्थात् यदि सूली पर चढ़ना पड़े, ऐसी स्थिति में भी हमें संत की संगत नहीं छोड़नी चाहिए। अतः ऐसा अवसर प्राप्त हुआ है, तो अशुभ वासना को मिटाकर ही मरना, किन्तु अशुभ वासना के साथ नहीं मरना है। और, भक्त को ऐसी ही वासना रखनी चाहिए कि, ‘इस देह से निकलकर नारद-सनकादि और शुकजी के सदृश ब्रह्मरूप होकर भगवान की भक्ति करनी है।’ फिर भी यदि ब्रह्मलोक अथवा इन्द्रलोक में निवास हो गया तो भी कोई चिन्ता नहीं! जैसे शौचालय में शौच के लिए गए और उस गड्ढे में यदि सिर के बल गिर गए तो पुनः उठकर स्नान करके पवित्र होते हैं, परन्तु उसमें पड़े नहीं रहते। ठीक उसी प्रकार शुभ वासना रखते रखते यदि ब्रह्मलोक अथवा इन्द्रलोक में जाना पड़ा, तो ऐसा मानना कि माथे भर नरक के गड्ढे में गिरे हैं, परन्तु शुभ वासना के बल पर ब्रह्मलोक तथा इन्द्रलोक के भोगों का परित्याग करके भगवान के धाम में पहुँचना है, परन्तु बीच में कहीं भी ठहरना नहीं है, ऐसा निश्चय रखना।
\n“जिस प्रकार गृहस्थ और त्यागी आप सब (सन्तों की) सेवा करते हैं, वैसे ही हमें भी हरिभक्त का माहात्म्य जानना चाहिए। जैसे मूलजी ब्रह्मचारी माहात्म्य जानकर हमारी सेवा करते हैं, वैसे ही हम भी ब्रह्मचारी का माहात्म्य जानते हैं। गृहस्थ सब अन्न-वस्त्र द्वारा हम त्यागियों की सेवा करते हैं, वैसे ही हमें भी उनका माहात्म्य समझकर बातचीत द्वारा उनकी सेवा करनी चाहिए। इस प्रकार परस्पर माहात्म्य समझकर हरिभक्तों की संगति रखना!”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/180.mp3" }, { "english_title": "The ‘Vandu’ Devotional Songs; Taking Birth in the Company of the Sant", "english_text": "On Mahā vadi 14, Samvat 1880 [28 February 1824], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on the veranda outside the east-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes and was wearing new, white kanthis made from tulsi beads around His neck. In addition to this, tassels of yellow flowers decorated His pāgh, and garlands of flowers adorned His neck. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nIn the assembly, Premānand Swāmi was singing ‘Vandu Sahajānand ras roop, anupam sārne re lol...’ - devotional songs useful for meditation. After he had finished singing, Shriji Mahārāj commented, “The devotional songs you sang were very nice. After listening to them, I thought in My mind, ‘Since this sādhu contemplates upon God’s form in this way, let Me get up and prostrate before him.’
\n“If a person is able to contemplate upon God in his antahkaran in this manner, and if he were to die while still harboring such a desire for God, he would definitely not have to take another birth. If he engages in such contemplation of God, he has certainly attained the highest state of enlightenment while alive. In addition, he can be said to be in the process of becoming a niranna-mukta just like the niranna-muktas in Shwetdwip. Such a person performs the bodily activities that are necessary absolutely effortlessly. In fact, one who is able to contemplate upon God’s form has become fulfilled and has nothing more left to do.
\n“On the other hand, if a person dies while contemplating upon things other than God, there will be no end to his miseries for countless millions of years. So now that such an opportunity has arisen, one should seize it and, after discarding any thoughts about objects other than God, should contemplate upon His form only.
\n“If, however, one is unable to contemplate upon God’s form, one should remain in the company of such a sādhu who possesses dharma, gnān, vairāgya and bhakti. As for Myself, I have only this desire within: When I abandon this body, although there will be no reason for Me to take birth again, I feel in My heart that I should make a reason and take birth in the company of such sādhus. This is all I wish for.
\n“But if a person is able to contemplate upon God as described in the above devotional song, then he is freed from the bondage of kāl, karma and māyā. In fact, regardless of the family in which such a person happens to be born, the parents of such a person should also be considered to be fulfilled. Conversely, one who contemplates upon the vishays, and not upon God, should be considered as being totally lost.
\n“After all, regardless of the life form in which a person takes birth, he will be able to have a wife, a son and possessions such as wealth and other objects. However, the company of such a sādhu who is a knower of Brahma, as well as the direct darshan and contemplation of Shri Vāsudev Bhagwān are extremely rare. Thus, there is no greater advantage of possessing this human body than being able to constantly contemplate upon God in one’s heart - just as a person engrossed in the vishays constantly contemplates upon them in his antahkaran. Such a person is also the greatest amongst all devotees of God. Even if that devotee does indulge in the panchvishays - i.e., sights, sounds, smells, tastes and touch - all would be related only to God. His ears wish to continuously listen to discourses related to God; his skin wishes to touch God; his eyes wish to have the darshan of God and His Sant; his tongue wishes to taste the prasād of God; and his nose wishes to smell the fragrance of flowers and tulsi which have been offered to God. Apart from God, he considers nothing else to be a source of happiness. One who behaves in this manner can be called an ekāntik bhakta of God.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "‘વંદું’ના કીર્તનનું, સંતના મધ્યમાં જન્મ ધરવાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૦ના મહા વદિ ૧૪ ચૌદશને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં ઉગમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને તુલસીની નવીન શ્વેત કંઠીઓ કંઠને વિષે ધારણ કરી હતી ને પાઘને વિષે પીળાં પુષ્પનો તોરો વિરાજમાન હતો ને કંઠને વિષે પુષ્પના હાર ધારણ કર્યા હતા ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nઅને સાધુ પ્રેમાનંદ સ્વામી ભગવાનના ધ્યાનના અંગની ગરબીઓ જે, ‘વંદું સહજાનંદ રસરૂપ અનુપમ સારને રે લોલ’ એ ગાવતા હતા. પછી જ્યારે ગાઈ રહ્યા ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “બહુ સારાં કીર્તન ગાયાં. આ કીર્તનને સાંભળીને તો અમારા મનમાં એમ વિચાર થયો જે, ‘આવી રીતે એને ભગવાનની મૂર્તિનું ચિંતવન છે, માટે એ સાધુને તો ઊઠીને સાષ્ટાંગ દંડવત્ પ્રણામ કરીએ.’ અને જેને આવી રીતે અંતઃકરણમાં ભગવાનનું ચિંતવન થતું હોય ને એવી વાસનાએ યુક્ત જો દેહ મૂકે તો તેને ફરીને ગર્ભવાસમાં જવું પડે જ નહીં. અને એવી રીતે ભગવાનનું ચિંતવન કરતાં જીવતો હોય તો પણ એ પરમ પદને પામ્યો જ છે અને જેવા શ્વેતદ્વીપમાં નિરન્નમુક્ત છે તેવો જ એ પણ નિરન્નમુક્ત૧૨૨ થઈ રહ્યો છે. અને દેહક્રિયા તો યોગ્ય હોય એટલી સહજે જ થાય છે. અને જેને ભગવાનના સ્વરૂપનું એવી રીતે ચિંતવન થાય છે તે તો કૃતાર્થ થયો છે ને તેને કાંઈ કરવું બાકી રહ્યું નથી; અને જેને ભગવાન વિના બીજા પદાર્થનું ચિંતવન કરતે થકે દેહ પડશે તેને કોટિ કલ્પે દુઃખનો અંત આવતો નથી. માટે આવો અવસર આવ્યો છે તેને પામીને ભગવાન વિના બીજા પદાર્થનું ચિંતવન મૂકીને એક ભગવાનના સ્વરૂપનું ચિંતવન કરવું.
\n“અને જો ભગવાનના સ્વરૂપનું ચિંતવન થઈ ન શકે તો પણ ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને ભક્તિ તેણે યુક્ત એવા જે આ સાધુ તેને મધ્યે પડી રહેવું. અને અમારે પણ એ જ અંતરમાં વાસના છે જે, આ દેહને મૂકશું પછી કોઈ રીતનો જન્મ થવાનું નિમિત્ત તો નથી, તો પણ અંતરમાં એમ વિચારીએ છીએ જે, ‘જન્મ ધર્યાનું કોઈક કારણ ઉત્પન્ન કરીને પણ સંતના મધ્યમાં જન્મ ધરવો,’ એમ જ ઇચ્છીએ છીએ. અને જેને એ કીર્તનમાં કહ્યું એવી રીતનું ચિંતવન થતું હોય તે તો કાળ, કર્મ ને માયાના પાશ થકી મુકાયો છે; અને જેને ઘેર એવા પુરુષે જન્મ ધર્યો તેનાં માબાપ પણ કૃતાર્થ થયાં જાણવાં. અને ભગવાન વિના બીજા વિષયનું જે ચિંતવન કરે છે તે તો અતિશય ભૂલ્યો જાણવો. અને સ્ત્રી, પુત્ર ને ધનાદિક પદાર્થ તે તો જે જે યોનિમાં જાય છે તે સર્વેમાં મળે છે, પણ આવા બ્રહ્મવેત્તા સંતનો સંગ ને શ્રીવાસુદેવ ભગવાનનું સાક્ષાત્કાર દર્શન ને ચિંતવન તે તો અતિશય દુર્લભ છે. માટે જેમ વિષયી જનને પંચવિષયનું ચિંતવન અંતઃકરણમાં થયા કરે છે, તેમ જેના અંતરમાં અખંડ ભગવાનનું ચિંતવન થયા કરે એથી ઉપરાંત મનુષ્ય દેહનો બીજો લાભ નથી. અને એ તો સર્વે હરિભક્તમાં મુખિયો છે. અને એ ભક્તને શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ એ પંચવિષય હોય તો પણ ભગવાન સંબંધી જ હોય; અને તેના શ્રવણ તે અખંડ ભગવાનની કથા સાંભળવાને ઇચ્છે, અને ત્વચા તે ભગવાનનો સ્પર્શ કરવા ઇચ્છે, અને નેત્ર તે ભગવાન ને ભગવાનના સંતનાં દર્શન કરવા ઇચ્છે, અને રસના તે ભગવાનના મહાપ્રસાદના સ્વાદને ઇચ્છે, અને નાસિકા તે ભગવાનને ચડ્યાં જે પુષ્પ-તુળસી તેના સુગંધને ઇચ્છે, પણ પરમેશ્વર વિના અન્ય વસ્તુને સુખદાયી જાણે જ નહીં. એવી રીતે જે વર્તે તે ભગવાનનો એકાંતિક ભક્ત કહેવાય.”
", "gujarati_footnote": "૧૨૨. સાધનાની દૃષ્ટિએ અહીં ભગવાનનું નિરંતર સ્મરણ કરનારને નિરન્નમુક્તની ઉપમા આપી છે. પરંતુ સાધ્ય-ઉપાસ્ય સર્વાવતારી શ્રીજીમહારાજ હોય તો તે સર્વથી પર અક્ષરધામને જ પામે છે પરંતુ શ્વેતદ્વીપને નહીં.
", "hindi_title": "अखण्ड भगवान का चिंतन", "hindi_text": "संवत् १८८० में माघ कृष्णा चतुर्दशी (२८ फरवरी, १८२४) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पूर्वी द्वार के कमरे के बरामदे में विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे, कंठ में तुलसी की नवीन श्वेत कंठियाँ पहनी थीं और पाग में पीले पुष्पों का तुर्रा लगा हुआ था। उन्होंने कंठ में पीले पुष्पों के हार धारण किए थे। उनके समक्ष मुनियों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय साधु प्रेमानन्द स्वामी भगवान के ध्यान-साधना की गरबी ‘वंदुं सहजानन्द रसरूप अनुपम सारने रे लोल’ गा रहे थे। जब वे गा चुके, तब श्रीजीमहाराज बोले कि, “बहुत अच्छा कीर्तन-गान किया। इन कीर्तनों को सुनकर हमारे मन में ऐसा विचार हुआ कि इन्हें भगवान की मूर्ति का इस प्रकार का चिन्तन बना हुआ है, इसलिए, इन साधु को उठकर साष्टांग दंडवत् प्रणाम करें! जिसके अन्तःकरण में भगवान का ऐसा चिन्तन होता हो और यदि वह ऐसी वासना रखकर देह त्याग करे, तो उसे पुनः गर्भवास भोगना ही नहीं पड़ेगा। और, जो पुरुष भगवान का ऐसा चिन्तन करते हुए जीता हो, तो भी उसने परमपद को प्राप्त कर लिया है। जैसे श्वेतद्वीप में निरन्नमुक्त हैं, वैसे ही वह भी निरन्नमुक्त हो चुका है। और उसकी देहक्रियाएँ जितनी उचित होती हैं, उतनी सहजभाव से होती रहती हैं। जिसको भगवान के स्वरूप का इस प्रकार चिन्तन होता है, वह तो कृतार्थ हो चुका है और उसे तो कुछ भी करना शेष नहीं बचा है। यदि किसी का देहत्याग भगवान के सिवा अन्य पदार्थों का चिन्तन करते हुए होगा, उसके दुःखों का अन्त कोटि कल्पों में भी नहीं हो सकेगा। अतः यह जो अवसर मिला है, उसमें सभी पदार्थों का चिन्तन छोड़कर केवल भगवान के स्वरूप का ही चिन्तन करना चाहिए।
\n“और, यदि भगवान के स्वरूप का चिन्तन न हो सके, तो भी धर्म, ज्ञान, वैराग्य एवं भक्ति से युक्त जो साधु हैं, उनके बीच पड़े रहना! हमारे अन्तःकरण में भी यही वासना है कि इस देह के त्याग के बाद पुनः जन्म होने का तो किसी प्रकार का निमित्त नहीं है, फिर भी हम अपने हृदय में ऐसा विचार करते हैं कि, ‘जन्म लेने का कोई कारण उत्पन्न करके भी सन्त के मध्य में जन्म लेना है!’ हम भी ऐसा ही चाहते हैं।
\n“और, जिसे इन कीर्तनों के अनुसार भगवत्स्वरूप का चिंतन होता रहता है, वह काल, कर्म तथा माया के पाश से मुक्त हो चुका है। जिनके घर में ऐसे पुरुष ने जन्म लिया हो, तो समझना कि उसके माँ-बाप भी कृतार्थ हुए हैं। परन्तु जो भी भगवान के सिवा अन्य विषयों का चिन्तन करता है, उसे अत्यंत ही पथभ्रमित समझना। और, जीव जिस-जिस योनि में जाता है, वहाँ स्त्री, पुत्र और धनादि पदार्थ मिलते ही रहते हैं, परन्तु ऐसे ब्रह्मवेत्ता सन्त का संग तथा श्रीवासुदेव भगवान का साक्षात् दर्शन एवं उनका चिन्तन तो अत्यंत दुर्लभ है। अतः जिस प्रकार विषयी जनों के अन्तःकरण में पंचविषयों का चिन्तन हुआ करता है, वैसे ही जिसके हृदय में भगवान का अखंड रूप से चिंतन होता रहे, तो इससे बढ़कर मनुष्य देह का अन्य कोई लाभ नहीं है! वह तो समस्त हरिभक्तों में प्रमुख है। और, उन भक्त का संपर्क शब्द, स्पर्श, रूप, रस तथा गन्ध नामक पंचविषयों से होता है, तो भी सभी विषय भगवान सम्बंधी ही होते हैं। उसके कान अखंडरूप से भगवान की कथा सुनने के लिए तत्पर रहते हैं। उसकी त्वचा भगवान का स्पर्श करने की इच्छा रखती है, उसके नेत्र भगवान और भगवान के सन्त का दर्शन करने के लालायित रहते हैं, उसकी रसना भगवान के महाप्रसाद का रसास्वादन करने के लिए उत्सुक रहती है और उसकी नासिका भगवान के लिए समर्पित पुष्पों तथा तुलसी की सुगन्ध ग्रहण करने की इच्छुक रहती है। परन्तु वह परमेश्वर के सिवा अन्य किसी भी वस्तु को सुखदायी जानता ही नहीं है। जो भी साधक इस प्रकार का आचरण करता है, वह भगवान का एकान्तिक भक्त कहलाता है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/181.mp3" }, { "english_title": "A Great Difference Exists between God’s Form andMāyikForms; Not Becoming Content with Spiritual Discourses, Devotional Songs, etc.", "english_text": "On Fāgun sudi 2, Samvat 1880 [3 March 1824], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a cushion with a cylindrical pillow that had been placed on a large, decorated cot on the veranda outside the west-facing medi in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes, and a garland of white flowers also hung from His pāgh. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “There is a great difference between the manifest form of God and māyik forms. However, those who are ignorant and those who are utter fools consider God’s form and māyik forms to be the same. Those who see māyik forms and those who contemplate upon māyik forms spend countless millions of years wandering in the cycle of births and deaths. In comparison, those who do the darshan of God’s form and those who contemplate upon it escape from the bondage of kāl, karma and māyā; attain the highest state of enlightenment; and become attendants of God. It is for this reason that My mind never becomes satiated with spiritual discourses, devotional songs, talks related to God or meditation of God. All of you should also do the same.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "ભગવાન અને માયિક આકારમાં ઘણો ફેર છે, તેનું; કથા-કીર્તનાદિકમાં તૃપ્તિ ન થાવાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૦ના ફાગણ સુદિ ૨ બીજને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિરની આગળ આથમણે દ્વાર મેડીની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર ગાદીતકિયા બિછવાવીને વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પાઘમાં ધોળાં પુષ્પનો હાર લટકતો મૂક્યો હતો ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિમંડળ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “પ્રત્યક્ષ ભગવાનની જે મૂર્તિ ને બીજા જે માયિક આકાર એ બેયને વિષે તો ઘણો ફેર છે. પણ જે અજ્ઞાની છે ને અતિશય મૂર્ખ છે તે તો ભગવાન અને માયિક આકારને સરખા જાણે છે; કેમ જે, માયિક આકારના જે જોનારા છે ને માયિક આકારના જે ચિંતવન કરનારા છે તે તો અનંત કોટિ કલ્પ સુધી નરક-ચોરાસીને વિષે ભમે છે. અને જે ભગવાનના સ્વરૂપનાં દર્શન કરનારા છે ને ભગવાનના સ્વરૂપના ચિંતવન કરનારા છે તે તો કાળ, કર્મ ને માયા એ સર્વેનાં બંધન થકી છૂટીને અભયપદને પામે છે ને ભગવાનના પાર્ષદ થાય છે. માટે અમારે તો ભગવાનની કથા, કીર્તન કે વાર્તા કે ભગવાનનું ધ્યાન એમાંથી કોઈ કાળે મનની તૃપ્તિ થતી જ નથી ને તમારે પણ સર્વેને એવી રીતે કરવું.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "भगवान और मायिक आकार में भिन्नता", "hindi_text": "संवत् १८८० में फाल्गुन शुक्ला द्वितीया (३ मार्च, १८२४) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के आगे पश्चिमी द्वार के बड़े कमरे के बरामदे में पलंग पर गद्दी-तक़िया बिछवाकर विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे और पाग में श्वेत पुष्पों का हार लटकता हुआ रखा था। उनके समक्ष मुनिमंडल तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “प्रत्यक्ष भगवान की मूर्ति तथा अन्य मायिक आकार में बहुत अन्तर है। परन्तु जो अज्ञानी तथा अतिशय मूर्ख हैं, वे भगवान तथा मायिक आकार को एकसमान समझते हैं। क्योंकि मायिक आकारों को जो भी देखनेवाले हैं, तथा उन्हीं का चिन्तन करनेवाले हैं, वे तो अनन्त कोटि कल्पपर्यन्त चौरासी लाख योनियों में भटकते फिरते हैं। और, जो भगवान के स्वरूप का दर्शन करते हैं तथा उसका चिन्तन करते रहते हैं, वे काल, कर्म और माया के बन्धन से छूटकर अभयपद प्राप्त कर लेते हैं और भगवान के पार्षद होते हैं। इसलिए, हमारे मन को तो भगवान की कथा, कीर्तन या वार्ता अथवा ध्यान से कभी भी तृप्ति नहीं होती। आप सबको भी इसी प्रकार जीवन बिताते रहना चाहिए।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/182.mp3" }, { "english_title": "The Fundamental Principle; Worldly Attachment", "english_text": "On the night of Chaitra vadi 2, Samvat 1880 [15 April 1824], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on the veranda outside the west-facing medi in front of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “Because I consider all of you to be Mine, today I am going to reveal to you My fundamental principle.” He then continued, “Just as rivers merge into the sea, just as a sati and a moth burn in a fire, and just as the brave sacrifice themselves on the battlefield, in the same way, I have kept My ātmā absorbed in the pure and perfect Brahma.1 I have also forever attached Myself with undying love to Purushottam Bhagwān - who possesses a definite form - and to His devotees dwelling in the radiant Akshardhām. In fact, I have no love for anything other than them. This is what I constantly experience.
\n“Outwardly, I do not make a display of the intensity of My renunciation. However, when I look into My heart and towards the hearts of other devotees, even the senior paramhansas and senior sānkhya-yogi women all seem to have some trace of the world remaining - whereas worldly desires never arise in My heart, not even in My dreams.
\n“It also seems to Me that no one is capable of making Me falter from My bhakti towards God and His Bhakta.
\n“In addition, even before one had been graced with the attainment of God, kāl - a power of God - was unable to destroy the jiva; karmas were unable to destroy the jiva; not even māyā was able to absorb the jiva within itself. So now, having attained God, why should one worry about kāl, karma and māyā? Bearing this in mind, I have boldly resolved that I do not want to develop love for anyone except God and His Bhakta.
\n“Furthermore, I do not wish to leave any trace of the world in the hearts of whosoever keeps My company. Why? Because I get along only with those whose resolve is similar to Mine. But if one has desires for worldly pleasures, then even if I try to develop affection for that person, I cannot do so. Thus, only those devotees of God who are free of worldly desires are dear to Me. What I have just told you is My personal principle.”
\nIn this manner, Shriji Mahārāj talked to His devotees for the sake of their enlightenment.
", "english_footnote": "1. By stating that “I have kept My ātmā absorbed in the pure and perfect Brahma,” Shriji Maharaj is indicating that he has greater love for Aksharbrahman compared to the jivas, ishwars, and muktas. This oneness between Shriji Maharaj and Aksharbrahman Gunatitanand Swami is apparent from various incidents in Gunatitanand Swami’s life.
", "gujarati_title": "રહસ્યનું, જગતના લોચાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૦ના ચૈત્ર વદિ ૨ દ્વિતીયાને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિરની આગળ આથમણે દ્વાર મેડીની ઓસરી ઉપર રાત્રિને વિષે વિરાજમાન હતા ને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “આજ તો અમારું જે રહસ્ય છે તે તમને સર્વેને અમારા જાણીને કહીએ છીએ જે, જેમ નદીઓ સમુદ્રને વિષે લીન થાય છે, અને જેમ સતી ને પતંગ તે અગ્નિને વિષે બળી જાય છે, અને જેમ શૂરો રણને વિષે ટુકટુક થઈ જાય છે, તેમ એકરસ પરિપૂર્ણ એવું જે બ્રહ્મસ્વરૂપ તેને વિષે અમે અમારા આત્માને લીન કરી રાખ્યો છે.૧૨૩ અને તે તેજોમય એવું જે અક્ષરબ્રહ્મ, તેને વિષે મૂર્તિમાન એવા તે પુરુષોત્તમ ભગવાન ને તે ભગવાનના જે ભક્ત તે સંગાથે અખંડ પ્રીતિ જોડી રાખી છે અને તે વિના કોઈ પદાર્થમાં પ્રીતિ નથી, એવું અમારે અખંડ વર્તે છે. અને ઉપરથી તો અમે અતિશય ત્યાગનો ફૂંફવાડો જણાવતા નથી પણ જ્યારે અમે અમારા અંતર સામું જોઈને બીજા હરિભક્તના અંતર સામું જોઈએ છીએ ત્યારે મોટા મોટા પરમહંસ તથા મોટી મોટી સાંખ્યયોગી બાઈઓ એ સર્વેને કાંઈકે જગતની કોરનો લોચો જણાય, પણ અમારા અંતરને વિષે તો ક્યારેય સ્વપ્નમાં પણ જગતની કોરનો ઘાટ થતો નથી. અને ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તની ભક્તિમાંથી અમને પાડવાને અર્થે કોઈ સમર્થ નથી, એમ જણાય છે. અને જે દિવસ ભગવાનની પ્રાપ્તિ નહોતી થઈ તે દિવસ પણ ભગવાનની શક્તિ જે કાળ તે પણ આ જીવનો નાશ કરી શક્યો નથી, અને કર્મ પણ નાશ કરી શક્યાં નથી, અને માયા પણ પોતાને વિષે લીન કરી શકી નથી, અને હવે તો ભગવાન મળ્યા છે માટે કાળ, કર્મ, માયાનો શો ભાર છે? એમ જાણીને એવી હિંમત બાંધી છે જે, ‘હવે તો ભગવાન ને ભગવાનના ભક્ત વિના કોઈને વિષે પ્રીતિ રાખવી નથી.’ અને જે અમારી સોબત રાખશે તેના હૃદયમાં પણ કોઈ જાતનો લોચો રહેવા દેવો નથી. શા માટે જે, જેને મારા જેવો અંતરનો દૃઢાવ હોય તે સાથે જ અમારે બને છે. અને જેના હૃદયમાં જગતના સુખની વાસના હોય તે સંગાથે તો અમે હેત કરીએ તો પણ થાય નહીં. માટે જે નિર્વાસનિક ભગવાનના ભક્ત હોય તે જ અમને વહાલા છે. એ અમારા અંતરનું રહસ્ય તે કહ્યું.” એવી રીતે શ્રીજીમહારાજે પોતાના ભક્તજનની શિક્ષાને અર્થે વાર્તા કરી.
", "gujarati_footnote": "૧૨૩. શ્રીજીમહારાજે અક્ષરબ્રહ્મ સાથે આ પ્રકારે પોતાના આત્માને લીન કરી દીધો છે, તે અન્ય જીવો, ઈશ્વરો તથા મુક્તોથી અક્ષરબ્રહ્મ પર અધિક પ્રેમ અને એકતાનું સૂચક છે. અક્ષરબ્રહ્મ ગુણાતીતાનંદ સ્વામીના ઘણા જીવન પ્રસંગોમાં તેમની સાથેની આ પ્રકારની એકતા શ્રીજીમહારાજે દાખવી છે.
", "hindi_title": "रहस्य; जगत वासना से मुक्ति", "hindi_text": "संवत् १८८० में चैत्र कृष्णा द्वितीया (१५ अप्रैल, १८२४) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के आगे पश्चिमी द्वार की पहली मंजिल के बरामदे में रात्रि के समय विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। तथा उनके समक्ष मुनियों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “आज हम अपना रहस्य आप सबको अपना समझकर बताते हैं। जिस प्रकार नदियाँ समुद्र में विलीन हो जाती हैं, सती और पतंगा अग्नि में भस्म हो जाते हैं और शूरवीर संग्राम में अपने प्राण न्यौछावर कर देते हैं, वैसे ही हमने भी अपनी आत्मा को एकरस परिपूर्ण ब्रह्मस्वरूप में विलीन कर रखा है।२४२ हमने उस तेजोमय अक्षरब्रह्म में रहनेवाले मूर्तिमान पुरुषोत्तम भगवान तथा उनके भक्तों के साथ अखंड प्रीति जोड़ रखी है। उनके सिवा अन्य किसी भी पदार्थ में हमारी प्रीति नहीं है। हमारी ऐसी स्थिति निरन्तर रहती है। यद्यपि बाह्यरूप से हम अपने अतिशय त्याग का दिखावा नहीं करते, परन्तु अपने अन्तर-सम्मुख देखकर जब हम अन्य हरिभक्तों के अन्तर सम्मुख देखते हैं, तो हमें ऐसा लगता है कि बड़े-बड़े परमहंस और बड़ी-बड़ी सांख्ययोगिनी स्त्रियों के हृदय में जगत के प्रति थोड़ी-बहुत आसक्ति तो दिखती है किन्तु हमारे अन्तःकरण में कभी स्वप्न में भी जगत के प्रति आसक्ति का संकल्प नहीं होता तथा कोई भी हमें भगवान तथा भगवान के भक्तों की भक्ति से च्युत करने में समर्थ नहीं है, ऐसी हम में दृढ़ता है।
\n“जब (आत्मा को) भगवान की प्राप्ति नहीं हुई थी, तब भी भगवान की शक्ति काल और कर्म भी इस जीव का नाश नहीं कर पाए, तथा माया भी उसको अपने में विलीन नहीं कर सकी, तो अब तो भगवान की प्राप्ति हुई है, तो फिर काल, कर्म और माया की क्या मजाल है? ऐसा समझकर ही अब हमने साहस बटोरकर रखा है कि, ‘अब भगवान और भगवान के भक्तों के सिवा अन्य किसी से भी प्रीति नहीं रखनी है।’ तथा जो भक्तजन हमारी संगत में रहेंगे, उनके हृदय में भी कोई सांसारिक आसक्ति नहीं रहने देनी है। क्योंकि जिसकी हमारे जैसी आन्तरिक दृढ़ता होती है, उसी के साथ हमारी पटती है। और, जिसके हृदय में सांसारिक सुख की वासना बनी रहती हो, उसके साथ हम स्नेह करने का प्रयास करें, फिर भी हमारा स्नेह उससे नहीं जुड़ सकता। अतः हमें तो भगवान के निर्वासनिक भक्त ही प्रिय हैं। यह जो हमारे अन्तःकरण का रहस्य है, आप सभी को बता दिया।”
\nइस प्रकार श्रीजीमहाराज ने अपने भक्तजनों की शिक्षा के लिए यह वार्ता की।
", "hindi_footnote": "२४२. श्रीहरि ने अक्षरब्रह्म के साथ इस प्रकार से अपनी आत्मा को विलीन करके रखा है, वह अन्य जीवों, ईश्वरों तथा अक्षरमुक्तों से भी उनका अक्षरब्रह्म के प्रति अनन्य प्रेम एवं एकता का सूचक है। अक्षरब्रह्म गुणातीतानंद स्वामी के जीवनचरित्र में इस प्रकार की एकता की अनेक घटनाएँ उल्लिखित हैं।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/183.mp3" }, { "english_title": "The Characteristics of One Who Behaves as theĀtmā", "english_text": "On Chaitra vadi 9, Samvat 1880 [22 April 1824], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a cushion with a cylindrical pillow that had been placed on a large, decorated cot on the veranda outside the south-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj asked the paramhansas, “Often, when the jiva enters deep sleep, it experiences profound peace, whereas at other times, even when it enters deep sleep, its restlessness does not subside. What is the reason for this? That is My question.”
\nThe senior paramhansas attempted to answer the question but were unable to give a precise answer.
\nSo Shriji Mahārāj explained, “That is due to the increase of the force of rajogun. So, even during the state of deep sleep, the disturbance of rajogun joins with tamogun. As a result, one experiences a feeling of restlessness even within deep sleep. Thus, as long as the influence of the gunas remains within a person, he will never experience happiness; only when he behaves as the ātmā does he become happy.”
\nThereupon Muktānand Swāmi asked, “What are the characteristics of one who behaves as the ātmā?
\nShriji Mahārāj replied, “No one is said to be as powerful as Shiv and Brahmā. In fact, they are the gurus of even Nārad. Indeed, it is difficult for others to behave as they do - as brahmaswarup. Having said that, though, when the eight factors of place, time, action, company, mantra, scriptures, initiation and meditation became unfavorable, the adverse influence caused great distress in the hearts of even the likes of Shiv and Brahmā. Therefore, regardless of how nirgun one may be, or even if one behaves as the ātmā, if one encounters adverse circumstances, one will most certainly experience distress within. So, no one can ever become happy by breaching the disciplines laid down by the great Purush.
\n“For this reason, then, all renunciants should abide by the dharma of renunciants, all householders should abide by the dharma of householders, and all women should abide by the dharma of women. Even in this, one will not become happy if one behaves less than what is prescribed; nor will one become happy by behaving beyond what is prescribed. After all, the dharma prescribed in the scriptures has been written exactly as God has narrated; thus, there can be no discrepancy in it. Moreover, they are prescribed in such a way that they are easy to observe. Therefore, if one observes too much or too little, one will certainly become unhappy.
\n“So, only one who follows the commands of the Satpurush can be said to be under the influence of favorable circumstances. To deviate from those commands is the very definition of adverse circumstances. Therefore, only one who follows the commands of the Satpurush is behaving as the ātmā.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "આત્મસત્તારૂપ રહે તેનાં લક્ષણનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૦ના ચૈત્ર વદિ ૯ નવમીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં દક્ષિણાદે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર ગાદીતકિયા નંખાવીને વિરાજમાન હતા ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે પરમહંસને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “કોઈક સમામાં તો જીવ સુષુપ્તિમાં જાય છે ત્યારે અતિશય સુખ થાય છે અને કોઈક સમામાં તો સુષુપ્તિમાં જાય છે તો પણ ઉદ્વેગ મટતો નથી તેનું શું કારણ છે? એ પ્રશ્ન છે.” પછી મોટા મોટા સંત હતા તેમણે એ પ્રશ્નનું સમાધાન કરવા માંડ્યું પણ યથાર્થ સમાધાન થયું નહીં. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એ તો રજોગુણનું બળ વૃદ્ધિ પામી જાય છે, તે સુષુપ્તિમાં પણ તમોગુણ ભેળો રજોગુણનો વિક્ષેપ રહે છે; માટે સુષુપ્તિમાં પણ અસુખ રહે છે. માટે ગુણનો સંગ જ્યાં સુધી રહે ત્યાં સુધી કોઈ જીવ સુખિયો રહે નહીં અને જ્યારે આત્મસત્તારૂપે રહે ત્યારે જ સુખી રહે છે.”
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “આત્મસત્તારૂપે રહે તેનાં શાં લક્ષણ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “શિવ, બ્રહ્મા જેવા કોઈ સમર્થ કહેવાય નહીં, એ તો નારદ જેવાના પણ ગુરુ છે; અને એ જેવા બ્રહ્મસ્વરૂપે વર્તે છે, તેવું તો બીજાને વર્તવું કઠણ છે. તો પણ દેશ, કાળ, ક્રિયા, સંગ, મંત્ર, શાસ્ત્ર, દીક્ષા અને ધ્યાન એ આઠ જો ભૂંડાં થયાં, તો તેને યોગે કરીને એ શિવ, બ્રહ્મા જેવાને પણ અંતરમાં અતિશય દુઃખ થયું.૧૨૪ માટે ગમે તેવો નિર્ગુણ હોય ને આત્મસત્તારૂપે રહેતો હોય ને જો તેને ભૂંડાં દેશ-કાળાદિકનો યોગ થાય તો તેને જરૂર અંતરમાં દુઃખ થાય. માટે મોટાપુરુષની બાંધેલ જે મર્યાદા તેને લોપીને કોઈ સુખી થતો નથી. માટે જેટલા ત્યાગી છે તેને તો ત્યાગીના ધર્મ પ્રમાણે વર્તવું અને જેટલા ગૃહસ્થ હરિભક્ત છે તેમને ગૃહસ્થના ધર્મ પ્રમાણે વર્તવું અને જેટલી બાઈઓ હરિભક્ત છે તેને બાઈઓના ધર્મ પ્રમાણે વર્તવું. અને જો તે થકી ઓછું વર્તે તો પણ સુખ ન થાય અને જો તે થકી અધિક વર્તે તો પણ સુખ ન થાય. શા માટે જે, પરમેશ્વરના કહેલા જે ધર્મ તે પ્રમાણે જ ગ્રંથમાં લખ્યું હોય, તેમાં કોઈ રીતે બાધ આવે એવું ન હોય ને સુખે પળે એવું હોય, ને તેથી ઓછું-અધિકું કરવા જાય, તે કરનારો જરૂર દુઃખી થાય. માટે સત્પુરુષની આજ્ઞા પ્રમાણે જે રહે છે, તે જ રૂડાં દેશકાળાદિકને વિષે રહ્યો છે અને જે સત્પુરુષની આજ્ઞાથી બહાર પડ્યો તે જ તેને ભૂંડાં દેશકાળાદિકનો યોગ થયો છે. માટે સત્પુરુષની આજ્ઞાને વિષે વર્તે છે તે જ આત્મસત્તારૂપે વર્તે છે.”
", "gujarati_footnote": "૧૨૪. શિવ, બ્રહ્માનાં આખ્યાનોના સંદર્ભ ક્રમાંકો વચ. ગ. પ્ર. ૨૩ની ટીપણીઓમાં અનુક્રમે ૧૦૫ અને ૧૦૬માં છે.
", "hindi_title": "आत्मसत्तारूप रहने के लक्षण", "hindi_text": "संवत् १८८० में चैत्र कृष्णा नवमी (२२ अप्रैल, १८२४) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में दक्षिणी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर गद्दी-तकिया लगवाकर विराजमान थे। उनके समक्ष मुनियों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने परमहंसों से प्रश्न पूछा कि, “जीव जब कभी सुषुप्ति अवस्था में रहता है, तब उसे अतिशय सुख की अनुभूति होती है, किन्तु कभी सुषुप्ति अवस्था में रहने पर भी उसका उद्वेग नहीं मिटता, इसका क्या कारण है?”
\nप्रश्न सुनकर बड़े-बड़े सन्तों ने इसका उत्तर देने का प्रयास किया, परन्तु वे यथार्थरूप से संतुष्ट न कर सके।
\nइसके पश्चात् श्रीजीमहाराज बोले कि, “जब रजोगुण का बल बढ़ जाता है, तब सुषुप्ति अवस्था में भी तमोगुण के साथ रजोगुण का विक्षेप रहता है, इस कारण सुषुप्ति में भी सुख नहीं रहता। अतः जब तक गुणों का संग रहता है, तब तक कोई भी जीव सुखी नहीं रह सकता। और जब आत्मसत्तारूप रहता है, तभी सुखी रहता है।”
\nफिर मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा, “आत्मसत्तारूप रहनेवाले भक्त के कौन से लक्षण हैं?”
\nतब श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “शिव, ब्रह्मा जैसे कोई अन्य समर्थ देव नहीं हैं। वे नारद जैसे महर्षियों के भी गुरु हैं, तथा वे जिस प्रकार ब्रह्मस्वरूप रहकर आचरण करते हैं, वैसा रहना दूसरों के लिए कठिन होता है। फिर भी देश, काल, क्रिया, संग, मंत्र, शास्त्र, दीक्षा और ध्यान अशुभ हुए तो उनके योग से शिव-ब्रह्मा जैसे बड़े देवों तक को भी अन्त में अत्यन्त दुःख हुआ है। अतः कोई चाहे जितना निर्गुण हो और आत्मसत्तारूप से रहता हो, उसे यदि अशुभ देशकालादि का योग उपस्थित हो गया, तो उसके अन्तःकरण में दुःख अवश्य होगा।
\n“अतः सत्पुरुष द्वारा निर्धारित मर्यादाओं का लोप करके कोई भी सुखी नहीं हो सकता। इसलिए, जितने भी त्यागी हैं उन्हें त्यागियों के धर्मानुसार आचरण करना, गृहस्थ हरिभक्तों को गृहस्थ धर्म के अनुसार बरतना और हरिभक्त स्त्रियों को नारियों के धर्मानुसार आचरण करना चाहिए। यदि निर्धारित मर्यादाओं से न्यून आचरण किया तो भी सुख नहीं होता, और उन मर्यादाओं से अधिक आचरण किया गया, तो भी सुख नहीं मिलता। क्योंकि परमेश्वर द्वारा प्रतिपादित धर्मानुसार ही ग्रन्थ में लिखा गया होता है, तथा मर्यादापूर्ण आचरण ऐसा होता है कि पालन करनेवालों को किसी प्रकार की बाधा उपस्थित नहीं होती एवं उस धर्म का आसानी से पालन भी किया जा सकता है। अतः कोई इसमें न्यूनाधिक आचरण करने का प्रयास करेगा, तो वह अवश्य दुःखी होगा। इसलिए, जो सत्पुरुष की आज्ञा के अनुसार रहता हो, वही शुभ देशकालादि में रहा है। परंतु जिसने सत्पुरुष की आज्ञा के विपरीत आचरण किया, वही उसको बुरे देश-कालादि का संग लग चुका है। अतः सत्पुरुष की आज्ञा के अनुसार आचरण करनेवाला ही आत्मसत्तारूप में रहा है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/184.mp3" }, { "english_title": "What Befits a Renunciant and What Befits a Householder", "english_text": "On Chaitra vadi 11, Samvat 1880 [25 April 1824], Shriji Mahārāj arrived at Lakshmivādi on horseback from Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. There, He sat on a square platform and was dressed entirely in white clothes. He was also wearing a garland of flowers around His neck, and a tassel of flowers decorated His pāgh. At that time, some munis were singing devotional songs to the accompaniment of a jhānjh and mrudang, while other munis as well as devotees from various places had gathered before Him in an assembly.
\nAfter the munis had finished singing, Shriji Mahārāj said, “I wish to speak now, so please listen. In this world, the path of a renunciant and the path of a householder are both different. That which befits a householder is not appropriate for a renunciant, and that which befits a renunciant is not appropriate for a householder. One who is wise will realize this, but others will not.
\n“Now, I shall explain the distinctions. Wealth and property; elephants and horses; cows and buffaloes; houses and mansions; a wife and children; lavish clothes and jewelry are all befitting for a householder. But for a renunciant, they are completely inappropriate. For a renunciant, to live in the forest; to keep no clothes except a loincloth; to wear a cap on one’s head; to shave off one’s hair, beard and moustache; to wear saffron-colored clothes; and to tolerate someone swearing or throwing dust at one are most befitting. But these, although befitting for a renunciant, are in fact inappropriate for a householder. Thus, one who has renounced the world and become a renunciant should think, ‘Which āshram do I belong to?’ A wise person should think about this; he should not stray onto some inappropriate path like a fool.
\n“Moreover, if a wise person is scolded by someone, he would in turn consider the scolder’s virtues; on the other hand, if someone offers some useful advice to a fool, the fool would be offended. In that respect, Mulji Brahmachāri and Ratanji are never offended; that is why I get along very well with them.
\n“Also, I like one who serves with shraddhā. Conversely, if someone who does not have shraddhā were to bring Me a meal, I would not like the food; or if they were to bring some clothes, I would not like to wear them; or if they were to perform My puja, I would not like that puja. If, however, one offers something with shraddhā, I like it very much.
\n“Furthermore, even if one offers bhakti with shraddhā, if one becomes jealous of someone else who comes to offer their bhakti, then I do not like that. Thus, I very much prefer one who offers bhakti with shraddhā and without jealousy.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "ત્યાગી અને ગૃહસ્થની શોભાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૦ના ચૈત્ર વદિ ૧૧ એકાદશીને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાંથી ઘોડીએ અસવાર થઈને શ્રીલક્ષ્મીવાડીએ પધાર્યા હતા ને ત્યાં વેદિકા ઉપર વિરાજમાન થયા હતા ને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને કંઠને વિષે પુષ્પનો હાર પહેર્યો હતો ને પાઘને વિષે ફૂલનો તોરો વિરાજમાન હતો ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nઅને પોતાની આગળ મુનિમંડળ ઝાંઝ-મૃદંગ લઈને કીર્તન ગાવતા હતા. તે જ્યારે કીર્તન ગાઈ રહ્યા ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “લ્યો, હવે વાર્તા કરીએ તે સાંભળો જે, આ સંસારને વિષે ગૃહસ્થાશ્રમી ને ત્યાગી એ બેના માર્ગ જુદા જુદા છે. તે જે ગૃહસ્થને શોભા હોય તે ત્યાગીને દૂષણરૂપ હોય અને જે ત્યાગીને શોભા હોય તે ગૃહસ્થને દૂષણરૂપ હોય. તેને બુદ્ધિમાન હોય તે જાણે પણ બીજો જાણી શકે નહીં. માટે તેની વિક્તિ કહીએ છીએ જે, જે ગૃહસ્થાશ્રમી છે તેને ધન-દોલત, હાથી-ઘોડા, ગાય-ભેંસ, મેડી-હવેલી, સ્ત્રી-છોકરાં, ભારે ભારે વસ્ત્ર-આભૂષણ એ સર્વે પદાર્થ શોભારૂપ છે અને એ જ જે સર્વે પદાર્થ તે જે ત્યાગી હોય તેને દોષરૂપ છે. અને ત્યાગી છે તેને વનમાં રહેવું, વસ્ત્ર વિના ઉઘાડું એક કૌપીનભર રહેવું, માથામાં ટોપી ઘાલવી, દાઢી-મૂછ મૂંડાવી નંખાવવી, ભગવાં વસ્ત્ર રાખવાં, અને કોઈ ગાળો દે ને કોઈ ધૂળ નાંખે તે અપમાનને સહન કરવું, એ જ ત્યાગીને પરમ શોભારૂપ છે. અને એ ત્યાગીની જે શોભા તે જ ગૃહસ્થને પરમ દોષરૂપ છે. માટે આ સંસારમાંથી જે નીસર્યો ને ત્યાગી થયો તેને તો એમ વિચારવું જે, ‘હું કયા આશ્રમમાં રહ્યો છું?’ એમ બુદ્ધિમાન હોય તેને વિચાર કરવો, પણ મૂર્ખની પેઠે વિચાર્યા વિના કોઈ ચાળે ચડી જવું નહીં. અને જે સમજુ હોય તેને કોઈક વઢીને કહે ત્યારે સામો ગુણ લે અને જે મૂર્ખ હોય તેને કોઈક હિતની વાત કહે ત્યારે તે મૂંઝાઈ જાય. અને મુકુંદ બ્રહ્મચારી તથા રતનજી એ બે મૂંઝાતા નથી, તો એમની સાથે અમારે ઘણું બને છે. અને વળી જે શ્રદ્ધાએ સહિત સેવા-ચાકરી કરે તે અમને ગમે; અને શ્રદ્ધા વિના તો કોઈ જમ્યાનું લાવે તો તે જમ્યાનું ગમે નહીં અને વસ્ત્ર લાવે તો તે વસ્ત્ર ઓઢવું ગમે નહીં અને પૂજા લાવે તો પૂજા ગમે નહીં, અને શ્રદ્ધાએ કરીને કરે તો અતિશય ગમે. અને શ્રદ્ધાએ કરીને ભક્તિ કરતો હોય ને બીજો કોઈક તેમાં ભક્તિ કરવા આવે ને તેની ઉપર ઈર્ષ્યા કરે, તો તે અમને ન ગમે. માટે શ્રદ્ધાએ સહિત ને ઈર્ષ્યાએ રહિત જે ભક્તિ કરે તે અમને અતિશય ગમે છે.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "त्यागी और गृहस्थ", "hindi_text": "संवत् १८८० में चैत्र कृष्णा एकादशी (२५ अप्रैल, १८२४) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन से घोड़ी पर सवार होकर श्रीलक्ष्मीवाड़ी में पधारे थे और वहाँ वेदी पर विराजमान हुए थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे, कंठ में पुष्पों का हार पहना था और पाग में फूलों का तुर्रा लगा हुआ था। उनके समक्ष मुनियों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी। तथा मुनिमंडल झाँझ-मृदंग लेकर कीर्तनगान कर रहे थे।
\nजब सभी मुनि कीर्तन कर चुके, तब श्रीजीमहाराज बोले कि, “लीजिए, अब वार्ता करते हैं और उसे सुनिए। इस संसार में गृहस्थाश्रमी तथा त्यागी में ये दोनों के मार्ग भिन्न-भिन्न हैं। जो वस्तु गृहस्थ को शोभारूप होती है, वही त्यागी के लिए दूषणरूप हो जाती है; और जो त्यागी को शोभारूप होती है, वही गृहस्थ के लिए दूषणरूप हो जाती है। जो बुद्धिमान होता है वह इस रहस्य को जान पाता है, अन्य मनुष्य को इसका ज्ञान नहीं होता। अब इस बात को विस्तारपूर्वक बताते हैं।
\n“जो गृहस्थाश्रमी है, उसके लिए तो धन, दौलत, हाथी, घोड़ा, गाय, भैंस, कोठी, हवेली, स्त्री, पुत्र, मूल्यवान वस्त्र तथा आभूषण ये सभी वस्तुएँ शोभारूप होती हैं, जबकि ये सभी वस्तुएँ त्यागी के लिए दोषरूप बन जाती हैं। त्यागी को वन में रहना, बिना वस्त्र के एक कौपीनमात्र पहनकर खुले शरीर रहना, या सिर पर पाघ धारण करना, दाढ़ी-मूँछ मुँड़वाना, भगवे वस्त्र पहनना और किसी के भी द्वारा दी गई गालियों और डाली गई धूल जैसे अपमान को सहन करना, ये ही त्यागी के लिए परम शोभारूप हैं। त्यागी की यही शोभा गृहस्थ के लिए परम दोषरूप बन जाती है। इसलिए, संसार से विरक्त होकर निकले हुए त्यागी पुरुष को यह विचार करना चाहिए कि, ‘मैं कौन-से आश्रम में हूँ,’ इस प्रकार बुद्धिमान को विचार करना चाहिए। किन्तु मूर्ख की तरह बिना विचार किए किसी की नकल करने के रास्ते पर ढलते नहीं जाना।
\n“तो वह और, जो विवेकशील है, उसे यदि कोई डाँट-फटकारकर भी उसके हित की सलाह देता है, तो वह उसका गुण ही ग्रहण करता है, किन्तु मूर्ख को अगर कोई हितकारी बात भी करता है, तो वह परेशान हो जाता है। देखिए, ये मुकुन्द ब्रह्मचारी तथा रतनजी कभी उलझन में नहीं पड़ते। अतः उनके साथ हमारी खूब पटती है। जो भक्त श्रद्धापूर्वक सेवा-चाकरी करता है, वह हमें प्रिय लगता है। यदि कोई भक्त बिना श्रद्धा के कोई भोजन लाए, हमें प्रिय नहीं लगता; और कोई वस्त्र लाए, तो ऐसे वस्त्र को धारण करना हमें प्रिय नहीं लगता; और यदि कोई बिना श्रद्धा के पूजा सामग्री लाता है, तो वह भी हमें प्रिय नहीं लगता। परन्तु श्रद्धापूर्वक जो सेवा किया करता है, वह हमें अतिशय प्रिय लगता है। और, यदि कोई भक्त श्रद्धापूर्वक भक्ति करता हो और इस बीच अगर कोई अन्य भक्त भक्ति करने आये, उस पर यदि वह ईर्ष्या करे, तो वह हमें प्रिय नहीं लगता। अतः जो श्रद्धा सहित एवं ईर्ष्या रहित होकर भक्ति करता है, वह हमें अतिशय प्रिय लगता है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/185.mp3" }, { "english_title": "Not Being Able to Perceive One’s Own Flaws Is Delusion", "english_text": "On Vaishākh sudi 5, Samvat 1880 [3 May 1824], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a cushion with a cylindrical pillow in His residence in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “The characteristic of delusion as described in the scriptures is as follows: When delusion pervades one’s heart, one simply cannot perceive one’s own flaws. Thus, not being able to perceive one’s own flaws is, in fact, the very definition of delusion.
\n“Moreover, everyone has extreme vanity of the wisdom that they possess, but they do not think, ‘I do not even know anything about my own jiva’ - that is, is the jiva within this body black or is it white? Is it long or is it short? They know nothing about their own jiva, yet they find faults in the great Purush or in God. They feel, ‘Although He is a great Purush or God, this much He is not doing properly.’ Though they find faults in this way, little do the fools realize that God sees all of the jivas and ishwars who dwell in the countless millions of brahmānds as clearly as He sees a drop of water in His palm. He is also the supporter of countless millions of brahmānds; He is the husband of Lakshmi; and He is the creator, sustainer and destroyer of countless millions of brahmānds. Even Shesh, Shāradā, Brahmā and other deities are unable to fathom the extent of His greatness. In fact, even the Vedas describe His glory as ‘neti neti’.1 Therefore, a person who perceives faults either in God’s divine incidents or in His understanding should be known to be a non-believer and a sinner. In fact, he should be considered to be the king of all fools. Besides, God’s and His Bhakta’s understanding transcends this world. How, then, can a person who believes his self to be the body possibly comprehend it?
\n“So, it is simply out of one’s foolishness that one perceives flaws in God and His Bhakta and thus falls from the path of God; but, God’s true Bhakta, the Satpurush, continues to act in a transcendental way.”
", "english_footnote": "Literally meaning ‘Not this much; not this much;’ implying that the glory of God is unparalleled, i.e. indescribable and unfathomable.
", "gujarati_title": "પોતાનો અવગુણ ન સૂઝે એ જ મોહ, તેનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૦ના વૈશાખ સુદિ ૫ પંચમીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં પોતાને ઉતારે ગાદીતકિયા બિછવાવીને વિરાજમાન હતા ને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “શાસ્ત્રને વિષે જે મોહ કહ્યો છે તે મોહનું એ રૂપ છે જે, જ્યારે હૃદયને વિષે મોહ વ્યાપે ત્યારે એ જીવને પોતાનો અવગુણ તો સૂઝે જ નહીં. માટે પોતાનો અવગુણ ન સૂઝે એ જ મોહનું રૂપ છે. અને વળી જીવમાત્રને પોતાના ડહાપણનું અતિશય માન હોય, પણ એમ વિચારે નહીં જે, ‘મને મારા જીવની ખબર નથી જે, આ શરીરમાં જીવ રહ્યો છે તે કાળો છે કે ગોરો છે? કે લાંબો છે કે ટૂંકો છે?’ એની કાંઈ ખબર નથી તો પણ મોટાપુરુષ હોય અથવા ભગવાન હોય તેને વિષે પણ ખોટ્ય કાઢે અને એમ સમજે જે, ‘આ મોટાપુરુષ છે અથવા ભગવાન છે પણ આટલું ઠીક કરતા નથી.’ એમ ખોટ્ય કાઢે છે, પણ એ મૂરખો એમ નથી જાણતો જે, ‘એ ભગવાન તો અનંત કોટિ બ્રહ્માંડને વિષે રહ્યા એવા જે જીવ ને ઈશ્વર તેને જેમ હથેળીમાં જળનું ટીપું હોય ને તેને દેખે તેમ દેખે છે. અને અનંત કોટિ બ્રહ્માંડના આધાર છે ને લક્ષ્મીના પતિ છે અને અનંત કોટિ બ્રહ્માંડના કર્તા-હર્તા છે; અને શેષ, શારદા ને બ્રહ્માદિક દેવ તે પણ જેના મહિમાના પારને પામતાં નથી અને નિગમ પણ જેના મહિમાને ‘નેતિ નેતિ’૧૨૫ કહે છે. માટે એવા જે પરમેશ્વર તેનાં ચરિત્રને વિષે ને તે ભગવાનની જે સમજણ તેને વિષે જે દોષ દેખે છે તેને વિમુખ ને અધર્મી જાણવો અને સર્વે મૂર્ખનો રાજા જાણવો. અને ભગવાન ને ભગવાનના ભક્ત તેની તો અલૌકિક સમજણ હોય, તેને દેહાભિમાની જીવ ક્યાંથી સમજી શકે? માટે પોતાની મૂર્ખાઈએ કરીને ભગવાન ને ભગવાનના જે ભક્ત તેનો અવગુણ લઈને વિમુખ થઈ જાય છે. અને એ ભગવાનના ખરેખરા ભક્ત જે સત્પુરુષ હોય તે તો અલૌકિક દૃષ્ટિએ યુક્ત વર્ત્યા કરે છે.”
", "gujarati_footnote": "૧૨૫. બૃહદારણ્યકોપનિષદ: ૨/૩/૬.
", "hindi_title": "अपना दोष नहीं दीख पाना ही मोह", "hindi_text": "संवत् १८८० में वैशाख शुक्ला पंचमी (३ मई, १८२४) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में अपने निवास स्थान में गद्दी-तकिया लगवाकर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष मुनियों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “शास्त्रों में वर्णित मोह का रूप यह है कि हृदय में जब मोह व्याप्त होता है, तब जीव को अपना अवगुण सूझता ही नहीं। अतः अपना अवगुण न सूझे, वही मोह का रूप है। और, जीवमात्र को अपने सयानेपन का अत्यंत अहंकार रहता है, परन्तु वह यह विचार नहीं करता कि मुझे अपनी आत्मा का ही पता नहीं है, कि इस शरीर में जो आत्मा है, वह काली है कि गोरी? या लम्बी है कि ठिगनी? फिर भी, मनुष्य बड़े सत्पुरुष अथवा भगवान में भी दोष देखता है तथा यह समझता है कि, ‘अवश्य ही ये सत्पुरुष अथवा भगवान हैं, परन्तु वे इतना ठीक नहीं करते।’ किन्तु, वह मूर्ख ऐसा नहीं जानता कि, ‘ये भगवान तो अनन्तकोटि ब्रह्मांडों में रहनेवाले प्रत्येक जीवों और ईश्वरों को हथेली में जल की बूँद के समान देखते हैं। वे अनन्तकोटि ब्रह्मांडों के आधार हैं, लक्ष्मी के पति हैं, अनन्तकोटि ब्रह्मांड के कर्ता-हर्ता हैं; शेष, शारदा एवं ब्रह्मादि देव भी जिनकी महिमा का पार नहीं पाते, और निगम भी जिनकी महिमा को ‘नेति-नेति’ बताता है। ऐसे परमेश्वर के चरित्रों तथा भगवान की समझ में जो दोष देखता है, उसे विमुख और अधर्मी जानना तथा मूर्ख का राजा (घोर मूर्ख) समझना चाहिए।
\n“वास्तव में भगवान तथा भगवान के भक्त की अलौकिक समझ होती है। उसे देहाभिमानी जीव कैसे समझ सकेगा? इसलिए, वह अपनी मूर्खता के कारण भगवान तथा उनके भक्तों में अवगुण देखकर विमुख हो जाता है। दूसरी ओर उन भगवान के सच्चे भक्त जो सत्पुरुष हैं, वे अलौकिक दृष्टि से युक्त आचरण करते रहते हैं।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/186.mp3" }, { "english_title": "SatsangIs the Greatest Spiritual Endeavor; A ‘Gokhar’;1Profound Attachment", "english_text": "In the afternoon on Jyeshtha sudi 7, Samvat 1880 [3 June 1824], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj arrived at Lakshmivādi on horseback from Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. There, after riding the horse for quite some time, He sat down on a square platform. He was dressed entirely in white clothes. He had also tied a black-bordered cloth around His head. In addition to this, His neck was adorned with a garland of mogrā flowers, and His pāgh was decorated with a tassel of flowers. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj asked the munis, “In the 12th chapter of the 11th canto of the Shrimad Bhāgwat, Shri Krishna Bhagwān has said to Uddhav, ‘I am not as pleased by ashtāng-yoga, sānkhya, renunciation, observances, sacrifices, austerities, donations, pilgrimages, etc., as I am pleased by satsang.’ This is what God has said. This implies that of all spiritual endeavors, satsang is the greatest. But what are the characteristics of one who regards satsang as the greatest spiritual endeavor?”
\nThe munis answered according to their understanding, but none could give a precise answer.
\nSo Shriji Mahārāj replied, “One who regards satsang as the greatest spiritual endeavor is profoundly attached only to the Sant of God. For example, if a king who is childless receives a son in old age, then even if that son swears at the king or misbehaves, for example, by pulling his moustache, the king would not find faults in him. Even if the son hits another child or causes problems in the village, still the king would never attribute faults to his child. Why? Because the king is profoundly attached to his son. Likewise, only one who develops such profound attachment for the Bhakta of God has realized satsang to be the most redemptive of all spiritual endeavors. This fact has been described in the Shrimad Bhāgwat:
\nYasyātma-buddhihi kunape tri-dhātuke swadheehee kalatrādishu bhauma ijyadheehee |“Indeed, this verse has stated that fact appropriately.”
", "english_footnote": "1. A wild donkey.
\nHe who regards the body - composed of the three constituents [i.e. vāt (gas), pitta (biles) and kaf (phlegm)] - to be his own self; regards his wife and children to be his own; regards the [murtis of God made from] earth to be venerable; and regards water to be [sacred like] a place of pilgrimage - but does not regard the enlightened devotees [of God] to be these [i.e. one’s own self, one’s own, venerable and sacred], then he is the most despicable of all animals, a wild donkey. - Shrimad Bhāgwat: 10.84.13
", "gujarati_title": "સર્વ સાધનથી સત્સંગ અધિક કહ્યો, તેનું; ગોખરનું, આત્મબુદ્ધિનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૦ના જ્યેષ્ઠ સુદિ ૭ સપ્તમીને દિવસ ત્રીજા પહોરને સમે સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાંથી ઘોડીએ અસવાર થઈને શ્રીલક્ષ્મીવાડીએ પધાર્યા હતા. ત્યાં ઘણી વાર સુધી તો ઘોડી ફેરવી. પછી તે વાડી મધ્યે વેદિ ઉપર વિરાજમાન થયા હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર પહેર્યાં હતાં અને મસ્તક ઉપર કાળા છેડાની ધોતલી બાંધી હતી ને કંઠને વિષે મોગરાનાં પુષ્પનો હાર વિરાજમાન હતો ને પાઘને વિષે તોરો વિરાજમાન હતો અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિમંડળ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે મુનિ પ્રત્યે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “એકાદશ સ્કંધના બારમા અધ્યાયમાં શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને ઉદ્ધવ પ્રત્યે કહ્યું છે જે, ‘અષ્ટાંગયોગ, સાંખ્ય, તપ, ત્યાગ, તીર્થ, વ્રત, યજ્ઞ અને દાનાદિક એણે કરીને હું તેવો વશ થતો નથી, જેવો સત્સંગે કરીને વશ થઉ છું;’૧૨૬ એમ ભગવાને કહ્યું છે. માટે સર્વ સાધન કરતાં સત્સંગ અધિક થયો. તે જેને સર્વ સાધન થકી સત્સંગ અધિક જણાતો હોય તે પુરુષનાં કેવાં લક્ષણ હોય?” પછી જેને જેવું સમજાયું તેવું તેણે કહ્યું, પણ યથાર્થ ઉત્તર થયો નહીં. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેને ભગવાનના સંતને વિષે જ આત્મબુદ્ધિ છે. જેમ કોઈક રાજા હોય ને તે વાંઝિયો હોય ને પછી તેને ઘડપણમાં દીકરો આવે, પછી તે છોકરો તેને ગાળો દે ને મૂછો તાણે તો પણ અભાવ આવે નહીં અને કોઈકના છોકરાને મારે તથા ગામમાં અનીતિ કરી આવે તો પણ કોઈ રીતે તેનો અવગુણ આવે જ નહીં; શા માટે જે, એ રાજાને પોતાના દીકરાને વિષે આત્મબુદ્ધિ થઈ ગઈ છે. એવી જેને ભગવાનના ભક્તને વિષે આત્મબુદ્ધિ થાય છે તેણે જ સર્વ સાધન થકી અધિક કલ્યાણકારી સત્સંગને જાણ્યો છે. એ વાર્તા ભાગવતમાં કહી છે જે,
\n‘યસ્યાત્મબુદ્ધિઃ કુણપે ત્રિધાતુકે સ્વધીઃ કલત્રાદિષુ ભૌમ ઇજ્યધીઃ।“એ શ્લોકને વિષે એ વાર્તા યથાર્થ કહી છે.”
", "gujarati_footnote": "૧૨૬. ન રોધયતિ માં યોગો ન સાંખ્યં ધર્મ એવ ચ। ન સ્વાધ્યાયસ્તપસ્ત્યાગો નેષ્ટાપૂર્તં ન દક્ષિણા॥ વ્રતાનિ યજ્ઞશ્છન્દાંસિ તીર્થાનિ નિયમા યમાઃ। યથાવરુન્ધે સત્સંગઃ સર્વસંગાપહો હિ મામ્॥ આ શ્લોકનો અર્થ છે. (ભાગવત: ૧૧/૧૨/૧-૨).
\n૧૨૭. અર્થ: જે પુરુષને વાત, પિત્ત અને કફરૂપ ત્રણ ધાતુમય શરીરમાં આત્મબુદ્ધિ છે અને સ્ત્રી-પુત્રાદિકમાં મમત્વબુદ્ધિ છે અને ભૂમિના વિકારભૂત પ્રતિમાદિકમાં પૂજનીય દેવતાબુદ્ધિ છે અને જળમાં તીર્થબુદ્ધિ છે, તે પુરુષને જો આત્મબુદ્ધિ વગેરે ચારેય બુદ્ધિ ભગવાનના એકાંતિક જ્ઞાની ભક્તમાં ન હોય તો તેને પશુઓમાં પણ હલકો ગધેડો જાણવો. (ભાગવત: ૧૦/૮૪/૧૩).
", "hindi_title": "सत्संग की महिमा; सत्पुरुष में आत्मबुद्धि", "hindi_text": "संवत् १८८० में जयेष्ठ शुक्ला सप्तमी (३ जून, १८२४) को तृतीय प्रहर के समय स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन से घोड़ी पर सवार होकर श्रीलक्ष्मीवाड़ी में पधारे थे। वहाँ बहुत देर तक तो घोड़ी घुमाते रहे। इसके बाद वे वाड़ी में स्थित वेदी पर विराजमान हुए। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे, मस्तक पर काले पल्ले की धोती बाँधी थी और कंठ में मोगरे के पुष्पों का हार पहना था तथा पाघ पर तुर्रा सुशोभित हो रहा था। उनके समक्ष मुनिमंडल तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने मुनियों से प्रश्न किया कि, “श्रीमद्भागवत के एकादश स्कन्ध के बारहवें अध्याय में श्रीकृष्ण भगवान ने उद्धवजी से कहा है कि: ‘अष्टांगयोग, सांख्य, तप, त्याग, तीर्थ, व्रत, यज्ञ और दानादि साधनों से मैं इतना वश में नहीं होता, जितना कि सत्संग द्वारा वश में हो जाता हूँ।’ भगवान ने ऐसा बताया है। अतः स्पष्ट है कि समस्त साधनों की अपेक्षा सत्संग का महत्त्व अधिक है। सो समस्त साधनों की अपेक्षा सत्संग की महत्ता जिसे अधिक प्रतीत होती हो, उसके कैसे लक्षण होते हैं?”
\nइस प्रश्न के पश्चात्, जिसको जैसा समझ में आया, उसने वैसा बताया, किन्तु कोई भी यथार्थ उत्तर न दे पाया।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जिसे भगवान के सन्त के साथ ही आत्मबुद्धि (गाढ़ प्रीति) है, उसी ने सत्संग को सबसे अधिक कल्याणकारी जान लिया है। जैसे कोई निःसंतान राजा को अपनी वृद्धावस्था में पुत्र प्राप्ति हुई, तो वह बड़ा होने पर उसी राजा को गालियाँ दे अथवा मूँछ ताने, फिर भी उसको, उसके प्रति दुर्भाव नहीं होता! और उसका वह पुत्र किसी लड़के को मारे-पीटे अथवा गाँव में जाकर कुछ अनीति का कर्म करे, फिर भी राजा को उसमें किसी भी प्रकार का अवगुण दिखाई नहीं पड़ता। इसका कारण यही है कि उस राजा को अपने लड़के में आत्मबुद्धि हो गई है। इस प्रकार जिसको भगवान के भक्त में आत्मबुद्धि हुई, तो जानना चाहिए कि उसी ने समस्त साधनों की अपेक्षा सत्संग को अधिक कल्याणकारी समझ लिया है। यह वार्ता भागवत में कही गई है:
\n‘यस्यात्मबुद्धिः कुणपे त्रिधातुके स्वधीः कलत्रादिषु भौम इज्यधीः।“इस श्लोक में पूर्वोक्त वार्ता को यथार्थ रूप से बताया गया है।”
", "hindi_footnote": "२४३. जिस पुरुष को वात, पित्त तथा श्लेष्मरूप त्रिधातुमय शरीर में आत्मबुद्धि है, स्त्री-पुत्रादि में ममत्वबुद्धि है तथा भूमि के विकारभूत प्रतिमादिक में पूजनीय देवताबुद्धि है और जल में तीर्थबुद्धि है, वैसी ही उस पुरुष की आत्मबुद्धि आदिक चारों बुद्धियाँ भगवान के एकान्तिक ज्ञानी भक्त में न हों तो उसे पशुओं में भी कनिष्ठ खर जानना चाहिए। (श्रीमद्भागवत: १०/८४/१३)
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/187.mp3" }, { "english_title": "A Goldsmith’s Workshop", "english_text": "On Jyeshtha sudi 11, Samvat 1880 [7 June 1824], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the veranda outside the east-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He had tied a golden-bordered, white moliyu from Navānagar around His head. He was wearing a white khes and had covered Himself with a white blanket. At that time, while some munis were singing devotional songs to the accompaniment of a jhānjh and mrudang, other munis as well as devotees from various places had gathered before Him in an assembly.
\nAfter the munis had finished singing devotional songs, Shriji Mahārāj said, “Just as one possesses some sort of inclination today, one must also have had some trace of it before joining the Satsang fellowship. Therefore today, I would like all of you to describe whatever type of inclination you have. To begin, I shall describe the type of inclination I have, so please listen.
\n“Even when I was a child, I very much enjoyed such things as going to mandirs for darshan, listening to spiritual discourses, keeping the company of sādhus, and going on pilgrimages. Then, when I renounced My home, I did not even like to keep clothes. In fact, I liked to stay only in the forest, but I was not the least bit afraid. Even when I came across large snakes, lions, elephants, and countless other types of animals in the forest, there was not the slightest fear of dying in My heart. In this way, I always remained fearless in the dense forest. Thereafter, after travelling to holy places of pilgrimage, I met Rāmānand Swāmi. Only after Rāmānand Swāmi passed away did I begin to keep a little fear - that too, for the sake of Satsang.
\n“However, the following thought is constantly in My mind: When a person is laid down on his death-bed with death impending, everyone loses their self-interest in that person. The mind of the person who is dying also becomes dejected from worldly life. In the same way, I also constantly feel as if death is imminent at this moment for Myself as well as for others. In fact, I constantly regard each and every worldly object to be perishable and insignificant. Never do I make any distinctions such as, ‘This is a nice object, and this is a bad object.’ Instead, all worldly objects appear the same to Me. For example, when considering the hairs of the armpit, which can be considered good and which bad? Indeed, good or bad, they are all the same. Similarly, all worldly objects appear the same to Me.
\n“If I do compliment or criticize something, it is only to please the devotees of God. When I say such things as, ‘This is delicious food’, or ‘These are nice clothes’, or ‘This is a beautiful ornament’, or ‘This is a pleasant house’, or ‘This is a fine horse’, or ‘This is a beautiful flower’, it is only to please that particular devotee. In fact, all of My activities are for the sake of the devotees of God; there is not a single activity which I perform for My own personal enjoyment.”
\nShriji Mahārāj then said, “The mind of an ekāntik bhakta of God contemplates only upon the form of God; his mouth sings only the praises of God; his hands engage only in the service of God and His devotees; and his ears listen only to the praises of God. In this way, I am able to perform all My activities only after realizing them to be a form of bhakti to God. Besides the bhakti of God, My mind is indifferent to everything else. For example, if the only son of a king dies when the king reaches the age of 60 or 70, the king would become disinterested in all things. In the same manner, I constantly remain disinterested - while eating, drinking, mounting a horse and even when I am pleased or displeased.
\n“In addition, a thought also remains within My heart that I am the ātmā, distinct from the body; I am not like this body. Also, My mind is always cautious, lest a portion of māyā in the form of rajogun, tamogun, etc. infiltrate My ātmā! In fact, I am constantly vigilant of that.
\n“Now, consider the following analogy of a goldsmith’s workshop: If a person takes some pure, 24-carat gold to a goldsmith’s workshop but takes his eyes off of it for even a moment, the goldsmith will extract some of the gold and alloy some silver in its place. Similarly, consider the goldsmith’s workshop to be the heart and the goldsmith to be māyā. While the goldsmith is sitting in his workshop - the heart - he is continuously hammering away with his hammer of desires. Even his wife and children secretly steal some gold if they can get their hands on it. Consider the indriyas and antahkaran to be the wife and children of māyā - the goldsmith; after all, it is they who add silver - i.e., the three gunas, attachment to the panchvishays, the belief that one is the body and that one has lust, anger, avarice, etc. - into the chaitanya, i.e., the gold. Not only that, but they also extract some gold in the form of the virtues of gnān, vairāgya, etc.
\n“When some gold is extracted and silver is mixed in its place, the original gold diminishes in purity to become 18-carat gold. Only if it is melted down can it be purified again. Thus, the silver of rajogun, tamogun, etc., which has been mixed into the jiva should be filtered out. Thereafter, the pure ātmā - the gold - will remain, and no other impurities of māyā will be left. This is the thought in which I remain engrossed, day and night.
\n“I have thus described My inclination to you. Now, in the same manner, please describe your inclinations to Me.”
\nThereupon the sādhus said, “Mahārāj, in no way can there be any impurities of māyā in You, for You are divine. The discourse You have just delivered, in fact, describes our inclinations. Also, the thought that You mentioned is actually what all of us should cultivate in our lives.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "સોનીની પેઢીનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૦ના જ્યેષ્ઠ સુદિ ૧૧ એકાદશીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં ઉગમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને મસ્તક ઉપર નવાનગરનું સોનેરી કોરે યુક્ત શ્વેત મોળિયું બાંધ્યું હતું અને શ્વેત પછેડી ઓઢી હતી અને શ્વેત ખેસ પહેર્યો હતો અને શ્રીજીમહારાજના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી અને તે સભાને વિષે મુનિ ઝાંઝ-મૃદંગ લઈને કીર્તન ગાવતા હતા.
\nપછી તે મુનિ કીર્તન-ભક્તિ કરી રહ્યા ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેનું આજ જેવું અંગ હોય તેવું સત્સંગ થયા મોરે પણ કાંઈક હોય ખરું; તે માટે આજ તો સર્વે જેનું જેવું અંગ હોય તે તેવું કહો. તેમાં પ્રથમ તો અમે અમારું જેવું અંગ છે તેવી વાર્તા કહીએ છીએ તે સાંભળો જે, જ્યારે અમારે બાળ અવસ્થા હતી ત્યારે પણ દેવમંદિર હોય ત્યાં દર્શને જવું, કથાવાર્તા સાંભળવી, સાધુનો સમાગમ કરવો, તીર્થ કરવા જવું એવી વાર્તા ગમતી. અને જ્યારે ઘર મૂકીને નીસર્યા ત્યારે તો વસ્ત્ર રાખવું પણ ગમતું નહીં અને વનમાં જ રહેવું ગમતું. અને બીક તો લેશમાત્ર લાગતી જ નહીં અને વનને વિષે મોટાં મોટાં સર્પ, સિંહ, હાથી ઇત્યાદિક અનંત જનાવર દીઠામાં આવ્યાં પણ કોઈ પ્રકારે હૈયામાં મરવાની તો બીક જ લાગતી નહીં; એવી રીતે મહાવનને વિષે સદા નિર્ભય રહેતા. પછી તીર્થને વિષે ફરતાં ફરતાં શ્રીરામાનંદ સ્વામી પાસે આવ્યા અને પછી શ્રીરામાનંદ સ્વામી જ્યારે અંતર્ધાન થયા તે કેડે સત્સંગનું રૂડું થવાને અર્થે કાંઈક બીક રાખવા માંડી. પણ અંતરમાં અખંડ વિચાર એવો રહે છે, જેમ મનુષ્યને મૂવાટાણે પથારી ઉપર સુવાર્યો હોય ત્યારે તે મનુષ્યમાંથી સહુને પોતાના સ્વાર્થની વાસના ટળી જાય છે અને તે મરનારાને પણ સંસાર થકી મન ઉદાસ થઈ જાય છે; તેમનું તેમ અમારે પોતાની કોરનું અને બીજાની કોરનું અંત અવસ્થા જેવું સદા વર્તે છે. અને જેટલું માયિક પદાર્થમાત્ર છે તે સર્વે નાશવંત ને તુચ્છ સરખું જણાયા કરે છે, પણ એમ વિક્તિ નથી જણાતી જે, ‘આ સારું પદાર્થ છે ને આ ભૂંડું પદાર્થ છે.’ જેટલાં માયિક પદાર્થમાત્ર છે તે તો સર્વે એકસરખાં જણાય છે. જેમ કાખના મુવાળા છે, તેમાં સારો ક્યો ને નરસો ક્યો? તે તો સારો-નરસો સહુ એક પાડમાં છે; તેમ માયિક પદાર્થ પણ સર્વે સરખાં છે. અને કાંઈક સારું-નરસું જે કહીએ છીએ તે તો ભગવાનના ભક્તને સારું લગાડવાને અર્થે કહીએ છીએ જે, આ સારું ભોજન છે, આ સારું વસ્ત્ર છે, આ સારું ઘરેણું છે, આ સારું ઘર છે, આ સારું ઘોડું છે, આ સારાં પુષ્પ છે, તે ભક્તને સારું લાગે તે સારુ કહીએ છીએ. અને અમારી સર્વે ક્રિયા છે તે ભગવાનના ભક્તને અર્થે છે પણ પોતાના સુખને અર્થે એકેય ક્રિયા નથી. અને ભગવાનના જે એકાંતિક ભક્ત હોય તેનું જે મન તે ભગવાનના સ્વરૂપનું જ ચિંતવન કરે અને વાણી તે ભગવાનના યશને જ ગાય અને હાથ તે ભગવાન કે ભગવાનના ભક્તની સેવા-પરિચર્યાને જ કરે અને કાન તે અખંડ ભગવાનના યશને જ સાંભળે; એમ ભગવાનની ભક્તિ જાણીને જે જે ક્રિયા કરીએ છીએ તે થાય છે, પણ એ ભગવાનની ભક્તિ વિના તો અમે સર્વ પદાર્થમાંથી ઉદાસી છીએ. જેમ કોઈક મોટો રાજા હોય ને તેને એક જ દીકરો હોય, અને તે રાજા સાઠ્ય-સિત્તેર વર્ષનો થાય ને પછી તેનો દીકરો મરી જાય, ત્યારે તે રાજાનું મન સર્વ પદાર્થમાંથી ઉદાસ થઈ જાય; તેમ અમારે પણ ખાતાં, પીતાં, ઘોડે ચઢતાં, રાજી-કુરાજીપણામાં સર્વે કાળે મન ઉદાસી જ રહે છે.
\n“અને અંતરમાં એમ વિચાર રહે છે જે, ‘આપણ તો દેહ થકી પૃથક્ આત્મા છીએ પણ દેહ જેવા નથી.’ અને વળી અંતરમાં એમ વિચાર રહ્યા કરે છે જે, આત્માને વિષે રખે રજોગુણ, તમોગુણ આદિક કોઈક માયાનો ભાગ ભળી જાય નહીં! તેને ઘડીએ ઘડીએ તપાસતા રહીએ છીએ. જેમ સાડાસોળવલું કંચન હોય ને તેને સોનીની પેઢીએ લઈ જાય અને જો ધણીની લગારેક નજર ચૂકે તો સોની સોનું કાઢી લઈને તેમાં રૂપું ભેળવી દે. તેમ આ હૃદયરૂપી તો સોનીની પેઢી છે અને તેમાં માયારૂપી સોની છે, તે પોતે બેઠો થકો સંકલ્પરૂપી જે હથોડો તેના અખંડ ટચટચ ટચકા મારતો રહે છે. અને જેમ સોનીનાં છોકરાં-સ્ત્રી હોય તે પારસી કરીને તેને હાથ આવે તો કાંઈક સોનું ચોરી જાય; તેમ ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણ એ સર્વે માયારૂપે જે સોની તેનાં છોકરાં-સ્ત્રી છે, તે કંચનરૂપ જે ચૈતન્ય તેને વિષે ત્રણ ગુણ તથા પંચવિષયમાં આસક્તિ તથા દેહાભિમાન તથા કામ, ક્રોધ, લોભાદિક એ રૂપ જે રૂપું તેને ભેળવીને જ્ઞાન-વૈરાગ્યાદિક ગુણરૂપ જે સોનું તેને કાઢી લે છે. અને જે સોનામાંથી સોનું કાઢીને રૂપું ભેળવે તો તે સોનું બારવલું થઈ જાય છે અને પછી તે સોનાને તાવી તાવીને પાછું સોળવલું કરે તો થાય છે. તેમ આ જીવને વિષે રજ, તમ આદિક જે રૂપું ભળ્યું છે, તેને ગાળીને કાઢી નાંખવું ને પછી કંચનરૂપ જે એક આત્મા તે જ રહે પણ બીજો માયિક ભેગ કાંઈ રહે નહીં. એવી રીતના વિચારમાં અમે રાત-દિવસ મંડ્યા છીએ. એ અમે અમારું અંગ છે તે કહ્યું, હવે એવી રીતે જેને જે અંગ હોય તે કહો.” પછી સંતમંડળે એમ કહ્યું જે, “હે મહારાજ! તમારે વિષે તો માયિક ગુણનો ભેગ હોય જ નહીં, તમે તો કૈવલ્યમૂર્તિ છો. પણ એ જે સર્વે તમે વાત કરી તે તો અમારા અંગની છે અને તમે કહ્યો જે વિચાર તે અમારે સર્વેને રાખ્યો જોઈએ.” પછી શ્રીજીમહારાજ ‘જય સચ્ચિદાનંદ’ કહીને પોતાના ઉતારાને વિષે પધાર્યા.
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "स्वर्णरूप चैतन्य में चांदीरूप मायिक गुणों की मिलावट", "hindi_text": "संवत् १८८० में ज्येष्ठ शुक्ला एकादशी (७ जून, १८२४) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पूर्वी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने मस्तक पर नवानगर२४४ की सुनहरे पल्ले की श्वेत पाग बाँधी थी, सफ़ेद पिछौरी ओढ़ी थी तथा श्वेत धोती धारण की थी। श्रीजीमहाराज के समक्ष मुनियों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी। उस समय मुनिगण झाँझ-मृदंग बजाकर कीर्तन कर रहे थे।
\nजब मुनिगण भजन-कीर्तन कर चुके तब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जैसी जिसकी रुचि हो, वैसी ही सत्संग होने के पहले भी कुछ थोड़ी-बहुत अवश्य रही होगी। इसलिए आज जिनकी जैसी रुचि रही हो, वे सब सभा में बतायें। सबसे पहले हम अपनी रुचि की बात बताते हैं, उसे सुनिए।
\n“जब हमारी बाल्यावस्था थी, तब भी हमें देव-मन्दिर में दर्शन के लिए जाना, कथा वार्ता सुनना, साधुओं का सत्संग करना, तीर्थयात्रा करने जाना आदि बहुत प्रिय लगता था। जब हम गृह त्याग करके निकले उस समय तो हमें वस्त्र रखना भी पसन्द नहीं था और वन में ही रहना अच्छा लगता था। उस समय भय तो लेशमात्र लगता ही नहीं था। वन में भी बड़े-बड़े सर्प, सिंह, हाथी आदि अनेक प्रकार के प्राणी दिखाई पड़े, परन्तु हमारे हृदय में मृत्यु का डर तनिक भी नहीं लगता था। इस प्रकार हम महावन में सदैव निर्भय रहा करते थे। इसके पश्चात् तीर्थों में घूमते हुए हम श्रीरामानन्द स्वामी के पास आए। जब श्रीरामानन्द स्वामी अन्तर्धान हुए, तब सत्संग का हित करने की दृष्टि से हम सबसे हिलमिलकर रहने लगे। परन्तु अन्तःकरण में हमें अखंडरूप से यह विचार बना रहता है कि जब किसी मनुष्य को मृत्यु के समय भूमि पर लिटा दिया गया हो, तब उस मनुष्य से सभी को निजी स्वार्थ की वासनाएँ टल जाती हैं और उस मरणोन्मुख मनुष्य का भी मन संसार से उदास हो जाता है; वैसे ही हमें हमारी ओर से तथा दूसरों की ओर से ऐसी ही उदासीनता सदैव रहा करती है, जैसी किसी को अपनी अन्त अवस्था में रहती है।
\n“तथा जितने भी मायिक पदार्थमात्र हैं, वे सभी नाशवान तथा तुच्छ दिखाई देते हैं, परन्तु हमें ऐसा भेद नहीं दिखाई देता कि, ‘अमुक पदार्थ अच्छा है और अमुक पदार्थ खराब है।’ जितने भी मायिक पदार्थ हैं, वे सब एकसमान ही दिखाई पड़ते हैं। जैसे कांख के रोएँ में कौन अच्छा और कौन बुरा कहा जाएगा? वे तो सभी एकसमान ही हैं! वैसे ही हमारे मन में सभी मायिक पदार्थ एकसमान ही प्रतीत होते हैं। हालाँकि हम पदार्थों के विषय में कभी-कभी ‘यह अच्छा, यह बुरा’ आदि अभिप्राय व्यक्त करते हैं, किन्तु वह भगवान के भक्त को अच्छा लगे, इसी कारण कहते हैं। यह अच्छा भोजन है, अच्छा वस्त्र है, अच्छा गहना है, अच्छा घर है, अच्छा घोड़ा है, ये सुन्दर पुष्प हैं इत्यादि वचन भक्त का मन रखने की दृष्टि से ही कहते हैं।
\n“हमारी समस्त क्रियाएँ भगवान के भक्त के लिए हैं, परन्तु अपने सुख के लिए हम एक भी क्रिया नहीं करते। और, भगवान के एकान्तिक भक्त का मन भगवान के स्वरूप का ही चिन्तन किया करता है। उसकी वाणी भगवान के यश का ही गान किया करती है, उसके हाथ भगवान तथा भगवान के भक्त की सेवा-परिचर्या में लगे रहते हैं और उसके कान भगवान के यश को निरन्तर सुनते रहते हैं। ठीक उसी प्रकार हम जिन क्रियाओं को भगवान की भक्ति जानकर करते हैं, वे क्रिया ही हुआ करती हैं। अतः सिवा भगवान की भक्ति के, हमें अन्य सभी पदार्थों में उदासीनता ही बनी रहती है। जैसे कोई बड़ा राजा हो और उसका एक ही पुत्र हो, और राजा की उम्र साठ-सत्तर वर्ष की हो चुकी हो, उन्हीं दिनों में यदि उस राजा का पुत्र मर जाए, तो राजा का मन समस्त पदार्थों से पूर्णतः उदास हो जाएगा। उसी तरह हमें भी खाते हुए, पीते हुए, घोड़े पर चढ़ते हुए और प्रसन्न-अप्रसन्न अवस्था में हर समय मायिक पदार्थों से सदैव उदासीनता ही बनी रहती है और अन्तःकरण में ऐसा विचार रहता है कि, ‘हम तो देह से पृथक् आत्मा हैं, परन्तु देहरूप नहीं है।’
\n“इसके साथ ही हमें यह विचार भी बना रहता है कि आत्मा में कभी मायाजन्य रजोगुण एवं तमोगुण आदि का कुछ मायिक अंश शामिल न हो जाए। इसीलिए, हर घड़ी इस बात से सावधान रहते हैं। जैसे कोई साढ़े सोलह अंशवाला शुद्ध स्वर्ण लेकर सुनार की दुकान पर जाए, वहाँ उसकी नज़र तनिक-सी भी चूक गई तो सुनार उसमें से कुछ सोना निकालकर चाँदी मिला देता है। वैसे ही, हृदयरूपी सुनार की दुकान है और उसमें मायारूपी सुनार स्वयं बैठा हुआ संकल्परूपी हथौड़ा लगातार चलाता रहता है। और, जैसे उस सुनार की स्त्री और लड़के को भी थोड़ा-सा भी मौका मिल जाय, तो वे भी जिस तरह छल-प्रपंच करके उस सोने में से कुछ सोना चुरा लेते हैं; वैसे ही अन्तःकरण तथा इन्द्रियाँ ये सब मायारूपी सुनार के स्त्री-पुत्रादि हैं, जो स्वर्णरूप चैतन्य में तीन गुणों, पंचविषयों में आसक्ति, देहाभिमान तथा काम-क्रोध-लोभादिरूपी चाँदी को मिलाकर ज्ञान-वैराग्यादि गुणरूप सोने को निकाल लेते हैं। इस प्रकार वह सोना केवल बारह अंश का ही रह जाता है। उसे पुनः तपा-तपा करके पुनः सोलह अंश करना पड़ता है।
\n“ठीक उसी तरह इस जीव में रजोगुण एवं तमोगुणरूपी जो चाँदी मिली हुई है, उसे गलाकर निकाल देना, फिर एक स्वर्णरूपी आत्मा ही रहे, लेकिन उसमें अन्य किसी प्रकार के मायिक गुणों की मिलावट कुछ न रह पाए; इस प्रकार के विचार में हम रात-दिन लगे रहते हैं। यह हमने अपनी रुचि आपको बता दी, अब जिस जिसकी जो भी रुचि हो, हमें बताएँ।”
\nतब सन्तमंडल ने कहा कि, “हे महाराज! आपमें मायिक गुणों की मिलावट हो ही नहीं सकती। आप तो कैवल्यमूर्ति हैं। किन्तु यह जो आपने आपकी रुचि की बातें कही हैं और आपने जो विचार प्रकट किया है, वह हमारी प्रेरणा के लिए ही है। अतः ऐसा विचार तो हमें रखना चाहिए।”
\nइसके पश्चात् श्रीजीमहाराज ‘जय सच्चिदानन्द’ कहकर अपने निवास स्थान में पधारे।
", "hindi_footnote": "२४४. वर्तमान: जामनगर, गुजरात।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/188.mp3" }, { "english_title": "A Lightly Dyed Cloth", "english_text": "On Āshādh sudi 5, Samvat 1881 [1 July 1824], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a cushion with a cylindrical pillow that had been placed on a large, decorated cot on the veranda outside the east-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, some sādhus were singing devotional songs to the accompaniment of a dukad and sarodā, while munis as well as devotees from various places had gathered before Him in an assembly.
\nAfter the singing had finished, Shriji Mahārāj said, “Upon hearing these devotional songs, My ātmā delved into deep thought, from which I have concluded that profound love for God is indeed a great thing. I then remembered Gopālānand Swāmi and all of the devotees who have such love for God; and in all of their antahkarans and jivas, I could see their love towards God. Thereafter, I examined My own ātmā,1 and it appeared to Me that others do not seem to have as much love for God as I do. After all, if they were to encounter adverse circumstances, then even though they are great, their mind would at least be slightly affected. Thus I felt that ultimately their foundation appears to be weak. In fact, if they were to encounter extremely adverse circumstances, their love for God would not remain stable at all.
\n“So after examining everyone, it seems to Me that My position is better in the sense that, regardless of the extent of adverse circumstances that I may encounter, in no way will My antahkaran ever be affected.”
\nContinuing, Shriji Mahārāj said, “Only his love for God is true who never develops love for anything other than God. In fact, the essence of all scriptures is simply this: God is the sole source of eternal bliss and the supreme essence of everything. Excluding God, all other objects are absolutely worthless and totally unsubstantial.
\n“If a person does have as much love for other objects as he does for God, then his foundation is indeed very weak. Consider the analogy of a piece of lightly dyed cloth. It may look very nice initially, but if water happens to fall on it, and it is then put out to dry in the sun, then it becomes utterly useless. So much so, that it would not even remain like a white piece of cloth. In the same way, then, when a person who has affection for the panchvishays encounters evil company, one can never be certain about him.
\n“Thus, to please God, a devotee should totally discard the panchvishays. He should also abandon any affection for objects which may hinder his love for God.”
", "english_footnote": "1. Shriji Maharaj says here, “I examined My own ātmā.” Here, ātmā means swarup. And a gnāni is the ātmā of God as according to Gita 7/18. Moreover, Aksharbrahma is the personified form of gnān; meaning, Aksharbrahma is a complete gnāni. Therefore, Aksharbrahma is the ātmā of Parabrahma, who is Maharaj. In this way, Aksharbrahma and Maharaj have a oneness. Shriji Maharaj is Parabrahma Purushottam Narayan and the Lord of Akshardham. Therefore, it is not necessary for him to have love toward any other God. Therefore, his statement: “...it appeared to Me that others do not seem to have as much love for God as I do...” should be understood as: Others do not seem to have as much love for God as Aksharbrahma Gunatitanand Swami, who is my swarup.
\nSimilarly, “...it seems to Me that My position is better...” means the position of Aksharbrahma is better. And “...in no way will My antahkaran ever be affected...” means the Gunatit will never be affected.
\nThe intent of Maharaj’s words in these two paragraphs is that both Parabrahma, which is himself, and Aksharbrahma, who is Gunatitanand Swami, are eternally transcendental to māyā. Therefore, they are not affected by adverse influence of unfavorable place, time, etc. Other than these two, no matter how great another may be, he will be affected by adverse place, time, etc.
", "gujarati_title": "કસુંબલ વસ્ત્રનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૧ના આષાઢ સુદિ ૫ પંચમીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં ઉગમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર ગાદીતકિયા બિછવાવીને વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિમંડળની સભા તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nઅને સાધુ દૂકડ-સરોદા લઈને કીર્તન બોલતા હતા. તે કીર્તન-ભક્તિ થઈ રહ્યા પછી શ્રીજીમહારાજ એમ બોલ્યા જે, “આ કીર્તન સાંભળ્યામાંથી તો અમારો આત્મા વિચારમાં જતો રહ્યો. પછી તેમાં એમ જણાયું જે, ‘ભગવાનને વિષે જે અતિશય પ્રીતિ એ ઘણી મોટી વાત છે.’ પછી તો ગોપાળાનંદ સ્વામી આદિક જે ભગવાનને વિષે પ્રીતિવાળા હરિભક્ત તે સર્વે સાંભરી આવ્યા અને એ સર્વેનાં અંતઃકરણ ને એ સર્વેના જીવ ને એમની જે ભગવાનને વિષે પ્રીતિ તે સર્વે જોયામાં આવ્યાં. પછી અમે અમારા આત્માને તપાસી જોયો,૧૬૧ ત્યારે અમારે જેવી ભગવાનને વિષે પ્રીતિ જણાણી તેવી બીજાની પ્રીતિ જણાણી નહીં. શા માટે જે, કાંઈક ભૂંડાં દેશકાળાદિકનો જ્યારે યોગ થાય છે ત્યારે એ સર્વે મોટા છે તો પણ કાંઈક એમની બુદ્ધિને વિષે ફેર પડી જાય છે. ત્યારે એમ જણાય જે, ‘અંતે પાયો કાચો દેખાય છે.’ તે સારી પેઠે જો કોઈક ભૂંડાં દેશકાળાદિકનો યોગ થાય તો ભગવાનમાં પ્રીતિ છે તેનું કાંઈ ઠેકાણું રહે નહીં. માટે એ સર્વેને જોતાં અમને અમારી કોરનું ઠીક ભાસે છે જે, ‘ગમે તેવાં ભૂંડાં દેશકાળાદિકનો યોગ થાય પણ કોઈ રીતે અમારું અંતઃકરણ ફરે નહીં.’ અને ભગવાનને વિષે પ્રીતિ તો તેની જ સાચી જે, જેને ભગવાન વિના બીજા કોઈ પદાર્થને વિષે પ્રીતિ જ ન થાય. અને સર્વે સદ્ગ્રંથનું પણ એ જ રહસ્ય છે જે, ભગવાન છે એ જ પરમ સુખદાયક છે૧૨૮ ને પરમ સાર વસ્તુ છે. અને તે પ્રભુ વિના જે જે બીજા પદાર્થ છે તે અતિશય તુચ્છ છે ને અતિ અસાર છે. અને જેને ભગવાન જેવી બીજા પદાર્થમાં પણ પ્રીતિ હોય તેનો તો ઘણો જ પાયો કાચો છે. જેમ કસુંબલ વસ્ત્ર હોય તે ઘણું સારું જણાતું હોય, પણ જ્યારે તે ઉપર પાણી પડે ને પછી તેને તડકામાં સુકાવીએ ત્યારે સૂધું નકારું થઈ જાય ને ધોળા વસ્ત્ર જેવું પણ ન રહે; તેમ જેને પંચવિષયમાં પ્રીતિ હોય તેને જ્યારે કુસંગનો યોગ થાય ત્યારે કાંઈ ઠેકાણું રહે નહીં. માટે જે ભગવાનનો ભક્ત હોય તેને તો ભગવાનને રાજી કર્યા સારુ પંચવિષયનો અતિશય ત્યાગ કર્યો જોઈએ, પણ ભગવાનને વિષે જે પ્રીતિ તેમાં વિઘ્ન કરે એવું કોઈ પદાર્થ વહાલું રાખવું નહીં.”
", "gujarati_footnote": "૧૨૮. ‘ભગવાનમાં જ સર્વથી અધિક પ્રીતિ સર્વ પ્રકારે કરવી,’ કેમ જે.
\n૧૬૧. શ્રીજીમહારાજ અહીં જણાવે છે, “અમે અમારા આત્માને પણ તપાસી જોયો.” અહીં “આત્મા” એટલે “સ્વરૂપ.” વળી, જ્ઞાની એ ભગવાનનો આત્મા છે. [ગીતા: ૭/૧૮] અને અક્ષરબ્રહ્મ એ જ્ઞાનનું મૂર્તિમાન સ્વરૂપ છે અર્થાત્ પૂર્ણ જ્ઞાની છે. તેથી અક્ષરબ્રહ્મ એ પરબ્રહ્મ એવા મહારાજનો આત્મા (સ્વરૂપ) છે. આ રીતે અક્ષરબ્રહ્મ અને મહારાજને એકાત્મતા છે. શ્રીજીમહારાજ પોતે અક્ષરધામના અધિપતિ પરબ્રહ્મ પુરુષોત્તમ નારાયણ છે. તેથી તેમને બીજા કોઈ ભગવાન વિષે પ્રીતિની વાત કરવાની રહેતી નથી. માટે અહીં “અમારે જેવી ભગવાનને વિષે પ્રીતિ જણાણી તેવી બીજાની પ્રીતિ જણાણી નહીં.” એટલે કે પોતાનું સ્વરૂપ એવા અક્ષરબ્રહ્મ ગુણાતીતાનંદ સ્વામીને જેવી ભગવાનને વિષે પ્રીતિ જણાણી તેવી બીજાની પ્રીતિ જણાણી નહીં” એમ સમજવું.
\nઆવી જ રીતે “અમને અમારી કોરનું ઠીક ભાસે છે.” એટલે “અક્ષરબ્રહ્મ ગુણાતીતની કોરનું ઠીક ભાસે છે” અને “અમારું અંતઃકરણ ફરે નહીં” એટલે “ગુણાતીત ફરે નહીં” એમ સમજવું.
\nઅહીં શ્રીજીમહારાજના કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે પરબ્રહ્મ એવા પોતે અને અક્ષરબ્રહ્મ એવા ગુણાતીતાનંદ સ્વામી બન્ને અનાદિથી માયા પર હોવાથી એમને ભૂંડા દેશકાળાદિકની અસર ન થાય. એ સિવાય ગમે તેવા મોટા હોય તો પણ ભૂંડા દેશકાળાદિકની અસર થયા વગર રહે નહીં.
", "hindi_title": "कुसुंभी वस्त्र के दृष्टांत से विषयासक्ति का त्याग", "hindi_text": "संवत् १८८१ में आषाढ़ शुक्ला पंचमी (१ जुलाई, १८२४) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पूर्वी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर गद्दी-तकिया लगवाकर विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष मुनिमंडल तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nसाधुवृंद दुक्कड़-सरोद लेकर भजन-कीर्तन कर रहा था। कीर्तन के बाद श्रीजीमहाराज इस प्रकार बोले कि, “इस भजन को सुनने से हमारी आत्मा विचारों में तल्लीन हो गई और उससे ऐसा प्रतीत हुआ कि भगवान में अतिशय प्रीति रखना बहुत बड़ी बात है। बाद में भगवान में प्रीति रखनेवाले गोपालानन्द स्वामी आदि हरिभक्तों का स्मरण हो आया और उन सबके अन्तःकरण, आत्मा तथा भगवान में उनकी प्रीति आदि दिखाई दिए। फिर हमने हमारी आत्मा का भी निरीक्षण किया, तो हमें लगा कि भगवान के प्रति जितनी हमारी प्रीति बनी हुई है, वैसी प्रीति दूसरों की नहीं दीख पड़ी। वह इसलिए कि जब कुछ अशुभ देश-कालादि का योग उपस्थित होता है, तब उन सभी के बड़े होने के बावजूद, उनकी बुद्धि भ्रमित हो जाती है। उस समय ऐसा मालूम होता है कि आखिर तो उनकी नींव ही कच्ची है! अतः उनको यदि अशुभ देश-कालादि का योग पूरी तरह बन गया, तो भगवान में लगी हुई उनकी प्रीति का कोई ठिकाना नहीं रह जाता। इसलिए उन सभी को दृष्टिगत रखते हुए हमें अपनी तरफ़ का जो कुछ है, अच्छा लगता है कि, ‘चाहे कैसा भी अशुभ देशकालादि का योग उपस्थित हो, परन्तु हमारा अन्तःकरण किसी भी प्रकार से बदल नहीं सकता।’
\n“वास्तव में भगवान के प्रति उसी पुरुष की प्रीति सच्ची है, जिसको भगवान के सिवा अन्य किसी भी पदार्थ से लगाव ही न रहे! और, समस्त सद्ग्रन्थों का भी यही रहस्य है कि भगवान ही परम आनन्ददायक हैं और वे ही परम सार भी हैं। तथा उन परमात्मा के सिवाय जो-जो अन्य पदार्थ हैं वे अत्यंत तुच्छ हैं तथा अत्यंत सारहीन हैं।
\n“और, जिसे भगवान के बिना अन्यत्र लगाव बना रहता है, उसका आधार बहुत ही कच्चा है। जैसे कुसुम्भी वस्त्र देखने में तो अति सुन्दर दिखाई पड़ता है, परन्तु जब उस पर पानी पड़ जाता है और उसे धूप में सुखाने के लिए रखते हैं, तब वह बिल्कुल निरुपयोगी हो जाता है और सफ़ेद कपड़े जैसा भी नहीं रह पाता। वैसे ही जिसे पंचविषयों में आसक्ति हो, फिर जब उसे कुसंग का योग होता है, तब उसका कोई ठिकाना नहीं रह पाता। अतः भगवान के भक्त को भगवान को प्रसन्न करने हेतु पंचविषयों की आसक्ति का सर्वथा परित्याग कर देना चाहिए और भगवान के प्रति विद्यमान प्रीति में बाधक ऐसे किसी भी पदार्थ से लगाव नहीं रखना चाहिए।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/189.mp3" }, { "english_title": "The Example of a Lizard; A ‘Cat-like’ Devotee", "english_text": "During the evening ārti on Āshādh sudi 6, Samvat 1881 [2 July 1824], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the veranda outside the east-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. A white pāgh with tassels made of flowers had been tied around His head. He was wearing a white khes and had covered Himself with a white cotton cloth. At that time, some munis were singing devotional songs to the accompaniment of a sarodā, while paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him in an assembly. A few torches were also lit at that time.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “Please listen, I wish to speak to all of you. When you were singing devotional songs, and as I was listening to them, a thought occurred to Me, which I shall now share with you. If one wants to love God, one should love Him while believing oneself to be the ātmā, which is characterized by pure existence. What is that ātmā like? Well, within it, there are no hindrances either of māyā or the entities evolved from māyā, i.e., the three gunas, the body, the indriyas and the antahkaran. Whatever hindrances do seem to be in the ātmā are, in fact, due to ignorance. But no hindrances of any form remain in one who has totally dispelled them through gnān and vairāgya. However, to behave as the ātmā does not mean to believe oneself to be Brahma and act waywardly. Rather, the purpose of behaving as the ātmā is to realise, ‘I am the ātmā, and there are no hindrances of māyā within me. If that is so, how can there be even the slightest trace of māyā in Paramātmā Nārāyan Vāsudev who transcends the ātmā?’ For this reason then, the virtue of ātmā-realization should be firmly cultivated so that in no way does one perceive any fault in God.
\n“Then keeping one’s thought in the midst of the light of the ātmā, one should destroy anything that tries to disturb his behaving as the ātmā. For example, when a lizard comes near the light of an oil lamp, it kills any insect that comes near the light. In the same way, the thought that rests within the light of the ātmā destroys everything apart from the ātmā.
\n“Furthermore, if a person truly loves God, he would never develop love for anything else. If there is an object that appears to be dearer to him than God, he would completely discard it. That is true renunciation. Indeed, he would discard that object irrespective of whether it is a significant object or an insignificant object - after all, only that is called renunciation. If, on the other hand, a person can outwardly renounce many other things but cannot discard an object that hinders him in worshipping God, his renunciation is useless.
\n“Also, do not think that only alluring objects obstruct one’s worship of God and insignificant objects do not. After all, the very nature of the jiva is such that some people prefer sweet items, some prefer salty items, some prefer sour items, whereas some prefer bitter items. Thus, it is the petty mentality of the jiva that it keeps even the most insignificant of objects dearer to it than God. But when one considers the greatness of God, no such object can compare to even a millionth of a fraction of His greatness.
\n“If a person has developed affection for God having thoroughly realized God in this way, he would not develop affection towards any worldly object, i.e., the body, the brahmānd, etc. Instead, all worldly objects would become insignificant to him. After all, it was when King Chitraketu thoroughly realized the greatness of God that he renounced his ten million wives. He even renounced his empire, which spanned across the entire country. In fact, he ultimately realized, ‘Of what value is the pleasure of ten million women before the bliss of God? Also, of what value are the pleasures of an empire spanning the entire country? Indeed, of what value are the pleasures of the realm of Indra and the realm of Brahmā?’
\n“In contrast, one who has affection for some object other than such a great God possesses an utterly petty mentality. Just as a dog derives pleasure from taking a dry bone to some isolated place and then licking it, in the same way, a foolish person believes that there are pleasures in such miseries and thus develops affection for worthless objects. If a so-called devotee of God does have more affection for some object than he has for God, then he is nothing but a ‘cat-like’1 devotee. A true devotee of God, on the other hand, would definitely not hold anything dearer to him than God.”
\nShriji Mahārāj then said, “A devotee of God who possesses gnān, vairāgya, bhakti and dharma realizes, ‘One who is brave and who walks boldly towards his enemy at the time of battle is indeed truly valiant. Conversely, it is futile when one who is brave is not utilized in battle or accumulated wealth is not spent. Similarly, since I have attained God, if I do not talk about liberation to those who keep my company, then of what use is my gnān?’ Bearing this in mind, he would not harbor any cowardice in talking about God - even if some opposition were to arise regarding his preaching.”
\nHaving said this, Shriji Mahārāj had three verses written by Tulsidās sung. Those three verses were: ‘Jyāki lagan Rāmso nahi...’2, ‘Ehi kahyo sunu Veda chahu...’3 and ‘Jyāku priya na Rām Vaidehi...’.4
\nShriji Mahārāj then added, “We should live according to the words mentioned in these verses. While doing so, if some insufficiency remains and one were to die at that time, one will still not enter the cycle of births and deaths nor will one become a ghost. In fact, at the very worst, one will join the ranks of Indra or Brahmā; one’s fate will not be any worse than that. Thus, one should fearlessly engage in the worship of God.”
\nAt that point, Mulji Brahmachāri came to call Shriji Mahārāj for His meals, and they both left the assembly together.
", "english_footnote": "1. The term ‘cat-like’ used here means ‘deceitful’.
", "gujarati_title": "ગરોળીના દૃષ્ટાંતનું, મિનડિયા ભક્તનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૧ના આષાઢ સુદિ ૬ છઠને દિવસ સંધ્યા આરતીને સમે સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં ઉગમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને મસ્તક ઉપર શ્વેત પાઘ પુષ્પને તોરે યુક્ત વિરાજમાન હતી અને શ્વેત ચાદર ઓઢી હતી ને શ્વેત ખેસ પહેર્યો હતો અને શ્રીજીમહારાજના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી. અને મશાલનો પ્રકાશ થઈ રહ્યો હતો અને મુનિમંડળ દૂકડ ને સરોદા લઈને ભગવાનનાં કીર્તનનું ગાન કરતા હતા.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “સાંભળો, એક વાર્તા કરીએ જે, જ્યારે તમે કીર્તન ગાતા હતા, ત્યારે અમે કીર્તન સાંભળતાં જેમ વિચાર કર્યો છે તે વિચાર કહીએ છીએ જે, ભગવાનમાં પ્રીતિ કરવી તે એક સત્તારૂપે રહીને જ કરવી. ને તે સત્તારૂપ આત્મા કેવો છે? તો જેને વિષે માયા ને માયાનાં કાર્ય જે ત્રણ ગુણ ને દેહ, ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ તેનું કોઈ આવરણ નથી. અને કાંઈક જે આત્માને વિષે આવરણ જેવું જણાય છે તે અજ્ઞાને કરીને જણાય છે, પણ જેણે જ્ઞાન-વૈરાગ્યે કરીને એનો સર્વ પ્રકારે નિષેધ કરી નાખ્યો છે તેને તો એ આત્માને વિષે કોઈ જાતનું આવરણ નથી. અને એ આત્મારૂપે જે વર્તવું કે કેવળ બ્રહ્મ થઈને મસ્ત થવું તેને અર્થે નથી; એ તો પોતાને આત્મારૂપે રહેવું તેનું એ પ્રયોજન છે જે, ‘હું આત્મા છું, તે મારે વિષે કોઈ જાતનું માયાનું આવરણ નથી, તો આત્મા થકી પર જે પરમાત્મા નારાયણ વાસુદેવ તેને વિષે તો માયાનો લેશ પણ કેમ હોય?’ એવી રીતે ભગવાનમાં કોઈ રીતનો દોષ ન આવે તે સારુ આત્મનિષ્ઠા દૃઢ કરીને રાખવી. અને એ આત્માના પ્રકાશને વિષે વિચારને રાખીને સત્તારૂપમાં જે પેસવા આવે તેનો નાશ કરી નાંખવો. જેમ દીવાના પ્રકાશમાં ગરોળી આવીને જે જે જંતુ આવે તેનો નાશ કરે છે, તેમ આત્માનો જે પ્રકાશ તેમાં રહ્યો જે વિચાર તે આત્મા વિના બીજા પદાર્થનો નાશ કરી નાંખે છે.
\n“અને વળી જેને પરમેશ્વરને વિષે પ્રીતિ હોય, તેને તો પરમેશ્વર વિના બીજા કોઈ પદાર્થમાં પ્રીતિ ન હોય. અને પરમેશ્વર વિના બીજું જે જે પદાર્થ અધિક જણાય તેનો જે અતિશય ત્યાગ કરે તે ત્યાગ ખરો છે; અને તે પદાર્થ નાનું હોય અથવા મોટું હોય, પણ તેનો જે ત્યાગ કરવો તેનું જ નામ ત્યાગ કહેવાય. અને જે પદાર્થ ભગવાનના ભજનમાં આડું આવતું હોય તેને તો ન તજી શકે ને બીજો ઉપરથી તો ઘણો ત્યાગ કરે પણ તેનો તે ત્યાગ વૃથા છે. અને એમ કાંઈ જાણવું નહીં જે, ‘સારું પદાર્થ હોય તે જ ભગવાનના ભજનમાં આડ્ય કરે ને નરસું પદાર્થ હોય તે ન કરે.’ એ તો જીવનો એવો સ્વભાવ છે જે, જેમ કોઈકને ગળ્યું ભાવે, કોઈકને ખારું ભાવે, કોઈકને ખાટું ભાવે, કોઈકને કડવું ભાવે; તેમ જીવની તો એવી તુચ્છ બુદ્ધિ છે, તે અલ્પ પદાર્થ હોય તેને પણ ભગવાન કરતાં અધિક વહાલું કરી રાખે છે. અને જ્યારે ભગવાનની મોટ્યપ સામું જોઈએ ત્યારે તો એવું કોઈ પદાર્થ છે નહીં જે, તેની કોટિમા ભાગના પાશંગમાં પણ આવે. એવા ભગવાનને યથાર્થ જાણીને જો હેત કર્યું હોય તો માયિક પદાર્થ જે પિંડ-બ્રહ્માંડાદિક તેમાં ક્યાંય પણ પ્રીતિ રહે નહીં, માયિક પદાર્થ સર્વે તુચ્છ થઈ જાય. અને એ ભગવાનનો જ્યારે યથાર્થ મહિમા જણાયો ત્યારે ચિત્રકેતુ રાજાએ કરોડ સ્ત્રીઓનો ત્યાગ કર્યો૧૨૯ અને સર્વે પૃથ્વીનું ચક્રવર્તી રાજ્ય હતું તે રાજ્યનો પણ ત્યાગ કર્યો ને તે એમ સમજ્યા જે, ‘એ ભગવાનના સુખ આગળ એ સો લાખ સ્ત્રીઓનું સુખ તે શી ગણતીમાં? અને ચક્રવર્તી રાજ્યનું સુખ પણ શી ગણતીમાં? અને તેથી ઇન્દ્રના લોકનું ને બ્રહ્માના લોકનું સુખ પણ શી ગણતીમાં?’
\n“અને એવા જે ભગવાન તે વિના જે બીજા પદાર્થને વિષે પ્રીતિ કરે છે તે તો અતિશય તુચ્છ બુદ્ધિવાળો છે. જેમ કૂતરું હોય તે સૂકા હાડકાને એકાંતે લઈ જઈને કરડે ને તેમાં સુખ માને છે, તેમ મૂર્ખ જીવ છે તે દુઃખને વિષે સુખને માનીને તુચ્છ પદાર્થને વિષે પ્રીતિને કરે છે. અને જે ભગવાનનો ભક્ત કહેવાતો હોય ને તેને ભગવાન થકી બીજા પદાર્થમાં તો હેત વધુ હોય, તે તો કેવળ મિનડિયો ભક્ત છે; અને જે યથાર્થ ભગવાનનો ભક્ત હોય તેને તો ભગવાનથી બીજું કોઈ પદાર્થ અધિક હોય જ નહીં. અને જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ભક્તિ અને ધર્મ તેણે યુક્ત એવો જે તે ભગવાનનો ભક્ત તે તો એમ જાણે જે, ‘શૂરવીર હોય તે લડવા સમે શત્રુ સન્મુખ ચાલે પણ બીએ નહીં તે શૂરવીર સાચો. અને શૂરવીર હોય ને લડાઈમાં કામ ન આવ્યો અને ગાંઠે ધન હોય ને તે ખરચ્યા-વાવર્યામાં કામ ન આવ્યું તે વૃથા છે. તેમ મને ભગવાન મળ્યા છે, તે જે જીવ મારો સંગ કરે તેને આગળ હું કલ્યાણની વાત ન કરું ત્યારે મારું જ્ઞાન તે શા કામમાં આવ્યું?’ એમ વિચારીને ઉપદેશ કર્યા નિમિત્ત કાંઈક થોડી-ઘણી ઉપાધિ રહે તો પણ પરમેશ્વરની વાત કર્યામાં કાયરપણું રાખે નહીં.” એમ કહીને શ્રીજીમહારાજે તુલસીદાસજીનાં ત્રણ પદ ગવરાવ્યાં. તે પદનાં નામ: એક તો ‘જ્યાકિ લગન રામ સોં નાહિં’ તથા બીજું ‘એહી કહ્યો સુનુ વેદ ચહું’ તથા ત્રીજું ‘જ્યાકું પ્રિય ન રામ વૈદેહી’ એ ત્રણ પદ ગવરાવીને પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેવી રીતે આ પદમાં કહ્યું છે તેવી રીતે આપણે રહેવું છે. તે કરતાં કરતાં જો કાંઈક અધૂરું રહ્યું અને એટલામાં જો દેહ પડ્યો તો પણ મરીને નરક-ચોરાસીમાં જવું નથી કે કોઈ ભૂતપ્રેત થવું નથી; સૂધો ભૂંડામાં ભૂંડો દેહ આવશે તો પણ ઇન્દ્રના જેવો કે બ્રહ્માના જેવો તો આવશે, પણ એથી ઊતરતો નહીં આવે. માટે નિર્ભય રહીને ભગવાનનું ભજન કરવું.” એમ કહીને શ્રીજીમહારાજને મુકુંદ બ્રહ્મચારી તેડવા આવ્યા તે ભેળે જમવા પધાર્યા.
", "gujarati_footnote": "૧૨૯. ભાગવત: ૬/૧૬/૧૫.
\n૧૩૦. જુઓ પરિશિષ્ટ: ૫, પૃ. ૬૮૫-૬૮૬.
", "hindi_title": "आत्मनिष्ठा का प्रयोजन और सच्चा त्याग", "hindi_text": "संवत् १८८१ में आषाढ़ शुक्ला षष्ठी (२ जुलाई, १८२४) को सन्ध्या-आरती के समय स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पूर्वी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। उनके मस्तक पर श्वेत पाग पुष्पों के तुर्रों सहित सुशोभित लग रही थी। उन्होंने श्वेत चादर ओढ़ी थी और सफ़ेद धोती धारण की थी। श्रीजीमहाराज के समक्ष परमहंसों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी। उस समय मशाल का प्रकाश हो रहा था। तथा मुनिमंडल दुक्कड़-सरोद लेकर भगवान के कीर्तन का गान कर रहा था।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “सुनिए, एक बात कहते हैं। जब आप लोग भजन कर रहे थे, तब उन्हें सुनते समय हमने जो विचार किया है, उसे बताते हैं। वह यह है कि भगवान में प्रीति करें, तो आत्मसत्तारूप रहकर ही करें। वह सत्तारूप आत्मा कैसी है? तो जिसमें माया एवं मायाजन्य तीन गुणरूप कार्य और देह, इन्द्रियाँ एवं अन्तःकरण आदि का कोई आवरण नहीं रहता। और, कदाचित् कभी-कभी उस आत्मा में कुछ आवरण-सा दिखाई पड़ता है, किन्तु वह तो अज्ञानता के कारण है। परन्तु जिसने ज्ञान-वैराग्य द्वारा उस आवरण को सर्वथा हटा दिया है, उसे तो अपनी आत्मा में किसी भी प्रकार का आवरण नहीं दिखता। वस्तुतः आत्मारूप रहना वह केवल ब्रह्म होकर मस्त होने के लिए ही नहीं है; स्वयं आत्मारूप आचरण करना उसका प्रयोजन यह है कि, ‘यदि मैं आत्मारूप रहता हूँ, तो मुझमें किसी मायिक आवरण का विक्षेप नहीं है, तो फिर आत्मा से परे परमात्मा नारायण वासुदेव में माया का लेशमात्र भी अंश किस प्रकार हो सकता है?’ इस प्रकार भगवान के प्रति किसी भी प्रकार की दोषभावना न रहे, इस प्रयोजन से भक्त को आत्मनिष्ठा सुदृढ़ करके रखनी चाहिए।
\n“और उस आत्मा के प्रकाश में विचार को स्थापित करके जो कोई भी आत्मा को दूषित करने के लिए आये, तो उसका विनाश कर डालना। जैसे दीपक के प्रकाश में छिपकली अपने सामने आनेवाले प्रत्येक जन्तु का नाश कर डालती है, वैसे ही आत्मा के प्रकाश में रहनेवाला ज्ञानरूपी विचार आत्मेतर अन्य पदार्थों का नाश कर डालता है।
\n“और, परमेश्वर से जिसको प्रगाढ़ स्नेह हो, उसे तो परमेश्वर के सिवा अन्य किसी भी पदार्थ से लगाव नहीं होता। तथा परमेश्वर के सिवा अन्य जो भी पदार्थ अधिक रुचिकर लगे, उसका अतिशय त्याग करना, वही सच्चा त्याग है। फिर वह पदार्थ छोटा हो या बड़ा भी क्यों न हो? परन्तु उस पदार्थ का त्याग करना ही त्याग कहलाता है। तथा भगवान के भजन में जो पदार्थ बाधक बनता हो, उसको न छोड़कर यदि ऊपर से किसी ने चाहे कितना ही अधिक त्याग कर दिया, तो उसका वह त्याग वृथा ही है। ऐसा कभी मत समझना कि, ‘अच्छा पदार्थ ही भगवान के भजन में बाधक बन सकता है, और तुच्छ पदार्थ बाधा नहीं डाल सकता।’ सो तो जीव का स्वभाव ही कुछ ऐसा है कि किसी को मीठा अच्छा लगता है, किसी को नमकीन पसंद है, किसी को खट्टा और किसी को कडुआ स्वाद पसंद होता है; वैसे जीव की तो ऐसी तुच्छ बुद्धि है, सो वह तुच्छ पदार्थ को भी भगवान की अपेक्षा अधिक प्रिय समझता है। और जब भगवान की महत्ता को देखते हैं, तब तो यह बात अच्छी तरह समझ में आ जाती है कि ऐसा कोई भी पदार्थ नहीं है जो भगवान की कोटि के एक भाग का भी पासंग हो सके। यदि ऐसे भगवान को यथार्थरूप से जानकर उनसे स्नेह किया गया, तो पिंड-ब्रह्मांडादि मायिक पदार्थों में कहीं भी प्रीति रहेगी ही नहीं, और समस्त मायिक पदार्थ तुच्छ होकर रह जाएँगे।
\n“और, जब चित्रकेतु राजा को उन भगवान की ऐसी महिमा का यथार्थरूप से ज्ञान हो गया, तब उसने एक करोड़ स्त्रियों तथा समस्त पृथ्वी के चक्रवर्ती राज्य का भी परित्याग कर दिया। उसे यह भी अन्तर्ज्ञान हुआ कि, ‘उन भगवान के आनन्द के आगे एक सौ लाख स्त्रियों से मिलनेवाले सुख की क्या गणना हो सकती है? तथा चक्रवर्ती राज्य के सुख की भी क्या गणना हो सकती है? भगवद् भक्तिजन्य आनन्द के आगे इन्द्रलोक तथा ब्रह्मलोक से मिलनेवाले सुख की भी क्या तुलना हो सकती है?’
\n“ऐसे भगवान को छोड़कर जो अन्य पदार्थों से प्रीति करता है, वह तो अतिशय तुच्छ बुद्धिवाला है। जैसे कुत्ता सूखी हड्डी को एकान्त में ले जाकर उसे चबाता है और उसमें सुख मानता है, वैसे ही मूर्ख जीव दुःख में सुख मानकर तुच्छ पदार्थों में आसक्त रहता है।
\n“और, यदि कोई भगवान का भक्त कहा जाता हो, परन्तु वह यदि भगवान की अपेक्षा अन्य पदार्थों से अधिक लगाव रखता हो, तो वह केवल बिल्ली भगत ही है। तथा जो भगवान का यथार्थ भक्त होता है, उसे तो भगवान के सिवा अन्य कोई भी पदार्थ प्रिय ही नहीं लगता। भगवान का जो भक्त ज्ञान, वैराग्य, भक्ति एवं धर्म से युक्त है, वह यह समझता है कि, ‘जो शूरवीर है, वह युद्ध के समय शत्रु के सम्मुख जाकर चुनौती देता है, लेकिन शत्रु से भयभीत नहीं होता। और, वही तो सच्चा शूरवीर कहा जाता है। यदि शूरवीर हो, परन्तु युद्ध के समय काम नहीं आया, अथवा पास में अत्यधिक धन हो, परन्तु वह समयपर खर्च करने पर उपयोग में नहीं आया, तो दोनों ही व्यर्थ एवं निरर्थक हैं। उसी प्रकार मुझे भगवान मिले हैं और जो कोई जीव मेरा संग करता है, उसके आगे मैं यदि कल्याण की बातें न करूँ, तो मेरे ज्ञान का क्या प्रयोजन?’ ऐसा विचार करके, उपदेश करते समय यदि कोई मुश्किलें खड़ी हो गईं तो भी परमेश्वर की बात करने में कभी कायरता नहीं रखनी चाहिए।”
\nऐसा कहकर श्रीजीमहाराज ने तुलसीदास के तीन पदों का गान कराया। एक तो ‘जा की लगन राम सों नाहीं,’ दूसरा, ‘एही कह्यो सुनूँ वेद चहूँ,’ तथा तीसरा ‘जाके प्रिय न राम वैदेही।’
\nइन तीनों पदों२४५ का गान कराने के पश्चात् श्रीजीमहाराज बोले कि, “जो बातें इन पदों में बताई गई हैं, उन्हीं के अनुसार हमें रहना है। उस प्रकार साधना करते हुए कदाचित् कोई अपूर्णता रह गयी और यदि देहत्याग का समय आ गया, तो भी कौन सा डर है? हमें तो मरकर नरक में या चौरासी लाख योनियों में नहीं जाना पड़ेगा अथवा भूत-प्रेत की योनियों में भी नहीं रहना पड़ेगा। यदि हमें खराब से खराब शरीर भी मिला, तो वह भी इन्द्र या ब्रह्मा के सदृश तो होगा ही, किन्तु उससे निम्न देह तो हमें नहीं मिलेगी। इसलिए, निर्भय होकर भगवद्भजन करते रहना चाहिए।”
\nऐसा कहकर श्रीजीमहाराज मुकुन्द ब्रह्मचारी के साथ भोजन के लिए पधारे, जो उन्हें बुलाने के लिए आए थे।
", "hindi_footnote": "२४५. देखिए परिशिष्ट: ६
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/190.mp3" }, { "english_title": "The Flourishing of aSampradāy", "english_text": "On Shrāvan sudi 4, Samvat 1881 [29 July 1824], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a cushion with a cylindrical pillow that had been placed on a large, decorated cot on the veranda outside the east-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj asked, “How do the sampradāys of the great āchāryas flourish for a long period of time?”
\nMuktānand Swāmi answered, “Firstly, by the scriptures of the sampradāy; secondly, by the observance of the dharma of one’s caste and āshram as prescribed in the scriptures; and thirdly, by total conviction in one’s Ishtadev. One’s sampradāy flourishes by these three factors.”
\nShriji Mahārāj then asked the same question to Brahmānand Swāmi and Nityānand Swāmi. They also gave the same reply.
\nThereafter, Shriji Mahārāj said, “Here, allow Me to answer the question. A sampradāy flourishes by knowing the following: The purpose for which the Ishtadev of the sampradāy manifested on earth; and after manifesting, the various divine actions He performed, as well as the ways in which He behaved. Through His behavior, dharma as well as the greatness of that Ishtadev is naturally revealed. In this manner, then, a sampradāy is fostered by the scriptures which narrate its Ishtadev’s divine incidents from His birth up until His passing away. Regardless of whether those scriptures are in Sanskrit or in the vernacular, only those scriptures will foster the sampradāy, not others.
\n“For example, those who worship Rāmchandra Bhagwān will be inspired only by the Vālmiki Rāmāyan; and those who worship Shri Krishna Bhagwān will be inspired only by the tenth and eleventh cantos of the Shrimad Bhāgwat. The Vedas will not inspire those who worship Rāmchandraji Bhagwān or Shri Krishna Bhagwān. Ultimately, then, only the scriptures of one’s own sampradāy will foster the sampradāy.”
\nHaving said this, Shriji Mahārāj then commanded Muktānand Swāmi, “You too should continuously preach and write scriptures related to your sampradāy and your Ishtadev for the rest of your life. This is My only command to you for as long as you live.”
\nWith great respect for these words of Shriji Mahārāj, Muktānand Swāmi resolved to devoutly abide by them. Then, folding his hands, he bowed before Shriji Mahārāj.
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "સંપ્રદાયની પુષ્ટિનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૧ના શ્રાવણ સુદિ ૪ ચોથને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં ઉગમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર ગાદીતકિયા બિછવાવીને વિરાજમાન હતા અને શ્રીજીમહારાજે સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિમંડળ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “જે જે આચાર્ય થયા છે તેના સંપ્રદાયની પુષ્ટિ ઘણાક કાળ સુધી શે ઉપાયે કરીને રહે છે?” પછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ કહ્યું જે, “એક તો સંપ્રદાય સંબંધી ગ્રંથ હોય અને બીજો શાસ્ત્રે કહ્યો એવો વર્ણાશ્રમનો ધર્મ હોય અને ત્રીજી પોતાના ઇષ્ટદેવને વિષે અતિશય દૃઢતા હોય, એ ત્રણને યોગે કરીને પોતાના સંપ્રદાયની પુષ્ટિ રહે છે.” પછી શ્રીજીમહારાજે બ્રહ્માનંદ સ્વામી તથા નિત્યાનંદ સ્વામીને પણ પૂછ્યું ત્યારે એમણે પણ એવી જ રીતે કહ્યું. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે,૧૩૧ “લ્યો, એ પ્રશ્નનો ઉત્તર અમે કરીએ જે, સંપ્રદાયની પુષ્ટિ તો એમ થાય છે જે, જે સંપ્રદાયના ઇષ્ટદેવ હોય તેનો જે હેતુ માટે પૃથ્વીને વિષે જન્મ થયો હોય અને જન્મ ધરીને તેણે જે જે ચરિત્ર કર્યાં હોય અને જે જે આચરણ કર્યાં હોય, તે આચરણને વિષે ધર્મ પણ સહજે આવી જાય અને તે ઇષ્ટદેવનો મહિમા પણ આવી જાય. માટે પોતાના ઇષ્ટદેવનાં જે જન્મથી કરીને દેહ મૂકવા પર્યંત ચરિત્ર તેનું જે શાસ્ત્ર તેણે કરીને સંપ્રદાયની પુષ્ટિ થાય છે. તે શાસ્ત્ર સંસ્કૃત હોય અથવા ભાષા હોય પણ તે જ ગ્રંથ સંપ્રદાયની પુષ્ટિ કરે, પણ તે વિના બીજો ગ્રંથ પોતાના સંપ્રદાયની પુષ્ટિ ન કરે. જેમ રામચંદ્રના ઉપાસક હોય તેને વાલ્મીકિ-રામાયણે કરીને જ પોતાના સંપ્રદાયની પુષ્ટિ થાય; અને શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનના જે ઉપાસક હોય તેને દશમ સ્કંધ અને એકાદશ સ્કંધ એ બે જે ભાગવતના સ્કંધ તેણે કરીને જ પોતાના સંપ્રદાયની પુષ્ટિ થાય; પણ રામચંદ્રના ઉપાસક તથા શ્રીકૃષ્ણના ઉપાસક તેને વેદે કરીને પોતાના સંપ્રદાયની પુષ્ટિ ન થાય. માટે પોતાના સંપ્રદાયની રીતનું જે શાસ્ત્ર હોય તે જ પાછલે દહાડે પોતાના સંપ્રદાયને પુષ્ટ કરે છે.” એમ કહીને શ્રીજીમહારાજે મુક્તાનંદ સ્વામીને કહ્યું જે, “તમે પણ પોતાના સંપ્રદાય સંબંધી ને પોતાના ઇષ્ટદેવ સંબંધી જે વાણી તથા શાસ્ત્ર તે જ દેહ પર્યંત કર્યા કરજ્યો ને તમારો દેહ રહે ત્યાં સુધી તમને એ જ આજ્ઞા છે.” પછી એ જે શ્રીજીમહારાજનું વચન તેને મુક્તાનંદ સ્વામીએ અતિ આદર કરીને માથે ચડાવ્યું અને શ્રીજીમહારાજને બે હાથ જોડીને નમસ્કાર કર્યો.
", "gujarati_footnote": "૧૩૧. મુક્તાનંદ સ્વામીએ દર્શાવેલાં સાધનો અમુક કક્ષાના આશ્રિતોને જ પોષણ આપી શકે પરંતુ તમામ પ્રકારના આશ્રિતોને પ્રગટ ભગવાનનાં ચરિત્રોથી ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ભક્તિ આદિ તમામ સદ્ગુણોનું પોષણ મળે તેવો આશય શ્રીહરિનો છે.
", "hindi_title": "सम्प्रदाय की पुष्टि", "hindi_text": "संवत् १८८१ में श्रावण शुक्ला चतुर्थी (२९ जुलाई, १८२४) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पूर्वी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर गद्दी-तकिया लगवाकर विराजमान थे। श्रीजीमहाराज ने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष मुनिमंडल तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nतब श्रीजीमहाराज ने प्रश्न किया कि, “जो-जो आचार्य हुए हैं, उनके सम्प्रदायों की पुष्टि दीर्घकाल तक किन उपायों द्वारा होती रही है?”
\nउत्तर में मुक्तानन्द स्वामी ने कहा कि, “एक तो सम्प्रदाय सम्बंधी ग्रन्थ, दूसरा शास्त्रोक्त वर्णाश्रम धर्म तथा तीसरी अपने इष्टदेव के प्रति अतिशय दृढ़ता, इन तीन उपायों के द्वारा अपने सम्प्रदाय की पुष्टि होती रहती है।”
\nयही प्रश्न श्रीजीमहाराज ने ब्रह्मानन्द स्वामी तथा नित्यानन्द स्वामी से भी पूछा, तो उन्होंने भी यही उत्तर दिया।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “लीजिए, इस प्रश्न का उत्तर हम देते हैं। सम्प्रदाय की पुष्टि इस प्रकार से होती है कि जिस सम्प्रदाय के जो इष्टदेव हों, उनका जिस प्रयोजन से पृथ्वी पर जन्म हुआ हो तथा जन्म-धारण करके उन्होंने जो-जो चरित्र किए हों और जो-जो आचरण किए हों, उन चरित्रों में धर्म भी सहजभाव से आ जाता है और उन इष्टदेव की महिमा भी आ जाती है। इसलिए, अपने इष्टदेव के जन्म से लेकर देहोत्सर्ग पर्यन्त के चरित्रों के शास्त्र द्वारा सम्प्रदाय की पुष्टि होती है। वह शास्त्र संस्कृत में हो या किसी अन्य प्राकृत भाषा में, परन्तु वही ग्रन्थ सम्प्रदाय की पुष्टि करता है। उसके सिवा कोई अन्य ग्रन्थ अपने सम्प्रदाय की पुष्टि नहीं करता। जैसे, श्रीरामचन्द्रजी के उपासकों के लिए वाल्मीकि रामायण द्वारा ही अपने सम्प्रदाय की पुष्टि होती है तथा श्रीकृष्ण भगवान के उपासकों के लिए भागवत के दशम स्कन्ध द्वारा ही स्व-सम्प्रदाय की पुष्टि होती है, परन्तु श्रीरामचन्द्रजी के उपासकों तथा श्रीकृष्ण के उपासकों के लिए अपने-अपने सम्प्रदायों की पुष्टि वेदों द्वारा संभव नहीं होती। अतः अपने-अपने सम्प्रदायों की रीति सम्बंधी जो शास्त्र होता है, भविष्य में वही अपने-अपने सम्प्रदायों की पुष्टि करता रहता है।”
\nऐसा कहकर श्रीजीमहाराज ने मुक्तानन्द स्वामी को सम्बोधित करके कहा कि, “आप भी स्व-सम्प्रदाय तथा अपने इष्टदेव सम्बंधी वाणी तथा शास्त्र की ही जीवन पर्यन्त रचना करते रहना। जब तक आपका शरीर बना रहे, तब तक आपके लिए यही आज्ञा है।”
\nश्रीजीमहाराज के इस वचन को मुक्तानन्द स्वामी ने अत्यन्त आदरपूर्वक शिरोधार्य किया तथा दोनों हाथ जोड़कर श्रीजीमहाराज को प्रणाम किया।
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/191.mp3" }, { "english_title": "Ultimate Liberation", "english_text": "On Shrāvan sudi 12, Samvat 1881 [6 August 1824], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the veranda outside the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “In the four Vedas, the Purāns and the Itihās scriptures, there is but one central principle, and that is that only God and His Sant can grant liberation. In fact, God’s Sant is greater than even Bhava, Brahmā, and the other deities. So, when one attains God or His Sant, then, apart from this, there is no other liberation for the jiva; this itself is ultimate liberation.
\n“Furthermore, only those who have accumulated a great number of merits from performing good deeds receive the opportunity to serve God’s Sant, but those who have a few merits do not. So, one should develop affection for God’s Sant just as one has affection for one’s wife, son, parents or brother. Due to this affection, then, the jiva becomes absolutely fulfilled.
\n“Moreover, even if one’s wife, son or other family members are unworthy, and even if they are immoral and vile, in no way would one perceive flaws in them. Conversely, even if the Bhakta of God possesses every noble virtue, if he were to utter even a few harsh words, then one would hold a grudge against him for as long as one lives. If a person has such an attitude, then in no way can he be said to have as much affection for the Bhakta of God as he does for his relatives. Consequently, he would not attain liberation.
\n“Furthermore, the greatness of the Sant is indeed as much as I mentioned earlier. Yet, even after attaining God and His Sant, some people still harbor the doubt, ‘Will I attain liberation or not?’ What can be the reason for this? Well, in his past lives, that person had not attained God or His Sant, nor had he served them. Thus, this is a new experience for him, which will bear fruit in his subsequent lives. If, on the other hand, a person had attained God and His Sant and had served them in his past lives, then in this life, his affection for the Bhakta of God would never diminish. Nor would he waver in his faith. Even if his disturbing thoughts related to lust, anger or avarice persisted, his faith in God would not dissolve. What can be said, then, about his faith not faltering due to some other person’s influence? In fact, even if his own mind were to try to sway him from his faith, he would still not be swayed. Such a person’s resolve can be said to be like that of Nāth Bhakta’s and like Vishnudās’s, Himrāj Shāh’s and Bhālchandra Sheth’s was, and like Kāshidās’s and Dāmodar’s is. When a person possesses such resolve, it should be known that this person has been a devotee of God in a past life.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "પરમ કલ્યાણનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૧ના શ્રાવણ સુદિ ૧૨ દ્વાદશીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિરની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર ઉગમણે મુખારવિંદે વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિમંડળ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ચાર વેદ,૧૩૨ પુરાણ,૧૩૩ ઇતિહાસ૧૩૪ એ સર્વેમાં એ જ વાર્તા છે જે, ‘ભગવાન ને ભગવાનના સંત એ જ કલ્યાણકારી છે.’ અને ભગવાનના જે સાધુ છે તે તો ભવ-બ્રહ્માદિક દેવ થકી પણ અધિક છે. તે ભગવાન કે ભગવાનના સંતની જ્યારે પ્રાપ્તિ થઈ ત્યારે એ જીવને એથી ઉપરાંત બીજું કોઈ કલ્યાણ નથી, એ જ પરમ કલ્યાણ છે. અને ભગવાનના સંતની સેવા તો બહુ મોટા પુણ્યવાળાને મળે છે પણ થોડા પુણ્યવાળાને મળતી નથી. માટે ભગવાનના સંત સાથે તો એવું હેત રાખવું જેવું હેત સ્ત્રી ઉપર છે, કે પુત્ર ઉપર છે, કે માબાપ ને ભાઈ ઉપર છે, તેવું હેત રાખવું; તો એ હેતે કરીને જીવ કૃતાર્થ થઈ જાય છે. અને પોતાનાં જે સ્ત્રી-પુત્રાદિક હોય તે તો કુપાત્ર હોય ને કુલક્ષણવાળાં હોય તો પણ કોઈ રીતે તેનો અવગુણ એ જીવને આવતો નથી; અને જે ભગવાનના ભક્ત હોય તે તો સર્વે રૂડે ગુણે કરીને યુક્ત હોય, પણ જો તેણે લગારેક કઠણ વચન કહ્યું હોય તો તેની આંટી જીવે ત્યાં સુધી મૂકે નહીં. એવી જેની વૃત્તિ છે તેને તો જેવું પોતાનાં સંબંધી ઉપર હેત છે તેવું તે ભગવાનના ભક્ત ઉપર કહેવાય જ નહીં. ત્યારે એનું કલ્યાણ પણ થાય નહીં. અને સંતનો મહિમા તો પ્રથમ કહ્યો એવો મોટો છે. તે સંતની ને ભગવાનની પ્રાપ્તિ થઈ છે તો પણ કોઈકને એમ ડગમગાટ રહે છે જે, ‘મારું કલ્યાણ થશે કે નહીં થાય?’ તેનું શું કારણ છે? તો એ જીવને પૂર્વજન્મને વિષે ભગવાન કે ભગવાનના સંતની પ્રાપ્તિ થઈ નથી ને તેમની સેવા પણ તેણે કરી નથી; એને તો આ જન્મમાં જ નવો આદર છે, તે આગલ્યા જન્મમાં ફળશે. અને જેને પૂર્વજન્મમાં ભગવાનની કે ભગવાનના ભક્તની પ્રાપ્તિ થઈ હશે તથા તેમની સેવા કરી હશે, તેને તો આ જન્મમાં ભગવાન કે ભગવાનના ભક્તમાંથી હેત મટે જ નહીં અને નિશ્ચયમાં પણ ડગમગાટ થાય નહીં; અને કામ, ક્રોધ, લોભ સંબંધી ઘાટ તો કદાચિત્ રહે પણ ભગવાનનો નિશ્ચય તો કોઈ રીતે મટે નહીં. તે કોઈકને વચને કરીને ન મટે એમાં શું કહેવું? એને તો જો પોતાનું મન ડગમગાટ કરાવે તો પણ ડગમગાટ થાય નહીં. અને તેની દૃઢતા તો જેવી નાથભક્તની૧૩૫ છે, કે જેવી વિષ્ણુદાસની૧૩૬ હતી, કે જેવી હિમરાજશાહની૧૩૭ હતી, કે જેવી કાશીદાસને૧૩૮ છે, કે જેવી ભાલચંદ્ર શેઠને૧૩૯ હતી, કે જેવી દામોદરને૧૪૦ છે, એવી દૃઢતા હોય ત્યારે જાણવું જે, આ પૂર્વજન્મનો ભગવાનનો ભક્ત છે.”
", "gujarati_footnote": "૧૩૨. ૧. ઋગ્વેદ: ઐતરેયોપનિષદ: ૩/૪. ૨. સામવેદ: છાંદોગ્યોપનિષદ: ૪/૯/૩; ૬/૧૪/૨. ૩. કૃષ્ણયજુર્વેદ: કઠોપનિષદ: ૧/૨/૮-૯. ૪. અથર્વવેદ: પ્રશ્નોપનિષદ: ૬/૮.
\n૧૩૩. ભાગવત: ૫/૫/૨.
\n૧૩૪. મહાભારત: આરણ્યક પર્વ: ૨૮૧/૨૯,૪૭; અનુશાસન પર્વ: ૬૯/૩૨.
\n૧૩૫. કણભા ગામના પાટીદાર ભક્ત.
\n૧૩૬. ડભાણના પાટીદાર ભક્ત.
\n૧૩૭. સુંદરિયાણાના વણિક ભક્ત.
\n૧૩૮. બોચાસણના પાટીદાર ભક્ત.
\n૧૩૯. સુરતના વણિક ભક્ત.
\n૧૪૦. અમદાવાદના પાટીદાર ભક્ત.
", "hindi_title": "परम कल्याण", "hindi_text": "संवत् १८८१ में श्रावण शुक्ला द्वादशी (६ अगस्त, १८२४) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के बरामदे में पलंग पर पूर्वाभिमुख होकर विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष मुनियों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “चारों वेद, पुराण, तथा इतिहास आदि सभी ग्रंथों में यही बात कही गई है कि, ‘भगवान तथा भगवान के संत ही कल्याणकारी हैं।’ और, भगवान के जो संत हैं, वह तो भव-ब्रह्मादि देवों से भी अधिक हैं। अतः भगवान तथा भगवान के सन्त की जब प्राप्ति हुई, तब उस जीव के लिए उससे बढ़कर दूसरा कोई कल्याण ही नहीं है, यही परम कल्याण है। और, भगवान के सन्त की सेवा तो अत्यधिक पुण्यवान आत्मा को ही प्राप्त होती है, किन्तु अल्प पुण्यवाले को यह सेवा नहीं मिलती। इसलिए, भगवान के सन्त के प्रति ऐसा स्नेह-भाव रखना चाहिए, जैसा स्नेह अपनी स्त्री से है, या पुत्र से है, अथवा माता-पिता और भाई से है। ऐसे स्नेह से जीव कृतार्थ हो जाता है।
\n“और, संसार में अपने स्त्री-पुत्रादि चाहे कुपात्र और कुलक्षण वाले ही क्यों न हों, फिर भी उनके दुर्गुणों पर किसी प्रकार ध्यान नहीं देते; जबकि भगवान के भक्त समस्त शुभगुणों से युक्त होते हैं, फिर भी यदि उन्होंने कुछ तनिक-सा भी कटु वचन बोल दिया, तो उसकी चुभन जिसे जीवन की अन्तिम साँस तक खटकती रहे। ऐसी वृत्ति जिसकी है, उसे अपने सम्बंधीजनों के जैसा स्नेह भगवान के उन भक्त पर भी है ऐसा कहा ही नहीं जा सकता। इसलिए, उसका कल्याण भी नहीं होता।
\n“और, सन्त की महिमा तो हमने आगे बताई, ऐसी अपार है। ऐसे सन्त तथा भगवान की प्राप्ति हुई है फिर भी कुछेक ऐसे भी हैं जिनका मन विचलित सा रहता है कि, ‘मेरा कल्याण होगा या नहीं होगा?’ इस दुविधा का कारण क्या है? तो उस जीव को पूर्वजन्म में भगवान या भगवान के सन्त की प्राप्ति हुई ही नहीं थी तथा उनकी सेवा भी उसने नहीं की थी। उसे तो इस जन्म में ही सत्संग का प्रारम्भ हुआ है, जो आनेवाले जन्म में फलीभूत होगा। और, जिसे पूर्वजन्म में भगवान या भगवान के भक्त की प्राप्ति हुई होगी और उसने उनकी सेवा की होगी, उसे इस जन्म में भगवान या भगवान के भक्त से स्नेह मिटता ही नहीं, तथा उसे भगवान के निश्चय में भी अस्थिरता नहीं रहेगी। कदाचित् उसमें काम, क्रोध तथा लोभ सम्बंधी संकल्प का विक्षेप होता रहे, किन्तु भगवान सम्बंधी निश्चय उसके हृदय से कभी नहीं मिटता। सो किसी के बुरे वचनों से निश्चय नहीं मिटे, तो उसमें कहना ही क्या है? अरे! उसे तो यदि अपना मन भी निश्चय में डगमगाहट कराए, फिर भी वह निश्चय से विचलित नहीं होगा। उसकी दृढ़ता कैसी है? तो जैसी नाथभक्त२४६ की है या जैसी विष्णुदास२४७ की थी, या जैसी हिमराज शाह२४८ की थी या जैसी काशीदास२४९ की है या जैसी भालचन्द्र सेठ२५० की थी या जैसी दामोदर२५१ की है, वैसी दृढ़ता यदि उसमें रहे तो समझना चाहिए कि यह भगवान का पूर्वजन्म का भक्त है।”
", "hindi_footnote": "२४६. कणभा गाँव के वैश्य भक्त।
\n२४७. डभाण के वैश्य भक्त।
\n२४८. सुन्दरीयाणा के वणिक भक्त।
\n२४९. बोचासण के वैश्य भक्त।
\n२५०. सूरत के वणिक भक्त।
\n२५१. अहमदाबाद के वैश्य भक्त।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/192.mp3" }, { "english_title": "Overcoming Difficulties; Being Loyal", "english_text": "On Shrāvan vadi 4, Samvat 1881 [14 August 1824], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot in the eastern veranda outside the west-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white khes and had tied a white pāgh around His head. He had also covered Himself with a white blanket. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen Shriji Mahārāj requested, “Please begin a question-answer session.”
\nThereupon Muktānand Swāmi asked, “Mahārāj, life is full of difficulties. Amidst all these difficulties, what understanding should a devotee of God cultivate in order to remain happy at heart?”
\nShriji Mahārāj began, “To answer that, I shall tell you about My own experience.” He then explained, “By keeping the following three forms of awareness, I am not hindered by any disturbances: constant awareness of the ātmā, which is distinct from the body; the awareness of the perishable nature of all worldly objects; and the awareness of God’s greatness. By keeping these three forms of awareness, no difficulties hinder Me in any way.
\n“If, however, one does encounter some difficulties, then due to the nature of the chitt, it may appear that there is some disturbance. However, the effect of that disturbance does not penetrate into the chaitanya. This can be realized by the fact that one never experiences disturbances that are occurring externally when one is dreaming. On the other hand, if a disturbance has penetrated into the chaitanya, it is experienced in all three states. Therefore, because I do not experience any disturbances in My dreams, it can be inferred that no disturbances have affected My chaitanya in any way.
\n“Having said this though, if a devotee of God encounters some sort of distressing hardship, it is not as if I do not realize it; I very much do feel it in My heart. Only a non-believer like Raghunāthdās would not feel it. For when Rāmānand Swāmi passed away, all of the satsangis began to cry, but Raghunāthdās was not at all grieved. Instead, he wandered around, laughing and talking to others. Thus, only an outcast or a non-believer would not feel hurt when a devotee of God encounters some sort of misery, but a devotee of God would definitely become distressed by the suffering of other devotees.”
\nContinuing, Shriji Mahārāj said, “The scriptures state that if a devotee of God is being killed or harassed by someone, then he who stands in defense of that devotee of God - and in doing so dies or becomes wounded himself - is totally freed from the five grave sins, i.e., killing a Brāhmin, etc. Such is the glory of defending a devotee of God. However, if one is hurt by the words of devotees of God - as if one has been shot in the heart by some arrows - and if a grudge develops from that hatred to such an extent that it is not resolved as long as one lives, then such a person is like an outcast. Even if such a person possesses virtues such as dharma and renunciation or performs austerities, it is all worthless. In fact, even if he endeavors in a million other ways, his jiva will not attain liberation.
\n“In society, if a woman bears equal affection for her husband as she does for another man, then she is looked upon as being immoral - like a prostitute. Similarly, if a person in this world believes, ‘As far as I am concerned, all sādhus are equal. Who is good and who is bad?’ - then even if he is considered to be a satsangi, he should be known to be a non-believer. In addition, in case a person feels, ‘If I say something inappropriate, my own friends will condemn me,’ and so to preserve his respect, the person listens as someone speaks ill of a devotee of God - then he should also be known to be a non-believer, even though he may be considered to be a satsangi.
\n“Therefore, one should be absolutely loyal to a devotee of God - just as one is loyal to one’s relatives and one’s mother and father. If ever some sort of difficulty does happen to arise with a devotee of God, only one who does not develop a grudge but settles the difference and reunites with that devotee - like a line drawn in water - can be called a true a devotee of God.”
\nHaving said this, Shriji Mahārāj finally added, “I am very compassionate - like Dattātreya, Jadbharat, Nārad and Shukji. In fact, once while I was travelling in the east, I came across a band of ascetics. They ordered me, ‘Go and pick some green spinach.’ I replied, ‘I will not pick it because it too contains a jiva.’ Hearing this, one of them drew a sword and threatened Me. Nevertheless, I did not pick the spinach. This is the extent of My compassionate nature. However, if one looks angrily at a devotee of God, then even if that person is a relative of Mine, I feel like tearing his eyes out; and if he should hurt a devotee of God with his hands, I feel like cutting his hands off. Such is the aversion I experience; in those cases, I do not show any compassion. Only one who has such loyalty for a devotee of God can be called a full-fledged devotee of God.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "વિક્ષેપ ટાળ્યાનું, પક્ષ રાખ્યાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૧ના શ્રાવણ વદિ ૪ ચોથને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં આથમણે દ્વાર ઓરડાની ઉગમણી ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને શ્વેત પાઘ મસ્તક ઉપર બાંધી હતી અને શ્વેત પછેડી ઓઢી હતી અને શ્વેત ખેસ પહેર્યો હતો અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે કહ્યું જે, “પ્રશ્ન-ઉત્તર કરો.” ત્યારે મુક્તાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! આ સંસારને વિષે તો કેટલીક જાતના વિક્ષેપ આવે છે, તેમાં કેવી રીતે ભગવાનનો ભક્ત સમજે તો અંતરે સુખ રહે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એનો ઉત્તર તો જેમ અમને વર્તાય છે તેમ કહીએ જે, પોતાના દેહથી નોખો જે પોતાનો આત્મા તેનું જે નિરંતર અનુસંધાન તથા માયિક એવાં જે પદાર્થમાત્ર તેના નાશવંતપણાનું જે અનુસંધાન તથા ભગવાનના માહાત્મ્યજ્ઞાનનું જે અનુસંધાન એ ત્રણે કરીને કોઈ વિક્ષેપ આડો આવતો નથી. અને જ્યારે કોઈક જાતના વિક્ષેપનો યોગ આવે ત્યારે ઉપરથી તો ચિત્તનો ધર્મ છે તે વિક્ષેપ જેવું જણાય, પણ તે વિક્ષેપનો પોતાના ચૈતન્યમાં તો ડંસ બેસતો નથી. તે કેમ જણાય જે, જ્યારે સૂઈએ છીએ ત્યારે બહારલ્યો જે વિક્ષેપ તે કોઈ દિવસ સ્વપ્નમાં દેખાતો જ નથી અને જે ચૈતન્યમાં વિક્ષેપ પેઠો હોય તે તો ત્રણે અવસ્થામાં જણાય છે. માટે સ્વપ્નમાં કોઈ રીતે વિક્ષેપ જણાતો નથી, તે થકી એમ જાણીએ છીએ જે, ‘ચૈતન્યમાં વિક્ષેપ કોઈ રીતે વળગતો નથી.’ અને જે ભગવાનનો ભક્ત હોય ને તેને કોઈક પ્રકારના દુઃખનો વિક્ષેપ થયો હોય એ તો સારી પેઠે અંતરમાં જણાય છે, પણ ન જણાય એમ નથી. અને એ તો રઘુનાથદાસ સરખો વિમુખ હોય તેને તો ન જણાય; તે જ્યારે રામાનંદ સ્વામીએ દેહ મૂક્યો ને સર્વે સત્સંગી રોવા લાગ્યા ત્યારે પણ રઘુનાથદાસને તો જરાય શોક થયો નહીં; અને હસતો જાય ને બીજાને આગળ વાત કરતો જાય. માટે ભગવાનના ભક્તને દુઃખ આવી પડે ત્યારે તો જે ચાંડાળ ને વિમુખ હોય તેને દુઃખ ન થાય, પણ જે ભગવાનનો ભક્ત હોય તે તો હરિભક્તને દુઃખે કરીને જરૂર દુખિયો થાય.
\n“અને જે ભગવાનનો ભક્ત હોય ને તેને કોઈક મારી નાંખતો હોય અથવા તેને કોઈક દુઃખ દેતો હોય ને તે ભગવાનના ભક્ત આડો જઈને જો મરે કે ઘાયલ થાય, તો શાસ્ત્રમાં એમ કહ્યું છે જે, ‘તેનાં બ્રહ્મહત્યાદિક જે પંચ મહાપાપ તે સર્વે મટી જાય છે;’ એવો ભગવાનના ભક્તનો પક્ષ રાખ્યાનો પ્રતાપ છે. અને જેને ભગવાનના ભક્તનું વચન બાણની પેઠે હૈયામાં વસમું લાગે અને તેની વૈરભાવે આંટી પડી જાય તે જીવે ત્યાં સુધી ટળે નહીં, એવો જે ચાંડાળ જેવો જીવ હોય તે ધર્મે યુક્ત હોય, ત્યાગે યુક્ત હોય, તપે યુક્ત હોય, તે સર્વે વૃથા છે; અને બીજાં પણ કોટિક સાધન કરે પણ તેના જીવનું કોઈ કાળે કલ્યાણ થાય નહીં. અને આ સંસારને વિષે જેમ કોઈક સ્ત્રી હોય તે પોતાના પતિ ઉપર ને બીજા પુરુષ ઉપર સરખું હેત રાખે તે વેશ્યા સરખી ભૂંડી કહેવાય; તેમ આ સંસારને વિષે જે એવો પુરુષ હોય જે, ‘આપણે તો બધાય સાધુ સરખા છે, કેને સારો-નરસો કહીએ?’ તો તે સત્સંગી કહેવાતો હોય તો પણ તેને વિમુખ જાણવો. અને જે પુરુષ એમ જાણે જે, ‘આપણ કાંઈક અવળું-સવળું બોલીએ તો આપણો માણસ અવગુણ લેશે;’ એવી રીતે પોતાની સારપ્ય રાખ્યા સારુ ભગવાનનું કે ભગવાનના ભક્તનું કોઈક ઘસાતું બોલે ને તેને સાંભળી રહે, તો તે સત્સંગી કહેવાતો હોય તો પણ તેને વિમુખ જાણવો. અને જેવાં પોતાનાં સગાંવહાલાં હોય અથવા માબાપ હોય તેનો પક્ષ રહે છે, તેવો ભગવાનના ભક્તનો દૃઢ પક્ષ રાખવો. અને ભગવાનના ભક્ત સાથે કોઈ રીતનો વિક્ષેપ થાય તો જળમાં લીટાની પેઠે ફેર એક થઈ જાય પણ આંટી રાખે નહીં, તે જ ભગવાનનો યથાર્થ ભક્ત કહેવાય.” એટલી વાર્તા કરીને પછી શ્રીજીમહારાજ એમ બોલ્યા જે, “હું તો દત્તાત્રેય, જડભરત, નારદ અને શુકજી તે સરખો દયાવાળો છું. અને પૂર્વદેશમાં એક સમે નાગડા બેરાગીની જમાત ભેળો હતો. તે મને સર્વે બેરાગીએ કહ્યું જે, ‘તાંદળજાની લીલી ભાજી તોડો.’ ત્યારે મેં કહ્યું જે, ‘એમાં તો જીવ છે તે અમે નહીં તોડીએ.’ પછી એક જણે તરવાર ઉઘાડી કરીને ડારો કર્યો તો પણ અમે લીલી ભાજી ન તોડી, એવો અમારો દયાવાળો સ્વભાવ છે; તો પણ જો કોઈક ભગવાનના ભક્તને ક્રૂર દૃષ્ટિએ કરીને જોતો હોય ને તે જો પોતાનો સગોવહાલો હોય તોય પણ જાણીએ જે, તેની આંખ્ય ફોડી નાંખીએ અને હાથે કરીને જો ભગવાનના ભક્તને દુખવે તો તે હાથને કાપી નાંખીએ, એવો તેનો અભાવ આવે છે પણ ત્યાં દયા નથી રહેતી. અને એવો જેને ભગવાનનો ને ભગવાનના ભક્તનો પક્ષ હોય તેને જ ભગવાનનો પૂરો ભક્ત કહેવાય.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "विक्षेप मिटाना तथा पक्ष रखना", "hindi_text": "संवत् १८८१ में श्रावण कृष्णा चतुर्थी (१४ अगस्त, १८२४) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पश्चिमी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत पाग बाँधी थी, सफ़ेद पिछौरी ओढ़ी थी तथा श्वेत धोती धारण की थी। उनके समक्ष परमहंसों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “प्रश्नोत्तरी प्रारम्भ कीजिए।”
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने प्रश्न किया कि, “हे महाराज! इस संसार में कितने ही प्रकार के विक्षेप उपस्थित होते हैं। उस विक्षेप के समय भगवान के भक्त को किस प्रकार की समझ रखनी चाहिए, ताकि उसके अंतर में सुख बना रहे?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “इसके उत्तर में तो हमें जैसी अनुभूति है, वैसा कहते हैं कि, अपनी आत्मा इस देह से पृथक् रही है, ऐसा आत्मा का निरन्तर आलोच रखे, तथा मायिक पदार्थमात्र के नश्वर होने का अनुस्मरण रखे, तथा भगवान के माहात्म्यज्ञान का अभिसंधान रखे, तो इन तीनों साधनों से उसे कोई भी विक्षेप बाधक नहीं बन पाता। और, जब कभी किसी प्रकार के विक्षेप के कारण चित्त की प्रवृत्ति के अनुसार बाह्यरूप से विक्षेप-सा दिखाई पड़े, किन्तु उस विक्षेप का अपनी चैतन्यरूप आत्मा में कोई दाग नहीं लगता। यह कैसे मालूम होता है? तो नींद के समय बाह्य विक्षेप कभी स्वप्न में दिखाई ही नहीं देता। और, जो भी कुछ विक्षेप भीतर प्रवेश कर गया हो, वह तो तीनों अवस्थाओं में प्रतीत होता है। इसलिए, हम समझते हैं कि यदि विक्षेप का प्रभाव स्वप्न अवस्था तक नहीं पहुँचा, तो मान लो कि संसार के विक्षेप चैतन्यावस्था में किसी भी प्रकार से लागू नहीं हुआ है!
\n“और, भगवान के किसी भी भक्त को किसी भी प्रकार के दुःख का विक्षेप हुआ हो, तो उस विक्षेप का प्रभाव हमें अन्तःकरण में अच्छी तरह प्रतीत होता है। किन्तु ऐसा नहीं कि वह प्रतीत नहीं होता। हाँ, यदि कोई रघुनाथदास जैसा विमुख पुरुष हो, तो उसे भक्त के दुःख से दुःख नहीं पहुँचता। सो जब रामानन्द स्वामी ने देहोत्सर्ग किया तब समस्त सत्संगीजन शोकमग्न हुए किन्तु रघुनाथदास को लेशमात्र भी शोक नहीं हुआ। बल्कि उस समय तो वह हँसता हुआ दूसरों के साथ बातें कर रहा था! अतः जब भगवान का भक्त विपत्तिग्रस्त हो जाए, तो उस समय जो चांडाल और विमुख होगा, उसे दुःख नहीं होता, परन्तु भगवान के भक्त को किसी भी हरिभक्त के दुःख से अवश्य ही व्याकुलता होती है।
\n“और, यदि कोई भगवान के भक्त की हत्या कर रहा हो, या उसे कोई दुःख देता हो, ऐसी स्थिति में यदि कोई पुरुष उस भगवान के भक्त को बचाने के लिए बीच में आकर मर भी जाता है, या घायल भी हो जाता है तो उसके सम्बंध में शास्त्रों में कहा गया है कि इस प्रकार प्राणाहुति देने तथा आहत होने से उसके ब्रह्महत्यादि पंचमहापाप मिट जाते हैं। भगवान के भक्त का पक्ष रखने का ऐसा प्रताप है।
\n“और, जिसे भगवान के भक्त का हितकारी वचन भी बाण की तरह हृदय में चुभता हो तथा वैर-भाव की ऐसी ग्रंथि पड़ जाए, जो उसके जीवित रहने तक वह नष्ट न हो पाए। ऐसा जो चांडाल-सदृश जीव हो, वह यदि धर्मयुक्त, त्यागयुक्त तथा तपस्वी भी क्यों न हो, उसका सब कुछ वृथा है। इसके अतिरिक्त अन्य भी कोटि उपाय क्यों न करे, पर उसकी आत्मा का कभी भी कल्याण नहीं होगा।
\n“और, इस संसार में जैसे कोई स्त्री अपने पति तथा अन्य पुरुष के प्रति समान रूप से स्नेह-भाव रखती हो, तो उसे वेश्या की भाँति दुष्ट स्त्री कहा जाता है; वैसे ही इस संसार में जो पुरुष ऐसा कहता है कि, ‘अपने लिए तो सभी साधु एक समान हैं, इनमें से किसको अच्छा और किसको बुरा कहें?’ जो ऐसी समझ रखता हो, वह यदि सत्संगी कहलाता है, तो भी उसे विमुख ही समझना चाहिए। कोई पुरुष ऐसा मानता है कि, ‘यदि हम कुछ उलटा-सुलटा बोलेंगे, तो लोग हमें गलत समझेंगे।’ इस प्रकार यदि कोई मनुष्य अपनी सज्जनता जताने के लिए भगवान या भगवान के भक्त के विरुद्ध किसी के अनुचित वचनों को सुनता रहता है, तो सत्संगी कहलाने पर भी उसे विमुख समझना चाहिए। और, जिस प्रकार अपने सम्बंधियों, स्नेहीजनों अथवा मातापिता के प्रति पक्षपात की भावना रहती है, वैसे ही भगवान के भक्त का भी पक्ष दृढ़तापूर्वक रखना चाहिए। और, यदि भगवान के भक्त के साथ किसी प्रकार का विक्षेप हो जाए, तो जल में लकीर की तरह उसको समाप्त करके, उसके साथ पुनः एकताबद्ध हो जाए किन्तु वैरभाव न रखे, वही भगवान का यथार्थ भक्त कहलाता है।”
\nइतनी वार्ता करने के पश्चात् श्रीजीमहाराज इस प्रकार बोले कि, “मैं तो दत्तात्रेय, जड़भरत, नारद तथा शुकजी के सदृश दयावान हूँ। एक समय जब मैं पूर्वदेश (जगन्नाथपुरी) में नागा बाबाओं और वैरागियों की जमात के साथ रहा था, तब सभी वैरागियों ने मुझसे कहा कि, ‘चौलाई की हरी भाजी तोड़ो।’ मैंने कहा कि, ‘इसमें तो जीव है, उसे हम नहीं तोड़ेंगे।’ इस पर एक वैरागी ने म्यान से तलवार निकालकर डॉट-डपट की। फिर भी, हमने हरी भाजी नहीं तोड़ी। ऐसा हमारा दयामय स्वभाव है। फिर भी यदि कोई पुरुष भगवान के भक्त को क्रूरदृष्टि देखता हो और वह अपना स्वजन तथा स्नेही व्यक्ति ही क्यों न हो, तो भी हमें ऐसा मनोभाव हो आता है कि उस दुःख देनेवाले की आँखें फोड़ डालें और यदि वह हाथ द्वारा भगवान के भक्त को दुःखित करे, तो उसके हाथ काट डालें। ऐसा उसके प्रति दुर्भाव हो जाता है। उस समय तो हमें कोई दयाभाव नहीं रहता। जिसके हृदय में भगवान तथा भगवान के भक्त के प्रति इस प्रकार की पक्ष की भावना रहती है, वही भगवान का पूर्ण भक्त कहलाता है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/193.mp3" }, { "english_title": "Niyams, Faith in God, and Loyalty", "english_text": "On Shrāvan vadi 7, Samvat 1881 [17 August 1824], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot in the eastern veranda outside the west-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He had tied a golden-bordered, white shelu around His head and had covered Himself with another white shelu. He was also wearing a white khes and a garland of mogrā flowers. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “A person who possesses three attributes can be called a staunch satsangi. What are these three attributes? The first is to strictly adhere to the niyams prescribed by one’s Ishtadev - to such an extent that one would never forsake those disciplines even at the cost of one’s life. The second is to have extremely firm faith in God, so much so that one would never sway from it even if others or one’s own mind were to raise doubts. The third is to be loyal to those Vaishnav devotees who worship one’s Ishtadev - just as parents are loyal to their children, a son is loyal to his father, and a wife is loyal to her husband. One who possesses these three attributes completely can be called a staunch satsangi.”
\nThen continuing, Shriji Mahārāj said, “When someone comes and sits at the front of an assembly of devotees, others think, ‘This person must be a great satsangi.’ However, the test of a great satsangi is as follows: If he is a householder, he would surrender everything he has for God and His devotees; and if required to do so, would even give his life for Satsang; and the moment his Ishtadev commands him to become a paramhansa, he would immediately become a paramhansa. If a devotee of God possesses these characteristics, then whether he sits at the front of an assembly of devotees or at the back - he should be considered to be great amongst all devotees. Moreover, a renunciant who, despite encountering wealth and women in his travels to other regions, remains unaffected and continues to firmly adhere to all of his niyams is considered to be great amongst all renunciants.
\n“Of course, if a sensuous person considered to be reputable in society comes to an assembly, then he should be respected accordingly and given a seat at the very front of the assembly. Such etiquette should be observed by persons possessing gnān as well as by renunciants. If they do not, then the consequences can be detrimental. Consider the example of when King Parikshit went to the rishi’s hermitage. The rishi happened to be in samādhi, and so the king was not honored. As a result, the king became angry and threw a dead snake around the rishi’s neck. Thereafter, the rishi’s son cursed the king, leading to the king’s death seven days later.
\n“There is also the example of when Daksha prajāpati visited Brahmā’s assembly. There, Shivji neither stood up for Daksha prajāpati nor welcomed him verbally, thus upsetting Daksha. He then cancelled Shiv’s share in the sacrifice he performed. Thereafter, Nandishwar and Bhrugu cursed each other; because of that sin, Sati burnt to death in Daksha’s sacrifice. This prompted Virbhadra to cut off Daksha’s head and offer it in the fire, which resulted in Daksha receiving the head of a goat.
\n“Therefore, all of you householders and renunciants should abide by the following practice: Those who are considered to be respectable in society and worldly affairs should in no way be insulted in an assembly. If they are dishonored, it will definitely lead to problems and create hindrances in worship. For this reason, then, all satsangi householders and renunciants should firmly abide by this principle of Mine.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "નિયમ, નિશ્ચય અને પક્ષનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૧ના શ્રાવણ વદિ ૭ સાતમને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં આથમણે દ્વાર ઓરડાની ઉગમણી ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને મસ્તક ઉપર શ્વેત શેલું સોનેરી છેડાનું બાંધ્યું હતું અને એક બીજું શ્વેત શેલું ઓઢ્યું હતું અને શ્વેત ખેસ પહેર્યો હતો અને મોગરાનાં પુષ્પના હાર પહેર્યા હતા અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેમાં ત્રણ વાનાં હોય તે પાકો સત્સંગી કહેવાય. તે ત્રણ વાનાં તે કયાં? તો એક તો પોતાને ઇષ્ટદેવે જે નિયમ ધરાવ્યા હોય તે પોતાના શિર સાટે દૃઢ કરીને પાળે પણ એ ધર્મનો કોઈ દિવસ ત્યાગ ન કરે. અને બીજો ભગવાનના સ્વરૂપનો જે નિશ્ચય તે અતિશય દૃઢપણે હોય પણ તેમાં કોઈ સંશય નાંખે તો સંશય પડે નહીં ને પોતાનું મન સંશય નાંખે તોય પણ સંશય પડે નહીં; એવો ભગવાનનો અડગ નિશ્ચય હોય. અને ત્રીજો પોતાના ઇષ્ટદેવને ભજતા હોય એવા જે સત્સંગી વૈષ્ણવ તેનો પક્ષ રાખવો. તે જેમ માબાપ દીકરા-દીકરી તેનો પક્ષ રાખે છે, અને જેમ પુત્ર હોય તે પોતાના પિતાનો પક્ષ રાખે છે, અને જેમ સ્ત્રી હોય તે પોતાના પતિનો પક્ષ રાખે છે, તેમ ભગવાનના ભક્તનો પક્ષ રાખવો. એ ત્રણ વાનાં જેમાં પરિપૂર્ણ હોય તે પાકો સત્સંગી કહેવાય. અને હરિભક્તની સભામાં મોઢા આગળ આવીને બેસતો હોય, ત્યારે બીજાને એમ જણાય જે, ‘એ મોટેરો સત્સંગી છે.’ પણ મોટેરાની તો એમ પરીક્ષા છે જે, ગૃહસ્થ હોય તે તો પોતાનું જે સર્વસ્વ તે ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તને અર્થે કરી રાખે અને સત્સંગને અર્થે માથું દેવું હોય તો દે. અને જે ઘડીએ પોતાના ઇષ્ટદેવ આજ્ઞા કરે જે, ‘તું પરમહંસ થા,’ તો તે તત્કાળ પરમહંસ થાય. એવાં જેનાં લક્ષણ હોય, તે હરિભક્તની સભાને આગળ બેસે અથવા વાંસે બેસે પણ તેને જ સર્વે હરિભક્તમાં મોટેરો જાણવો. અને જે ત્યાગી હોય તે જ્યારે દેશ-પરદેશમાં જાય ને ત્યાં કનક-કામિનીનો યોગ થાય તોય પણ તેમાં ફેર પડે નહીં અને પોતાના જે જે નિયમો હોય તે સર્વે દૃઢ કરીને રાખે, તે સર્વે ત્યાગીમાં મોટેરો કહેવાય.
\n“અને વળી જે કોઈક સંસારમાં રજોગુણી મોટો મનુષ્ય કહેવાતો હોય ને તે જ્યારે સભામાં આવે, ત્યારે તેને આદર કરીને સર્વ સભાને મોઢા આગળ બેસાર્યો જોઈએ; અને એ વ્યવહાર છે, તે જ્ઞાની હોય, ત્યાગી હોય, તેને પણ રાખ્યો જોઈએ અને જો ન રાખે તો એમાંથી ભૂંડું થાય છે. જેમ રાજા પરીક્ષિત ઋષિના આશ્રમમાં ગયા ત્યારે ઋષિ સમાધિમાં હતા, તે રાજાનું સન્માન થયું નહીં. પછી તે રાજાને રીસ ચડી, તે મરેલ સર્પ હતો તે ઋષિના ગળામાં નાખ્યો. પછી તે ઋષિના પુત્રે શાપ દીધો, તેણે કરીને તે રાજાનો સાત દિવસમાં મૃત્યુ થયો.૧૪૧ અને જ્યારે બ્રહ્માની સભામાં દક્ષ પ્રજાપતિ આવ્યા ત્યારે શિવજી ઊભા ન થયા અને વચને કરીને પણ દક્ષનું સન્માન ન થયું. પછી દક્ષને રીસ ચડી, તે શિવનો યજ્ઞમાંથી ભાગ કાઢી નાખ્યો. પછી નંદીશ્વર ને ભૃગુઋષિ તેને સામસામા શાપ થયા. પછી તે પાપમાં સતી દક્ષના યજ્ઞમાં બળી મૂવાં અને વીરભદ્રે દક્ષનું માથું કાપીને અગ્નિમાં હોમ્યું અને દક્ષનું મુખ બકરાનું થયું.૧૪૨ માટે ગૃહસ્થ તથા ત્યાગી એ સૌને એ રીત રાખવી જે, સંસાર-વ્યવહારે જે મોટો માણસ કહેવાતો હોય તેનું સભામાં કોઈ રીતે અપમાન કરવું નહીં; અને જો અપમાન કરે તો એમાંથી જરૂર દુઃખ થાય અને ભજન-સ્મરણમાં પણ વિક્ષેપ થાય. માટે આ વાર્તા સત્સંગી ગૃહસ્થ સર્વે તથા ત્યાગી સર્વે દૃઢ કરીને રાખજ્યો.”
", "gujarati_footnote": "૧૪૧. ભાગવત: ૧/૧૮; ૧૨/૬/૧૧-૧૩.
\n૧૪૨. ભાગવત: ૪/૩-૭.
", "hindi_title": "पक्का सत्संगी", "hindi_text": "संवत् १८८१ में श्रावण कृष्णा सप्तमी (१७ अगस्त, १८२४) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पश्चिमी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने मस्तक पर सुनहरा पल्लेदार श्वेत शेला बाँधा था, दूसरा सफ़ेद शेला ओढ़ा था, श्वेत धोती धारण की थी और मोगरे के फूलों के हार पहने थे। उनके समक्ष परमहंसों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “जिसमें तीन गुण हों वह पक्का सत्संगी कहलाता है। वे तीन गुण कौन-से हैं? तो पहली बात यह है कि अपने इष्टदेव ने जो नियम धारण करवाये हों, उन्हें अत्यंत दृढ़तापूर्वक अपना सिर देकर के भी पालन करता रहे, परन्तु उस धर्मनिष्ठा का कभी भी परित्याग न करे। दूसरी बात यह है कि उसे भगवान के स्वरूप का निश्चय अत्यंत दृढ़तापूर्वक हो; उसमें यदि कोई संशय उत्पन्न करना चाहे, तो भी उसे सन्देह उत्पन्न न हो, तथा अपना मन भी संशय उत्पन्न करना चाहे, तो भी कोई संशय न हो, ऐसा अडिग निश्चय हो। एवं तीसरा अपने इष्टदेव का भजन करनेवाले सत्संगी वैष्णवजनों का जो पक्ष ग्रहण करें; जैसे माता-पिता अपने पुत्र-पुत्री का पक्ष रखते हैं, तथा जैसे पुत्र अपने पिता का पक्ष रखता है, और स्त्री जैसे अपने पति का पक्ष रखती है, वैसे ही भगवान के भक्त का पक्ष रखना चाहिए। जिसमें ये तीन गुण परिपूर्ण रूप से हों, वही पक्का सत्संगी कहलाता है।
\n“और, यदि हरिभक्तों की सभा में आकर कोई अग्रस्थान में आसीन में होता हो, तब दूसरों को यह मालूम पड़ता है कि, ‘यह बड़ा सत्संगी है।’ परन्तु, बहुत बड़े की कसौटी यह है कि जो गृहस्थ हो, वह अपना सर्वस्व केवल भगवान तथा भगवान के भक्त के लिए ही समर्पित करके रखे, और यदि सत्संग के लिए अपने प्राणों को न्यौछावर करने की आवश्यकता पड़ जाए, तो उसके लिए वह अपने प्राण भी अर्पण करना पड़े तो तैयार रहे। और, अपने इष्टदेव जिस क्षण यह आज्ञा दें कि, ‘तू परमहंस बन जा,’ तो वह तुरन्त परमहंस बन जाए! जिसके ऐसे लक्षण हों, वह हरिभक्तों की सभा में अग्रस्थान ग्रहण करे या पीछे बैठे, परन्तु उसी को समस्त हरिभक्तों में अग्रगण्य समझना चाहिए। और, जो त्यागी हो, वह देश-परदेश में जाए और वहाँ उसे यदि कनक-कामिनी का संयोग हो जाए, तब भी किसी प्रकार से जो विचलित नहीं होता तथा अपने त्यागी के जो-जो नियम हैं, उन सभी को दृढ़तापूर्वक बनाए रखे, वही समस्त त्यागीजनों में बड़ा कहलाता है।
\n“और, इस संसार में जो कोई रजोगुणी बड़ा मनुष्य कहलाता हो, वह जब सत्संग-सभा में आये, उस समय उसे आदरपूर्वक सभा के अग्रस्थान में बैठाना चाहिए; वह तो एक सद्व्यवहार है, जो ज्ञानी और त्यागी सभी को रखना चाहिए; यदि ऐसा व्यवहार न किया जाए तो अवश्य ही अनिष्ट होकर रहता है। जैसे कि एकबार राजा परीक्षित शमिक ऋषि के आश्रम में जा पहुँचे। उस समय ऋषि समाधि में मग्न थे, अतः राजा का स्वागत-सत्कार न हो सका। तब राजा ने क्रोधित होकर ऋषि के गले में एक मरा हुआ साँप डाल दिया। इसे देखकर ऋषि के पुत्र ने राजा को शाप दे दिया। जिसके फलस्वरूप सात दिन में ही राजा की मृत्यु हो गई। और, जब ब्रह्मा की सभा में दक्ष प्रजापति पधारे, तब शिवजी उनके सम्मान में न तो खड़े हुए, न तो उन्होंने वचन द्वारा ही उनका कोई सम्मान किया। अतः दक्ष ने क्रोधित होकर शिवजी को यज्ञ में से मिलनेवाले उनके भाग से वंचित कर दिया। बाद में नन्दीश्वर तथा भृगु ऋषि में भी परस्पर कलह हुआ और परस्पर दोनों ने शाप दिए, फलस्वरूप सती ने दक्ष के यज्ञ में स्वयं को भस्म कर दिया। इस कारण शिव के मुख्य गण वीरभद्र ने दक्ष का मस्तक काटकर यज्ञाग्नि में झोंक दिया। फिर दक्ष को बकरे का मुँह लगाकार रहना पड़ा।
\n“अतः गृहस्थों तथा त्यागीजनों को सदैव इसी रीति के अनुसार व्यवहार करना चाहिए कि संसार के व्यावहारिक जीवन में जो मनुष्य बड़ा आदमी कहलाता हो, उसका सभा में किसी भी तरह से अपमान नहीं करना चाहिए; और यदि कोई मनुष्य ऐसे पुरुष का अपमान करेगा, तो उसे अवश्य ही दुःख प्राप्त होगा, तथा भगवान के भजन एवं नाम-स्मरण में भी उसे विक्षेप पड़ेगा। इसीलिए यह वार्ता समस्त सत्संगी गृहस्थों तथा सभी त्यागियों को मन में दृढ़ करके रखनी चाहिए।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/194.mp3" }, { "english_title": "Ātmā-Realization, Fidelity and Servitude", "english_text": "On Māgshar sudi 2, Samvat 1881 [22 November 1824], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the veranda outside the north-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white khes and had tied a white pāgh around His head. Also, He had covered Himself with a thick, white cotton cloth. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nShriji Mahārāj then summoned His nephews, Ayodhyāprasādji and Raghuvirji, and said to them, “You may ask Me questions.”
\nThereupon Ayodhyāprasādji first asked, “In life, a man may be engrossed in the entanglements of worldly affairs all day long, and during that time, he may well perform some pious as well as impious karmas. Moreover, he may engage in worship for only half an hour or so. Is this enough to burn all of the sins he has committed during the day or not? That is my question.”
\nShriji Mahārāj replied, “Even if a person has spent the whole day in pravrutti, and regardless of whatever type of activities he may have been involved in, if, when he engages in the worship of God, his indriyas, antahkaran and jiva all unite and become engrossed in worship, then even if he does so for half an hour, or even for a few minutes, all of his sins will be burnt to ashes. However, if his indriyas, antahkaran and jiva do not unitedly engage in worship, then his sins cannot be burned by worshipping for such a short while. Such a person can attain liberation only by the grace of God. This is the answer to the question.”
\nNext, Raghuvirji asked a question, “Mahārāj, what must one do for the liberation of the jiva?”
\nShriji Mahārāj explained, “If a person aspires for liberation, he should place his body, wealth, home, family and relations in the service of God. Furthermore, he should shun any object that may not be of use in serving God. One who lives such a God-centered life joins the ranks of Nārad and the Sanakādik in the abode of God and attains ultimate liberation after he dies, even if he is a householder. This is the answer to your question.”
\nHaving answered their questions, Shriji Mahārāj then began of His own accord, “Since the day I began pondering over it, I have noticed that there are three inclinations which lead to liberation and which lead to extreme bliss. Of these, one is profound ātmā-realization, which is to believe one’s true self to be the ātmā and engage in the worship of God, like Shukji. The second is the inclination of a woman who observes the vow of fidelity, which is to worship God as if He is one’s husband, just as the gopis did. The third is the inclination of servitude, which is to worship God as His servant, just like Hanumānji and Uddhavji. Without these three inclinations, there is no way in which the jiva can attain liberation. In fact, I, Myself, have firmly cultivated all three of these inclinations. Even if a person possesses one of these inclinations firmly, he becomes absolutely fulfilled.
\n“I shall now describe the attributes of these three inclinations individually. Firstly, the following are the attributes of one who has realized the ātmā. On one side there is the ātmā and on the other side is the horde of māyā - the body, the indriyas, the antahkaran, the three gunas, the panchvishays, etc. The thought that rests between the two is full of gnān. This thought remains steady, just as the tip of a flame remains steady in the absence of wind. It is this thought which prevents the body, indriyas and antahkaran from becoming one with the ātmā. In fact, even the thought itself does not become one with the ātmā.
\n“When the jiva attains this thought, its vruttis, which once reached all the way to Kāshi, recede to reach only as far as Vartāl. When that thought is consolidated, the vruttis then recede from Vartāl to reach only as far as Gadhadā. Then, from reaching as far as Gadhadā, they recede and come into the vicinity of the body. From the body, the vruttis recede further and rest in the organs of the indriyas. From the organs of the indriyas, the indriyas’ vruttis turn inward towards the antahkaran. Finally, the vruttis of the indriyas and antahkaran become absorbed in the ātmā. It is then that the jiva’s kāran body, which is full of worldly desires, is said to be destroyed.
\n“Furthermore, when this thought meets with the ātmā, divine light is generated in the heart of the thinker, and he has the realization of himself as being brahmarup. In addition, he also has the realization of Parabrahma Nārāyan - who resides within that Brahma.1 One who has this realization feels, ‘I am the ātmā, and Paramātmā eternally resides within me.’ Such a sustained state is the highest level of ātmā-realization.
\n“Secondly, the inclination of a person who has fidelity should be like that of the gopis of Vraj. For example, from the day the gopis touched the holy feet of Shri Krishna Bhagwān, all of the pleasures of this world became like poison to them. In this way, if a faithful wife who has the inclination of fidelity sees a man who is as handsome as Indra, or who is like a deity or some king, then - just as when one sees a rotting dog or some excretion and becomes extremely disgusted and looks away - she would withdraw her eyes. This is the highest form of fidelity. Therefore, if one attaches one’s vruttis to God just as a faithful wife does with her husband, one’s mind would never become pleased upon seeing anyone else.
\n“Thirdly, a person who has an inclination of offering bhakti with servitude would like the darshan only of his Ishtadev; he would like to hear talks only about Him; he would like His Ishtadev’s nature; and he would also prefer to stay only with Him. Nevertheless, even though he has such love, for the sake of serving his Ishtadev and earning His pleasure, he wishes day and night, ‘If my Ishtadev were to command me, I would follow that command most happily.’ If his Ishtadev were to give a command that would force him to stay far away, he would stay there happily, but in no way would he be disheartened. In fact, he finds supreme bliss in following the command itself. This is the highest level of servitude. Today, Gopālānand Swāmi and also Muktānand Swāmi have such an inclination of offering bhakti with servitude.
\n“Among the devotees of God who possess one of these three inclinations, there exist three levels - the highest, the intermediate and the lowest. Those who are not found in any one of these categories can only be called wretched. Thus, it is only proper to die after one has thoroughly cultivated one of the three inclinations; it is not appropriate to die if one has not completely developed any single one of the three. Instead, it would be better if a person lives five days longer to dispel his misunderstandings and consolidate at least one of these three inclinations and die thereafter.”
\nContinuing, Shriji Mahārāj added, “The nature of the jiva is such that when a person is a householder, he would prefer to renounce worldly life; but once he has renounced, he harbors desires for the pleasures of worldly life once again. Such is the perverse nature of the jiva. Therefore, one who is a staunch devotee of God should worship God after discarding such a perverse nature as well as all of one’s personal likes and dislikes. Moreover, it is only appropriate to die after eradicating all desires other than those of God.
\n“If, however, one does not have intense love for God, one should strengthen only ātmā-realization by thought. Why? Because a devotee of God should either possess resolute ātmā-realization or extremely profound love for God. If a person is not firm in either one of these two inclinations, he should strictly abide by the niyams of this Satsang; only then will he be able to remain a satsangi, otherwise he will fall from Satsang.
\n“When a devotee of God experiences hardships of any kind, it should be known that the source of those miseries is not kāl, karma or māyā. In actual fact, it is God Himself who inspires hardships to befall upon His devotees in order to test their patience. Then, just as a man hides behind a curtain and watches, God hides in the heart of His devotee, and from there, He observes the devotee’s patience. Besides, who are kāl, karma and māyā that they could harm a devotee of God? So, realizing it to be God’s wish, a devotee of God should remain cheerful.”
\nUpon hearing this, Muktānand Swāmi asked a question, “Mahārāj, the discourse in which You have just described the three inclinations is very subtle and difficult to put into practice. Only a few can understand it and only a few can actually live by it; not everyone can do so. However, there are hundreds of thousands of people in this Satsang fellowship, and it would be difficult for all of them to understand this principle. So, how can they progress?”
\nShriji Mahārāj explained, “If a person behaves as a servant of the servants of a devotee who possesses one of these three inclinations, and if he also follows his commands, then despite not understanding anything else, he would certainly become an attendant of God after this very life and would thus become fulfilled.
\n“In this world, the glory of God and His Bhakta is indeed very great. After all, no matter how sinful or insignificant a person may be, if he seeks the refuge of God and His Bhakta, that person will become absolutely fulfilled. Such is the greatness of God and His Bhakta. Therefore, one who has received the opportunity to serve God’s Bhakta should remain fearless.”
\nFinally, Shriji Mahārāj said, “I have delivered this discourse about the three inclinations mainly for the sake of Muktānand Swāmi because I have a great deal of affection for him. So, bearing in mind that Muktānand Swāmi is suffering from an illness, I spoke today so as to be sure that no form of deficiency remains in his understanding.”
\nIn reply, Muktānand Swāmi said, “Mahārāj, I also felt that You delivered this discourse for me.”
", "english_footnote": "1. Here ‘Brahma’ should be understood to mean ‘brahmarup ātmā’.
", "gujarati_title": "આત્મનિષ્ઠા, પતિવ્રતાપણું ને દાસપણાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૧ના માગશર સુદિ ૨ બીજને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં ઉત્તરાદે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને શ્વેત પાઘ મસ્તક ઉપર બાંધી હતી તથા શ્વેત ચોફાળ ઓઢ્યો હતો તથા શ્વેત ખેસ પહેર્યો હતો અને શ્રીજીમહારાજના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે પોતાના ભત્રીજા જે અયોધ્યાપ્રસાદજી ને રઘુવીરજી તેમને બોલાવીને કહ્યું જે, “તમે અમને પ્રશ્ન પૂછો.” પછી પ્રથમ અયોધ્યાપ્રસાદજીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “આ સંસારને વિષે એવો પુરુષ હોય જે, આઠો પહોર તો સંસારની વિટંબણામાં રહ્યો હોય અને ગમે એવું યોગ્ય-અયોગ્ય કર્મ પણ થઈ જતું હોય, અને તે એક ઘડી કે બે ઘડી ભગવાનનું ભજન કરતો હોય, ત્યારે તે ભજને કરીને તેણે દિવસ બધામાં પાપ કર્યું તે બળે કે ન બળે? એ પ્રશ્ન છે.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “સારો દિવસ પ્રવૃત્તિમાર્ગમાં રહીને ગમે તેવી ક્રિયા કરી હોય ને ભગવાનનું ભજન કરવા બેસે તે સમે એ ભજનના કરનારાનાં ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ અને જીવ એ સર્વે એકાગ્ર થઈને જો ભજનમાં જોડાય, તે એવી રીતે એક ઘડી કે અર્ધી ઘડી પણ જો ભગવાનના ભજનમાં જોડાય તો સમગ્ર પાપ બળીને ભસ્મ થઈ જાય છે. અને ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ ને જીવ તે એકાગ્ર થઈને જો ભગવાનના ભજનમાં ન જોડાય તો તેના ભજન થકી તો ઘડી કે અર્ધ ઘડીમાં પાપ ન બળે અને એનું જે કલ્યાણ તે તો ભગવાનને પ્રતાપે કરીને થાય. એનો એ જ ઉત્તર છે.”
\nપછી રઘુવીરજીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! આ જીવનો મોક્ષ તે કેમ કરે ત્યારે થાય છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેને પોતાના કલ્યાણની ઇચ્છા હોય તેને પોતાનું દેહ, ધન, ધામ, કુટુંબ, પરિવાર એ સર્વેને ભગવાનની સેવામાં જોડી દેવાં અને ભગવાનની સેવામાં જે પદાર્થ કામ ન આવે તો તેનો ત્યાગ કરી દેવો. એવી રીતે જે ભગવાન-પરાયણ વર્તે તે ગૃહસ્થાશ્રમી હોય તોય પણ મરે ત્યારે ભગવાનના ધામમાં નારદ-સનકાદિકની પંક્તિમાં ભળે અને પરમ મોક્ષને પામે. એનો એ જ ઉત્તર છે.”
\nએવી રીતે શ્રીજીમહારાજ વાર્તા કરીને પછી પોતાની ઇચ્છાએ કરીને બોલતા હવા જે, “અમે જે દિવસથી વિચારીએ છીએ તે દિવસથી અમારી નજરમાં એમ આવે છે જે, જીવના કલ્યાણને અર્થે ત્રણ અંગ છે તે અતિ સુખદાયી છે. તેમાં એક તો અતિશય આત્મનિષ્ઠા જે, શુકજીની પેઠે આત્મારૂપ થઈને પરમેશ્વરનું ભજન કરવું. અને બીજું પતિવ્રતાનું અંગ જે, ગોપીઓની પેઠે પતિભાવે ભગવાનનું ભજન કરવું. અને ત્રીજું દાસપણાનું અંગ જે, હનુમાનજી તથા ઉદ્ધવજીની પેઠે દાસભાવે ભગવાનનું ભજન કરવું. એ ત્રણ અંગ વિના કોઈ રીતે કરીને જીવનું કલ્યાણ થતું નથી. અને અમે તો એ ત્રણ અંગને દૃઢ કરી રાખીએ છીએ અને એ ત્રણ અંગમાંથી જેને એકેય અંગ દૃઢપણે હોય તો તે કૃતાર્થ થાય છે. અને હવે એ ત્રણ અંગવાળાનાં જે લક્ષણ તે નોખાં નોખાં કરીને કહીએ છીએ. તેમાં આત્મનિષ્ઠાવાળાનું તો એ લક્ષણ છે જે, એક કોરે તો આત્મા છે અને એક કોરે તો દેહ, ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ, ત્રણ ગુણ, પંચવિષય એ આદિક જે માયાનું ટોળું તે છે. અને એ બેના મધ્યને વિષે જે વિચાર રહે, તે વિચાર જ્ઞાનસ્વરૂપી છે. તે વિચાર જેમ વાયુએ રહિત સ્થળને વિષે દીપકની શિખા અતિશય સ્થિર થઈને રહે છે, તેમ સ્થિર થઈને રહે છે; ને તે વિચાર દેહ, ઇન્દ્રિયો ને અંતઃકરણ એમને આત્મા સંગાથે એક થવા દેતો નથી અને તે વિચાર પણ આત્મા સંગાથે એક થતો નથી. અને જ્યારે તે વિચારને જીવ પામે છે ત્યારે તે જીવની વૃત્તિ કાશી સુધી લાંબી હોય તે વરતાલ જેટલામાં આવે છે. અને પછી તે વિચાર જ્યારે દૃઢ થાય, ત્યારે વરતાલ થકી આ ગઢડા જેટલામાં આવે છે. ને પછી આ ગઢડા જેટલી લાંબી વૃત્તિ હોય તે સંકેલાઈને પોતાના દેહ જેટલામાં રહે છે. અને પછી દેહમાંથી વૃત્તિ ટૂંકી થઈને ઇન્દ્રિયોનાં ગોલકમાં જ રહે છે. અને પછી ઇન્દ્રિયોનાં ગોલક થકી ઇન્દ્રિયોની વૃત્તિ છે, તે અંતઃકરણ સન્મુખ થઈ જાય છે. ને પછી ઇન્દ્રિયોની ને અંતઃકરણની જે વૃત્તિ છે તે આત્માને વિષે લીન થઈ જાય છે. ત્યારે એ જીવના વાસનાલિંગ દેહનો નાશ થયો કહેવાય છે. અને એ વિચાર છે તે જ્યારે આ જીવ સંગાથે મળે છે, ત્યારે તે જીવના હૃદયને વિષે પ્રકાશ થાય છે અને પોતાના આત્માનું બ્રહ્મરૂપે દર્શન થાય છે ને તે બ્રહ્મને વિષે પરબ્રહ્મ જે નારાયણ તેનું પણ દર્શન થાય છે. અને તે દર્શનના કરનારાને એમ અનુભવ થાય છે જે, ‘હું આત્મા છું અને મારે વિષે જે પરમાત્મા છે તે અખંડ રહ્યા છે.’ અને એવી રીતની અખંડ સ્થિતિ રહે એ આત્મનિષ્ઠાની અતિ ઉત્તમ દશા છે.
\n“અને પતિવ્રતાનું જે અંગ છે તે તો વ્રજની ગોપીઓના જેવું જોઈએ.૧૪૩ જેમ ગોપીઓએ જે દિવસ થકી શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનનાં ચરણારવિંદનો સ્પર્શ કર્યો તે દિવસ થકી જેટલાં સંસાર સંબંધી જે સુખ તે સર્વે ઝેર જેવાં થઈ ગયાં; તેમ જેને પતિવ્રતાના અંગની ભક્તિ હોય તે ગમે તો ઇન્દ્ર જેવો રૂપાળો પુરુષ હોય તથા દેવતા જેવો હોય તથા કોઈક રાજા હોય ને તેને જ્યારે દેખે, ત્યારે જેમ સડેલ કૂતરાને દેખે અથવા વિષ્ટાને દેખે ત્યારે અતિશય ગ્લાનિ પામીને દૃષ્ટિ પાછી ખેંચી લે છે તેમ દૃષ્ટિ પાછી ખેંચાઈ જાય, તે ઉત્તમ પતિવ્રતાની રીતિ છે. તે માટે જેની એક ભગવાનને વિષે જ પતિભાવે કરીને વૃત્તિ જોડાણી છે તેનું બીજા કોઈ પુરુષને દેખીને મન રાજી થાય જ નહીં.
\n“અને ત્રીજું જેને દાસભાવે કરીને ભક્તિનું અંગ છે તેને પણ પોતાના જે ઇષ્ટદેવ છે તેનું જ દર્શન ગમે અને તેની જ વાર્તા સાંભળવી ગમે ને પોતાના ઇષ્ટદેવનો જ સ્વભાવ ગમે અને તેની જ પાસે રહેવું ગમે. એવો પ્રીતિવાન હોય તો પણ પોતાના ઇષ્ટદેવની સેવા સારુ ને રાજીપા સારુ રાત-દિવસ એમ ઇચ્છ્યા કરે જે, ‘મને મારા ઇષ્ટદેવ કાંઈક આજ્ઞા કરે તો હું અતિશય હર્ષે કરીને કરું.’ પછી પોતાના ઇષ્ટદેવ છે તે આજ્ઞા કરે તો છેટે જઈને રહે તો પણ રાજી થકો રહે, પણ કોઈ રીતે અંતઃકરણમાં ખેદ પામે નહીં અને આજ્ઞાને વિષે જ પરમ આનંદ માને. એ દાસત્વભક્તિની ઉત્તમ દશા છે. એવા દાસત્વભક્તિવાળા તો આજ ગોપાળાનંદ સ્વામી છે અને બીજા મુક્તાનંદ સ્વામી છે. અને એ ત્રણે અંગવાળા જે ભગવાનના ભક્ત તેમાં ઉત્તમ, મધ્યમ અને કનિષ્ઠ પક્ષ છે અને એથી જે બહાર રહ્યા તે તો કેવળ પામર કહેવાય. માટે એ ત્રણમાંથી એક અંગ પરિપૂર્ણ થાય ને તે કેડ્યે દેહ મૂકે તે તો ઠીક છે અને એ ત્રણમાંથી એકેય અંગ જેને પરિપક્વ ન થયું હોય ને તેને જે મરવું તે ઠીક નથી અને તે તો પાંચ દહાડા વધુ જીવે ને પોતાની અણસમજણને ટાળીને ને એ ત્રણ અંગમાંથી કોઈક એક અંગને દૃઢ કરીને મરે, એ જ ઠીક છે.
\n“અને વળી આ જીવનો તો એવો સ્વભાવ દેખાય છે જે, જ્યારે ગૃહસ્થાશ્રમમાં હોય ત્યારે સંસારનો ત્યાગ કરવો ગમે અને જ્યારે ત્યાગ કરે છે ત્યારે પાછા સંસાર સંબંધી સુખના ઘાટ થયા કરે. એવી રીતે એ જીવનો અવળો સ્વભાવ જણાય છે. માટે જે ભગવાનના દૃઢ આશ્રિત હોય તેને તો એવા અવળા સ્વભાવનો ત્યાગ કરીને ને પોતાના મનનું ગમતું સર્વે મૂકીને ભગવાનને ભજવા અને ભગવાન વિના બીજી સર્વે વાસનાને ટાળીને મરવું તે જ ઠીક છે. અને જેને ભગવાનમાં અતિશય પ્રીતિ ન હોય તેને તો આત્મનિષ્ઠા જ વિચારે કરીને દૃઢ કરવી. કેમ જે, જે ભગવાનના ભક્ત હોય તેને કાં તો આત્મનિષ્ઠા દૃઢ જોઈએ ને કાં તો ભગવાનને વિષે અતિશય દૃઢ પ્રીતિ જોઈએ. અને એ બે અંગમાંથી જેને એકે અંગની અતિશય દૃઢતા ન હોય તેને તો જે આ સત્સંગના નિયમ છે તેમાં દૃઢપણે કરીને રહેવું, તો જ સત્સંગી રહેવાય; નહીં તો સત્સંગ થકી બહાર પડી જવાય.
\n“અને ભગવાનનો જે ભક્ત હોય તેને તો જે જે પ્રકારનાં દુઃખ આવે છે તે દુઃખના દેનારા કાળ, કર્મ, માયા એમાંથી કોઈ નથી; એ તો પંડે ભગવાન જ પોતાના ભક્તની ધીરજ જોવાને અર્થે દુઃખને પ્રેરે છે અને પછી જેમ કોઈક પુરુષ પડદામાં રહીને જુએ, તેમ ભક્તની ધીરજને ભગવાન ભક્તના હૃદયમાં રહીને જોયા કરે છે. પણ કાળ, કર્મ, માયાનો શો ભાર છે જે, ભગવાનના ભક્તને પીડી શકે? એ તો ભગવાનની જ ઇચ્છા છે, એમ જાણીને ભગવાનનો ભક્ત હોય તેને મગન રહેવું.”
\nએ વાર્તા સાંભળીને મુક્તાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! એ ત્રણ જે અંગ તમે કહ્યાં, તે વાત તો અતિ ઝીણી છે ને કઠણ છે, તે કોઈકના જ સમજ્યામાં આવે ને કોઈકના જ વર્ત્યામાં આવે પણ સર્વેને ન આવે. અને આ સત્સંગમાં તો લક્ષાવધિ મનુષ્ય છે, તે સર્વેને તો આ વાર્તા સમજવી કઠણ છે. માટે તે કેમ કરે ત્યારે તેનું રૂડું થાય?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “તે તો એ ત્રણ અંગવાળા માંહેલો જે હરિભક્ત હોય તેનો દાસાનુદાસ થઈને તેની આજ્ઞામાં રહે, તો તે કાંઈ ન સમજતો હોય તો પણ એ છતી દેહે જ ભગવાનનો પાર્ષદ થઈ રહ્યો છે ને કૃતાર્થ થઈ રહ્યો છે. અને આ સંસારને વિષે ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તનો તો મહિમા અતિશય મોટો છે, તે ગમે તેવો પામર ને પતિત જીવ હોય પણ ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તને આશ્રિત થાય તો તે જીવ કૃતાર્થ થઈ જાય છે; એવો ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તનો મહિમા છે. માટે જેને ભગવાનના ભક્તની સેવા પ્રાપ્ત થઈ તેને તો નિધડક રહેવું. અને આ ત્રણ અંગની જે અમે વાર્તા કરી છે, તે બહુધા તો આ મુક્તાનંદ સ્વામી સારુ કરી છે. અને મુક્તાનંદ સ્વામી ઉપર અમને ઘણું હેત છે ને એમને શરીરે મંદવાડ છે. તે રખે કોઈ વાતની સમજણમાં ખામી રહી જાય નહીં!૧૫૬ એમ જાણીને આ વાર્તા કરી છે.” પછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ કહ્યું જે, “હે મહારાજ! મેં પણ જાણ્યું છે જે, મારા સારુ જ આ વાર્તા કરી છે.”
", "gujarati_footnote": "૧૪૩. ભાગવત: ૧૦/૨૯/૩૬.
\n૧૫૬. આ વચનામૃત મુક્તાનંદ સ્વામી માટે અણસમજણ ટાળનારું બની રહેલું. તેથી જ આ ઉપદેશ બાદ મુક્તાનંદ સ્વામીએ એક કીર્તન લખ્યું, જેનો ઉલ્લેખ ગુણાતીતાનંદ સ્વામી પોતાની વાતમાં કરતાં કહે છે:
\n“મહારાજ સાથે મુક્તાનંદ સ્વામીને દસ વર્ષ સુધી જ્ઞાનનો ભેદ રહ્યો હતો. પછી મધ્યનું બાસઠમું, ત્રણ અંગનું વચનામૃત સમજાવ્યું ત્યારે ‘મારો મત કહું તે સાંભળો...’ એ કીર્તન કર્યું...”
\n[સ્વામીની વાતો: ૧૪/૧૯૯]
\nઆ કીર્તન નીચે પ્રમાણે છે:
\nમારો મત કહું તે સાંભળો રે વ્રજ વાસીજી,
\nતજો સાધનનો ઉર આમળો ꠶ટેક
\nગુરુ સંત તે હરિનું ભજન કરે,
\nજે પ્રગટ રૂપ હરિ વિચરે ꠶વ્રજ ૧
\nચૈતન્ય સમરસમાં ભેદ ઘણા,
\nપરમેશ્વર ઈશ્વર જીવતણા ꠶વ્રજ ૨
\nઅન્ય જીવ ને સંતમાં ભેદ ઘણો,
\nજેમ ગંગોદક મદિરાતણો ꠶વ્રજ ૩
\nમેં લીલા સુંદર પ્રગટ કરી,
\nતેને ગાવી અતિ આનંદભરી ꠶વ્રજ ૪
\nઅંતકાળે આવું દાસ કને,
\nરથ, અશ્વ, વિમાન, વા સંતતને ꠶વ્રજ ૫
\nતે લીલા પૂરણ પ્રીતશું,
\nકે’વી સાંભળી રસ રીતશું ꠶વ્રજ ૬
\nજો રહેશો દાસના દાસ થઈ,
\nસુખ માનીશ ભક્તિ કરીશ સઈ ꠶વ્રજ ૭
\nમારા લોક ને મૂર્તિ માહેરી,
\nછે પરમ સત્ય ગુણ બાહેરી ꠶વ્રજ ૮
\nએને અસત્ય કહી જે જાને છે,
\nતેને જમ ઊંધે શિરે તાણે છે ꠶વ્રજ ૯
\nમારું ધાર્યું અસત્ય સત્ય થાય છે,
\nસમર્થ કરી ગુણડા ગવાય છે ꠶વ્રજ ૧૦
\nહું સદા રહું સત્સંગમાં,
\nહું રાચું તેહના રંગમાં ꠶વ્રજ ૧૧
\nસત્સંગ તજી જે જાય છે,
\nતે જમના કિંકર થાય છે ꠶વ્રજ ૧૨
\nમારી દૃષ્ટિએ જગત ઉપજે શમે,
\nથઈ રૂપ અનેક માયા રમે ꠶વ્રજ ૧૩
\nહું રહું બ્રહ્માંડમાં રૂપ ધરી,
\nનૃપ, જોગી, વિપ્રને અનુસરી ꠶વ્રજ ૧૪
\nએવો મારો મત જે જાણશે,
\nમુક્તાનંદ મહાસુખ માણશે ꠶વ્રજ ૧૫
", "hindi_title": "आत्मनिष्ठा, पतिव्रता-भक्ति एवं दासत्व", "hindi_text": "संवत् १८८१ में मार्गशीर्ष शुक्ला द्वितीया (२२ नवम्बर, १८२४) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में उत्तरी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने मस्तक पर श्वेत पाग बाँधी थी, सफ़ेद चादर ओढ़ी थी और श्वेत धोती धारण की थी। श्रीजीमहाराज के समक्ष मुनियों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने अपने भतीजों अयोध्याप्रसादजी तथा रघुवीरजी को बुलवाया और उनसे कहने लगे कि, “आप हमसे प्रश्न पूछिये।”
\nसबसे पहले अयोध्याप्रसादजी ने प्रश्न पूछा कि, “इस संसार में ऐसा कोई पुरुष हो, जो आठों प्रहर संसार की समस्याओं से घिरा रहता हो तथा उससे यदा-कदा उचित-अनुचित कर्म भी हो जाते हों, फिर भी वह एक घड़ी या दो घड़ी तक भगवान का भजन करे, तो क्या उस भजन के फलस्वरूप उसके सारे दिन के किए हुए पाप नष्ट होते हैं या नहीं होते?”
\nतब श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “सारे दिन प्रवृत्ति मार्ग में रहकर चाहे कैसी भी क्रिया क्यों न की हो, फिर भी यदि वह पुरुष भगवान का भजन करने बैठ जाए, तब यदि भजन करते हुए उस भक्त की इन्द्रियाँ, अन्तःकरण तथा जीव ये सब एकाग्र होकर भजन में जुड़ जाए, और यदि इस प्रकार एक घड़ी या आधी घड़ी भी इन्द्रियाँ भगवान के भजन में जुड़ी रहें, तो उसके समग्र पाप जलकर भस्मीभूत हो जाते हैं। परन्तु यदि इन्द्रियाँ, अन्तःकरण तथा जीव एकाग्रतापूर्वक भगवान के भजन में नहीं जुड़े, तो एक घड़ी या आधी घड़ी के ऐसे भजन से उसके पाप नष्ट नहीं हो सकते। हाँ, उस पुरुष का कल्याण भगवान के प्रताप से हो सकता है। इस प्रश्न का यही उत्तर है।”
\nइसके पश्चात् रघुवीरजी ने पूछा कि, “हे महाराज! जीव के मोक्ष के लिए क्या करना चाहिए?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जिसे आत्मकल्याण की इच्छा हो, उसको अपनी देह, धन, धाम तथा कुटुम्ब परिवार सब कुछ भगवान की सेवा में जोड़ देना चाहिए, तथा भगवान की सेवा में जो भी पदार्थ काम में न आए उनका परित्याग कर देना चाहिए। इस प्रकार जो पुरुष भगवत्परायण आचरण करता है, वह गृहस्थाश्रमी होने पर भी मृत्यु के बाद भगवान के धाम में नारद-सनकादि की पंक्ति में स्थान प्राप्त करता है और वह परम मोक्ष को प्राप्त हो जाता है। यही इस प्रश्न का उत्तर है।”
\nइस प्रकार वार्ता करने के पश्चात् श्रीजीमहाराज पुनः स्वेच्छा से कहने लगे कि, “जिस दिन से हम विचार कर रहे हैं, उसी समय से हमारी दृष्टि में यही बात आती रही है कि जीव के कल्याण के लिए मुमुक्षु को तीन अंग (स्वाभाविक गुण) अत्यन्त सुखदायी हैं।
\n“पहला अंग यह है कि अतिशय आत्मनिष्ठा हो। जैसे शुकजी आचरण करते थे, उस प्रकार आत्मारूप होकर परमेश्वर का भजन करना। और, दूसरा पतिव्रता का अंग है। जैसे कि गोपियों की तरह पतिभाव से भगवान का भजन करना। तीसरा दासत्व का अंग है। जैसे कि हनुमानजी और उद्धवजी की भाँति दासभाव से भगवान का भजन करना। बिना इन तीन अंगों के अन्य किसी भी रीति से मुमुक्षु का कल्याण नहीं हो पाता। और, हम तो इन तीनों अंगों को सुदृढ़ करके रखते हैं। जो भी मुमुक्षु इनमें से एक भी अंग सुदृढ़ बना लेता है, तो वह कृतार्थ हो जाता है। अब इन तीनों अंगों को सिद्ध किए हुए भक्तों के लक्षण पृथक्-पृथक् करके बताते हैं।
\n“इनमें से आत्मनिष्ठावाले के लक्षण ये हैं कि एक ओर तो आत्मा है और दूसरी ओर देह, इन्द्रियाँ, अन्तःकरण, तीन गुण तथा पंचविषय आदि माया की टोली है। इन दोनों के बीच जो विचार रहता है, वह विचार ज्ञानस्वरूपी है। जैसे वायुरहित स्थान में दीपशिखा बिल्कुल स्थिर रहती है, वैसे ही वह विचार भी अतिशय स्थिर होकर रहता है। वह विचार देह, इन्द्रियों तथा अन्तःकरण को आत्मा के साथ एकात्मभाव स्थापित नहीं करने देता और वह विचार भी आत्मा के साथ एक नहीं होता। जब मुमुक्षु उस विचार को प्राप्त करता है, तब उसकी वृत्ति जो काशी जितनी दूरी तक रहती थी, वह पास में वरताल तक आ जाती है। और फिर जब वह विचार दृढ़ हो जाता है, तब यह वृत्ति वरताल से इस गढ़डा तक आ जाती है। फिर गढ़डाव्यापी लम्बी वृत्ति हो, वह सिमटकर अपने देहव्यापी स्थान में बनी रहती है। इसके बाद यही वृत्ति देह में से भी और संकुचित होकर इन्द्रियों के गोलक में रहती है। इसके पश्चात् इन्द्रियों के गोलक से इन्द्रियों की वृत्तियाँ अन्तःकरण के सम्मुख हो जाती हैं। इसके बाद इन्द्रियों तथा अन्तःकरण की वृत्तियाँ आत्मा में विलीन हो जाती हैं। जब ऐसा होता है, तब जीवात्मा के वासनामय शरीर का विनाश हो गया कहा जाता है। और, वही विचार जब आत्मा के साथ मिल जाता है, तब उस जीवात्मा में प्रकाश होता है तथा उसे अपनी आत्मा का ब्रह्मरूप में दर्शन होता है तथा उस ब्रह्म में परब्रह्म नारायण का भी दर्शन होता है। फिर उस दर्शन करनेवाले को अनुभव होता है कि, ‘मैं आत्मा हूँ तथा मुझमें परमात्मा अखंडरूप से रह रहे हैं।’ ऐसी अखंड स्थिति ही आत्मनिष्ठा की अत्युत्तम दशा है।
\n“और, पतिव्रता भक्ति का अंग व्रज की गोपियों जैसा होना चाहिए। जिस प्रकार गोपियों ने श्रीकृष्ण भगवान के चरणारविंदों का स्पर्श जिस दिन से किया, उस दिन से संसार सम्बंधी सभी सुख उनके लिए विष तुल्य हो गए। जैसे पतिव्रता स्त्री के हृदय में अपने पति के प्रति भक्ति होती है, वैसी ही अनन्य भक्ति जिसे भगवान के प्रति हो, वह तो चाहे इन्द्र के समान रूपवान पुरुष को देखने पर तथा देवता अथवा राजा को देखने पर ऐसा ही माने कि जैसे मैंने किसी सड़े हुए कुत्ते को देख लिया! अथवा विष्टा को देख लिया! यूं घृणित होकर वह अपनी दृष्टि को वापस खींच लेती है। ठीक उसी प्रकार भगवान रहित अन्य सभी मायिक पदार्थों से अनासक्ति पूर्वक दृष्टि समेट लेना ही उत्तम पतिव्रता के अंगवाले भक्त की रीति है। अतः जिस भक्त की वृत्ति एकमात्र भगवान में ही इस प्रकार पतिभाव से जुड़ गई है, उसका मन भगवान को छोड़कर अन्य किसी को देखने से राजी होता ही नहीं है।
\n“तीसरा अंग दासत्व भक्ति का है। ऐसी दासत्व भक्तिवालों को भी अपने इष्टदेव के दर्शन ही प्रिय लगते हैं, और उन्हीं की वार्ता को सुनना प्रिय लगता है, और अपने इष्टदेव का ही स्वभाव प्रिय लगता है और उन्हीं के पास रहना उसे रुचिकर लगता है। ऐसी प्रीति होने पर भी वह अपने इष्टदेव की सेवा तथा प्रसन्नता के लिए रात-दिन यही इच्छा करता रहता है कि, ‘मेरे इष्टदेव यदि मेरे लिए कोई आज्ञा करें, तो अत्यन्त ही हर्षपूर्वक उसका मैं पालन करूँ।’ फिर इष्टदेव की आज्ञा से वह भक्त चाहे दूर रहना हो, वह अति प्रसन्नतापूर्वक दूर जाकर रहता है, किन्तु उसका मन खिन्न नहीं हो जाता। और, आज्ञापालन में ही परम आनन्द अनुभव करता है। ऐसी स्थिति ही दासत्व भक्ति की उत्तम स्थिति है। ऐसी दासत्व भक्तिवाले तो आज गोपालानन्द स्वामी और मुक्तानन्द स्वामी हैं।
\n“उपरोक्त तीनों अंगवाले भगवान के भक्तों में उत्तम, मध्यम तथा कनिष्ठ स्तर देखे जाते हैं। जो भक्त इन अंगों से बाह्य है, वे केवल पामर कहलाते हैं। इसलिए, यही उचित है कि इन तीनों अंगों में से किसी भी एक अंग के परिपूर्ण होने पर ही देह का त्याग करना उचित है। परन्तु जिसे इन तीनों में से एक भी सिद्ध नहीं हुआ और देहत्याग का समय आ गया, वह उचित नहीं है। भले ही उसे पाँच दिन और अधिक जीना हो, जीकर भी अपने अज्ञान को मिटाकर इन तीनों अंगों में से किसी भी एक की दृढ़ता करके प्राणोत्सर्ग करे, यही उचित है।
\n“और, इस जीव का तो ऐसा स्वभाव ही विपरीत दिखता है कि जब वह गृहस्थाश्रम में रहता है, तब उसे संसार त्याग करना अच्छा लगता है और संसार को छोड़कर त्यागी हो जाता है, तब उसकी सांसारिक सुख की इच्छाएँ बलवती होने लगती हैं। इसलिए, भगवान के दृढ़ आश्रित को ऐसे उलटे स्वभाव का परित्याग करके अपनी समूची मनमानी छोड़कर भगवान का भजन करते रहना चाहिए। भगवान के सिवा अन्य समस्त वासनाओं को नष्ट करके ही प्राणत्याग करना उचित है। और, जिसको भगवान में अतिशय प्रीति न हो, उसे आत्मविचार द्वारा आत्मनिष्ठा को ही सुदृढ़ करते रहना चाहिए। क्योंकि जो भगवान का भक्त हो, उसे या तो आत्मनिष्ठा सुदृढ़ होनी चाहिए, या भगवान में अतिशय दृढ़ प्रीति बनाए रखनी चाहिए। इन दोनों अंगों में से जिसका एक भी अंग अतिशय सुदृढ़ नहीं है, उसे सत्संग के नियमों का दृढ़तापूर्वक पालन करते रहना चाहिए तभी वह ‘सत्संगी’ रह सकेगा; अन्यथा सत्संग से विमुख होकर वह पथभ्रष्ट हो जाएगा।
\n“और, एक बात यह भी है कि भगवान के भक्त को जिस-जिस प्रकार के दुःखों का सामना करना पड़ता है, उन दुःखों को देनेवाला काल, कर्म और माया में से कोई भी नहीं है, किन्तु स्वयं भगवान ही अपने भक्त का धैर्य देखने के लिए इन दुःखों को प्रेरित करते हैं। जैसे कोई पुरुष पर्दे के पीछे रहकर आगे की ओर देखता है, वैसे ही भगवान भी भक्त के हृदय में रहकर उसके धैर्य को देखते रहते हैं। लेकिन काल, कर्म और माया की क्या मजाल है कि वे भगवान के भक्त को पीड़ित कर सकें? वह तो भगवान की ही ऐसी इच्छा है, ऐसा समझकर भगवान के भक्त को आनंदमग्न रहना।”
\nफिर मुक्तानन्द स्वामी ने प्रश्न किया, “हे महाराज! आपने जो तीनों अंगों की बात कही, वह तो अति सूक्ष्म है और दुर्बोध भी है, जो किसी को ही समझ में आ सकती है और कुछ लोग ही इसके अनुसार आचरण कर सकते हैं। लेकिन सभी इसके अनुसार वर्तन नहीं कर सकते। और, इस सत्संग में तो लाखों मनुष्य हैं, उन सभी के लिए यह बात समझना कठिन है। अतः उन सभी का श्रेय किस प्रकार हो सकता है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “यदि कोई इस बात को समझ नहीं पाया, तो उसे यह करना चाहिए कि ये तीनों गुण जिसने सिद्ध किए हों, ऐसे हरिभक्त का दासानुदास होकर वह उसकी आज्ञा में रहे। ऐसा करने पर वह कुछ भी नहीं समझने पर भी मृत्यु से पूर्व जीते जी भगवान का पार्षद बन चुका है! और कृतार्थ भी हो चुका होता है। और, इस संसार में भगवान तथा भगवान के भक्त की महिमा अति अपार है, सो चाहे कैसा ही पामर और पतित जीव क्यों न हो, फिर भी भगवान या भगवान के भक्त का आश्रित हुआ, तो वह जीवात्मा कृतार्थ हो जाती है; ऐसी भगवान तथा भगवान के भक्त की महिमा है। अतः जिसको भगवान के भक्त की सेवा प्राप्त हुई है, उसे निर्भय होकर रहना चाहिए।
\n“हमने जो इन तीनों गुणों की वार्ता कही है, वह बहुधा ये मुक्तानन्द स्वामी के लिए कही है। मुक्तानन्द स्वामी पर हमें बहुत स्नेह है। उनके शरीर में (क्षय) रोग है, अतः हम समझते हैं कि उनमें किसी प्रकार का कोई दोष न रह जाए! इसी कारण हमने यह वार्ता कही है।”
\nयह सुनकर मुक्तानन्द स्वामी ने भी कहा कि, “हे महाराज! मैंने भी यही जाना है कि आपने मेरे लिए ही यह वार्ता कही है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/195.mp3" }, { "english_title": "Gaining Strength", "english_text": "On Māgshar vadi 2, Samvat 1881 [8 December 1824], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting in His place of residence in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. At that time, Bhajanānand Swāmi was reading the Shrimad Bhāgwat before Shriji Mahārāj, and other paramhansas as well as devotees from various places had also gathered before Him in an assembly.
\nThereupon Muktānand Swāmi asked, “The thought which rests between the drashtā and the drashya keeps the drashtā and drashya separated. In this, what should be understood as the consciousness of the jiva and what should be understood as the consciousness of the antahkaran?”
\nShriji Mahārāj replied, “It seems to Me that if one’s jiva has become extremely powerful, then the vruttis of one’s antahkaran are, in fact, the vruttis of one’s jiva. These vruttis seem to be divided into four categories, according to the four respective functions of the antahkaran. Thus, the consciousness in the indriyas and antahkaran is that of the jiva itself. Therefore, the jiva allows the indriyas and antahkaran to apply themselves wherever it is appropriate to do so and restricts them from doing as they please where it is inappropriate to do so. In fact, if one’s jiva has become very powerful, one would not even have impure dreams. On the other hand, if one’s jiva is lacking in strength, then one should follow the principle of Sānkhya and behave only as the ātmā - the drashtā - but one should not associate with one’s indriyas and antahkaran. By behaving as the ātmā in this way, one’s jiva gains great strength.
\n“There is, however, an even greater method than this to gain strength. If a person has love for God and His Sant, possesses intense shraddhā in serving them, and also engages in the nine types of bhakti, then his jiva will instantly gain strength. Thus, for making the jiva stronger, there is no method comparable to that of serving God and His Bhakta.”
\nShriji Mahārāj then said, “I shall now tell you a personal principle of Mine.” So saying, He continued, “When I became ill in the year of 1869, I saw Kailās and Vaikunth, and I also saw Myself riding on Nandishwar and riding on Garud. However, I did not find any pleasure in those powers. Thereafter, I began to behave only as the ātmā, whereupon all disturbances subsided. But then I thought, ‘Much better than behaving as the ātmā is to stay within the fellowship of God and His devotees.’ I then became afraid, ‘What if by behaving as the ātmā, I cannot return to this body again?’ Thus, to stay within the fellowship of God and His devotees and thus be able to serve them in whichever way possible is indeed the very best spiritual endeavor.”
\nThereafter Shriji Mahārāj explained, “Countless types of mental and physical suffering arise during the final moments of a person’s life. But when one has the darshan of God and His Sant, all those miseries are expelled. Such is the greatness of God and His Bhakta. In actual fact, the Bhakta of God is indeed nothing but a form of Brahma. That is why one should never perceive human traits in him.
\n“In addition, with the devotees of God, one should behave in the same manner as family members do amongst themselves. For example, even if a person scolds his own family members out of affection, or if they happen to scold him, grudges still do not develop in their hearts. With devotees of God, one should behave in the same manner. On the other hand, if a person does develop a grudge with God or His devotees, I do not even like to look at him. In fact, My anger with such a person never subsides. Moreover, those in this world who commit the five grave sins can still be redeemed someday, whereas one who spites devotees of God can never be redeemed.
\n“Thus, there is no merit greater than that of serving devotees of God, and there is no sin graver than that of spiting devotees of God. Therefore, if one wishes to make one’s jiva powerful, then one should sincerely serve God and His devotees by thought, word and deed.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "બળ પામવાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૧ના માગશર વદિ ૨ બીજને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં પોતાના ઉતારાને વિષે વિરાજમાન હતા ને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ ભજનાનંદ સ્વામી શ્રીમદ્ભાગવતનો પાઠ કરતા હતા ને પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! દૃષ્ટા ને દૃશ્યના મધ્યમાં જે વિચાર રહે છે, તે દૃષ્ટાને ને દૃશ્યને જુદાં જુદાં રાખે છે. એમાં જીવનું જાણપણું કયું જાણવું ને ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણનું જાણપણું કયું જાણવું?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “અમને તો એમ જણાય છે જે, જેનો જીવ અતિશય બળને પામ્યો હોય તેને તો અંતઃકરણની વૃત્તિઓ તે જીવની જ વૃત્તિ છે. અને તેના ચાર ક્રિયાએ કરીને ચાર વિભાગ જણાય છે. અને તે અંતઃકરણમાં ને ઇન્દ્રિયોમાં જાણપણું છે તે જીવનું જ છે; તે ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણને જ્યાં ઘટિત હોય ત્યાં ચાલવા દે ને જ્યાં ઘટિત ન હોય ત્યાં ન ચાલવા દે. અને જેનો જીવ અતિશય બળને પામ્યો હોય તેને તો ભૂંડું સ્વપ્ન પણ આવે નહીં. અને જેનો જીવ નિર્બળ હોય, તેને તો સાંખ્યના મતને અનુસરીને એક દૃષ્ટા એવો જે પોતાનો આત્મા તે આત્માપણે રહેવું પણ ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણ ભેળું ભળવું નહીં. એવી રીતે સત્તારૂપ રહેતાં થકાં એનો જીવ બળને પામે છે. અને એથી પણ બળ પામવાનો એક અતિશય મોટો ઉપાય છે જે, ભગવાન ને ભગવાનના જે સંત તેને વિષે જેને પ્રીતિ હોય, ને તેની સેવાને વિષે અતિશય શ્રદ્ધા હોય, ને ભગવાનની નવધા ભક્તિએ યુક્ત હોય, તેના જીવને તો તત્કાળ અતિશય બળ આવે છે. માટે જીવને બળ પામવાને અર્થે ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તની સેવા બરોબર બીજો કોઈ ઉપાય નથી.
\n“અને વળી અમે અમારા અંતરની વાર્તા કહીએ જે, જ્યારે અમે અગણોતરાની સાલમાં માંદા થયા હતા ત્યારે કૈલાસ ને વૈકુંઠ દેખ્યામાં આવ્યાં ને નંદીશ્વરની અસવારી ને ગરુડની અસવારી પણ અમે કરી. એમ અમારા દીઠામાં આવ્યું, પણ તે સામર્થીમાં અમને કાંઈ સારું લાગ્યું નહીં. પછી તો અમે કેવળ સત્તારૂપે રહેવા માંડ્યું ત્યારે સર્વે ઉપાધિની શાંતિ થઈ. પછી તેમાં પણ અમને વિચાર થયો જે, ‘સત્તારૂપે રહેવું તેથી પણ ભગવાન ને ભગવાનના ભક્ત ભેળે દેહ ધરીને રહેવું એ શ્રેષ્ઠ છે.’ માટે અમને એમ બીક લાગી જે, ‘રખે સત્તારૂપે રહીએ ને પાછો દેહ ન ધરાય!’ માટે દેહ ધરીને ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તની ભેળે રહીએ ને તેને અર્થે જે સેવા બની આવે તે જ અતિશય શ્રેષ્ઠ સાધન છે. અને જ્યારે જીવને અંત સમો આવે છે ત્યારે અનંત જાતની આધિ ને વ્યાધિ પ્રકટ થાય છે. પછી ભગવાન કે ભગવાનના સંતનું જ્યારે દર્શન થાય છે ત્યારે સર્વે દુઃખનો નાશ થઈ જાય છે. એવો ભગવાનનો ને ભગવાનના ભક્તનો મહિમા મોટો છે. અને ભગવાનના ભક્ત છે તે તો કેવળ બ્રહ્મની જ મૂર્તિઓ છે, એને વિષે તો મનુષ્યભાવ લાવવો જ નહીં. અને જેમ પોતાના દેહનાં કુટુંબી હોય છે ને તેને તેના હેતને અર્થે આપણે વઢીને કહીએ ને આપણને તે વઢીને કહે પણ અંતરમાં કોઈને આંટી પડતી નથી; તેમ ભગવાનના ભક્ત સંગાથે વર્ત્યું જોઈએ. અને જેને ભગવાન ને ભગવાનના ભક્ત સંગાથે આંટી પડી જાય છે તે તો અમને દીઠો પણ ગમતો નથી ને તે ઉપરથી રીસ પણ કોઈ દિવસ ઊતરતી નથી. અને આ સંસારમાં પંચ મહાપાપના કરનારાનો કોઈ દિવસ છૂટકો થાય પણ ભગવાનના ભક્તના દ્રોહના કરનારાનો કોઈ દિવસ છૂટકો થતો નથી. માટે ભગવાનના ભક્તની જે સેવા કરવી તે બરોબર કોઈ પુણ્ય નથી ને ભગવાનના ભક્તનો દ્રોહ કરવો તે બરોબર કોઈ પાપ પણ નથી. માટે જેને પોતાના જીવને બળવાન કરવો હોય તેને તો ભગવાન કે ભગવાનના ભક્તને મન-કર્મ-વચને શુદ્ધભાવે કરીને સેવવા.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "आत्मा को बलवान करने का उपाय", "hindi_text": "संवत् १८८१ में मार्गशीर्ष कृष्णा द्वितीया (८ दिसम्बर, १८२४) को श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में अपने निवास स्थान पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष भजनानन्द स्वामी श्रीमद्भागवत का पाठ कर रहे थे। तथा परमहंसों एवं विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने प्रश्न किया कि, “हे महाराज! द्रष्टा (आत्मा) तथा दृश्य (देह और इन्द्रियों) के मध्य में जो विचार रहा है, वह द्रष्टा तथा दृश्य को अलग-अलग रखता है। इस प्रक्रिया में हमें जीव का ज्ञातृत्व कौनसा समझना चाहिए, तथा इन्द्रियों एवं अन्तःकरण का ज्ञातृत्व कौनसा समझना चाहिए?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “हमें ऐसा प्रतीत होता है कि जिसकी आत्मा अतिशय बलवान हुई हो, उसके लिए अन्तःकरण की वृत्तियाँ जीव की ही वृत्तियाँ हैं। चार क्रियाओं द्वारा अन्तःकरण के चार विभाग (मन, बुद्धि, चित्त, अहंकार) प्रतीत होते हैं। उस अन्तःकरण तथा इन्द्रियों में जो ज्ञातृत्व है, वह जीव का ही ज्ञातृत्व है; जो इन्द्रियाँ एवं अन्तःकरण को जहाँ घटित हों, वहाँ प्रवृत्त होने देता है तथा जहाँ उचित न हो वहाँ उन्हें प्रवृत्त नहीं होने देता। यहाँ वास्तविकता यह है कि जिसकी आत्मा ने अतिशय बल प्राप्त कर लिया हो, उसे तो बुरा स्वप्न तक नहीं आता। और, जिसकी आत्मा निर्बल हो, उसे तो सांख्य मतानुसार द्रष्टा जो अपनी आत्मा है, उस आत्मभाव से ही रहना चाहिए, किन्तु इन्द्रियों तथा अन्तःकरण के भावों में तद्रूप नहीं होना चाहिए। इस प्रकार आत्मसत्तारूप रहने से उसकी आत्मा बलवान होती है।
\n“इससे भी अधिक आत्मा में बल प्राप्त करने का एक बहुत बड़ा उपाय यह है कि भगवान तथा भगवान के सन्त से जिन्हें प्रीति बंध गई हो, और उनकी सेवा में जिनको प्रगाढ़ श्रद्धा रहती हो एवं जो भगवान की नवधा भक्ति से युक्त हो, उसकी आत्मा तत्काल अतिशय बल प्राप्त कर लेती है। अतः जीवात्मा को बल प्राप्त करने के लिए भगवान तथा भगवान के भक्त की सेवा के बराबर अन्य कोई उपाय नहीं है।
\n“अब हम अपने अंतर की बात कहते हैं कि जब हम आषाढ़ी संवत् १८६९ में बीमार पड़ गए थे, तब हमें कैलास तथा वैकुंठ दृष्टिगोचर हुए थे। उस समय हमें दिखाई दिया कि हमने नन्दीश्वर और गरुड़ की सवारी भी की। परन्तु हमें उस सामर्थ्य में कुछ भी अच्छा नहीं लगा। इसके पश्चात् हम केवल आत्मसत्तारूप रहने लगे। तब सभी झंझटों का अन्त हो गया। फिर भी, हमें ऐसा विचार हुआ कि आत्मसत्तारूप रहने से भी बढ़कर तो यही श्रेष्ठ है कि देह धारण करके भगवान तथा भगवान के भक्त के साथ रहना। तब हमें ऐसा भय हुआ कि कहीं आत्मसत्तारूप रहने से देह धारण करना असंभव न हो जाए। अतः देह-धारण करके भगवान तथा भगवान के भक्त की संगति में रहें और उनकी जो कुछ भी सेवा हो जाए वही अत्यन्त श्रेष्ठ साधन है।
\n“यह बात भी है कि जब मनुष्य का अन्त समय आ जाता है तब अनेक प्रकार की आधि-व्याधियाँ उत्पन्न हो जाती हैं। बाद में जब भगवान तथा भगवान के सन्त के दर्शन होते हैं, तब समस्त दुःखों का नाश हो जाता है। इस प्रकार भगवान तथा भगवान के भक्त की बड़ी महिमा है। और, भगवान के भक्त तो वास्तव में ब्रह्म की ही मूर्तियाँ हैं। उनके सम्बंध में मनुष्यभाव रखना ही नहीं चाहिए। जिस प्रकार हम अपने दैहिक कुटुम्बीजनों के हित के लिए उन्हें डाँटते हैं और वे हमें डाँटते हैं, फिर भी मन में किसी भी तरह का मनमुटाव नहीं रहता, वैसा ही सम्बंध भगवान के भक्तों के साथ होना चाहिए।
\n“जिसे भगवान तथा भगवान के भक्त के साथ मनमुटाव हो जाता है, उसके प्रति हमें देखना भी पसंद नहीं है। उस पर से हमारा रोष भी कभी शान्त नहीं होता। और, इस संसार में पंचमहापाप करनेवालों का कभी छुटकारा हो सकता है, किन्तु भगवान के भक्त का द्रोह करनेवालों का कभी भी छुटकारा नहीं हो सकता। इसलिए, भगवान के भक्त की सेवा करनी इससे बढ़कर कोई अन्य पुण्य नहीं है, और भगवान के भक्त का द्रोह करना इससे बढ़कर कोई अन्य पाप नहीं है। अतः जिसे अपनी जीवात्मा को बलवान बनाना हो, वह भगवान तथा भगवान के भक्त की मन, कर्म और वचन द्वारा शुद्धभाव से सेवा करता रहे, यही उपाय है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/196.mp3" }, { "english_title": "Purushottam Bhatt’s Question", "english_text": "On Posh sudi 7, Samvat 1881 [27 December 1824], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a cushion with a cylindrical pillow that had been placed on a large, decorated cot on the veranda outside the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Swayamprakāshānand Swāmi asked, “Mahārāj, are all avatārs of God equal, or are there distinctions among them?”
\nShriji Mahārāj explained, “After listening to and analytically pondering over all of the scriptures written by Vyāsji, the conclusion I have reached regarding the avatārs of God - such as Matsya, Kachchha, Varāh, Nrusinh, etc. - is that Shri Krishna Bhagwān is the source of them all. That is to say, Shri Krishna Bhagwān is not an avatār like the other avatārs but is himself the source of all avatārs. That very Shri Krishna Bhagwān is our ishtadev. His divine incidents are comprehensively narrated in the tenth canto of the Shrimad Bhāgwat Purān. In fact, I have also considered it as a great authority in our Uddhav Sampradāy.
\n“As all other avatārs are also of Shri Krishna Bhagwān, we should respect those avatārs and all scriptures which expound those avatārs. Nevertheless, we should primarily respect only Shri Krishna Bhagwān and the scriptures which expound him.”
\nThereafter Purushottam Bhatt asked a question, “God created this world for the liberation of the jivas. But would it not have been possible for God, without creating this world, to grant liberation to the jivas while they were dormant in the womb of māyā? Instead, why does He take the trouble of creating this whole world? That is the question.”
\nShriji Mahārāj replied, “Bhagwān Shri Krishna Purushottam is the sovereign ruler and is eternal. He is forever present on his throne in his Akshardhām. Within the refuge of that Akshardhām reside countless millions of brahmānds. For example, a king who rules over the whole world owns innumerable villages, and of those, if one or two were to become desolate, or if one or two became populated, he would not even take notice. Similarly, Shri Krishna Bhagwān is the lord of countless millions of brahmānds. Those brahmānds, however, are not destroyed all at once. Thus, if one or two brahmānds are destroyed, God would not even take note of it.
\n“In addition, the birth of that Shri Krishna Bhagwān from Devkiji is, strictly speaking, only for the sake of narration, because in actual fact, he is forever beyond birth.
\n“Furthermore, by its vyatirek nature, the Akshardhām of Shri Krishna Bhagwān transcends Prakruti-Purush, and by its anvay nature it pervades everywhere - just as ākāsh by its anvay nature is present everywhere and by its vyatirek nature transcends the four bhuts. So it is for Shri Krishna Bhagwān’s Akshardhām.
\n“Moreover, Shri Krishna Bhagwān forever dwells within that abode. But despite being present in Akshardhām, he also grants darshan to whomever, wherever and in whichever way it is necessary. He speaks to whomever it is necessary to speak to and even touches whomever it is necessary to touch. Just as one who has attained yogic powers can - while remaining in one place - see for thousands of miles and hear talks from thousands of miles away, similarly, despite being in his Akshardhām, God also reveals himself in the countless millions of brahmānds wherever there is a need to be revealed. Nevertheless, he himself is still always present in his Akshardhām. The fact that he remains in one place and yet reveals himself in countless places is a demonstration of his yogic powers - just as during the rās episode, when he assumed as many forms as there were gopis. This use of God’s yogic powers to remain in one place and at the same time to appear in countless places is itself his pervasive form. But unlike ākāsh, he does not pervade without possessing a form.
\n“Moreover, by the yogic powers of God, the 500 million-yojan surface of the pruthvi becomes the size of a sub-atomic particle at the time of dissolution. Then, at the time of creation, from being subatomic in size, the pruthvi again becomes 500 million yojans large. Also, thunder, lightning and dense clouds of rain appear in the monsoon season. These and all other such wonders are all due to the yogic powers of God.
\n“That Shri Krishna Bhagwān is worthy to be worshipped by spiritual aspirants in every way. Because while the other avatārs possessed the grandeur of maybe one or two powers, Shri Krishna Bhagwān possesses all powers. After all, Shri Krishna Bhagwān is not only amorous, he is also a renunciant; he possesses gnān and is also the sovereign ruler; he is a coward as well as brave. He is extremely compassionate and is a master of all yogic powers. He is very strong, as well as very deceptive. In this respect, then, only Shri Krishna Bhagwān possesses all powers.
\n“It is in Shri Krishna Bhagwān’s Akshardhām that the countless millions of brahmānds are supported forever. Of those, when the 100-year lifespan1 of a particular brahmānd expires, that brahmānd is destroyed. From this, it is clear that not all brahmānds are destroyed at the same time.2 So, if other brahmānds are still present at the time of dissolution, why should God grant liberation to the jivas at that time? This is the answer to the question.”
\nIn this way, Shriji Mahārāj indirectly revealed Himself as Purushottam. Upon hearing this, all of the devotees realized that that same Shri Krishna Purushottam is, in fact, the son of Dharma and Bhakti - Shriji Mahārāj.
", "english_footnote": "1. The 100-year lifespan referred to here is the lifespan of Brahmā.
\n2. According to Shriji Maharaj’s principle, all of the brahmānds are destroyed during the ātyantik pralay. (Vachanamrut Gadhada I-12, Bhugol-Khagol) During prākrut pralay, however, one brahmānd is destroyed, whereas the other brahmānds who have not reach the end of their lifespan continue to exist. Therefore, Shriji Maharaj is speaking in reference to the prākrut pralay in answering the question and not in reference to an ātyantik pralay.
", "gujarati_title": "પુરુષોત્તમ ભટ્ટના પ્રશ્નનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૧ના પોષ સુદિ ૭ સાતમને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિરની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર ગાદીતકિયા નંખાવીને ઉત્તરાદે મુખારવિંદે વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી સ્વયંપ્રકાશાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! ભગવાનના જે અવતાર છે તે સર્વે સરખા જ છે કે તેમાં અધિક-ન્યૂનભાવ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “અમે વ્યાસજીના કરેલા જે સર્વે ગ્રંથ તે સાંભળ્યા ને પછી પૂર્વાપર વિચારીને જોયું ત્યારે તેમાંથી અમને એમ સમજાયું છે જે, મત્સ્ય, કચ્છ, વરાહ, નૃસિંહાદિક જે ભગવાનના અવતાર છે, તે સર્વે અવતારના અવતારી તે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન છે, પણ બીજા અવતારની પેઠે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન તે અવતાર નથી, તે તો અવતારી જ છે. એવા જે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન તે આપણા ઇષ્ટદેવ છે. અને તે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનનાં ચરિત્ર શ્રીમદ્ભાગવત પુરાણના દશમ સ્કંધને વિષે સંપૂર્ણ કહ્યાં છે; માટે આપણા ઉદ્ધવ સંપ્રદાયને વિષે અમે દશમ સ્કંધને અતિશય પ્રમાણ કર્યો છે. અને બીજા જે સર્વે અવતાર તે પણ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનના જ છે. માટે એ અવતાર ને એ અવતારના પ્રતિપાદન કરનારા જે ગ્રંથ તે સર્વેને આપણે માનવા, પણ વિશેષે કરીને તો શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન ને તેના પ્રતિપાદન કરનારા જે ગ્રંથ તેને જ માનવા.”૧૪૪
\nપછી પુરુષોત્તમ ભટ્ટે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “ભગવાન જીવના કલ્યાણને અર્થે આ જગતને સૃજે છે, તે વિશ્વ ન રચ્યું હોય ને માયાના ઉદરમાં જીવ હોય તેનું ભગવાન કલ્યાણ કરે તો શું ન થાય જે, આટલો વિશ્વ સૃજવાનો ભગવાન દાખડો કરે છે? એ પ્રશ્ન છે.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે,૧૪૫ “ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પુરુષોત્તમ છે તે તો રાજાધિરાજ છે અને અખંડમૂર્તિ છે અને પોતાનું અક્ષરધામરૂપી જે તખત તેને વિષે સદા વિરાજમાન છે. અને તે અક્ષરધામને આશ્રિત અનંત કોટિ બ્રહ્માંડ રહ્યાં છે. તે જેમ કોઈક મોટો ચક્રવર્તી રાજા હોય ને તેને અસંખ્ય ગામડાં હોય, તેમાંથી એક-બે ગામ ઉજ્જડ થયાં હોય અથવા વસ્યાં હોય પણ તે તો તે રાજાની ગણતીમાં પણ ન હોય. તેમ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન તે અનંત કોટિ બ્રહ્માંડના પતિ છે, તે બ્રહ્માંડોનો કાંઈ એકસામટો પ્રલય થતો નથી અને તેમાંથી એકાદા બ્રહ્માંડનો પ્રલય થાય તે તો ભગવાનની ગણતીમાં પણ નથી. અને તે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનનો દેવકીજી થકી જે જન્મ તે તો કથનમાત્ર છે અને એ શ્રીકૃષ્ણ તો સદા અજન્મા છે. અને તે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનનું જે અક્ષરધામ છે, તે વ્યતિરેકપણે તો પ્રકૃતિપુરુષ થકી પર છે અને અન્વયપણે કરીને તો સર્વે ઠેકાણે છે. જેમ આકાશ છે તે અન્વયપણે કરીને તો સર્વત્ર છે અને વ્યતિરેકપણે તો ચાર ભૂત થકી પર છે, તેમ જ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનનું અક્ષરધામ છે. અને તે ધામને વિષે ભગવાન અખંડ વિરાજમાન રહે છે. અને તે ધામમાં રહ્યા થકા અનંત કોટિ જે બ્રહ્માંડ છે તેને વિષે જ્યાં જેને જેમ દર્શન દેવું ઘટે ત્યાં તેને તેમ દર્શન દે છે અને જે સાથે બોલવું ઘટે તે સાથે બોલે છે અને જેનો સ્પર્શ કરવો ઘટે તેનો સ્પર્શ કરે છે. જેમ કોઈક સિદ્ધપુરુષ હોય તે એક ઠેકાણે બેઠો થકો હજારો ગાઉ દેખે ને હજારો ગાઉની વાર્તાને સાંભળે, તેમ ભગવાન પોતાના અક્ષરધામમાં રહ્યા થકા અનંત કોટિ બ્રહ્માંડને વિષે જ્યાં જેમ જણાવું ઘટે ત્યાં તેમ જણાય છે અને પોતે તો સદા પોતાના અક્ષરધામમાં જ છે. અને એક ઠેકાણે રહ્યા થકા જે અનંત ઠેકાણે જણાય છે તે તો પોતાની યોગકળા છે. જેમ રાસમંડળને વિષે જેટલી ગોપીઓ તેટલા જ પોતે થયા.૧૪૬ માટે એક ઠેકાણે રહ્યાં થકાં જે અનંત ઠેકાણે દેખાવું એ જ ભગવાનનું યોગકળાએ કરીને વ્યાપકપણું છે; પણ આકાશની પેઠે અરૂપપણે કરીને વ્યાપક નથી. અને જે ભગવાનની યોગમાયાએ કરી પચાસ કરોડ યોજન જે પૃથ્વીનું મંડળ છે તે પ્રલયકાળને વિષે પરમાણુરૂપ થઈ જાય છે અને તે પૃથ્વી પાછી સૃષ્ટિકાળને વિષે પરમાણુમાંથી પચાસ કરોડ યોજન થાય છે. અને ચોમાસું આવે છે ત્યારે ગાજવીજ ને મેઘની ઘટા થઈ આવે છે. એ આદિક સર્વે આશ્ચર્ય તે ભગવાનની યોગમાયાએ કરીને થાય છે.
\n“એવા જે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન તે મુમુક્ષુને સર્વ પ્રકારે ભજન કરવા યોગ્ય છે. શા માટે જે, બીજા અવતારને વિષે તો એક કે બે કળાનો પ્રકાશ હોય છે અને શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનને વિષે તો સર્વ કળાઓ છે. માટે એ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન તો રસિક પણ છે ને ત્યાગી પણ છે ને જ્ઞાની પણ છે ને રાજાધિરાજ પણ છે ને કાયર પણ છે ને શૂરવીર પણ છે અતિશય કૃપાળુ પણ છે ને યોગકળાને વિષે પ્રવીણ છે ને અતિશય બળિયા પણ છે ને અતિશય છળિયા પણ છે. માટે સર્વે કળાએ સંપન્ન તો એક શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન જ છે. અને તે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનનું જે અક્ષરધામ તેને આશ્રિત જે અનંત કોટિ બ્રહ્માંડ તે પણ સદાય રહે છે. તેમાંથી જે બ્રહ્માંડની સો વર્ષની આવરદા પૂરી થાય તે બ્રહ્માંડનો નાશ થાય, તેણે કરીને કાંઈ સર્વે બ્રહ્માંડનો નાશ થતો નથી. માટે પ્રલયકાળમાં શા સારુ કલ્યાણ કર્યું જોઈએ? સર્વે બ્રહ્માંડ વસે જ છે તો!૧૪૭ એવી રીતે એ પ્રશ્નનું સમાધાન છે.” એવી રીતે પરોક્ષપણે પોતાના પુરુષોત્તમપણાની વાર્તા શ્રીજીમહારાજે કરી. તેને સાંભળીને સર્વે હરિભક્ત એમ જાણતા હવા જે, એ જ જે શ્રીકૃષ્ણ પુરુષોત્તમ તે જ આ ભક્તિધર્મના પુત્ર શ્રીજીમહારાજ છે.
", "gujarati_footnote": "૧૪૪. શ્રીકૃષ્ણ મિષે તમામ અવતારો સમાન ન સમજવા તેવો અહીં આશય છે. વચ. લો. ૧૪માં પણ અવતારોની સામર્થીમાં તારતમ્ય અંગેનાં વચનો પ્રાપ્ત થાય છે.
\n૧૪૫. પુરુષોત્તમ ભટ્ટને ઉદ્દેશીને અહીં જે શ્રીકૃષ્ણ તથા અક્ષરધામ વગેરેનું વર્ણન કરાયું છે તે અવતારી પુરુષોત્તમ નારાયણનો પોતાનો જ મહિમા છે અને પોતાના ધામનું જ વર્ણન છે, પરંતુ પ્રશ્ન પૂછનારને સમાસ થાય તે હેતુથી શ્રીજીમહારાજ અહીં બંને સ્વરૂપો - ગોલોકવાસી શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન અને અક્ષરધામના અધિપતિ પુરુષોત્તમ નારાયણના અવતાર-અવતારી ભેદને દર્શાવ્યા વગર નિરૂપણ કરે છે. ભાગવત, બ્રહ્મવૈવર્તપુરાણ, વિષ્ણુપુરાણ, હરિવંશ વગેરેમાં ગોલોકવાસી શ્રીકૃષ્ણનાં સામર્થ્યનું તથા તેમના ધામનું વર્ણન અહીં જણાવ્યા પ્રમાણે પૂર્ણપણે નથી. અહીં અવતારી તરીકે વર્ણવાયેલો આ મહિમા કેવળ અક્ષરાધિપતિ પુરુષોત્તમ નારાયણનો જ છે.
\n૧૪૬. ભાગવત: ૧૦/૩૩/૨૦.
\n૧૪૭. પ્રાકૃત પ્રલયમાં જે બ્રહ્માંડની સો વરસની આવરદા પૂરી થઈ હોય તેનો જ નાશ થાય છે, અન્ય સર્વે બ્રહ્માંડોનું આયુષ્ય બાકી હોય તો તેનો નાશ ન થતો હોવાથી, “સર્વે બ્રહ્માંડ વસે જ છે તો,” તેમ શ્રીજીમહારાજ જણાવે છે, પરંતુ આત્યંતિક પ્રલયના સંદર્ભમાં જણાવતા નથી. વચ. ગ. પ્ર. ૧૨, વચ. કા. ૭ તથા ભૂગોળ-ખગોળના વચનામૃતોના આધારે સર્વે બ્રહ્માંડોના નાશરૂપ આત્યંતિક પ્રલય પણ વાસ્તવિક રીતે થાય જ છે.
", "hindi_title": "भगवान के स्वरूप की महिमा", "hindi_text": "संवत् १८८१ में पौष शुक्ला सप्तमी (२७ दिसम्बर, १८२४) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के बरामदे में गद्दी-तकिया रखवाकर अपने मुखारविन्द को उत्तराभिमुख करके विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष मुनियों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय स्वयंप्रकाशानन्द स्वामी ने प्रश्न किया, “हे महाराज! भगवान के जो अवतार हैं, वे सब एक समान हैं या फिर उनमें न्यूनाधिक भाव हैं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “हमने व्यासजी द्वारा रचित समस्त ग्रन्थों को सुना, फिर उन पर पूर्वापर विचार करने से हमें ऐसा प्रतीत हुआ कि भगवान के जो मत्स्य, कच्छ, वराह, नृसिंहादि अवतार हैं, उन समस्त अवतारों के अवतारी श्रीकृष्ण भगवान हैं। परन्तु, अन्य अवतारों के समान श्रीकृष्ण भगवान अवतार नहीं, बल्कि अवतारी ही हैं। ऐसे जो श्रीकृष्ण भगवान हैं, वे हमारे इष्टदेव हैं। उन श्रीकृष्ण भगवान के चरित्रों का सम्पूर्ण वर्णन श्रीमद्भागवत पुराण के दशम स्कन्ध में किया गया है। इसलिए, हमने अपने उद्धव-सम्प्रदाय में दशम स्कन्ध को अत्यन्त ही प्रमाणित माना है। अन्य सभी अवतार भी भगवान श्रीकृष्ण के ही हैं। इसीलिए हमें इन अवतारों तथा अवतारों का प्रतिपादन करनेवाले सभी ग्रन्थों को मानना चाहिए, किन्तु विशेषतः श्रीकृष्ण भगवान तथा उनको प्रतिपादन करनेवाले ग्रन्थों को ही मानना चाहिए।”
\nफिर पुरुषोत्तम भट्ट ने पूछा कि, “भगवान जीवों के कल्याण के लिए इस जगत का सृजन करते हैं। यदि विश्व की रचना न की गई हो, और सभी जीव माया के उदर में निवास करके रहे हों, उस समय भगवान जीवों का कल्याण करें तो क्या नहीं हो सकता, कि भगवान विश्व की रचना करने का इतना बड़ा कष्ट उठाते हैं? यही प्रश्न है।”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “भगवान श्रीकृष्ण पुरुषोत्तम राजाधिराज तथा अखंड मूर्ति हैं। वे अपने अक्षरधामरूपी सिंहासन पर सदैव विराजमान रहते हैं। उस अक्षरधाम के आश्रय में अनन्तकोटि ब्रह्मांड रहते हैं। जैसे किसी चक्रवर्ती राजा के असंख्य गाँव हों और उनमें एक-दो गाँव उजड़ गये हो अथवा नये निर्माण हुए हों, वह तो राजा की कोई गिनती में ही नहीं आता। वैसे ही श्रीकृष्ण भगवान अनन्तकोटि ब्रह्मांडों के स्वामी हैं। उन ब्रह्माडों का एकसाथ कभी प्रलय नहीं होता। यदि उनमें से किसी एक ब्रह्मांड का प्रलय हो भी जाए, तो वह भगवान की दृष्टि में नगण्य ही रहता है। उन श्रीकृष्ण भगवान का देवकीजी से जन्म तो कथनमात्र है। वे श्रीकृष्ण सदा अजन्मा हैं। उन श्रीकृष्ण भगवान का जो अक्षरधाम है, वह व्यतिरेकभाव से प्रकृतिपुरुष से परे है तथा अन्वयभाव से वह सर्वत्र है। जिस प्रकार आकाश अन्वयभाव से सर्वत्र विद्यमान रहता है तथा व्यतिरेकभाव से वह चार भूतों से परे है, उसी तरह श्रीकृष्ण भगवान का अक्षरधाम है। उस अक्षरधाम में भगवान अखंड रूप से विराजमान रहते हैं। उस धाम में रहते हुए ही वे अनन्तकोटि ब्रह्मांडों में जहाँ जिसको जैसा दर्शन देना उचित लगे, वहाँ वे उसको वैसा ही दर्शन देते हैं; और जिसके साथ बोलना उचित लगें, उससे बोलते हैं और जिसका स्पर्श करना उचित लगता है, उसका स्पर्श करते हैं। जैसे कोई सिद्ध पुरुष किसी एक ही स्थान पर बैठे रहकर भी हज़ारों कोस दूर तक देखता रहता है और सहस्रों कोस दूर की बात सुन सकता है, वैसे ही भगवान अपने अक्षरधाम में रहते हुए अनन्तकोटि ब्रह्मांडों में जहाँ जैसी आवश्यकता होती है, वहाँ वैसा स्वरूप धारण करते हैं। परन्तु वे स्वयं तो सदा अक्षरधाम में ही निवास करते हैं।
\n“वे एक स्थान पर रहते हुए भी अनेक स्थानों में दिखाई देते हैं। यह उनकी योगकला है। जैसे रासमंडल में जितनी गोपियाँ थीं, उनके साथ उन्होंने उतने ही स्वरूप धारण किए थे। अतः एक ही स्थान में रहते हुए अनेक स्थानों में दिखना, वही भगवान की योगकलात्मक व्यापकता है। परन्तु वे आकाश की तरह अरूपभाव से व्यापक नहीं है। और, भगवान की योगमाया द्वारा पचास करोड़ योजन का पृथ्वीमंडल प्रलयकाल में परमाणुरूप हो जाता है। वह पृथ्वी फिर से सृष्टिकाल में परमाणु में से पचास करोड़ योजन हो जाती है। और, वर्षाकाल आने पर गड़गड़ाहट होती है तथा आकाश में मेघ की घटाएँ छा जाती हैं, इत्यादिक आश्चर्यजनक सभी घटनाएँ भगवान की योगमाया द्वारा घटित होती हैं।
\n“ऐसे जो श्रीकृष्ण भगवान हैं, वे मुमुक्षुओं के लिए सभी प्रकार से भजन करने योग्य हैं। वह इसलिए कि अन्य अवतारों में तो एक या दो कलाएँ प्रकाशित रहती हैं, जबकि श्रीकृष्ण भगवान में सभी कलाएँ विद्यमान रहती हैं। वे श्रीकृष्ण भगवान रसिक भी हैं और त्यागी भी हैं, ज्ञानी भी हैं और राजाधिराज भी हैं, कायर भी हैं और शूरवीर भी हैं, अतिशय कृपालु भी हैं और योगकला में प्रवीण भी हैं, अतिशय बलवान भी हैं और अत्यन्त छलिया भी हैं। इस प्रकार समस्त कलाओं से सम्पन्न एकमात्र श्रीकृष्ण भगवान ही हैं। उन श्रीकृष्ण भगवान के अक्षरधामाश्रित अनन्तकोटि ब्रह्मांडों में से जिसकी एक सौ वर्ष की आयु पूरी हो जाती है, उस ब्रह्मांड का नाश हो जाता है, परन्तु समस्त ब्रह्मांडों का कभी भी नाश नहीं होता। अतएव, प्रलयकाल में ही क्यों कल्याण करेंगे? क्योंकि ब्रह्मांडों का अस्तित्व तो सर्वदा के लिए कहीं न कहीं तो रहता ही है! इस प्रकार, इस प्रश्न का यह समाधान है।”
\nइस प्रकार श्रीजीमहाराज ने परोक्षभाव से अपने पुरुषोत्तमभाव की ही वार्ता कही। जिसे सुनकर समस्त हरिभक्तों ने इस प्रकार जान लिया कि वे जो श्रीकृष्ण पुरुषोत्तम हैं, वे ही भक्ति-धर्म के पुत्र ये श्रीजीमहाराज हैं।
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/197.mp3" }, { "english_title": "The Over-Wise", "english_text": "On Posh sudi 11, Samvat 1881 [1 January 1825], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot near the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen Shriji Mahārāj said, “Please listen, as I wish to speak about God.”
\nThe sādhus, who were singing devotional songs to the accompaniment of a tāl and pakhwāj, stopped singing. They then folded their hands and settled down to listen.
\nThereupon Shriji Mahārāj began, “When God manifests for the liberation of the jivas as an avatār such as Rām, Krishna, etc., He is not infatuated by anything in this world, which is the result of māyā. In fact, due to His transcendental majesty, He behaves absolutely fearlessly. However, for the sake of accepting the bhakti of His devotees, He also quite thoroughly indulges in the panchvishays. Seeing this, those people in the world who are over-wise, perceive faults in God. They think, ‘He maybe called God, but He has more attachment to this world than we do.’ Thinking thus, they consider God to be human, just like themselves, but they do not realize His transcendental greatness. This in itself is God’s māyā.
\n“In fact, even a sādhu who has realized the ātmā and has become brahmarup is not infatuated upon seeing any object of this world. So then, what is surprising about Shri Krishna Bhagwān - who is Parabrahma, and who transcends Brahma - being able to remain uninfluenced by māyā and the results of māyā? He certainly can.”
\nHaving said this, Shriji Mahārāj said, “A sādhu who has attained ātmā-realization also possesses intense vairāgya; due to both of these virtues, he will not become attached to anything in any way. However, if he does not possess bhakti towards God, it is as good as preparing many different types of food dishes but not adding salt; i.e., all would be tasteless. In the same way, without the bhakti of God, ātmā-realization and vairāgya alone are simply useless; one can never attain liberation through them.
\n“Realizing this, Shukji, despite having already become brahmaswarup, studied the Shrimad Bhāgwat and offered profound bhakti to Shri Krishna Bhagwān. Therefore, it is a great shortcoming of one who has ātmā-realization to not have bhakti towards God.
\n“In the same way, if one has bhakti towards God, but does not have the virtues of ātmā-realization and vairāgya, then just as one has love towards God, one will also develop love towards other things. Thus, this is a major shortcoming for those following the path of bhakti.
\n“Now, a perfect devotee of God has thoroughly realized God’s greatness, and thus, everything except God seems insignificant to him. That is why he is not infatuated by anything. Therefore, when one possesses all three virtues of ātmā-realization, vairāgya and bhakti towards God, one can be said to have no deficiencies whatsoever. Such a person is called a devotee with gnān, an ekāntik bhakta and a staunch devotee of God.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "અખતરડાહ્યાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૧ના પોષ સુદિ ૧૧ એકાદશીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિરની સમીપે ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “સાંભળો, ભગવાનની વાર્તા કરીએ.” ત્યારે તાલ-પખાજ લઈને સંત કીર્તન ગાવતા હતા તે છાના રહ્યા અને સર્વે હાથ જોડીને સાંભળવા બેઠા. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જીવના કલ્યાણને અર્થે ભગવાનના રામ-કૃષ્ણાદિક જે અવતાર થાય છે, તેને તો માયાનું કાર્ય એવું જે આ જગત તેમાં કોઈ ઠેકાણે મોહ થતો નથી અને પોતાના અલૌકિક પ્રતાપે કરીને નિઃશંક વર્તે છે. અને પોતાના ભક્તજનની ભક્તિને અંગીકાર કરવાને અર્થે પંચવિષયને પણ સારી પેઠે ભોગવે છે. તેને જોઈને આ સંસારને વિષે જે અખતરડાહ્યા મનુષ્ય છે તે પરમેશ્વરને વિષે દોષ પરઠે છે અને એમ જાણે જે, ‘આ તો પરમેશ્વર કહેવાય છે તો પણ એને આપણા કરતાં પણ વધુ સંસારને વિષે આસક્તિ છે.’ એમ જાણીને ભગવાનને પણ પોતા જેવા મનુષ્ય જાણે છે પણ ભગવાનનો જે અલૌકિક મહિમા તેને જાણતા નથી; એ જ ભગવાનની માયા છે. અને બ્રહ્મસ્થિતિને પામ્યા એવા જે આત્મદર્શી સાધુ તેને પણ આ સંસારને વિષે કોઈ પદાર્થ દેખીને મોહ થતો નથી, તો બ્રહ્મથી પર પરબ્રહ્મ એવા જે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન તેને માયા ને માયાના કાર્ય થકી નિર્લેપ રહેવાય એમાં તે શું કહેવું? એ તો રહેવાય જ. અને આત્મનિષ્ઠાવાળા જે સંત તેને આત્મનિષ્ઠા ને તીવ્ર વૈરાગ્ય એ બે હોય તેણે કરીને કોઈ રીતનું બંધન તો ન થાય, પણ જો તેને ભગવાનને વિષે ભક્તિ ન હોય તો જેમ બહુ પ્રકારનાં ભોજન ને બહુ પ્રકારનાં વ્યંજન કર્યાં હોય ને તેમાં જો એક લવણ ન હોય તો તે સર્વે નકારાં થઈ જાય છે, તેમ ભગવાનની ભક્તિ વિના એકલું જે બ્રહ્મજ્ઞાન છે તથા વૈરાગ્ય છે તે તો નકારું જ છે ને સદા અકલ્યાણકારી જ છે. એમ જાણીને શુકદેવજી બ્રહ્મસ્વરૂપ થયા હતા તો પણ શ્રીમદ્ભાગવતને ભણતા હવા અને શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનને વિષે દૃઢ ભક્તિને કરતા હવા.૧૪૮ માટે આત્મનિષ્ઠાવાળાને જો ભગવાનને વિષે ભક્તિ ન હોય તો એ એને મોટું દૂષણ છે. અને જેને ભગવાનને વિષે ભક્તિ હોય તેને પણ જો આત્મનિષ્ઠા ને વૈરાગ્ય ન હોય, તો જેવી ભગવાનને વિષે પ્રીતિ હોય તેવી બીજા પદાર્થને વિષે પણ પ્રીતિ થઈ જાય. માટે એ ભક્તિમાર્ગવાળાને પણ મોટું દૂષણ છે. અને જે આવો પરિપક્વ ભગવાનનો ભક્ત હોય તેણે તો ભગવાનનો યથાર્થ મહિમા જાણ્યો છે. માટે તેને તો પરમેશ્વર વિના બીજું સર્વે તુચ્છ જણાણું છે, તે સારુ કોઈ પદાર્થમાં તે મોહ પામતો નથી. માટે આત્મનિષ્ઠા, વૈરાગ્ય ને ભગવાનને વિષે ભક્તિ એ ત્રણેય ભેળાં હોય ત્યારે કોઈ જાતની ખોટ ન કહેવાય. અને એવો જે હોય તે તો ભગવાનનો જ્ઞાની ભક્ત કહેવાય, એકાંતિક ભક્ત કહેવાય, અનન્ય ભક્ત કહેવાય.”
", "gujarati_footnote": "૧૪૮. ભાગવત: ૧/૭/૧૦-૧૧.
", "hindi_title": "भक्तिरहित ब्रह्मज्ञान निरर्थक", "hindi_text": "संवत् १८८१ में पौष शुक्ला एकादशी (१ जनवरी, १८२५) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के समीप पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष मुनियों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “सुनिये, भगवान की वार्ता करते हैं।”
\nइस पर ताल-पखावज लेकर कीर्तन कर रहे साधुओं ने कीर्तनगान बन्द किया तथा वे सब हाथ जोड़कर वार्ता सुनने कि लिए बैठ गए।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “जीव के कल्याण के लिए भगवान के जो रामकृष्णादि अवतार होते हैं, उन्हें मायाजन्य इस संसार के किसी भी कार्य से मोह नहीं होता है। वे अपने अलौकिक प्रताप द्वारा निःशंकरूप से कार्यरत रहते हैं। वे अपने भक्तजनों की भक्ति को स्वीकार करने के लिए पंचविषयों को भी अच्छी तरह भोगते हैं। यह देखकर लाल-बुझक्कड़ लोग परमेश्वर में दोष देखते हैं और ऐसा जानते हैं कि, ‘ये तो परमेश्वर कहलाते हैं, तो भी इनको हमारी अपेक्षा संसार में विशेष आसक्ति बनी हुई है।’ ऐसा जानकर वे भगवान को भी अपने जैसा मनुष्य समझने लगते हैं। परन्तु, वे भगवान की अलौकिक महिमा को नहीं जानते। यही भगवान की माया है।
\n“और, ब्रह्मस्थिति को प्राप्त हुए आत्मदर्शी साधुओं को भी इस संसार में किसी भी पदार्थ से मोह नहीं रहता, तब ब्रह्म से भी परे परब्रह्म श्रीकृष्ण भगवान यदि माया तथा मायाजन्य कार्य से निर्लिप्त रहें, तो इसके सम्बंध में कहने की क्या बात है? वे तो निर्लिप्त ही रहते हैं। और, आत्मनिष्ठा वाले सन्त में आत्मनिष्ठा एवं तीव्र वैराग्य, दोनों गुण रहते हैं, जिनके कारण उन्हें किसी भी प्रकार का बन्धन नहीं रहता, फिर भी यदि उनमें भगवान की भक्ति न रहे तो उनका यह आचरण ठीक उसी प्रकार निरर्थक होता है, जिस तरह विविध भोजन तथा अनेक प्रकार के व्यंजनों में यदि नमक न डाला जाए, तो वह स्वादरहित लगते हैं, वैसे ही, भगवान की भक्ति से रहित अकेले ब्रह्मज्ञान एवं वैराग्य दोनों निरर्थक हो जाते हैं और दोनों सदैव अकल्याणकारी ही होते हैं। ऐसा जानकर ही शुकदेवजी ने ब्रह्मस्वरूप होने पर भी श्रीमद्भागवत का अध्ययन किया था तथा वे श्रीकृष्ण भगवान में दृढ़ भक्तिभाव से जुड़े थे। अतः आत्मनिष्ठा रखनेवाले को भगवान की भक्ति न हो, तो उनमें यह एक बड़ा दूषण है।
\n“और जिसे भगवान में भक्ति हो, फिर भी यदि उसमें आत्मनिष्ठा एवं वैराग्य न हों, तो उसे जैसी प्रीति भगवान से होती है, वैसी ही प्रीति किसी अन्य पदार्थ में भी हो जाती है, जो भक्तिमार्गी के लिए भी एक बड़ा दूषण है। और, जो ऐसा परिपक्व भगवद्भक्त होता है, उसने तो भगवान की यथार्थ महिमा को जान लिया है, इसलिए परमेश्वर के बिना सभी पदार्थ उसे तुच्छ लगते हैं, तथा वह परमेश्वर के सिवा अन्यत्र किसी भी पदार्थ पर मोहित नहीं होता। अतएव, जब आत्मनिष्ठा, वैराग्य तथा भगवान में भक्ति ये तीनों की जिसे दृढ़ता हो, उसमें किसी प्रकार की कमी नहीं होगी। जो इन गुणों से युक्त होता है, उसको ही भगवान का ज्ञानी भक्त कहा जाता है, एकांतिक भक्त कहा जाता है तथा अनन्य भक्त कहा जाता है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/198.mp3" }, { "english_title": "Questions to the Senior Sādhus; Holding a Red-Hot Iron Ball", "english_text": "On Posh vadi 1, Samvat 1881 [5 January 1825], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a cushion with a cylindrical pillow that had been placed on a large, decorated cot on the veranda outside the east-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. Garlands of yellow flowers and red guldāvadi flowers adorned His neck, and a tassel of yellow flowers decorated His pāgh. At that time, while some sādhus were singing a Vishnupad to the accompaniment of a sarodā and dukad, munis as well as devotees from various places had gathered before Him in an assembly.
\nAfter the devotional songs had finished, Shriji Mahārāj said, “Today I wish to ask all of the senior sādhus some questions.” Having said this, He directed His first question to Ānand Swāmi. He said, “Suppose there is a person who, despite having little intelligence, recognizes his own faults and does not look at the faults of other devotees; instead, he looks only at their virtues. On the other hand, suppose there is another person who is very intelligent, yet he does not see his own faults. Moreover, he overlooks the virtues of other devotees and looks only at their faults. Why is it that the person with little intelligence finds faults in himself, whereas the person with much intelligence cannot realize his own faults? That is the question.”
\nĀnand Swāmi answered as he thought correct, but he was unable to give a satisfactory reply.
\nSo Shriji Mahārāj explained, “The answer to that is as follows: It is because that person has offended some great devotee of God either in this life or in a past life. As a result of that sin, his intellect has become corrupted. That is why he perceives faults in devotees without being able to realize faults in himself. This is the only answer to that question.”
\nNext, Shriji Mahārāj asked Nityānand Swāmi a question, “Is there only one means to attain God or are there many? You may say that God can be attained by four means - gnān, vairāgya, bhakti and dharma. But if God is attained by these four means, then the principle that liberation can be attained exclusively by seeking the refuge God does not stand.”
\nNityānand Swāmi tried to answer the question in many different ways but was unable to do so satisfactorily.
\nSo Shriji Mahārāj said, “Liberation is only attained by the refuge of God. However, God is very powerful; even the deities such as Brahmā and others live under His command. In fact, out of fear of God, even the causes of all of the brahmānds, namely kāl, māyā, etc., conscientiously follow His commands. Obviously then, a devotee of God should also strictly follow God’s commands; that is the very characteristic of a devotee of God. For this reason, all other spiritual endeavors should also be performed strictly. Thus, liberation is possible only through God, whereas those other spiritual endeavors are for the purpose of pleasing God. That is the only answer to the question.”
\nThen Shriji Mahārāj asked Brahmānand Swāmi, “Does the jiva, which dwells within the body, possess a form or is it formless?”
\nBrahmānand Swāmi replied, “It possesses a form.”
\nHearing this, Shriji Mahārāj queried, “If the jiva did possess a form, then that would mean it has hands and feet, as well as other limbs. However, the Vedstuti chapter of the tenth canto of the Shrimad Bhāgwat states, ‘God created the buddhi, indriyas, man and prāns to enable the jiva to attain liberation.’ If the jiva itself did possess a form, then what would be the need of creating the buddhi, indriyas, man and prāns for it? Therefore, seeing such words in the scriptures, one can only conclude that the jiva is by its inherent nature characterized by eternal existence and consciousness.
\n“The jiva also possesses the kāran body, which is the embodiment of eternal ignorance. Just as a magnetic rock attracts iron and then sticks to the iron, similarly, the jiva has a nature of sticking; thus it sticks to the two māyik bodies - the sthul body and the sukshma body. Then, due to its ignorance, the jiva believes those bodies to be its own. In reality, though, the jiva is not like those bodies at all.”
\nThen Brahmānand Swāmi asked, “After the ignorance of the jiva is dispelled by the bhakti of God, the association between the jiva and the three māyik bodies, i.e., sthul, sukshma and kāran, no longer remains. So when the jiva attains the abode of God, with what type of form does it stay there?”
\nShriji Mahārāj replied, “When the jiva’s ignorance is dispelled, its association with the three māyik bodies is broken. Thereafter, the jiva remains as pure existence and consciousness. Then, by God’s will, the jiva receives a body composed of chaitanya prakruti - which is distinct from the eight types of jad prakruti of God, i.e., pruthvi, jal, etc. With that body, then, it stays in God’s Akshardhām. This is the answer to your question.”
\nThereafter, Shriji Mahārāj asked Gopālānand Swāmi a question, “It is due to the grace of God and His Sant that one can master ashtāng-yoga or realize the ātmā. Why is it, then, that even though God and His Sant are the cause of these, they become secondary, and instead, one’s interest in yoga and ātmā-realization increases?”
\nGopālānand Swāmi replied, “After practising ashtāng-yoga, when one actually masters it, one develops a little conceit. As a result, one becomes somewhat less interested in God.”
\nTo this, Shriji Mahārāj commented, “When a yogi attains God-realization, he also becomes brahmarup, and no form of conceit is possible in Brahma. Thus your answer is not consistent.”
\nGopālānand Swāmi then said, “Mahārāj, I cannot understand this. Please be compassionate and explain it to Me.”
\nSo Shriji Mahārāj began, “It should be understood in the following way: When a person wishes to eradicate his faults, he should eradicate them after consulting the words of the great. For example, if a person has some worldly task to perform, and he wants to accomplish that job extremely well, he should consult some experts. Similarly, such consultation is necessary here as well. For example, Shukji had become brahmaswarup, yet he studied the Shrimad Bhāgwat with great enthusiasm. In fact, even to this very day, he engages in the bhakti of God. Furthermore, the 88,000 rishis, including Shaunak, had become brahmaswarup, yet they too listened to the discourses related to God from Sutpurāni. Thus, one should take guidance from such words to consolidate one’s bhakti.
\n“For those faults which one cannot recognize, one should pray to God: ‘Mahārāj, please be compassionate and destroy whichever faults I may have’ - just as when a man has been accused of something and has no witnesses to disprove the allegation, then he proves his innocence by holding a red-hot iron ball.1 Similarly, if a fault cannot be realized, one should pray to God for the eradication of that fault, which amounts to holding the iron ball. One should eradicate one’s faults in this manner. That is the answer to your question.”2
\nThereafter, Shriji Mahārāj asked Muktānand Swāmi a question, “Suppose a devotee of God has thoroughly realized God, but God does not show him any miracles. Now, if some other performer of magical spells does show him a miracle, would the mind of that devotee waver from God upon seeing this or not?”
\nMuktānand Swāmi replied, “Mahārāj, if a person has absolute faith in God, then he would never have faith in anyone but God. On the other hand, if a person does have faith in someone else, then he does not have faith in God at all. Such a person is merely a superficial devotee; he cannot be called a true devotee of God.”
\nHearing this, Shriji Mahārāj agreed, “That is the exact answer to the question.”
\nFinally, Shriji Mahārāj asked Shuk Muni, “If a devotee of God has attained realization of God and His Sant, then how does he benefit while he is alive, and how does he benefit after he dies?”
\nShuk Muni said, “Mahārāj, that question can be answered only by You.”
\nSo Shriji Mahārāj said, “While alive, a person who has attained God and His Sant spends his days and nights engrossed in spiritual discourses, devotional songs, etc., related to God. He also has the direct realization of his jivātmā, which transcends the three states, as being brahmarup. With the exception of God, he develops vairāgya for all other objects. Also, he discards adharma and abides by dharma.
\n“When that devotee dies, God makes him just like Himself. In fact, God had blessed Brahmā: ‘O Brahmā! By My grace, may you know Me as I am, My glory as it is, and My virtues and actions as they are.’ So just as God had blessed Brahmā, He also grants the same blessings to all of His faithful devotees. In addition, just as God is free from kāl, karma and māyā, in the same way, that devotee of God also becomes free from kāl, karma and māyā. Also, he forever resides in the service of God. This is how that devotee benefits after he abandons his body. That is the answer to the question.”
", "english_footnote": "1. Refers to a custom where an alleged criminal was asked to prove his innocence by holding a red-hot iron ball. If his hands did not develop burns, he was considered innocent.
\n2. Shriji Maharaj explains the reason why God and the Sant become secondary after one masters ashtāng-yoga and attains ātmā-realization. The major reason is that the devotee has not understood how one who has mastered ashtāng-yoga or ātmā-realization behave. Shukdevji and other yogis did not believe fulfillment after attaining ātmā-realization; instead, they engaged in devotion of God. If this is not understood, then Bhagwan and the Sant will become secondary and ātmā-realization becomes primary. Therefore, one needs to understand how the yogis in the past behaved.
\nShriji Maharaj offers 3 solutions here to avoid any deficiencies in spiritual endeavor:
\n1. One needs to look at the life of the Mota-Purush and how he undertakes spiritual endeavors.
\n2. Contemplate on the words of the Mota-Purush and abide by his instruction.
\n3. Pray to Bhagwan and the Sant that one may realize one’s own deficiencies.
", "gujarati_title": "સદ્ગુરુના પ્રશ્નોનું, ગોળો ઝાલ્યાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૧ના પોષ વદિ ૧ પ્રતિપદાને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં ઉગમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર ગાદીતકિયા બિછવાવીને વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પીળાં પુષ્પના ને રાતી ગુલદાવદીનાં પુષ્પના હાર કંઠને વિષે વિરાજમાન હતા ને પીળાં પુષ્પનો તોરો પાઘને વિષે વિરાજમાન હતો અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિમંડળ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nઅને પોતાની આગળ સરોદા ને દૂકડ લઈને સંતમંડળ વિષ્ણુપદ ગાવતા હતા. તે કીર્તનભક્તિ થઈ રહ્યા પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “આજ તો અમારે મોટા મોટા સંતને પ્રશ્ન પૂછવા છે.” એમ કહીને પ્રથમ આનંદ સ્વામીને પૂછતા હવા જે, “કોઈક એવો પુરુષ હોય જે તેને બુદ્ધિ થોડી હોય તો પણ પોતામાં જે દોષ હોય તેને દેખે, અને બીજા હરિભક્તમાં દોષ હોય તેને ન દેખે અને ગુણ હોય તેને જ દેખે. અને બીજો જે પુરુષ છે તેને તો બુદ્ધિ ઘણી છે, તો પણ પોતાના અવગુણને દેખતો જ નથી અને બીજા હરિભક્તને વિષે ગુણનો ત્યાગ કરીને કેવળ દોષ જ દેખે છે. એનું શું કારણ હશે જે, થોડી બુદ્ધિવાળો હોય તે પણ પોતાના દોષને દેખે છે અને ઝાઝી બુદ્ધિવાળો છે તેને પોતાના દોષ સૂઝતા નથી? એ પ્રશ્ન છે.” પછી આનંદ સ્વામીને જેવો સૂઝ્યો તેવો ઉત્તર કર્યો પણ પ્રશ્નનું સમાધાન થયું નહીં. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એનો ઉત્તર એમ છે જે, આ જન્મે અથવા કોઈક જન્માંતરને વિષે એણે કોઈક મોટા ભગવાનના ભક્તનો અપરાધ કર્યો છે, તે પાપે કરીને એની બુદ્ધિ દોષે યુક્ત છે. માટે એને હરિભક્તના દોષ સૂઝે છે ને પોતાના દોષ સૂઝતા નથી. એ જ એનો ઉત્તર છે.”
\nએમ કહીને પછી શ્રીજીમહારાજ નિત્યાનંદ સ્વામીને પ્રશ્ન પૂછતા હવા જે, “ભગવાનને પામ્યાનું એક જ સાધન છે કે ઘણાંક સાધને કરીને ભગવાન પમાય છે? ત્યારે તમે એમ કહેશો જે, ‘જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ભક્તિ અને ધર્મ એ ચાર સાધને કરીને પમાય છે.’ તે જ્યારે એ ચાર સાધને કરીને ભગવાનની પ્રાપ્તિ થાય છે ત્યારે એક ભગવાનના આશ્રયે કરીને જ કલ્યાણ થાય એવા અનન્યભાવનો નિર્ધાર રહ્યો નહીં.” પછી નિત્યાનંદ સ્વામીએ બહુ પ્રકારે ઉત્તર કર્યો પણ પ્રશ્નનું સમાધાન થયું નહીં. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “કલ્યાણ તો એક ભગવાનના આશ્રયે કરીને જ છે. પણ ભગવાન છે તે અતિ સમર્થ છે ને તેની આજ્ઞાને બ્રહ્માદિક સમગ્ર દેવ પાળે છે તથા કાળ-માયાદિક જે સર્વે બ્રહ્માંડનાં કારણ તે પણ ભગવાનના ભય થકી સાવધાન થઈને ભગવાનની આજ્ઞામાં રહે છે. માટે ભગવાનનો ભક્ત હોય તેને એ ભગવાનની આજ્ઞા છે તે દૃઢ કરીને માનવી, એ જ ભગવાનના ભક્તનું લક્ષણ છે. તે સારુ સાધન સર્વે અતિ દૃઢ કરીને રાખવાં. એટલે એક ભગવાન વતે જ કલ્યાણ છે. અને એ સાધન છે તે તો ભગવાનની પ્રસન્નતાને અર્થે છે. એ જ એ પ્રશ્નનો ઉત્તર છે.”
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બ્રહ્માનંદ સ્વામીને પૂછતા હવા જે, “આ દેહને વિષે જીવ છે, તે સાકાર છે કે નિરાકાર છે?” પછી બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ કહ્યું જે, “જીવ તો સાકાર છે.” ત્યારે શ્રીજીમહારાજે કહ્યું જે, “જો જીવ સાકાર હોય તો તે કરચરણાદિકે યુક્ત થયો. ત્યારે દશમ સ્કંધને વિષે વેદસ્તુતિના અધ્યાયમાં એમ કહ્યું છે જે, ‘ભગવાન જે તે જીવના કલ્યાણને અર્થે તે જીવનાં બુદ્ધિ, ઇન્દ્રિય, મન ને પ્રાણ તેને સૃજતા હવા.’ તે જો જીવ સાકાર જ હોય તો તેને અર્થે બુદ્ધિ, ઇન્દ્રિય, મન, પ્રાણ સૃજ્યાનું શું કામ છે? માટે એવી રીતનાં શાસ્ત્રનાં વચનને જોતાં એમ જ નિર્ધાર થાય છે જે, જીવ જે તે સ્વરૂપ-સ્વભાવે કરીને તો સત્તામાત્ર છે ને ચૈતન્ય વસ્તુ છે૧૪૯ અને અનાદિ અજ્ઞાનરૂપ એવું જે કારણ શરીર તેણે યુક્ત છે. અને જેમ ચમકપાણ હોય તે લોઢાને તાણીને લોઢા સાથે ચોંટી રહે છે, તેમ એ જીવનો પણ ચોંટવાનો સ્વભાવ છે; તે માયિક એવાં જે સ્થૂળ ને સૂક્ષ્મ એ બે શરીર તે સાથે ચોંટે છે અને એ જીવ અજ્ઞાને કરીને તે શરીરને વિષે પોતાપણું માને છે, પણ વસ્તુગતે તો એ જીવ શરીર જેવો નથી.”
\nપછી બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ કહ્યું જે, “જ્યારે ભગવાનની ભક્તિએ કરીને એ જીવના અજ્ઞાનની નિવૃત્તિ થાય છે, ત્યારે એ જીવને સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ ને કારણ એ માયિક ત્રણ દેહનો સંબંધ રહેતો નથી. ત્યારે એ જીવ ભગવાનના ધામમાં જઈને કેવી રીતના આકારે યુક્ત થકો રહે છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જ્યારે એ જીવના અજ્ઞાનની નિવૃત્તિ થાય છે ત્યારે એને માયિક ત્રણ દેહનો સંગ છૂટી જાય છે. પછી એ જીવ કેવળ ચૈતન્ય સત્તામાત્ર રહે છે. પછી એ જીવને ભગવાનની ભૂમિ આદિક જે આઠ પ્રકારની પ્રકૃતિ, તે થકી જુદી જે ચૈતન્ય પ્રકૃતિ તેનો ભગવાનની ઇચ્છાએ કરીને દેહ બંધાય છે ને તેણે યુક્ત થકો ભગવાનના અક્ષરધામને વિષે રહે છે. એ રીતે એ પ્રશ્નનો ઉત્તર છે.”
\nપછી ગોપાળાનંદ સ્વામીને શ્રીજીમહારાજ પૂછતા હવા જે, “અષ્ટાંગયોગ સિદ્ધ થાય છે અથવા આત્મદર્શન થાય છે,૧૫૦ તે તો ભગવાન ને ભગવાનના સંતની કૃપા થકી થાય છે.૧૫૧ તે એ યોગ ને આત્મદર્શન સિદ્ધ થયાનું કારણ જે ભગવાન ને ભગવાનના સંત, તેને વિષે વૃત્તિ ગૌણ થઈ જાય છે અને અષ્ટાંગયોગ ને આત્મદર્શન એને વિષે વધુ લગની થાય છે, તેનું શું કારણ હશે?” પછી ગોપાળાનંદ સ્વામીએ કહ્યું જે, “એને યોગાભ્યાસ કરતે થકે યોગ સિદ્ધ થાય છે તેનું કાંઈક માન આવે છે, તેણે કરીને ભગવાનની કોરે કાંઈક વૃત્તિ ગૌણ થઈ જાય છે.”
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જ્યારે સિદ્ધદશાને પામે ત્યારે એ યોગી છે તે બ્રહ્મરૂપ થાય છે. તે બ્રહ્મમાં તો કોઈ જાતનું માન હોય નહીં.૧૫૨ માટે ઉત્તર સંભવે નહીં.” પછી ગોપાળાનંદ સ્વામી બોલ્યા જે, “હે મહારાજ! એ તો કાંઈ સમજાતું નથી; માટે તમે કૃપા કરીને કહો.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એ તો એમ સમજવું જે,૧૫૩ જ્યારે પોતાની ખોટ્ય કાઢવી હોય ત્યારે તેને મોટાઓનાં વચનની સાખ્ય લઈને કાઢવી. જેમ કોઈક વ્યવહારિક કામ હોય ને તે કામને અતિશય સિદ્ધ કરવું હોય, ત્યારે સારા સારા માણસની સાયદી કરવી. તેમ અહીં પણ એ સાયદી છે જે, શુકદેવજી બ્રહ્મસ્વરૂપ થયા હતા તો પણ અતિ પ્રીતિએ કરીને શ્રીમદ્ભાગવત ભણ્યા૧૫૪ અને આજ દિવસ સુધી પણ ભગવાનની ભક્તિને જ કરે છે. અને શૌનકાદિક અઠ્યાશી હજાર ઋષિ તે બ્રહ્મસ્વરૂપ છે તો પણ સૂતપુરાણીના મુખ થકી ભગવાનની કથાને સાંભળે છે. એવી જાતનાં વચનની સાખ્ય ભક્તિની દૃઢતાને અર્થે લેવી. અને જે ખોટ્ય પોતાના જાણ્યામાં ન આવતી હોય તેની કોરની ભગવાનને આગળ પ્રાર્થના કરવી જે, ‘હે મહારાજ! મારામાં જે જે ખોટ્ય હોય તે કૃપા કરીને નાશ કરજ્યો.’ જેમ કોઈક પુરુષને માથે કલંક આવ્યું હોય ને તે કલંક ટાળ્યાનો કોઈ સાયદી ન હોય, ત્યારે તે લોઢાનો ગોળો રાતોચોળ હોય તેને ઉપાડીને પોતાનું કલંક ટાળે છે; તેમ જે દોષ ન ઓળખાતો હોય, ત્યારે તે દોષ ટાળવાને અર્થે ભગવાનની સ્તુતિ કરવી, એ તે લોઢાનો ગોળો ઝાલ્યા જેવી છે. એમ કરીને પોતાની ખોટ્યને ટાળવી, એ તમારા પ્રશ્નનો ઉત્તર છે.”
\nપછી શ્રીજીમહારાજ મુક્તાનંદ સ્વામીને પૂછતા હવા જે, “ભગવાનને યથાર્થ જાણ્યા હોય ને ભગવાન તો કાંઈ ચમત્કાર ન દેખાડતા હોય ને બીજા જે જંત્ર-મંત્રવાળા હોય તે તો પરચો દેખાડતા હોય, તેને દેખીને ભગવાનનો ભક્ત હોય તેનું મન ભગવાનમાંથી કાંઈ ડગે કે ન ડગે?” પછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ કહ્યું જે, “હે મહારાજ! જેને ભગવાનનો યથાર્થ નિશ્ચય હોય તેને તો ભગવાન વિના બીજે ક્યાંય પ્રતીતિ આવે જ નહીં અને જો બીજે ઠેકાણે પ્રતીતિ આવી તો તેને ભગવાનનો નિશ્ચય જ નથી. એ તો ગુણબુદ્ધિવાળો હરિભક્ત કહેવાય, પણ યથાર્થ ભગવાનનો ભક્ત ન કહેવાય.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એ જ એનો ઉત્તર છે.”
\nપછી શ્રીજીમહારાજે શુકમુનિને પૂછ્યું જે, “ભગવાનનો ભક્ત હોય ને તે ભગવાન તથા ભગવાનના સંત તેને સાક્ષાત્કાર પામ્યો, તેને જીવતાં શી પ્રાપ્તિ થાય છે અને મૂવા કેડ્યે શી પ્રાપ્તિ થાય છે?” પછી શુકમુનિ બોલ્યા જે, “હે મહારાજ! એનો ઉત્તર તો તમો કરશો ત્યારે થશે.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેને ભગવાન ને ભગવાનના સંતની પ્રાપ્તિ થઈ છે તેને જીવતે તો ભગવાનનાં કથા, કીર્તન કરતાં થકાં જ દિવસ ને રાત્રિ વીતે છે અને ત્રણે અવસ્થાથી પર જે પોતાનો જીવાત્મા તેનું બ્રહ્મરૂપે સાક્ષાત્ દર્શન થાય છે અને ભગવાન વિના અન્ય પદાર્થમાત્રને વિષે વૈરાગ્ય થાય છે અને અધર્મનો ત્યાગ કરીને ધર્મને વિષે રહેવાય છે અને દેહ મૂકે ત્યારે એવા ભક્તને ભગવાન પોતા જેવો જ કરે છે. જેમ ભગવાને બ્રહ્માને કહ્યું છે જે, ‘હે બ્રહ્મા! જેવો હું છું ને જેવો મારો મહિમા છે ને જેવાં મારાં ગુણ ને કર્મ છે, તેવું મારા અનુગ્રહ થકી તને વિજ્ઞાન થાઓ.’૧૫૫ એવું જે બ્રહ્માને કહ્યું છે, તેમ જે પોતાના અનન્ય ભક્ત હોય તે સર્વને ભગવાન એવી પ્રાપ્તિ કરાવે છે. અને જેમ ભગવાન કાળ, કર્મ ને માયા થકી રહિત છે તેમ જ ભગવાનના ભક્ત પણ કાળ, કર્મ ને માયા થકી રહિત થાય છે ને અખંડ ભગવાનની સેવાને વિષે રહે છે; એવી દેહ મૂક્યા કેડ્યે પ્રાપ્તિ થાય છે. એ જ એ પ્રશ્નનો ઉત્તર છે.”
", "gujarati_footnote": "૧૪૯. તથા કરચરણાદિક અવયવ રહિત નિરવયવ છે તથા અણુ જેવો સૂક્ષ્મ છે તે તાત્પર્ય પણ સમજવું.
\n૧૫૦. આ લોકમાં ઘણા પુરુષો ભગવાનને ભજે છે; તેમાં કેટલાક ભક્તોને.
\n૧૫૧. માટે તે ભક્તોને ભગવાન અને તેમના સંતોને વિષે જ સર્વદા લગની થવી જોઈએ, છતાં પણ કોઈક ભક્તને.
\n૧૫૨. દેહાભિમાનીઓમાં જ માનદોષનો સંભવ છે.
\n૧૫૩. તેવા ભક્તે યોગસિદ્ધિવાળા અને આત્મદર્શનવાળાઓને વર્તવાની રીત જાણી નથી. શુકદેવ વગેરે યોગીઓ બ્રહ્મરૂપ થઈને પણ તે સ્થિતિને પૂર્ણ ન માનતાં ભગવાનની ભક્તિને જ કરતા હતા. આ બાબતોને નહિ જાણવાથી ભગવાન અને તેમના સંતોને વિષે વૃત્તિ ગૌણ થાય છે અને આત્મદર્શનમાં વધુ લગની થાય છે. માટે પ્રથમ પૂર્વના યોગીઓની વર્તવાની રીત અવશ્ય જાણવી જોઈએ. અને આ જે પોતાની ખોટ્ય તે ટાળવી અને.
\n૧૫૪. ભાગવત: ૧/૭/૧૧.
\n૧૫૫. ભાગવત: ૨/૯/૩૧.
", "hindi_title": "सद्गुरुओं के प्रश्न", "hindi_text": "संवत् १८८१ में पौष कृष्णा प्रतिपदा (५ जनवरी, १८२५) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पूर्वी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर गद्दी-तकिया रखवाकर विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे, पीले पुष्पों और लाल गुलदावदी के फूलों के हार कंठ में पहने थे और उनकी पाग में पीले पुष्पों का तुर्रा लगा हुआ था। उनके समक्ष मुनिमंडल तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nसन्तमंडल सरोद और दुक्कड़ लेकर विष्णुपद गा रहा था। भजन के पश्चात् श्रीजीमहाराज बोले कि, “आज हमें अपने बड़े-बड़े सन्तों से प्रश्न पूछने हैं।”
\nऐसा कहकर उन्होंने सर्व प्रथम आनन्द स्वामी से यह प्रश्न पूछा कि, “कोई ऐसा पुरुष है कि जो अल्पबुद्धिवाला होने पर भी अपने में दोष देखता रहता है और अन्य हरिभक्तों में दोष रहने पर भी उन्हें नहीं देखता, बल्कि उनके गुणों को ही देखा करता है। तथा कोई ऐसा अन्य पुरुष है जो अधिक बुद्धिमान होने पर भी अपने अवगुणों को नहीं देखता है तथा अन्य हरिभक्तों के गुणों की उपेक्षा करके केवल उनके दोषों को ही देखा करता है। इसका क्या कारण है कि एक पुरुष तो अल्पबुद्धि होने पर भी अपने दोषों को देखता है, जबकि दूसरा अधिक बुद्धिमान होने पर भी अपने दोषों को नहीं देखता?”
\nतब आनन्द स्वामी ने इस पर समाधान देने का प्रयास किया, किन्तु प्रश्न का यथेष्ट समाधान न हो सका। तब श्रीजीमहाराज बोले कि, “इसका उत्तर यह है कि अधिक बुद्धिवाले पुरुष ने इस जन्म में अथवा किसी जन्मान्तर में भगवान के भक्त का कोई बड़ा अपराध किया है, जिसके पाप के कारण उसकी बुद्धि दोषयुक्त है। इसलिए उसे हरिभक्तों के दोष दिखाई पड़ते हैं, किन्तु अपने दोष नहीं दिखाई देते।”
\nऐसा कहकर श्रीजीमहाराज ने नित्यानन्द स्वामी से पूछा कि, “भगवान को प्राप्त करने का एक ही साधन है अथवा अनेक साधनों द्वारा भी भगवान प्राप्त किए जा सकते हैं? तब आप यह कहेंगे कि, ‘ज्ञान, वैराग्य, भक्ति तथा धर्म – ये साधनों द्वारा भगवान प्राप्त किए जाते हैं।’ जब इन चार साधनों द्वारा भगवान की प्राप्ति होती है, तब, ‘भगवान का एकमात्र आश्रय ग्रहण करने से ही कल्याण हो जाए,’ ऐसे अनन्यभाव का आधार ही कहाँ रहा?”
\nइस प्रश्न पर नित्यानन्द स्वामी ने अनेक प्रकार से उत्तर देकर समाधान का प्रयास किया, किन्तु प्रश्न का समाधान नहीं हुआ।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “कल्याण तो भगवान के एकमात्र आश्रय से ही होता है। परन्तु वे अति समर्थ हैं तथा समग्र ब्रह्मादि देव भी उनकी आज्ञा का पालन करते हैं। एवं समस्त ब्रह्मांडों के कारण काल-मायादि भी भगवान के भय से सावधान होकर भगवान की आज्ञा में रहते हैं। इसलिए, भगवान के भक्त को भगवान की आज्ञा का दृढ़तापूर्वक पालन करना, वही भगवान के भक्त का लक्षण है। इसलिए, सभी साधन सुदृढ़ करके रखें, परन्तु कल्याण तो एकमात्र भगवान द्वारा ही होता है। जबकि अन्य जो साधन हैं, वे भगवान की प्रसन्नता के लिए हैं।”
\nइसके पश्चात् श्रीजीमहाराज ने ब्रह्मानंद स्वामी से पूछा कि, “इस देह में स्थित जीव साकार है या निराकार?”
\nतब ब्रह्मानंद स्वामी ने कहा कि, “जीव तो साकार है।”
\nतब श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “यदि जीव साकार है, तो वह करचरणादि-युक्त हुआ, परन्तु श्रीमद्भागवत के दशम स्कन्ध में वेदस्तुति के अध्याय में ऐसा कहा गया है कि: ‘भगवान ने मनुष्य के कल्याण के लिए उसकी बुद्धि, इन्द्रियों, मन एवं प्राणों का सृजन किया है।’ यदि वह जीव साकार ही हो, तो उसके लिए बुद्धि, इन्द्रियों, मन तथा प्राणों का सृजन करने की क्या आवश्यकता हो सकती है? इसलिए, ऐसे शास्त्र-वचनों को देखने से यही निष्कर्ष निकलता है कि जीव स्वरूप-स्वभाव से तो सत्तामात्र, चैतन्य तत्त्व है२५२ और अनादि-अज्ञानरूप कारणशरीर से युक्त है। जैसे चुम्बक लोहे को खींचकर उसके साथ चिपक जाता है, वैसे ही उस जीव का भी चिपकने का स्वभाव है। इसलिए, मायिक स्थूल तथा सूक्ष्म – ये दोनों शरीर उसके साथ चिपक जाते हैं और वह जीव अज्ञानवश उन शरीरों में अपनापन मान बैठता है, परन्तु वास्तव में यह जीव शरीर जैसा नहीं है।”
\nइस पर ब्रह्मानन्द स्वामी ने पूछा कि, “जब भगवान की भक्ति द्वारा इस जीव के अज्ञान की निवृत्ति हो जाती है, तब इस जीव को स्थूल, सूक्ष्म तथा कारण इन तीनों मायिक देहों का सम्बंध नहीं रहता। उस समय यह जीव भगवान के धाम में जाकर कैसे आकार से युक्त होकर निवास करता है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जब इस जीव के अज्ञान की निवृत्ति हो जाती है, तब इसका इन तीनों मायिक देहों के साथ संग छूट जाता है। बाद में यह जीव केवल चैतन्य सत्तामात्र रहता है, इसके पश्चात् भगवान की इच्छा से ही इस जीव के लिए भगवान की भूमि आदि आठ प्रकार की प्रकृतियों से भिन्न चैतन्य प्रकृतिजन्य देह का निर्माण होता है। उस देह से युक्त होकर ही वह भगवान के अक्षरधाम में रहता है।”
\nफिर श्रीजीमहाराज ने गोपालानन्द स्वामी से पूछा कि, “जो अष्टांगयोग सिद्ध होता है अथवा आत्मदर्शन होता है, वह तो भगवान तथा भगवान के सन्त की कृपा से होता है। ऐसे योग अथवा आत्मदर्शन की सिद्धि के कारणरूप भगवान तथा भगवान के सन्त के प्रति उसे गौणता आ जाती है, तथा अष्टांगयोग एवं आत्मदर्शन में ही अधिकाधिक लगन लगी रहती है, उसका क्या कारण होगा?”
\nतब गोपालानन्द स्वामी ने कहा कि, “उसको योगाभ्यास करते हुए योगसिद्धि प्राप्त होती है, फिर उसका कुछ अभिमान आ जाता है, इसी कारण भगवान के प्रति उसकी वृत्ति कुछ गौण हो जाती है।”
\nतब श्रीजीमहाराज ने प्रतिप्रश्न किया कि, “जब उसकी सिद्धदशा हुई तब वह योगी ब्रह्मरूप हो जाता है, और ब्रह्म में किसी प्रकार का अभिमान होना संभव नहीं है। इसलिए यह उत्तर यथार्थ नहीं हुआ।”
\nतत्पश्चात् गोपालानन्द स्वामी ने कहा कि, “हे महाराज! यह बात तो कुछ समझ में नहीं आती। अतः आप कृपा करके बताइए।”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “इसमें यह समझ है कि ऐसे भक्त को अपनी अपूर्णता को दूर करने के लिए बड़ों के वचनों की साक्षी लेनी चाहिए। जैसे किसी व्यावहारिक कार्य को पूर्णरूप से सिद्ध करने के लिए भद्र पुरुषों की साक्षी लेनी पड़ती है, वैसे ही यहाँ भी उस भक्त को शुकदेवजी के वृत्तांत की साक्षी लेनी चाहिए कि वे स्वयं ब्रह्मस्वरूप थे, फिर भी वे श्रीमद्भागवत का अत्यन्त प्रीतिपूर्वक पाठ करते थे और आज तक वे भगवान की भक्ति ही करते रहे हैं।२५३ दूसरा दृष्टांत है कि शौनकादि अठासी हज़ार ऋषि स्वयं ब्रह्मस्वरूप हैं, फिर भी वे सूतपुराणी के मुख से भगवान की कथा सुनते हैं। इस प्रकार के वृत्तांतों की साक्षी भक्ति को सुदृढ़ बनाने के लिए लेनी चाहिए। और, अपनी जो भी कुछ न्यूनता है, वह स्वयं को समझ में न आती हो, तो उसके लिए भगवान के समक्ष प्रार्थना करनी चाहिए कि, ‘हे महाराज! मुझमें जो भी कुछ अपूर्णता हो, वह कृपा करके आप मिटा दीजिएगा।’
\n“जैसे किसी पुरुष के सिर पर कलंक लगा हो और उसको मिटाने के लिए कोई साक्षी न हो, तब वह लोहे के तपे हुए लाल गोले को उठाकर अपने पर लगे आक्षेप को मिटाने के लिए कसौटी में से पार उतरता है; वैसे ही अपना जो दोष नहीं दीख पड़ता हो, तब उस दोष को दूर करने के लिए भगवान की स्तुति करना, वह तो लोहे का तपा हुआ गोला हाथ में रखनेजैसा कठिन साधन है। परन्तु उसी प्रकार अपना दोष दूर करना चाहिए।”
\nइसके पश्चात् श्रीजीमहाराज ने मुक्तानन्द स्वामी से पूछा, “यद्यपि भगवान को यथार्थ रूप से जान लिया हो और भगवान यदि कोई चमत्कार न दिखाते हों, किन्तु जन्त्र-मन्त्र करनेवाले अन्य पुरुष अगर चमत्कार दिखलाते हों तो उन्हें देखकर भगवान के भक्त का मन भगवान से कुछ विचलित हो जाता है या नहीं?”
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने कहा कि, “हे महाराज! जिस पुरुष को भगवान में यथार्थ निश्चय हो गया है, उसको भगवान के सिवा अन्यत्र कहीं भी प्रतीति ही नहीं होती। यदि कहीं अन्यत्र उसका मन भटक गया, तो उसको भगवान का सुदृढ़ निश्चय ही नहीं हुआ है। वह तो गुणबुद्धिवाला हरिभक्त कहलाता है, किन्तु वह भगवान का यथार्थ भक्त नहीं कहलाता।”
\nतब इस उत्तर को मान्य करते हुए श्रीजीमहाराज बोले कि, “वही उसका उत्तर है।”
\nफिर श्रीजीमहाराज ने शुकमुनि से पूछा कि, “भगवान के जिस भक्त ने भगवान तथा भगवान के सन्त को प्रत्यक्ष रूप से प्राप्त कर लिया हो उसको जीवित रहते हुए क्या लाभ होता है तथा मृत्यु के बाद उसे क्या उपलब्धि होती है?”
\nतब शुकमुनि बोले कि, “हे महाराज! इसका उत्तर तो आप ही दें, तभी सम्भव होगा।”
\nयह सुनकर श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “जिसे भगवान तथा भगवान के सन्त की प्राप्ति हुई है, उसके तो जब तक साँस थमती नहीं, तब तक दिवस और रात्रि आजीवन भगवान की कथा तथा कीर्तन करते-करते ही व्यतीत हो जाते हैं। और, तीनों अवस्थाओं से परे जो अपनी जीवात्मा है, उसका ब्रह्मरूप भाव में साक्षात् दर्शन हो जाता है। और, उसे भगवान के सिवा अन्य सभी पदार्थमात्र से वैराग्य हो जाता है। और वह अधर्म का परित्याग करके धर्माचरण में ही प्रवृत्त रहता है। तथा ऐसा भक्त देहत्याग करता है, तब भगवान उसे स्वयं अपने समान ही बना देते हैं। जैसे भगवान ने ब्रह्माजी से कहा है कि, ‘हे ब्रह्मा! जैसा मैं हूँ तथा जैसी मेरी महिमा है तथा जैसे मेरे गुण एवं कर्म हैं, वैसे ही आपको मेरे अनुग्रह से विज्ञान प्राप्त हो!’ यह जो भगवान ने ब्रह्मा से कहा, वैसे ही भगवान अपने समस्त अनन्य भक्तों को भी ऐसी प्राप्ति कराते हैं। और, जिस प्रकार भगवान काल, कर्म तथा माया से रहित हैं वैसे ही भगवान के भक्त भी काल, कर्म और माया से रहित हो जाते हैं, तथा भगवान की निरन्तर सेवा करने में लगे रहते हैं। ऐसी प्राप्ति उसे देहान्त होने के पश्चात् होती है।”
", "hindi_footnote": "२५२. तथा करचरणादि अवयव रहित है तथा अणु के समान सूक्ष्म है। यही तात्पर्य है।
\n२५३. अर्थात् शुकदेवजी आदि योगी ब्रह्मस्वरूप होने पर भी ब्रह्म में ही स्थिति पाकर संतुष्ट नहीं थे, परंतु भगवान की भक्ति ही किया करते थे। ऐसे वृत्तांत नहीं जानने के कारण ही योगियों को भगवान एवं संत के प्रति गौणभाव रहता है और आत्मदर्शन में अधिक रुचि रहती है। अतः योगियों को अपने पुरातन सन्तपुरुषों के जीवन से प्रेरणा लेनी चाहिए!
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/199.mp3" }, { "english_title": "The Gangājaliyo Well", "english_text": "On Mahā vadi 3, Samvat 1881 [6 February 1825], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a cushion with a cylindrical pillow that had been placed on a large, decorated cot on the platform near the Gangājaliyo well adjacent to His residence in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, some sādhus were singing a Vishnupad to the accompaniment of a dukad and sarodā, while munis as well as devotees from various places had gathered before Him in an assembly.
\nUpon completion of the singing of devotional songs, Shriji Mahārāj said, “I wish to ask all of the sādhus the following question: A devotee of God leaves his body, becomes brahmarup, and attains the abode of God. Thereafter, what is the difference between that devotee and God whereby the master-servant relationship between them still remains? After all, that devotee of God then becomes independent just like God. He also becomes free from the shackles of kāl, karma and māyā just like God. Therefore, what difference remains so that the master-servant relationship is maintained? This is My question.”
\nThe paramhansas answered according to their understanding, but they could not supply a precise answer to Shriji Mahārāj’s question. So, all of the sādhus said, “Mahārāj, Your question will only be answered when You Yourself answer it.”
\nThereupon, Shriji Mahārāj explained, “The answer is as follows: In whatever way a devotee of God has realized God - i.e., ‘God possesses this many powers; He possesses this much charm; He is the embodiment of bliss;’ and so on - that is the extent to which he has realized the greatness of God. Then, when that devotee leaves his body and goes to the abode of God, he attains charm and powers based on the extent to which he has realized the majesty of God. Despite this, that devotee still feels God’s majesty in the form of His powers, charm, etc., to be much greater. He then realizes, ‘God has granted me just as many divine powers and as much charm as I had realized in Him. Yet, God’s divine powers and charm appear to be totally limitless. Like me, countless others have also attained qualities similar to that of God, yet, no one is capable of becoming like God.’
\n“Why is this so? Because not even Shesh, Shāradā, Brahmā or the other deities - in fact, not even the four Vedas - can fathom the vastness of God’s greatness, His virtues, His actions, His birth, His power, His charm, His blissful nature, or His countless other redemptive virtues. In fact, God Himself cannot comprehend the limits of His own greatness. Thus God, with all of His powers, is beyond all limits.
\n“By worshipping that God, countless millions of Vaishnavs have become like God; yet, God’s majesty has not diminished even slightly. For example, even if there were an ocean filled with sweet water from which all humans, animals and birds could drink as much as they wished and from which vessels could be filled, the water would still not decrease because of the vastness of the ocean. Similarly, God’s greatness is unfathomable; there is no way in which it can either increase or decrease. For this reason, then, those devotees of God who become brahmaswarup still behave as God’s servants and engage in His worship. In this way, devotees of God attain qualities similar to those of God, and yet, the master-servant relationship between them is maintained. That is the answer to the question.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "ગંગાજળિયા કૂવાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૧ના મહા વદિ ૩ તૃતીયાને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં પોતાના ઉતારાને વિષે ગંગાજળિયા કૂવા પાસે ઓટા ઉપર ઢોલિયો ઢળાવીને ગાદીતકિયા નંખાવીને વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nઅને પોતાની આગળ સાધુ દૂકડ-સરોદા લઈને વિષ્ણુપદ ગાવતા હતા. તે કીર્તનભક્તિ થઈ રહ્યા પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “અમે સર્વે સંત પ્રત્યે પ્રશ્ન કરીએ છીએ જે, ભગવાનનો ભક્ત હોય તે દેહ મૂકીને બ્રહ્મરૂપ થઈને ભગવાનના ધામમાં જાય છે, પછી એમાં ને ભગવાનમાં શો અંતરાય રહે છે જેણે કરીને સ્વામી-સેવકપણાનો નાતો રહે છે? કેમ જે, એ ભગવાનનો ભક્ત છે તે પણ, જેવા ભગવાન સ્વતંત્ર છે ને કાળ, કર્મ ને માયા તેને આવરણે કરીને રહિત છે, તેવો જ થાય છે. માટે એમાં શો ભેદ રહે છે જેણે કરીને સ્વામી-સેવકપણું રહે છે? એ પ્રશ્ન છે.” પછી પરમહંસે જેને જેવું સમજાયું તેણે તેવો ઉત્તર કર્યો, પણ શ્રીજીમહારાજના પ્રશ્નનું સમાધાન થયું નહીં. પછી સર્વે સંતે કહ્યું જે, “હે મહારાજ! તમારા પ્રશ્નનો ઉત્તર તો તમે જ કરશો ત્યારે થશે.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એનો ઉત્તર એમ છે જે, ભગવાનનો ભક્ત હોય તેણે જેવા ભગવાનને જાણ્યા હોય જે, ભગવાન આટલી સામર્થીએ યુક્ત છે અને આટલી શોભાએ યુક્ત છે અને આવા સુખસ્વરૂપ છે; એવી રીતે એ ભક્તે જેટલો ભગવાનનો મહિમા જાણ્યો છે અને જેવા પ્રતાપે યુક્ત ભગવાનને જાણ્યા છે, તે ભક્ત જ્યારે દેહ મૂકીને ભગવાનના ધામમાં જાય છે ત્યારે રૂપ તથા સામર્થી તે એ ભક્તની પણ તેવી જ થાય છે. તો પણ ભગવાનની સામર્થી અને ભગવાનનું સુંદરપણું ઇત્યાદિક જે પ્રતાપ તે એ ભક્તને ભગવાનને વિષે અતિશય જણાય છે. ત્યારે એ ભક્ત એમ જાણે છે જે, મેં જેટલો પ્રતાપ જાણ્યો હતો ને સુંદરપણું જાણ્યું હતું તેટલું ઐશ્વર્ય ને તેટલું સુંદરપણું તો મને પણ ભગવાને આપ્યું છે, તો પણ ભગવાનનું ઐશ્વર્ય ને ભગવાનનું સુંદરપણું તે તો અતિશય અપાર દેખાય છે. માટે મારા જેવા અનંત ભગવાનના સાધર્મ્યપણાને પામ્યા છે તો પણ ભગવાન જેવો કોઈ થવાને સમર્થ થતો નથી. શા માટે જે, ભગવાનનો મહિમા, ગુણ, કર્મ, જન્મ ને સામર્થી તથા સુંદરતા, સુખદાયકપણું એ આદિક જે અનંત કલ્યાણકારી ગુણ તેના પારને શેષ, શારદા, બ્રહ્માદિક દેવતા તથા ચાર વેદ એ પામતાં નથી અને ભગવાન પોતે પણ પોતાના મહિમાના પારને પામતા નથી. માટે ભગવાન તો સર્વે સામર્થીએ કરીને અપાર છે. અને એ ભગવાનને ભજીને અનંત કોટિ વૈષ્ણવ ભગવાન સરખા થાય છે, તો પણ ભગવાનમાંથી કોઈ જાતનો પ્રતાપ અણુ જેટલો પણ ન્યૂન થયો નથી. જેમ મીઠા જળનો સમુદ્ર ભર્યો હોય, તેમાંથી મનુષ્ય, પશુ, પંખી સર્વે જેટલું ભાવે તેટલું જળ પીએ તથા પાત્ર ભરી લે તો પણ ઓછું થતું નથી. શા માટે જે, તે સમુદ્ર તો અગાધ છે, તેમ જ ભગવાનનો મહિમા પણ અતિશય અપાર છે; માટે કોઈ રીતે કરીને વધે-ઘટે એવો નથી. તે સારુ જે જે ભગવાનના ભક્ત બ્રહ્મસ્વરૂપ થયા છે તો પણ ભગવાનના દૃઢ દાસ થઈને ભગવાનનું ભજન કરે છે. એવી રીતે ભગવાનના ભક્ત ભગવાનના સાધર્મ્યપણાને પામે છે તો પણ સ્વામી-સેવકપણું રહે છે. એ જ એ પ્રશ્નનો ઉત્તર છે.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "स्वामी-सेवकभाव", "hindi_text": "संवत् १८८१ में माघ कृष्णा तृतीया (६ फरवरी, १८२५) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में अपने निवासस्थान पर गंगाजलिए कुएँ के पास चबूतरे पर रखे हुए पलंग पर गद्दी-तकिया रखवाकर विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष मुनियों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज के समक्ष साधु दुक्कड़-सरोद लेकर विष्णुपद गा रहे थे। कीर्तन-भक्ति की समाप्ति के पश्चात् श्रीजीमहाराज बोले कि, “सभी सन्तों से हम यह प्रश्न पूछते हैं कि जब भगवान का भक्त देहोत्सर्ग करने के पश्चात् ब्रह्मरूप होकर भगवान के धाम में जाता है, तब उसमें तथा भगवान में ऐसा कौन-सा अन्तर रहता है, जिसके कारण स्वामी-सेवकभाव का नाता बना रहता है? क्योंकि जिस प्रकार भगवान स्वतंत्र हैं तथा काल, कर्म एवं माया के आवरणों से रहित हैं, ठीक उसी तरह ही भगवान का यह ब्रह्मरूप भक्त भी वैसा ही हो जाता है। इसलिए, भक्त-भगवान के बीच ऐसा कौन-सा भेद रहता है, जिसके द्वारा स्वामी-सेवकभाव बना रहता है!”
\nयह सुनकर परमहंसों में जैसा जिसकी समझ में आया, वैसा उसने उत्तर दिया, परन्तु श्रीजीमहाराज के प्रश्न का समाधान न हो सका। तब सभी सन्तों ने यह निवेदन किया कि, “हे महाराज! कृपया आप ही अपने इस प्रश्न का उत्तर दीजिए।”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “इस प्रश्न का उत्तर यह है कि भगवान के जिस भक्त ने भगवान को ऐसा जान लिया हो कि भगवान इतने सामर्थ्य एवं शोभा से युक्त हैं तथा ऐसे आनन्दरूप हैं, इस प्रकार उनका जितना माहात्म्य जान लिया हो तथा भगवान को जितने प्रताप से युक्त समझा हो, वही भक्त जब देहत्याग करके भगवान के धाम में जाता है, तब भक्त का रूप एवं सामर्थ्य भी भगवान सदृश ही हो जाते हैं। फिर भी, उस भक्त को भगवान का सामर्थ्य एवं भगवान की सुन्दरता इत्यादि जो भी प्रताप है, वह उस भक्त को भगवान में अतिशय अधिक ही प्रतीत होता है। तब वह भक्त यह समझने लगता है कि मैंने स्वयं भगवान का जितना प्रताप जान लिया था तथा उनकी जितनी सुन्दरता जानी थी, उतना ऐश्वर्य तथा उतनी सुन्दरता तो भगवान ने मुझे प्रदान की है! फिर भी भगवान का ऐश्वर्य तथा भगवान की सुन्दरता तो अतिशय अपार दिखाई पड़ती है। इसलिए, मेरे जैसे अनेक पुरुष भगवान के साधर्म्य को प्राप्त हो चुके हैं, तथापि कोई भी भक्त भगवान सदृश होने में समर्थ नहीं हो पाता, वह इसलिए कि भगवान की जो महिमा है और भगवान में जैसे गुण, कर्म, जन्म, सामर्थ्य, सौन्दर्य तथा सुखदायीपन आदि अनेक कल्याणकारी गुण विद्यमान हैं, उनका पार पाने में तो शेष, शारदा, ब्रह्मादि देवता तथा चारों वेद भी समर्थ नहीं हो पाते। भगवान स्वयं भी अपनी महिमा का पार नहीं पाते हैं, क्योंकि वे अनन्त हैं। इसलिए वे सभी सामर्थियों में सबसे अपार है।
\n“और, उन भगवान की भक्ति करके अनन्त कोटि वैष्णवजन भगवान-सदृश हो गए हैं, फिर भी भगवान में से अपना किसी भी प्रकार का प्रताप अणुमात्र भी कम नहीं हुआ है। जैसे मीठे जल का सागर लबालब भरा हुआ हो, उसमें से मनुष्य, पशु, पक्षी सभी अपनी इच्छा के अनुसार पानी पी लेते हैं तथा जल से पात्र भी भर लिए जाते हैं, तो भी उसका पानी कम नहीं होता, क्योंकि समुद्र तो अगाध है, वैसे ही भगवान की महिमा भी अतिशय अपार है, जो किसी भी प्रकार से न्यूनाधिक नहीं होती। इसीलिए, भगवान के जो जो भक्त ब्रह्मस्वरूप हो चुके हैं, वे भी भगवान के दृढ़ सेवक होकर भगवान का भजन करते रहते हैं। इस प्रकार भगवान का वह भक्त भगवान का साधर्म्य प्राप्त करता है, फिर भी उसका स्वामी-सेवकभाव बना ही रहता है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/200.mp3" } ] }, { "section_title_en": "Vartal (20)", "section_title_gu": "વરતાલ (૨૦)", "section_title_hi": "वरताल (२०)", "chapter": [ { "english_title": "Nirvikalp Samādhi", "english_text": "On Kārtik sudi 11, Samvat 1882 [21 November 1825], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a cushion with a cylindrical pillow that had been placed on an ornate seat in the mango grove along the banks of Lake Gomti on the north side of the mandir of Shri Lakshminārāyan in Vartāl. He was wearing a white survāl and a white angarkhu. He had also tied a blue reto around His waist. An orange reto with edges decorated with golden threads was tied around His head, and another orange reto with a brocaded border was resting upon His shoulder. In addition to this, a garland of roses was hanging around His neck, tassels of roses had been placed upon His head, and a string of rose flowers as well as an armlet had been tied around His arms. Beautifully adorned in this manner, Shriji Mahārāj sat facing north, while munis as well as devotees from various places gathered before Him in an assembly.
\nAt that time, Shobhārām Shāstri of Vadodarā asked Shriji Mahārāj a question, “Mahārāj, when an aspirant attains nirvikalp samādhi, he becomes gunātit and an ekāntik bhakta of God. What, then, becomes of one who does not attain nirvikalp samādhi?”
\nThereupon Shriji Mahārāj replied, “It is not the case that nirvikalp samādhi is attained only when the prāns are controlled. There is another way to attain nirvikalp samādhi, which I shall explain to you; so please listen carefully. The Shrimad Bhāgwat states:
\nAtra sargo visargash-cha sthānam poshanam-ootayaha |“This verse explains that when a spiritual aspirant establishes a firm conviction of Shri Krishna Bhagwān - who is worthy of being taken the refuge of and who can be realized through the nine characteristics of sarg, visarg, etc. - then he will never have a doubt. For example, once one has firmly realized that this is a mango tree, then even if one is overcome by lust, anger or avarice, one will not entertain any doubts such as, ‘Is this a mango tree or not?’ In the same manner, regardless of whether a person has controlled his prāns or not, if he has a firm conviction of the manifest form of Shri Krishna Bhagwān - without any form of doubts whatsoever - then he has attained nirvikalp samādhi.
\n“However, someone may repeatedly have doubts in his mind about God’s nature. For example, he may think, ‘What must God’s form be like in Brahmapur? What must His form be like in Shwetdwip and Vaikunth? When will I have the darshan of that form?’ He continues to harbor such doubts in his mind, but he does not feel fulfilled by realizing that the incarnate form of God that he has attained is alone the cause of everything. Even if he attains samādhi by God’s wish, his doubts are never eradicated. No matter what he sees in samādhi, he always desires to see something new; never are the desires of his mind subdued. Even if such a person experiences samādhi, it is savikalp samādhi; and even if he does not experience samādhi, it is still savikalp samādhi. Therefore, such a person cannot be called a gunātit, ekāntik bhakta. One who does have the firm conviction of God, regardless of whether he has samādhi or not, can be said to have constant nirvikalp samādhi.”
\nThen Dinānāth Bhatt asked, “What will become of one who, despite attempting to eradicate the desires in one’s mind, fails to conquer the mind?”
\nShriji Mahārāj replied, “As the war between the Kauravs and the Pāndavs was set to begin, the Kauravs and the Pāndavs thought, ‘Let us engage in the battle in such a holy place that even if one is killed in the fighting, one’s jiva will still benefit.’ With this thought in mind, they eventually fought at Kurukshetra. Thereafter, those who won obviously benefited. Those who were killed in the battle, though, attained Devlok and obtained happiness greater than that of ruling over a kingdom.
\n“Hence, regarding one who takes up a fight with his mind - if he wins, then he attains nirvikalp samādhi and becomes an ekāntik bhakta of God. But if he should lose to his mind, he falls from his spiritual endeavors. Then, maybe after one life or two lives or even after many lives, ultimately, he will become an ekāntik bhakta; but his efforts will not have been in vain.
\n“Thus, a person who is wise should definitely develop enmity towards his mind for the sake of his liberation. Thereby, if he conquers his mind, he is sure to benefit; but even if he is defeated by his mind, he will eventually return to the path of realization, which is also beneficial in the end. Therefore, one who aspires for liberation should most certainly develop enmity towards his mind.”
", "english_footnote": "This verse lists ten characteristics or topics of discussion by which the form of God can be realised: (1) sarg - creation from mahattattva to the five bhuts, etc., i.e. creation up to Virāt-Purush; (2) visarg - creation by Brahmā; (3) sthān - supremacy of God in battle, etc.; (4) poshan - God’s compassion in the form of His protecting of the world; (5) ooti - karma and vāsanā; (6) manvantar-kathā - dharma of Manu and the subsequent kings; (7) eeshānukathā - incidents of the various avatārs of God and His devotees; (8) nirodh - dwelling in a subtle form within the various forms of Prakruti; (9) mukti - renouncing the form of a deity or human and residing in His original form; (10) āshray - God as the refuge of the creation, sustenance and dissolution of the cosmos. - Shrimad Bhāgwat: 2.10.1
", "gujarati_title": "નિર્વિકલ્પ સમાધિનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૨ના કાર્તિક સુદિ ૧૧ એકાદશીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીવરતાલ મધ્યે શ્રીલક્ષ્મીનારાયણના મંદિરથી ઉત્તરાદી કોરે ગોમતીજીને કાંઠે આંબાવાડિયામાં સિંહાસન ઉપર ગાદીતકિયા નંખાવીને વિરાજમાન હતા ને ધોળો સુરવાળ ને ધોળો અંગરખો પહેર્યો હતો અને ગૂઢા રંગનો રેંટો કમરે બાંધ્યો હતો ને માથા ઉપર કસુંબલ રેંટો સોનેરી તારના છેડાવાળો બાંધ્યો હતો ને ખભે કસુંબલ રેંટો જરકસી છેડાનો વિરાજમાન હતો ને કંઠને વિષે ગુલાબનાં પુષ્પના હાર વિરાજમાન હતા ને માથા ઉપર ગુલાબનાં પુષ્પના તોરા વિરાજમાન હતા ને ભુજાઓને વિષે ગુલાબના ગજરા ને બાજુબંધ બાંધ્યા હતા. એવી શોભાને ધરતા થકા ઉત્તરાદે મુખારવિંદે વિરાજમાન હતા અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી વડોદરાવાળા શોભારામ શાસ્ત્રીએ શ્રીજીમહારાજને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! મુમુક્ષુ હોય તે જ્યારે નિર્વિકલ્પ સમાધિને પામે ત્યારે ગુણાતીત થાય ને ભગવાનનો એકાંતિક ભક્ત થાય; ત્યારે જેને નિર્વિકલ્પ સમાધિ ન થાય તેની શી ગતિ થાય?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “પ્રાણનો નિરોધ થાય ત્યારે જ નિર્વિકલ્પ સમાધિ થાય એમ નથી. નિર્વિકલ્પ સમાધિની રીત તો બીજી છે.૧ તે કહીએ તે સાંભળો જે, શ્રીમદ્ભાગવતમાં કહ્યું છે જે,
\n‘અત્ર સર્ગો વિસર્ગશ્ચ સ્થાનં પોષણમૂતયઃ।“એ શ્લોકનો એમ અર્થ છે જે, વિશ્વનાં સર્ગવિસર્ગાદિક જે નવ લક્ષણ તેણે કરીને જાણ્યામાં આવે એવું આશ્રયરૂપ જે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનનું સ્વરૂપ તેને વિષે જે મુમુક્ષુની અચળ મતિ થઈ; જેમ આ આંબાનું વૃક્ષ છે તે એક વાર દૃઢ કરીને જાણ્યું પછી કામ વ્યાપે, ક્રોધ વ્યાપે, લોભ વ્યાપે તો પણ કોઈ રીતે આંબાને વિષે ભ્રાંતિ ન થાય જે, ‘આંબાનું વૃક્ષ હશે કે નહીં હોય?’ તેમ જેને પ્રત્યક્ષ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનના સ્વરૂપનો દૃઢ નિશ્ચય થયો ને તેમાં કોઈ જાતનો કુતર્ક ન થાય, તો તે પુરુષના પ્રાણ લીન ન થયા હોય તો પણ નિર્વિકલ્પ સમાધિ છે ને પ્રાણ લીન થયા હોય તો પણ નિર્વિકલ્પ સમાધિ છે. અને જેને એ ભગવાનના સ્વરૂપમાં સંકલ્પ-વિકલ્પ રહેતા હોય જે, ‘બ્રહ્મપુરને વિષે કેવું ભગવાનનું સ્વરૂપ હશે? અને શ્વેતદ્વીપ ને વૈકુંઠને વિષે કેવું ભગવાનનું સ્વરૂપ હશે? અને તે સ્વરૂપનું ક્યારે દર્શન થશે?’ એવી જાતના સંકલ્પ-વિકલ્પ કર્યા કરે, પણ પ્રકટ ભગવાન મળ્યા તેને જ સર્વના કારણ જાણીને તેણે કરીને જ પોતાને કૃતાર્થ ન માને. અને એવાને જો દૈવેચ્છાએ કરીને સમાધિ થાય તો પણ સંકલ્પ-વિકલ્પ મટે નહીં અને સમાધિમાં જે જે દેખાય તેથી નવું નવું જોવાને ઇચ્છે પણ મનના વિકલ્પ મટે નહીં, એવો હોય તેને સમાધિ છે તો પણ સવિકલ્પ છે ને સમાધિ ન હોય તોય સવિકલ્પ છે. માટે એવો હોય તે ગુણાતીત એકાંતિક ભક્ત ન કહેવાય. અને જેને ભગવાનના સ્વરૂપનો દૃઢ નિશ્ચય હોય ને તેને સમાધિ છે અથવા નથી, તોય પણ તેને સદા નિર્વિકલ્પ સમાધિ જ છે.”
\nપછી દીનાનાથ ભટ્ટે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “મનમાં સંકલ્પ-વિકલ્પ ટાળવાનો ઉપાય કરે અને જો મનને ન જીતી શકે તો તેની શી ગતિ થાય?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “કૌરવને ને પાંડવને યુદ્ધ કરવાનો પ્રારંભ થયો ત્યારે કૌરવ ને પાંડવે વિચાર્યું જે, ‘આપણે એવે ઠેકાણે યુદ્ધ કરીએ જે, તે યુદ્ધમાં જે કોઈ મરે તો પણ તેના જીવનું રૂડું થાય,’ એવું વિચારીને કુરુક્ષેત્રને વિષે યુદ્ધ કર્યું. પછી જીત્યા તેનું પણ સારું થયું ને એ સંગ્રામમાં મરાયા તેને પણ દેવલોકની પ્રાપ્તિ થઈ ને રાજ્ય થકી પણ અધિક સુખને પામ્યા. તેમ જે મન સાથે લડાઈ આદરે અને જો મનને જીતે તો નિર્વિકલ્પ સ્થિતિને પામે ને ભગવાનનો એકાંતિક ભક્ત થાય, અને જો મન આગળ હારે તો પણ યોગભ્રષ્ટ૩ થાય. તે પછી એક જન્મે અથવા બે જન્મે અથવા ઘણે જન્મે પણ અંત્યે જાતો એ એકાંતિક ભક્ત થાય, પણ એણે દાખડો કર્યો તે છૂટી ન પડે. માટે બુદ્ધિવાન હોય તેને તો પોતાના કલ્યાણને અર્થે મન સાથે જરૂર વૈર બાંધવું. પછી એ મનને જીતશે તો પણ સારું છે ને એ મનથી હારશે તો પણ યોગભ્રષ્ટ થશે. તેમાં અંત્યે જાતાં સારું છે. તે માટે જે કલ્યાણને ઇચ્છે તેને તો મન સાથે જરૂર વૈર બાંધવું.”
", "gujarati_footnote": "૧. પ્રાણાયામ વગેરે સાધનો વગર પણ નિર્વિકલ્પ સમાધિ થઈ શકે છે. તેની રીત નિર્વિકલ્પ સમાધિનો અર્થ જણાવીને કહે છે.
\n૨. સર્ગઃ – મહત્તત્ત્વથી આરંભીને પૃથ્વી પર્યંત તત્ત્વોની ઉત્પત્તિ, અર્થાત્ વૈરાજપુરુષ સુધીની સૃષ્ટિ. વિસર્ગઃ – બ્રહ્માએ કરેલી સૃષ્ટિ. સ્થાનમ્ – ભગવાનની સર્વોત્કર્ષ શત્રુવિજયાદિરૂપ સ્થિતિ. પોષણમ્ – ભગવાનનો જગતના રક્ષણરૂપ અનુગ્રહ. ઊતયઃ – કર્મવાસના. મન્વંતરકથા – સદ્ધર્મ, ભગવાને અનુગ્રહ કરેલો મન્વંતરાધિપોનો ધર્મ. ઈશાનુકથા – ભગવાનનાં અવતારચરિત્રોની કથા તથા તેમના એકાંતિક ભક્તોનાં આખ્યાનોવાળી સત્કથા. નિરોધઃ – જીવ-સમુદાયનું પોતપોતાની કર્મશક્તિઓની સાથે સૂક્ષ્મ અવસ્થારૂપ પ્રકૃતિમાં લીન રહેવું તે. મુક્તિઃ – ત્રણ દેહ તથા ત્રણ ગુણનો ત્યાગ કરી અક્ષરબ્રહ્મ સાથે એકતા પામી, પરબ્રહ્મની સેવા તે. આશ્રયઃ – જેનાથી જગતની ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને પ્રલય થાય છે, જેને ‘પરબ્રહ્મ પરમાત્મા’ ઇત્યદિક શબ્દથી શ્રુતિ-સ્મૃતિઓ કહે છે તેમની શરણાગતિ. (ભાગવત: ૨/૧૦/૧).
\n૩. ભગવાન અને સત્પુરુષનો યોગ પૂર્વજન્મમાં પ્રાપ્ત થયો હોય પરંતુ ઉપાસનામાં ખોટ્ય રહી ગઈ હોય અને દેહ પડી ગયો હોય તેવો ઉપાસક બીજો જન્મ પવિત્ર કુળમાં પામે તેને યોગભ્રષ્ટ જાણવો. આ વાત ગીતા (૬/૪૦-૪૧)માં પણ કહી છે.
", "hindi_title": "निर्विकल्प समाधि", "hindi_text": "संवत् १८८२ में कार्तिक शुक्ला एकादशी (२१ नवम्बर, १८२५) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीवरताल-स्थित श्रीलक्ष्मीनारायण के मन्दिर से उत्तर की ओर गोमतीजी के तट पर आम्रकुंज में सिंहासन पर गद्दी-तकिया रखवाकर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत चूड़ीदार पायजामा और सफ़ेद अंगरखा पहना था, गाढ़े रंग का दुपट्टा कमर में बाँधा हुआ था और मस्तक पर सुनहरे तारों के पल्लेवाला कुसुम्भी दुपट्टा बाँधा था। उनके कन्धे पर जरी के पल्लेवाला कुसुम्भी दुपट्टा सुशोभित हो रहा था। कंठ में गुलाब के पुष्पों के हार थे, मस्तक पर गुलाब के फूलों के तुर्रे सुशोभित थे और भुजाओं में गुलाब के गजरे और बाजूबन्द लगाये थे, ऐसी शोभा को धारण किए हुए वे उत्तर की ओर मुखारविन्द करके विराजमान थे। उनके समक्ष साधुओं तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय वड़ोदरा निवासी शोभाराम शास्त्री ने श्रीजीमहाराज से प्रश्न किया कि, “हे महाराज! जब मुमुक्षु निर्विकल्प समाधि को प्राप्त होता है, तब वह गुणातीत स्थिति को पाता है, एवं भगवान का एकान्तिक भक्त हो जाता है, किन्तु जिसे निर्विकल्प समाधि न लगी, उसकी कैसी गति होती है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “ऐसा नहीं मानना कि प्राण का निरोध होने पर ही निर्विकल्प समाधि लगती है! वास्तव में निर्विकल्प समाधि की रीति दूसरी है, उसे सुनिये। श्रीमद्भागवत में कहा गया है:
\n‘अत्र सर्गो विसर्गश्च स्थानं पोषणमूतयः।\nमन्वन्तरेशानुकथा निरोधो मुक्तिराश्रयः॥’२५४\n“इसका अर्थ यह है कि विश्व के सर्ग-विसर्गादि नौ लक्षणों द्वारा जो ज्ञातव्य है, ऐसे आश्रयस्वरूप श्रीकृष्ण भगवान में जिस मुमुक्षु की अचल मति हो गई हो, (वही भक्त की निर्विकल्प स्थिति है) - जैसे आम के वृक्ष की एकबार अच्छी तरह पहचान हो गई, फिर शरीर में कामावेश हो जाए, या क्रोध या लोभ व्याप्त हो जाए, फिर भी आमवृक्ष के सम्बंध में किसी भी प्रकार की भ्रान्ति नहीं होती कि ‘यह आम का वृक्ष होगा या नहीं?’ - उसी प्रकार जिसे प्रत्यक्ष श्रीकृष्ण भगवान के स्वरूप का दृढ़ निश्चय हो गया हो और उसमें किसी भी प्रकार का कुतर्क न हो, तो उस पुरुष के प्राण लीन न होने पर भी उसे निर्विकल्प समाधि ही है और प्राणों के लीन होने पर भी निर्विकल्प समाधि ही है।
\n“और जिसे भगवान के स्वरूप में संकल्प-विकल्प रहता हो कि, ‘ब्रह्मपुर में भगवान का स्वरूप कैसा होगा? और श्वेतद्वीप तथा वैकुंठ में भगवान का स्वरूप कैसा होगा? तथा उस स्वरूप का दर्शन कब होगा?’ ऐसे संकल्प-विकल्पों में उलझा रहे, और उसे जो प्रकट भगवान प्राप्त हुए हैं, उन्हीं को सर्व के कारण जानकर उनकी प्राप्ति के आनन्द से ही स्वयं को कृतार्थ न माने, ऐसे पुरुष को यदि दैवच्छा से समाधि लग भी गई, फिर भी उसके संकल्प-विकल्प नहीं मिटते, तथा समाधि में हुए दर्शन के उपरांत उसे और भी नया-नया देखने की इच्छा रहा करे, लेकिन उसके मन के संकल्प-विकल्प शान्त न हों, उसे अगर समाधि लग गई तो भी वह सविकल्प ही है तथा समाधि न लगी तो भी उसकी सविकल्प स्थिति ही है! अतः जो ऐसा हो, उसे गुणातीत-एकांतिक भक्त नहीं कहा जा सकता। और, जिसे भगवान के स्वरूप का दृढ़ निश्चय हो, तो उसे समाधि लगे अथवा न लगे, फिर भी उसे तो सदा-सर्वदा निर्विकल्प समाधि ही है!”
\nइसके पश्चात् दीनानाथ भट्ट ने प्रश्न पूछा कि, “यदि कोई मन के संकल्प-विकल्पों को मिटाने का उपाय करे, परन्तु यदि उससे मन को नहीं जीता गया, तो उसकी कैसी गति होती है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जब कौरवों और पांडवों में युद्ध प्रारम्भ हुआ, तब कौरवों तथा पांडवों ने यह विचार किया कि हमें ऐसे स्थान पर युद्ध करना चाहिए, जहाँ किसी के भी मरने पर उसकी आत्मा का कल्याण हो। ऐसा विचार करके दोनों पक्षों ने कुरुक्षेत्र में युद्ध किया। उसमें जिनकी जीत हुई उनका भी भला हुआ और संग्राम में जो मारे गए, उनको भी देवलोक की प्राप्ति हुई तथा राज्य से अधिक सुख-समृद्धि की प्राप्ति हुई।
\n“इसी प्रकार जो कोई पुरुष मन के साथ युद्ध करता है और उसे जीत लेता है, तो उसकी निर्विकल्प स्थिति हो जाती है तथा वह भगवान का एकान्तिक भक्त हो जाता है। यदि मन के आगे उसकी हार हो गई, तो वह योगभ्रष्ट होता है तथा एक या दो जन्मों के बाद अथवा अनेक जन्मों के बाद एकान्तिक भक्त होता है। वास्तव में उसने जो प्रयास किया है, वह निष्फल नहीं होता। इसलिए, बुद्धिमान पुरुष को अपने कल्याण के लिए मन के साथ अवश्य वैर करना चाहिए। ऐसा होने पर यदि वह मन को जीत लेगा, तो भी अच्छा है, और यदि मन से उसकी हार हो गई, तो भी वह योगभ्रष्ट होगा। उसमें अन्ततः कल्याण ही होगा। अतएव जो कल्याण का इच्छुक है, उसे तो मन के साथ अवश्य वैर रखना चाहिए।”
", "hindi_footnote": "२५४. सर्गः - महदादि पृथ्वीपर्यंत तत्त्वों की उत्पत्ति, अर्थात् वैराजपुरुष तक की सृष्टि। विसर्गः - ब्रह्मा द्वारा की हुई सृष्टि। स्थानम् - भगवान की सर्वोत्कृष्ट शत्रु – विजयादिरूप स्थिति। पोषणम् - जगत का रक्षणरूप भगवान का अनुग्रह। ऊतयः - कर्मवासना। मन्वन्तरकथाः - सद्धर्म, भगवान द्वारा अनुगृहीत मन्वन्तराधिपों का धर्म। ईशानुकथाः - भगवान के अवतारचरित्रों की कथा तथा उनके एकान्तिक भक्तों के नानाविध आख्यानों की सत्कथा। निरोधः - जीवसमुदाय का अपनी-अपनी कर्मशक्तियों के साथ सूक्ष्मावस्थावाली प्रकृति में रहना। मुक्तिः - तीन देह एवं तीन गुणों का त्याग करके अक्षरब्रह्म के साथ ऐक्यभाव प्राप्त करके परब्रह्म की सेवा करना। आश्रयः - जिनसे जगत की उत्पत्ति, स्थिति तथा प्रलय होता है, श्रुति-स्मृतियाँ ‘परब्रह्म परमात्मा’ इत्यादि शब्दों से जिनकी महिमा-गान करती हैं, उनकी शरणागति। (श्रीमद्भागवत: २/१०/१)
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/201.mp3" }, { "english_title": "Realising God through the Four Scriptures; Kāndāsji’s Question", "english_text": "On Kārtik sudi 13, Samvat 1882 [23 November 1825], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot under a mango tree on the banks of Lake Gomti, north of the mandir of Shri Lakshminārāyan in Vartāl. He was wearing a survāl made from yellow, silken cloth and a red dagli made from kinkhāb. He had also tied a pāgh around His head using an orange cloth with a brocaded border. An orange shelu with a brocaded border was placed upon His shoulder. In addition to this, His pāgh was decorated with garlands of champā flowers, and garlands of white flowers also adorned His neck. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen Shriji Mahārāj said, “Please begin a question-answer session.”
\nThereupon Kāndāsji Patel of the village Bhuvā folded his hands and asked, “Mahārāj, by what means does God become pleased?”
\nShriji Mahārāj replied, “If we do not malign God, then God becomes pleased. Then you may ask, ‘What does it mean to malign God?’ Well, God is the all-doer of this world. However, if one does not understand Him to be the all-doer and instead believes that it is kāl that is the all-doer of this world, or that it is māyā, or that it is karma, or that it is swabhāv that is the all-doer, then one is maligning God.1 This is because actually God is the all-doer. To ignore this and to claim that only kāl, karma, māyā and swabhāv are the all-doers of this world is serious slander against God.
\n“For example, you are the Patel2 of your village. If someone does not acknowledge your status in the village, then he can be said to be your slanderer. Also, if someone does not accept the sovereignty of an emperor of the world, but instead accepts the sovereignty of one who is not even a king, then that man is known as a slanderer of the emperor. If one writes and distributes letters stating, ‘Our king has no nose and ears; he has no hands or feet,’ and thereby describes the king as being deformed even though he has a normal body, then he is also known as a slanderer of the king. Similarly, God is complete, with limbs, hands, feet, etc. There is not the slightest deformation in any of His limbs. He eternally possesses a definite form. So, to say that He is not the all-doer and is formless and that kāl and others are the cause of all - not God - is equivalent to maligning God.
\n“One who does not malign God in this manner is said to have performed perfect puja of God. Otherwise, without such an understanding, even if one performs puja by offering sandalwood paste, flowers, etc., one is still a slanderer of God. Therefore, God is only pleased upon one who realizes God to possess a definite form and to be the creator, sustainer and destroyer of the cosmos.
\n“In the Vedas, God Himself has described His nature in many ways, but no one could comprehend it. Then the Sānkhya scriptures prescribed the 24 elements and said that God is the 25th. The āchārya of the Sānkhya philosophy, Kapil Muni, thought, ‘The jiva behaves as if it is one with the three types of bodies - i.e., sthul, sukshma and kāran - and it cannot remain separate from them. The ishwar also behaves as if it is one with its adjuncts in the form of its three bodies - virāt, sutrātmā and avyākrut - and it too cannot remain separate from them.’ Thus, the Sānkhya scriptures count jiva and ishwar amongst the 24 elements and claim Paramātmā to be the 25th.
\n“The āchārya of the Yoga scriptures, Hiranyagarbh Rishi, propounds that there are 24 elements, and that jiva and ishwar are the 25th; but Paramātmā is the 26th.
\n“This is how the Sānkhya scriptures and the Yoga scriptures described God’s nature; still, no one attained realization of the nature of God as He is. By inference it was accepted, ‘According to the Sānkhya doctrine, whatever transcends the 24 elements is satya.’ According to the Yoga doctrine it was inferred, ‘Paramātmā, who transcends jiva and ishwar, who themselves transcend the 24 elements, is satya.’ In this manner, through these two philosophies, the nature of God was realised by inference. However, is that God black or yellow? Is He tall or short? Does He possess a form or is He formless? That was not realized.
\n“Thereafter, Vāsudev Bhagwān himself composed the Panchrātra Tantra, in which he explained, ‘In his own Akshardhām, Shri Krishna Purushottam Bhagwān eternally possesses a divine form. This God gives darshan five times to the countless niranna-muktas, the residents of Shwetdwip. In Vaikunth, that same God assumes a four-armed form, holding a conch, a disc, a mace, and a lotus. Along with him is Lakshmiji. He is also served by Vishwaksen and other attendants. It is that same God who is worthy of being offered puja, worthy of worship and worthy of attainment. It is that same God who assumes the avatārs of Rām, Krishna, etc., and who appears in the four forms of Vāsudev, Sankarshan, Pradyumna and Aniruddha.’ In this way, he propounded that God possesses a form.
\n“Then Nāradji revised that same Panchrātra Tantra, after which it came to be known as the Nārad Panchrātra. In that, God’s form was explained in such a manner that not even the slightest doubt remained. Thus, the Shrimad Bhāgwat states:
\nNārāyana-parā vedā devā nārāyanāngajāhā |“It also states:
\nVāsudeva-parā vedā vāsudeva-parā makhāhā |“Thus, the four scriptures have described the nature of Shri Krishna Vāsudev only. Only one who realizes God through these four scriptures can be said to possess total gnān. For example, only when one sees with one’s eyes does one come to know that milk is white; only when one smells with one’s nose does one come to know its smell; only when one touches it with one’s finger does one come to know whether it is hot or cold; and only when one tastes it with one’s tongue does one come to know its taste. In this manner, only when milk is tested through all of the indriyas can one totally know its nature; it cannot be totally known through one indriya alone. Similarly, one realizes God’s nature totally when one realizes it through the four scriptures, i.e., the Vedas, etc. To have such knowledge is called total gnān.
\n“God is pleased only upon someone who has such understanding; there is no other means of pleasing Him. Thus, only one who has such realization can be said to possess total gnān, and God becomes extremely pleased only upon such a person.”
", "english_footnote": "1. Similar words to these by Shriji Maharaj are found in Vachanamrut Gadhada I-62. Yogiji Maharaj has explained the significance of these words succintly here: How Should God Be Understood to Transcend Kāl, Karma, and Māyā?
\n2. Here ‘Patel’ refers to the chief of a village.
\nThe Vedas are devoted to Nārāyan [i.e. the essence of the Vedas is Nārāyan]; the deities are all formed from the form of Nārāyan; the realms are all devoted to Nārāyan [i.e. all the realms are pervaded by Nārāyan]; all yagnas are devoted to Nārāyan [i.e. the objective of all yagnas is Nārāyan]. All yoga, too, is devoted to Nārāyan [i.e. the objective of all yogic practices is Nārāyan]; all austerities are devoted to Nārāyan [i.e. the objective of all austerities is Nārāyan]; all gnān is devoted to Nārāyan [i.e. the essence of all gnān is Nārāyan]; [indeed,] Nārāyan is [the objective of] all endeavours. - Shrimad Bhāgwat: 2.5.15 & 16
\nThe Vedas are devoted to Vāsudev [i.e. the essence of the Vedas is Vāsudev]; all yagnas are devoted to Vāsudev [i.e. the objective of all yagnas is Vāsudev]; all yoga is devoted to Vāsudev [i.e. the objective of all yogic practices is Vāsudev]; all activities are devoted to Vāsudev [i.e. the objective of all activities is Vāsudev]. All gnān, too, is devoted to Vāsudev [i.e. the essence of all gnān is Vāsudev]; all austerities are devoted to Vāsudev [i.e. the objective of all austerities is Vāsudev]; all dharma is devoted to Vāsudev [i.e. the objective of all dharma is Vāsudev]; [indeed,] Vāsudev is [the objective of] all endeavours. - Shrimad Bhāgwat: 1.2.28 & 29
", "gujarati_title": "ચાર શાસ્ત્રે કરીને ભગવાન જાણવાનું, કાનદાસજીના પ્રશ્નનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૨ના કાર્તિક સુદિ ૧૩ તેરસને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીવરતાલ મધ્યે શ્રીલક્ષ્મીનારાયણના મંદિરથી ઉત્તરાદી દિશે ગોમતીજીને કાંઠે આંબાના વૃક્ષની હેઠે ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને પીળા તાસતાનો સુરવાળ પહેર્યો હતો તથા રાતા કિનખાબની ડગલી પહેરી હતી તથા મસ્તક ઉપર જરકસી છેડાની કસુંબલ પાઘ બાંધી હતી તથા જરકસી છેડાનું કસુંબલ શેલું ખભે નાખ્યું હતું અને પાઘને ઉપર ચંપાનાં પુષ્પના હાર વિરાજમાન હતા ને કંઠને વિષે ધોળાં પુષ્પના હાર વિરાજમાન હતા અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “કાંઈક પ્રશ્ન-ઉત્તર કરો.” પછી ગામ બૂવાના પટેલ કાનદાસજીએ હાથ જોડીને પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! ભગવાન શે પ્રકારે રાજી થાય છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જો ભગવાનનો દ્રોહ ન કરીએ તો ભગવાન રાજી થાય. ત્યારે કહેશો જે, દ્રોહ તે શું? તો જે, આ સર્વ જગતના કર્તાહર્તા ભગવાન છે, તેને કર્તાહર્તા ન સમજીએ ને વિશ્વના કર્તાહર્તા કાળને જાણીએ અથવા માયાને જાણીએ અથવા કર્મને જાણીએ અથવા સ્વભાવને જાણીએ,૪ એ તે ભગવાનનો દ્રોહ છે. કેમ જે, ભગવાન સર્વના કર્તાહર્તા છે તેનો ત્યાગ કરીને કેવળ કાળ, કર્મ, સ્વભાવ અને માયા તેને જગતનાં કર્તાહર્તા કહે છે; માટે એ ભગવાનનો અતિ દ્રોહ છે.૫ ત્યાં દૃષ્ટાંત છે: જેમ તમે ગામના પટેલ છો, તે જે તમારી ગામમાં પટલાઈ ન રહેવા દે તે તમારો દ્રોહી કહેવાય. અને વળી જેમ ચક્રવર્તી રાજા હોય તેનો હુકમ ખોટો કરીને જે રાજા ન હોય તેનો હુકમ ચલાવે, તો તે પુરુષ રાજાનો દ્રોહી કહેવાય. અને વળી જેમ કોઈક એવા કાગળ લખી લખીને મેલે જે, ‘અમારો રાજા છે તે નાક-કાન વિનાનો છે અથવા હાથ-પગ વિનાનો છે;’ એવી રીતે રાજાનું રૂપ સંપૂર્ણ હોય, તેને ખંડિત કરીને વર્ણવે તે રાજાનો દ્રોહી કહેવાય. તેમ ભગવાન છે તે કર-ચરણાદિક સમગ્ર અંગે કરીને સંપૂર્ણ છે અને લેશમાત્ર પણ કોઈ અંગે વિકળ નથી અને સદા મૂર્તિમાન જ છે, તેને અકર્તા કહેવા તથા અરૂપ કહેવા ને ભગવાન વિના બીજાં જે કાળાદિક તેને કર્તા કહેવાં એ જ ભગવાનનો દ્રોહ છે. એવી જાતનો જે ભગવાનનો દ્રોહ તેને જે ન કરે તેણે સંપૂર્ણ ભગવાનની પૂજા કરી; અને તે વિના તો ચંદન-પુષ્પાદિકે કરીને પૂજે છે તો પણ ભગવાનનો દ્રોહી છે. માટે ભગવાનને જગતના કર્તાહર્તા જાણે અને મૂર્તિમાન જાણે તે ઉપર જ ભગવાન રાજી થાય છે.
\n“અને વેદમાં તો ભગવાનનું સ્વરૂપ બહુ રીતે વર્ણવીને નારાયણે પોતે પોતાને મુખે કહ્યું છે, પણ તે કોઈના સમજ્યામાં આવ્યું નહીં, ત્યારે સાંખ્યશાસ્ત્રે કરીને ચોવીસ તત્ત્વ કહ્યાં ને પંચવીશમું ભગવાનનું સ્વરૂપ કહ્યું. તે સાંખ્યના આચાર્ય જે કપિલમુનિ તેણે એમ વિચાર્યું જે, ‘સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ ને કારણ તેને વિષે જીવ એકપણે કરીને વર્તે છે અને એથી ન્યારો જીવ રહી શકતો નથી; અને ઈશ્વર છે તે પણ પોતાની ઉપાધિ જે વિરાટ, સૂત્રાત્મા ને અવ્યાકૃત તેને વિષે એકપણે વર્તે છે પણ તે વિના રહી શકતો નથી.’ માટે સાંખ્યશાસ્ત્રે જીવને ને ઈશ્વરને ચોવીસ તત્ત્વ ભેળા જ ગણ્યા છે અને પંચવીશમા પરમાત્માને કહ્યા છે. અને યોગશાસ્ત્રના આચાર્ય જે હિરણ્યગર્ભ ઋષિ તેણે ચોવીસ તત્ત્વ કહીને પંચવીશમો જીવને કહ્યો છે તેમ જ પંચવીશમા ઈશ્વરને કહ્યા છે, અને પરમાત્માને છવ્વીસમા કહ્યા છે. એવી રીતે સાંખ્યશાસ્ત્ર ને યોગશાસ્ત્ર તેણે ભગવાનનું સ્વરૂપ કહ્યું૬ તો પણ સાક્ષાત્કાર ભગવાનના સ્વરૂપનું જ્ઞાન ન થયું; અને અનુમાન પ્રમાણે તો થયું જે, ‘સાંખ્યને મતે ચોવીસ તત્ત્વથી પર છે તે વસ્તુ સત્ય છે અને યોગને મતે ચોવીસ તત્ત્વથી પર જીવ-ઈશ્વર છે ને તેથી પર પરમાત્મા છે તે સત્ય છે.’ એવી રીતે પરમાત્માના સ્વરૂપનું બેય શાસ્ત્ર વતે અનુમાન પ્રમાણે કરીને જ્ઞાન થયું; પણ તે ભગવાન કાળા છે કે પીળા છે? કે લાંબા છે કે ટૂંકા છે? કે સાકાર છે કે નિરાકાર છે? એવું કાંઈ જ્ઞાન ન થયું.
\n“પછી પોતે વાસુદેવ ભગવાને પંચરાત્ર નામે તંત્ર કર્યું. તેને વિષે એમ પ્રતિપાદન કર્યું જે, ‘શ્રીકૃષ્ણ પુરુષોત્તમ ભગવાન છે તે પોતાના અક્ષરધામને વિષે૭ સદા દિવ્ય, સાકાર, મૂર્તિમાન રહ્યા છે. અને તે જ ભગવાન જે તે શ્વેતદ્વીપવાસી જે અનંત નિરન્નમુક્ત તેમને પાંચ વખત પોતાનું દર્શન આપે છે; તથા વૈકુંઠલોકને વિષે તે જ ભગવાન ચતુર્ભુજ મૂર્તિ થકા લક્ષ્મીજીએ સહિત છે ને તે શંખ, ચક્ર, ગદા, પદ્મને ધરી રહ્યા છે તથા વિષ્વક્સેનાદિક જે પાર્ષદ તેમણે સેવ્યા છે. અને એ જ ભગવાન પૂજવા યોગ્ય, ભજવા યોગ્ય ને પામવા યોગ્ય છે. અને તે જ ભગવાન રામ-કૃષ્ણાદિક અવતાર ધારણ કરે છે અને વાસુદેવ, સંકર્ષણ, પ્રદ્યુમ્ન, અનિરુદ્ધ એ ચતુર્વ્યૂહરૂપે વર્તે છે.’ એવી રીતે સાકારમૂર્તિનું પ્રતિપાદન કર્યું છે.
\n“પછી તે જ પંચરાત્રતંત્રને નારદજીએ ફરીને કર્યું ત્યારે તે નારદ-પંચરાત્ર કહેવાયું. તેને વિષે એવી રીતે ભગવાનના સ્વરૂપનું પ્રતિપાદન કર્યું જે, કોઈ રીતે સંશય રહ્યો નહીં. તે માટે૮ શ્રીમદ્ભાગવતમાં કહ્યું છે જે,
\n‘નારાયણપરા વેદા દેવા નારાયણાંગજાઃ।“તથા
\n‘વાસુદેવપરા વેદા વાસુદેવપરા મખાઃ।“એવી રીતે એ ચાર શાસ્ત્રે કરીને શ્રીકૃષ્ણ નારાયણ વાસુદેવના સ્વરૂપનું જ પ્રતિપાદન કર્યું છે. અને એ ચાર શાસ્ત્રે કરીને જે ભગવાનના સ્વરૂપને સમજે તે જ પૂરો જ્ઞાની કહેવાય. જેમ દૂધ છે તેને નેત્રે જુએ ત્યારે ધોળું દેખાય અને નાકે સૂંઘે ત્યારે સુગંધવાન જણાય અને આંગળીએ કરીને અડે ત્યારે ટાઢું-ઊનું જણાય અને જિહ્વાએ કરીને ચાખે ત્યારે સ્વાદુ જણાય, પણ એક ઇન્દ્રિયે કરીને દૂધના સ્વરૂપનું સંપૂર્ણ જ્ઞાન ન થાય અને સર્વ ઇન્દ્રિયે કરીને તપાસી જુએ ત્યારે સંપૂર્ણ જ્ઞાન થાય છે. તેમ વેદાદિક ચાર શાસ્ત્રે કરીને ભગવાનના સ્વરૂપને સમજે ત્યારે સંપૂર્ણ ભગવાનના સ્વરૂપનું જ્ઞાન થાય છે; અને એમ જાણવું તેને સંપૂર્ણ જ્ઞાન કહીએ. અને ભગવાન પણ એમ સમજ્યે જ રાજી થાય છે પણ પરમેશ્વરને રાજી કર્યાનો બીજો ઉપાય નથી. માટે એવી રીતે સમજે તે જ પૂરો જ્ઞાની કહેવાય અને ભગવાન પણ તે ઉપર જ અતિશય રાજી થાય છે.”
", "gujarati_footnote": "૪. શ્વેતાશ્વતરોપનિષદ: ૧/૨માં “કાલઃ સ્વભાવો નિયતિર્યદ્રચ્છા....” આ મંત્રમાં કાળ વગેરેને જગતના કર્તાહર્તા માનનારા મતો આપ્યા છે.
\nવચનામૃત ગઢડા પ્રથમ ૬૨માં પણ આવા પ્રકારનાં વચનો શ્રીજી મહારાજે ઉચ્ચર્યાં છે. યોગીજી મહારાજે આ વચનોનું સુંદર નિરૂપણ કર્યું છે: “કાળ, કર્મ, માયા ને સ્વભાવથી પર ભગવાનને કેમ જાણવા?”
\n૫. અને તેમને શાસ્ત્રનું લેશમાત્ર જ્ઞાન નથી એમ જણાય છે; કેમ કે “જ્ઞઃ કાલકાલઃ” (શ્વેતાશ્વતરોપનિષદ: ૬/૨) ઇત્યાદિ શ્રુતિ-સ્મૃતિમાં કાળાદિકને ભગવાનની શક્તિરૂપે વર્ણવ્યા છે. સૃષ્ટિના સર્જનમાં કાળ વગેરેની સ્વતંત્રતા નથી જ; કેમ કે તેઓ ભગવાનની પ્રેરણાથી જ સૃષ્ટિ વગેરે તે તે ક્રિયાઓ કરે છે. તે ભાગવતમાં કહ્યું છે કે “દ્રવ્યં કર્મ ચ કાલશ્ચ સ્વભાવો જીવ એવ ચ। યદનુગ્રહતઃ સન્તિ ન સન્તિ યદુપેક્ષયા॥” (ભાગવત: ૨/૧૦/૧૨). જેમ ચક્રવર્તી રાજાની આજ્ઞાથી ખંડિયા રાજાઓ પ્રજાનું પ્રશાસન કરે છે તેમ જ ભગવાનની આજ્ઞાથી જ કાળાદિકનું જગતમાં કર્તૃત્વ છે. એવી રીતે જે જન ભગવાનને સર્વનિયંતા અને સર્વકર્તા જાણે તે જ ભક્ત કહેવાય છે અને જે એવી રીતે ન જાણે તે ભગવાનનો દ્રોહી કહેવાય છે.
\n૬. સાંખ્યશાસ્ત્ર તથા યોગશાસ્ત્રના સંદર્ભો વચનામૃત લો. ૧૫ની ટીપણી-૯૧ તથા ૯૪માં તથા વચનામૃત પં. ૨ની ટીપણી-૨માં આપ્યા છે.
\n૭. અહીં અક્ષરધામ એટલે વૈકુંઠધામ વાચક અથવા ગોલોકધામ વાચક એમ અર્થ સમજવો, કારણ કે પંચરાત્ર તંત્રની કોઈ પણ સંહિતાઓમાં પરમાત્માના એ ધામોનો અક્ષરધામ તરીકે શબ્દશઃ ઉલ્લેખ મળતો નથી.
\n૮. અને વેદાદિ શાસ્ત્રોનું તાત્પર્ય સાકાર વાસુદેવ ભગવાનમાં જ છે તે માટે.
\n૯. વેદોમાં મુખ્યત્વે નારાયણનું પ્રતિપાદન છે, અર્થાત્ વેદો નારાયણપરક છે. ઇન્દ્ર, ચન્દ્ર વગેરે દેવતાઓ પણ ભગવાન નારાયણને આધીન છે. સ્વર્ગાદિક લોકના પણ અધિપતિ નારાયણ જ છે. યજ્ઞો વડે પણ આરાધના કરવા યોગ્ય નારાયણ છે. યોગ, તપ, જ્ઞાન વગેરે સાધનો વડે પ્રાપ્ત કરવા યોગ્ય પણ નારાયણ જ છે. તેથી આ તમામ નારાયણપરક જ સમજવા. (ભાગવત: ૨/૫/૧૫-૧૬).
\n૧૦. વેદો વાસુદેવનો જ મહિમા ગાય છે. યજ્ઞો વડે આરાધ્ય વાસુદેવ છે. યોગશાસ્ત્ર વડે ધ્યેય પણ વાસુદેવ છે. તમામ ધાર્મિક ક્રિયાઓ જ્ઞાન, તપ, ધર્મ વડે પ્રાપ્ત કરવા યોગ્ય વાસુદેવ છે; અર્થાત્ ગતિરૂપ વાસુદેવ છે. (ભાગવત: ૧/૨/૨૮-૨૯).
", "hindi_title": "पाँच शास्त्रों द्वारा भगवत्स्वरूप का ज्ञान", "hindi_text": "संवत् १८८२ में कार्तिक शुक्ला त्रयोदशी (२३ नवम्बर, १८२५) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीवरताल गाँव में श्रीलक्ष्मीनारायण मन्दिर से उत्तर दिशा की ओर गोमती तालाब के तट पर आम्रवृक्ष के नीचे पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने पीला तास का चूड़ीदार पायजामा पहना था, लाल किमखाब की बगलबंडी पहनी थी, मस्तक पर जरीदार पल्ले की कुसुम्भी पाग बाँधी थी और जरीदार पल्ले का कुसुम्भी शेला कन्धे पर डाला था, पाग में ऊपर चम्पा के पुष्पों के हार लगे हुए थे। कंठ में श्वेत पुष्पों के हार पहने हुए थे। उनके समक्ष मुनियों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “परस्पर कुछ प्रश्नोत्तरी प्रारंभ करें।”
\nतब बुवा गाँव के पटेल कानदासजी ने हाथ जोड़कर प्रश्न पूछा कि, “हे महाराज! भगवान किस प्रकार प्रसन्न होते हैं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “यदि भगवान के स्वरूप का द्रोह न किया जाए, तो वे प्रसन्न हो जाते हैं। तब आप कहेंगे कि द्रोह क्या है? तो वस्तुतः समस्त जगत के कर्ता-हर्ता भगवान हैं। उन्हें इस प्रकार न समझकर काल, माया, कर्म अथवा स्वभाव को विश्व का कर्ता-हर्ता समझना वही भगवान का द्रोह कहा जाता है, क्योंकि भगवान ही सबके कर्ता-हर्ता हैं। उनका त्याग करके केवल इन सबको – काल, कर्म, स्वभाव और माया को – ही कर्ता मानना भगवान का अतिद्रोह है।
\n“जैसे आप गाँव के पटेल हैं और यदि कोई आदमी आपकी मुखियागिरी नहीं रहने दे, तो उसे आपका द्रोही कहा जाएगा। अथवा कोई चक्रवर्ती राजा हो, उसकी आज्ञा का उल्लंघन करके जो राजा न हो ऐसी व्यक्ति का आदेश माना जाए, तो वह पुरुष राजा का द्रोही कहलाता है। और, कोई पुरुष यदि ऐसा पत्र लिख-लिखकर लोगों को भेजे कि, ‘हमारा राजा बिना नाक-कान का अथवा बिना हाथ-पैर का है।’ इस प्रकार राजा का रूप सर्वांग पूर्ण होने पर भी उस रूप को खंडित करके बतानेवाला भी राजा का द्रोही कहा जाएगा, वैसे ही भगवान कर-चरणादि समग्र अंगों से परिपूर्ण हैं, और उनका कोई अंग लेशमात्र भी खंडित नहीं है, वे सदैव मूर्तिमान ही रहते हैं। यदि उन्हें अकर्ता तथा अरूप कहा जाए और उनकी अवहेलना करके अन्य काल-आदि को कर्ता बताया जाए, तो वही भगवान के विरुद्ध द्रोह है। जिसने भगवान का ऐसा द्रोह नहीं किया है, उसके सम्बंध में यही कहा जाएगा कि उसने वास्तव में भगवान की सम्पूर्णरूप से पूजा कर ली है। इसके बिना उसने चन्दन-पुष्पादि द्वारा ही पूजा क्यों न की हो, परन्तु वह भगवान का द्रोही ही है। अतः भगवान को ही जगत का कर्ता-हर्ता समझे तथा उनको मूर्तिमान माने, उसी के ऊपर भगवान की प्रसन्नता होती है।
\n“और, वेदों में तो नारायण ने अपने श्रीमुख से स्वयमेव भगवान के स्वरूप का विभिन्न प्रकार से वर्णन किया है, परन्तु यह बात किसी की समझ में नहीं आई। अतः सांख्यशास्त्र के आचार्य कपिलजी ने कुल मिलाकर चौबीस तत्त्वों को स्थापित करके पच्चीसवें क्रम पर परमात्मा को कहा है, और यह विचार दिया कि स्थूल, सूक्ष्म एवं कारण तीनों देह में जीवात्मा एकरस होकर रहती है, किन्तु पृथक् नहीं रह सकती। एवं ईश्वर भी अपनी उपाधि जो तीन अवस्थाएँ विराट, सूत्रात्मा तथा अव्याकृत हैं इनमें एकरस रहते हैं, वे भी इन तीनों से पृथक् नहीं रह सकते। अतः सांख्यशास्त्र के अनुसार जीव और ईश्वर को चौबीस तत्त्वों में ही गिने हैं और पच्चीसवें क्रम पर परमात्मा को कहा है।
\n“जबकि योगशास्त्र के आचार्य हिरण्यगर्भ ऋषि ने कुल मिलाकर चौबीस तत्त्व कहे, इसके उपरांत पच्चीसवें क्रम पर जीव तथा ईश्वर को बताया, तथा छब्बीसवें क्रम पर परमात्मा को कहा है। इस प्रकार दोनों शास्त्रों ने भगवान के स्वरूप का वर्णन तो किया, परन्तु भगवान के साक्षात्कार स्वरूप का ज्ञान नहीं हुआ। परंतु केवल अनुमान से तो सिद्ध कर दिया कि, ‘सांख्यशास्त्र के मतानुसार जो तत्त्व चौबीस तत्त्वों से परे हैं, वह सत्य है तथा योगशास्त्र के मतानुसार चौबीस तत्त्वों से परे जीव एवं ईश्वर हैं और उनसे परे परमात्मा हैं, वह सत्य हैं।’ इस प्रकार इन दोनों शास्त्रों द्वारा परमात्मा के स्वरूप का अनुमान-ज्ञान हुआ, परन्तु वे भगवान काले हैं या पीले हैं? लम्बे हैं या ठिगने हैं? साकार है या निराकार हैं? इन प्रश्नों के विषय में कोई ज्ञान नहीं हुआ।
\n“तत्पश्चात् स्वयं वासुदेव भगवान ने पंचरात्र नामक तन्त्र का निर्माण किया, जिसमें यह प्रतिपादन किया कि, ‘श्रीकृष्ण पुरुषोत्तम भगवान अपने अक्षरधाम में१५५ सदा दिव्य साकार मूर्ति निवास करते हैं। वही भगवान श्वेतद्वीपवासी अनन्त निरन्नमुक्तों को पाँच बार अपने दर्शन देते हैं; और, वैकुंठलोक में वही भगवान चतुर्भुज मूर्ति द्वारा लक्ष्मीजी सहित निवास करते हैं तथा शंख, चक्र, गदा, पद्म धारण करके रहते हैं। वहाँ विष्वक्सेन आदि पार्षद भगवान की सेवा करते रहते हैं। वे ही भगवान पूजनीय, भजनीय तथा प्राप्त करने योग्य हैं। वे ही भगवान रामकृष्णादि अवतारों को धारण करते हैं तथा वासुदेव, संकर्षण, प्रद्युम्न एवं अनिरुद्ध नामक चतुर्व्यूहरूप से रहते हैं।’ इस प्रकार पंचरात्र में भगवान की साकार मूर्ति का प्रतिपादन किया गया है। तत्पश्चात् नारदजी ने उसी पंचरात्र तन्त्र की पुनः रचना की। तब, वह ‘नारद पंचरात्र’ कहलाया। उसमें नारदजी ने भगवान के स्वरूप का इस प्रकार प्रतिपादन किया कि किसी भी तरह के संशय को अवकाश नहीं रहा। इसीलिए२५६ श्रीमद्भागवत में कहा गया है:
\n‘नारायणपरा वेदा देवा नारायणाङ्गजाः।“तथा
\n‘वासुदेवपरा वेदा वासुदेवपरामखाः।“इस प्रकार इन चार शास्त्रों द्वारा श्रीकृष्ण नारायण वासुदेव के स्वरूप का ही प्रतिपादन किया गया है। इन चार शास्त्रों द्वारा जो भगवान के स्वरूप को समझ लेता है, वही पूर्ण ज्ञानी कहलाता है। जैसे दूध नेत्रों से देखने पर श्वेत दिखाई पड़ता है, नाक से सूँघने पर सुगन्धमय लगता है, उंगली से छूने पर ठंडा या गरम मालूम होता है और जिह्वा से चखने पर स्वादिष्ट प्रतीत होता है, परन्तु केवल एक ही इन्द्रिय द्वारा दूध के स्वरूप का सम्पूर्ण रूप से बोध नहीं होता, वरन् सर्व इन्द्रियों के द्वारा पता लगाने पर ही उसकी पूरी जानकारी मिलती है।
\n“वैसे ही कोई पुरुष जब वेदादि चार शास्त्रों द्वारा भगवान के स्वरूप को समझ लेता है, तभी उसे भगवान के सम्पूर्ण स्वरूप का ज्ञान होता है। ऐसे ज्ञान को ही सम्पूर्ण ज्ञान कहते हैं। और, भगवान भी इस प्रकार के ज्ञान से ही प्रसन्न होते हैं। इसके सिवा परमेश्वर को प्रसन्न करने के लिए अन्य कोई उपाय नहीं है। अतएव, ऐसा विवेकशील पुरुष ही पूर्ण ज्ञानी कहलाता है तथा भगवान भी उसी पर अतिशय प्रसन्न होते हैं।”
", "hindi_footnote": "२५५. यहाँ अक्षरधाम अर्थात् वैकुंठ धाम अथवा गोलोकधाम समझना चाहिए। क्योंकि पंचरात्र तंत्र की किसी संहिताओं में परमात्मा के उन धामों का उल्लेख ‘अक्षरधाम’ कहकर कहीं नहीं हुआ है।
\n२५६. तथा वेदादि शास्त्रों का तात्पर्य साकार वासुदेव भगवान में ही है, इसीलिए।
\n२५७. वेदों में मुख्यतः नारायण ही प्रतिपादन है, अर्थात् वेद नारायण परक हैं, इन्द्रादि देवता भी नारायण के आधीन हैं, स्वार्गादि लोक के अधिपति भी नारायण ही हैं। यज्ञों द्वारा आराधना करने योग्य नारायण हैं। योग, तप, ज्ञान आदि साधनों द्वारा प्राप्य तत्त्व भी नारायण ही हैं। अतः इन सभी को नारायण परक ही समझना चाहिए। (श्रीमद्भागवत: २/५/१५-१६)
\n२५८. श्रीमद्भागवत: १/२/२८-२९
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/202.mp3" }, { "english_title": "Four Types of Eminent Spiritual People", "english_text": "On Kārtik vadi 11, Samvat 1882 [6 December 1825], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on an ornate seat in the mandir of Shri Lakshminārāyan in Vartāl. He was dressed entirely in white clothes. He was also wearing garlands of roses around His neck, and tassels decorated the pāgh upon His head. At that time, an assembly of all of the munis, as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “In our Uddhav Sampradāy one who has the four virtues of dharma, gnān, vairāgya and bhakti towards God is called an ekāntik bhakta, and only he is worthy of being made eminent in our Satsang fellowship. But if those four virtues are not perfect and only one is predominant, then of the four, which is the best in that it incorporates the other three?”
\nGopālānand Swāmi and Muktānand Swāmi replied, “Mahārāj, only dharma is such, because if there is dharma then the other three virtues will eventually develop in that person.”
\nTo this, Shriji Mahārāj countered, “Dharma may be present even in those who are non-believers. Does that mean that we should make them eminent in Satsang?”
\nHearing this argument, no one could give a reply to the question. Shriji Mahārāj then explained, “If one has bhakti towards God coupled with knowledge of His greatness, one will never fall from dharma - even if one has a lesser degree of ātmā-realization, vairāgya and dharma. This is because he who realizes God’s greatness thinks, ‘If Brahmā and all the other deities follow God’s commands, then how can I not follow His injunctions?’ Bearing this in mind, he always abides by the niyams prescribed by God.”
\nThen Shuk Muni asked, “If bhakti coupled with the knowledge of God’s greatness alone is enough, why are all four qualities prescribed as essential and not just bhakti alone?”
\nShriji Mahārāj replied, “If one has intense bhakti for God coupled with the knowledge of His greatness, then all three are incorporated in bhakti alone. But if one’s bhakti is of a mediocre intensity, then the other three are not incorporated therein. Thus, it is said, ‘One who has the type of bhakti which encompasses all four qualities can be called an ekāntik bhakta.’
\n“King Pruthu had such extraordinary bhakti. When God conferred a boon upon him, he asked for 10,000 ears in order to hear discourses related to God, but he did not ask for anything else. Also, some gopis who were forbidden to go and play rās discarded their bodies and went to Shri Krishna in spirit. If one has such extraordinary bhakti, then the other three virtues of gnān, vairāgya, etc., are all incorporated in bhakti alone.”
\nBrahmānand Swāmi then asked, “By what means can such extraordinary bhakti be attained?”
\nThereupon, Shriji Mahārāj replied, “It is attained by serving an eminent spiritual person. There are four types of eminent spiritual people. One is like a small flame, the second is like a torch, the third is like lightning, and the fourth is like the vadvānal fire.
\n“He who is like a small flame is extinguished by the wind in the form of the vishays. He who is like a torch is extinguished by stronger gusts of wind in the form of the vishays. He who is like lightning is not extinguished even by rainwater in the form of māyā. The vadvānal fire, however, stays in the ocean without being extinguished by the ocean water; it drinks the sea water and excretes it in the form of sweet water; in turn, the clouds carry this water and shower it upon the world; and from this many types of tastes are formed. Similarly, the great Purush, like the vadvānal fire, transforms even the ‘salty’ jivas who are like the saline sea water into ‘sweet’ jivas.
\n“Of the four types of eminent spiritual people just described, if a person serves one who is like lightning or the vadvānal fire - by thought, word and deed, while staying within the tenets of one’s dharma - then bhakti coupled with the knowledge of God’s greatness develops in that person.1
\n“Also, one should realize that the person who is like lightning is known as God’s ekāntik sādhu - who is in the process of God-realization. The person who is like the vadvānal fire is known as God’s Param-Ekāntik Sant - who is perfectly God-realized.”
", "english_footnote": "1. In this Vachanamrut, Maharaj says that the great Purush, like the vadvānal fire - meaning the guru who is Aksharbrahman - transforms even the ‘salty’ jivas who are like the saline sea water, into ‘sweet’ jivas, meaning he makes them brahmarup. One can become brahmarup only by associating with the eternal Aksharbrahman, but not by associating with a purush like lighting who himself became brahmarup by associating with Aksharbrahman. For this very reason, Gunatitanand Swami says in Swamini Vato 4/30: “There is no one in Satsang who is free of lust like Mulji Brahmachari. However, he cannot free anyone of lust.”
\nNevertheless, one can gain inspiration to acquire enlightening virtues and guidance from a purush who is like lightning. Moreover, such a purush like lightning spreads the greatness of the guru (Aksharbrahman Satpurush) and encourages people to attach themselves to that guru (i.e. not to one’s self). And serving a purush who is like lightning as per the commands of the guru is like serving the guru himself. Consequently, one pleases the guru by serving such a purush who is like lightning.
", "gujarati_title": "ચાર પ્રકારના મોટાપુરુષનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૨ના કાર્તિક વદિ ૧૧ એકાદશીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીવરતાલ મધ્યે શ્રીલક્ષ્મીનારાયણના મંદિરમાં સિંહાસન ઉપર વિરાજમાન હતા ને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને કંઠને વિષે ગુલાબનાં પુષ્પના હાર ધારણ કર્યા હતા અને મસ્તકને વિષે પાઘમાં તોરા વિરાજમાન હતા અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિમંડળ સમસ્ત તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “આપણા ઉદ્ધવ સંપ્રદાયને વિષે જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ધર્મ અને ભગવાનની ભક્તિ એ ચાર વાનાં જેમાં હોય તે એકાંતિક ભક્ત કહેવાય; અને આપણા સત્સંગમાં મોટો કરવા યોગ્ય પણ તે જ છે. અને એ ચાર સંપૂર્ણ ન હોય ને એક જ મુખ્યપણે કરીને હોય તો પણ ત્રણ જે બાકી રહ્યાં તે, તે એકના પેટામાં આવી જાય, એવું એક કયું એ ચારેમાં શ્રેષ્ઠ છે?” ત્યારે ગોપાળાનંદ સ્વામીએ તથા મુક્તાનંદ સ્વામીએ કહ્યું જે, “હે મહારાજ! એવો તો એક ધર્મ છે, તે ધર્મ હોય તો ત્રણે વાનાં તે પુરુષમાં આવે.”
\nત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ધર્મ તો કેટલાક વિમુખ માણસ હોય તેમાં પણ હોય;૧૧ માટે તેને શું સત્સંગમાં મોટો કરશું?” પછી એ વાત સાંભળીને કોઈથી ઉત્તર દેવાયો નહીં. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જો માહાત્મ્યે સહિત ભગવાનની ભક્તિ હોય ને આત્મનિષ્ઠા, ધર્મ ને વૈરાગ્ય એ સામાન્યપણે હોય તો પણ કોઈ દિવસ એ ધર્મમાંથી પડે નહીં. કેમ જે, જે ભગવાનનું માહાત્મ્ય જાણતો હોય તે તો એમ વિચારે જે, ‘ભગવાનની આજ્ઞાને વિષે બ્રહ્માદિક સમગ્ર દેવ રહ્યા છે, તે ભગવાનની આજ્ઞા મારાથી કેમ લોપાય?’ એમ જાણીને ભગવાનના નિયમમાં નિરંતર રહે.”
\nત્યારે શુકમુનિએ પૂછ્યું જે, “જ્યારે એક માહાત્મ્યે સહિત ભક્તિએ કરીને સંપૂર્ણ થાય, ત્યારે એક ભક્તિ જ કેમ ન કહી ને ચાર વાનાં શા સારુ કહ્યાં?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે,૧૨ “અતિશય માહાત્મ્ય સહિત ભક્તિ ભગવાનને વિષે હોય તો એક ભક્તિને વિષે ત્રણે આવી જાય અને સામાન્ય ભક્તિ હોય તો એકમાં ત્રણ ન આવે. માટે, ‘ચાર વાનાંએ સહિત જે ભક્તિ તે જેમાં હોય તે એકાંતિક ભક્ત કહેવાય,’ એમ કહ્યું છે. અને એવી અસાધારણ ભક્તિ તો પૃથુરાજાને હતી, તે ભગવાને વર દેવાનું કહ્યું ત્યારે ભગવાનની કથા સાંભળ્યા સારુ દસ હજાર કાન માગ્યા૧૩ પણ બીજું કાંઈ ન માગ્યું. અને જે ગોપીઓને રાસક્રીડામાં ન જવા દીધી તે દેહ મૂકીને શ્રીકૃષ્ણ પાસે ગઈ.૧૪ એવી અસાધારણ ભક્તિ હોય તો જ્ઞાનાદિક ત્રણે એક ભક્તિમાં આવી જાય.”૧૫
\nત્યારે બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “એવી અસાધારણ ભક્તિ શે ઉપાયે કરીને આવે?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “મોટાપુરુષની સેવા થકી આવે છે. તે મોટાપુરુષ પણ ચાર પ્રકારના છે: એક તો દીવા જેવા ને બીજા મશાલ જેવા ને ત્રીજા વીજળી જેવા ને ચોથા વડવાનળ અગ્નિ જેવા. તેમાં દીવા જેવા હોય તે તો વિષયરૂપી વાયુએ કરીને ઓલાઈ જાય. ને મશાલ જેવા હોય તે પણ તેથી અધિક વિષયરૂપી વાયુ લાગે તો તેણે કરીને ઓલાઈ જાય. ને વીજળી જેવા જે હોય તે તો માયારૂપી વરસાદને પાણીએ કરીને પણ ન ઓલાય. અને વડવાનળ અગ્નિ જેવા હોય તે તો જેમ વડવાનળ સમુદ્રમાં રહે છે પણ સમુદ્રના જળનો ઓલાવ્યો ઓલાતો નથી અને સમુદ્રના જળને પીને મૂળદ્વારે કાઢી નાંખે છે તે પાણી મીઠું થાય છે, તેને મેઘ લાવીને સંસારમાં વૃષ્ટિ કરે છે તેણે કરીને નાના પ્રકારના રસ થાય છે; તેમ એવા જે મોટાપુરુષ છે તે સમુદ્રના જળ જેવા ખારા જીવ હોય તેને પણ મીઠા કરી નાંખે છે. એવી રીતે એ ચાર પ્રકારના જે મોટાપુરુષ કહ્યા તેમાં જે વીજળીના અગ્નિ જેવા તથા સમુદ્રના અગ્નિ જેવા મોટાપુરુષ છે, તેમની સેવા જો પોતપોતાના ધર્મમાં રહીને મન-કર્મ-વચને કરે તો તે જીવના હૃદયમાં માહાત્મ્ય સહિત ભક્તિ આવે છે.૭૧ તે વીજળીના અગ્નિ જેવા તો સાધનદશાવાળા ભગવાનના એકાંતિક સાધુ છે અને વડવાનળ અગ્નિ જેવા તો સિદ્ધદશાવાળા ભગવાનના પરમ એકાંતિક સાધુ છે૧૬ એમ જાણવું.”
", "gujarati_footnote": "૧૧. કર્ણ, જરાસંધાદિકમાં પણ ધર્મ હતો.
\n૧૨. ભક્તિ તો અસાધારણ અને સાધારણ (પરા અને અપરા) એવા ભેદથી બે પ્રકારની છે તેમાં.
\n૧૩. “વિધત્સ્વ કર્ણાયુતમેષ મે વરઃ” એમ ભાગવત (૪/૨૦/૨૪)માં કહ્યું છે. સામાન્યપણે બે કાન દ્વારા ભગવત્કથાનું શ્રવણ કરનાર ભક્ત તૃપ્તિ અનુભવે છે, પણ પૃથુરાજાએ દસ હજાર કાન આપો તોય તૃપ્તિ ન થાય એવી શ્રવણભક્તિમાં શ્રદ્ધા માંગી.
\n૧૪. ભાગવત: ૧૦/૨૯/૧૧.
\n૧૫. જે પુરુષને સામાન્યપણે ભગવાનમાં ભક્તિ હોય તેણે તો ધર્માદિક ત્રણ અંગ સિદ્ધ કરવાં.
\n૧૬. અહીં સદાય, માયાથી પર અક્ષરબ્રહ્મસ્વરૂપ સત્પુરુષનો સ્પષ્ટ નિર્દેષ સમજવો.
\n૭૧. અહીં આ જ વચનામૃતમાં મહારાજ કહે છે કે વડવાનળ અગ્નિ જેવા જે સંત અર્થાત્ અક્ષરબ્રહ્મ સત્પુરુષ એવા ગુરુ ખારા જીવને મીઠા કરે છે - અર્થાત્ બ્રહ્મરૂપ કરે છે, પરંતુ આવા ગુરુ થકી જે બ્રહ્મરૂપ થયા છે તેમના થકી બ્રહ્મરૂપ ન થવાય. તેથી જ ગુણાતીતાનંદ સ્વામી કહે છે, “મૂળજી બ્રહ્મચારી જેવા સત્સંગમાં કોઈ નિષ્કામી નહીં, પણ તે બીજાને નિષ્કામી કરી શકે નહીં.” (સ્વામીની વાતો: ૪/૩૦)
\nતેમ છતાં વીજળી જેવા, એટલે કે અક્ષરબ્રહ્મ થકી બ્રહ્મરૂપ થયેલા સંત થકી ગુણો પ્રાપ્ત કરવાની પ્રેરણા અને માર્ગદર્શન જરૂર મળી શકે છે. વળી, તેઓ પણ ગુરુનો મહિમા કહીને મુમુક્ષુઓને ગુરુમાં જ જોડે છે. અને ગુરુની આજ્ઞાથી વીજળી જેવા સંતની સેવા તે ગુરુની જ સેવા છે. તેથી તેમની સેવાથી ગુરુની જ પ્રસન્નતા પ્રાપ્ત થાય છે. આમ, ગુરુની કૃપા અને પ્રસન્નતા દ્વારા ભક્તિ આદિક સર્વ ગુણો મુમુક્ષુના જીવનમાં સિદ્ધ થાય છે.
", "hindi_title": "सत्पुरुष के चार प्रकार", "hindi_text": "संवत् १८८२ में कार्तिक कृष्णा एकादशी (६ दिसम्बर, १८२५) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीवरताल-स्थित श्रीलक्ष्मीनारायण के मन्दिर में सिंहासन पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे, कंठ में गुलाब पुष्पों के हार पहने थे तथा मस्तक पर पाग में तुर्रे लगे हुए थे। उनके समक्ष समस्त मुनिगण तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज कहने लगे कि, “जिस भक्त में ज्ञान, वैराग्य, धर्म तथा भक्ति ये चारों गुण रहते हों, उसको हमारे उद्धव सम्प्रदाय में एकांतिक भक्त कहते हैं तथा वैसा ही भक्त हमारे सत्संग में अग्रगण्य बनाने योग्य होता है। ये चार गुण जिसमें सम्पूर्णरूप से न हों, परंतु कोई एक ही गुण मुख्यतः हो, जिस एक गुण में अवशिष्ट तीनों का समावेश हो जाए, ऐसा कौन-सा एक गुण है, जो चारों में श्रेष्ठ है?”
\nतब गोपालानन्द स्वामी तथा मुक्तानन्द स्वामी ने कहा कि, “हे महाराज! ऐसा गुण तो एकमात्र धर्म ही है। जिस पुरुष में धर्म हो, उसमें तीनों बातें स्वतः आ जाती हैं।”
\nतब श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “धर्म तो कितने ही विमुख मनुष्यों में भी होता है, तो क्या सत्संग में उन्हें भी अग्रगण्य मान लेंगे?”
\nयह सुनकर कोई भी इसका उत्तर न दे सका। तब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जिस भक्त के हृदय में माहात्म्य सहित भगवान की भक्ति हो, और वह चाहे साधारण सी आत्मनिष्ठा, सामान्य धर्म तथा वैराग्य भी सामान्य हो रहे, तो भी वह कभी धर्मच्युत नहीं हो सकता। क्योंकि जो भक्त भगवान के माहात्म्य को समझता हो, वह भक्त यही विचार करता है कि, ‘भगवान की आज्ञा में जब ब्रह्मा आदि समस्त देव रहे हैं, तब मुझसे भगवान की आज्ञा का उल्लंघन कैसे हो सकता है?’ ऐसा जानकर वह भगवान के नियमों का निरन्तर पालन करता रहता है।”
\nतब शुकमुनि ने पूछा कि, “जब माहात्म्य सहित एकमात्र भक्ति में ही अन्य तीनों समाविष्ट हो जाते हैं, तब केवल भक्ति का ही प्रतिपादन क्यों नहीं किया गया और ये चार (धर्म, ज्ञान, वैराग्य, भक्ति) क्यों कहे गये?”
\nयह सुनकर श्रीजीमहाराज कहने लगे कि, “यदि भगवान में अतिशय माहात्म्य सहित भक्ति बनी रहे, तो केवल ऐसी भक्ति में ही उपरोक्त तीनों गुण आ जाते हैं। परन्तु यदि सामान्य भक्ति रही, तो केवल एकमात्र भक्ति में ही अन्य तीनों गुणों का समावेश नहीं हो पाता। इसलिए कहा गया है कि, ‘जिसमें धर्म, ज्ञान, वैराग्य एवं माहात्म्य सहित भक्ति रहती है, वही एकान्तिक भक्त है।’ ऐसी असाधारण भक्ति तो पृथुराजा किया करते थे। जब भगवान ने उनसे वर माँगने के लिए कहा, तब पृथुराजा ने भगवान की कथा सुनने के लिए दस सहस्र कान माँग लिए, किन्तु अन्य कुछ चीजें नहीं माँगीं। और, गोपियों को जब उनके स्वजनों ने रासक्रीडा में जाने से मना कर दी, तो वे देह का त्याग करके श्रीकृष्ण के पास चली गई थीं। यदि ऐसी असाधारण भक्ति हो, तो ज्ञानादि तीनों गुण अकेली भक्ति में ही आ जाते हैं।”
\nतब ब्रह्मानन्द स्वामी ने पूछा कि, “ऐसी असाधारण भक्ति को प्राप्त करने का क्या उपाय है?”
\nइसका उत्तर देते हुए श्रीजीमहाराज बोले कि, “ऐसी भक्ति बड़े सन्त की सेवा करने से प्राप्त होती है। ऐसे सत्पुरुष भी चार प्रकार के होते हैं। इनमें सबसे पहले तो दीपसदृश, दूसरे मशालसदृश, तीसरे बिजलीसदृश और चौथे वडवानल अग्निसदृश होते हैं। उन सत्पुरुषों में जो दीपसदृश होते हैं, वे विषयरूपी वायु से बुझ जाते हैं। जो मशाल जैसे होते हैं, वे भी उससे अधिक विषयरूपी वायु लगने से बुझ जाते हैं। जो बिजली-जैसे होते हैं, वे मायारूपी वर्षा के पानी से भी नहीं बुझ पाते। और, जो वडवानल अग्निसदृश होते हैं, वे विलक्षण ही होते हैं। जैसे वडवानल समुद्र में रहने पर भी समुद्र के जल से बुझाये जाने पर नहीं बुझ पाता और समुद्र के जल को पीकर उसे मूलद्वार से निकाल डालता है, वह पानी मीठा होता है, उसे लाकर मेघ संसार में वर्षा करते हैं, और उससे अनेक प्रकार के रस उत्पन्न होते हैं; ठीक उसी तरह जो सत्पुरुष वडवानल जैसे होते हैं, वे समुद्री जल-जैसे खारे जीवों को भी मीठा कर डालते हैं।
\n“इस प्रकार चार तरह के जो बड़े सन्त कहे गए हैं, उनमें से यदि बिज़ली-जैसे तथा समुद्री अग्नि-जैसे बड़े सन्त की सेवा अपने-अपने धर्म का पालन करते हुए मन, कर्म तथा वचन द्वारा की जाए, तो जीव के हृदय में माहात्म्य सहित भक्ति उत्पन्न हो जाती है। यहाँ समझ लेना चाहिए कि बिजली की अग्निसदृश साधु तो साधनदशावाले भगवान के एकान्तिक साधु हैं तथा वड़वानल अग्नि-जैसे सन्त२५९ तो सिद्धदशावाले भगवान के परम एकान्तिक साधु हैं।”
", "hindi_footnote": "२५९. यहाँ ‘वडवानल सदृश परम एकान्तिक साधु’ माया से परे स्थित अक्षरब्रह्मरूप सत्पुरुष का स्पष्टरूप से निर्देश करता है।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/203.mp3" }, { "english_title": "A Fountain", "english_text": "On Māgshar sudi 10, Samvat 1882 [20 December 1825], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting in the mandir of Shri Lakshminārāyan in Vartāl. He had donned all white clothes upon His body. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen Shriji Mahārāj said, “Please begin a question-answer session.”
\nThereupon Muktānand Swāmi asked, “For a devotee of God who has taken the path of bhakti, which one spiritual endeavor incorporates all of the other endeavors for liberation?”
\nShriji Mahārāj replied, “All of the spiritual endeavors for attaining liberation are incorporated in keeping the company - by thought, word and deed - of a Sant who possesses the 30 attributes of a sādhu.”
\nAfter replying to the question, Shriji Mahārāj asked, “Suppose there is an ekāntik bhakta yogi who realizes that the philosophy of both the Sānkhya scriptures and the Yoga scriptures is based upon only Vāsudevnārāyan. By what means does that yogi fix his vrutti on God’s form? How does he control his mind? How does he keep that form fixed in his mind? How does he keep his vrutti facing within? How does he keep his vrutti facing outwards? By which of his yogic abilities does he separate himself from the obstacles of disturbing thoughts and desires as well as from the assimilation of sleep? Please answer these questions.”
\nThen Muktānand Swāmi and Gopālānand Swāmi attempted to answer these questions to the best of their ability, but neither of them was able to give a satisfactory reply.
\nTherefore, Shriji Mahārāj said, “When water goes into a fountain, it first revolves in a spiral and then spurts upwards; in the same way, the vrutti of the jiva revolves in a spiral in the antahkaran, which acts like the fountain, and then spurts out through the five indriyas. A yogi does this in two ways: With one vrutti, he contemplates upon Shri Vāsudev Bhagwān who resides in his heart as a witness. The other vrutti he keeps facing outwards through his eyes. With this second vrutti, he contemplates upon God who is outside. He contemplates upon the whole form from head to toe; he does not contemplate separately upon any single part of the body. Just as when one looks at a large mandir, one sees it completely as a whole; or when one looks at a large mountain, one sees it totally; similarly, the yogi sees God’s form in the same way, but he does not see each part of God’s body separately.
\n“When he beholds the form at a distance from his eyes, if he sees some other object besides God, then he draws that form of God closer and beholds it at the tip of his nose. Even after doing this, if he still sees some object nearby, then he beholds the form of God between his eyebrows. If while doing this he feels lazy or sleepy, then he would again behold the form of God before his eyes. Then, in the same way that a child flies a kite, he would fly a kite in the form of God’s form with a string in the form of his vrutti. He would make it rise upwards, then bring it down again, and then make it sweep from side to side. Using his yogic powers in this way, when he becomes alert, he would again behold the form at the tip of his nose, and from there he would bring it between his eyebrows, and then he would draw it into his heart. Then he would merge together both the form of God that resides in his heart as a witness and the form of God that is outside. At this point, the two vruttis of the antahkaran become one.
\n“While doing this, if again he feels lazy or sleepy, then he would bring the form outside again using the two types of vruttis. In the same manner as with his eyes, he would use his ears, hands, tongue and nose to perfect yoga. Also, he would behold God’s form with his man, buddhi, chitt and ahamkār. Using the sānkhya thought process, he would distinguish himself from his indriyas and antahkaran and would behold only the form of God in his chaitanya. If, while he is beholding the form, whether it be inside or outside, some disturbance regarding worldly affairs obstructs him, then he would remove the problem while continuing to behold the form; but he would not abandon his yogic endeavors because of the disturbance. This is how a yogi with such yogic powers behaves.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "ફુવારાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૨ના માગશર સુદિ ૧૦ દશમીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીવરતાલ મધ્યે શ્રીલક્ષ્મીનારાયણના મંદિરમાં વિરાજમાન હતા અને અંગને વિષે સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “પ્રશ્ન-ઉત્તર કરો.” ત્યારે મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “ભક્તિમાર્ગને વિષે પ્રવર્ત્યો એવો જે ભગવાનનો ભક્ત તેને એવું એક સાધન તે કયું છે જે, એક સાધનને કર્યા થકી જેટલાં કલ્યાણને અર્થે સાધન છે તે સર્વે તે એક સાધનને વિષે આવી જાય?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ત્રીસ લક્ષણે યુક્ત એવા જે સંત તેનો જે સંગ તે મન-કર્મ-વચને રાખે, તો જેટલાં કલ્યાણને અર્થે સાધન છે તેટલાં સર્વે તેના સંગમાં આવી જાય છે.”
\nએમ ઉત્તર કરીને પછી શ્રીજીમહારાજ પ્રશ્ન પૂછતા હવા જે, “ભગવાનનો એકાંતિક ભક્ત એવો જે યોગી હોય, તે સાંખ્યશાસ્ત્ર ને યોગશાસ્ત્ર એ બેયનો મત એક વાસુદેવ નારાયણ પર છે એમ જાણે. માટે તે યોગી કયે પ્રકારે ભગવાનના સ્વરૂપમાં વૃત્તિ રાખે? અને કેમ પોતાના મનને ચલાવે? ને તે મન ભેળી કેમ મૂર્તિને રાખે? અને તે કેવી રીતે અંતરમાં વૃત્તિ રાખે? ને કેવી રીતે બારણે વૃત્તિ રાખે? અને નિદ્રારૂપી લય ને સંકલ્પ-વિકલ્પરૂપી વિક્ષેપ તે થકી કેવી યોગની કળાએ કરીને જુદો પડે? એનો ઉત્તર કહો.”૧૭ પછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ તથા ગોપાળાનંદ સ્વામીએ જેવું આવડ્યું તેવું કહ્યું, પણ કોઈ થકી ઉત્તર થયો નહીં. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે,૧૮ “જેમ જળનો ફુવારો હોય તેને યોગે કરીને ઘૂમરી ખાઈને જળ ઊંચું ઊછળે છે, તેમ અંતઃકરણરૂપી જે ફુવારો તેને વિષે જીવની વૃત્તિ છે તે ઘૂમરી ખાઈને પંચઇન્દ્રિય દ્વારે ઊછળે છે. તેને જે યોગી હોય તે બે પ્રકારે કરીને - એક વૃત્તિએ કરીને તો પોતાના હૃદયને વિષે સાક્ષીરૂપે રહ્યા એવા જે શ્રીવાસુદેવ ભગવાન તેનું ચિંતવન કરે અને બીજી વૃત્તિ છે તેને તો દૃષ્ટિ દ્વારે કરીને બહાર રાખે અને તે વૃત્તિએ કરીને બહાર ભગવાનનું ચિંતવન કરે. તે પણ નખશિખા પર્યંત સમગ્ર મૂર્તિનું ભેળું જ ચિંતવન કરે પણ એક એક અંગનું જુદું જુદું ચિંતવન ન કરે. જેમ મોટું મંદિર હોય તેને એકસામટું ભેળું જ જુએ તથા જેમ મોટો પર્વત હોય તેને એકસામટો ભેળો જ જુએ, એવી રીતે ભગવાનના સ્વરૂપને જુએ પણ એક એક અંગ ન જુએ. અને૧૯ તે મૂર્તિને જ્યારે પોતાની દૃષ્ટિ આગળ છેટે ધારે, ને તે મૂર્તિને પડખે બીજું કાંઈક પદાર્થ દેખાય તો તે મૂર્તિ છેટે ધારી છે તેને ઢૂંકડી લાવીને પોતાની નાસિકાના અગ્રની ઉપર એ મૂર્તિને રાખે, એમ કરતાં પણ આસપાસ કાંઈક પદાર્થ જણાય તો પોતાની ભ્રૂકુટિના મધ્યને વિષે મૂર્તિને ધારે, એમ કરતાં જો આળસ કે નિદ્રા જેવું જણાય તો વળી મૂર્તિને દૃષ્ટિ આગળ છેટે ધારે. પછી જેમ છોકરાં પતંગને ઉડાડે છે તેવી રીતે મૂર્તિરૂપી પતંગને પોતાની વૃત્તિરૂપી જે દોરી તેણે કરીને મૂર્તિને ઊંચી ચઢાવે અને વળી પાછી હેઠી લાવે અને અડખે-પડખે ડોલાવે, એવી રીતે યોગકળાએ કરીને જ્યારે સચેત થાય ત્યારે વળી પાછી મૂર્તિને નાસિકાને અગ્રે ધારે ને ત્યાંથી ભ્રૂકુટિમાં લાવીને હૃદયને વિષે મૂર્તિને ઉતારે. અને અંતરને વિષે સાક્ષીરૂપ જે મૂર્તિ અને બહારની મૂર્તિ એ બેયને એક કરે. પછી અંતઃકરણની બે પ્રકારે વૃત્તિ હોય તે એક થઈ જાય છે. એમ૨૦ કરતાં જો આળસ કે નિદ્રા જેવું જણાય તો વળી બે પ્રકારે વૃત્તિને કરીને મૂર્તિને બહાર લાવે, એવી રીતે જે શ્રોત્ર, ત્વક, રસના અને ઘ્રાણ તે દ્વારે પણ યોગકળા સાધે અને તેમ જ મન, બુદ્ધિ, ચિત્ત અને અહંકાર તે દ્વારે પણ ભગવાનની મૂર્તિને ધારે. અને ઇન્દ્રિયો ને અંતઃકરણ એ સર્વેને સાંખ્યવિચારે કરીને જુદાં કરીને એકલા ચૈતન્યને વિષે જ ભગવાનની મૂર્તિને ધારે. અને૨૧ તે ભગવાનની મૂર્તિને અંતરમાં કે બહાર ધારી હોય અને તે સમે કોઈક વ્યવહાર સંબંધી વિક્ષેપ આડા આવે તો તે વિક્ષેપનું પણ મૂર્તિને ધારવાપણે કરીને સમાધાન કરે, પણ વિક્ષેપને વિષે પણ પોતાની યોગકળાનો ત્યાગ ન કરે. એવી રીતની યોગકળાએ યુક્ત એ યોગી વર્તે છે.”
", "gujarati_footnote": "૧૭. એવી રીતે છ પ્રશ્નો છે.
\n૧૮. પહેલા, ત્રીજા અને ચોથા પ્રશ્નનો ઉત્તર આપે છે.
\n૧૯. બીજા પ્રશ્નનો ઉત્તર આપે છે.
\n૨૦. પાંચમા પ્રશ્નનો ઉત્તર આપે છે.
\n૨૧. છઠ્ઠા પ્રશ્નનો ઉત્તર આપે છે.
", "hindi_title": "वैचारिक भंवर", "hindi_text": "संवत् १८८२ में मार्गशीर्ष शुक्ला दशमी (२० दिसम्बर, १८२५) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीवरताल-स्थित श्रीलक्ष्मीनारायण के मन्दिर में विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष मुनियों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “प्रश्नोत्तरी प्रारम्भ कीजिए।”
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा कि, “भगवान के भक्ति मार्ग में प्रवृत्त भक्त के लिए एक ही ऐसा कौन-सा साधन है, जिसको अपनाने से कल्याण के लिए प्रतिपादित अन्य सभी साधन उसी एक साधन में ही समाविष्ट हो जाएँ?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “तीस लक्षणों से युक्त सन्त का संग मन, कर्म तथा वचन द्वारा करना, तो जीतने कल्याण के लिए साधन कहे गए हैं, वे सभी उन संत की संगत में समा जाते हैं।”
\nतत्पश्चात् श्रीजीमहाराज स्वयं प्रश्न करने लगे कि, “भगवान का एकान्तिक भक्त जो योगी है वह समझता है कि सांख्यशास्त्र तथा योगशास्त्र दोनों का मत वासुदेव नारायण परक ही है। ऐसा योगी भगवान के स्वरूप में किस प्रकार वृत्ति रखता है? तथा वह अपने मन को कैसे नियन्त्रित करता है तथा अपने मन के साथ-साथ मूर्ति को किस तरह रखता है? और वह किस प्रकार अंतर में वृत्ति रखता है? तथा किस प्रकार बाह्यरूप से वृत्ति रखता है? और स्वयं को निद्रारूप लय एवं संकल्प-विकल्परूपी विक्षेप से किस प्रकार की योग-कला द्वारा अलग रखता है? ये सब बताइए!”
\nश्रीहरि के इन (छः) प्रश्नों को सुनकर मुक्तानन्द स्वामी तथा गोपालानन्द स्वामी ने अपनी-अपनी समझ के अनुसार उत्तर देने का प्रयास किया, किन्तु कोई भी इनके यथेष्ट उत्तर नहीं दे सके।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जिस प्रकार जल के फुहारे से पानी तीव्र वेग से ऊपर की ओर उछलता है, वैसे ही अन्तःकरणरूपी फुहारे में जीव की वृत्तियाँ पाँच इन्द्रियों द्वारा तीव्र वेग से उछलती हैं। ऐसी स्थिति में योगी पुरुष दो प्रकार से अपनी वृत्तियों को बनाए रखता है। इनमें से एक वृत्ति द्वारा वह अपने हृदय में साक्षीरूप रहे श्रीवासुदेव भगवान का चिन्तन करता रहता है तथा दूसरी वृत्ति को दृष्टि द्वारा बाहर रखकर उस वृत्ति द्वारा बाह्यरूप से भगवान का चिन्तन नखशिखा पर्यन्त समग्र मूर्ति के साथ में ही करता है। परन्तु वह भगवान के एक-एक अंग का अलग-अलग चिन्तन नहीं करता। जिस प्रकार हम किसी बड़े मन्दिर को एक ही साथ समग्र दृष्टि से देख सकते हैं, तथा किसी विशाल पर्वत को एकसाथ समग्रतया ही देखा करते हैं, उसी तरह वह योगी भगवान के स्वरूप को समग्रतया देखता है, किन्तु उनके प्रत्येक अंग को अलग-अलग नहीं देखता।
\n“जब योगी अपनी दृष्टि के आगे कुछ दूरी पर उस मूर्ति की धारणा करता है, तब उस मूर्ति के निकट कोई अन्य पदार्थ दिखने लगे तो वह दूर धारण की हुई उस मूर्ति को निकट लाकर अपनी नासिका के अग्रभाग पर उस मूर्ति को रखता है। ऐसा करने पर भी अगर मूर्ति के आसपास कुछ मायिक पदार्थ दिखाई पड़े, तो वह अपनी भृकुटि के मध्यभाग में भगवान की मूर्ति की धारणा करता है। ऐसा करने पर भी यदि आलस्य अथवा निद्रा की अहसास हो तो वह भगवान की मूर्ति की अपनी दृष्टि के समक्ष ही थोड़ी-सी दूरी पर धारणा करता है।
\n“जिस तरह लड़के पतंग उड़ाते हैं, वैसे ही मूर्तिरूपी पतंग को योगी अपनी वृत्तिरूपी डोरी द्वारा ऊँचा चढ़ाता है, और फिर नीचे लाकर डुलाता है। इस प्रकार योगकला द्वारा जब वह सचेत हो जाए, तब मूर्ति को पुनः नासिका के अग्रभाग में धारणा करता है। फिर वहाँ से उसे भृकुटि में लाकर मूर्ति को हृदय में उतारता है। इस प्रक्रिया से अन्तर में स्थित साक्षीरूप मूर्ति और बाहर स्थित मूर्ति को ‘एक’ कर देता है। फिर अंतःकरण की दोनों वृत्तियाँ एक हो जाती है।
\n“ऐसा करते समय भी यदि आलस्य अथवा निद्रा-सा प्रतीत हो, तो पुनः दोनों प्रकार की वृत्तियों द्वारा मूर्ति को बाहर ले आता है। इसी प्रकार श्रोत्र, त्वक्, रसना तथा घ्राण-इन्द्रियों द्वारा भी योगकला को सिद्ध करता है। वैसे ही मन, बुद्धि, चित्त तथा अहंकार द्वारा भी भगवान की मूर्ति की धारणा करता है और इन्द्रियों तथा अन्तःकरण आदि सबको सांख्यविचार द्वारा पृथक् करके अकेले चैतन्य में ही भगवान की मूर्ति को धारण करता है। उन भगवान की मूर्ति को अन्तःकरण में धारण किया हो या उसे बाहर धारण किया हो, उस समय कोई व्यवहार सम्बंधी विक्षेप आड़े आ जाए, तो उस विक्षेप का भी मूर्ति की धारणा द्वारा ही समाधान कर डालता है। परन्तु विक्षेपजन्य स्थिति में भी अपनी योगकला का परित्याग नहीं करता। योगी पुरुष इस प्रकार की योगकला से युक्त होकर आचरण किया करता है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/204.mp3" }, { "english_title": "One Should Not PerceiveMāyāin God; Performing Similar Service", "english_text": "On Māgshar vadi 4, Samvat 1882 [29 December 1825], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting facing north on a large, decorated seat under a mango tree along the banks of Lake Gomti, north of the mandir of Shri Lakshminārāyan in Vartāl. He was dressed entirely in extremely fine, white clothes, and He had several garlands of roses hanging around His neck. Bunches of flowers, each made from two large roses, had been placed upon His ears, and tassels made from roses decorated His pāgh. At that time, an assembly of all of the munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen Shriji Mahārāj said, “Please ask complex questions in order to relieve everyone’s lethargy.” Having said that, Mahārāj Himself put a pillow facing west and lied down.
\nThereupon Muktānand Swāmi asked, “In the verse,
\nDaivee hyeshā guna-mayee mama māyā duratyayā |“Shri Krishna Bhagwān says, ‘A person who attains me transgresses my māyā - which is composed of the gunas and which cannot otherwise be transgressed even by suffering hardships.’ Yet, even after one has attained God, one is still disturbed by thoughts and desires in one’s heart during the worship of God. What else besides māyā could be causing this? That is the question.”
\nShriji Mahārāj sat upright from his lying posture and with great compassion said, “Of the three gunas of māyā, the five bhuts and the five tanmātrās are tamogun-predominant; the ten indriyas, the buddhi and the prāns are rajogun-predominant; the man and the presiding deities of the indriyas and antahkaran are sattvagun-predominant. In the past, all those who have become devotees have possessed the products of the three gunas - the bhuts, the indriyas, the antahkaran and their presiding deities. Thus, the answer to the question is as follows: One who has the firm conviction of God - i.e., who has realized God completely by believing that there are no māyik qualities in His form and that that God transcends māyā and the products of māyā - the three gunas - has transcended God’s māyā. Despite the fact that he has within him the products of the gunas of māyā - i.e., the bhuts, the indriyas, the antahkaran and their presiding deities, each of which carries out its respective activities - he is still said to have transcended māyā. This is because even though the products of māyā are within him, he still realizes that the incarnate form of Shri Vāsudev Bhagwān, who is worthy to be worshipped by him, transcends the gunas of māyā; thus, he himself should also be known to have transcended māyā.
\n“Even the scriptures acknowledge that the gunas seem to have influenced all, including the deities such as Brahmā, etc., and the rishis such as Vasishtha, Parāshar, Vishwāmitra, etc. Does that imply that they cannot be called muktas? Also, does that imply that they cannot be said to have transcended māyā? In fact, they are all muktas, and they have all transcended māyā. If we do not answer in this manner, then there is no other possible solution to that question. Thus, this is the only answer.”
\nThen Nityānand Swāmi asked, “Mahārāj, people go to seek the refuge of God; what, then, are the characteristics of having the refuge of God?”
\nShriji Mahārāj replied, “God has said in the Gitā,
\nSarva-dharmān-parityajya mām-ekam sharanam vraja |“In this verse he says, ‘Abandon all other forms of dharma and surrender only unto me. I shall deliver you from all sins, so do not lament.’ One who has such a firm refuge of God, even if he were to experience pain equivalent to that of final dissolution, he would not believe anyone else to be his guardian against such misery except God. Moreover, whatever happiness he wishes for, he seeks to attain only from God. That is, he does not consider anyone but God to be the source of happiness. Moreover, he behaves only according to the wishes of God. Such a person can be known to have taken refuge in God. It is he who can be called a staunch devotee of God.”
\nThen Nājā Bhakta asked, “How can one recognize a person who, when he speaks, shows that he has faith in God like that of a devotee, yet does not truly have the total refuge of God?”
\nShriji Mahārāj replied, “Only after staying together and working together can one recognize the strength or weakness of the faith of a devotee of God. One who has little faith would become agitated and find a path out of the Satsang fellowship. He would seek solitude where he could engage in worship to his capacity, but he would not be able to tolerate the pressures of living with the fellowship of devotees. Thus, refuge of God is of three levels: highest, medium, and lowest. Due to this, there are three levels of devotees.”
\nThereafter, Nityānand Swāmi asked, “Can a devotee who is of the lowest level eradicate his deficiency and become a devotee of the highest level in this very life or not?”
\nShriji Mahārāj replied, “Just as one performs the mānsi pujā of God, if one also performs the mānsi pujā of the ideal Bhakta along with God, by offering him the prasād of God; and just as one prepares a thāl for God, similarly, if one also prepares a thāl for God’s ideal Bhakta and serves it to him; and just as one donates five rupees to God, similarly, if one also donates money to the great Sant - then by performing with extreme affection such similar service of God and the Sant who possesses the highest qualities, even if he is a devotee of the lowest type and was destined to become a devotee of the highest type after two lives, or after four lives, or after ten lives, or after 100 lives, he will become a devotee of the highest caliber in this very life. Such are the fruits of the similar service of God and God’s Bhakta.”
", "english_footnote": "A person who attains me transgresses my māyā - which is composed of the gunas and which cannot otherwise be transgressed even by suffering hardships. - Bhagwad Gitā: 7.14
\nAbandon all [other] forms of dharma and surrender only unto me. I shall deliver you from all sins; [so] do not lament. - Bhagwad Gitā: 18.66
", "gujarati_title": "ભગવાનમાં માયા ન સમજવાનું, સરખી સેવાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૨ના માગશર વદિ ૪ ચતુર્થીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીવરતાલ મધ્યે શ્રીલક્ષ્મીનારાયણના મંદિરથી ઉત્તર દિશે ગોમતીજીને કાંઠે આંબાના વૃક્ષ હેઠે વેદિ ઉપર ઢોલિયાને વિષે ઉત્તરાદે મુખારવિંદે વિરાજમાન હતા ને અતિ સૂક્ષ્મ એવાં શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને કંઠને વિષે ગુલાબનાં પુષ્પના હાર ઘણાક ધારણ કર્યા હતા અને શ્રવણ ઉપર મોટા બે બે ગુલાબનાં પુષ્પના ગુચ્છ ધારણ કર્યા હતા અને પાઘને વિષે ગુલાબનાં પુષ્પના તોરા વિરાજમાન હતા અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિમંડળ સમગ્ર તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “વાંકડા વાંકડા પ્રશ્ન કરો જે, જેણે કરીને સૌનું આળસ ઊડી જાય.” એમ કહીને પોતે આથમણી કોરે ઉસીકું કરીને પડખાભર થયા. પછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે,
\n‘દૈવી હ્યેષા ગુણમયી મમ માયા દુરત્યયા।“એ શ્લોકમાં શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને એમ કહ્યું છે જે, ‘જે પુરુષ મને પામે તે દુઃખે કરીને પણ ન તરાય એવી જે મારી ગુણમયી માયા તેને તરે છે.’ ત્યારે જેને ભગવાનની પ્રાપ્તિ થઈ છે તેને ભગવાનનું ભજન કરતાં થકાં કાંઈક અંતરમાં સંકલ્પ-વિકલ્પનો વિક્ષેપ થઈ આવે છે, તેને માયા વિના બીજું કોણ કરતું હશે? એ પ્રશ્ન છે.” પછી શ્રીજીમહારાજ પોઢ્યા હતા, તે બેઠા થઈને અતિ કરુણાએ ભીના થકા બોલતા હવા જે, “માયાના જે ત્રણ ગુણ છે તેમાં તમોગુણનાં તો પંચભૂત ને પંચમાત્રા છે; અને રજોગુણનાં દશ ઇન્દ્રિયો, બુદ્ધિ ને પ્રાણ છે; અને સત્ત્વગુણનાં મન ને ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણના દેવતા છે. તે જે જે ભક્ત થઈ ગયા છે તે સર્વેમાં એ ત્રણ ગુણનાં કાર્યરૂપ જે ભૂત, ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ ને દેવતા તે સર્વે હતાં. માટે એનો એમ ઉત્તર છે જે, પરમેશ્વરને યથાર્થપણે કરીને પરમેશ્વર જાણ્યા જે, ‘એ ભગવાનના સ્વરૂપને વિષે કોઈ પ્રકારે માયિકભાવ નથી અને એ ભગવાન તો માયા ને માયાનું કાર્ય જે ત્રણ ગુણ તે થકી પર છે,’ એવો જેને ભગવાનનો દૃઢ નિશ્ચય થયો તે ભગવાનની માયાને તરી ચૂક્યો છે. અને પોતામાં તો માયાના ગુણનું કાર્ય જે ભૂત, ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ ને દેવતા તે પોતપોતાની ક્રિયાને વિષે પ્રવર્તે છે તો પણ એ માયાને તર્યો કહેવાય. કેમ જે, એ માયાનું કાર્ય પોતાને વિષે તો હોય પણ પોતાને ભજન કરવા યોગ્ય એવા જે પ્રકટ પ્રમાણ શ્રીવાસુદેવ ભગવાન તેને તો માયાના ગુણથી પર સમજે છે; માટે એને પણ માયાથી પર જ જાણવો. અને બ્રહ્માદિક દેવ ને વસિષ્ઠ, પરાશર, વિશ્વામિત્રાદિક ઋષિ એ સર્વેમાં ગુણનો પ્રવેશ જણાણો છે, તે શાસ્ત્રમાં પણ લખ્યું છે. માટે તે શું મુક્ત ન કહેવાય? ને માયાને તર્યા ન કહેવાય? સર્વે મુક્ત છે ને સર્વે માયાને તર્યા છે. અને એમ જો ઉત્તર ન કરીએ તો એ પ્રશ્નનું સમાધાન થાય નહીં. માટે એ જ ઉત્તર છે.”
\nપછી નિત્યાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! ભગવાનને આશરે જવું તે આશરાનું શું રૂપ છે?”૨૩ પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ભગવાને ગીતામાં કહ્યું છે જે,
\n‘સર્વધર્માન્ પરિત્યજ્ય મામેકં શરણં વ્રજ।“એ શ્લોકમાં એમ કહ્યું છે જે, ‘બીજા સર્વ ધર્મનો પરિત્યાગ કરીને મારે એકને જ શરણે આવ્ય તો હું તને સર્વ પાપ થકી મુકાવીશ, તું શોક મા કર્ય.’ અને૨૫ એવો જે ભગવાનનો દૃઢ આશ્રય તે જેને હોય, તેને મહાપ્રલય જેવું દુઃખ આવી પડે તો પણ તે દુઃખ થકી રક્ષાનો કરનારો ભગવાન વિના બીજાને ન જાણે અને જે જે પોતાને સુખ જોઈતું હોય તે પણ ભગવાન થકી જ ઇચ્છે, પણ પ્રભુ વિના બીજાને સુખદાયક ન જાણે ને પ્રભુની જેમ મરજી હોય તે પ્રમાણે જ વર્તે, એવો જે હોય તે પ્રભુનો શરણાગત જીવ કહેવાય અને તે જ ભગવાનનો અનન્ય ભક્ત કહેવાય.”
\nપછી નાજે ભક્તે પૂછ્યું જે, “જેને પરિપૂર્ણ ભગવાનનો આશરો ન હોય ને બોલ્યામાં તો નક્કી હરિભક્ત હોય તેના જેવું જ નિશ્ચયનું બળ દેખાડતો હોય, તે શી રીતે કરીને કળ્યામાં આવે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ભગવાનના ભક્તનો સરસ-નરસ નિશ્ચય હોય તે તો ભેળા રહ્યા થકી અને ભેળો વ્યવહાર કર્યા થકી જેવો હોય તેવો કળાઈ આવે છે. પછી જેને થોડો નિશ્ચય હોય તે કચવાઈને સત્સંગના ભીડામાંથી માગ દઈને એકાંત પકડીને જેવું થાય તેવું ભજન કરે પણ હરિભક્તની ભીંસણમાં રહેવાય નહીં. માટે ભગવાનનો આશરો પણ ઉત્તમ, મધ્યમ ને કનિષ્ઠ એ ત્રણ પ્રકારનો છે અને તેણે કરીને ભક્ત પણ ત્રણ પ્રકારના છે.”
\nપછી વળી નિત્યાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “એ કસર મટીને કનિષ્ઠ હોય તે આ જન્મને વિષે જ ઉત્તમ ભક્ત થાય કે ન થાય?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેમ ભગવાનની માનસી પૂજા કરે તેમ જ જે ઉત્તમ હરિભક્ત હોય તેની પણ ભગવાનની પ્રસાદીએ કરીને ભગવાન ભેળી માનસી પૂજા કરે; અને જેમ ભગવાનને અર્થે થાળ કરે તેમ જ ઉત્તમ જે ભગવાનના ભક્ત તેને અર્થે પણ થાળ કરીને તેને જમાડે; અને જેમ ભગવાનને અર્થે પાંચ રૂપિયાનું ખરચ કરે તેમ જ તે મોટા સંતને અર્થે પણ ખરચ કરે. એવી રીતે ભગવાન ને ઉત્તમ લક્ષણવાળા જે સંત તેની અતિ પ્રેમે કરીને સરખી સેવા જે કરે તો તે કનિષ્ઠ ભક્ત હોય ને તે બે જન્મે તથા ચાર જન્મે તથા દસ જન્મે કે સો જન્મે કરીને ઉત્તમ ભક્ત જેવો થનારો હોય, તે આને આ જન્મે કરીને ઉત્તમ ભક્ત થાય છે. એવું ભગવાન ને તે ભગવાનના ભક્ત તેની સરખી સેવા કર્યાનું ફળ છે.”
", "gujarati_footnote": "૨૨. વચનામૃત લોયાના ૧૩ની ટીપણી-૭૪માં આ શ્લોકનો અર્થ તથા સંદર્ભ ક્રમાંક દર્શાવ્યા છે: [અર્થ: મારી આ ગુણમયી દૈવી માયા દુસ્તર છે, પરંતુ જેઓ મારું જ શરણ લે છે તેઓ આ માયાને તરી જાય છે. (ગીતા: ૭/૧૪).]
\n૨૩. શરણાગતનું લક્ષણ શું છે? એવો પ્રશ્નાર્થ સમજવો.
\n૨૪. ગીતા: ૧૮/૬૬.
\n૨૫. શ્લોકના નિરૂપણ પછી શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને કહેલ શરણાગતના લક્ષણમાં રહેલ ન્યૂનતાને પૂરતાં જણાવે છે.
", "hindi_title": "भगवान में माया न समझना; भक्त-भगवान की समान सेवा", "hindi_text": "संवत् १८८२ में मार्गशीर्ष कृष्णा चतुर्थी (२९ दिसम्बर, १८२५) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीवरताल-स्थित श्रीलक्ष्मीनारायण के मन्दिर से उत्तर दिशा में गोमती तालाब के किनारे पर आम्रवृक्ष के नीचे की वेदी पर बिछे हुए पलंग पर उत्तराभिमुख होकर विराजमान थे। उन्होंने बहुत बारीक श्वेत वस्त्र धारण किए थे, कंठ में अनेक गुलाब पुष्पों के हार पहने थे, कानों के ऊपर बड़े दो-दो गुलाब पुष्पों के गुच्छे धारण किए थे और पाग में गुलाब के फूलों के तुर्रे लगे हुए थे। उनके समक्ष समग्र मुनिमंडल तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “आज तो कुछ जटिल प्रश्न पूछिए, ताकि सबका आलस्य समाप्त हो जाए।”
\nऐसा कहकर वे स्वयं तकिया पश्चिम की ओर करके लेट गए! इसके बाद मुक्तानन्द स्वामी ने निम्न लिखित श्लोक बोलकर प्रश्न पूछा:
\n“‘दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया।“इस श्लोक में श्रीकृष्ण भगवान ने यह कहा है कि, ‘जो पुरुष मुझे प्राप्त करता है, वह मेरी दुस्तर एवं गुणमयी माया को तैर जाता है।’ तब जिसको भगवान की प्राप्ति हो चुकी है, उसके अन्तःकरण में भगवान का भजन करते समय संकल्प-विकल्प का जो विक्षेप उपस्थित होता है, वह माया के अतिरिक्त और कौन करता होगा? यह प्रश्न है।”
\nयह सुनकर श्रीजीमहाराज लेटे हुए थे वे उठ बैठे, और अतिकरुणार्द्र होकर बोले कि, “माया के जो तीन गुण हैं उनमें तमोगुण के पंचभूत तथा पंच तन्मात्राएँ हैं, रजोगुण की दस इन्द्रियाँ, बुद्धि तथा प्राण हैं तथा सत्त्वगुण के मन, इन्द्रियों-अन्तःकरण के देवता हैं। पूर्वकाल में जो भक्त हो गए हैं, उन सबमें इन तीनों गुणों के कार्यरूप भूत, इन्द्रियाँ, अन्तःकरण तथा देवता रहे थे। (तो क्या वे सभी भक्त माया तैर नहीं पाए थे?) इसलिए, इसका उत्तर यह है कि जिसने परमेश्वर को यथार्थरूप में परमेश्वर जान लिया है कि, ‘इन भगवान के स्वरूप में किसी भी प्रकार का मायिक भाव नहीं है, तथा ये भगवान तो माया तथा माया के कार्यभूत तीनों गुणों से परे हैं,’ ऐसा भगवान में दृढ़ निश्चय जिसे हो चुका है, वह माया को अवश्य तैर चुका है। यद्यपि उस भक्त में माया के गुणों की प्रवृत्तियाँ जो भूत, इन्द्रियाँ, अन्तःकरण एवं देवता हैं, वे अपनी-अपनी क्रिया में क्यों न प्रवृत्त होते हैं, फिर भी वह माया से पार हो चुका कहा जाएगा। क्योंकि अपने में माया की प्रवृत्तियाँ भले ही विद्यमान हों, लेकिन वह अपने भजनीय प्रकट प्रमाण श्रीवासुदेव भगवान को उन माया के गुणों से पर ही समझता है; इसलिए उसे भी माया से परे समझना चाहिए। और, माया के गुणों का प्रवेश तो ब्रह्मादि देवों तथा वसिष्ठ, पराशर एवं विश्वामित्र आदि ऋषियों में भी दिखाई पड़ा है। शास्त्रों में भी उनके दृष्टांतों का उल्लेख किया गया है। तो क्या वे मुक्त नहीं कहलाएँगे? और उनके सम्बंध में क्या यह नहीं कहा जाएगा कि उन्होंने माया को पार कर लिया है? वस्तुतः वे सब मुक्त हैं और उन सबने माया को पार कर लिया है। यदि इस प्रकार का उत्तर न दिया जाए, तो इस प्रश्न का कोई समाधान ही नहीं हो सकेगा। इसीलिए इसका यही उत्तर है।”
\nफिर नित्यानन्द स्वामी ने पूछा कि, “हे महाराज! यह बात ठीक है कि भगवान के आश्रय में जाना चाहिए, परन्तु उस आश्रय का स्वरूप कैसा है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “भगवान ने गीता में कहा है कि:
\n‘सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज।“इस श्लोक में कहा गया है कि, ‘तू अन्य समस्त धर्मों का परित्याग करके एकमात्र मेरी शरण में ही आ जा, तो मैं तुझको समस्त पापों से मुक्त कर दूँगा, तू शोक मत कर।’ जिसको भगवान का ऐसा दृढ़ आश्रय हो गया हो, उसको यदि महाप्रलय जैसा दुःख प्राप्त हो जाए, तब भी उस दुःख से रक्षा करनेवाला भगवान के बिना अन्य किसी को न माने; और स्वयं को जिस-जिस सुख की इच्छा हो, वह भी भगवान से ही याचे, लेकिन भगवान के सिवा अन्य किसी को भी सुखदायक न माने, तथा प्रभु की जैसी मर्जी हो, उसी के अनुसार ही आचरण करे, ऐसा जो भक्त है, उसी को प्रभु का शरणागत जीव कहा जाता है और वही भगवान का अनन्य भक्त कहलाता है।”
\nफिर नाजा भक्त ने पूछा कि, “जिसको भगवान का परिपूर्ण आश्रय न हो, फिर भी बोलचाल में पक्के हरिभक्त के समान ही निश्चय का बल प्रकट किया करता हो, उसकी सच्चाई की परख किस प्रकार से प्राप्त होती है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “भगवान के भक्तों को श्रेष्ठ या कनिष्ठ निश्चय हों तो उसकी परख उसके साथ में रहने और साथ में व्यवहार करने से पूरी तरह मालूम पड़ जाता है। जिसका कनिष्ठ निश्चय होता है, वह सत्संग के भीड़े२६२ में न रहकर, दुःखित होकर अपना अलग रास्ता पकड़ लेता है तथा एकान्त में रहकर जैसा बनता है, वैसा भजन करता है, परन्तु वह हरिभक्तों के भीड़े में नहीं रह पाता। इस प्रकार, भगवान का आश्रय भी उत्तम, मध्यम तथा कनिष्ठ रूप से तीन प्रकार का होता है, तथा उसी प्रकार भक्त के भी तीन प्रकार हो जाते हैं।”
\nयह सुनकर नित्यानन्द स्वामी ने पूछा कि, “ऐसी कसर मिटे, और कनिष्ठ भक्त भी उत्तम भक्त का स्थान इसी जन्म में प्राप्त कर सके, वह किस प्रकार संभव होता है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जैसे भगवान की मानसी पूजा की जाती है, वैसे ही जो उत्तम हरिभक्त हो उसकी भी भगवान की प्रसादी से भगवान के साथ मानसी पूजा की जाए; तथा जिस प्रकार भगवान के लिए थाल अर्पण किया जाता है, वैसे ही भगवान के उत्तम भक्त के लिए भी थाल अर्पण करें, एवं जिस तरह भगवान के लिए पाँच रुपये खर्च किए जाते हैं, वैसे ही ऐसी रकम बड़े सन्त के लिए भी खर्च करे। उसी प्रकार जो पुरुष भगवान तथा उनके उत्तम लक्षणवाले सन्त की अत्यन्त ही प्रेमपूर्वक समानभाव से सेवा करता है, वह यदि कनिष्ठ भक्त हो, तथा दो जन्मों, चार जन्मों, दस जन्मों और एक सौ जन्मों के बाद भी यदि उत्तम भक्त सदृश होनेवाला हो, तो वह इसी जन्म में उत्तम भक्त हो जाता है। यह भगवान तथा उन भगवान के भक्त की समान रूप से सेवा करने का फल है।”
", "hindi_footnote": "२६०. अर्थ के लिए देखें, वचनामृत लोया १३ की पादटीप।
\n२६१. गीता: १८/६६
\n२६२. संतों-भक्तों के समूह में रहकर आपसी प्रकृति-स्वभावों को या समस्याओं को सहन करने की साधना को श्रीहरि ‘भीड़ा’ शब्द से कहते थे।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/205.mp3" }, { "english_title": "Chimanrāvji’s Question", "english_text": "On Māgshar vadi 11, Samvat 1882 [4 January 1826], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a dais in front of the mandir of Shri Lakshminārāyan in Vartāl. He was dressed entirely in white clothes. Garlands of flowers had been placed around His neck, and tassels of flowers were also hanging from His pāgh. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Chimanrāvji asked, “Mahārāj, initially, at the time of dissolution, the jivas with their kāran bodies were absorbed within māyā. Then, at the time of creation, the jivas attained their sthul and sukshma bodies. Also, a variety of life in the form of deities, humans, animals, etc., was created. Was this due to karmas? Or was it due to God’s wish? If we say that it was due to karmas, then that would prove the Jain doctrine to be true. On the other hand, if we say that it was due to God’s wish, then it would suggest that God is biased and not compassionate. Therefore, please grace us by telling us how things really are.”
\nShriji Mahārāj said, “You have not been able to ask the question properly. The two types of bodies, sthul and sukshma, are both intimately associated with the kāran body in the same way that a tree is intimately associated with its seed. That is why it is called the kāran body. This kāran body is a form of avidyā; it is without a beginning; and it retains its sanchit karmas. Just as a seed and its shell have an eternal relationship, and just as pruthvi and smell have an eternal relationship, similarly, the jiva and the kāran body have an eternal relationship. Just as when seeds which are planted in the earth sprout upwards after coming into contact with rainwater, similarly, during the period of creation, the jivas, which had resided within māyā together with their kāran bodies, attain various types of bodies according to their individual karmas by the will of God, the giver of the fruits of karmas.
\n“However, the Jains, who are nāstiks, claim that only karmas are the cause of this, but they do not propound God as the giver of the fruits of karmas. But, in reality, this belief of those nāstiks is wrong. Therefore, if someone claims that kāl is the only influencing force, then he is not correct. Or if someone claims that karma is the only influencing force, then he is not correct. Or if someone claims that God’s wish is the only influencing force, then even he is not correct. Rather, the scriptures would propound the predominance of whichever influence is predominant at that time; but that same influence should not be accepted for all situations.
\n“This is because after the world was created, in the first Satyayug, everyone’s wishes came true, all were Brāhmins and a child would be born merely by wishing for one mentally. There was a kalpavruksh in every home, and all people worshipped only God. Then, with the advent of Tretā-yug, people’s wishes were no longer fulfilled; only when one went and stood under a kalpavruksh did one’s wishes become fulfilled. Only after touching a woman would a child be conceived. Thereafter, when Dwāpar-yug arrived, children were born only after intercourse with a woman. In this manner, the ways of Satya-yug and Tretā-yug are not to be found in all Satya-yugs and Tretā-yugs; rather, they were found only in the first Satya-yug and the first Tretā-yug.
\n“Therefore, when there is the predominance of favorable kāl, it diminishes the power of the impure karmas of the jivas. Yet, when a terrible famine strikes, everyone suffers; or when there is a horrendous war, hundreds of thousands of people are killed at once. In these cases, were everyone’s favorable karmas suddenly exhausted at the same time? Instead, it is the intense power of unfavorable kāl that overcomes the force of the favorable karmas of the jivas. So, when the influence of intense kāl prevails, karmas have no influence; due to the influence of kāl, karmas that should have resulted in happiness lead to misery, and karmas that should have resulted in longevity lead to death. In this manner, when the influence of a strong kāl is prevalent, everything occurs due to kāl. So it is mentioned in the scriptures.
\n“However, when many people become ekāntik bhaktas of God, then Satya-yug prevails even in Kali-yug. In these circumstances, the scriptures propound the strength of the favorable karmas that result from the ekāntik bhaktas doing bhakti of God, but the strength of kāl is not mentioned.
\n“Without understanding this principle, those who believe in the nāstik philosophy propound that only karmas are the cause of everything; but they do not realize that that is in reference to the strength of the karmas of ekāntik bhaktas of God; but karmas of non-believers are not said to have such strength. When God manifests with the wish, ‘During this lifespan, I wish to grant liberation to all jivas, worthy or unworthy, who come into contact with My form,’ then kāl and karma have no influence whatsoever. At that time, only God’s influence prevails. When God assumed the avatār of Krishna, the evil Putnā tried to poison God; still, Shri Krishna Bhagwān gave her the same fate as his mother Yashodā. There were other evil demons who came to kill God; yet even they were granted the highest state of enlightenment by Shri Krishna Bhagwān. Others were also granted liberation according to the feelings by which they were associated with Shri Krishna Bhagwān. Thus, in those instances, only God’s influence is said to be prevalent, but neither kāl nor karma is said to have any influence. Therefore, one should interpret situations according to the circumstances in which they occur.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "ચીમનરાવજીના પ્રશ્નનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૨ના માગશર વદિ ૧૧ એકાદશીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીવરતાલ મધ્યે શ્રીલક્ષ્મીનારાયણના મંદિર આગળ મંચ ઉપર વિરાજમાન હતા ને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને કંઠને વિષે પુષ્પના હાર ધારણ કર્યા હતા ને પાઘને વિષે પુષ્પના તોરા લટકતા હતા ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી ચીમનરાવજીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! જીવ જ્યારે પ્રથમ પ્રલયકાળે કારણ શરીરે યુક્ત થકા માયાને વિષે લીન હતા, પછી સૃષ્ટિસમયને વિષે એ જીવોને સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ દેહની પ્રાપ્તિ થઈ તથા દેવ, મનુષ્ય, પશુ, પક્ષી આદિકરૂપ જે વિચિત્રપણું થયું, તે કર્મે કરીને થયું? અથવા ભગવાનની ઇચ્છાએ કરીને થયું? અને જો કર્મે કરીને થયું, એમ કહીએ તો જૈન મતની સત્યતા થાય; અને જો ભગવાનની ઇચ્છાએ કરીને થયું, એમ કહીએ તો ભગવાનને વિષે વિષમપણું ને નિર્દયપણું આવે. માટે એ જેવી રીતે હોય તેવી રીતે કૃપા કરીને કહો.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એ પ્રશ્ન તમને પૂછતાં આવડ્યો નહીં. કેમ જે, જે કારણ શરીર છે તેને વિષે સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ એ જે બે દેહ તે બીજવૃક્ષન્યાયે કરીને રહ્યા છે; માટે એને કારણ શરીર કહે છે. અને એ જ કારણ શરીર છે તે અવિદ્યાત્મક છે ને અનાદિ છે ને સંચિત કર્મે યુક્ત છે. અને જેમ બીજને ને ફોતરાને નિત્ય સંબંધ છે અને ભૂમિને ને ગંધને જેમ નિત્ય સંબંધ છે, તેમ જીવને ને કારણ શરીરને નિત્ય સંબંધ છે. અને જેમ પૃથ્વીને વિષે બીજ રહ્યાં છે તે વર્ષાકાળે જળના યોગને પામીને ઊગી નીસરે છે; તેમ માયાને વિષે કારણ શરીરે યુક્ત થકા રહ્યા એવા જે જીવ તે ઉત્પત્તિકાળને વિષે ફળપ્રદાતા એવા જે પરમેશ્વર તેની દૃષ્ટિને પામીને પોતપોતાના કર્મને અનુસારે નાના પ્રકારના દેહને પામે છે.૨૬ અને નાસ્તિક એવા જે જૈન છે તે તો કેવળ કર્મને જ કર્તા કહે છે, પણ પરમેશ્વરને કર્મફળપ્રદાતા નથી કહેતા. તે નાસ્તિકનો મત ખોટો છે. માટે૨૭ એકલું કાળનું જ બળ કોઈ કહે તે પણ પ્રમાણ નહીં ને એકલું કર્મનું બળ કોઈ કહે તે પણ પ્રમાણ નહીં ને એકલું પરમેશ્વરની ઇચ્છાનું બળ કોઈ કહે તે પણ પ્રમાણ નહીં; એ તો જે સમે જેનું પ્રધાનપણું હોય તે સમે શાસ્ત્રમાં તેનું જ પ્રધાનપણું કહ્યું હોય, પણ સર્વ ઠેકાણે એનું એ લેવું નહીં. કેમ જે, જ્યારે પ્રથમ આ વિશ્વ રચ્યું ત્યારે પ્રથમનો જે સત્યયુગ૨૮ તેને વિષે સર્વે મનુષ્યના સંકલ્પ સત્ય થતા અને સર્વે બ્રાહ્મણ હતા અને મનમાં સંકલ્પ ધારે ત્યારે સંકલ્પમાત્રે કરીને જ પુત્રની ઉત્પત્તિ થતી અને સૌને ઘેર કલ્પવૃક્ષ હતાં અને જેટલાં મનુષ્ય હતાં તે સર્વે પરમેશ્વરનું જ ભજન કરતાં. અને જ્યારે ત્રેતાયુગ આવ્યો ત્યારે મનુષ્યના સંકલ્પ સત્ય રહ્યા નહીં; જ્યારે કલ્પવૃક્ષ હેઠે જાય ત્યારે સત્ય સંકલ્પ થાય અને સ્ત્રીનો સ્પર્શ કરે ત્યારે પુત્રની ઉત્પત્તિ થાય. અને જ્યારે દ્વાપરયુગ આવ્યો ત્યારે સ્ત્રીનો અંગસંગ કરે ત્યારે પુત્રની ઉત્પત્તિ થાય. અને એવી રીતે જે સત્યયુગ, ત્રેતાયુગની રીત તે સર્વે સત્યયુગ, ત્રેતાયુગમાં ન હોય; એ તો પ્રથમ સત્યયુગ ને પ્રથમ ત્રેતાયુગ હતા તેમાં હતી. એવી રીતે જ્યારે શુભ કાળ બળવાનપણે પ્રવર્તે, ત્યારે જીવના અશુભ કર્મના સામર્થ્યને ન્યૂન કરી નાંખે છે. અને જ્યારે અતિશય દુર્ભિક્ષ વર્ષ આવે ત્યારે સર્વે પ્રજાને દુઃખ આવે અથવા ભારે લડાઈ થાય ત્યારે લક્ષાવધિ માણસ એકકાળે મરાઈ જાય છે; ત્યારે શું બધાયનું એકભેળે શુભ કર્મ ખૂટી ગયું? એ તો અશુભ કાળની જ અતિશય સામર્થી છે, તેણે જીવના શુભ કર્મના બળને હઠાવી દીધું. માટે જ્યારે બળવાન કાળનો વેગ પ્રવર્તે ત્યારે કર્મનો મેળ રહે નહીં, કર્મમાં સુખ લખ્યું હોય તે દુઃખ થઈ જાય ને કર્મમાં જીવવું લખ્યું હોય તે કાળે કરીને મરી જાય. એવી રીતે જ્યારે બળવાન કાળનો વેગ હોય ત્યારે કાળે કરીને જ સર્વ થાય છે, એમ શાસ્ત્રમાં લખ્યું હોય. અને જ્યારે ઘણાક મનુષ્ય ભગવાનના એકાંતિક ભક્ત થાય છે, ત્યારે કળિયુગને વિષે પણ સત્યયુગ થાય છે. એ ઠેકાણે એકાંતિક ભક્તનાં જે ભગવાનની ભક્તિ સંબંધી શુભ કર્મ તેનું જોર શાસ્ત્રમાં કહ્યું હોય, પણ કાળનું જોર કહ્યું ન હોય. તે વાર્તાને જાણ્યા વિના નાસ્તિક મતવાળા છે તે કેવળ કર્મને જ સર્વકર્તા કહે છે, પણ એમ નથી જાણતા જે, એ તો ભગવાનના એકાંતિક જે ભક્ત તેના કર્મનું સામર્થ્ય કહ્યું છે, પણ વિમુખ જીવના કર્મનું એવું સામર્થ્ય કહ્યું નથી. અને જ્યારે ભગવાન એવો સંકલ્પ ધારીને પ્રકટ થાય છે જે, ‘આ દેહે કરીને તો પાત્ર-કુપાત્ર જે જે જીવને મારી મૂર્તિનો યોગ થાય તે સર્વનું કલ્યાણ કરવું છે.’ ત્યારે કાળનું ને કર્મનું કાંઈ સામર્થ્ય રહે નહીં, ત્યારે તો એકલું પરમેશ્વરનું જ સામર્થ્ય રહે છે. તે જ્યારે ભગવાને કૃષ્ણાવતાર ધાર્યો ત્યારે મહાપાપણી૨૯ જે પૂતના તેણે ભગવાનને ઝેર પાયું, તેને શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને પોતાની માતા જે યશોદાજી તે બરોબર ગતિ આપી. અને બીજા પણ મહાપાપી૩૦ દૈત્ય હતા તે ભગવાનને મારવા આવ્યા હતા, તેને પણ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન પરમ પદ આપતા હવા. ને બીજા પણ જે જે ભાવે કરીને શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનના સંબંધને પામ્યા તે સર્વેનું કલ્યાણ કર્યું. માટે એ ઠેકાણે તો પરમેશ્વરનું જ બળ અતિશય કહ્યું છે પણ કાળનું કે કર્મનું કાંઈ સામર્થ્ય નથી કહ્યું. માટે જે ઠેકાણે જેવું પ્રકરણ તે ઠેકાણે તેવું જાણવું.”
", "gujarati_footnote": "૨૬. અભિપ્રાય એટલો છે કે - જેમ બીજ, પૃથ્વી-જળાદિકના સંબંધ વિના અંકુરિત થતું નથી પરંતુ તેનો સંબંધ થવાથી જ અંકુરિત થાય છે; માટે અંકુર થવામાં પૃથ્વી-જળ વગેરે સાધારણ કારણ ગણાય છે. અંકુરોમાં જે વિચિત્રતા લાવવી તે પૃથ્વી-જળ વગેરેમાં નથી પરંતુ પોતપોતાના બીજમાં જ છે. માટે વિચિત્રતામાં પોતપોતાનું બીજ જ વિશેષ કારણ ગણાય છે. એટલે આંબા વગેરે પ્રત્યેક બીજના અંકુરોમાં પૃથ્વી-જળ વગેરે સાધારણ છે, પરંતુ જેવું બીજ હોય તેવી જ અંકુરોમાં વિચિત્રતા આવે છે. ‘જ્યાં સુધી સાધારણ કારણથી નિર્વાહ થતો હોય ત્યાં સુધી પૃથ્વી-જળ વગેરેને વિશેષ કારણ કલ્પવાની જરૂર નથી,’ એવો ન્યાય છે. એવી રીતે જગતની સૃષ્ટિ પરમાત્માની ઇચ્છા વિના થતી નથી પરંતુ તેમની ઇચ્છાથી જ થાય છે. માટે સૃષ્ટિ થવામાં પરમાત્મા કારણ છે, પણ તેમાં જે દેવ-મનુષ્યાદિક અને સુખી-દુઃખી આદિક વિચિત્રતા થઈ તેમાં પરમાત્મા કારણ નથી; તેમાં તો જીવગત જે અનાદિ કર્મવિશેષ તે જ વિશેષ કારણ છે. માટે પરમાત્મામાં વૈષમ્ય-નૈર્ઘૃણ્ય અર્થાત્ પક્ષપાત કે નિર્દયતારૂપ દોષ નથી. જેમ રાજા પ્રજાને કૃપા અથવા દંડ કરે છે તેમાં પોતે કર્તા છે છતાં પણ તેમનાં કર્મને અનુસારે કરે છે તેથી રાજા અકર્તા છે, એટલે રાજામાં વિષમતા અને નિર્દયતારૂપ દોષ નથી; તેમ પરમાત્મા કર્તા થકા અકર્તા છે, એટલે વૈષમ્ય-નૈર્ઘૃણ્ય નથી.
\n૨૭. હવે મતભેદથી કહેલા કાળાદિકના સ્વતંત્ર કર્તાપણાનો નિષેધ કરીને તેમનું કેવું કર્તાપણું છે તે યુક્તિથી પ્રતિપાદન કરે છે.
\n૨૮. યુગધર્મના અહીં કરેલ વર્ણનને અનુરૂપ સંક્ષિપ્ત વર્ણન સાંખ્યકારિકા પર લગભગ પાંચમી સદીમાં રચાયેલ ‘યુક્તિદીપિકા’ નામે ટીકાના આઠમા આહ્નિકમાં ૩૯મા શ્લોકમાં પણ પ્રાપ્ત થાય છે.
\n૨૯. ભાગવત: ૩/૨/૨૩ તથા ૧૦/૬/૩૫.
\n૩૦. ભાગવત: ૧૧/૫/૪૮.
", "hindi_title": "जीव एवं कारण शरीर का नित्य सम्बंध", "hindi_text": "संवत् १८८२ में मार्गशीर्ष कृष्णा एकादशी (४ जनवरी, १८२६) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीवरताल-स्थित श्रीलक्ष्मीनारायण के मन्दिर के आगे मंच पर विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे, कंठ में पुष्पहार पहने थे और पाग में तुर्रे लटक रहे थे। उनके समक्ष मुनिगण तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nतब चिमनरावजी ने प्रश्न किया कि, “हे महाराज! सभी जीव प्रथम तो प्रलयकाल में कारण शरीरयुक्त होकर माया में लीन हुए थे, और उसके पश्चात् सृष्टिकाल में उन जीवों को स्थूल-सूक्ष्म देहों की प्राप्ति हुई तथा देव, मनुष्य, पशु, पक्षी आदि चित्र-विचित्र योनियों में जन्म हुआ। वह सब कर्म से हुआ? या फिर भगवान की इच्छा से हुआ? यदि आप कहेंगे कि ऐसी स्थिति कर्म द्वारा निष्पन्न हुई, तब तो जैन शास्त्रों की सत्यता सिद्ध होगी; और, यदि यह कहेंगे कि ऐसा भगवान की इच्छा से हुआ तो भगवान में ही विषमता तथा निर्दयतारूप दोष आते हैं। अतः जो भी यथार्थ हो वह कृपा करके बताइए।”
\nतब श्रीजीमहाराज कहने लगे कि, “आपको यह प्रश्न पूछना नहीं आया। क्योंकि यह जो कारण शरीर है, उसमें स्थूल एवं सूक्ष्म नामक दो शरीर बीजवृक्ष-न्याय से रहते हैं, इसीलिए इसको कारण शरीर कहते हैं। ऐसा वह कारण शरीर अविद्यात्मक है, अनादि है, और संचित कर्मों से युक्त है। और जिस प्रकार बीज तथा छिलके का नित्य सम्बंध है, तथा भूमि तथा गन्ध का नित्य सम्बंध है, वैसे ही जीव तथा कारण शरीर का नित्य सम्बंध है। और, जैसे पृथ्वी में रहनेवाले बीज वर्षाकाल में जल का योग पाकर उग आते हैं, वैसे ही माया में कारण शरीरयुक्त रहे हुए जीव उत्पत्तिकाल में फलप्रदाता परमेश्वर की दृष्टि को पाकर अपने-अपने कर्मों के अनुसार नाना प्रकार के शरीरों को पाते हैं।
\n“और, नास्तिक ऐसे जैन तो केवल कर्म को ही कर्ता कहते हैं, परन्तु परमेश्वर को कर्मफलप्रदाता नहीं बताते। अतः नास्तिकों का मत गलत है।
\n“यदि कोई काल का ही बल बतावे, तो वह भी प्रमाण नहीं हो सकता। अगर कोई अकेले कर्म का ही बल बताये, तो वह भी प्रमाण नहीं हो सकता तथा यदि कोई अकेले परमेश्वर की इच्छा का ही बल बताये, तो वह भी प्रमाण नहीं हो सकता; वास्तविक बात यह है कि जिस समय जिसकी प्रधानता रहती हो, उस समय शास्त्रों में उसी की प्रधानता बताई गई हो, अतः सभी ठिकानों पर किसी एक को प्रधान मानकर वही एक तत्त्व मुख्य है, ऐसा नहीं समझना चाहिए।
\n“क्योंकि सर्व प्रथम जब इस विश्व की रचना की गई थी, तब सबसे पहले जो सत्ययुग था, उस सत्ययुग में सभी मनुष्यों के संकल्प सत्य होते थे। सब लोग ब्राह्मण थे। जब वे लोग मन में संकल्प करते थे, तब उनके संकल्पमात्र से ही पुत्र की उत्पत्ति हो जाती थी। सबके घर में कल्पवृक्ष थे, और जितने मनुष्य थे, वे सब परमेश्वर का ही भजन करते थे। फिर जब त्रेतायुग आया, तब मनुष्यों के संकल्प सत्य नहीं रहे; उस समय जब लोग कल्पवृक्ष के नीचे जाकर संकल्प करते थे, तब संकल्प सत्य होते थे और स्त्री का स्पर्श करने पर पुत्र की उत्पत्ति होती थी। फिर जब द्वापरयुग आया तब स्त्री का अंगसंग करने से पुत्र की प्राप्ति होने लगी। इस प्रकार, प्रारम्भिक सत्ययुग तथा त्रेतायुग की सभी रीतियाँ उसके बाद आनेवाले सत्ययुगों तथा त्रेतायुगों में प्रचलित नहीं हो सकतीं। वह रीति तो प्रथम सत्ययुग तथा प्रथम त्रेतायुग में ही थी।
\n“इस प्रकार जब शुभकाल बलवान होकर प्रवृत्त होता है, तब वह जीव के अशुभ कर्मों के सामर्थ्य को न्यून कर डालता है। और, जब अतिशय दुर्भिक्ष का वर्ष आता है, तब समस्त प्रजा को दुःख उठाना पड़ता है अथवा घमासान लड़ाई होने पर जब लाखों आदमी एक ही समय में मारे जाते हैं, तो क्या उन सबका शुभ कर्म एक साथ ही समाप्त हो गया? वहाँ तो अशुभ काल का ही अतिशय सामर्थ्य रहता है और उसी ने जीवों के शुभ कर्मों के बल को हटा दिया है; अतः जब बलवान काल का वेग प्रवृत्त होता है, तब (शुभाशुभ) कर्म का मेल नहीं रहता, यदि किसी के कर्म में सुख लिखा हो, तो भी दुःख प्राप्त हो जाता है; यदि किसी के कर्म में जीवित रहना लिखा हो, तो भी वह काल के प्राधान्य से मर जाता है। इस प्रकार शास्त्र में उल्लेख मिलता है कि जब बलवान काल का ऐसा वेग हो, तब उस काल से ही सब कुछ है। यह बात भी सत्य है कि जब बहुत से मनुष्य भगवान के एकान्तिक भक्त होते हैं, तब कलियुग में भी सत्ययुग होता है। क्योंकि उस समय तो वहाँ एकान्तिक भक्तों के भगवद्भक्ति सम्बंधी शुभ कर्मों का बल शास्त्र में कहा हो, लेकिन उस समय काल का बल नहीं कहा होता। इस रहस्य को जाने बिना ही नास्तिक मतानुयायी केवल कर्म को ही सर्वकर्ता कहते हैं, परन्तु ऐसा नहीं जानते कि वह तो भगवान के एकान्तिक भक्त के कर्मों का सामर्थ्य बताया गया है किन्तु विमुख जीव के कर्मों का ऐसा सामर्थ्य नहीं कहा है।
\n“और, जब भगवान ऐसा संकल्प करके प्रकट होते हैं कि, ‘इस शरीर द्वारा जिन-जिन पात्र-कुपात्र जीवों के लिए मेरी मूर्ति का योग बन जाए, उन सबका कल्याण करना है।’ उस स्थिति में काल तथा कर्म का कोई भी सामर्थ्य नहीं रहता। तब तो अकेले परमेश्वर का ही सामर्थ्य रहता है।
\n“जैसे कि जब भगवान ने कृष्णावतार धारण किया था तब घोर पापिनी पूतना ने भगवान को विष पिलाया था, फिर भी श्रीकृष्ण भगवान ने उसको अपनी माता यशोदाजी के समान सद्गति प्रदान की। अन्य भी घोर पापी दैत्य थे, जो भगवान की हत्या करने के लिए आए थे; उन्हें भी श्रीकृष्ण भगवान ने परमपद प्रदान कर किया। और, अन्य भी जो-जो मुमुक्षु भावपूर्वक श्रीकृष्ण भगवान के सम्बंध को प्राप्त हुए, उन सबका उन्होंने कल्याण किया। ऐसे चरित्रों में तो परमेश्वर का ही अतिशय बल कहा गया है, किन्तु काल या कर्म का कोई सामर्थ्य होने की बात नहीं कही गई है। इसीलिए, जिस स्थान में जैसा संदर्भ हो, उस स्थान पर तदनुसार समझना चाहिए।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/206.mp3" }, { "english_title": "The Characteristics of Godly and Demonic People;Anvay-Vyatirek", "english_text": "On Māgshar vadi 14, Samvat 1882 [7 January 1826], Shriji Mahārāj was sitting on a dais in front of the mandir of Shri Lakshminārāyan in Vartāl. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nIn the assembly, the devotees were talking about God amongst themselves wherein the topic arose that there are two types of people: godly and demonic.1 Of these, godly people always become devotees of God, whereas the demonic will always remain opposed to God.
\nThereupon Chimanrāvji asked Shriji Mahārāj a question, “Mahārāj, is there any possibility for a demonic person to become godly?”
\nShriji Mahārāj replied, “A demonic person most certainly does not become godly. This is because he has a demonic disposition from birth. Should such a person happen to somehow enter the Satsang fellowship, he still does not lose his demonic disposition. Then, when he leaves his physical body after staying in Satsang, he is absorbed into Brahma and then emerges out again. Only after he does so countless times is his demonic nature destroyed; otherwise, it is not destroyed.”
\nThen Shobhārām Shāstri asked, “Mahārāj, what is God’s anvay nature and what is His vyatirek nature?”
\nShriji Mahārāj explained, “The principle of anvay-vyatirek is not that God has become half anvay within māyā and half vyatirek from His abode; rather, God’s form is such that He is anvay within māyā and yet, at the same time, He is vyatirek. God is not afraid, ‘What if I enter māyā and thereby become impure?’ Instead, when God associates with māyā, even māyā becomes like Akshardhām; and if \nHe associates with the 24 elements, then they also become brahmarup. Hence, the Shrimad Bhãgwat states: Dhāmnā svena sadā nirasta-kuhakam satyam param dheemahi ||’.2 Likewise, there are countless such statements which describe God’s form.
\n“For example, there is ākāsh in the seed of a tree; and when a tree grows from that seed, ākāsh will still remain within all of its branches, leaves, flowers and fruits in an anvay manner. Yet, when the tree is cut, ākāsh is not cut along with it; and when the tree is burnt, ākāsh is not burnt. In the same manner, God is anvay within māyā and the entities that have evolved from it; yet, He is also vyatirek from it just like ākāsh. This is the anvay-vyatirek nature of God’s form.”
", "english_footnote": "1. In Gujarati, this Vachanamrut is titled: “The Characteristics of Godly and Demonic Jivas.” In English, the word ‘people’ is used in place of ‘jivas’ because, according to Shriji Maharaj’s teachings, all jivas are inherently equal (i.e. identical) and characterized as sachchidānand (eternal, possessing consciousness, and blissful). Therefore, jivas (or ātmā) are inherently flawless. So, the characteristics of being godly or demonic are acquired because of karmas the jiva performs or company the jiva keeps. For example, a demonic jiva can become godly by performing good karmas and keeping good company. These demonic and godly jivas are in a constant state of flux from eternity; and ordinary jivas also become godly or demonic by associating with godly or demonic jivas respectively. Therefore, although the jiva is inherently blissful and devoid of flaws, it becomes godly or demonic based on the karmas it performs or the company it keeps. Moreover, the main reason for becoming godly or demonic is the pleasure of God and the Satpurush or displeasure of God and the Satpurush. (Vachanamrut Vartal 15)
\nWe meditate upon God, who via His own form - ‘dhām’ [i.e. divine light] - destroyed the deception in the form of the products of māyā; such is the supremely satya form of God. - Shrimad Bhāgwat: 1.1.1
", "gujarati_title": "દૈવી-આસુરી જીવનાં લક્ષણનું, અન્વય-વ્યતિરેકનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૨ના માગશર વદિ ૧૪ ચૌદશને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીવરતાલ મધ્યે શ્રીલક્ષ્મીનારાયણના મંદિરની આગળ મંચ ઉપર વિરાજમાન હતા ને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nઅને હરિભક્ત પરસ્પર ભગવદ્વાર્તા કરતા હતા. તેમાં એવો પ્રસંગ નીસર્યો જે, દૈવી ને આસુરી એ બે પ્રકારના જીવ છે;૭૨ તેમાં દૈવી જીવ હોય તે તો ભગવાનના ભક્ત જ થાય ને આસુરી હોય તે તો ભગવાનથી વિમુખ જ રહે. ત્યારે ચીમનરાવજીએ શ્રીજીમહારાજને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! આસુરી જીવ હોય તે કોઈ પ્રકારે દૈવી થાય કે ન થાય?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે,૩૧ “આસુરી જીવ તો દૈવી ન જ થાય; કેમ જે, એ તો જન્મથી જ આસુરભાવે યુક્ત છે. અને જો કોઈક રીતે કરીને આસુરી જીવ સત્સંગમાં આવી પડ્યો તો પણ આસુરભાવ તો ટળે નહીં. પછી સત્સંગમાં રહ્યો થકો જ જ્યારે શરીરને મૂકે ત્યારે બ્રહ્મને વિષે લીન થાય ને વળી પાછો નીકળે.૩૨ એમ અનંત વાર બ્રહ્મમાં લીન થાય ને પાછો નીસરે ત્યારે એનો આસુરભાવ છે તે નાશ પામે, પણ તે વિના તો આસુરભાવ નાશ પામે નહીં.”
\nપછી શોભારામ શાસ્ત્રીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! ભગવાનનું અન્વયપણું કેમ છે ને વ્યતિરેકપણું કેમ છે?”૩૩ પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “અન્વય-વ્યતિરેકની વાર્તા તો એમ છે જે, ભગવાન અર્ધાક માયાને વિષે અન્વય થયા છે ને અર્ધાક પોતાના ધામને વિષે વ્યતિરેક રહ્યા છે, એમ નથી. એ તો ભગવાનનું સ્વરૂપ જ એવું છે જે, માયામાં અન્વય થયા થકા પણ વ્યતિરેક જ છે, પણ ભગવાનને એમ બીક નથી જે, ‘રખે હું માયામાં જાઉં ને અશુદ્ધ થઈ જાઉં!’ ભગવાન તો માયાને વિષે આવે ત્યારે માયા પણ અક્ષરધામરૂપ૩૪ થઈ જાય છે અને ચોવીસ તત્ત્વને વિષે આવે તો ચોવીસ તત્ત્વ પણ બ્રહ્મરૂપ૩૪ થઈ જાય છે. તે શ્રીમદ્ભાગવતમાં કહ્યું છે જે, ‘ધામ્ના સ્વેન સદા નિરસ્તકુહકં સત્યં પરં ધીમહિ।’૩૫ ઇત્યાદિક અનંત વચને કરીને ભગવાનના સ્વરૂપનું પ્રતિપાદન કર્યું છે. અને જેમ વૃક્ષનું બીજ હોય તેમાં પણ આકાશ છે, પછી એ બીજમાંથી વૃક્ષ થયું ત્યારે તે વૃક્ષનાં ડાળ, પાનડાં, ફૂલ, ફળ એ સર્વેને વિષે આકાશ અન્વય થયો; પણ જ્યારે વૃક્ષને કાપે ત્યારે વૃક્ષ કપાય તે ભેળો આકાશ કપાય નહીં અને વૃક્ષને બાળે ત્યારે આકાશ બળે નહીં. તેમ ભગવાન પણ માયા ને માયાનું કાર્ય તેને વિષે અન્વય થયા થકા પણ આકાશની પેઠે વ્યતિરેક જ છે; એમ ભગવાનના સ્વરૂપનું અન્વય-વ્યતિરેકપણું છે.”
", "gujarati_footnote": "૩૧. ટીપણી ૬૯ના આધારે સર્વ જીવો સ્વરૂપતઃ સમાન અને સચ્ચિદાનંદરૂપ છે. પરંતુ આસુરભાવ ધરાવતા આસુરી જીવ બે પ્રકારના છે: એક તો અનેક જન્મથી આસુરી ભાવવાળા હોય અને બીજા આસુરી મનુષ્યોના સંગથી આસુરી વૃત્તિ ધરાવતા હોય છે. તેમાં બીજા છે તે તો ઉત્તમ સત્પુરુષની નિષ્કપટભાવે સેવા કરે તથા ધર્મે સહિત નવ પ્રકારની ભક્તિ કરે તો દૈવી થાય. અને પ્રથમ જે છે તે -
\n૩૨. ભગવાનની ઇચ્છાથી નીકળીને ભક્તિ કરીને ફરીથી પણ તેમાં લીન થાય.
\n૩૩. માયા અને માયાના કાર્યમાં.
\n૩૪. જેમ ભગવાનને અક્ષરધામ અબંધક છે તેમ માયા પણ અબંધક છે એવું તાત્પર્ય અહીં અને આગળ આવતા ‘ચોવીસ તત્ત્વ બ્રહ્મરૂપ થઈ જાય’ ત્યાં, એમ બંને સ્થળે સમજવું.
\n૩૪. જેમ ભગવાનને અક્ષરધામ અબંધક છે તેમ માયા પણ અબંધક છે એવું તાત્પર્ય અહીં અને આગળ આવતા ‘ચોવીસ તત્ત્વ બ્રહ્મરૂપ થઈ જાય’ ત્યાં, એમ બંને સ્થળે સમજવું.
\n૩૫. આ શ્લોકનો અર્થ વચનામૃત પં. ૭માં તથા સંદર્ભ ક્રમાંક તેની ટીપણી-૪૯માં છે: [ભાગવત: ૧/૧/૧. અહીં ‘ધામ’ શબ્દ ભગવાનના માહાત્મ્યજ્ઞાનપરક છે. માયાનો અંધકાર ભગવાનના માહાત્મ્યજ્ઞાનથી ટળે છે તેવો ભાવાર્થ શ્રીજીમહારાજ ઉપદેશે છે. ‘ધામ’ શબ્દથી સાધારણપણે અક્ષરધામ લેવાય છે. માયાના અજ્ઞાનને ટાળવાનું સામર્થ્ય તેમાં પણ છે. તેથી ‘ધામ’ શબ્દથી અક્ષરબ્રહ્મ પણ લઈ શકાય.]
\n૭૨. શ્રીજીમહારાજના મતે અનાદિથી બધા જીવો સ્વરૂપતઃ સચ્ચિદાનંદપણે સમાન હોવાથી કોઈ જીવ અનાદિથી સ્વરૂપતઃ અસુર નથી, પરંતુ કર્મે કરીને તથા સંગે કરીને તે અસુર થાય છે. આસુરી ભાવના પાશ લાગ્યા પછી આસુરી ભાવને પામેલો તે જીવ કર્મે કરીને તથા સંગે કરીને પાછો દૈવી થાય છે. આવા દૈવી અને આસુરી જીવો અનાદિથી ચાલતા આ સંસાર પ્રવાહમાં શુભ-અશુભ કર્મોને લીધે તથા સંગને લીધે દૈવી-આસુરી થયા કરે છે, અને તેના સંબંધે કોઈ સાધારણ જીવ હોય તે પણ દૈવી કે આસુરી થાય છે. આમ, દૈવી-આસુરી થવાનું કારણ તો જે તે ભાવને પમાડનારાં જે તે પ્રકારનાં કર્મો તથા સંગ છે અને તેમાં પણ વિશેષે કરીને તો ભગવાન અને મોટાપુરુષનો રાજીપો અને કુરાજીપો છે. (વચનામૃત વરતાલ ૧૫)
", "hindi_title": "दैवी-आसुरी जीव के लक्षण", "hindi_text": "संवत् १८८२ में मार्गशीर्ष कृष्णा चतुर्दशी (७ जनवरी, १८२६) को श्रीजीमहाराज श्रीवरताल-स्थित श्रीलक्ष्मीनारायण के मन्दिर के आगे मंच पर विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष परमहंसों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय हरिभक्त परस्पर भगवद्वार्ता कर रहे थे। तब ऐसा प्रसंग आया कि दैवी तथा आसुरी दो प्रकार के जीव हैं। उनमें दैवी जीव ही भगवान के भक्त होते हैं, जबकि आसुरी जीव तो भगवान से विमुख ही रहते हैं। तब चिमनरावजी ने श्रीजीमहाराज से प्रश्न पूछा कि, “हे महाराज! आसुरी जीव किसी प्रकार दैवी बन सकते हैं या नहीं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “आसुरी जीव दैवी हो ही नहीं सकते, क्योंकि वे जन्म से ही आसुरीभाव से युक्त होते हैं। यदि आसुरी जीव किसी प्रकार से सत्संग में आ गया हो, तो भी उसका आसुरीभाव समाप्त नहीं हो पाता। बाद में सत्संग में रहते हुए ही जब उसका देहान्त होता है, तब वह ब्रह्म में लीन हो जाता है और पुनः बाहर निकलता है। इस प्रकार वह अनेक बार ब्रह्म में लीन होता है और पुनः बाहर निकलता है। तब उसका आसुरीभाव नष्ट होता है, परन्तु, उसके बिना तो उसका आसुरीभाव नष्ट नहीं हो पाता।”
\nफिर शोभाराम शास्त्री ने पूछा कि, “हे महाराज! भगवान का अन्वयभाव कैसा है तथा व्यतिरेकभाव कैसा है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “अन्वय-व्यतिरेक की वार्ता इस प्रकार है कि ऐसा नहीं मानना कि भगवान आधे माया में अन्वयात्मक हुए हैं और आधे अपने धाम में व्यतिरेक-भाव से रहे हैं। उसमें यह समझना कि भगवान का स्वरूप ही ऐसा है कि माया में अन्वय होते हुए भी व्यतिरेक ही हैं। परन्तु, भगवान को ऐसा भय नहीं है कि, ‘यदि मैं माया में चला जाऊँगा तो अशुद्ध हो जाऊँगा।’ वास्तविक बात यह है कि जब भगवान माया में आते हैं, तब माया भी अक्षरधामरूप हो जाती है। यदि वे चौबीस तत्त्वों में प्रविष्ट होते हैं, तो चौबीसों तत्त्व भी ब्रह्मरूप (अर्थात् माया से निर्बन्ध) हो जाते हैं। श्रीमद्भागवत में कहा गया है:
\n‘धाम्ना स्वेन सदा निरस्तकुहकं सत्यं परं धीमहि।’२६३\n“इस प्रकार के अनेक वचनों द्वारा भगवान के स्वरूप का प्रतिपादन किया गया है। जैसे वृक्ष के बीज में भी आकाश है और उसके बाद उस बीज में से जब वृक्ष हुआ तब इस वृक्ष की डालियाँ, पत्तियाँ, फूल और फल आदि सबमें भी आकाश ‘अन्वय’ हुआ; लेकिन जब वृक्ष को काट डालते हैं, तब वृक्ष के कट जाने पर भी उसके साथ आकाश नहीं कटता और वृक्ष को जलाने पर भी आकाश नहीं जलता। वैसे ही, भगवान भी माया तथा माया के कार्य में अन्वयात्मक होते हुए भी आकाश की तरह व्यतिरेक ही हैं। इस प्रकार भगवान के स्वरूप में अन्वय-व्यतिरेकभाव रहता है।”
", "hindi_footnote": "२६३. अर्थ के लिए देखें, वचनामृत पंचाळा ७ की पादटीप।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/207.mp3" }, { "english_title": "A Spider’s Web", "english_text": "On Posh sudi 4, Samvat 1882 [12 January 1826], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a dais in front of the mandir of Shri Lakshminārāyan in Vartāl. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nIn the assembly, Shriji Mahārāj was sitting in a meditative posture and contemplating while some munis were singing devotional songs to the accompaniment of a dukad and sarodā. He gave darshan in this manner for a short while. Then He opened His eyes and, facing the assembly, said, “Everyone please listen as I wish to speak to you. The vrutti of these eyes is formless; yet, if some solid object comes in its way, that vrutti is obstructed. Thus, that vrutti is actually gross and is composed predominantly of the element pruthvi. When a devotee of God fixes that vrutti on God’s form, initially the vrutti appears like a thin yellow rope. Just as a spider stretches its web from one pillar to another, and then sometimes goes to one pillar, then to the other pillar, or sometimes sits between the two pillars, similarly, the jiva is like the spider; God’s form is one of the pillars; one’s antahkaran is the other pillar; and the vrutti is the web. That is to say, through that vrutti, a meditating yogi sometimes becomes absorbed in God’s form; at times he stays within his own antahkaran; and at other times he stays between his antahkaran and God.
\n“While doing this, when the yellow vrutti, which is composed predominantly of the element pruthvi, becomes jal-predominant, it appears to be white. When it becomes tej-predominant, it appears to be red. When it becomes vāyu-predominant, it appears to be green; and when it becomes ākāsh-predominant, it appears to be dark. Finally, when the vrutti sheds the predominance of the five bhuts and becomes nirgun, it appears to be extremely radiant and assumes the form of God.
\n“Therefore, one who tries to maintain his vrutti on God’s form in this manner should remain perfectly pure. For example, when one wishes to offer puja to a deity, the deity accepts the puja only after one becomes as pure as the deity. Similarly, one who keeps his vrutti on God’s form should, according to the method prescribed in the Sānkhya scriptures, realize his own self to be distinct from the three bodies - sthul, sukshma and kāran; and only after attaining ātmā-realization should he fix his vrutti on God’s form. While repeatedly fixing his vrutti in such a manner, when his vrutti is eventually absorbed into God’s form, that state has been defined as sleep for a meditating yogi; but a yogi’s sleep is never like the state of being eclipsed during deep sleep.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "કરોળિયાની લાળનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૨ના પોષ સુદિ ૪ ચોથને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીવરતાલ મધ્યે શ્રીલક્ષ્મીનારાયણના મંદિરની આગળ મંચ ઉપર વિરાજમાન હતા ને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nઅને મુનિ દૂકડ-સરોદા લઈને કીર્તન ગાવતા હતા. તે સમે શ્રીજીમહારાજે અંતર્દૃષ્ટિ કરીને ધ્યાનમુદ્રાએ યુક્ત થઈને થોડીક વાર દર્શન દીધાં ને પછી નેત્રકમળને ઉઘાડીને સર્વે સભા સન્મુખ જોઈને બોલ્યા જે, “હવે સર્વે સાંભળો, વાત કરીએ છીએ જે, આ નેત્રની જે વૃત્તિ તે અરૂપ૩૬ છે તો પણ તે વૃત્તિને આડું કોઈક સ્થૂળ પદાર્થ આવે ત્યારે તે વૃત્તિ રોકાય છે. માટે એ વૃત્તિ પણ સ્થૂળ છે ને પૃથ્વીતત્ત્વ-પ્રધાન છે. ને તે વૃત્તિને જ્યારે પરમેશ્વરનો ભક્ત પરમેશ્વરના સ્વરૂપમાં રાખે છે ત્યારે તે વૃત્તિ પ્રથમ તો પાતળી દોરડીની પેઠે પીળી૩૭ ભાસે છે. અને જેમ કરોળિયો હોય તે પોતાની લાળને એક સ્તંભથી બીજા સ્તંભ સુધી લાંબી કરે, પછી એ કરોળિયો ક્યારેક તો આ સ્તંભ ઉપર જાય ને ક્યારેક ઓ સ્તંભ ઉપર જાય ને ક્યારેક બે સ્તંભને મધ્યે બેસે. તેમ કરોળિયાને ઠેકાણે જીવ છે ને એક સ્તંભને ઠેકાણે ભગવાનની મૂર્તિ છે ને બીજા સ્તંભને ઠેકાણે પોતાનું અંતઃકરણ છે ને લાળને ઠેકાણે વૃત્તિ છે, તે દ્વારે કરીને ધ્યાનનો કરનારો જે યોગી તે ક્યારેક તો ભગવાનના સ્વરૂપ સંગાથે સંલગ્ન થઈ રહે છે ને ક્યારેક તો અંતઃકરણને વિષે રહે છે ને ક્યારેક તો અંતઃકરણ ને ભગવાન તેના મધ્યે રહે છે. એમ વર્તતાં થકાં પૃથ્વીતત્ત્વ-પ્રધાન એવી જે પીળી વૃત્તિ તે જ્યારે જળતત્ત્વ-પ્રધાન થાય ત્યારે શ્વેત જણાય, ને જ્યારે અગ્નિતત્ત્વ-પ્રધાન થાય ત્યારે રક્ત જણાય, ને જ્યારે વાયુતત્ત્વ-પ્રધાન થાય ત્યારે લીલી જણાય, ને જ્યારે આકાશતત્ત્વ-પ્રધાન થાય ત્યારે શ્યામ જણાય. પછી પંચભૂતનું પ્રધાનપણું મટીને વૃત્તિ નિર્ગુણ થાય ત્યારે અતિશય પ્રકાશે યુક્ત જણાય છે ને ભગવાનના સ્વરૂપને આકારે થાય છે. માટે એવી રીતે જે ભગવાનના સ્વરૂપમાં વૃત્તિ રાખતો હોય તેને અતિશય પવિત્રપણે રહેવું. જેમ દેવને પૂજવાને તત્પર થાય તે દેવ સરખો પવિત્ર થઈને જો દેવની પૂજા કરે ત્યારે તેની પૂજાને દેવ અંગીકાર કરે છે; તેમ પરમેશ્વરને વિષે વૃત્તિ રાખતો હોય તેને પણ સાંખ્યશાસ્ત્રની રીતે કરીને સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ ને કારણ એ ત્રણ દેહથી પોતાનું સ્વરૂપ ન્યારું જાણીને કેવળ આત્મારૂપ થઈને પરમેશ્વરના સ્વરૂપને વિષે વૃત્તિ રાખવી. પછી એમ વૃત્તિ રાખતાં રાખતાં જ્યારે એ વૃત્તિ ભગવાનના સ્વરૂપમાં લીન થઈ જાય એ જ ધ્યાન કરનારા યોગીને નિદ્રા કહી છે; પણ સુષુપ્તિમાં લીન થવું એવી એ યોગીને નિદ્રા હોય નહીં.”
", "gujarati_footnote": "૩૬. અરૂપ જેવી જણાય છે, એવો વાક્યાર્થ સમજવો.
\n૩૭. અને લાંબી.
", "hindi_title": "योगी की निद्रा", "hindi_text": "संवत् १८८२ में पौष शुक्ला चतुर्थी (१२ जनवरी, १८२६) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीवरताल में श्रीलक्ष्मीनारायण के मन्दिर के आगे मंच पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष मुनिगण तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nमुनि दुक्कड़-सरोद लेकर कीर्तन कर रहे थे। उस समय श्रीजीमहाराज ने अन्तर्दृष्टि द्वारा ध्यानमुद्रायुक्त होकर कुछ समय तक दर्शन दिए। इसके पश्चात् अपने नेत्र कमल खोलकर समूची सभा पर दृष्टि डालकर कहने लगे कि, “अब आप सब सुनिए, हम आपको बातें कहते हैं कि इन नेत्रों की वृत्ति अरूप है, फिर भी यदि उस वृत्ति के मार्ग में कोई स्थूल पदार्थ आडे आता है, तब वह वृत्ति रुक जाती है। इसीलिए, वह वृत्ति स्थूल है तथा पृथ्वीतत्त्वप्रधान है। जब परमेश्वर का भक्त उस वृत्ति को परमेश्वर के स्वरूप में रखता है, तब वह वृत्ति सबसे पहले पतली डोरी की भाँति पीली दिखाई पड़ती है। जैसे मकड़ी अपनी लार को एक स्तम्भ से दूसरे स्तम्भ तक लम्बी करने के बाद कभी इस स्तम्भ पर तो कभी उस स्तम्भ के ऊपर चली जाती है और कभी दोनों स्तम्भों के मध्य बैठ जाती है। वैसे ही मकड़ी की जगह पर जीव है तथा एक स्तम्भ के स्थान पर भगवान की मूर्ति है और अन्य स्तम्भ के स्थान पर अपना अन्तःकरण है, और लार के स्थान पर वृत्ति है, उसके द्वारा ध्यान का करनेवाला जो योगी है, वह कभी तो भगवान के स्वरूप के साथ संलग्न हो जाता है और कभी अन्तःकरण में स्थित रहता है, और कभी अन्तःकरण तथा भगवान के मध्य में बना रहता है। ऐसी स्थिति में पृथ्वीतत्त्व-प्रधान जो पीली वृत्ति है, वह जब जलतत्त्व-प्रधान होती है, तब श्वेत दिखाई पड़ती है और जब वह अग्नितत्त्व-प्रधान होती है तब रक्त-जैसी प्रतीत होती है, वायुतत्त्व-प्रधान होने पर हरी दीख पड़ती है, तथा आकाशतत्त्व-प्रधान होने पर श्याम दिखाई पड़ती है। फिर पंचभूतों की प्रधानता मिट जाने पर जब यह वृत्ति निर्गुण हो जाती है तब अतिशय प्रकाशयुक्त दिखाई पड़ती है और भगवान के स्वरूप के आकार को प्राप्त कर लेती है।
\n“अतः जो भक्त उक्त प्रकार से भगवान के स्वरूप में वृत्ति रखता हो, उसको अत्यन्त पवित्रतापूर्वक रहना चाहिए। जैसे कोई भक्त देव-पूजन के लिए तत्पर हो और देवसदृश पवित्र होकर यदि वह देव की पूजा करता है, तब देव उसकी पूजा को अंगीकार करते हैं; वैसे ही परमेश्वर में वृत्ति रखनेवाले को भी सांख्यशास्त्र की रीति से अपने स्थूल, सूक्ष्म तथा कारण नामक तीन देहों से अपने स्वरूप को भिन्न समझकर तथा केवल आत्मारूप होकर परमेश्वर के स्वरूप में वृत्ति रखना चाहिए। इस प्रकार वृत्ति रखते रखते जब वह वृत्ति भगवान के स्वरूप में लीन हो जाए, तब इसी को ध्यान करनेवाले योगी की निद्रा कहा गया है, किन्तु सुषुप्ति में लीन होने की अवस्था तो योगी की निद्रा नहीं हो सकती।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/208.mp3" }, { "english_title": "How Can One Experience theNirgunBliss of God?", "english_text": "On Posh sudi 8, Samvat 1882 [16 January 1826], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a cushion with a cylindrical pillow that had been placed on a dais in front of the mandir of Shri Lakshminārāyan in Vartāl. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen Shriji Mahārāj asked the munis, “Just as one can experience the three kinds of māyik pleasures - rājasik, tāmasik and sāttvik - in the three states, how can one experience the nirgun bliss of God?”
\nAll of the munis conferred amongst themselves in order to answer the question, but they were unable to do so satisfactorily.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “Suppose there is ākāsh alone, without the other four bhuts - pruthvi, jal, etc. Also, suppose that in that ākāsh there are as many moons as there are stars. Then, the intensity of that light would be equal to the intensity of the divine light of Chidākāsh. The form of God is always seated at the center of that Chidākāsh.
\n“When one attains samādhi of that form, then even if one experiences it for only a moment, the person who is engaged in worship feels, ‘I’ve enjoyed the bliss of God in samādhi for thousands of years.’ This is how one experiences the nirgun bliss of God’s form. On the other hand, even if one indulges in māyik pleasures for a long time, ultimately one feels as if it was momentary. Therefore, the nirgun bliss of God is eternal and imperishable, whereas the māyik pleasures are perishable.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "ભગવાનનું નિર્ગુણ સુખ કેમ જણાય? તેનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૨ના પોષ સુદિ ૮ અષ્ટમીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીવરતાલ મધ્યે શ્રીલક્ષ્મીનારાયણના મંદિરની આગળ મંચ ઉપર ગાદીતકિયા બિછવાવીને વિરાજમાન હતા અને સર્વે શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે મુનિમંડળ સમસ્ત પ્રત્યે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “રાજસી, તામસી ને સાત્ત્વિકી એ ત્રણ પ્રકારનું જે માયિક સુખ તે જેમ ત્રણ અવસ્થાને વિષે જણાય છે, તેમ નિર્ગુણ એવું જે ભગવાન સંબંધી સુખ તે૩૮ કેમ જણાય છે?” પછી એ પ્રશ્નનો ઉત્તર મુનિમંડળ સમસ્ત મળીને કરવા માંડ્યો પણ એનું સમાધાન થયું નહીં. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “પૃથ્વી આદિક ચાર ભૂત વિના એકલો જ આકાશ હોય અને જેટલા આકાશને વિષે તારા છે તેટલા ચંદ્રમા હોય ને તેનો જેવો પ્રકાશ થાય તેવો ચિદાકાશનો૩૯ પ્રકાશ છે. અને તે ચિદાકાશને મધ્યે સદાય ભગવાનની મૂર્તિ વિરાજમાન છે. તે મૂર્તિને વિષે જ્યારે સમાધિ થાય ત્યારે એક ક્ષણમાત્ર ભગવાનના સ્વરૂપમાં સ્થિતિ થઈ હોય, તે ભજનના કરનારાને એમ જણાય જે, ‘હજારો વર્ષ પર્યંત મેં સમાધિને વિષે સુખ ભોગવ્યું.’ એવી રીતે ભગવાનના સ્વરૂપ સંબંધી જે નિર્ગુણ સુખ તે જણાય છે. અને જે માયિક સુખ છે તે બહુકાળ ભોગવ્યું હોય તો પણ અંતે ક્ષણ જેવું જણાય છે. માટે ભગવાનના સ્વરૂપ સંબંધી જે નિર્ગુણ સુખ છે તે અખંડ, અવિનાશી છે; ને જે માયિક સુખ છે તે નાશવંત છે.”
", "gujarati_footnote": "૩૮. ભગવાનના ભક્તને ત્રણ અવસ્થામાં.
\n૩૯. અક્ષરધામનો.
", "hindi_title": "समाधिजन्य आनन्द", "hindi_text": "संवत् १८८२ में पौष शुक्ला अष्टमी (१६ जनवरी, १८२६) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीवरताल-स्थित श्रीलक्ष्मीनारायण के मन्दिर के आगे मंच पर गद्दी-तकिया रखवाकर विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष मुनिगण तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने समस्त मुनिमंडल से प्रश्न किया कि, “राजसिक, तामसिक तथा सात्त्विक तीन प्रकार के जो मायिक सुख हैं वे जिस प्रकार तीनों अवस्थाओं में प्रतीत होते हैं, वैसे ही भगवान सम्बंधी निर्गुण आनन्द तीनों अवस्था में किस प्रकार प्राप्त होता है?”
\nइस प्रश्न का उत्तर समस्त मुनिमंडल मिलकर देने लगे, परन्तु किसी से भी उचित उत्तर न प्राप्त हो सका।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “पृथ्वी आदि चार भूतों के बिना अकेला ही आकाश हो और उसमें जितने तारे रहते हैं, उतने ही वहाँ चन्द्रमा हों तथा उन सबका जितना प्रकाश हो, वैसा चिदाकाश का प्रकाश है। उस चिदाकाश में भगवान की मूर्ति सदैव विराजमान रहती है। उस मूर्ति में जब समाधि लग जाए और यदि एक क्षण के लिए भी भगवान के स्वरूप में स्थिति स्थिर हो गई, तो भजन करनेवाले को ऐसा प्रतीत होगा कि, ‘हज़ारों वर्ष पर्यन्त मैंने समाधिजन्य आनन्द का उपभोग किया है।’ इस तरह भगवान के स्वरूप सम्बंधी ऐसा जो निर्गुण आनन्द है, उसकी अनुभूति होती है। और, जो मायिक सुख है, उसका उपभोग दीर्घकाल तक भी किया हो, तो भी अन्त में वह क्षणभर का ही प्रतीत होता है। अतः भगवान के स्वरूप सम्बंधी निर्गुण आनन्द अखंड एवं अविनाशी है तथा मायिक सुख तो नाशवंत है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/209.mp3" }, { "english_title": "How theJivaAttains Liberation", "english_text": "On Posh sudi 11, Samvat 1882 [19 January 1826], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a cushion with a cylindrical pillow which had been placed on a wooden cot under the neem tree in the campus of the mandir of Shri Lakshminārāyan in Vartāl. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon, Bhagubhai Pātidār of the village Bhādran arrived in the assembly. He then asked Shriji Mahārāj a question, “Mahārāj, how can the jiva attain liberation?”
\nShriji Mahārāj said, “God assumes an avatār on this earth in one of two forms - either in the form of a king or in the form of a sādhu. When He assumes an avatār upon the earth as a king, He possesses the 39 characteristics of a king, and when He assumes an avatār upon the earth in the form of a sādhu, He possesses the 30 characteristics of a sādhu.
\n“When God appears in the form of a king, He is adept in the 64 arts and skills;1 the four methods of ruling - reconciling with one’s enemies, suppressing one’s enemies, instigating divisions within one’s enemies and punishing one’s enemies - as well as the nine types of sentiments,2 such amorousness, etc. However, when God appears in the form of a sādhu, he does not have these characteristics. When God is in the form of a king, then in times of calamity He may even take to hunting to survive. He may punish thieves by strangling them, and He may also keep many women in His household. But in the form of a sādhu, God strictly follows a non-violent lifestyle; in fact, He would not even pluck a blade of green grass. Also, He would not touch even wooden statues of women or paintings of women. Thus, the behavior of God in the form of a sādhu is not the same as that of God in the form of a king.
\n“The 39 characteristics of God’s avatārs in the form of a king - such as Shri Krishna, etc. - are listed in the first canto of the Shrimad Bhāgwat through the dialogue between Pruthvi and Dharma. The 30 characteristics of God’s avatārs in the form of a sādhu - such as Dattātreya, Kapil, etc. - are listed in the 11th canto through the dialogue between Shri Krishna Bhagwān and Uddhav.
\n“Thus, one who aspires for liberation should recognize God through these characteristics and seek refuge of that God. One should have complete faith in Him. One should perform His bhakti while remaining within the framework of his injunctions. This is the only means of attaining liberation.
\n“However, when God is not manifest on this earth, one should seek the refuge of the Sant who has the realization of God - because the jiva can also attain liberation through him. When even such a Sant is not present, one should keep firm faith in God’s murti and perform bhakti while observing swadharma - because doing so can also grant liberation to the jiva.”
", "english_footnote": "1. The 64 types of arts and skills were a classical curriculum of sciences, arts, and skills of cultured living that a member of a royal household would be expected to know. They include: singing; magic and illusions; skills of cooking, eating and drinking; drama and story-telling; gems and mining; knowledge of foreign languages and dialects; impersonation; and knowledge of dhārmic warfare and victory, among others. Through these arts and skills, God, when incarnated as a king, would have the behaviour and appearance no different from a king.
\n2. The nine types of sentiments are different dramatic moods meant to produce their respective emotional effects: (1) shrungār - amorous, (2) hāsya - humourous, (3) kārun - melancholy, (4) vir - heroic, (5) raudra - fierce, (6) bhayānak - horrific, (7) bibhatsa - vulgar, (8) adbhut - wondrous, (9) shānt - tranquil.
", "gujarati_title": "જીવનું કલ્યાણ થાય, તેનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૨ના પોષ સુદિ ૧૧ એકાદશીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીવરતાલ મધ્યે શ્રીલક્ષ્મીનારાયણના દરબારમાં લીંબડાના વૃક્ષ હેઠે પાટ ઉપર ગાદીતકિયા નંખાવીને વિરાજમાન હતા અને અંગને વિષે સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nતે સમયમાં ગામ ભાદરણના પાટીદાર ભગુભાઈ આવ્યા. તેણે શ્રીજીમહારાજ પ્રત્યે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! જીવનું કલ્યાણ કેમ થાય?” પછી શ્રીજીમહારાજે કહ્યું જે, “આ પૃથ્વીને વિષે રાજારૂપ ને સાધુરૂપ એ બે પ્રકારે ભગવાનના અવતાર થાય છે. તેમાં રાજારૂપે જ્યારે પૃથ્વી ઉપર પ્રકટ થાય ત્યારે તો તે ઓગણચાળીશ લક્ષણે૪૦ યુક્ત હોય અને જ્યારે સાધુરૂપે પૃથ્વી ઉપર પ્રકટ થાય ત્યારે તો ત્રીસ પ્રકારને લક્ષણે૪૧ યુક્ત હોય. અને જે રાજારૂપે ભગવાન હોય તે તો ચોસઠ પ્રકારની કળાએ યુક્ત હોય તથા સામ, દામ, ભેદ, દંડ એ ચાર પ્રકારના જે ઉપાય તેણે યુક્ત હોય તથા શૃંગાર આદિક જે નવ રસ૬૯ તેણે યુક્ત હોય. અને તે ભગવાન જ્યારે સાધુરૂપે હોય ત્યારે તેમાં એ લક્ષણ હોય નહીં. અને જે રાજારૂપે ભગવાન હોય તેને જો આપત્કાળ આવ્યો હોય તો મૃગયા કરીને પણ જીવે અને ચોર હોય તેને ગરદન પણ મારે અને ઘરમાં સ્ત્રીઓ પણ રાખે. અને સાધુરૂપે ભગવાન હોય૪૨ તો અતિશય અહિંસા પર વર્તે, તે લીલા તૃણને પણ તોડે નહીં અને કાષ્ઠની તથા ચિતરામણની સ્ત્રીનો પણ સ્પર્શ કરે નહીં.૪૩ માટે સાધુરૂપ જે ભગવાનની જે મૂર્તિ ને રાજારૂપ જે ભગવાનની મૂર્તિ એ બેની રીતિ એક હોય નહીં. અને શ્રીમદ્ભાગવતના પ્રથમ સ્કંધને વિષે પૃથ્વી ને ધર્મના સંવાદે કરીને રાજારૂપ જે શ્રીકૃષ્ણાદિક ભગવાનના અવતાર તેનાં ઓગણચાળીશ લક્ષણ કહ્યાં છે અને એકાદશ સ્કંધને વિષે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન ને ઉદ્ધવના સંવાદે કરીને સાધુરૂપ જે દત્તાત્રેય, કપિલ આદિક ભગવાનના અવતાર તેનાં ત્રીસ લક્ષણ કહ્યાં છે. માટે જેને પોતાનું કલ્યાણ ઇચ્છવું તેને તે તે લક્ષણે કરી તે ભગવાનને ઓળખીને તે ભગવાનને શરણે થવું અને તેનો દૃઢ વિશ્વાસ રાખવો ને તેની આજ્ઞામાં રહીને તેની ભક્તિ કરવી, એ જ કલ્યાણનો ઉપાય છે. અને ભગવાન જ્યારે પૃથ્વીને વિષે પ્રત્યક્ષ ન હોય ત્યારે તે ભગવાનને મળેલા જે સાધુ૭૦ તેનો આશ્રય કરવો, તો તે થકી પણ જીવનું કલ્યાણ થાય છે. અને જ્યારે એવા સાધુ પણ ન હોય ત્યારે ભગવાનની પ્રતિમાને વિષે દૃઢ પ્રતીતિ રાખવી ને સ્વધર્મમાં રહીને ભક્તિ કરવી, તે થકી પણ જીવનું કલ્યાણ થાય છે.”
", "gujarati_footnote": "૪૦. આ તમામ લક્ષણો, તેના અર્થો તથા સંદર્ભ ક્રમાંક વચ. ગ. પ્ર. ૬૨ની ટીપણી-૨૩૫માં નિરૂપ્યાં છે. [ભાગવત: ૧/૧૬/૨૬-૨૮. ૧. સત્યમ્ - સર્વ જીવપ્રાણીમાત્રનું હિત કરવું, સત્ય બોલવું. ૨. શૌચમ્ - પવિત્રતા, નિર્દોષપણું. ૩. દયા - અન્યનાં દુઃખો દૂર કરવાની વૃત્તિ. ૪. ક્ષાન્તિઃ - અપરાધીઓના અપરાધ સહન કરવા. ૫. ત્યાગઃ - યાચકો પ્રત્યે ઉદારતા અથવા પરમાત્માને આત્મસમર્પણ. ૬. સંતોષઃ - સદાય ક્લેશે રહિતપણું. ૭. આર્જવમ્ - મન, વાણી અને શરીરનું એકરૂપપણું. એટલે જેવું મનમાં તેવું જ વાણીમાં અને તેવી જ ક્રિયા કરવી; અર્થાત્ સરળતા. ૮. શમઃ - મનનો સંયમ. ૯. દમઃ - આંખ વગેરે બાહ્ય ઇન્દ્રિયો પર સંયમ. ૧૦. તપઃ - શરીર તથા મનને ક્લેશ થાય તેવાં વ્રતાદિ કરવાં. ૧૧. સામ્યમ્ - શત્રુ-મિત્ર પ્રત્યે સમાન ભાવ. ૧૨. તિતિક્ષા - સુખ-દુઃખ જેવાં દ્વન્દ્વોથી પરાભવ નહિ પામવાપણું, સહનશક્તિ. ૧૩. ઉપરતિઃ - અધિક લાભ તથા પ્રાપ્તિ પ્રત્યે ઉદાસીનતા. ૧૪. શ્રુતમ્ - સર્વ શાસ્ત્રાર્થનું યથાર્થ જાણવાપણું. ૧૫. જ્ઞાનમ્ - આશ્રિતોના અનિષ્ટની નિવૃત્તિ અને ઈષ્ટની પ્રાપ્તિ કરી આપવામાં ઉપયોગી જ્ઞાન અથવા જીવ, ઈશ્વર, માયા, બ્રહ્મ તથા પરબ્રહ્મની અનુભવપૂર્ણ જાણકારી. ૧૬. વિરક્તિઃ - વૈરાગ્ય, વિષયમાં નિઃસ્પૃહપણું અથવા વિષયોથી ચિત્તનું આકર્ષણ ન થવાપણું. ૧૭. ઐશ્વર્યમ્ - સર્વ જીવપ્રાણીનું નિયંતાપણું. ૧૮. શૌર્યમ્ - શૂરવીરપણું. ૧૯. તેજઃ - પ્રભાવ, એટલે કોઈથી પણ પરાભવ ન પામવાપણું. ૨૦. બલમ્ - કલ્યાણકારી ગુણોને ધારણ કરવાનું સામર્થ્ય. ૨૧. સ્મૃતિઃ - પોતાનામાં અનન્યભાવે પ્રેમથી જોડાયેલ ભક્તોના અપરાધોને ન જોતા તેમને ક્ષણમાત્ર ન ભૂલે. તેમના ગુણોનું સ્મરણ કરે. ૨૨. સ્વાતંત્ર્યમ્ - અન્યની અપેક્ષાથી રહિતપણું. ૨૩. કૌશલમ્ - નિપુણપણું. ૨૪. કાન્તિઃ - આધ્યાત્મિક તેજ. ૨૫. ધૈર્યમ્ - સર્વદા અવ્યાકુળતા. ૨૬. માર્દવમ્ - ચિત્તની કોમળતા અથવા ક્રૂરતાએ રહિતપણું. ૨૭. પ્રાગલ્ભ્યમ્ - પીઢતા, જ્ઞાનની ગંભીરતા. ૨૮. પ્રશ્રયઃ - વિનયશીલતા, જ્ઞાન-ગરીબાઈ. ૨૯. શીલમ્ - સદાચાર. ૩૦. સહઃ - પ્રાણનું નિયમન-સામર્થ્ય. ૩૧. ઓજઃ - બ્રહ્મચર્યથી પ્રાપ્ત કરેલ દિવ્ય કાંતિ. ૩૨. બલમ્ - કલ્યાણકારી ગુણોને ધારણ કરવાનું સામર્થ્ય. ૩૩. ભગઃ - જ્ઞાનાદિ ગુણોની અધિકતા. ૩૪. ગાંભીર્યમ્ - જ્ઞાનનું ઊંડાણ, આછકલાપણાથી રહિત અથવા અભિપ્રાય ન જાણી શકાય તે. ૩૫. સ્થૈર્યમ્ - ક્રોધ થવાનાં નિમિત્ત સતે પણ વિકાર ન થાય તે અથવા ચંચળતાનો અભાવ. ૩૬. આસ્તિક્યમ્ - શાસ્ત્રાર્થમાં વિશ્વાસ અથવા ભગવાન સદાકર્તા, સાકાર, સર્વોપરી અને પ્રગટ છે તેવી દૃઢ શ્રદ્ધા. ૩૭. કીર્તિઃ - યશ. ૩૮. માનઃ - પૂજાની યોગ્યતા. ૩૯. અનહંકૃતિઃ - અહંકારનો અભાવ, નિર્માનીપણું.]
\n૪૧. આ તમામ લક્ષણો, તેના અર્થો તથા સંદર્ભ ક્રમાંક વચનામૃત ગ. પ્ર. ૭૭ની ટીપણી-૩૧૨માં નિરૂપ્યાં છે: [૧. કૃપાલુ - સ્વાર્થની અપેક્ષા વિના પારકું દુઃખ સહન ન થાય તે અથવા પરદુઃખ ટાળવાની ઇચ્છાવાળો. ૨. સર્વદેહિનામ્ અકૃતદ્રોહ - સર્વદેહીઓમાં મિત્રાદિભાવ છે માટે કોઈનો પણ દ્રોહ નહિ કરનાર. ૩. તિતિક્ષુ - દ્વન્દ્વને સહન કરનાર. ૪. સત્યસાર - સત્યને જ એક બળ માનનાર. ૫. અનવદ્યાત્મા - દ્વેષ-અસૂયા આદિ દોષથી રહિત મનવાળો. ૬. સમ - સર્વમાં સમદૃષ્ટિવાળો. ૭. સર્વોપકારક - સર્વને ઉપકાર જ કરનાર. ૮. કામૈરહતધી - વિષય-ભોગથી બુદ્ધિમાં ક્ષોભ નહિ પામનાર. ૯. દાન્ત - ઇન્દ્રિયોનું દમન કરનાર. ૧૦. મૃદુ - મૃદુ ચિત્તવાળો. ૧૧. શુચિ - બાહ્ય અને આન્તર શુદ્ધિવાળો, તેમાં સ્નાન વગેરેથી થતી બાહ્ય શુદ્ધિ અને ભગવાનનાં ચિંતનથી થતી આન્તર શુદ્ધિ કહી છે. ૧૨. અકિંચન - અન્ય પ્રયોજને રહિત. ૧૩. અનીહ - લૌકિક વ્યાપારે રહિત કોઈ પણ પ્રકારની ઇચ્છાએ રહિત. ૧૪. મિતભુક્ - મિતાહાર કરનાર. ૧૫. શાન્ત - અંતઃકરણ જેનું નિયમમાં છે. ૧૬. સ્થિર - સ્થિરચિત્તવાળો. ૧૭. મચ્છરણ - હું જ શરણ (રક્ષિતા અને પ્રાપ્તિનો ઉપાય) જેને છે. ૧૮. મુનિ - શુભાશ્રયનું મનન કરનાર. ૧૯. અપ્રમત્ત - સાવધાન. ૨૦. ગભીરાત્મા - જેનો અભિપ્રાય જાણી શકાય નહિ તે. ૨૧. ધૃતિમાન્ - આપત્કાળમાં ધૈર્યવાળો. ૨૨. જિતષડ્ગુણ - ભૂખ, તરસ, શોક, મોહ, જરા, મૃત્યુ એ છ દ્વંદ્વોને જીતનાર. ૨૩. અમાની - પોતાના દેહના સત્કારની અભિલાષા નહિ રાખનાર. ૨૪. માનદ - બીજાઓને માન આપનાર. ૨૫. કલ્પ - હિતોપદેશ કરવામાં સમર્થ. ૨૬. મૈત્ર - કોઈને નહિ ઠગનારો. ૨૭. કારુણિક - કરુણાથી જ પ્રવર્તનારો, પણ સ્વાર્થ કે લોભથી નહિ. ૨૮. કવિ - જીવ, ઈશ્વર, માયા, બ્રહ્મ અને પરબ્રહ્મ - આ પાંચ તત્ત્વોને યથાર્થ જાણનાર. ૨૯. આજ્ઞાયૈવં ગુણાન્ દોષાન્ મયાદિષ્ટાનપિ સ્વકાન્। ધર્માન્ સન્ત્યજ્ય યઃ સર્વાન્ માં ભજેત સ સત્તમઃ॥ - મેં વેદ દ્વારા ઉપદેશ કરેલા ગુણદોષોને જાણીને, પોતાના સર્વ ધર્મોનો ફળ દ્વારા ત્યાગ કરીને, મને સર્વભાવથી ભજનાર. ૩૦. જ્ઞાત્વાજ્ઞાત્વાઽથ યે વૈ માં યાવાન્ યશ્ચાસ્મિ યાદૃશઃ।\nભજન્ત્યનન્યભાવેન તે મે ભક્તતમા મતાઃ॥ - હું જેવા સ્વરૂપવાળો છું, જેવા સ્વભાવવાળો છું અને જેટલી વિભૂતિવાળો છું, તેવી રીતે જાણી જાણીને એટલે વારંવાર વિચાર કરીને અનન્યભાવથી મારી ભક્તિ કરનાર. એવી રીતે સાધુનાં ત્રીસ લક્ષણ કહ્યાં છે. (શ્રીમદ્ભાગવત: ૧૧/૧૧/૨૯-૩૩).]
\n૪૨. તેમાં સર્વ યોગકળાઓ હોય તથા ત્યાગ ને અષ્ટાંગયોગ હોય અને રસ તો એક શાંત નામનો જ હોય અને.
\n૪૩. અને ભગવાનમાં દૃઢ ભક્તિ હોય.
\n૬૯. નવ રસ: શૃંગાર, હાસ્ય, કરુણ, રૌદ્ર, વીર, ભયાનક, બીભત્સ, અદ્ભુત, શાંત.
\n૭૦. ભગવાનના મળેલા એટલે અક્ષરબ્રહ્મ સત્પુરુષ એવા ગુરુ સમજવા. શ્રીજી મહારાજ અંતર્ધાન થયા પછી એમને સાક્ષાત્ મળેલા સંતો કોઈ નથી માટે મળેલા કાણે સમજવા? તો ભગવાનના મળેલા એટલે ભગવાન જેમાં સમ્યક્પણે પ્રગટ રહ્યા હોય તે સંત. બ્રહ્મસ્વરૂપ યોગીજી મહારાજ સમજાવે છે કે: “ભગવાનને મળેલા એટલે શું? એકાત્મભાવને પામેલા. બસો વરસ પહેલાંના નંદ સંત અત્યારે કોઈ નથી. મહારાજનો અભિપ્રાય પ્રવર્તાવે તે મળેલા. તેની હજારો પેઢીઓ હાલે તોય મળેલા કહેવાય.” [બ્રહ્મસ્વરૂપ યોગીજી મહારાજ: ૬/૧૭૦]
", "hindi_title": "जीव के कल्याण का उपाय", "hindi_text": "संवत् १८८२ में पौष शुक्ला एकादशी (१९ जनवरी, १८२६) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीवरताल-स्थित श्रीलक्ष्मीनारायण के राजभवन में नीम वृक्ष के नीचे चौकी पर गद्दी-तकिया रखवाकर विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष मुनिवृन्द तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय भादरण गाँव के पाटीदार भगुभाई आए। उन्होंने श्रीजीमहाराज से प्रश्न किया कि, “हे महाराज! जीव का कल्याण किस प्रकार हो सकता है?”
\nतब श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “इस पृथ्वी पर राजारूप तथा साधुरूप दो प्रकार से भगवान अवतार धारण करते हैं। जब वे राजारूप में पृथ्वी पर प्रकट होते हैं, तब उनचालीस लक्षणों से युक्त होते हैं और जब वे साधुरूप में प्रकट होते हैं, तब वे तीस प्रकार के लक्षणों२६४ से युक्त रहते हैं। तथा राजारूप भगवान तो चौंसठ प्रकार की कलाओं से युक्त होते हैं तथा साम, दाम, भेद तथा दंड ये चार प्रकार के उपायों से भी युक्त होते हैं। इसके उपरांत वे शृंगार आदि नवरसों से भी युक्त होते हैं। वे भगवान जब साधुरूप में रहते हैं, तब उनमें ये लक्षण नहीं होते। यदि भगवान राजारूप हों, तो आपत्काल आने पर वे मृगया करके भी जीते हैं, तथा चोरों की गर्दन भी काट डालते हैं और उनकी स्त्रियाँ भी होती हैं। परन्तु भगवान साधुरूप में होते हैं, तब वे अतिशय अहिंसा परक आचरण करते हैं, ओर हरे तृण को भी नहीं तोड़ते तथा चित्रांकित स्त्री का भी स्पर्श नहीं करते। इसलिए, साधुरूप भगवान की मूर्ति तथा राजारूप भगवान की मूर्ति की रीति एकसमान नहीं होती।
\n“और, श्रीमद्भागवत के प्रथम स्कन्ध में पृथ्वी तथा धर्म के संवाद में भगवान के राजारूप श्रीकृष्णादि अवतारों के उनचालीस लक्षण कहे गए हैं और एकादश स्कन्ध में श्रीकृष्ण भगवान तथा उद्धव के संवाद में भगवान के साधुरूप दत्तात्रेय, कपिल आदि अवतारों के तीस लक्षण कहे गए हैं। अतः जिसको अपने कल्याण की इच्छा हो, वह उन-उन लक्षणों द्वारा भगवान को पहचान कर उन भगवान की शरण में जाएँ, तथा उनका दृढ़ विश्वास रखें और उनकी आज्ञा में रहकर उनकी भक्ति करें, यही कल्याण का उपाय है।
\n“और, भगवान जब पृथ्वी पर प्रत्यक्ष रूप से प्रकट न हों, तब भगवान से मिले हुए (एकात्मभाव को प्राप्त किए हुए) साधु का आश्रय ग्रहण करना चाहिए। उनसे भी जीव का कल्याण होता है। जब ऐसे साधु भी विद्यमान न हों तब भगवान की प्रतिमा में दृढ़ प्रतीति रखने से तथा स्वधर्म में रहकर भक्ति करने से भी जीव का कल्याण होता है।”
", "hindi_footnote": "२६४. अर्थ आदि के लिए देखें, वचनामृत गढ़डा प्रथम ७७ की पादटीप।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/210.mp3" }, { "english_title": "The Destruction of theJiva; Love for the Satpurush Is the Only Means to Realizing theĀtmā", "english_text": "On Posh sudi Punam, Samvat 1882 [23 January 1826], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a cushion with a cylindrical pillow that had been placed on a wooden cot under the neem tree in the campus of the mandir of Shri Lakshminārāyan in Vartāl. He was dressed entirely in white clothes. He was also wearing garlands of white flowers around His neck. In addition to this, bunches of flowers were placed above His ears, and tassels of flowers were also hanging from His pāgh. At that time, an assembly of all of the munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “My nature is such that I feel extremely afraid of harming any of the following: firstly, God; secondly, a devotee of God; thirdly, a Brāhmin; and fourthly, one who is meek. Other than these four, I am afraid of no one. This is because even if one were to harm anyone else, one’s body would be destroyed; the jiva would not be destroyed. However, if a person harms one of these four, then his jiva is also destroyed.”
\nHearing this, Muktānand Swāmi questioned, “Mahārāj, the jiva is said to be indestructible; what, then, should one understand by its ‘destruction’?”
\nShriji Mahārāj replied, “He would attain the body of a mountain or any other similar object that has a jad form. Hence, that jiva never attains liberation. This should be understood as the ‘destruction’ of that jiva. Thus, anyone who aspires for his own liberation should never harm any of these four.
\n“Also, one should never keep egotism of any sort before God or His devotee. Why? Because egotism is the cause of anger, matsar, jealousy and slander. In fact, even the bhakti of an egotist is said to be demonic. Moreover, if a person oppresses a devotee of God, then even if he himself is a devotee, he should be known to be a demon. My nature is such that I detest even the sight of one who harms a Brāhmin, a meek person or a devotee of God. Such a person will never attain My company, either in this realm or in other realms.”
\nHaving spoken in this manner, Shriji Mahārāj asked for two devotional songs to be sung. One was, ‘Mārā harji shu het na dise re, tene gher shid jaiye...’.1 The second was, ‘Mārā vahālāji shu vālap dise re, teno sang kem tajiye...’.2 He then gave a command that all satsangis should learn these two devotional songs, and added, “One should constantly sing these two devotional songs and remember their message.”
\nThereafter, Shriji Mahārāj got up and sat on a dais in front of the mandir of Shri Lakshminārāyan.
\nGopālānand Swāmi then asked, “Why is it that despite reading the Shāstras, the Purāns and other scriptures, the pundits of the world still do not understand the greatness of God and the Sant as it really is?”
\nShriji Mahārāj replied, “Though such a person reads the Shāstras and Purāns, he does not have the refuge of God. Thus, his jiva has been overpowered by lust, anger, avarice, jealousy and matsar; and the inner enemies in the form of lust, anger, etc., never allow him to even raise his head. As a result, the pundits perceive God and His Sant to be just like themselves. They think, ‘Just as the inner enemies of lust, anger, etc., within us are never eradicated, similarly, the same enemies are probably not eradicated from them either.’ In this manner, they perceive faults in God and His Sant. So, even though they read the Shāstras and Purāns, they fail to realize the greatness of God and His Sant as it really is.”
\nNext, Shriji Mahārāj posed a question to Dinānāth Bhatt and all of the munis, “The Satpurush, who is brahmaswarup, behaves above the three bodies and the three states; moreover, he does not believe any of the actions of the 14 indriyas to affect him. However, an ignorant person cannot realize this. Only when he attains a spiritual state similar to that of the great Purush does he behave like the great Purush, and only then does he understand the great Purush’s behavior. However, as long as one has not realized the greatness of the Satpurush, one does not attain the state of being brahmaswarup; yet, without ātmā-realization, one cannot realize the greatness of the Satpurush. Hence, there seems to be a paradox. Now please explain how this paradox can be reconciled?”
\nEveryone attempted to answer to the best of their ability, but no one was able to give a solution to the question.
\nThen Shriji Mahārāj said, “Here, allow Me to answer. The answer is that when one develops intense affection for the Sant who has realized the avatār of God on this earth, then one never perceives any kind of fault in the Satpurush. For example, when one has strong affection for someone, one will never see the person’s flaws, and one will always believe the person’s words. This is natural on the worldly path and it is also natural on the path of liberation. Therefore, intense love for the Satpurush is the only means to realizing one’s ātmā; it is the only means to realizing the greatness of the Satpurush; and it is also the only means to having the direct realization of God.”
", "english_footnote": "Why should one even visit the home of a person who has no love for my Lord?
\nWhy should one forsake the company of a person who harbours love for my Lord?
", "gujarati_title": "જીવના નાશનું, સત્પુરુષમાં હેત એ જ આત્મદર્શનનું સાધન, તેનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૨ના પોષ સુદિ ૧૫ પૂનમને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીવરતાલ મધ્યે શ્રીલક્ષ્મીનારાયણના દરબારમાં લીંબડાના વૃક્ષ હેઠે પાટ ઉપર ગાદીતકિયા નંખાવીને વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને કંઠને વિષે શ્વેત પુષ્પના હાર પહેર્યા હતા ને કર્ણની ઉપર પુષ્પના ગુચ્છ ખોસ્યા હતા ને પાઘને વિષે પુષ્પના તોરા લટકતા હતા ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિમંડળ સમસ્ત તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “અમારો તો એવો સ્વભાવ છે જે, એક તો ભગવાન ને બીજા ભગવાનના ભક્ત ને ત્રીજા બ્રાહ્મણ ને ચોથો કોઈક ગરીબ મનુષ્ય એ ચારથી તો અમે અતિશય બીએ છીએ જે, ‘રખે એમનો દ્રોહ થઈ જાય નહીં!’ અને એવા તો બીજા કોઈથી અમે બીતા નથી. કેમ જે, એ ચાર વિના બીજાનો કોઈક દ્રોહ કરે તો તેના દેહનો નાશ થાય પણ જીવ નાશ પામે નહીં, અને એ ચારમાંથી એકનો જો દ્રોહ કરે તો તેનો જીવ પણ નાશ પામી જાય છે.”
\nએ વાતને સાંભળીને મુક્તાનંદ સ્વામીને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! જીવ તો અવિનાશી કહ્યો છે, તેનો નાશ તે કેમ જાણવો?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “પર્વતનું કે બીજું એવું જ જે કોઈક જડ દેહ આવે તેમાં કોઈ કાળે જીવનું કલ્યાણ થાય નહીં; એટલે એના જીવનો નાશ થઈ ગયો એમ જાણવું. માટે જેને પોતાનું કલ્યાણ ઇચ્છવું તેને એ ચારમાંથી કોઈનો દ્રોહ ન કરવો. અને વળી ભગવાન કે ભગવાનના ભક્ત તે આગળ કોઈ પ્રકારે માન રાખવું નહીં; કેમ જે, માન છે તે તો ક્રોધ, મત્સર, ઈર્ષ્યા ને દ્રોહ એનો આધાર છે અને માની હોય તેની ભક્તિ પણ આસુરી કહેવાય. અને ભગવાનના ભક્તને જો બિવરાવતો હોય ને તે પ્રભુનો ભક્ત હોય તો પણ તેને અસુર જાણવો. અને અમારો તો એ સ્વભાવ છે જે, બ્રાહ્મણનો ને ગરીબનો ને ભગવાનના ભક્તનો કોઈક દ્રોહ કરે, તે તો અમને દીઠો જ ગમે નહીં અને આ લોકમાં ને પરલોકમાં તેને ને અમારે સોબત રહેવાની નથી.” એટલી વાર્તા કરીને પછી શ્રીજીમહારાજે બે પદ ગવરાવ્યાં જે, ‘મારા હરજીશું હેત ન દીસે રે તેને ઘેર શીદ જઈએ,’૪૪ એક તો એ અને બીજું જે, ‘મારા વહાલાજીશું વહાલપ દીસે રે તેનો સંગ કેમ તજીએ.’૪૪ અને પછી એ બે પદ શીખ્યાની સત્સંગીમાત્રને આજ્ઞા કરીને એમ કહ્યું જે, “એ બે પદમાં વાર્તા છે તેને નિત્ય ગાઈને સંભારી રાખવી.”
\nએમ કહીને શ્રીજીમહારાજ શ્રીલક્ષ્મીનારાયણના મંદિર આગળ એક મંચ હતો તે ઉપર આવીને વિરાજમાન થયા. પછી ગોપાળાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “આ સંસારને વિષે જે પંડિત છે તે શાસ્ત્ર, પુરાણ સર્વે વાંચે છે પણ તેને ભગવાનનો ને સંતનો જેમ છે તેમ મહિમા કેમ સમજાતો નથી?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “શાસ્ત્ર, પુરાણ વાંચે છે તો ખરા; પણ એને ભગવાનનો આશરો નથી. માટે કામ, ક્રોધ, લોભ, ઈર્ષ્યા, મત્સર તેણે એના જીવને હરવી નાંખ્યો છે અને કામાદિક જે શત્રુ તે એને કોઈ કાળે માથું ઉપાડવા દેતા નથી. પછી તે પંડિત પોતાની પેઠે જ ભગવાન ને ભગવાનના સંતને સમજે જે, ‘જેમ અમારા કામાદિક શત્રુ કોઈ કાળે નિવૃત્તિ પામતા નથી તેમ એના પણ કામાદિક શત્રુ નિવૃત્તિ નહીં પામતા હોય.’ એમ ભગવાન ને ભગવાનના સંતને વિષે દોષ સમજે. માટે શાસ્ત્ર, પુરાણ વાંચે પણ એને ભગવાન કે ભગવાનના સંતનું જેમ છે તેમ યથાર્થ માહાત્મ્ય સમજાતું નથી.”
\nપછી શ્રીજીમહારાજે દીનાનાથ ભટ્ટ તથા મુનિમંડળ સમસ્ત પ્રત્યે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “બ્રહ્મસ્વરૂપ એવા જે સત્પુરુષ તે તો ત્રણ શરીર ને ત્રણ અવસ્થા તે થકી પર વર્તતા હોય અને ચૌદે ઇન્દ્રિયોની ક્રિયા તે પોતાને વિષે એકે માનતા ન હોય, તેને અજ્ઞાની જીવ છે તે ઓળખી શકે નહીં. અને જ્યારે એને મોટાપુરુષના સરખી સ્થિતિ થાય ત્યારે એ મોટાપુરુષ જેમ વર્તે છે તે સત્ય મનાય. અને જ્યાં સુધી એ સત્પુરુષનો મહિમા એને ન જણાય ત્યાં સુધી બ્રહ્મસ્વરૂપને વિષે સ્થિતિ પણ ન થાય ને આત્માને વિષે સ્થિતિ થયા વિના સત્પુરુષનો મહિમા પણ ન જણાય. માટે પરસ્પર વિરોધ આવ્યો, તે વિરોધ ટળે તે ઉપાય કહો.” પછી જેની જેવી નજર પૂગી તેણે તેવો ઉત્તર કર્યો પણ એ પ્રશ્નનું સમાધાન થયું નહીં. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “લ્યો, અમે ઉત્તર કરીએ. એનો ઉત્તર તો એ છે જે, પૃથ્વીને વિષે જે ભગવાનનો અવતાર તેને મળેલા જે સંત તે સંગાથે જ્યારે એને અતિશય પ્રીતિ થાય, ત્યારે એ સત્પુરુષને વિષે એને કોઈ પ્રકારે દોષ ભાસે નહીં. અને જેને જે સંગાથે દૃઢ હેત હોય તેને તેનો અવગુણ કોઈ પ્રકારે આવે જ નહીં અને તેનાં વચન પણ સત્ય મનાય. એવી રીતે લૌકિક માર્ગમાં પણ રીતિ છે અને કલ્યાણના માર્ગમાં પણ રીતિ છે. માટે સત્પુરુષને વિષે દૃઢ પ્રીતિ એ જ આત્મદર્શનનું સાધન છે અને સત્પુરુષનો મહિમા જાણ્યાનું પણ એ જ સાધન છે અને પરમેશ્વરનું સાક્ષાત્ દર્શન થવાનું પણ એ જ સાધન છે.”
", "gujarati_footnote": "૪૪. જુઓ પરિશિષ્ટ: ૫, પૃ. ૬૮૮.
\n૪૪. જુઓ પરિશિષ્ટ: ૫, પૃ. ૬૮૮.
", "hindi_title": "जीव का विनाश; सत्पुरुष में आत्मबुद्धि ही आत्मदर्शन का साधन", "hindi_text": "संवत् १८८२ में पौष शुक्ला पूर्णिमा (२३ जनवरी, १८२६) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीवरताल-स्थित श्रीलक्ष्मीनारायण के राजभवन में नीमवृक्ष के नीचे चौकी पर गद्दी-तकिया रखवाकर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे, उनके कंठ में श्वेत पुष्पों के हार पहने थे, उनके कानों के ऊपर पुष्पगुच्छ खोंसे थे तथा पाग में पुष्पों के तुर्रे लटक रहे थे। उनके समक्ष समस्त मुनिमंडल तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “हमारा ऐसा स्वभाव है कि एक तो भगवान, दूसरा भगवान का भक्त, तीसरा ब्राह्मण तथा चौथा गरीब मनुष्य - इन चारों से हम बहुत डरते हैं कि कहीं उनका द्रोह न हो जाए। इतना भय हमें अन्य किसी से भी नहीं लगता। क्योंकि इन चारों के सिवा यदि अन्य किसी का द्रोह हो गया, तो उसकी देह का नाश होता है, लेकिन जीव का नाश नहीं होता। जबकि इन चारों में से किसी एक का भी द्रोह हो गया तो द्रोह करनेवाले की जीवात्मा का भी नाश हो जाता है!”
\nयह बात सुनकर मुक्तानन्द स्वामी ने प्रश्न किया कि, “हे महाराज! जीव को अविनाशी कहा गया है, उसका नाश कैसे समझना चाहिए?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “उसे पर्वत की या ऐसी कोई अन्य जड देह मिल जाए, जिससे उस जीव का कल्याण कभी भी न हो पाए; यही जीव का नाश समझना। इसलिए, जिसको अपने कल्याण की इच्छा हो, उसको तो इन चारों में से किसी का भी द्रोह मत करना। और, भगवान तथा भगवान के भक्त के आगे किसी प्रकार का भी अहंकार नहीं रखना। क्योंकि अहंकार क्रोध, मत्सर, ईर्ष्या तथा द्रोह का आधार है। अहंकारी की भक्ति भी आसुरी कहलाती है। और, जो भगवान के भक्त को भयभीत करता हो, वह यदि प्रभु का भक्त हो, तो भी उसको असुर ही जानना।
\n“हमारा यह स्वभाव है कि जो पुरुष ब्राह्मण का, गरीब का और भगवान के भक्त का द्रोह करता है, उसको तो हम देखना भी पसन्द नहीं करते। इस लोक तथा परलोक में भी उसके साथ हमारा कोई संग नहीं रहता।”
\nइतनी वार्ता कहने के पश्चात् श्रीजीमहाराज ने दो पदों का गान कराया - इनमें से पहला यह था कि, ‘मारा हरजी शुं हेत न दीसे रे, तेने घेर शीद जईये।’ तथा दूसरा पद ‘मारा वहालाजीशुं वहालप दीसे रे, तेनो संग केम तजिये।’ दोनों पदों२६५ के गान के पश्चात् श्रीजीमहाराज ने प्रत्येक सत्संगी को इन दोनों पदों को सीखने की आज्ञा प्रदान की, और कहा कि, “इन पदों में जो बातें हैं उसे नित्य गान करके स्मरण में रखें।”
\nऐसा कहकर श्रीजीमहाराज श्रीलक्ष्मीनारायण मन्दिर के पास आकर एक मंच पर विराजमान हुए। वहाँ गोपालानन्द स्वामी ने पूछा कि, “इस संसार में जो पंडित है, वह यद्यपि शास्त्रों तथा पुराणों को पढ़ता तो है, फिर भी उसे भगवान तथा उनके सन्त की यथार्थ महिमा समझ में क्यों नहीं आती?”
\nश्रीजीमहाराज बोले कि, “वह पंडित शास्त्रों तथा पुराणों को पढ़ता तो अवश्य है, लेकिन उसको भगवान का आश्रय नहीं है, इसलिए काम, क्रोध, लोभ, ईर्ष्या, मत्सर ने उसकी आत्मा को पराभूत कर दिया है तथा कामादि शत्रु उसको कभी भी सिर नहीं उठाने देते। फिर वह पंडित अपने समान ही भगवान तथा भगवान के सन्त को समझने लगता है कि, ‘जिस प्रकार हमारे कामादि शत्रु कभी भी निवृत्त नहीं होते हैं, वैसे ही इनके भी कामादि शत्रुओं की निवृत्ति नहीं होती होगी!’ इस प्रकार, वह भगवान तथा भगवान के सन्त में दोष समझता है। इसी कारण उसको शास्त्र तथा पुराण आदि पढ़ने पर भी भगवान तथा भगवान के सन्त का यथार्थ माहात्म्य समझ में नहीं आता।”
\nफिर श्रीजीमहाराज ने दीनानाथ भट्ट तथा समस्त मुनिमंडल से यह प्रश्न पूछा कि, “ब्रह्मस्वरूप सत्पुरुष तीनों शरीरों और तीनों अवस्थाओं से परे रहते हैं तथा वे अपने में चौदह इन्द्रियों की क्रियाओं में से एक भी क्रिया को नहीं मानते, उन्हें अज्ञानी जीव नहीं पहचान सकता। जब उसकी स्थिति बड़े सन्त के समान हो जाए, तब बड़े सन्त जिस प्रकार का आचरण करते हैं, उसे वह सत्य माने। और जब तक उन सत्पुरुष की महिमा उसे ज्ञात नहीं हो पाती, तब तक ब्रह्मस्वरूप में उसकी स्थिति भी नहीं होती। और, आत्मस्थिति हुए बिना उसे सत्पुरुष की महिमा भी ज्ञात नहीं होती। यहाँ पर परस्पर विरोधाभास हो गया। अब इस विरोधाभास को मिटाने का उपाय बताइए।”
\nइस प्रश्न पर सभी ने अपनी-अपनी समझ के अनुसार उत्तर दिया, परन्तु प्रश्न का समाधान न हो पाया।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “अब हम इस प्रश्न का उत्तर देते हैं कि इस पृथ्वी पर प्रकट हुए भगवान के अवतार, उस भगवान से मिले हुए जो संत हैं, उनके साथ जब उसे घनिष्ठ प्रीति हो जाती है, तब उसको सत्पुरुष के सम्बंध में किसी भी प्रकार का दोषाभास नहीं होता। और लौकिक मार्ग में रीति है कि जिसको जिसके साथ दृढ़ स्नेह हो जाता है, उसको उसका कोई भी अवगुण नहीं दिखाई पड़ता तथा उसके वचन भी सत्य मानता है। ठीक वैसी ही मोक्ष-मार्ग में भी रीति है। इसलिए, सत्पुरुष से दृढ़ प्रीति हो, वही आत्मदर्शन का साधन है, सत्पुरुष की महिमा जानने का भी यही साधन है और परमेश्वर के साक्षात् दर्शन सुलभ होने का भी यही साधन है।”
", "hindi_footnote": "२६५. देखें परिशिष्ट: ६
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/211.mp3" }, { "english_title": "Faith Coupled with the Knowledge of God’s Greatness", "english_text": "On Posh vadi 2, Samvat 1882 [25 January 1826], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a decorated cot with a cushion and cylindrical pillow on a wooden platform under the neem tree in the campus of the mandir of Shri Lakshminārāyan in Vartāl. He was wearing a white khes and had covered Himself with a rose-colored shawl over a white blanket. He had tied a white pāgh around His head and was wearing a garland of roses around His neck. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nIn the assembly, Shriji Mahārāj sat contemplating for quite some time. He then opened His eyes and, looking compassionately at the assembly of devotees, said, “Today I wish to talk to all of you about faith in God, so please listen carefully. Shri Purushottam Bhagwān, whose form is forever divine, is seated in Akshardhām, which is as luminous as countless millions of suns, moons, and flames of fire. That same God assumes the avatārs of Rām, Krishna, etc., upon this earth for the sake of granting liberation to the jivas. Then, the jiva that develops firm faith in that God by profoundly associating with the Sant progresses spiritually day by day, just like the waxing moon on the second day of the bright half of the lunar month. As the sun’s effect on the moon increases, the waxing moon continues increasing; finally, when Punam arrives, the moon becomes full. Similarly, before developing total faith in God, the jiva is as dim as the new moon of Amās - only as bright as a glow-worm. Then, as a person develops faith coupled with the knowledge of God’s greatness, his jivātmā progresses and becomes like the full moon of Punam. Thereafter, his indriyas and antahkaran are no longer capable of dislodging him from his faith. Regardless of the type of action God performs, he does not perceive any fault in God. In addition, one who has faith in God coupled with the knowledge of His greatness becomes a fearless devotee.
\n“However, if at some time that same devotee harbors doubts in the divine actions and incidents of God, either by the influence of unfavorable places, times, company, scriptures, etc., or due to his identification with the body, then his jiva, which was like the full moon of Punam, becomes like the unlit moon of Amās. Therefore, some minor flaw in oneself will not really harm the jiva very much; but if one somehow doubts the divine actions and incidents of God, or if one somehow develops dislike for God, then that jiva instantly falls from the path of liberation. Just as when the roots of a tree are cut, the tree automatically becomes dry, similarly, a jiva who in any way perceives faults in God can never stay without falling from the Satsang fellowship.
\n“Moreover, one whose faith in God is weak, despite being in Satsang, still doubts, ‘Who knows whether I will attain liberation or not? When I die, will I become a deity? Or will I become a king? Or will I become a ghost?’ One who does not have absolute faith in God has such doubts. But one who does have absolute faith believes, ‘I have attained liberation ever since the day I attained God; in fact, whoever has my darshan or listens to my talks will also be freed from all of his sins and will attain the highest state of enlightenment.’ So, maintaining such faith coupled with the knowledge of God’s greatness, one should believe oneself to be fulfilled. All of you should constantly be aware of this fact.”
\nThen Shriji Mahārāj said, “Please sing the following devotional song describing God’s greatness: ‘Dhanya Vrundāvanavāsi vatni chhāyā re, jyā Hari bestā...’.”1 Thereupon, that song was sung.
\nThen Shriji Mahārāj said, “In the same manner as the song, Shri Krishna Bhagwān has also said in the Shrimad Bhāgwat:
\nAho amee devavarāmarārchitam pādāmbujam te sumanah-falārhanam |“So, even one who is born as a tree becomes fulfilled by being associated with God. In fact, even the tree under which God has sat should be understood to be entitled to attain the highest state of enlightenment.
\n“One who, in his heart, does not have such firm faith coupled with the knowledge of God’s greatness should be known to be impotent - no jiva is ever going to be uplifted by his words. For example, a king who is impotent, who is about to lose his kingdom, and whose family line is about to cease will still not be able to beget a son with his wife. In fact, even if he summons impotents like himself from his entire kingdom and allows them to associate with his wife, she still will not beget a son. Similarly, no one attains liberation by hearing even holy scriptures like the Gitā and the Shrimad Bhāgwat from one who does not have faith in God coupled with the knowledge of His greatness. Just as death is assured to whoever drinks sweetened milk into which a snake’s venom has fallen, similarly, no one can ever attain liberation by listening to the Gitā or the Shrimad Bhāgwat from a person who does not have faith in God coupled with the knowledge of His greatness. On the contrary, only harm can come from it.”
", "english_footnote": "Glorious are the shades of the banyan trees of Vrundāvan, where the Lord often sat.
\nO these [trees] offer at your holy feet - which are worshiped by the chief deity [Indra] and the immortals [i.e. other deities such as Brahmā, etc.] - fruits and flowers, and bow before you with their heads [i.e. their branches and leaves] to eradicate their darkness [of ignorance] which caused their birth as trees! - Shrimad Bhāgwat: 10.15.5
", "gujarati_title": "મહિમા સહિત નિશ્ચયનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૨ના પોષ વદિ ૨ બીજને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીવરતાલ મધ્યે શ્રીલક્ષ્મીનારાયણના દરબારમાં લીંબડાના વૃક્ષ તળે પાટ ઉપર ગાદીતકિયે યુક્ત ઢોલિયો હતો તે ઉપર વિરાજમાન હતા અને શ્વેત ખેસ પહેર્યો હતો ને માંહેલી કોરે શ્વેત પછેડીએ યુક્ત ગુલાબી રંગની શાલ ઓઢી હતી અને મસ્તક ઉપર શ્વેત પાઘ બાંધી હતી અને કંઠને વિષે ગુલાબનાં પુષ્પનો હાર પહેર્યો હતો અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિમંડળ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nઅને તે સમે શ્રીજીમહારાજ અંતર્દૃષ્ટિ કરીને બહુ વાર સુધી વિરાજમાન થયા હતા. પછી નેત્રકમળને ઉઘાડીને સર્વે હરિભક્તની સભા સામું કરુણાકટાક્ષે કરી જોઈને શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “આજ તો સર્વેને નિશ્ચયની વાત કરવી છે, તે સર્વે સાવધાન થઈને સાંભળો જે, અનંત કોટિ સૂર્ય, ચંદ્રમા ને અગ્નિ તે સરખું પ્રકાશમાન એવું જે અક્ષરધામ તેને વિષે શ્રીપુરુષોત્તમ ભગવાન સદા દિવ્યમૂર્તિ થકા વિરાજમાન છે. અને તે જ ભગવાન જીવોના કલ્યાણને અર્થે પૃથ્વીને વિષે રામ-કૃષ્ણાદિક અવતારનું ધારણ કરે છે. ત્યારે તે ભગવાનના સ્વરૂપનો જેને સત્સમાગમે કરીને દૃઢ નિશ્ચય થાય છે, તેનો જીવ બીજના ચંદ્રમાની પેઠે દિવસે દિવસે વૃદ્ધિને પામતો જાય છે. અને જેમ ચંદ્રમાને વિષે જેમ જેમ સૂર્યની કળા આવતી જાય તેમ તેમ તે ચંદ્રમા વૃદ્ધિને પામતો જાય છે, તે જ્યારે પૂર્ણમાસી આવે ત્યારે ચંદ્રમા સંપૂર્ણ થાય છે. તેમ ભગવાનનો પરિપૂર્ણ નિશ્ચય થયા મોર તો એ જીવ અમાવાસ્યાના ચંદ્રની પેઠે કળાએ રહિત ખદ્યોત જેવો હોય; પછી જેમ જેમ પરમેશ્વરના મહિમાએ સહિત નિશ્ચયને પામે છે તેમ તેમ વૃદ્ધિને પામીને પૂર્ણમાસીના ચંદ્ર જેવો એ જીવાત્મા થાય છે. પછી એને ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ નિશ્ચયમાંથી ડગાવવાને સમર્થ નથી થતાં. અને પરમેશ્વર ગમે તેવાં ચરિત્ર કરે તો પણ તેને કોઈ રીતે ભગવાનને વિષે દોષ ભાસતો જ નથી. એવો જેને મહિમાએ સહિત ભગવાનનો નિશ્ચય હોય તે ભક્ત નિર્ભય થઈ ચૂક્યો. અને તે જ ભક્તને જો ક્યારેક અસત દેશ, અસત કાળ, અસત સંગ અને અસત શાસ્ત્રાદિકને યોગે કરીને અથવા દેહાભિમાને કરીને ભગવાનનાં ચરિત્રને વિષે સંદેહ થાય ને ભગવાનનો અભાવ આવે તો એ જીવ પૂર્ણમાસીના ચંદ્રમા જેવો હતો પણ પાછો અમાવાસ્યાના ચંદ્ર જેવો થઈ જાય છે. માટે પોતામાં જે કાંઈક થોડી-ઘણી ખોટ્ય હોય તે એ જીવને ઝાઝી નડતી નથી, પણ પરમેશ્વરનાં ચરિત્રમાં કોઈ રીતે સંદેહ થાય અથવા પરમેશ્વરનો કોઈ રીતે અભાવ આવે ત્યારે એ જીવ કલ્યાણના માર્ગમાંથી તત્કાળ પડી જાય છે. જેમ વૃક્ષનાં મૂળ કપાણાં ત્યારે તે વૃક્ષ એની મેળે જ સુકાઈ જાય, તેમ જેને ભગવાનને વિષે કોઈ રીતે દોષબુદ્ધિ થઈ એ જીવ કોઈ રીતે વિમુખ થયા વિના રહે નહીં. અને જેને નિશ્ચયનું અંગ દુર્બળ હોય ને તે સત્સંગમાં હોય તો પણ તેને એવા ઘાટ થાય જે, ‘શું જાણીએ મારું તે કલ્યાણ થશે કે નહીં થાય? અને હું જ્યારે મરીશ ત્યારે દેવતા થઈશ કે રાજા થઈશ કે ભૂત થઈશ?’ જેને ભગવાનના સ્વરૂપનો પરિપૂર્ણ નિશ્ચય ન હોય તેને એવા ઘાટ થાય. અને જેને પરિપૂર્ણ નિશ્ચય હોય તે તો એમ સમજે જે, ‘મને તો ભગવાન મળ્યા તે દિવસથી જ મારું કલ્યાણ થઈ ચૂક્યું છે. અને જે મારું દર્શન કરશે કે મારી વાર્તા સાંભળશે તે જીવ પણ સર્વ પાપ થકી મુકાઈને પરમ પદને પામશે.’ માટે એવી રીતે ભગવાનનો મહિમા સહિત નિશ્ચય રાખીને પોતાને વિષે કૃતાર્થપણું માનવું, એ વાત સર્વે ખબડદાર થઈને રાખજ્યો.” પછી શ્રીજીમહારાજે કહ્યું જે, “‘ધન્ય વૃંદાવનવાસી વટની છાયા રે જ્યાં હરિ બેસતા,’૪૫ એ માહાત્મ્યનું કીર્તન ગાવો.” પછી તે કીર્તન ગાયું. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એવી રીતે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને પણ ભાગવતમાં કહ્યું છે જે,
\n‘અહો અમી દેવવરામરાર્ચિતં પાદામ્બુજં તે સુમનઃફલાર્હણમ્।“એમ પરમેશ્વરના યોગને પામીને વૃક્ષનો જન્મ હોય તે પણ કૃતાર્થ થાય છે; માટે જે વૃક્ષ તળે ભગવાન બેઠા હોય તે વૃક્ષને પણ પરમ પદનું અધિકારી જાણવું. અને જેના હૃદયમાં એવો ભગવાનનો મહિમા સહિત દૃઢ નિશ્ચય ન હોય તેને તો નપુંસક જેવો જાણવો, તે એને વચને કરીને કોઈ જીવનો ઉદ્ધાર થવાનો નહીં. જેમ રાજા હોય તે નપુંસક હોય ને તેનું રાજ્ય જતું હોય ને વંશ જતો હોય, પણ એ થકી તેની સ્ત્રીને પુત્ર થાય નહીં; અને સર્વ મુલકમાંથી પોતા જેવા નપુંસકને તેડાવીને તે સ્ત્રીને સંગે રાખે તો પણ સ્ત્રીને પુત્ર થાય નહીં. તેમ જેને ભગવાનનો મહિમા સહિત નિશ્ચય નથી તો તેને મુખે ગીતા, ભાગવત જેવા સદ્ગ્રંથ સાંભળે પણ તેણે કરીને કોઈનું કલ્યાણ નથી થતું. અને વળી જેમ દૂધ ને સાકર હોય ને તેમાં સર્પની લાળ પડી, પછી એને જે કોઈ પીએ તેના પ્રાણ જાય. તેમ માહાત્મ્ય સહિત જે ભગવાનનો નિશ્ચય તેણે રહિત એવો જે જીવ તેના મુખ થકી ગીતા, ભાગવતને સાંભળે તેણે કરીને કોઈનું કલ્યાણ થતું નથી, એમાંથી તો મૂળગું ભૂંડું થાય છે.”
", "gujarati_footnote": "૪૫. નરસિંહ મહેતાનું; જુઓ પરિશિષ્ટ: ૫, પૃ. ૬૮૮.
\n૪૬. અહો! આશ્ચર્યની વાત છે કે આ વૃક્ષો, જેને તમોગુણી કર્મથી આવો જન્મ મળ્યો છે તે, દેવતાએ પૂજેલાં તમારાં ચરણારવિંદને, પોતાનાં તામસી કર્મના નાશ માટે પુષ્પ-ફળાદિ સામગ્રી વડે પૂજે છે! (ભાગવત: ૧૦/૧૫/૫).
", "hindi_title": "माहात्म्य सहित निश्चय", "hindi_text": "संवत् १८८२ में पौष कृष्णा द्वितीया (२५ जनवरी, १८२६) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीवरताल-स्थित श्रीलक्ष्मीनारायण के राजभवन में नीम वृक्ष के नीचे चौकी पर गद्दी-तकिया लगे हुए पलंग पर विराजमान थे।उन्होंने श्वेत धोती धारण की थी, तथा श्वेत पिछौरीयुक्त गुलाबी रंग की शाल ओढ़ी थी, मस्तक पर सफ़ेद पाग बाँधी थी तथा कंठ में गुलाब के पुष्पों का हार पहना था। उनके समक्ष मुनिमंडल तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज काफी देर तक अन्तर्दृष्टि करके विराजम हो रहे। तत्पश्चात् अपने नेत्रकमलों को खोलकर समस्त हरिभक्तों की सभा के सामने करुणाकटाक्ष द्वारा देखकर वे इस प्रकार बोले कि, “आज तो सबसे निश्चय की बात करनी है। उसको आप सब सावधान होकर सुनें कि अनन्तकोटि सूर्य-चन्द्रमा एवं अग्निसदृश प्रकाशमान जो अक्षरधाम है, उसमें श्रीपुरुषोत्तम भगवान सदैव दिव्यमूर्ति होकर विराजमान रहते हैं। वे ही भगवान जीवों के कल्याण के लिए पृथ्वी पर रामकृष्णादि अवतारों को धारण करते हैं। तब जिसको उन भगवान के स्वरूप का सत्समागम द्वारा दृढ़ निश्चय हो जाता है, उसका जीव द्वितीया के चन्द्रमा की तरह दिनों-दिन बढ़ता रहता है। और, जिस प्रकार चन्द्रमा में जैसे-जैसे सूर्य की कला आती रहती है, वैसे-वैसे वह चन्द्रमा भी वृद्धि को प्राप्त होता रहता है तथा पूर्णिमा के आने पर चन्द्रमा सम्पूर्ण आकार का हो जाता है, वैसे ही भगवान सम्बंधी पूर्ण निश्चय होने से पहले जीव अमावास्या के चन्द्रमा की तरह कलारहित खद्योत के समान होता है। परन्तु वह जैसे-जैसे परमेश्वर के महिमा सहित निश्चय को प्राप्त करता है, वैसे-वैसे वृद्धि को प्राप्त होकर पूर्णिमा के चन्द्रमा के समान हो जाता है। फिर उसे इन्द्रियाँ तथा अन्तःकरण भी उसके निश्चय से डिगाने में समर्थ नहीं हो पाते। तब परमेश्वर चाहे जैसे भी चरित्र करें, परन्तु उसको भगवान में किसी भी प्रकार का दोषाभास नहीं होता। इस प्रकार जिसको महिमा सहित भगवान सम्बंधी निश्चय हो जाता है, वह भक्त निर्भय हो जाता है।
\n“और, यदि उसी भक्त को कभी असत् देश, असत् काल, असत् संग तथा असत् शास्त्रादि के योग द्वारा अथवा देहाभिमान द्वारा भगवान के चरित्र में सन्देह हो गया, तथा भगवान में दोष दिखाई दिया, तो वह जीव, जो पहले पूर्णिमा के चन्द्रमा की तरह प्रकाशमान था, अमावास्या के चन्द्रमा के समान म्लान हो जाता है। अतः अपने में कुछ थोड़ी-बहुत न्यूनता हो, वह जीव को अधिक बाधा नहीं डालती, किन्तु परमेश्वर के चरित्र में किसी भी प्रकार का सन्देह उत्पन्न हो गया अथवा परमेश्वर का किसी भी तरह से अवगुण दिखाई दिया, तो उस जीव का कल्याण-मार्ग से तत्काल पतन हो जाता है। जैसे वृक्ष की जड़ें कट जाने पर वह वृक्ष अपने आप सूख जाता है, वैसे ही जिसको भगवान में किसी भी प्रकार की दोषबुद्धि हुई, तो वह जीव जिस किसी प्रकार से विमुख हुए बिना नहीं रहता।
\n“और, जिसे निश्चय का अंग दुर्बल होता है, उसको सत्संग में रहने पर भी ऐसे संकल्प-विकल्प होते रहते हैं कि, ‘क्या मालूम, मेरा कल्याण होगा या नहीं होगा और जब मैं मरूँगा तब देवता बनूँगा या राजा बनूँगा या भूत बन जाऊँगा?’ जिसको भगवान के स्वरूप का परिपूर्ण निश्चय नहीं होता, उसके हृदय में ही ऐसे संकल्प-विकल्प होते रहते हैं। जिसको भगवान के स्वरूप का परिपूर्ण निश्चय हो जाता है, वह ऐसा समझता है कि, ‘जबसे मुझे भगवान मिले हैं, उस दिन से ही मेरा कल्याण हो चुका है और जो कोई मेरा दर्शन करेगा या मेरी वार्ता सुनेगा, वह जीव भी सभी पापों से मुक्त होकर परमपद को प्राप्त कर लेगा।’ इसलिए, इस प्रकार भगवान का महिमा सहित निश्चय रखते हुए अपने आप में कृतार्थभाव मानना चाहिए। इस बात को सभी सावधान होकर ध्यान में रखें।”
\nइस बात के पश्चात् श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “‘धन्य वृन्दावनवासी वटनी छाया रे, ज्यां हरि बेसता’२६६ इस भगवद्-माहात्म्य का कीर्तन-गान करें।”
\nफिर कीर्तन-गान किया गया बाद में श्रीजीमहाराज बोले कि, “श्रीकृष्ण भगवान ने श्रीमद्भागवत में कहा है कि:
\n‘अहो अमी देववरामरार्चितं पादाम्बुजं ते सुमनः फलार्हणम्।“इस प्रकार परमेश्वर का योग प्राप्त करके वृक्ष का जन्म भी कृतार्थ हो जाता है। इसलिए जिस वृक्ष के नीचे भगवान बैठे हों, उस वृक्ष को भी परमपद का अधिकारी जानना तथा जिसके हृदय में भगवान की महिमा सहित ऐसा दृढ़ निश्चय न हुआ हो, उसको नपुंसक-जैसा समझना। उसके वचनों से किसी भी जीव का उद्धार नहीं हो सकता।
\n“जैसे कोई राजा नपुंसक हो और उसका राज्य तथा वंश विनाशोन्मुख हो जाए, फिर भी उससे अपनी स्त्री के द्वारा कोई पुत्र प्राप्त नहीं हो पाएगा। चाहे वह पूरे मुल्क के नपुंसकों को बुलवाकर उन्हें अपनी स्त्री के संग रखे, तो भी उस स्त्री को पुत्र उत्पन्न नहीं होगा, वैसे ही जिसको महिमासहित भगवान का निश्चय नहीं हुआ है, उसके मुख से गीता-भागवत जैसे सद्ग्रन्थों का श्रवण करने पर भी किसी का कल्याण नहीं होता। जैसे शक्कर मिश्रित दूध में यदि सर्प की लार गिर पड़े और उसे यदि कोई पुरुष पी ले, तो उसका प्राणान्त हो जाता है। वैसे ही माहात्म्य सहित भगवान का निश्चय न हो, ऐसे जीव के मुख से गीता-भागवत को भी सुने, तो भी किसी का कल्याण नहीं होता, बल्कि उससे तो उसका जड़ से सत्यानाश हो जाता है।”
", "hindi_footnote": "२६६. नरसिंह महेता रचित भक्तिपद; देखें परिशिष्ट: ६
\n२६७. हे प्रभु! अहो! आश्चर्य की बात है कि ये वृक्ष, जिन्हें तमोगुण युक्त कर्म से ऐसा जन्म प्राप्त हुआ है, देवताओं द्वारा पूजित आपके चरणारविंद की, मानो कि अपने तामसी कर्म के नाश के लिए पुष्प-फलादि सामग्री द्वारा पूजा कर रहे हैं! (श्रीमद्भागवत: १०/१५/५)
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/212.mp3" }, { "english_title": "If Brahma Pervades, How Can It Possess a Form?", "english_text": "On Posh vadi 7, Samvat 1882 [30 January 1826], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a cushion with a cylindrical pillow that had been placed on a wooden cot under the neem tree in the campus of the mandir of Shri Lakshminārāyan in Vartāl. He had donned all white clothes upon His body and was also wearing garlands of white flowers around His neck. In addition to this, a decorated umbrella with a golden, egg-shaped top-piece had been placed above His head. Shriji Mahārāj sat adorned in such a beautiful manner, tossing a pomegranate fruit in His hand. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Bhagubhāi Pātidār of Bhādran approached Shriji Mahārāj and asked, “Mahārāj, how does samādhi actually occur?”
\nShriji Mahārāj replied, “God assumes an avatār in Bharatkhand for the liberation of jivas. When He appears in the form of a king, he possesses the 39 attributes of a king; and when he appears in the form of a sādhu, such as Dattātreya or Kapil, he possesses the 30 attributes of a sādhu. By appearance, God’s form appears similar to that of any human; however, it is an exceptionally divine form. For example, a magnetic rock appears similar to all of the other rocks on the earth; yet there is an intrinsic magical property in it - when a ship sails past a mountain of magnetic rock, then all of the iron nails of the ship are drawn towards the magnetic rock. Similarly, when a person does darshan of God’s form with shraddhā, be it the form of a king or the form of a sādhu, his indriyas are drawn towards God. Then one attains samādhi.
\n“Upon having the darshan of Shri Krishna Bhagwān, all of the residents of Gokul attained samādhi; and in that samādhi, God showed them his own abode. In this manner, whenever there is an avatār of God, then at that time, God’s form definitely possesses certain magical properties. Moreover, all of the indriyas of anyone who does darshan of God with shraddhā are drawn towards God, and he instantly enters samādhi. At the same time, if God wishes to attract many people towards Him, then even people who are not devotees, and even animals, attain samādhi upon seeing Him. So what is so surprising about this happening to a devotee of God?”
\nThereafter, Muktānand Swāmi asked, “It is generally said that Brahma pervades everywhere. But how can something that is pervasive be said to possess a form? Also, how can something that possesses a form be called pervasive? That is my question.”
\nShriji Mahārāj replied, “Brahma resides in only one place, but not everywhere. That Brahma is Shri Krishna Bhagwān; He is in all places while still residing in only one place. For example, when a person worships Surya, Surya grants the person a vision like his own. Then, that person can see as far as Surya’s vision reaches. Also, a person who has attained yogic powers can hear people who may be thousands or millions of miles away as if they are speaking next to him. In fact, he is able to pick up an object that may be millions of miles away even though his arms are the same size as any other human’s. Similarly, when Shri Krishna Bhagwān wishes to give darshan somewhere, He gives His darshan there while still residing in one place. Even though He has only one form, He appears in countless forms. In fact, if a person who is a realized yogi has extraordinary powers such as long-distance hearing and long-distance vision, then what is so surprising about God also possessing such powers?
\n“So, even though the scriptures describe God as pervasive, He actually possesses a definite form. In those scriptures, He is described as pervasive in the sense that using His own powers, He gives His darshan to all while still residing in one place. But He is not pervasive in the sense of being formless like ākāsh. So, in reality, God eternally possesses a form. It is that God with a definite form, who, while always residing in Akshardhām, appears in countless millions of brahmānds.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "બ્રહ્મ વ્યાપક હોય તે મૂર્તિમાન કેમ કહેવાય?", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૨ના પોષ વદિ ૭ સપ્તમીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીવરતાલ મધ્યે શ્રીલક્ષ્મીનારાયણના દરબારમાં લીંબડાના વૃક્ષની તળે પાટ ઉપર ગાદીતકિયા નંખાવીને વિરાજમાન હતા અને અંગને વિષે સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને કંઠને વિષે શ્વેત પુષ્પના હાર પહેર્યા હતા અને હસ્તકમળે કરીને એક દાડમનું ફળ ઉછાળતા હતા. અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી અને શ્રીજીમહારાજને ઉપર સોનાને ઈંડાએ સહિત છત્ર વિરાજમાન હતું. એવી શોભાને ધરતા થકા શ્રીજીમહારાજ વિરાજમાન હતા.
\nતે સમયમાં ગામ ભાદરણના પાટીદાર ભગુભાઈ શ્રીજીમહારાજ પાસે આવ્યા હતા. તેણે પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! આ સમાધિ તે કેમ થતી હશે?”૪૭ પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જીવોના કલ્યાણને અર્થે આ ભરતખંડમાં ભગવાન અવતાર ધરે છે. તે ભગવાન જ્યારે રાજારૂપે હોય ત્યારે તો ઓગણચાળીશ લક્ષણે યુક્ત હોય અને દત્ત, કપિલ જેવા સાધુરૂપે હોય ત્યારે તો ત્રીસ લક્ષણે યુક્ત હોય.૪૮ તે ભગવાનની મૂર્તિ દેખવામાં તો મનુષ્ય સરખી જ આવતી હોય, પણ એ અતિશય અલૌકિક મૂર્તિ છે. જેમ પૃથ્વીને વિષે સર્વે પથરા છે તેમ ચમકપાણ પણ પથરો છે, પણ ચમકપાણમાં સહજે એવો ચમત્કાર રહ્યો છે જે, ચમકના પર્વતને સમીપે વહાણ જાય ત્યારે તેના ખીલા ચમકના પાણા પાસે તણાઈ જાય છે. તેમ ભગવાનની જે મૂર્તિ રાજારૂપે છે ને સાધુરૂપે છે, તે મૂર્તિનું જ્યારે જે જીવ શ્રદ્ધાએ કરીને દર્શન કરે છે તેનાં ઇન્દ્રિયો ભગવાન સામાં તણાઈ જાય છે, ત્યારે સમાધિ થાય છે. જેમ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનનું દર્શન કરીને ગોકુળવાસી સર્વેને સમાધિ થઈ હતી અને ભગવાને તે સમાધિમાં પોતાનું ધામ દેખાડ્યું હતું.૪૯ તેવી રીતે જે જે સમયમાં ભગવાનના અવતાર હોય તે તે સમયમાં ભગવાનની મૂર્તિને વિષે એવો ચમત્કાર જરૂર હોય. તે જે શ્રદ્ધાએ યુક્ત ભગવાનનાં દર્શન કરે તેનાં ઇન્દ્રિયો સર્વે ભગવાન સામાં તણાઈ જાય અને તત્કાળ સમાધિ થાય. અને કોઈક સમયમાં ભગવાનને ઘણાક જીવને પોતાને સન્મુખ કરવા હોય ત્યારે તો અભક્ત જીવ હોય અથવા પશુ હોય તેને પણ ભગવાનને જોઈને સમાધિ થઈ જાય છે, તો ભગવાનના ભક્તને થાય એમાં શું આશ્ચર્ય છે?”
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “બ્રહ્મ છે તે તો સર્વત્ર વ્યાપક છે એમ સર્વે કહે છે; તે જે વ્યાપક હોય તેને મૂર્તિમાન કેમ કહેવાય અને જે મૂર્તિમાન હોય તેને વ્યાપક કેમ કહેવાય? એ પ્રશ્ન છે.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “બ્રહ્મ તો એકદેશી છે પણ સર્વદેશી નથી ને તે બ્રહ્મ તે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન છે તે એકદેશી થકા સર્વદેશી છે. જેમ કોઈક પુરુષે સૂર્યની ઉપાસના કરી હોય પછી સૂર્ય તેને પોતાના સરખી દૃષ્ટિ આપે, ત્યારે તે પુરુષ જ્યાં સુધી સૂર્યની દૃષ્ટિ પહોંચતી હોય ત્યાં સુધી દેખે. અને વળી જેમ સિદ્ધદશાવાળો પુરુષ હોય તે હજારો ને લાખો ગાઉ ઉપર કોઈક વાત કરતો હોય તેને જેમ પાસે વાર્તા કરે ને સાંભળે તેમ સાંભળે, તેમ જ લાખો ગાઉ ઉપર કાંઈક વસ્તુ પડી હોય તેને મનુષ્યના જેવડા હાથ હોય તેણે કરીને પણ ઉપાડે; તેમ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન પણ એક ઠેકાણે રહ્યા થકા પોતાની ઇચ્છાએ કરીને જ્યાં દર્શન દેવાં હોય ત્યાં દર્શન આપે છે અને એકરૂપ થકા અનંતરૂપે ભાસે છે. અને સિદ્ધ હોય તેમાં પણ દૂરશ્રવણ, દૂરદર્શનરૂપ ચમત્કાર હોય, તો પરમેશ્વરમાં હોય તેમાં શું આશ્ચર્ય છે? અને ભગવાનને ગ્રંથમાં વ્યાપક કહ્યા છે, તે તો મૂર્તિમાન છે તે જ પોતાની સામર્થીએ કરીને એક ઠેકાણે રહ્યા થકા સર્વને દર્શન આપે છે, એમ વ્યાપક કહ્યા છે; પણ આકાશની પેઠે અરૂપ થકા વ્યાપક નથી, ભગવાન તો સદા મૂર્તિમાન જ છે. તે મૂર્તિમાન ભગવાન અક્ષરધામમાં રહ્યા થકા જ અનંત કોટિ બ્રહ્માંડમાં ભાસે છે.”
", "gujarati_footnote": "૪૭. અષ્ટાંગયોગ સિદ્ધ થયા પછી સમાધિ થવાનો નિયમ છે. તે વિના પણ તમારાં દર્શનમાત્રથી જ કેટલાકને સમાધિ થાય છે, તે થવામાં શો હેતુ છે? એવો પ્રશ્નાર્થ સમજવો.
\n૪૮. ભગવાનનાં ઓગણચાલીસ તથા ત્રીસ લક્ષણો, તેના અર્થો તથા સંદર્ભ ક્રમાંક અનુક્રમે વચનામૃત ગ. પ્ર. ૬૨ની ટીપણી-૨૩૫ તથા ગ. પ્ર. ૭૭ની ટીપણી-૩૧૨માં નિરૂપ્યાં છે.
\n૪૯. ભાગવત: ૧૦/૨૮/૧૪-૧૬.
", "hindi_title": "ब्रह्म मूर्तिमान होते हुए भी व्यापक", "hindi_text": "संवत् १८८२ में पौष कृष्णा सप्तमी (३० जनवरी, १८२६) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीवरताल-स्थित श्रीलक्ष्मीनारायण के राजभवन में नीम वृ के नीचे चौकी पर गद्दी-तकिया रखवाकर विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे, कंठ में श्वेत पुष्पों के हार पहने थे और वे करकमलों से एक अनारफल को उछाल रहे थे। उनके समक्ष मुनिवृन्द तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी। श्रीजीमहाराज के सिर पर स्वर्ण-कलश सहित छत्र लगा हुआ था। ऐसी शोभा को धारण किए हुए श्रीजीमहाराज विराजमान थे।
\nउस समय भादरण गाँव के पाटीदार भगुभाई ने श्रीजीमहाराज के पास आकर पूछा कि, “हे महाराज! समाधि कैसे लगती है?”
\nतब श्रीजीमहाराज ने उत्तर दिया कि, “जीवों के कल्याण के लिए इस भरतखंड में भगवान अवतार धारण करते हैं। वे भगवान जब राजारूप होते हैं तब उनचालीस लक्षणों से युक्त होते हैं। किन्तु वे दत्त कपिल आदि साधुओं के रूप में होते हैं तब वे तीस लक्षणों से युक्त होते हैं। यद्यपि भगवान की वह मूर्ति देखने में तो मनुष्य के समान ही लगती है, फिर भी वह अतिशय अलौकिक मूर्ति होती है। जैसे पृथ्वी पर अन्य पत्थर हैं, वैसे ही चुम्बक भी पत्थर हैं। परन्तु, चुम्बक में सहज ही ऐसा चमत्कार रहता है कि यदि चुम्बक के पर्वत के समीप जहाज जा पहुँचे, तो उसके सभी कील तक चुम्बक के पर्वत की ओर तन जाते हैं। ठीक वैसे जो जीव भगवान की राजारूपी तथा साधुरूपी मूर्तियों का श्रद्धापूर्वक दर्शन करता है, उसकी इन्द्रियाँ भगवान के सामने आकृष्ट हो जाती हैं, तब उसे समाधि लग जाती है। जैसे श्रीकृष्ण भगवान के दर्शन से समस्त गोकुलवासियों को समाधि लग गई थी, और भगवान ने समाधि में ही सभी को अपना धाम दिखाया था, उसी प्रकार जिस-जिस समय भगवान के अवतार हों उस-उस समय भगवान की मूर्ति में ऐसा चमत्कार अवश्य रहता है। अतः उस समय जो कोई भक्त श्रद्धापूर्वक भगवान का दर्शन कर ले, तो उसकी सभी इन्द्रियाँ भगवान के सामने आकृष्ट हो जाती हैं और उसे तत्काल समाधि भी लग जाती है। यदि किसी समय भगवान अनेक जीवों को अपने सम्मुख करना चाहते हों, तब अभक्त जीवों अथवा पशुओं को भी भगवान को देखकर समाधि लग जाती है। ऐसे में भगवान के भक्तों को समाधि लग जाए, इसमें आश्चर्य की कौन-सी बात है?”
\nइसके पश्चात् मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा कि, “सब कहते हैं कि ब्रह्म सर्वत्र व्यापक है, तो जो व्यापक हो, उसे मूर्तिमान कैसे कह सकते हैं और जो मूर्तिमान हो उसे व्यापक कैसे कहा जाए?”
\nयह सुनकर श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “ब्रह्म एकदेशस्थ है, किन्तु सर्वदेशस्थ नहीं है, और वह ब्रह्म स्वयं श्रीकृष्ण भगवान हैं, जो एकदेशस्थ होते हुए भी सर्वदेशस्थ हैं। जैसे किसी पुरुष ने सूर्य की उपासना की हो, फिर सूर्य उसे अपनी जैसी दृष्टि प्रदान करते हैं, तब वह पुरुष वहाँ तक देखने में सक्षम हो जाता है, जहाँ तक सूर्य की दृष्टि पहुँचती हो। और, जैसे कोई सिद्ध दशावाला पुरुष सहस्रों-लाखों कोस की दूरी पर हो रही किसी की वार्ता को समीप में होनेवाली बातचीत की तरह सुन लेता है, वैसे ही लाखों कोस दूर पड़ी हुई किसी वस्तु को एक स्थान पर बैठे हुए अपने मनुष्य जैसे हाथों से ही उठा लेता है, वैसे ही श्रीकृष्ण भगवान एक स्थान पर रहते हुए भी अपनी इच्छा से जहाँ दर्शन देना होता है, वहाँ दर्शन देते हैं तथा एकरूप होने पर भी अनके रूपों में उद्भासित होते हैं। यदि सिद्धपुरुष में दूरश्रवण एवं दूरदर्शनरूपी चमत्कार रहता है, तब परमेश्वर में ऐसा चमत्कार रहे, तो इसमें क्या आश्चर्य है? ग्रन्थ में कहीं भगवान को व्यापक बताया गया है, वे मूर्तिमान भगवान ही अपने सामर्थ्य द्वारा एक स्थान पर रहते हुए भी सबको दर्शन देते हैं, इस प्रकार उनको व्यापक कहा गया है। उनको आकाश की तरह अरूप होकर व्यापक नहीं कहा गया। भगवान सदा मूर्तिमान ही हैं। वे मूर्तिमान भगवान अक्षरधाम में निवास करते हुए ही अनन्तकोटि ब्रह्मांडों में उद्भासित होते हैं।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/213.mp3" }, { "english_title": "Whom a Non-believer Considers a Sinner Is Not a Sinner, and Whom He Considers to be Sincere in HisDharmaIs Not Really So", "english_text": "On Posh vadi 9, Samvat 1882 [1 February 1826], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting in front of the mandir of Shri Lakshminārāyan in Vartāl. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Rāmchandra Vāghmodiā of Vadodarā asked Shriji Mahārāj, “Mahārāj, why does one who seems to be an unworthy person still attain samādhi?”
\nShriji Mahārāj replied, “Everyone believes that one who infringes the dharma of one’s caste and āshram as prescribed in the scriptures is an ‘unworthy person’. However, if that unworthy person sincerely appreciates the virtues of God and His Sant, he earns great merits. As a result, the sins that he had committed by transgressing the dharma of his caste and āshram are eradicated, and his jiva becomes extremely pure. Thereafter, when his mind is fixed on God’s form, he attains samādhi.
\n“Moreover, when a person abides by the dharma of one’s caste and āshram as prescribed in the Dharma-shāstras, everyone considers that person to be one who is sincere in his dharma. However, if he maligns God or His Sant, then the result of committing the sin of maligning the Satpurush is such that all the merits earned by abiding to the dharma of one’s caste and āshram are burnt to ashes. So, one who maligns the Satpurush is a worse sinner than one who has committed the five grave sins. This is because he who has committed one of the five grave sins can be redeemed of the sin by seeking the refuge of the Satpurush; but there are no means to be redeemed for one who has maligned the Satpurush. This is because when one goes to a place of pilgrimage, one is freed of the sins one has committed elsewhere; but the sins committed at a place of pilgrimage are totally irredeemable - it is as if they are etched in iron.
\n“Thus, by seeking the refuge of the Satpurush, regardless of how terrible a sinner a person may be, he becomes extremely pure and attains samādhi. On the other hand, a person who maligns the Satpurush is still a terrible sinner, regardless of how sincere he may seem to be in abiding by dharma; moreover, he can never have the darshan of God in his heart. Therefore, whom a non-believer considers to be a sinner is not a sinner, and whom he considers to be sincere in his dharma is not really so.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "વિમુખ જીવ ધર્મી જાણે તે ધર્મી નથી ને પાપી જાણે તે પાપી નથી", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૨ના પોષ વદિ ૯ નવમીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીવરતાલ મધ્યે શ્રીલક્ષ્મીનારાયણના મંદિર આગળ વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી વડોદરાના વાઘમોડિયા રામચંદ્રે શ્રીજીમહારાજને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! જે કુપાત્ર જીવ જણાતો હોય ને તેને પણ સમાધિ થઈ જાય છે તેનું શું કારણ હશે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ધર્મશાસ્ત્રને વિષે જે વર્ણાશ્રમના ધર્મ કહ્યા છે તે થકી જે બાહ્ય વર્તતો હોય તેને સર્વે લોક એમ જાણે જે, ‘આ કુપાત્ર માણસ છે.’ અને તે કુપાત્રને ભગવાન કે ભગવાનના સંતનો જો હૈયામાં ગુણ આવે તો એને એ મોટું પુણ્ય થાય છે અને વર્ણાશ્રમના ધર્મ લોપ્યા હતા તેનું જે પાપ લાગ્યું હતું તે સર્વે નાશ થઈ જાય છે અને તે જીવ અતિશય પવિત્ર થઈ જાય છે. માટે એને ભગવાનના સ્વરૂપમાં ચિત્ત ચોંટે છે ત્યારે સમાધિ થઈ જાય છે. અને જે પુરુષ ધર્મશાસ્ત્રે કહ્યા એવા જે વર્ણાશ્રમના ધર્મ તેને પાળતો હોય ત્યારે તેને સર્વે લોક ધર્મવાળો જાણે; પણ ભગવાન ને ભગવાનના સાધુ તેનો જો તે દ્રોહ કરતો હોય, તો તે સત્પુરુષના દ્રોહનું એવું પાપ લાગે છે જે, વર્ણાશ્રમના ધર્મ પાળ્યાનું જે પુણ્ય તેને બાળીને ભસ્મ કરી નાંખે છે. માટે સત્પુરુષના દ્રોહનો કરનારો તે તો પંચ મહાપાપનો કરનારો તેથી પણ વધુ પાપી છે. શા માટે જે, પંચ મહાપાપ કર્યાં હોય તે તો સત્પુરુષને આશરે જઈને છુટાય છે, પણ સત્પુરુષનો દ્રોહ કરે તેનો તો કોઈ ઠેકાણે છૂટ્યાનો ઉપાય નથી. કેમ જે, અન્ય ઠેકાણે પાપ કર્યું હોય તે તો તીર્થમાં જઈને છુટાય છે અને તીર્થમાં જઈને પાપ કરે તે તો વજ્રલેપ થાય છે. માટે સત્પુરુષનો આશરો કરે ત્યારે ગમે તેવો પાપી હોય તો પણ અતિ પવિત્ર થઈ જાય છે ને તેને સમાધિ થઈ જાય છે. અને સત્પુરુષનો દ્રોહી હોય ને તે ગમે તેવો ધર્મવાળો જણાતો હોય તો પણ મહાપાપી છે ને તેને કોઈ કાળે ભગવાનનાં દર્શન હૃદયને વિષે થાય જ નહીં. માટે જેને વિમુખ જીવ પાપી જાણે છે તે પાપી નથી અને જેને વિમુખ ધર્મી જાણે છે તે ધર્મી નથી.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "धर्मिष्ठ तथा पापिष्ठ को समझने का विवेक", "hindi_text": "संवत् १८८२ में पौष कृष्णा नवमी (१ फरवरी, १८२६) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीवरताल-स्थित श्रीलक्ष्मीनारायण के मन्दिर के आगे विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष मुनिगण तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस अवसर पर वड़ोदरा के वाघमोड़िया रामचन्द्र ने श्रीजीमहाराज से प्रश्न किया कि, “हे महाराज! जो कुपात्र जीव हो उसे भी समाधि लग जाती है, इसका क्या कारण है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “धर्मशास्त्रों में जो वर्णाश्रम धर्म बताए गए हैं, उन नियमों की मर्यादा से विपरीत आचरण करता हो, उसे सभी लोग कुपात्र मनुष्य समझते हैं; परन्तु उस कुपात्र व्यक्ति के हृदय में यदि भगवान या भगवान के सन्त के प्रति गुणभाव आ जाएँ, तो उसे बड़ा पुण्य प्राप्त होता है, और वर्णाश्रम धर्म के लोप होने पर उसे जो पाप लगा था, उसका नाश हो जाता है तथा वह जीव अत्यन्त पवित्र हो जाता है। इसके पश्चात् उसका चित्त भगवान के स्वरूप में मग्न हो जाता है और उसको समाधि लग जाती है।
\n“और, जो पुरुष धर्मशास्त्रों में निर्दिष्ट वर्णाश्रम धर्म का पालन करता है, उसको सब ‘धर्मवान्’ कहते हैं। फिर भी, यदि वह भगवान तथा भगवान के साधुओं का द्रोह करता हो, तो उसको सत्पुरुष के द्रोह का पाप लग जाता है और वह पाप उसके वर्णाश्रमधर्म के पालन के बाद उसे जो पुण्य प्राप्त होता था, उस पुण्य को नष्ट कर देता है। इसलिए, सत्पुरुष का द्रोह करनेवाला पंचमहापाप करनेवालों की अपेक्षा भी घोर पापी है। क्योंकि जिसने पंचमहापाप किए हों, वह यदि सत्पुरुष के आश्रय में चला जाता है, तो उन पापों से उसका छुटकारा हो जाता है, परन्तु सत्पुरुष के द्रोही का कहीं भी छुटकारा पाने का कोई उपाय नहीं मिल सकता। कहा गया है कि अन्य स्थान में किए गए पाप तीर्थ में जाने पर धुल जाते हैं, किन्तु तीर्थ में किए हुए पाप तो वज्रलेप हो जाते हैं।
\n“अतः सत्पुरुष के आश्रय को ग्रहण करने पर चाहे जितना पापी हो, फिर भी अतिपवित्र हो जाता है और उसको समाधि लग जाती है। किन्तु, सत्पुरुष का द्रोही चाहे कितना ही धर्मात्मा दिखाई पड़े, परन्तु वह घोर पापी ही है। उसे तो कभी अपने हृदय में भगवान का दर्शन होता ही नहीं। अतः जिसे विमुख जीव पापी जानते हैं, वह वास्तव में पापी नहीं होता है तथा जिसे विमुख व्यक्ति ‘धर्मात्मा’ समझते हैं, वह वास्तव में धर्मात्मा नहीं होता।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/214.mp3" }, { "english_title": "The Reasons for Becoming Godly and Demonic", "english_text": "On Posh vadi 11, Samvat 1882 [3 February 1826], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a cushion with a cylindrical pillow that had been placed on a dais under the neem tree in front of the mandir of Shri Lakshminārāyan in Vartāl. He was wearing a dagli and a survāl made of kinkhāb. A rich, orange shelu with wide, golden edges had been tied around His head, and another orange shelu with very wide, golden edges rested upon His shoulder. In addition to this, a decorated umbrella with a golden, egg-shaped top-piece had been placed over His head. At that time, an assembly of all of the munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shobhārām Shāstri asked a question, “Mahārāj, there are two types of jivas: godly and demonic. Have they always been so since eternity, or have they become so due to association?”
\nShriji Mahārāj replied, “In the beginning, during the period of dissolution, both types of jivas, godly and demonic, are absorbed within māyā. Then, when the cosmos is created, both types of jivas emerge, each with its own nature. There are also those ordinary jivas who become godly or demonic due to association with godly or demonic jivas. Also, there are some godly and demonic jivas who gradually develop such a nature due to the karmas they perform.
\n“But mainly, the cause of such godly and demonic natures is the grace or the wrath of the Satpurush. For example, Jay and Vijay were attendants of God, but since they maligned holy persons such as the Sanakādik, they attained a demonic nature. Prahlādji, on the other hand, was a demon, but since he imbibed the preaching of Nāradji, he was known as an eminent devotee of God. Thus, whomever the wrath of the great Purush falls upon, that jiva becomes demonic; and whomever the great Purush is pleased upon, that jiva becomes godly. There is no other reason for becoming godly or demonic. Thus, one who desires to attain liberation should by no means malign God or God’s Bhakta; rather, he should do only whatever pleases God and God’s Bhakta.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "દૈવી-આસુરી થયાના હેતુનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૨ના પોષ વદિ ૧૧ એકાદશીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીવરતાલ મધ્યે શ્રીલક્ષ્મીનારાયણના મંદિર આગળ લીંબડાના વૃક્ષ હેઠે મંચ ઉપર ગાદીતકિયા બિછવાવીને વિરાજમાન હતા અને કિનખાબનો સુરવાળ ને ડગલી પહેર્યાં હતાં અને મસ્તક ઉપર મોટા સોનેરી છેડાનું ભારે કસુંબલ શેલું બાંધ્યું હતું અને મોટા સોનેરી છેડાનું કસુંબલ શેલું ખભા ઉપર વિરાજમાન હતું અને મસ્તક ઉપર સોનેરી ઈંડાનું છત્ર વિરાજમાન હતું અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિમંડળ સમસ્ત તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nતે સમામાં શોભારામ શાસ્ત્રીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! દૈવી ને આસુરી એ બે પ્રકારના જીવ છે. તે અનાદિ કાળના છે કે કોઈક યોગે કરીને થયા છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “દૈવી ને આસુરી એ બે પ્રકારના જીવ છે, તે પ્રથમ તો પ્રલયકાળે માયાને વિષે લીન થયા હતા; પછી જ્યારે જગતનો સર્ગ થાય છે ત્યારે એ બે પ્રકારના જીવ પોતપોતાના ભાવે યુક્ત થકા ઊપજે છે. અને કેટલાક સાધારણ જીવ છે તે તો દૈવી ને આસુરીને સંગે કરીને દૈવી ને આસુરી થાય છે અને કેટલાક દૈવી ને આસુરી જીવ છે તે તો જેવાં જેવાં કર્મ કરતા જાય છે તેવા તેવા ભાવને પામતા જાય છે. તેમાં આસુરભાવને વિષે ને દૈવીભાવને વિષે મુખ્ય હેતુ તો સત્પુરુષનો કોપ ને અનુગ્રહ છે. જેમ જય-વિજય ભગવાનના પાર્ષદ હતા તેણે સત્પુરુષ એવા જે સનકાદિક તેનો દ્રોહ કર્યો ત્યારે અસુરભાવને પામી ગયા૫૦ અને પ્રહ્લાદજી દૈત્ય હતા તેણે નારદજીનો ઉપદેશ ગ્રહણ કર્યો તો પરમ ભાગવત સંત કહેવાયા.૫૧ માટે મોટાપુરુષનો જે ઉપર કોપ થાય તે જીવ આસુરી થઈ જાય છે અને જે ઉપર મોટાપુરુષ રાજી થાય તે જીવ દૈવી થઈ જાય છે; પણ બીજું દૈવી-આસુરી થયાનું કારણ નથી. માટે જેને પોતાનું કલ્યાણ ઇચ્છવું હોય તેને ભગવાન ને ભગવાનના ભક્ત તેનો કોઈ રીતે દ્રોહ કરવો નહીં અને જે રીતે ભગવાન ને ભગવાનના ભક્ત રાજી થાય તેમ કરવું.”
", "gujarati_footnote": "૫૦. ભાગવત: ૩/૧૫/૩૪.
\n૫૧. ભાગવત: ૭/૧૦/૪૩.
", "hindi_title": "सत्पुरुष के अनुग्रह से आसुरी जीव दैवी होता है", "hindi_text": "संवत् १८८२ में पौष कृष्णा एकादशी (३ फरवरी, १८२६) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीवरताल-स्थित श्रीलक्ष्मीनारायण के मन्दिर के आगे नीम वृक्ष के नीचे मंच पर गद्दी-तकिया रखवाकर विराजमान थे। उन्होंने किमखाब का पायजामा पहना था और बगलबंडी पहनी थी, मस्तक पर बड़ा सुनहरा पल्लेदार भारी कुसुम्भी शेला बाँधा था, बड़े-बड़े सुनहरे पल्लों से युक्त भारी कुसुम्भी शेला कन्धों पर डाला था तथा उनके मस्तक के ऊपर स्वर्ण कलशवाला छत्र लगा हुआ था। उनके समक्ष मुनिगण तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय शोभाराम शास्त्री ने पूछा कि, “हे महाराज! जीव के दैवी तथा आसुरी दो प्रकार के स्वरूप अनादिकाल से ही हैं या जीव किसी संगति के कारण दैवी या आसुरी बनते हैं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “दैवी तथा आसुरी दोनों प्रकार के जीव अनादिकाल से ही सर्वप्रथम माया में लीन हुए थे। परन्तु जब जगत का सृजन होता है, तब ये जीव अपने-अपने दैवी या आसुरी भावों से युक्त होकर उत्पन्न होते हैं। कुछेक साधारण जीव तो दैवी तथा आसुरी जीवों के संसर्ग से दैवी तथा आसुरी हो जाते हैं। कितने तो ऐसे भी हैं, जो अपने-अपने सत्कर्म या दुष्कर्म करते हुए वैसे-वैसे (दैवी अथवा आसुरी) भावों को प्राप्त करते रहते हैं। इस आसुरीभाव के विषय में और दैवीभाव के विषय में मुख्य हेतु तो क्रमशः सत्पुरुष का कोप तथा अनुग्रह है।
\n“जैसे भगवान के जय-विजय नामक पार्षद सनकादि जैसे सत्पुरुषों के द्रोह के कारण आसुरीभाव को प्राप्त हो गए।२६८ परन्तु प्रह्लादजी तो दैत्य कुल में थे। उन्होंने नारदजी का उपदेश ग्रहण किया, तो वे परम भागवत सन्त कहलाए।२६९ अतः जिस पर महान सत्पुरुष का कोप हो जाता है, वह जीव आसुरी हो जाता है तथा जिस पर वे प्रसन्न हो जाते हैं, वह जीव दैवी हो जाता है, किन्तु दैवी तथा आसुरी होने के अन्य कारण नहीं है। इसलिए, जिसको अपने कल्याण की इच्छा हो, उसे भगवान तथा भगवान के भक्त का द्रोह किसी भी प्रकार नहीं करना चाहिए, उसको तो वही कार्य करना चाहिए, जिससे भगवान तथा भगवान के भक्त प्रसन्न बने रहें।”
", "hindi_footnote": "२६८. श्रीमद्भागवत: ३/१५/३४
\n२६९. श्रीमद्भागवत: ७/१०/४३
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/215.mp3" }, { "english_title": "Not Feeling Comfortable with Worldly Great Men", "english_text": "On Posh vadi 13, Samvat 1882 [4 February 1826], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a cushion with a cylindrical pillow that had been placed on a dais under the neem tree in front of the mandir of Shri Lakshminārāyan in Vartāl. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of all of the munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nAlso sitting in the assembly was a pundit from Vadodarā. He said, “Mahārāj, if you show a miracle to some worldly, eminent man, then its impact will be very beneficial for the development of the Satsang fellowship.”
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “I do not get along very well with such worldly, eminent men. After all, they have pride of their power and wealth, whereas I have pride of renunciation and bhakti. Thus, neither is in a position to yield to the other. Even if I did send some great man into samādhi, then at most he would give some village or a part of his kingdom, neither of which I have the slightest desire for in My heart. Even if I were to wish for a village or a part of a kingdom for the sake of happiness, still when I close My eyes and contemplate upon God’s form, that bliss cannot be found even in a kingdom consisting of the 14 realms.
\n“Besides, if there is as much bliss in ruling a kingdom as there is in worshipping God, then why would great kings such as Swāyambhuv Manu and others leave their kingdoms and go into the forests to perform austerities? If there is as much bliss in women as there is in worshipping God, then why would King Chitraketu abandon 10 million women?
\n“Compared to the bliss of worshipping God, the bliss of the 14 realms is said to be like that of narak. Thus, one whose happiness is based on the bliss of God feels that the pleasures of all of the vishays in the entire brahmānd are like narak. Even I feel that the bliss of worshipping God is the only real bliss - everything else seems to be full of misery. Hence, while worshipping God, if I encounter someone who is naturally drawn into the Satsang fellowship, then I encourage him; but there is no type of insistence in My heart. I only insist upon engaging in the worship of God and keeping the company of devotees of God. What I have disclosed before you is My deep-seated inner belief.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "મોટા માણસ સાથે બને નહીં", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૨ના પોષ વદિ ૧૩ તેરસને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીવરતાલ મધ્યે શ્રીલક્ષ્મીનારાયણના દરબારમાં લીંબડાના વૃક્ષ હેઠે મંચ ઉપર ગાદીતકિયા બિછવાવીને વિરાજમાન હતા ને શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિમંડળ સમસ્ત તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nતે સમામાં વડોદરાના શાસ્ત્રી બેઠા હતા. તેણે એમ કહ્યું જે, “હે મહારાજ! તમે જો કોઈક મોટા માણસને ચમત્કાર જણાવો તો તેમાંથી ઘણો સમાસ થાય.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “મોટા માણસ સાથે અમારે ઝાઝું બને નહીં. શા માટે જે, એને રાજ્યનો ને ધનનો મદ હોય અને અમારે ત્યાગનો અને ભક્તિનો મદ હોય; માટે કોઈ કેને નમી દે એવું કામ નથી. અને કોઈ મોટા માણસને જો સમાધિ કરાવીએ તો કાંઈક ગામ-ગરાસ આપે, તેની અમારા હૃદયમાં લાલચ નથી. કેમ જે, ગામ-ગરાસ તો સુખને અર્થે ઇચ્છીએ; તે અમારે તો નેત્ર મીંચીને ભગવાનની મૂર્તિનું ચિંતવન કરીએ, તેમાં જેવું સુખ છે તેવું ચૌદ લોકના રાજ્યને વિષે પણ નથી. અને જો ભગવાનના ભજન જેવું રાજ્યને વિષે સુખ હોય તો સ્વાયંભુવ મનુ આદિક જે મોટા મોટા રાજા તે સર્વે રાજ્ય મૂકીને વનમાં તપ કરવા શા સારુ જાય?૫૨ અને ભગવાનના ભજન જેવું સ્ત્રીને વિષે સુખ હોય તો ચિત્રકેતુ રાજા કરોડ સ્ત્રીઓને શા સારુ મૂકે?૫૩ અને ભગવાનના ભજનના સુખ આગળ તો ચૌદ લોકનું જે સુખ તે નરક જેવું કહ્યું છે. માટે જે ભગવાનને સુખે સુખિયો થયો હોય તેને તો બ્રહ્માંડને વિષે જે વિષયનું સુખ છે તે નરક તુલ્ય ભાસે છે. અને અમારે પણ ભગવાનના ભજનનું સુખ તે જ સુખ જણાય છે; બીજું સર્વે દુઃખરૂપ જણાય છે. માટે પરમેશ્વરનું ભજન-સ્મરણ કરતાં થકાં જેને સહજે સત્સંગ થાય તેને કરાવીએ છીએ, પણ કોઈ વાતનો અંતરમાં આગ્રહ નથી. આગ્રહ તો કેવળ ભગવાનના ભજનનો અને ભગવાનના ભક્તનો સત્સંગ રાખ્યાનો છે. એ અમારા અંતરનો રહસ્ય-અભિપ્રાય હતો તે અમે તમારી આગળ કહ્યો.”
", "gujarati_footnote": "૫૨. મત્સ્યપુરાણ: ૧/૧૨.
\n૫૩. ભાગવત: ૬/૧૪/૧૧, ૬/૧૬/૧૫.
", "hindi_title": "बड़े आदमी के साथ रास नहीं आता", "hindi_text": "संवत् १८८२ में पौष कृष्णा त्रयोदशी (४ फरवरी, १८२६) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीवरताल-स्थित श्रीलक्ष्मीनारायण के राजभवन में नीमवृक्ष के नीचे मंच पर गद्दी-तकिया रखवाकर विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष मुनिगण तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय सभा में वड़ोदरा के शास्त्री भी बैठे हुए थे। उन्होंने कहा कि, “हे महाराज! यदि आप किसी बड़े आदमी को चमत्कार दिखाएँ, तो बहुत शीघ्र सर्वत्र सत्संग-विकास हो जाएगा।”
\nतब श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “बड़े आदमी के साथ हमारी अधिक नहीं पटती। क्योंकि उन लोगों को राज्य तथा धन का मद होता है और हमें तो त्याग तथा भक्ति का मद है। इसलिए, कोई किसी के आगे झुके, यह संभव नहीं है। यदि हम किसी बड़े आदमी को समाधि लगवाएँगे, तो वह हमें कुछ गाँवों की जमींदारी दे देगा, ऐसी कोई भी लालच हमारे हृदय में नहीं है। क्योंकि, लोग गाँवों की जमींदारी में सुख की प्राप्ति समझते हैं, जबकि हमें तो नेत्र मींचकर भगवान की मूर्ति का चिन्तन करने से जो आनन्द मिलता है, वैसा आनन्द चौदह लोकों की राज्य प्राप्ति में भी नहीं मिलता। यदि भगवान के भजन करने से प्राप्त होनेवाला आनन्द राज्यशासन में मिलता होता, तो स्वायम्भुव मनु आदि बड़े-बड़े राजा अपने राज्य का परित्याग करके वन में तप करने के लिए क्यों जाते? तथा भगवान के भजन से प्राप्त होनेवाला आनन्द स्त्री-संग से मिलता होता, तो चित्रकेतु राजा करोड़ों स्त्रियों को क्यों छोड़ देता?
\n“और, भगवान के भजनजन्य आनन्द के आगे तो चौदह लोकों के सुख को नरक-जैसा बताया गया है। अतः जो भक्त भगवान के परमानन्द में डूबा हो, उसे पूरे ब्रह्मांड का विषय-सुख भी नरकतुल्य लगता है। तथा हमें भी भगवान के भजन से प्राप्त आनन्द में ही वास्तविक आनन्द प्रतीत होता है, अन्य सभी सुख, दुःखरूप ही प्रतीत होते हैं। इसलिए, परमेश्वर का भजन-स्मरण करते जिसको सहजभाव से सत्संग हो जाता है उसे सत्संग कराते हैं, परन्तु अन्तःकरण में किसी बात का आग्रह नहीं। आग्रह तो केवल भगवान के भजन का तथा भगवान के भक्त का सत्संग बनाये रखने का ही है। यह हमारे अन्तःकरण का रहस्य अभिप्राय था, जो हमने आपके समक्ष प्रकट किया।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/216.mp3" }, { "english_title": "An Enlightened Person Has Conquered HisIndriyas", "english_text": "On Posh vadi Amās, Samvat 1882 [6 February 1826], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a cushion with a cylindrical pillow that had been placed in the haveli facing the mandir of Shri Lakshminārāyan in Vartāl. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of all of the sādhus as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen Shriji Mahārāj asked a question, “Each of the five gnān-indriyas and the five karma-indriyas have total knowledge of their respective vishays. Furthermore, both an enlightened person and an unenlightened person behave in the same manner through their indriyas; i.e., the indriyas of the enlightened do not behave in a different manner from those of the unenlightened. However, the enlightened person is said to have conquered the indriyas; how can this be so? That is the question.”
\nMuktānand Swāmi replied, “It seems that a person conquers his indriyas when he attains nirvikalp samādhi.”
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “Even one who has attained nirvikalp samādhi indulges in the panchvishays through the indriyas just like everyone else; so how can he be said to have conquered his indriyas?”
\nMuktānand Swāmi made many attempts to answer the question, but he was unable to give a satisfactory solution.
\nThen Shriji Mahārāj said, “The answer is that he realizes that there is only misery in the panchvishays, i.e., sounds, touch, etc. He also realizes that there are only redemptive attributes in the form of God. He even realizes that by indulging in worldly vishays, the jiva is condemned to the pits of narak, where he is compelled to suffer terrible miseries. Having realized this, he develops an intense aversion and a sense of enmity towards the panchvishays. There is no way one will harbor affection towards something with which one has such enmity. One who realizes this, and then develops an extreme aversion in his mind towards the panchvishays can be said to have conquered his indriyas. Subsequently, he spends the rest of his life offering bhakti to God in the form of listening to talks of God, singing devotional songs, etc. But, unlike a non-believer, he does not become attached to the panchvishays. Such a person is known to have conquered his indriyas.”
\nThen Shriji Mahārāj asked another question, “Suppose there is a renunciant who has adopted the path of nivrutti. He realizes himself to be the ātmā and does not believe his body to be his true form. Also, his physical behavior is rather eccentric and erratic. This man does not harbor any vanity of gender, caste or āshram. The manner in which he eats, drinks, rises and sits is all rather eccentric - it does not seem to match the norms of society. Such a renunciant does not stay in anyone’s company; he is like a young deer in a forest wandering alone in a carefree manner. In no way can he be bound by anything.
\n“On the other hand, there is another renunciant who, despite also having adopted the path of nivrutti, behaves in accordance with the path of pravrutti. In fact, when he engages in pravrutti that brings out vicious natures such as lust, anger, avarice, infatuation, arrogance, matsar, desires, cravings, etc., in his heart, it even causes some sort of disturbance in his heart. So, is it appropriate for such a renunciant to continue following the path of pravrutti? If he does remain on the path of pravrutti, how could he remain undisturbed? If you say, ‘If he follows the path of pravrutti by God’s command then he will not become attached to anything,’ then one can argue, ‘If one drinks bhang by God’s command, does that mean he will not become delirious? Of course, he will become delirious.’ How, then, can that renunciant follow the path of pravrutti and not become attached to anything? That is the question.”
\nHearing this, Nityānand Swāmi and Shuk Muni attempted to give an explanation but were unable to present an accurate reply.
\nThen Shriji Mahārāj said, “The renunciant who abides by nivrutti dharma only and who behaves in an eccentric manner should be known as one who has only the virtue of ātmā-realization. On the other hand, the renunciant who has adopted nivrutti dharma but also offers bhakti to God should vigilantly adopt the path of pravrutti related to God and His devotees while staying within the niyams prescribed by God. In fact, adopting the path of pravrutti in order to serve God and His devotees is the very definition of bhakti.
\n“The renunciant who has adopted the path of nivrutti and who has only the virtue of ātmā-realization can never be equal to the renunciant who has adopted the path of pravrutti. This is because although the latter is also a renunciant who has adopted the path of nivrutti, he engages in pravrutti for the purpose of being able to serve God and His devotees. Such a person should stay on the path of pravrutti while abiding by the niyams prescribed by God. However, he should never overdo or under-do his observance of those niyams. While discarding vicious natures such as lust, anger, avarice, infatuation, desires, cravings for taste, etc., he should follow the path of pravrutti for the purpose of serving God and His devotees. As a result, he will never become attached to anything. Compared to the renunciant who has only the virtue of ātmā-realization, this renunciant is far superior, and it is he who earns the grace of God.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "જ્ઞાની જિતેન્દ્રિય છે", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૨ના પોષ વદિ અમાસને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીવરતાલ મધ્યે શ્રીલક્ષ્મીનારાયણને સન્મુખ હવેલી ઉપર ગાદીતકિયા નંખાવીને વિરાજમાન હતા અને સર્વે શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ સર્વે સાધુ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “પંચ જ્ઞાનઇન્દ્રિયો ને પંચ કર્મઇન્દ્રિયો છે તે પોતપોતાના વિષયને યથાર્થ જાણે છે. તે જ્ઞાની તથા અજ્ઞાનીને ઇન્દ્રિયો દ્વારે એકસરખો વ્યવહાર છે, પણ જ્ઞાની હોય તેનાં ઇન્દ્રિયો અજ્ઞાની થકી બીજી રીતે નથી વર્તતાં. માટે જ્ઞાનીને જિતેન્દ્રિય કહ્યા છે તે કેવી રીતે જાણવા? એ પ્રશ્ન છે.” પછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ કહ્યું જે, “નિર્વિકલ્પ સમાધિ થાય ત્યારે જિતેન્દ્રિય થાય એમ જણાય છે.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “નિર્વિકલ્પ સમાધિવાળાને પણ પંચવિષય ગ્રહણ કરવા તે તો સૌની પેઠે ઇન્દ્રિયો દ્વારા જ ગ્રહણ થાય છે; માટે જિતેન્દ્રિયપણું કેમ છે?” પછી બહુ રીતે કરીને મુક્તાનંદ સ્વામીએ ઉત્તર કર્યો પણ સમાધાન થયું નહીં. પછી શ્રીજીમહારાજે કહ્યું જે, “એનો ઉત્તર તો એમ છે જે, શબ્દાદિક જે પંચવિષય છે તેમાં જે દોષ રહ્યા છે તેને જાણે અને ભગવાનની જે મૂર્તિ છે તેમાં જે કલ્યાણકારી ગુણ છે તેને પણ જાણે. અને માયિક જે પંચવિષય તેને ભોગવવે કરીને જીવને નરકના કુંડની પ્રાપ્તિ થાય છે ને મહાદુઃખ ભોગવવાં પડે છે તેને પણ જાણે. અને એમ જાણે ત્યારે એને પંચવિષયનો અતિશય અભાવ આવે છે ને એને વિષે વૈરબુદ્ધિ થાય છે. પછી જે સાથે જેને વૈર થયું તેને, તેને વિષે કોઈ રીતે પ્રીતિ થાય જ નહીં. એમ સમજીને જ્યારે પંચવિષયનો મનમાંથી જેને અતિશય અભાવ થઈ જાય તે જિતેન્દ્રિય પુરુષ કહેવાય. પછી ભગવાનની શ્રવણ-કીર્તનાદિક ભક્તિએ કરીને પોતાનું જીવિતવ્ય પૂરું કરે પણ વિમુખ જીવની પેઠે પંચવિષયમાં આસક્ત થાય નહીં. એવો હોય તે જિતેન્દ્રિય કહેવાય.”
\nપછી શ્રીજીમહારાજે બીજો પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “એક ત્યાગી સંત છે તે તો કેવળ નિવૃત્તિમાર્ગવાળા છે અને તે એમ જાણે છે જે, ‘અમે આત્મા છીએ,’ પણ દેહને પોતાનું રૂપ માનતા નથી ને તેના દેહની રીતિ તો જડ ને ઉન્મત્તના જેવી હોય; અને તે પુરુષને જાતિ, વર્ણ, આશ્રમ તેનું અભિમાન હોય નહીં; ને ખાવું, પીવું, ઊઠવું, બેસવું તે સર્વે ઘેલાના જેવું હોય, પણ લોકમાં ભળતું આવે તેવું ન હોય. ને એવો જે ત્યાગી હોય તેને કોઈનો સંગ પણ રહે નહીં; જેમ વનનું મૃગલું હોય તેની પેઠે ઉન્મત્ત થકો એકલો ફરતો રહે ને એને કોઈ રીતનું બંધન પણ થાય નહીં. અને બીજા ત્યાગી સંત છે તે તો નિવૃત્તિમાર્ગવાળા છે તો પણ પ્રવૃત્તિમાર્ગમાં વર્તે છે અને જે પ્રવૃત્તિને યોગે કરીને કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, મદ, મત્સર, આશા, તૃષ્ણા ઇત્યાદિક દોષ હૃદયને વિષે પ્રવર્તે તેવી ક્રિયાને વિષે પ્રવર્તે છે, ત્યારે કોઈક જાતનો અંતરમાં વિકાર પણ થઈ આવે છે. માટે એ ત્યાગીને એ પ્રવૃત્તિમાર્ગમાં રહેવું ઘટે કે ન ઘટે? અને વળી એ પ્રવૃત્તિમાર્ગમાં રહેતાં થકાં કેવી રીતે નિર્વિકાર રહેવાય? અને તમે કહેશો જે, ‘જો પરમેશ્વરની આજ્ઞાએ કરીને એ પ્રવૃત્તિમાર્ગમાં રહે તો બંધન ન થાય.’ એ ઉપર એ આશંકા છે જે, ‘પરમેશ્વરની આજ્ઞાએ કરીને ભાંગ્ય પીએ તો શું ગાંડો ન થાય? જરૂર ગાંડો થાય.’ માટે એ ત્યાગી કેવી રીતે પ્રવૃત્તિમાર્ગમાં રહે તો બંધન ન થાય? એ પ્રશ્ન છે.” પછી નિત્યાનંદ સ્વામીએ ને શુકમુનિએ એનું સમાધાન કરવા માંડ્યું પણ યથાર્થ ઉત્તર થયો નહીં. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જે કેવળ નિવૃત્તિધર્મવાળા ત્યાગી છે ને ઉન્મત્તની પેઠે વર્તે છે તે તો કેવળ આત્મનિષ્ઠાવાળા જાણવા. અને વળી જે નિવૃત્તિધર્મવાળા ત્યાગી ભગવાનની ભક્તિએ યુક્ત છે, તેને તો પરમેશ્વરે કહ્યા એવા જે નિયમ તેને વિષે રહીને ભગવાન ને ભગવાનના ભક્ત સંબંધી જે પ્રવૃત્તિમાર્ગ તેને વિષે સાવધાન થઈને જોડાવું. અને એ જે ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તને અર્થે પ્રવૃત્તિમાર્ગમાં જોડાવું એનું નામ જ ભક્તિ છે. અને એવી પ્રવૃત્તિવાળા જે ત્યાગી છે તેની બરોબર નિવૃત્તિમાર્ગવાળો જે કેવળ આત્મનિષ્ઠ ત્યાગી તે થઈ શકતો નથી. શા માટે જે, આ તો ત્યાગી છે ને નિવૃત્તિમાર્ગવાળા છે તો પણ ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તની સેવાને અર્થે પ્રવૃત્તિમાં પ્રવર્તે છે. અને એ જે ભગવાનના ભક્ત ત્યાગી તેને તો પરમેશ્વરના નિયમમાં રહીને પ્રવૃત્તિમાર્ગને વિષે રહેવું, પણ પરમેશ્વરના નિયમથી અધિક પણ વર્તવું નહીં ને ન્યૂન પણ રહેવું નહીં; અને કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, આશા, તૃષ્ણા, સ્વાદ એ આદિક જે વિકાર તેનો ત્યાગ કરીને૫૪ ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તની સેવાને અર્થે પ્રવૃત્તિમાર્ગને વિષે વર્તવું, તો એને કોઈ જાતનું બંધન થાય નહીં. અને કેવળ આત્મનિષ્ઠાવાળો જે ત્યાગી તે કરતાં તો આ ત્યાગી અતિશય શ્રેષ્ઠ છે ને ભગવાનની કૃપાનું પાત્ર છે.”
", "gujarati_footnote": "૫૪. કામ-ક્રોધાદિ વિકારની પ્રવૃત્તિ દેહે કરીને ન થવા દેવી, એ દોષોને વિષે શત્રુભાવ રાખી તેને ટાળવા પ્રયત્ન કરવો અને દેહ-અંતઃકરણથી જુદા આત્મારૂપે માનવું.
", "hindi_title": "जितेन्द्रिय-भाव", "hindi_text": "संवत् १८८२ में पौष कृष्णा अमावास्या (६ फरवरी, १८२६) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीवरताल-स्थित श्रीलक्ष्मीनारायण देव के सामनेवाली हवेली में गद्दी-तकिया रखवाकर विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष समस्त साधुओं तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “पंच ज्ञानेन्द्रियाँ तथा पंच कर्मेन्द्रियाँ अपने-अपने विषयों को यथार्थरूप से जानती हैं। सो ज्ञानी तथा अज्ञानी दोनों अपनी-अपनी इन्द्रियों द्वारा एक समान ही व्यवहार करते हैं। परन्तु ज्ञानी की इन्द्रियाँ अज्ञानी की अपेक्षा पृथक्रूप से आचरण नहीं करतीं। ऐसी स्थिति में ज्ञानी को जितेन्द्रिय कैसे कहा जाएगा?”
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने कहा कि, “निर्विकल्प समाधि होने पर मुमुक्षु जितेन्द्रिय हो सकता है, ऐसा प्रतीत होता है।”
\nयह सुनकर श्रीजीमहाराज बोले कि, “निर्विकल्प समाधिवाले भी पंचविषयों को सब लोगों की तरह इन्द्रियों द्वारा ही ग्रहण करते हैं, ऐसी स्थिति में उसमें जितेन्द्रिय-भाव किस प्रकार संभव है?”
\nफिर मुक्तानन्द स्वामी ने कई प्रकार से इस प्रश्न का उत्तर दिया, किन्तु प्रश्न का समाधान नहीं हो पाया।
\nतब श्रीजीमहाराज ने उत्तर देते हुए कहा कि, “जो जितेन्द्रिय एवं ज्ञानी है, वह शब्दादि पंचविषयों के दोषों को पहचानता है तथा वह भगवान की मूर्ति के कल्याणकारी गुणों को भी पहचानता है। तथा मायिक पंचविषयों को भोगने से जीव को नरककुंड की प्राप्ति होती है तथा उसे महादुःख भोगने पड़ते हैं, यह परम सत्य भी उसे ज्ञात होता है। ऐसे ज्ञान से उसे पंचविषयों से अत्यंत अरुचि उत्पन्न होती है। तथा उन पंचविषयों से वैर-बुद्धि हो जाती है। और यह स्वाभाविक ही है कि जिनके साथ जिसका वैर हो गया, उनके साथ उनकी प्रीति कभी संभव नहीं होती। इस प्रकार जिसका मन पंचविषयों की तरफ से बिल्कुल उचट जाता है, तब वह जितेन्द्रिय पुरुष कहलाता है। ऐसा ज्ञानी तो भगवान की श्रवण-कीर्तनादि भक्ति में ही अपना जीवन व्यतीत कर देता है। परन्तु विमुख जीव की तरह वह पंचविषयों में आसक्त नहीं होता। ऐसी स्थिति होने पर उसे जितेन्द्रिय कहा जाता है।”२७०
\nतत्पश्चात् श्रीजीमहाराज ने दूसरा प्रश्न किया कि, “दो प्रकार के त्यागी संत हैं: निवृत्ति मार्गवाले एवं प्रवृत्ति (भक्ति) मार्गवाले। उनमें जो केवल निवृत्ति मार्गी त्यागी सन्त हैं, वे इस तरह मानते हैं कि, ‘हम तो आत्मा हैं।’ किन्तु देह को वे अपना रूप नहीं मानते, तथा उनकी दैहिक रीति भी जड़ और उन्मत्त जैसी दिखती हो; और उन्हें जाति, वर्ण, आश्रम आदि का लेश भी अभिमान न हो; और उनका खाना-पीना, उठना-बैठना आदि सभी क्रियाएँ भी उन्मत्त-सी दिखती हों, किन्तु वे सांसारिक सभ्यता के अनुसार न लगती हों। वह इतना असंगी रहते हों कि उन्हें किसी का संग भी प्रिय न लगे; जैसे वन के मृग की भाँति वह अकेला ही उन्मत्त रूप से घूमते रहे, उन्हें किसी भी प्रकार का बन्धन भी नहीं होता। और, जो दूसरे त्यागी संत हैं, वह निवृत्तिमार्गी होने पर भी प्रवृत्तिमार्ग में प्रवृत्त होता है। और, उस प्रवृत्ति के कारण काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मत्सर, आशा, तृष्णा आदि दोष हृदय में व्याप्त हो, वैसी क्रिया में भी उन्हें प्रवृत्त रहना होता है। ऐसे समय उनके अन्तःकरण में थोड़ा-सा विकार भी उत्पन्न हो जाता है। अतः ऐसे त्यागी को प्रवृत्तिमार्ग में रहना उचित है या नहीं? तथा प्रवृत्तिमार्ग में रहते हुए वह निर्विकार कैसे रह सकता है? आप कहेंगे कि, ‘यदि वह परमेश्वर की आज्ञा से प्रवृत्तिमार्ग में रहता है, तो उसे कोई बन्धन नहीं होगा।’ तो मेरा प्रश्न यह है कि परमेश्वर की आज्ञा से किसी ने भाँग पी ली, तो क्या वह नशे से पागल नहीं होगा? वह तो जरूर पागल होगा। अतः उस त्यागी को किस प्रकार से प्रवृत्तिमार्ग में रहना चाहिए, जिससे उसको बन्धन न होने पाए? यह प्रश्न है।”
\nप्रश्न सुनकर नित्यानन्द स्वामी तथा शुकमुनि इसका समाधान करने लगे, किन्तु वे इसका यथार्थ उत्तर न दे सके।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जो केवल निवृत्ति धर्मवाले त्यागी हैं तथा उन्मत्त के समान आचरण करते हैं, उन्हें तो केवल आत्मनिष्ठावाला समझना। तथा जो निवृत्ति धर्मवाले त्यागी पुरुष हैं, वे तो भगवान की भक्ति से युक्त हैं, उन्हें परमेश्वर द्वारा निर्दिष्ट नियमों का पालन करते हुए भगवान तथा भगवान के भक्त-सम्बंधी प्रवृत्तिमार्ग में सावधान होकर प्रवृत्त होना; और, उन भगवान तथा भगवान के भक्त के लिए प्रवृत्तिमार्ग में जुड़ जाना, वही भक्ति है।
\n“ऐसी प्रवृत्तिवाले त्यागी की कोटि में केवल आत्मनिष्ठ एवं निवृत्तिमार्गी त्यागी कभी नहीं आ सकता। क्योंकि ये तो त्यागी हैं एवं निवृत्ति मार्गवाले हैं, फिर भी भगवान तथा भगवान के भक्त की सेवा के लिए प्रवृत्ति में लगे हैं। ऐसे जो भगवान के भक्त त्यागी हों, उन्हें तो परमेश्वर के नियमों का पालन करते हुए प्रवृत्तिमार्ग में रहना चाहिए। किन्तु उन्हें परमेश्वर के नियमों का पालन करने में न तो अतिरेक करना है, और न इन नियमों के पालन में किसी तरह की न्यूनता ही रखनी है; और काम, क्रोध, लोभ, मोह, आशा, तृष्णा एवं स्वाद आदि विकारों का परित्याग करके भगवान तथा भगवान के भक्त की सेवा के लिए प्रवृत्तिमार्ग में वे लगे रहेंगे, तो उनको किसी भी प्रकार का बन्धन नहीं होगा। और, जो केवल आत्मनिष्ठा परक निवृत्तिमार्गी त्यागी है, उसकी अपेक्षा तो ये प्रवृत्तिमार्गी त्यागी अतिशय श्रेष्ठ हैं तथा भगवान की कृपा के पात्र हैं।”
", "hindi_footnote": "२७०. अज्ञानी तो केवल बिना कुछ समझे पंचविषयों में आकंठ डूबा रहता है, अतः उसमें तथा ज्ञानी में बड़ा अन्तर है।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/217.mp3" }, { "english_title": "Facts That Must Be Understood", "english_text": "After the evening ārti on Mahā sudi 1, Samvat 1882 [7 February 1826], Shriji Mahārāj was sitting on a cushion with a cylindrical pillow that had been placed under the dome of the mandir of Shri Lakshminārāyan in Vartāl. He was dressed entirely in white clothes. At that time, all of the paramhansas as well as devotees from various places had gathered on all four sides around Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “Seeing that you are all senior paramhansas, I shall ask you a question: Which facts are essential for a satsangi to understand? Because if someone were to ask him, or if he were to experience a doubt in his own mind, then without knowing these facts, how would he be able to find the solution?”
\nHaving asked the question, Mahārāj Himself continued, “Here, I shall answer the question Myself. Firstly, one should realize that ours is an Uddhav Sampradāy, and therefore, one should know its customs.
\n“Secondly, one should know the line of succession of our gurus. Specifically, Rāmānand Swāmi was the form of Uddhav himself, and in a dream, that same Rāmānand Swāmi was initiated into the Vaishnav fold by Rāmānujāchārya himself in Shrirangkshetra. So, Rāmānand Swāmi’s guru was Rāmānujāchārya, and I am Rāmānand Swāmi’s disciple. One should understand the succession of gurus in this manner. In addition, one should understand the tradition of the Dharmakul that I have established.
\n“Thirdly, one should know the authoritative scriptures of our sampradāy, the names of which are: 1. The Vedas, 2. The Vyās Sutras, 3. The Shrimad Bhāgwat Purān, 4. The Vishnu-sahasranām from the Mahābhārat, 5. The Bhagwad Gitā, 6. The Vidurniti, 7. The Vāsudev Māhātmya from the Vishnu-khand of the Skand Purān, and 8. The Yāgnavalkya Smruti. One should know these eight scriptures.
\n“Fourthly, one should know all of the niyams which are prescribed for all satsangis.
\n“Fifth, one should understand Shri Krishna Bhagwān, our ishtadev, and also the variety of the forms of Shri Krishna Bhagwān due to varying locations, attendants and works.
\n“In addition, the manifest and the non-manifest form of Shri Krishna Bhagwān should be understood. He is non-manifest in the sense that Shri Krishna Bhagwān resides in Akshardhām in the midst of Golok,1 which transcends the darkness of māyā. He has two arms and is as luminous as millions and millions of suns, while he himself has a dark complexion. Rādhikāji and Lakshmiji are beside him, and he is served by the attendants Nand, Sunand, Shridāmā, etc. He is the cause of the creation, sustenance and dissolution of countless millions of brahmānds. He reigns as the supreme ruler of everything. This God sometimes assumes a form with four arms; sometimes, he assumes a form with eight arms; and he may even assume a form with a thousand arms. He also assumes all of the forms of the four emanations, i.e., Vāsudev, Sankarshan, Aniruddha and Pradyumna; as well as the 24 forms, i.e., Keshav, etc. He also manifests through avatārs such as Varāh, Nrusinh, Vāman, Kapil, Hayagriv, etc., while he himself actually always possesses two arms. It is this same form that has been described in the Upanishads, the Sānkhya scriptures, the Yoga scriptures and the Panchrātra. This is how God’s form is described as being non-manifest.
\n“Furthermore, of all the āchāryas that have lived, Vyāsji is the greatest. Even Shankarāchārya cannot be said to be like Vyāsji; in fact, nor can Rāmānujāchārya, nor can Madhvācharya, nor can Nimbārk, nor can Vishnu Swāmi, nor can Vallabhāchārya. This is due to the fact that only if those āchāryas accept the authority of Vyāsji’s words will the words of those āchāryas be accepted as authoritative in the world, but not otherwise. However, Vyāsji himself does not need to rely upon anyone else to be authoritative. This is because Vyāsji is the āchārya of the Vedas and is himself an avatār of God. Therefore, we should abide by Vyāsji’s teachings only.
\n“That same Vyāsji, for the liberation of the jivas, separated the Vedas into four parts, wrote the 17 Purāns and the Mahābhārat. Still, he felt in his mind, ‘I have not been able to comprehensively explain the methods for the liberation of the jivas.’ As a result, he did not feel satisfied in his mind. So, he wrote the Shrimad Bhāgwat Purān, which is the essence of all of the Vedas, the Purāns, the Itihās scriptures, the Panchrātra, the Yoga scriptures and the Sānkhya scriptures. In that Shrimad Bhāgwat, he has described Shri Krishna Bhagwān as greater than all of the other avatārs, and that it is that same Shri Krishna Bhagwān from whom all of the other avatārs emanate.
\n“In the Guna-vibhāg chapter of the Shrimad Bhāgwat, Shri Krishna Bhagwān says to Uddhav, ‘I am nirgun, and whoever comes into my contact also becomes nirgun.’ That is why all those who came into contact with Shri Krishna Bhagwān – with whichever feeling – also became nirgun, regardless of whether it was a feeling of lust, hatred, fear, kinship, or love. Thus, Shri Krishna Bhagwān himself is nirgun. This is how Vyāsji has described Shri Krishna Bhagwān. Also, Vyāsji has established the following principle: ‘Shri Krishna Bhagwān himself is the God who assumes all of the avatārs, and all other avatārs are also his.’ If Shri Krishna Bhagwān, instead of being described as nirgun, is described as being merely the embodiment of pure sattvagun, then one has not grasped the context of the Shrimad Bhāgwat and it results in a major discrepancy. After all, the gopis did not realize Shri Krishna Bhagwān to be God; their feeling of lust for Shri Krishna Bhagwān was their method of worship of him. Still, they became nirgun. How, then, can Shri Krishna Bhagwān be described as being merely the embodiment of pure sattvagun? Therefore, Shri Krishna Bhagwān is definitely nirgun. In addition, Shri Krishna Bhagwān himself has said to Arjun:
\nJanma karma cha me divyam-evem yo vetti tattvataha |“At the time of his birth, Shri Krishna Bhagwān showed Vāsudev and Devki his form with four arms so that they would realize him to be God. He also showed Brahmā many forms with four arms; he showed Akrur the form of Shesh-shāyi; and he showed himself in the Vishwarup form to Arjun. In this manner, it is justifiable to make distinctions in the modes of worship of Shri Krishna Bhagwān due to differences in his forms. However, his true form is different. Because in Vraj, Shri Krishna Bhagwān was known as Bālmukund; he was also called Murlimanohar and Rādhākrishna; he used to take the cows and calves for grazing; he lifted Mount Govardhan; he played rās with the gopis; he came to Mathurā and killed Kansa; he pleased the Yādavs; he studied at the home of the Brāhmin Sāndipani; he associated with Kubjā; he stayed in Dwārkāpuri, where he married eight chief queens such as Rukmini, etc.; he also wedded 16,000 women; while staying in Hastināpur, he protected the Pāndavs from all of the calamities which fell upon them; he saved Draupadi from humiliation; he became Arjun’s charioteer, etc. In this manner, there were many divine incidents of Shri Krishna Bhagwān due to differences in locations. But from this, one should not make distinctions in the modes of worship of Shri Krishna Bhagwān’s two-armed form. One who does should be known as a blasphemer of the guru and the guru’s word.
\n“In fact, Shri Krishna Bhagwān has behaved in many different ways. He has eaten the leftovers of the gopas and has even played rās with the gopis. However, Shri Krishna Bhagwān’s devotees should not imitate his behavior. Rather, they should behave according to the characteristics of a sādhu and abide by the dharma of one’s caste and āshram. They should offer bhakti to him as prescribed by Shri Krishna Bhagwān in the 11th canto of the Shrimad Bhāgwat, the Bhagwad Gitā and in the Vāsudev Māhātmya. But none should behave as Shri Krishna Bhagwān behaved. One who does so is an outcast and is not My satsangi.
\n“Just as one should not imitate the behavior of our ishtadev Shri Krishna Bhagwān, similarly, as I am your spiritual master, your guru and your preceptor, you should not imitate My physical behavior. Instead, all of you should behave according to My words in the form of the respective injunctions which I have prescribed for those in My sampradāy; but none should imitate My behavior.
\n“All paramhansas and all satsangis should learn these facts which I have told you. After understanding them, all should behave accordingly. Also, when speaking with others, you should tell them to behave similarly.”
\nHaving said this, Shriji Mahārāj left for dinner. Upon hearing this discourse, all of the sādhus and satsangis understood that the non-manifest form of Shri Krishna Bhagwān whom Shriji Mahārāj spoke of is none other than this Shriji Mahārāj, son of Bhakti and Dharma, and that no one transcends Him. It is only He who is our Ishtadev, and it is only He who is our guru.
", "english_footnote": "1. The phrase ‘Akshardhām in the midst of Golok’ has become famous in the Swaminarayan Sampraday because of how it can be interpreted. The correct interpretation is that there are infinite Goloks and other abodes (not just one of each abode), and in the midst of those infinite abodes is Akshardham. Aksharbrahma Gunatitanand Swami has given an example to understand the correct interpretation in Swamini Vat 3/23.
\nO Arjun! He who thoroughly realises my birth and actions to be divine will not take another birth when he leaves his body; rather, he will attain me. - Bhagwad Gitā: 4.9
", "gujarati_title": "અવશ્યપણે વાર્તા જાણવાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૨ના મહા સુદિ ૧ પડવાને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીવરતાલ મધ્યે સંધ્યા આરતી થયા કેડે શ્રીલક્ષ્મીનારાયણના મંડપમાં ગાદીતકિયા નંખાવીને વિરાજમાન થયા હતા ને સર્વ શ્વેત વસ્ત્રનું ધારણ કર્યું હતું ને પોતાની ચારે કોરે મંડપને ઉપર તથા હેઠે પરમહંસ સર્વે તથા દેશદેશના હરિભક્ત સર્વે બેઠા હતા.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “આ તમે સર્વે મોટા મોટા પરમહંસ છો તે તમને અમે પ્રશ્ન પૂછીએ છીએ જે, સત્સંગી હોય તેને અવશ્યપણે શી શી વાર્તા જાણી જોઈએ? કેમ જે, તેને કોઈક પૂછે અથવા પોતાના મનમાં કોઈક તર્ક થઈ આવે, ત્યારે જો તે વાર્તા જાણી ન હોય તો તેનું સમાધાન કેમ થાય?” એમ પ્રશ્ન પૂછીને પછી પોતે જ બોલ્યા જે, “લ્યો, એનો ઉત્તર અમે જ કરીએ છીએ જે, એક તો આપણો ઉદ્ધવ સંપ્રદાય છે, તેની રીત જાણી જોઈએ તથા બીજી ગુરુપરંપરા જાણી જોઈએ. તે કેવી રીતે? તો ઉદ્ધવ તે રામાનંદ સ્વામીરૂપે હતા ને તે રામાનંદ સ્વામી શ્રીરંગક્ષેત્રને વિષે સ્વપ્નમાં સાક્ષાત્ રામાનુજાચાર્ય થકી વૈષ્ણવી દીક્ષાને પામ્યા. માટે રામાનંદ સ્વામીના ગુરુ તે રામાનુજાચાર્ય છે ને તે રામાનંદ સ્વામીના શિષ્ય અમે છીએ. એવી રીતે ગુરુપરંપરા જાણવી.૫૫ અને અમે અમારા ધર્મકુળનું સ્થાપન કર્યું છે તેની રીત જાણવી. અને ત્રીજાં અમારા સંપ્રદાયમાં અતિ પ્રમાણરૂપ જે શાસ્ત્ર છે તેને જાણવાં. તે શાસ્ત્રનાં નામ: વેદ ૧, વ્યાસસૂત્ર ૨, શ્રીમદ્ભાગવત પુરાણ ૩, મહાભારતને વિષે વિષ્ણુસહસ્રનામ ૪, ભગવદ્ગીતા ૫, વિદુરનીતિ ૬, સ્કંદપુરાણના વિષ્ણુખંડ માંહેલું વાસુદેવમાહાત્મ્ય ૭, અને યાજ્ઞવલ્ક્યસ્મૃતિ ૮; એ જે આઠ શાસ્ત્ર તેને જાણવાં. અને ચોથા સર્વે સત્સંગીના જે જે નિયમ છે તેને જાણવા. અને પાંચમા આપણા ઇષ્ટદેવ જે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન તેને જાણવા,૫૬ અને સ્થાનક, સેવક ને કાર્ય તેને ભેદે કરીને તે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનની મૂર્તિઓનું બહુપણું છે તેને જાણવું; અને તે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનનાં જે પરોક્ષરૂપ ને પ્રત્યક્ષરૂપ તેને જાણવાં. તેમાં પરોક્ષરૂપ તે કેવી રીતે? તો માયાના તમ થકી પર એવો જે ગોલોક તેને મધ્યે જે અક્ષરધામ૫૭ તેને વિષે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન રહ્યા છે તે દ્વિભુજ છે ને કોટિ કોટિ સૂર્ય સરખા પ્રકાશમાન છે ને શ્યામસુંદર છે, ને રાધિકાજી ને લક્ષ્મીજીએ સહિત છે ને નંદ, સુનંદ ને શ્રીદામાદિક જે પાર્ષદ તેમણે સેવ્યા છે, ને અનંત કોટિ બ્રહ્માંડની જે ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ ને પ્રલય તેના કર્તા છે ને મહારાજાધિરાજપણે વિરાજમાન છે. અને એવા જે એ ભગવાન તે ચતુર્ભુજરૂપને ધારે છે, અષ્ટભુજરૂપને ધારે છે ને સહસ્રભુજરૂપને પણ ધારે છે; ને વાસુદેવ, સંકર્ષણ, અનિરુદ્ધ ને પ્રદ્યુમ્ન એ જે ચતુર્વ્યૂહ ને કેશવાદિક જે ચોવીસ વ્યૂહ એ સર્વે રૂપને ધારે છે; તથા વરાહ, નૃસિંહ, વામન, કપિલ, હયગ્રીવ એ આદિક જે અનેક અવતાર તેને ધારે છે; ને પોતે તો સદા દ્વિભુજ છે. અને ઉપનિષદ તથા સાંખ્યશાસ્ત્ર ને યોગશાસ્ત્ર તથા પંચરાત્ર એમને વિષે એ જ સ્વરૂપનું વર્ણન કર્યું છે. એવી રીતે પરોક્ષપણે ભગવાનનું સ્વરૂપ કહ્યું.
\n“અને સર્વે જે આચાર્ય થયા છે તેમાં વ્યાસજી મોટા આચાર્ય છે ને તે વ્યાસજી જેવા તો શંકરાચાર્ય ન કહેવાય, રામાનુજાચાર્ય ન કહેવાય, મધ્વાચાર્ય ન કહેવાય, નિમ્બાર્ક ન કહેવાય, વિષ્ણુસ્વામી ન કહેવાય, વલ્લભાચાર્ય ન કહેવાય; કેમ જે, એ આચાર્ય જો વ્યાસજીના વચનને અનુસરે તો એ આચાર્યના વચનનું લોકમાં પ્રમાણ થાય, નહીં તો ન થાય. અને વ્યાસજીને તો બીજા કોઈની અપેક્ષા નથી; કેમ જે, વ્યાસજી તો વેદના આચાર્ય છે ને પોતે ભગવાન છે. માટે આપણે તો વ્યાસજીના વચનને જ અનુસરવું. અને તે જે વ્યાસજી તેણે જીવના કલ્યાણને અર્થે વેદનો૫૮ વિભાગ કર્યો ને સત્તર પુરાણ કર્યાં ને મહાભારત કર્યું, તો પણ તે વ્યાસજીના મનમાં એમ થયું જે, ‘જીવના કલ્યાણનો ઉપાય જેમ છે તેમ યથાર્થ ન કહેવાયો.’ ને તેણે કરીને પોતાના મનમાં સંતોષ ન થયો. તે પછી સમગ્ર વેદ, પુરાણ, ઇતિહાસ, પંચરાત્ર, યોગશાસ્ત્ર, સાંખ્યશાસ્ત્ર તેનું સાર એવું જે શ્રીમદ્ભાગવત પુરાણ તેને વ્યાસજી કરતા હવા. તે ભાગવતને વિષે સર્વ અવતાર કરતાં શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનને જ અધિકપણે કહ્યા છે ને સર્વ અવતારના ધરનારા જે છે તે જ સ્વયં શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન છે. અને એ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને ઉદ્ધવ પ્રત્યે ગુણવિભાગના અધ્યાયમાં૫૯ કહ્યું છે જે, ‘હું નિર્ગુણ છું ને મારા સંબંધને જે પામે છે તે પણ નિર્ગુણ થાય છે.’ માટે કામભાવ, દ્વેષભાવ, ભયભાવ, સંબંધભાવ, સ્નેહભાવ - એમાંથી જે જે ભાવે કરીને એ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનને જે જીવ આશર્યા તે નિર્ગુણ થઈ ગયા. માટે એ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન તે નિર્ગુણ છે. એવી રીતે વ્યાસજીએ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનને કહ્યા છે. અને તે વ્યાસજીએ એમ સિદ્ધાંત કર્યો છે જે, ‘સર્વ અવતારના ધરતલ જે પરમેશ્વર તે જ સ્વયં શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન છે ને બીજા જે અવતાર તે એના છે.’૬૦ અને જો એ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનને નિર્ગુણ નહીં કહે ને શુદ્ધ સત્ત્વાત્મક કહેશે, તો તેને ભાગવતના પૂર્વાપર સંબંધની ખબર જ નથી ને તેને વિષે મોટો બાધ આવશે. કેમ જે, ગોપીઓએ શ્રીકૃષ્ણને ભગવાન ન જાણ્યા ને કામભાવે કરીને એ જ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનને ભજ્યા, તેણે કરીને તે ગોપીઓ નિર્ગુણ થઈ ગઈ; ત્યારે તે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનને શુદ્ધ સત્ત્વાત્મક કેમ કહેવાય? માટે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન તો નિર્ગુણ જ છે. તથા શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને પોતે અર્જુન પ્રત્યે કહ્યું છે જે,
\n‘જન્મ કર્મ ચ મે દિવ્યમેવં યો વેત્તિ તત્ત્વતઃ।“અને એ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને પોતાના જન્મ-સમયમાં વસુદેવ-દેવકીને પરમેશ્વરપણાની પ્રતીતિને અર્થે જે ચતુર્ભુજરૂપ દેખાડ્યું તથા બ્રહ્માને જે અનેક ચતુર્ભુજરૂપ દેખાડ્યાં તથા અક્રૂરને જે શેષશાયીરૂપ દેખાડ્યું તથા અજુર્નને વિશ્વરૂપ દેખાડ્યું,૬૨ ઇત્યાદિક રૂપને ભેદે કરીને જે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનની ઉપાસનાના ભેદ કહેવા તે તો યોગ્ય છે. પણ એ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન વ્રજને વિષે બાળમુકુંદ કહેવાયા, મુરલીમનોહર કહેવાયા, રાધાકૃષ્ણ કહેવાયા તથા વાછડાં ચાર્યાં, ગાયો ચારી, ગોવર્ધન પર્વત ધાર્યો, ગોપીઓ સાથે રાસક્રીડા કરી તથા મથુરાપુરીમાં આવીને કંસને માર્યો, યાદવને સુખિયા કર્યા તથા સાંદીપનિ બ્રાહ્મણને ઘેર વિદ્યા ભણ્યા તથા કુબ્જા સંગાથે વિહાર કર્યો તથા દ્વારકાપુરીમાં વસ્યા ને રુક્મિણી આદિક અષ્ટ પટરાણીઓને પરણ્યા તથા સોળ હજાર સ્ત્રીઓને પરણ્યા તથા હસ્તિનાપુરમાં રહ્યા ને પાંડવની સર્વ કષ્ટ થકી રક્ષા કરી ને દ્રૌપદીની લાજ રાખી ને અર્જુનના સારથિ થયા ઇત્યાદિક સ્થાનકને ભેદે કરીને જે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનની અનેક લીલા છે; તેણે કરીને એ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનના દ્વિભુજ સ્વરૂપને વિષે ઉપાસનાના ભેદ ન કરવા, અને જે કરશે તે વચનદ્રોહી, ગુરુદ્રોહી છે. અને એ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનનાં આચરણ જે, ગોવાળિયાનું ઉચ્છિષ્ટ ખાધું તથા રાસરમણ કર્યું ઇત્યાદિક અનેક પ્રકારનાં છે, તે આચરણ પ્રમાણે તે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનના ભક્તને આચરણ ન કરવું. અને એ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને એકાદશ સ્કંધમાં તથા ભગવદ્ગીતામાં તથા વાસુદેવમાહાત્મ્યમાં જેમ સાધુનાં લક્ષણ૬૩ કહ્યાં છે તથા વર્ણાશ્રમના ધર્મ કહ્યા છે તથા પોતાની ભક્તિ કર્યાનું કહ્યું છે તે પ્રમાણે વર્તવું, પણ એ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનના આચરણ પ્રમાણે આચરણ ન કરવું. અને જે કરશે તે વિમુખ છે, અમારો સત્સંગી નથી. અને આપણા ઇષ્ટદેવ એવા જે એ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન તેનાં આચરણ પ્રમાણે જેમ ન કરવું, તેમ જ તમારો સર્વેનો આચાર્ય ને ગુરુ ને ઉપદેષ્ટા૬૪ એવો જે હું, તે મારા દેહનાં જે આચરણ તે પ્રમાણે પણ તમારે ન કરવું. અને અમારા સંપ્રદાયને વિષે જેમ જેના ધર્મ કહ્યા છે, તે જે અમારાં વચન તે પ્રમાણે તમારે સર્વેને રહેવું પણ અમારાં આચરણ પ્રમાણે ન રહેવું. આ જે અમે વાર્તા કરી તેને સર્વ પરમહંસ તથા સર્વ સત્સંગી શીખી લેજ્યો ને એ પ્રમાણે સમજીને એમ જ વર્તજો ને બીજા આગળ પણ એમ જ વાર્તા કરજો.” એમ કહીને શ્રીજીમહારાજ ભોજન કરવા પધાર્યા. એવી રીતની વાર્તાને સાંભળીને સર્વે સાધુ ને સત્સંગી તે એમ સમજતા હવા જે, ‘એ પરોક્ષ જે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન કહ્યા તે જ આ ભક્તિ-ધર્મના પુત્ર શ્રીજીમહારાજ છે પણ એ થકી પર કોઈ નથી અને એ જ આપણા ઇષ્ટદેવ છે ને ગુરુ પણ એ જ છે.’
", "gujarati_footnote": "૫૫. ગુરુપરંપરાને જ સંપ્રદાય કહે છે. “આમ્નાયઃ સમ્પ્રદાયઃ સ્યાત્, પારમ્પર્યં ગુરુક્રમઃ” એમ હલાયુધ કોષ (૪૦૨)માં પણ કહ્યું છે.
\n૫૬. શ્રીજીમહારાજ સ્વયં રામકૃષ્ણાદિક અવતારોના કારણ છે, તેવું તેમણે જ વચનામૃત ગ. મ. ૧૩માં જણાવ્યું છે; પરંતુ તેમણે મનુષ્યશરીર ધારણ કર્યું હોવાથી અન્ય મુમુક્ષુઓના હિતને અર્થે ઉપાસક તરીકે પોતાને ઓળખાવી શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનને ઇષ્ટદેવ તરીકે જણાવે છે.
\n૫૭. ‘ગોલોક તેને મધ્યે જે અક્ષરધામ’ આ વાક્ય સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયમાં વિશેષ પ્રસિદ્ધિ પામ્યું છે. જેનો મુખ્ય અર્થ એ છે કે ગોલોકાદિક અનંત ધામોની વચ્ચે પૂર્ણ પુરુષોત્તમ નારાયણનું સર્વોપરી અક્ષરધામ રહેલું છે. જેનું વર્ણન વિવિધ દૃષ્ટાંતો દ્વારા વચનામૃત ગ. પ્ર. ૬૩માં તથા સ્વામીની વાત (૩/૨૩)માં વિસ્તારપૂર્વક કરવામાં આવ્યું છે.
\nઆ વાક્યનો બીજો અર્થ એ છે કે ગોલોકધામને વિષે સોળ દ્વાર ઓળંગીને બરાબર વચ્ચે તેજોમય મહાચોક છે જેને અક્ષરધામ કહે છે, જેનું વર્ણન વાસુદેવમાહાત્મ્યમાં ૧૭મા અધ્યાયમાં ૧-૨ શ્લોકમાં કર્યું છે. સ્વામીની વાત (૫/૨૮૮)માં પણ ગોલોક મધ્યે રહેલા આ અક્ષરધામનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. અહીં આ વચનામૃતમાં પણ તે અક્ષરધામનું વર્ણન કર્યું છે, પરંતુ પ્રથમ અર્થમાં દર્શાવેલ પુરુષોત્તમ નારાયણના સર્વોપરી અક્ષરધામનું વર્ણન અહીં નથી તેમ જાણવું.
\n૫૮. ઋગ્વેદ, સામવેદ, યજુર્વેદ અને અથર્વવેદ.
\n૫૯. ભાગવત: ૧૧/૨૫/૩૪-૩૬.
\n૬૦. ભાગવત: ૧/૩/૨૬-૨૮.
\n૬૧. અર્થ: હે અર્જુન! પૂર્વોક્ત પ્રકારે જે પુરુષ મારાં જન્મ, કર્મ યથાર્થપણે દિવ્ય જાણે છે તે પુરુષ દેહનો ત્યાગ કરીને ફરીથી જન્મને પામતો નથી પરંતુ મને જ પામે છે. (ગીતા: ૪/૯).
\n૬૨. શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને બ્રહ્માજીને ચતુર્ભુજરૂપ દેખાડ્યું તેનો સંદર્ભ ભાગવત: ૧૦/૧૩/૪૬-૫૫ છે. તે સિવાયનાં શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનનાં ચતુર્ભુજરૂપ તથા વિશ્વરૂપના પ્રસંગોના સંદર્ભ ક્રમાંકો વચનામૃત લો. ૧૮ની ટીપની(૧૦૩, ૧૦૪, ૧૦૬)માં છે.
\n૬૩. ભાગવત: ૧૧/૧૧/૨૯-૩૧; ગીતા: ૨/૫૫-૭૨ તથા ૧૪/૨૪-૨૫; વાસુદેવમાહાત્મ્ય: ૨૦-૨૩.
\n૬૪. આ સ્થળે ‘ને તમારો સર્વેનો ભગવાન’ આટલા શબ્દો શ્રીજીમહારાજ અધિક બોલ્યા હતા તેમ ગુણાતીત ગુરુપરંપરા દ્વારા જાણવા મળે છે.
", "hindi_title": "सम्प्रदाय की रीति", "hindi_text": "संवत् १८८२ में माघ शुक्ला प्रतिपदा (७ फरवरी, १८२६) को श्रीजीमहाराज श्रीवरताल में सन्ध्याकालीन आरती होने के पश्चात् श्रीलक्ष्मीनारायण के मंडप में गद्दी-तकिया रखवाकर विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके चारों ओर मंडप के ऊपर-नीचे सभी परमहंस तथा देश-देशान्तर के हरिभक्त बैठे हुए थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “आप सब बड़े-बड़े परमहंसों से हम प्रश्न पूछते हैं कि, सत्संगीजन को कौन-कौन-सी वार्ता आवश्यकरूप से जाननी चाहिए, क्योंकि उससे यदि कोई पूछ बैठे अथवा अपने मन में कोई तर्क उपस्थित हो जाए, तो उस वार्ता के न जानने पर उसका समाधान कैसे हो सकेगा?”
\nऐसा प्रश्न पूछने के पश्चात् वे स्वयमेव बोले कि, “इस प्रश्न का उत्तर हम ही देते हैं। पहली बात तो यह है कि हमें अपने उद्धव सम्प्रदाय की रीति जान लेनी चाहिए और दूसरी बात यह है कि हमें अपनी गुरुपरम्परा का ज्ञान भी होना चाहिए। श्रीरंगक्षेत्र में (हमारे गुरु) रामानन्द स्वामी ने स्वप्न में साक्षात् रामानुजाचार्य से वैष्णवी दीक्षा प्राप्त की थी। इसलिए रामानन्द स्वामी के गुरु रामानुजाचार्य हैं। उन रामानन्द स्वामी के शिष्य हम हैं। ऐसी गुरुपरम्परा जाननी चाहिए। और, हमने अपने धर्मकुल की स्थापना की है, उसकी रीति जाननी चाहिए। तीसरी बात यह है कि हमारे सम्प्रदाय में अति प्रमाणरूप जो शास्त्र हैं, उनको जानना चाहिए। उन शास्त्रों के नाम हैं: (१) वेद, (२) व्याससूत्र, (३) श्रीमद्भागवतपुराण, (४) महाभारत का विष्णुसहस्रनाम, (५) भगवद्गीता, (६) विदुरनीति, (७) स्कन्दपुराण के विष्णुखंड का वासुदेवमाहात्म्य तथा (८) याज्ञवल्क्यस्मृति। इन आठों शास्त्रों का ज्ञान होना चाहिए। चौथी बात यह है कि समस्त सत्संगीजनों के लिए जो नियम निर्धारित किए गए हैं, उन्हें जान लेना चाहिए।
\n“पाँचवीं बात यह है कि अपने इष्टदेव श्रीकृष्ण भगवान को जानना चाहिए।२७१ तथा स्थान, सेवक एवं कार्यभेद से श्रीकृष्ण भगवान की मूर्तियों की जो विविधता है, उसको भी समझना चाहिए। श्रीकृष्ण भगवान के परोक्षरूप तथा प्रत्यक्षरूप को जानना चाहिए। उनमें परोक्षरूप किस प्रकार का है, तो माया के तम से परे जो गोलोक है, उसके मध्यभाग में स्थित अक्षरधाम में श्रीकृष्ण भगवान रहते हैं।२७२ वे द्विभुज हैं, तथा कोटि-कोटि सूर्यों के समान प्रकाशमान हैं, श्यामसुन्दर हैं। राधिकाजी, एवं लक्ष्मीजी के सहित हैं। नन्द, सुनन्द तथा श्रीदामादि पार्षदों द्वारा उनकी सेवा की जा रही है तथा वे भगवान अनन्तकोटि ब्रह्मांडों की उत्पत्ति, स्थिति तथा प्रलय के कर्ता हैं और महाराजाधिराज भाव से विराजमान हैं। ऐसे जो ये भगवान हैं, वे चतुर्भुजरूप, अष्टभुजरूप तथा सहस्रभुजरूप को भी धारण करते हैं। वे वासुदेव, संकर्षण, अनिरुद्ध एवं प्रद्युम्न नामक चतुर्व्यूहों तथा केशवादि चौबीस व्यूहों के रूपों और वराह, नृसिंह, वामन, कपिल, हयग्रीव आदि अनेक अवतारों को धारण करते हैं। फिर भी वे स्वयं सदैव द्विभुज ही रहते हैं। उपनिषदों, सांख्यशास्त्र, योगशास्त्र तथा पंचरात्र में उनके इसी स्वरूप का वर्णन किया गया है। इस प्रकार, परोक्षरूप से भगवान का स्वरूप बताया गया है।
\n“जो सभी आचार्य हुए हैं, उनमें व्यासजी सबसे बड़े आचार्य हैं। उन व्यासजी के समान शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, निम्बार्क, विष्णुस्वामी तथा वल्लभाचार्य को नहीं कहा जाता। क्योंकि ये आचार्य जब व्यासजी के वचनों का अनुसरण करते हैं, तभी लोक में इनके वचनों को प्रमाणित माना जाता है, अन्यथा वे (प्रमाणित) नहीं कहे जाते। और, व्यासजी को किसी अन्य के वचनों की अपेक्षा नहीं है, क्योंकि व्यासजी वेदों के आचार्य तथा स्वयं भगवान हैं। इसीलिए, हमें व्यासजी के वचनों का अनुसरण करना चाहिए। उन व्यासजी ने जीवों के कल्याण के लिए वेद के विभाग किए, सत्रह पुराणों तथा महाभारत की रचना की, फिर भी, व्यासजी के मन में लगा कि, ‘जीवों के कल्याण का यथार्थरूप से उपाय तो नहीं बता सका।’ इस प्रकार उनको सन्तोष नहीं हुआ। अन्त में उन्होंने समग्र वेद, पुराण, इतिहास, पंचरात्र, योगशास्त्र, सांख्यशास्त्र आदि के सारांशरूप श्रीमद्भागवत पुराण की रचना की।
\n“उस भागवत में समस्त अवतारों की अपेक्षा श्रीकृष्ण भगवान की ही अधिकाधिक महिमा कही गई है, क्योंकि समस्त अवतारों को धारण करनेवाले स्वयं श्रीकृष्ण भगवान ही हैं। उन श्रीकृष्ण भगवान ने उद्धव के प्रति गुण विभाग के अध्याय में कहा है कि, ‘मैं निर्गुण हूँ तथा जो भक्तजन मेरे सम्बंध को प्राप्त करते हैं, वे भी निर्गुण हो जाते हैं।’ इसलिए कामभाव, द्वेषभाव, भयभाव, सम्बंधभाव तथा स्नेहभाव में से जिस-जिस भाव द्वारा जिन जीवों ने उन श्रीकृष्ण भगवान का आश्रय ग्रहण किया, वे निर्गुण हो गए। इसलिए, वे श्रीकृष्ण भगवान निर्गुण हैं। इस प्रकार व्यासजी ने श्रीकृष्ण भगवान के निर्गुणभाव का वर्णन किया है तथा उन्होंने यह सिद्धान्त प्रतिपादित किया है कि, ‘समस्त अवतारों को धारण करनेवाले परमेश्वर स्वयं श्रीकृष्ण भगवान ही हैं तथा जो अन्य अवतार हैं, वे उन्हीं के हैं।’ यदि कोई उन श्रीकृष्ण भगवान को निर्गुण न कहकर शुद्ध सत्त्वात्मक कहेगा, तो यही कहना पड़ेगा कि उसको भगवान के पूर्वापर सम्बंध का ज्ञान ही नहीं है। अतः उसे बड़ा विक्षेप का सामना करना पड़ेगा। क्योंकि गोपियों ने श्रीकृष्ण को भगवान समझकर नहीं, किन्तु कामभाव से श्रीकृष्ण भगवान का भजन किया। फिर भी गोपियाँ निर्गुण हो गईं। तब श्रीकृष्ण भगवान को शुद्ध सत्त्वात्मक कैसे कहा जा सकता है? वे तो निर्गुण ही हैं। श्रीकृष्ण भगवान ने अर्जुन से कहा है:
\n‘जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः।“उन श्रीकृष्ण भगवान ने अपने जन्म के समय वसुदेव-देवकी को अपने परमेश्वर भाव की प्रतीति कराने के लिए चतुर्भुजस्वरूप दिखाया, ब्रह्मा को अनेक चतुर्भुजस्वरूप दिखाए, अक्रूर को शेषशायीरूप तथा अर्जुन को विश्वस्वरूप दिखलाया। इन रूपों के भेद से श्रीकृष्ण भगवान की उपासना के भेदों को बताना ठीक है। परन्तु वे व्रज में ‘बालमुकुन्द’ कहलाये, ‘मुरलीमनोहर’ तथा ‘राधा-कृष्ण’ कहलाए, तथा बछड़े चराए, गायें चराई, गोवर्धन पर्वत को धारण किया, गोपियों के साथ रासलीला की, मथुरापुरी में जाकर कंसवध किया, यादवों को सुख प्रदान किया, सांदीपिनी ब्राह्मण के घर विद्या पढ़ी, कुब्जा के साथ विहार किया, द्वारिकापुरी में निवास किया, और विवाह करके रुक्मिणी आदि आठ पटरानियाँ कीं, तथा सोलह सहस्र स्त्रियों से विवाह किया, फिर हस्तिनापुर में निवास किया, पांडवों की सभी कष्टों से रक्षा की, द्रौपदी की लाज रखी और अर्जुन के सारथी भी बने इत्यादि श्रीकृष्ण भगवान की जो भिन्न-भिन्न अनेक लीलाएँ हुई हैं, इत्यादिक लीलाओं के आधार पर भी श्रीकृष्ण भगवान के द्विभुज स्वरूप में उपासना का भेद नहीं समझना। यदि कोई ऐसी लीलाओं को देखकर उपासना-भेद करेगा, तो वह वचनद्रोही तथा गुरुद्रोही है।
\n“श्रीकृष्ण भगवान ने ग्वालों का उच्छिष्ट खाया एवं रासलीला की आदि अनेक प्रकार के आचरण किए हैं, तदनुसार भगवान के भक्तों को आचरण नहीं करना चाहिए। भक्तों को तो श्रीकृष्ण भगवान ने श्रीमद्भागवत के एकादश स्कन्ध, भगवद्गीता तथा वासुदेवमाहात्म्य में साधु के जैसे लक्षण कहे हैं, तथा वर्णाश्रम धर्म बताया है एवं अपनी भक्ति करने की जो रीति बताई है उसीके अनुसार आचरण करना। परन्तु श्रीकृष्ण भगवान के आचरणानुसार आचरण नहीं करना। यदि कोई उस प्रकार आचरण करेगा तो वह विमुख है। वह तो हमारा सत्संगी ही नहीं! जिस प्रकार अपने इष्टदेव श्रीकृष्ण भगवान के आचरणों के अनुसार आचरण नहीं करना है, वैसे ही आप सबका आचार्य, गुरु तथा उपदेष्टा जो मैं हूँ,२७४ आप लोगों को मेरे दैहिक आचरण के अनुसार भी आचरण नहीं करना।
\n“हमारे सम्प्रदाय में जिस प्रकार जिसके धर्म बताए गए हैं, उनका हमारे वचनानुसार आप सबको पालन करना चाहिए, परन्तु हमारे आचरण का अनुकरण नहीं करना। यह जो वार्ता हमने कही है, उसे सभी परमहंस तथा सत्संगी सीख लें तथा तदनुसार समझकर वैसा ही आचरण करें। अन्य सभी को भी वैसी ही वार्ता करनी चाहिए।”
\nऐसा कहकर श्रीजीमहाराज भोजन के लिए पधारे। आज की वार्ता को सुनकर सभी साधु तथा सत्संगीजन समझें कि परोक्षरूप में जिन्हें श्रीकृष्ण भगवान कहा गया है, वे ही ये भक्ति-धर्म के पुत्र श्रीजीमहाराज हैं, परन्तु उनसे परे कोई नहीं है और वे ही हमारे इष्टदेव हैं तथा गुरु भी वही हैं।
", "hindi_footnote": "२७१. श्रीहरि स्वयं रामकृष्णादिक अवतारों के कारण अवतारी हैं, ऐसी स्पष्टता उन्होंने स्वयं वचनामृत गढ़डा मध्य ९, गढ़दा मध्य १३ आदि में की है। किन्तु मनुष्य शरीर धारी होने के कारण अन्य मुमुक्षुओं के हित के लिए वे स्वयं को श्रीकृष्ण के उपासक दिखाकर उनको अपने इष्टदेव कहते हैं।
\n२७२. इस वचनामृत में गोलोक के बीच अक्षरधाम का उल्लेख किया है, किन्तु इसका वर्णन वासुदेवमाहात्म्य (१७-१/२) तथा स्वामी की बातें (५-२८८) में किया गया है। उसके अनुसार गोलोकादिक अनंत धामों के बीच परब्रह्म पुरुषोत्तम नारायण का अक्षरधाम सर्वोच्च है। परंतु यहाँ किया गया गोलोकधाम का उल्लेख पुरुषोत्तम नारायण के सर्वोपरि अक्षरधाम का नहीं है, ऐसा समझना।
\n२७३. अर्थ: “हे अर्जुन! पूर्वोक्त प्रकार से जो पुरुष मेरे जन्म-कर्म को यथार्थरूप से दिव्य जानता है, वह पुरुष देहत्याग करने के पश्चात् फिर से जन्म नहीं लेता, बल्कि मुझको ही प्राप्त कर लेता है।” (गीता: ४/९)
\n२७४. यहाँ ‘आप सभी का भगवान जो मैं’ ये शब्द भी श्रीहरि ने कहे थे, ऐसा गुरुपरंपरा के द्वारा ज्ञात होता है।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/218.mp3" }, { "english_title": "Becoming a Devotee of God; Indiscretion", "english_text": "On the evening of Mahā sudi 2, Samvat 1882 [9 February 1826], Shriji Mahārāj was sitting on a cushion with a cylindrical pillow that had been placed in the eastern roopchoki of the mandir of Shri Lakshminārāyan in Vartāl. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen, after the evening ārti had finished, Shriji Mahārāj said, “Please listen, I wish to speak to all of you about God. Whenever a jiva attains a human body in Bharat-khand, God’s avatārs or God’s sādhus will certainly also be present on earth at that time. If that jiva can recognize them, then he becomes a devotee of God.
\n“Once he has become a devotee of God, it would be improper for him to bear affection for anything except God. This is because, compared to the bliss of the abode of God, the pleasures of worldly vishays are like excreta. Only worms that live in excreta feel that there is profound bliss in excreta - a human would realize excreta to be nothing but utter misery. Thus, one who has recognized God becomes an attendant of God. Thereafter, he should not cease to be an attendant of God by desiring to enjoy the pleasures of worldly vishays like worms in excreta.
\n“Also, whatever a devotee of God wishes for comes true. Therefore, it is his great indiscretion when he, out of ignorance, desires any object other than God. That is why a devotee of God should consider the pleasures and delights of the 14 realms to be like the excreta of a crow. He should bear strong affection - by thought, word and deed - only towards God and God’s Bhakta. He should believe, ‘If, perhaps, a devotee of God has some desires remaining in him other than those of God, he will still attain the status of Indra or will attain Brahmalok,1 but unlike worldly people, he will certainly not pass through the cycle of births and deaths or go to narak. If that is so, then how can one describe the greatness of God and the bliss enjoyed by a true devotee of God?’ Therefore, a devotee of God should maintain deep affection only for God.”
", "english_footnote": "1. Here, ‘Brahmalok’ refers to the realm of the ishwar Brahmā.
", "gujarati_title": "ભક્ત થાવાનું, અવિવેકનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૨ના મહા સુદિ ૨ બીજને દિવસ શ્રીજીમહારાજ સાંજને સમે શ્રીવરતાલ મધ્યે શ્રીલક્ષ્મીનારાયણના મંદિરમાં ઉગમણી કોરની રૂપચોકી ઉપર ગાદીતકિયા નંખાવીને વિરાજમાન હતા ને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી ઠાકોરજીની સંધ્યા આરતી થઈ રહી ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “સાંભળો, ભગવાનની વાર્તા કરીએ છીએ જે, આ જીવને જ્યારે ભરતખંડને વિષે મનુષ્ય દેહ આવે છે ત્યારે ભગવાનના અવતાર કાં ભગવાનના સાધુ૬૫ એ જરૂર પૃથ્વી ઉપર વિચરતા હોય; તેની જો એ જીવને ઓળખાણ થાય તો એ જીવ ભગવાનનો ભક્ત થાય છે. પછી એ ભગવાનનો ભક્ત થયો તેને ભગવાન વિના બીજા કોઈ પદાર્થને વિષે પ્રીતિ રાખવી ઘટે નહીં. શા માટે જે, ભગવાનના ધામનું જે સુખ છે તેની આગળ માયિક પંચવિષયનું સુખ છે તે તો નરક જેવું છે. અને જે નરકના કીડા છે તે તો નરકને વિષે પરમ સુખ માને છે, પણ જે મનુષ્ય હોય તે તો તે નરકને પરમ દુઃખદાયી જાણે છે. તેમ જેને ભગવાનની ઓળખાણ થઈ તે તો ભગવાનનો પાર્ષદ થયો ને તેને ભગવાનના પાર્ષદ મટીને વિષ્ટાના કીડાની પેઠે માયિક પંચવિષયના સુખને ઇચ્છવું નહીં. અને જે ભગવાનનો ભક્ત હોય તે તો જે જે મનોરથને કરે તે સર્વે સત્ય થાય છે. માટે ભગવાન વિના બીજા પદાર્થને અણસમજણે કરીને જે ઇચ્છે છે એ જ એને મોટો અવિવેક છે. તે સારુ જે ભગવાનનો ભક્ત હોય તેને તો ચૌદ લોકનાં જે ભોગસુખ છે તેને કાકવિષ્ટા તુલ્ય જાણ્યાં જોઈએ અને મન-કર્મ-વચને કરીને ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તને વિષે જ દૃઢ પ્રીતિ કરી જોઈએ. અને એમ સમજ્યું જોઈએ જે, ‘જે ભગવાનનો ભક્ત હોય ને તેને જો કદાચિત્ ભગવાન વિના બીજી વાસના રહી ગઈ હોય, તો તે પણ ઇન્દ્રપદવીને પામે કાં બ્રહ્મલોકને પામે, પણ પ્રાકૃત જીવની પેઠે નરક-ચોરાસીમાં તો જાય જ નહીં; ત્યારે જે યથાર્થ ભગવાનનો ભક્ત હોય તેનો જે મહિમા ને તેનું જે સુખ તે તો વર્ણવ્યામાં જ કેમ આવે?’ માટે ભગવાનનો ભક્ત હોય તેને તો ભગવાનમાં જ દૃઢ પ્રીતિ રાખવી.”
", "gujarati_footnote": "૬૫. અક્ષરબ્રહ્મ. ભગવાન સ્વામિનારાયણે અહીં પોતાનું પ્રાગટ્ય અક્ષરબ્રહ્મરૂપ પરમ એકાંતિક ભગવાનના અખંડ સંબંધવાળા સાધુ - સત્પુરુષરૂપે કહ્યું છે.
", "hindi_title": "भक्त की व्याख्या और अविवेक", "hindi_text": "संवत् १८८२ में माघ शुक्ला द्वितीया (९ फरवरी, १८२६) को श्रीजीमहाराज सायंकाल को श्रीवरताल-स्थित श्रीलक्ष्मीनारायण के मन्दिर में पूर्व की ओर रूपचौकी पर गद्दी-तकिया रखवाकर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष मुनियों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nजब ठाकुरजी की सन्ध्याकालीन आरती हो चुकी तब श्रीजीमहाराज बोले कि, “सुनिये, भगवान की वार्ता करते हैं। इस जीव को जब भरतखंड में मनुष्यदेह मिलती है तब भगवान के अवतार या भगवान के साधु निश्चित रूप से पृथ्वी पर विचरण करते रहते हैं। यदि जीव को उनकी पहचान हो जाए, तो वह जीव भगवान का भक्त हो जाता है। जब वह भगवान का भक्त हो चुका, उसको अन्य किसी भी पदार्थ में प्रीति रखना उचित नहीं है। क्योंकि, भगवान के धाम के सुख के आगे मायिक पंचविषयों का सुख तो नरक तुल्य है। नरक के कीड़े तो नरक को परम सुखदायी समझते हैं। परन्तु जो मनुष्य हैं, वे नरक को परम दुःखदायी समझते हैं। वैसे ही जिसको भगवान की पहचान हो गई, वह भगवान का पार्षद हो गया! उसे भगवान के पार्षद पद से हटकर गंदे कीड़े की तरह मायिक पंचविषयों के सुख की इच्छा नहीं करनी चाहिए।
\n“जो पुरुष भगवान का भक्त होता है, वह जो-जो मनोरथ करता है, वह सब सत्य हो जाते हैं। अतः जो पुरुष भगवान को छोड़कर अज्ञानवश (आसक्तिवश) अन्य पदार्थों की इच्छा करता है, वही उसका घोर अविवेक होता है। इसलिए, भगवान के भक्त को चौदह लोकों के भोगसुखों को काकविष्टा तुल्य समझना चाहिए तथा मन, कर्म और वचन द्वारा भगवान एवं भगवान के भक्तों में ही दृढ़ प्रीति करनी चाहिए और यह समझना चाहिए कि, ‘भगवान के भक्त को कदाचित् भगवान के सिवा कोई अन्य वासना रह गई, तो वह भी अन्ततः इन्द्रपदवी या ब्रह्मलोक को प्राप्त करेगा, परन्तु प्राकृत जीव की तरह चौरासी लाख योनियों में उसे भटकना नहीं पड़ेगा! तब भगवान का जो यथार्थ भक्त होता है, उसकी महिमा तथा उसके आनन्द का वर्णन ही कैसे किया जा सकता है!’ इसलिए, भगवान का भक्त हो, उसे भगवान में ही दृढ़ प्रीति रखनी चाहिए।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/219.mp3" }, { "english_title": "King Janak’s Understanding", "english_text": "On Mahā sudi 3, Samvat 1882 [10 February 1826], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a cushion with a cylindrical pillow that had been placed on a square platform under the neem tree in the darbār of the mandir of Shri Lakshminārāyan in Vartāl. He was dressed entirely in white clothes. Garlands of chameli flowers had also been placed around His neck. In addition to this, a red umbrella made from fine, silken cloth had been placed over His head. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj asked the paramhansas a question: “Lust evolves from rajogun, and anger and avarice evolve from tamogun. So, which one spiritual endeavor totally uproots the seeds of lust, etc.?”
\nShuk Muni replied, “The seeds of lust and other such vices are burnt from one’s heart only when one attains nirvikalp samādhi and when one realizes the ātmā.”
\nHearing this, Shriji Mahārāj raised a doubt, “Did not Shiv, Brahmā, Shrungi Rishi, Parāshar and Nārad have nirvikalp samādhi? All were overcome by lust. However, despite their attainment of nirvikalp samādhi, when the vruttis of their indriyas reverted outwards, they were overcome by lust, anger, etc. For this reason, what you have said cannot be the answer to the question. In fact, just as an enlightened person remains undisturbed in nirvikalp samādhi, an unenlightened person also remains undisturbed in deep sleep. When the vruttis of the indriyas revert outwards, both are disturbed by lust, anger, etc. Thus, there does not seem to be any distinction between the enlightened and the unenlightened. Now, other paramhansas may try to answer the question.”
\nThereafter, Gopālānand Swāmi, Devānand Swāmi, Nityānand Swāmi and Muktānand Swāmi collectively attempted to answer the question according to their understanding, but they could not give a satisfactory solution to Shriji Mahārāj’s question.
\nThen Shriji Mahārāj said, “Janak the Videhi followed the path of pravrutti, and yet he was undisturbed. For example, when a female sannyāsi named Sulbhā came into Janak’s court, King Janak told Sulbhā, ‘Though you are trying to seduce my mind, by the grace of my guru Panchshikh Rishi, I have mastered the doctrines of both Sānkhya and Yoga. So, even if half of my body is anointed with sandalwood paste and the other half is slashed with a sword, both would be the same to me. Even if my Mithilāpuri were to burn down, still nothing of mine would be burned. Thus, even though I have adopted the path of pravrutti, I am still unaffected and undisturbed.’ This is what King Janak said to Sulbhā. Also, King Janak was said to be the guru of even Shukji.
\n“Therefore, the answer to the question is as follows: One’s indriyas may be directed outwards and one may be on the path of pravrutti, but if in one’s heart one has a firm understanding like that of King Janak, then one will in no way become disturbed by lust, anger, etc.
\n“After a person has thoroughly known that which needs to be known - that this is true and this is false - he realizes that except God’s form, all worldly forms are full of terrible miseries, and that they are all perishable. Also, he realizes himself to be the ātmā, distinct from his body, his indriyas and his antahkaran. After this, there is no object that would be strong enough to seduce him. This is because he sees all worldly forms as worthless. So, even if all of the indriyas of a person in whose heart such understanding has become firmly rooted were to extend outwards on the path of pravrutti, still he would not be disturbed by lust, anger, etc.
\n“The seeds of lust, anger, etc., in the heart of such a devotee of God will be destroyed, whether he is a renunciant or a householder. Also, of all of the devotees of God, he is the best Vaishnav. So, being a renunciant or a householder is of no significance; rather, he whose understanding is greater should be known as being a greater devotee than the rest.
\n“The mistakes of Shiv, Brahmā, etc., were mentioned only to illustrate that regardless of whether they had deficiencies in this understanding or not, when they encountered adverse places, times, company, actions, etc., even they were disturbed by lust, anger, etc. Therefore, even if one has such understanding, one should under no circumstances associate with any type of evil influence. This is a universal principle.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "જનકની સમજણનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૨ના મહા સુદિ ૩ ત્રીજને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીવરતાલ મધ્યે શ્રીલક્ષ્મીનારાયણના દરબારમાં લીંબડાના વૃક્ષની હેઠે વેદિ ઉપર ગાદીતકિયા નંખાવીને વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને કંઠને વિષે ચમેલીનાં પુષ્પનો હાર વિરાજમાન હતો અને મસ્તક ઉપર રાતા અતલસનું છત્ર વિરાજમાન હતું અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે પરમહંસને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “રજોગુણમાંથી કામની ઉત્પત્તિ થાય છે અને તમોગુણમાંથી ક્રોધ ને લોભની ઉત્પત્તિ થાય છે; માટે એ કામાદિકનું બીજ ન રહે એવું એક સાધન કયું છે?” પછી શુકમુનિએ કહ્યું જે, “જ્યારે નિર્વિકલ્પ સમાધિ થાય ને જ્યારે આત્મદર્શન થાય ત્યારે જ એના હૃદયમાંથી કામાદિકનું બીજ બળી જાય.” પછી શ્રીજીમહારાજે આશંકા કરી જે, “શિવ, બ્રહ્મા, શૃંગિ ઋષિ, પરાશર, નારદ૬૬ એમને શું નિર્વિકલ્પ સમાધિ નહોતી જે, કામે કરીને એ સર્વે વિક્ષેપને પામ્યા? માટે એ સર્વે નિર્વિકલ્પ સમાધિવાળા જ હતા, તો પણ ઇન્દ્રિયોની વૃત્તિ અનુલોમ થઈ ત્યારે કામાદિકે કરીને વિક્ષેપને પામ્યા. માટે તમે કહ્યું એવી રીતે એ પ્રશ્નનો ઉત્તર ન થયો. અને જેમ જ્ઞાની નિર્વિકલ્પ સમાધિને વિષે જાય ત્યારે નિર્વિકાર રહે છે, તેમ જ અજ્ઞાની સુષુપ્તિને વિષે નિર્વિકાર રહે છે. અને જ્યારે ઇન્દ્રિયોની વૃત્તિ અનુલોમ થાય છે ત્યારે તો જ્ઞાની ને અજ્ઞાની બેય કામાદિકે કરીને વિક્ષેપને પામે છે; એમાં તો જ્ઞાની-અજ્ઞાનીનો કાંઈ વિશેષ જણાતો નથી. માટે હવે બીજા પરમહંસ ઉત્તર કરો.” પછી તો ગોપાળાનંદ સ્વામી, દેવાનંદ સ્વામી, નિત્યાનંદ સ્વામી, મુક્તાનંદ સ્વામી એ સર્વે મળીને જેવો જેને ભાસ્યો તેવો તેણે ઉત્તર કર્યો, પણ શ્રીજીમહારાજના પ્રશ્નનું કોઈથી સમાધાન થયું નહીં.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેમ જનક વિદેહી હતા તે પ્રવૃત્તિમાર્ગમાં હતા તો પણ નિર્વિકાર હતા. અને જ્યારે જનકની સભામાં સુલભા નામે સંન્યાસિની આવી, ત્યારે જનક રાજા સુલભા પ્રત્યે બોલ્યા જે, ‘તું મારા ચિત્તને મોહ પમાડ્યાનું કરે છે પણ મારા ગુરુ જે પંચશિખ ઋષિ તેની કૃપા થકી હું સાંખ્ય ને યોગ એ બે મતને અનુસર્યો છું. માટે મારા અર્ધા શરીરને ચંદન ચર્ચે અને અર્ધું શરીર તલવારે કરીને કાપે એ બેય મારે બરોબર છે અને આ મારી મિથિલાપુરી બળી જાય તો પણ મારું કાંઈ બળતું નથી. એમ હું પ્રવૃત્તિમાં રહ્યો થકો અસંગી ને નિર્વિકાર છું.’ એવી રીતે રાજા જનકે સુલભા પ્રત્યે કહ્યું.૬૭ અને શુકદેવજીના પણ રાજા જનક ગુરુ કહેવાયા.૬૮ માટે એ પ્રશ્નનો એ જ ઉત્તર છે જે, ‘ઇન્દ્રિયોની વૃત્તિ અનુલોમપણે વર્તતી હોય અને પ્રવૃત્તિમાર્ગમાં રહ્યો હોય તો પણ જો રાજા જનકની પેઠે જેના હૃદયમાં સમજણની દૃઢતા થઈ હોય, તો તે કોઈ રીતે વિકારને પામે નહીં.’ અને જેને જેવું જાણ્યું જોઈએ તેવું યથાર્થ જાણ્યું હોય જે, આ તે સાર છે ને આ તે અસાર છે. પછી એક ભગવાનની મૂર્તિ વિના જેટલા માયિક આકાર છે તે સર્વે અતિશય દુઃખદાયક છે ને નાશવંત છે એમ જાણે અને પોતાને દેહ, ઇન્દ્રિયો ને અંતઃકરણ તે થકી નોખો આત્મારૂપે જાણે. પછી એને એવું કોઈ પદાર્થ નથી જે, મોહ પમાડવાને અર્થે સમર્થ થાય; કેમ જે, એ તો સર્વે માયિક આકારને તુચ્છ કરી જાણે છે. અને એવી રીતે જેના અંતરમાં સમજણની ઘેડ્ય બેઠી હોય ને તેનાં ઇન્દ્રિયો પ્રવૃત્તિમાર્ગને વિષે સર્વે અનુલોમપણે વર્તતાં હોય તો પણ તે કામાદિકે કરીને ક્ષોભને ન પામે. એવો જે હરિભક્ત હોય તે ત્યાગી હોય અથવા ગૃહસ્થ હોય પણ તેના હૃદયમાંથી કામાદિકનું બીજ નાશ પામી જાય છે અને એવો જે હોય તે જ સર્વે હરિભક્તમાં શ્રેષ્ઠ વૈષ્ણવ છે. માટે ગૃહી-ત્યાગીનો કાંઈ મેળ નથી, જેની સમજણ મોટી તેને જ સૌથી મોટો હરિભક્ત જાણવો. અને શિવ, બ્રહ્માદિકને વિષે જે ખોટ્ય કહેવાય છે તેનું તો એમ છે જે, કેટલાકને વિષે આવી રીતની સમજણની કસર છે ને કેટલાકને વિષે તો આવી સમજણ હોય તો પણ ભૂંડાં દેશ, કાળ, સંગ, ક્રિયાદિકને યોગે કરીને તેમને કામાદિક વિકારરૂપ ખોટ્ય કહેવાણી છે. માટે આવી સમજણ હોય તો પણ કોઈ પ્રકારે કુસંગ તો કરવો જ નહીં, એ સિદ્ધાંતવાર્તા છે.”
", "gujarati_footnote": "૬૬. બ્રહ્મા, શિવ, પરાશરના પ્રસંગોનો સંદર્ભ ક્રમાંક અનુક્રમે વચનામૃત ગ. મ. ૨૧ની ટીપણી (૭૯, ૮૦, ૮૨)માં તથા નારદના પ્રસંગનો સંદર્ભ ક્રમાંક વચનામૃત ગ. પ્ર. ૨૩ની ટીપણી-૧૦૭માં આપ્યો છે. શૃંગિ ઋષિનો સંદર્ભ ક્રમાંક વાલ્મીકિ રામાયણ: બાલકાંડ-૯.
\n૬૭. મહાભારત, શાંતિપર્વ: ૩૦૮/૨૪-૨૫,૩૬.
\n૬૮. મહાભારત, શાંતિપર્વ: ૩૧૩.
", "hindi_title": "जनकजी का ज्ञान", "hindi_text": "संवत् १८८२ में माघ शुक्ला तृतीया (१० फरवरी, १८२६) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीवरताल-स्थित श्रीलक्ष्मीनारायण के राजभवन में नीमवृक्ष के नीचे वेदी पर गद्दी-तकिया रखवाकर विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे, कंठ में चमेली पुष्पों के हार पहने थे तथा मस्तक के ऊपर लाल अतलस का छत्र लगा हुआ था। उनके समक्ष मुनिगण तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nश्रीजीमहाराज ने परमहंसों से प्रश्न किया कि, “रजोगुण से काम की उत्पत्ति होती है तथा तमोगुण से क्रोध और लोभ उत्पन्न होता है। इसलिए, ऐसा कौन-सा एक साधन है, जिससे कामादि का बीज भी नष्ट हो जाए?”
\nतब शुकमुनि ने कहा कि, “जिस पुरुष को निर्विकल्प समाधि लग जाती है और आत्मदर्शन हो जाता है, उसके सभी कामादि के बीज नष्ट हो जाते हैं।”
\nयह सुनकर श्रीजीमहाराज ने आशंका प्रकट की कि, “क्या शिव, ब्रह्मा, शृंगिऋषि, पराशर तथा नारद को निर्विकल्प समाधि नहीं लगी थी कि वे काम से विक्षेप को प्राप्त हुए! वस्तुतः वे सब निर्विकल्प समाधिवाले ही थे, तो भी इन्द्रियों की वृत्ति के अनुलोम (बाह्य) हो जाने पर उन्हें कामादि द्वारा विक्षेप हुआ। इसलिए, आपके उत्तर से इस प्रश्न का समाधान नहीं हुआ।
\n“जैसे ज्ञानी मनुष्य जब निर्विकल्प समाधि में चला जाता है तब निर्विकार रहता है, वैसे ही अज्ञानी पुरुष सुषुप्ति अवस्था में निर्विकार रहता है। लेकिन, जब इन्द्रियों की वृत्ति अनुलोम हो जाती है उस समय यदि ज्ञानी और अज्ञानी दोनों ही कामादि द्वारा विक्षेप को प्राप्त होते हैं, तो ज्ञानी एवं अज्ञानी में कोई अन्तर ही क्या रहा? तथा ज्ञानी की विशेषता ही कहाँ रही? इसलिए, अब अन्य परमहंस इस प्रश्न का उत्तर दे।”
\nइसके पश्चात् गोपालानन्द स्वामी, देवानन्द स्वामी नित्यानन्द स्वामी तथा मुक्तानन्द स्वामी इन चारों ने मिलकर जिसको जैसा ज्ञात हुआ वैसा उत्तर दिया, फिर भी श्रीजीमहाराज के प्रश्न का किसी से भी समाधान न हो सका।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जैसे राजा जनक विदेही थे, वे प्रवृत्ति मार्ग में रहने पर भी निर्विकार थे। जब जनक की सभा में सुलभा नामक संन्यासिनी आई, तब जनक राजा ने सुलभा के प्रति कहा था कि, ‘तू मेरे चित्त को मोहित करने का प्रयास कर रही है, किन्तु मैं मोहित नहीं हो सकता, क्योंकि मैं अपने गुरु पंचशिख ऋषि की कृपा से सांख्य तथा योग दोनों मतों का अनुसरण करता रहा हूँ। इसलिए, भले ही मेरे आधे शरीर चन्दन लगा दिया जाए तथा आधे शरीर को तलवार से काट दिया जाए, तो भी ये दोनों क्रियाएँ मेरे लिए एक समान ही रहेंगी। और, यह मेरी मिथिलापुरी भले ही जल जाए, तो भी मेरा कुछ भी नहीं जल सकेगा। इस प्रकार मैं प्रवृत्ति में रहता हुआ भी असंगी और निर्विकार हूँ।’ इस प्रकार राजा जनक ने सुलभा को सम्बोधित करते हुए कहा। और, राजा जनक शुकदेवजी के भी गुरु कहलाए।
\n“इसलिए, इस प्रश्न का यही उत्तर है कि, ‘किसी की इन्द्रियों की वृत्ति अनुलोमभाव से रहती हो और वह प्रवृत्तिमार्ग में रहती हो, तो भी यदि उसके हृदय में राजा जनक की तरह ज्ञान की दृढ़ता हो जाए, तो वह किसी भी प्रकार से विकारी नहीं हो सकता।’ और, जो ज्ञातव्य है, उसे वैसे ही यथार्थरूप से जिसने जान लिया हो कि यह तो सार है और यह असार है। फिर वह ऐसा जाने कि केवल एक भगवान की मूर्ति के सिवा जितने मायिक आकार हैं, वे सब अतिशय दुःखदायक तथा नाशवंत हैं और स्वयं को देह, इन्द्रियों तथा अन्तःकरण से पृथक् आत्मारूप माने, फिर ऐसा कोई भी पदार्थ नहीं है, जो उसको मोहित करने में समर्थ हो सके। क्योंकि उसने तो समस्त मायिक आकारों को तुच्छ समझ लिया है। और, इस प्रकार जिसके हृदय में ज्ञान की ऐसी दृढ़ता बनी रहे और सभी इन्द्रियाँ प्रवृत्तिमार्ग में अनुलोमभाव से रही हों, तो भी वह कामादि द्वारा क्षोभ को प्राप्त नहीं हो सकेगा। ऐसे हरिभक्त के हृदय से कामादि का बीज नष्ट हो जाता है, भले ही वह त्यागी अथवा गृहस्थ ही क्यों न हो, ऐसा पुरुष ही समस्त हरिभक्तों में श्रेष्ठ वैष्णव है। इसलिए, गृही और त्यागी का कोई मेल नहीं है। जिसकी समझ तथा ज्ञान अधिक हो, उसी को सबसे बड़ा हरिभक्त समझना। और, शिव-ब्रह्मादि में जो दोष बताया जाता है, उसके सम्बंध में तो यही कहना है कि ऐसे देवताओं में से किसी में तो इस प्रकार के ज्ञान की त्रुटि रह गई है, और कइयों में तो ऐसा ज्ञान होने पर भी अशुभ देश, काल, संग तथा क्रियादि के योग से उनमें कामादि विकाररूप न्यूनता कही गई है। इसलिए, ऐसा ज्ञान होने पर भी किसी भी प्रकार से कुसंग तो करना ही नहीं, यह सिद्धान्त वार्ता है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/220.mp3" } ] }, { "section_title_en": "Amdavad (3)", "section_title_gu": "અમદાવાદ (૩)", "section_title_hi": "अमदावाद (३)", "chapter": [ { "english_title": "Miraculous Meditation", "english_text": "On Mahā vadi 11, Samvat 1882 [4 March 1826], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting facing west in the mandir of Shri Narnārāyan in Amdāvād. He was dressed entirely in white clothes. Garlands of roses adorned His neck, bunches of roses had been placed upon His ears, and tassels of roses also decorated His pāgh. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nIn the assembly, Shriji Mahārāj sat introspecting. He then opened His eyes, looked at the assembly, and said, “I wish to talk to all of you about a particular type of meditation that has also been described in the Moksh-dharma. I have seen many great people who have attained enlightenment through this type of meditation. In fact, even in My experience, among the countless types of meditation, there is none comparable to the particular type of meditation that I wish to tell you about now. Just as a miraculous mantra or medicine is intrinsically miraculous, similarly, the type of meditation I wish to describe to you also has an intrinsically miraculous nature by which one instantly attains enlightenment.
\n“Now I shall describe that meditation. One who performs this meditation should meditate on the sun in the right eye and meditate on the moon in the left eye. Then, while meditating in this way, the sun and moon begin to appear in the eyes exactly as they are in the sky. As a result, the right eye begins to heat up, and the left eye begins to cool down. Thereafter, the sun should be envisioned in the left eye and the moon in the right eye. After visualizing in this manner, the sun and moon should be visualized within one’s hrudayākāsh. In addition, the form of one’s own jiva, the observer, should also be seen. One should also meditate on God - who resides within the observer, i.e., within one’s own jiva. At that point, one’s body which is full of worldly desires is felt to rotate in the sky, like a pulley mechanism used for drawing water from a well.
\n“Eventually, a person who meditates in this manner attains the darshan of God’s Vishwarup form, within which he also sees the system of the 14 realms. That form is not seen as being extremely large; it is seen in the same way that Mārkandeya Rishi saw the entire brahmānd in the stomach of the child form of God sleeping on the leaf of a banyan tree.
\n“Having meditated in this way, one is able to see everything that is described in the scriptures. Thereafter, all remaining nāstik feelings within one’s jivātmā are resolved, and the jiva becomes extremely powerful. In addition, one develops a firm conviction that whatever is stated in the scriptures is true. The eight yogic powers, namely subtleness, etc., become accessible to one who performs this meditation, and one’s vision reaches as far as the rays of the sun and moon reach. In this manner, countless yogic powers manifest before that person, but because he is a devotee of God, he does not accept any of those powers. Instead, he meditates only on God. As a result, the performer of this meditation attains enlightenment like Nārad, the Sanakādik and Shukji. Thus, there are countless varieties of meditation, but only this meditation grants instant enlightenment.”
\nAfter Shriji Mahārāj concluded this description, Muktānand Swāmi asked, “Is this meditation attained only by one who practices the prānāyām of ashtāng-yoga, or can it be attained by others as well?”
\nShriji Mahārāj explained, “It does not matter whether one practices prānāyām or not. Only if one practices this meditation and is an ekāntik bhakta of God can one perfect it; other people, however, are unable to tread this path. Therefore, for those who are eligible for this meditation, there is no alternative method for instantly becoming enlightened other than the method of meditation that I have just described.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "ચમત્કારી ધ્યાનનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૨ના મહા વદિ ૧૧ એકાદશીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીઅમદાવાદ મધ્યે શ્રીનરનારાયણના મંદિરમાં આથમણી કોરે મુખારવિંદ કરીને વિરાજમાન હતા ને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને કંઠને વિષે ગુલાબનાં પુષ્પના હાર વિરાજમાન હતા ને કાનની ઉપર ગુલાબનાં પુષ્પના ગુચ્છ વિરાજમાન હતા ને પાઘને વિષે ગુલાબનાં પુષ્પના તોરા વિરાજમાન હતા અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nતે સભામાં શ્રીજીમહારાજ અંતર સામી દૃષ્ટિ કરીને વિરાજમાન હતા. પછી નેત્રકમળને ઉઘાડીને સર્વે સામું જોયું, પછી એમ બોલ્યા જે, “અમારે એક ધ્યાનના અંગની વાર્તા કરવી છે. તે વાર્તા મોક્ષધર્મને વિષે કહી છે. અને જે મોટા મોટા એ ધ્યાને કરીને સિદ્ધદશાને પામ્યા છે તે પણ અમે ઘણાક દીઠા છે ને અમારા પણ અનુભવમાં એમ વર્તે છે જે, અનંત પ્રકારનાં ધ્યાન છે, પણ જે આ વાત કહેવી છે તેની બરોબર બીજું કોઈ ધ્યાન થાય નહીં. જેમ કોઈ ચમત્કારી મંત્ર હોય અથવા ચમત્કારી ઓષધિ હોય તેમાં સ્વાભાવિક જ ચમત્કાર રહ્યો છે, તેમ જે આ ધ્યાન અમારે કહેવું છે તે ધ્યાનમાં પણ એવો સ્વાભાવિક ચમત્કાર છે જે, તત્કાળ સિદ્ધદશાને પામી જાય. હવે તે વાર્તા કરીએ છીએ; એ જે ધ્યાનનો કરનારો છે તેને જમણા નેત્રમાં સૂર્યનું ધ્યાન કરવું ને ડાબા નેત્રમાં ચંદ્રનું ધ્યાન કરવું. એવી રીતે ધ્યાન કરતાં કરતાં સૂર્ય ને ચંદ્રમા જેવા આકાશમાં છે તેવા ને તેવા જ નેત્રમાં દેખાવા માંડે ત્યારે જમણું નેત્ર છે તે તપવા માંડે ને ડાબું નેત્ર છે તે ઠરવા માંડે, ત્યારે સૂર્યની ધારણા ડાબા નેત્રમાં કરવી ને ચંદ્રની ધારણા જમણા નેત્રમાં કરવી. એવી રીતે ધારણા કરીને પછી સૂર્યને ને ચંદ્રને અંતર્દૃષ્ટિ કરીને હૃદાકાશમાં જોયા કરવા અને જોનારો જે પોતાનો જીવ તેના રૂપને પણ દેખવું અને દેખનારો જે જીવાત્મા તેને વિષે પરમાત્માનું ધ્યાન કરવું.૧ પછી તેનું જે વાસનાલિંગ દેહ છે, તે જેમ રેંટનો ફાળકો ફરે તેમ આકાશને વિષે ફરતું જણાય. પછી એવી રીતે ધ્યાન કરતાં થકાં ભગવાનનું જે વિશ્વરૂપ છે તેનું દર્શન તેને થાય છે ને તે રૂપને વિષે ચૌદે લોકની રચના છે તે દેખાઈ આવે છે. અને તે સ્વરૂપ અતિશય મોટું પણ નથી દેખાતું. જેમ વટપત્રશાયી ભગવાન એક વડના પત્રમાં નાના બાળક થઈને પોઢ્યા હતા અને તે જ ભગવાનના ઉદરને વિષે માર્કંડેય ઋષિએ સમગ્ર બ્રહ્માંડ દીઠું. એવી રીતે ભગવાનનું ધ્યાન કરતાં થકાં જેટલાં કાંઈ શાસ્ત્રમાં પદાર્થ કહ્યાં છે, તે સર્વે એની દૃષ્ટિમાં આવે છે; ત્યારે એના જીવાત્માને વિષે જે કાંઈક નાસ્તિક ભાગ રહ્યો હોય તે મટી જાય છે અને તેનો જીવ અતિ બળિયો થાય છે અને, જે જે શાસ્ત્રમાં કહ્યું છે તે સર્વે સત્ય છે, એવી એને દૃઢ પ્રતીતિ આવે છે; અને અણિમાદિક અષ્ટ સિદ્ધઓ તે પણ એ ધ્યાનના કરનારાને આવીને હાજર થાય છે. અને જ્યાં લગણ સૂર્યની ને ચંદ્રની કિરણ પહોંચતી હોય ત્યાં લગી તેની દૃષ્ટિ પહોંચે એવી અનંત સિદ્ધિઓ પ્રકટે છે, પણ પરમેશ્વરનો ભક્ત છે માટે કોઈ સિદ્ધિઓને ગ્રહણ કરતો નથી, કેવળ પરમેશ્વરનું જ ધ્યાન કરે છે; ત્યારે એ ધ્યાનનો કરનારો નારદ-સનકાદિક-શુકજીના સરખી સિદ્ધદશાને પામે છે. માટે અનંત પ્રકારનાં ધ્યાન છે, પણ તત્કાળ સિદ્ધદશાને પમાડે એવું તો એ જ ધ્યાન છે.”
\nએટલી વાર્તા કરી રહ્યા ત્યારે મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “એવું ધ્યાન તે અષ્ટાંગયોગને માર્ગે કરીને પ્રાણાયામ કરતો હોય તેને જ સિદ્ધ થાય છે કે બીજાને પણ થાય છે?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “પ્રાણાયામવાળાનો કાંઈ મેળ નથી, એ તો જો એવા ધ્યાનનો અભ્યાસ કરે ને તે પરમેશ્વરનો એકાંતિક ભક્ત હોય તો તેને જ ધ્યાન સિદ્ધ થાય છે, પણ બીજા જીવ થકી તો એ માર્ગને વિષે ચલાતું જ નથી. માટે એ ધ્યાનના જે અધિકારી છે તેને તો કહ્યું એવું જે એ ધ્યાન તે થકી બીજો તત્કાળ સિદ્ધ થયાનો ઉપાય નથી.”
", "gujarati_footnote": "૧. મહાભારત, શાંતિપર્વ: ૧૮૮. આ અધ્યાયમાં ધ્યાનના ચાર પ્રકારો નિરૂપ્યા છે, પંડિત કૃષ્ણવલ્લભાચાર્યે, આ વચનામૃત ‘બ્રહ્મરસાયણભાષ્ય’માં પણ આ અધ્યાયને જ નોંધ્યો છે.
", "hindi_title": "चमत्कारिक ध्यान", "hindi_text": "संवत् १८८२ में माघ कृष्णा एकादशी (४ मार्च, १८२६) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीअहमदाबाद-स्थित श्रीनरनारायण के मन्दिर में पश्चिम की ओर मुखारविन्द करके विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके कंठ में गुलाब के पुष्पों के हार, कानों के ऊपर गुलाब के फूलों के गुच्छे और पाग में गुलाब के पुष्पों के तुर्रे सुशोभित हो रहे थे। उनके समक्ष मुनिगण तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस सभा में श्रीजीमहाराज अन्तर्दृष्टि करके विराजमान थे। उन्होंने नेत्रकमलों को खोलकर सबके सामने देखा और बोले कि, “हमें ध्यान के अंग की एक वार्ता करनी है। यह वार्ता मोक्षधर्म में भी कही गई है। हमने बहुत से उन महापुरुषों को भी देखा है जो उस ध्यान द्वारा सिद्धदशा को प्राप्त हो गए हैं। हमने भी यह अनुभव किया है कि यद्यपि अनन्त प्रकार के ध्यान हैं, परन्तु जो यह वार्ता कहनी है, उसके समान अन्य कोई ध्यान नहीं हो सकता। जैसे किसी चमत्कारी मंत्र अथवा औषधि में स्वाभाविक चमत्कार रहता है, वैसे ही इस ध्यान में भी, जिसे हम बतानेवाले हैं, ऐसा स्वाभाविक चमत्कार है कि कोई भी मुमुक्षु तत्काल सिद्धदशा को प्राप्त हो सकता है।
\n“अब यह वार्ता करते हैं - जो पुरुष इस ध्यान को करनेवाला है, उसे दक्षिण नेत्र में सूर्य का ध्यान करना, और बायें नेत्र में चन्द्र का ध्यान करना चाहिए। इस प्रकार ध्यान करते समय आकाश में जैसे सूर्य-चन्द्र दिखाई पड़ते हैं वैसे ही नेत्रों में भी दिखने लगें, तब दक्षिण नेत्र तपने लगेगा और बायाँ नेत्र शीतल होने लगेगा। इसके पश्चात् सूर्य की धारणा वाम नेत्र में तथा चन्द्र की धारणा दक्षिण नेत्र में करें।
\n“इस प्रकार धारणा करके सूर्य तथा चन्द्र को अन्तर्दृष्टि द्वारा हृदयाकाश में देखते रहना। फिर द्रष्टा जो अपनी जीवात्मा है, उसके स्वरूप को भी देखना। तथा द्रष्टा-जीवात्मा में परमात्मा का ध्यान करना। इसके पश्चात् उसका वासनालिंग-शरीर रहट की तरह हृदयाकाश में घूमता हुआ दिखाई देने लगेगा। ऐसा ध्यान करते-करते उस पुरुष को भगवान के विश्वरूप का दर्शन होता है। उस रूप में चौदह लोकों की रचना दिखाई पड़ती है। वह स्वरूप अत्यन्त महान भी नहीं दिखाई पड़ता। जैसे वटपत्रशायी भगवान ने बड़ के एक पत्ते में छोटे बालक के समान शयन किया था, उसी भगवान के उदर में मार्कण्डेय ऋषि ने समग्र ब्रह्मांड देखा। इस प्रकार भगवान का ध्यान करते-करते वे सभी पदार्थ उसे दृष्टिगोचर होते हैं, जिनका वर्णन शास्त्रों में किया गया है। तब उसकी जीवात्मा में रहनेवाला अवशिष्ट नास्तिकभाव मिट जाता है और उसका जीव अति बलवान हो जाता है। उसे इस बात की दृढ़ प्रतीति होती है कि शास्त्रों में जो कुछ कहा गया है, वह सब सत्य है। और, अणिमादि अष्ट सिद्धियाँ भी इस ध्यान को करनेवाले उस पुरुष के समक्ष उपस्थित हो जाती हैं। तब उसकी दृष्टि वहाँ तक पहुँचने लगती है, जहाँ तक सूर्य-चन्द्र की किरणें पहुँचती रहती हैं। ऐसी अनन्त सिद्धियाँ प्रकट होती हैं। परन्तु, परमेश्वर का भक्त होने के कारण वह पुरुष इन सिद्धियों में से किसी भी सिद्धि को ग्रहण नहीं करता, केवल परमेश्वर का ही ध्यान करता है। तब ध्यान करनेवाला वह पुरुष नारद-सनकादि तथा शुकदेवजी के समान चरम सिद्धदशा को प्राप्त होता है। अतः अनेक प्रकार के ध्यान हैं किन्तु तत्काल सिद्धदशा को प्राप्त करनेवाला ध्यान तो यही है।”
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा कि, “ऐसा ध्यान अष्टांगयोग के मार्ग द्वारा प्राणायाम करनेवाले को सिद्ध होता है या दूसरों को भी सिद्ध होता है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “इसमें प्राणायामवाले का कोई मेल नहीं है। यदि कोई ऐसे ध्यान का अभ्यास करता रहे, और यदि वह परमेश्वर का एकान्तिक भक्त हो, तो उसी को यह ध्यान सिद्ध हो जाता है। अन्य जीव तो इस मार्ग पर कदम भी नहीं रख पाते! अतः ध्यान के अधिकारियों के लिए तो इस ध्यान के अलावा अन्य कोई तत्काल सिद्ध होने का उपाय ही नहीं है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/221.mp3" }, { "english_title": "Performing Puja after Washing and Bathing", "english_text": "On Fāgun sudi 11, Samvat 1882 [20 March 1826], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a cushion with a cylindrical pillow that had been placed on a wooden cot on a square platform in front of the mandir of Shri Narnārāyan in Amdāvād. He was wearing a white khes and had covered Himself with a white cotton cloth. He had also tied a pink feto with dangling tassels of roses around His head. Two bunches of roses had been inserted above His ears, and garlands of roses adorned His neck as well. In addition to this, strings of roses had been tied around His arms as well as His wrists. In this manner, His entire body had been decorated with roses. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen, addressing all of the paramhansas, Shriji Mahārāj said, “I would like to ask you a question. Suppose there is a devotee of God who behaves above the influence of wakefulness, dream and deep sleep. He has shed the influence of polluted rajogun, tamogun and sattvagun, and acts within pure sattvagun. That is how he worships God. Another devotee behaves under the influence of the three gunas, but nevertheless, he does have intense love for God. Of these two devotees, who is better?”
\nThereupon the sādhus replied, “The one with love for God is better.”
\nShriji Mahārāj then questioned, “Now consider the following: One person performs puja of God after washing, bathing and becoming pure; and another performs puja in an impure state. Of these two, who is better?”
\nThe munis replied, “The person who performs puja after becoming pure is better.”
\nHearing this, Shriji Mahārāj said, “You claim that one who worships God after overcoming māyik influences is inferior and that one who expresses love for God with māyik influences is superior. But how is he superior?”
\nSince no one could answer the question, Shriji Mahārāj said, “Of the four types of devotees1 described in the Gitā, Shri Krishna Bhagwān has called only the one possessing gnān his own ātmā. Therefore, one who, having discarded māyik influences, becomes brahmarup and then worships God is the best devotee.
\n“Why? Because nitya-pralay is the jiva’s deep sleep. Nimitta-pralay is Brahmā’s deep sleep. Prākrut-pralay is that in which all of the entities that had evolved from Prakruti are assimilated back into Prakruti. In ātyantik-pralay, which is gnān-pralay, everything up to and including Prakruti is eclipsed by the light of Brahma. Furthermore, in nitya-pralay, all of the jiva’s adjuncts are absorbed; in nimitta-pralay all of ishwar’s adjuncts are absorbed; and in prākrut-pralay all of Purush’s adjuncts are absorbed. However, when the creation process is initiated, all three are again engulfed by their respective adjuncts.
\n“But a person who has overcome māyik influences by way of ātyantik-pralay, also called gnān-pralay, is never engulfed by those adjuncts again. If at any time he does assume a physical body, then just like God assumes a body by His own will, he also assumes a body by his own will; he does not assume a body due to kāl, karma or māyā.
\n“Therefore, the one who worships God after becoming brahmarup is definitely superior. Only one who is a faithful devotee of God and possesses the characteristics of an ekāntik bhakta can understand this fact.”
", "english_footnote": "1. The four types of devotees described in the Gitā (7.16 & 7.17) are: (1) ārta - one who is distressed from having fallen from the path of attaining yogic powers, and thus still wishes to attain them; (2) jignāsu - one who seeks knowledge of the ātmā, i.e. ātmā-realization; (3) arthārthi - one who desires material objects, i.e. material pleasures and powers; and (4) gnāni - one who has gnān.
", "gujarati_title": "નાહી-ધોઈ પૂજા કર્યાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૨ના ફાગણ સુદિ ૧૧ એકાદશીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીઅમદાવાદ મધ્યે શ્રીનરનારાયણના મંદિર આગળ વેદિને વિષે પાટ ઉપર ગાદીતકિયા નંખાવીને વિરાજમાન હતા અને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો ને ધોળી ચાદર ઓઢી હતી ને મસ્તકને વિષે ગુલાબી રંગનો ફેંટો બાંધ્યો હતો ને તે પાઘને વિષે ગુલાબનાં પુષ્પના તોરા ઝૂકી રહ્યા હતા ને કાનને ઉપર ગુલાબના બે ગુચ્છ ખોસ્યા હતા ને કંઠને વિષે ગુલાબનાં પુષ્પના હાર પહેર્યા હતા ને બે ભુજને વિષે ગુલાબના બાજુબંધ બાંધ્યા હતા ને બે હાથને વિષે ગુલાબનાં પુષ્પના ગજરા પહેર્યા હતા. એવી રીતે સર્વે અંગમાં ગુલાબનાં પુષ્પે ગરકાવ થયા હતા. અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ સર્વે પરમહંસ પ્રત્યે બોલ્યા જે, “એક પ્રશ્ન પૂછું છું જે, એક પરમેશ્વરનો ભક્ત છે તે તો જાગ્રત, સ્વપ્ન ને સુષુપ્તિ તે થકી પર વર્તે છે ને મલિન રજ, તમ ને મલિન સત્ત્વ તેનો ત્યાગ કરીને શુદ્ધ સત્ત્વમય૨ વર્તે છે ને એવો થકો પરમેશ્વરને ભજે છે. અને બીજો જે ભક્ત છે તે તો ત્રિગુણાત્મક વર્તે છે ને પરમેશ્વરને વિષે તો અતિશય પ્રીતિએ યુક્ત વર્તે છે. એ બે ભક્તમાં કયો ભક્ત શ્રેષ્ઠ છે?” પછી સંતમંડળે તો એમ કહ્યું જે, “ભગવાનને વિષે પ્રીતિવાળો શ્રેષ્ઠ છે.”
\nત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એક તો નાહી-ધોઈને પવિત્ર થઈને ભગવાનની પૂજા કરે છે અને એક તો મળમૂત્રનો ભર્યો થકો ભગવાનની પૂજા કરે છે, એ બેમાં કયો શ્રેષ્ઠ છે?” ત્યારે મુનિમંડળે કહ્યું જે, “પવિત્ર થઈને ભગવાનની પૂજા કરે તે શ્રેષ્ઠ છે.”
\nત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જે માયિક ઉપાધિને તજીને ભગવાનને ભજે છે તેને તો તમે ન્યૂન કહો છો ને જે માયિક ઉપાધિએ સહિત થકો પરમેશ્વરને વિષે પ્રીતિવાન છે તેને શ્રેષ્ઠ કહો છો; તે એ કેવી રીતે શ્રેષ્ઠ છે?” પછી એ પ્રશ્નનું કોઈથી સમાધાન ન થયું. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ગીતામાં ચાર પ્રકારના ભક્ત કહ્યા છે,૩ તેમાં જ્ઞાનીને જ ભગવાને પોતાનો આત્મા કહ્યો છે. માટે જે માયિક ઉપાધિને તજીને બ્રહ્મરૂપ થઈને ભગવાનને ભજે તે જ ભક્ત શ્રેષ્ઠ છે. શા માટે જે, નિત્ય પ્રલય જે સુષુપ્તિ ને નિમિત્ત પ્રલય જે બ્રહ્માની સુષુપ્તિ ને પ્રાકૃત પ્રલય જે પ્રકૃતિનું કાર્ય સર્વે પ્રકૃતિને વિષે લીન થઈ જાય અને આત્યંતિક પ્રલય જે જ્ઞાનપ્રલય તેમાં તો પ્રકૃતિ પર્યંત સર્વે બ્રહ્મના પ્રકાશને વિષે લીન થઈ જાય છે. અને નિત્ય પ્રલયમાં જીવની ઉપાધિ લીન થઈ જાય છે ને નિમિત્ત પ્રલયમાં ઈશ્વરની ઉપાધિ લીન થઈ જાય છે ને પ્રાકૃત પ્રલયમાં પુરુષની ઉપાધિ સર્વે લીન થઈ જાય છે, પણ જ્યારે સૃષ્ટિ સૃજાય છે ત્યારે એ ત્રણેને પોતપોતાની ઉપાધિ વળગે છે. અને આત્યંતિક પ્રલય જે જ્ઞાનપ્રલય તેણે કરીને જેણે માયિક ઉપાધિનો ત્યાગ કર્યો તેને તો પાછી કોઈ કાળે માયિક ઉપાધિ વળગતી નથી. અને જો કોઈક કાળે દેહ ધરે તો જેમ ભગવાન સ્વતંત્ર થકા દેહ ધરે છે તેમ તે પણ સ્વતંત્ર થકો દેહ ધરે છે પણ કાળ, કર્મ ને માયા તેને આધીન થકો દેહને નથી ધરતો. માટે બ્રહ્મરૂપ થઈને જે પરમેશ્વરને ભજે તે જ શ્રેષ્ઠ છે. અને આ વાર્તા છે તે જે પરમેશ્વરનો અનન્ય ભક્ત છે અને એકાંતિક ભક્તના લક્ષણે યુક્ત છે તેને જ સમજાય છે.”
", "gujarati_footnote": "૨. અહીં ‘શુદ્ધ સત્ત્વમય’ શબ્દ પૂર્વાપર સંદર્ભ જોતા ગુણાતીતના અર્થમાં વપરાયો છે.
\n૩. ગીતામાં જણાવેલ આ ચાર પ્રકારના ભક્તનાં વર્ણન વચનામૃત ગ. પ્ર. ૫૬ની ટીપણી-૨૧૯માં કર્યું છે: [આર્તો જિજ્ઞાસુરર્થાર્થી જ્ઞાની ચ ભરતર્ષભ। તેષાં જ્ઞાની નિત્યયુક્ત એકભક્તિર્વિશિષ્યતે॥ અર્થ: અધિકારથી પડી ગયેલો અને ફરી પામવાને ઇચ્છે તે આર્ત, આત્મસ્વરૂપને જાણવાને ઇચ્છે તે જિજ્ઞાસુ, ઐશ્વર્ય પામવાને ઇચ્છે તે અર્થાર્થી, પોતાના આત્માને ત્રિગુણાત્મક માયાથી જુદો બ્રહ્મરૂપ માનીને ભગવાનને પામવાની ઇચ્છા કરનાર જ્ઞાની. આ ચારેયમાં જ્ઞાની પોતાના આત્માને બ્રહ્મસ્વરૂપ માની નિરંતર પરમાત્મામાં જોડાયેલ છે અને એકમાત્ર પરમાત્માની ભક્તિની જ ઇચ્છા રાખે છે, તેથી અધિક છે. (ગીતા: ૭/૧૬-૧૭).]
", "hindi_title": "ब्रह्मरूप होकर भगवत्प्रीति करना", "hindi_text": "संवत् १८८२ में फाल्गुन शुक्ला एकादशी (२० मार्च, १८२६) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्री अहमदाबाद में श्रीनरनारायण के मन्दिर के सामने स्थित वेदी पर पलंग के ऊपर गद्दी-तकिया रखवाकर विराजमान थे। उन्होंने सफ़ेद धोती धारण की थी। श्वेत चादर ओढ़ी थी तथा मस्तक पर गुलाबी रंग का फेंटा बाँधा था। पाग में गुलाब के पुष्पों के तुर्रे झुक रहे थे। उन्होंने कानों पर गुलाब के दो गुच्छ खोंसे थे, कंठ में गुलाब के पुष्पों के हार धारण किए थे, दोनों भुजाओं में गुलाब के बाजूबंद बाँधे थे और दोनों हाथों में गुलाब के पुष्पों के गज़रे पहने थे। इस प्रकार समस्त अंगों में गुलाब के पुष्प महक रहे थे। उनके समक्ष मुनि तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज समस्त परमहंसों को संबोधित करके बोले कि, “एक प्रश्न पूछता हूँ - परमेश्वर का एक भक्त तो जाग्रत, स्वप्न तथा सुषुप्ति से परे रहकर मलिन रजोगुण, तमोगुण एवं सत्त्वगुण का परित्याग करके शुद्ध सत्त्वमय२७५ आचरण करता हुआ परमेश्वर का भजन करता है, जबकि अन्य भक्त त्रिगुणात्मक वर्तन करता है और परमेश्वर से अतिशय प्रीति से युक्त रहता है। इन दोनों भक्तों में कौन-सा भक्त श्रेष्ठ है?”
\nतब सन्तमंडल ने कहा कि, “भगवान से प्रीति करनेवाला भक्त ही श्रेष्ठ है।”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “एक भक्त तो स्नान करके पवित्र होकर भगवान की पूजा करता है तथा अन्य पुरुष अपवित्र रहकर ही भगवान का पूजन करता है। इन दोनों में कौन-सा पुरुष श्रेष्ठ है?”
\nतब मुनिमंडल ने कहा कि, “जो पवित्र होकर भगवान की पूजा करता है, वही भक्त श्रेष्ठ है।”
\nफिर श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “जो मायिक उपाधि को छोड़कर भगवान का भजन करता है, उसे आप कनिष्ठ बताते हैं तथा मायिक उपाधि के साथ ही भगवान से प्रीति करता है, उसको आप श्रेष्ठ कहते हैं। वह किस प्रकार श्रेष्ठ है?”
\nजब इस प्रश्न का किसी से समाधान न हो सका तब श्रीजीमहाराज बोले, “गीता में चार प्रकार के भक्त बताए गए हैं। उनमें ज्ञानी को ही भगवान ने अपनी आत्मा कहा है। अतः जो मायिक उपाधि का त्यागकर और ब्रह्मरूप होकर भगवान का भजन करता है, वही भक्त श्रेष्ठ है, क्योंकि नित्य प्रलय जो सुषुप्ति अवस्था है, निमित्त प्रलय जो ब्रह्मा की सुषुप्ति अवस्था है, प्राकृत प्रलय जिसमें प्रकृति के समस्त कार्य प्रकृति में विलीन हो जाते हैं, तथा आत्यन्तिक प्रलय जो ज्ञानप्रलय है, जिसमें प्रकृतिपर्यन्त समस्त तत्त्व ब्रह्म के प्रकाश में विलीन हो जाते हैं।
\n“और, नित्य प्रलय में जीव की उपाधि लीन हो जाती है, निमित्त प्रलय में ईश्वर की उपाधि विलीन हो जाती है, प्राकृत प्रलय में पुरुष की उपाधि सब लीन हो जाती है, परन्तु जब सृष्टि का सृजन होता है, तब इन तीनों (जीव, ईश्वर, पुरुष) को अपनी-अपनी उपाधियाँ लिपट जाती हैं। और आत्यन्तिक प्रलय अर्थात् ज्ञानप्रलय के द्वारा जिसने मायिक उपाधि का परित्याग कर दिया है, उसको तो पुनः कभी मायिक उपाधि नहीं लिपटती। और, यदि उसे कदाचित् शरीर धारण करना पड़ा, तो वह उसी प्रकार स्वतंत्ररूप से देह धारण करता है, जिस प्रकार भगवान स्वतंत्ररूप से देह धारण करते हैं, लेकिन काल, कर्म और माया के अधीन होकर वह देह धारण नहीं करता। इसलिए, ब्रह्मरूप होकर परमेश्वर का भजन करनेवाला भक्त ही श्रेष्ठ है। इस वार्ता को केवल वही पुरुष समझ सकता है, जो परमेश्वर का अनन्य भक्त है तथा एकान्तिक भक्तों के लक्षणों से युक्त है।”
", "hindi_footnote": "२७५. अर्थात् ‘गुणातीत’
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/222.mp3" }, { "english_title": "The Implanted Branch of a Banyan Tree;Upsham", "english_text": "On Fāgun vadi 2, Samvat 1882 [25 March 1826], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot that had been placed on the platform facing the mandir of Shri Narnārāyan in Amdāvād. A pink pāgh, decorated with garlands of roses and chameli flowers, adorned His head. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj asked the entire muni-mandal, “All jivas are dependent upon the panchvishays. Either they physically indulge in them, or if physical association is not possible, they think of them within the antahkaran - but the jiva is unable to remain for even a moment without thinking about or indulging in the panchvishays.
\n“Now take the example of a banyan tree. Everyone knows that the roots of a banyan tree keep the tree green. Even if all of its roots, except for a few minor roots, are uprooted, the banyan tree will still remain green. In the same way, one may have outwardly renounced the panchvishays, but if thoughts of them are entertained, then those thoughts become a cause of births and deaths. The question, then, is how can these panchvishays not become a cause of births and deaths for a devotee of God?”
\nMuktānand Swāmi attempted to answer the question but was unable to offer a satisfactory reply.
\nSo Shriji Mahārāj said, “Here, I shall answer the question. When a devotee contemplates upon the form of God while behaving as the ātmā, i.e., independent of the traits of the three bodies, which are engulfed in māyā, then by the power of that contemplation of God, he behaves in a state of upsham. Then, due to the power of that upsham, the panchvishays do not become a cause of births and deaths.
\n“Consider the following analogy: When rivers like the Mahi or the Sābarmati are in full flow between their two banks, even elephants, horses and trees are all carried away; nothing is able to remain stationary. Similarly, for a person in the upsham state, regardless of how enticing the objects presented before the indriyas are, when he focuses his attention within, they are forgotten, just as those vishays seen in past lives are forgotten in this life. Such behavior of a devotee is known as upsham.
\n“Such upsham is indeed extremely important. Suppose an ignorant man and woman who are engaged in worldly life and who have intense love for each other before marriage are then married and made to stay awake and walk continuously for three days and nights. Then when they are united, due to their fatigue, they will be incapable of enjoying the pleasure of each other’s beauty or touch. Even if they embrace each other, they would sleep like logs tied together but would not experience any enjoyment from the panchvishays. So if they have no awareness of the vishays due to upsham attained by ignorance during deep sleep, then how can the panchvishays bind the enlightened person who attains the state of upsham by the meditation of God’s form? They certainly do not bind him. Therefore, the panchvishays are not a cause of births and deaths for one who has attained upsham.”
\nThereupon Nityānand Swāmi commented, “The method You have described for attaining the state of upsham, i.e., meditating upon God after ātmā-realization, is very difficult. Please tell us if there is another, easier method apart from that.”
\nShriji Mahārāj said, “A devotee of God who, firstly, deeply understands the greatness of God, and secondly, does darshan of God and serves Him and His Bhakta with extremely intense shraddhā attains that upsham state.
\n“Yet, it appears to Me that an egotistical servant will not be liked by anyone. To have an egotistical servant serve one is like when during a famine, even the rich survive by eating kodrā; having an egotistical servant to serve one is similar to this. The master is not as pleased with an egotistical servant as much as he is with a humble servant. Therefore, he who does whatever pleases the master is a true servant.”
\nShuk Muni then asked, “How can one without wisdom and understanding please his master?”
\nShriji Mahārāj replied, “Even though Mulji Brahmachāri and Ratanji are not extremely intelligent, they have an intense yearning for liberation. So they do indeed know how to do whatever pleases God.
\n“Also, currently, even the paramhansas and the sānkhya-yogi and karma-yogi satsangis do not behave as per My liking as do all of the Ayodhyāwāsi men and women. Why? Because the Ayodhyāwāsis have totally dedicated their lives for the Satsang fellowship. Therefore, nobody knows how to please God like the Ayodhyāwāsis. Moreover, these Ayodhyāwāsis are extremely trusting; a cunning person can cheat them. Therefore, if they wish to commence any activity, they should be allowed to do so only after consulting the senior paramhansas and senior satsangi householders. But they should not be allowed to do that activity based on the word of a single person. In this manner, the renunciants and householder satsangis should look after the Ayodhyāwāsis. This is My order.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "વડવાઈનું, ઉપશમનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૨ના ફાગણ વદિ ૨ દ્વિતીયાને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીઅમદાવાદ મધ્યે શ્રીનરનારાયણના મંદિરને સન્મુખ ઓટા ઉપર ઢોલિયો ઢળાવીને તે ઉપર વિરાજમાન હતા ને મસ્તક ઉપર ગુલાબી રંગની પાઘ વિરાજમાન હતી ને તે પાઘને વિષે ગુલાબના ને ચમેલીના હાર વિરાજમાન હતા તથા પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે સમગ્ર મુનિમંડળ પ્રત્યે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “જીવમાત્ર છે તે પંચવિષયને આધારે જીવે છે. તે કાં તો બાહ્ય પંચવિષયને ભોગવતો હોય; અને જ્યારે બાહ્ય પંચવિષયનો યોગ ન હોય ત્યારે અંતઃકરણમાં પંચવિષયનું ચિંતવન કર્યા કરે, પણ એ જીવ વિષયના ચિંતવન વિના ને વિષયને ભોગવ્યા વિના ક્ષણમાત્ર પણ રહી શકતો નથી. અને જેમ વડનું વૃક્ષ છે તેનાં જે મૂળ તે જ વડને લીલો રાખે છે; અને બીજાં સર્વે મૂળ ઊખડી ગયાં હોય ને જો એક વડવાઈ પૃથ્વીમાં ચોંટી રહી હોય તો પણ એ વડનું વૃક્ષ લીલું રહે છે. તેમ ઉપર થકી કદાચિત્ પંચવિષયનો ત્યાગ કર્યો છે પણ અંતરમાં વિષયનું ચિંતવન થાય છે એ જ એને જન્મ-મરણનો હેતુ છે. એવા જે પંચવિષય તે પરમેશ્વરના ભક્તને કેવી રીતે જન્મ-મરણના હેતુ નથી? એ પ્રશ્ન છે.” પછી એનો ઉત્તર જેમ સમજાયો તેમ મુક્તાનંદ સ્વામીએ કર્યો પણ યથાર્થ સમાધાન થયું નહીં. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “લ્યો, એ પ્રશ્નનો ઉત્તર અમે કરીએ જે, માયામય એવાં જે ત્રણ શરીર તેની ભાવનાએ રહિત કેવળ આત્મસત્તારૂપે રહીને જે ભક્ત પરમેશ્વરની મૂર્તિનું ચિંતવન કરતો હોય, તેને ભગવાનના ચિંતવનને બળે કરીને જ્યારે ઉપશમ અવસ્થા વર્તે ત્યારે એ ભક્તને ઉપશમને બળે કરીને પંચવિષય જન્મ-મરણના હેતુ ન થાય. જેમ મહી જેવી કે સાબરમતી જેવી નદી બે કાંઠામાં વહેતી હોય ત્યારે હાથી, ઘોડા, વૃક્ષ સર્વે તણાઈ જાય પણ કોઈ ઠરી શકે નહીં; તેમ ઉપશમવાળાને પણ ગમે તેવા રમણીય ભોગ ઇન્દ્રિયોને ગોચર થયા હોય પણ જ્યારે અંતર સન્મુખ દૃષ્ટિ કરે ત્યારે જેવા પૂર્વજન્મને વિષે દેખ્યા હોય ને તે આ જન્મમાં વીસરી જાય છે, તેવી તેની વિસ્મૃતિ થઈ જાય છે. એવી રીતે જે ભક્તને વર્તતું હોય તે ઉપશમ કહેવાય. તે ઉપશમનો મહિમા અતિ મોટો છે. અને જે આ સંસારને વિષે અજ્ઞાની સ્ત્રી-પુરુષ હોય ને તેને પરણાવ્યા મોર અતિશય પ્રીતિ વર્તતી હોય. ને પછી તેને પરણાવીને ત્રણ રાત ને ત્રણ દિવસ સુધી ઉજાગરો ને પંથ કરાવ્યો હોય, ને પછી એ બેને ભેળાં કર્યાં હોય તો નિદ્રાને માર્યે એકબીજાંનાં રૂપનું કે સ્પર્શનું સુખ ભોગવવાને સમર્થ થાય નહીં; અને એકબીજાંને આલિંગન કરી રહ્યાં હોય તો પણ જેમ કાષ્ઠને સામસામાં બાંધી મૂક્યાં હોય તેમ સૂતાં હોય પણ પંચવિષયમાં એકે સુખ આવે નહીં. એ જો અજ્ઞાનકાળે સુષુપ્તિમાં ઉપશમને પામ્યાં છે તો પણ કોઈ જાતની વિષયની ખબર રહેતી નથી; તો જે જ્ઞાની છે ને પરમેશ્વરના સ્વરૂપને ધ્યાને કરીને ઉપશમદશાને પામ્યો છે તેને પંચવિષય કેમ બાધ કરે? ન જ કરે. માટે જે ઉપશમદશાને પામ્યો તેને પંચવિષય જન્મ-મરણના હેતુ થતા નથી.”
\nપછી નિત્યાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “ઉપશમદશા પામ્યાનો તમે કહ્યો જે આત્મારૂપે થઈને ભગવાનના ધ્યાન કરવારૂપ ઉપાય તે તો અતિ કઠણ છે. માટે તે વિના બીજો એનો સુગમ ઉપાય હોય તે કહો.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એક તો ભગવાનનું અતિશય માહાત્મ્ય સમજતો હોય; અને બીજું ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તની સેવા-ચાકરી, દર્શન કરવું તેમાં અતિશય વેગવાન શ્રદ્ધા વર્તતી હોય; એવો જે ભગવાનનો ભક્ત તેને એ ઉપશમદશા આવે છે. પણ અમને એમ ભાસે છે જે, જે સેવક માની હશે તે તો કોઈને નહીં ગમતો હોય. અને માની સેવક પાસે જે ટેલ-ચાકરી કરાવવી, તે તો જેમ કાળ પડે ત્યારે મોટા માણસ પણ કોદરા ખાઈને જીવે, તેમ માની સેવકની પાસે સેવા-ચાકરી કરાવવી તે પણ એવી છે. અને ધણીનો રાજીપો તો જેવો નિર્માની સેવક ઉપર હોય એવો માની ઉપર ન હોય. માટે ધણીનું ગમતું કરે તે જ સેવક સાચો.”
\nપછી શુકમુનિએ પૂછ્યું જે, “જેને વિવેક ને સમજણ ન હોય તે ધણીને કેમ રાજી કરે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “મૂળજી બ્રહ્મચારી ને રતનજી એ અતિશય ક્યાં ડાહ્યા છે? પણ કલ્યાણનો ખપ અતિશય છે; માટે ભગવાન જેમ રાજી થાય તેમ એમને કરતાં આવડે છે ખરું. અને વળી આ સમયમાં તો અયોધ્યાવાસી બાઈ-ભાઈ સર્વે જેવાં અમારા ગમતામાં વર્તે છે, તેવા તો પરમહંસ તથા સાંખ્યયોગી ને કર્મયોગી સત્સંગી તે પણ અમારા ગમતામાં નથી વર્તતા. કેમ જે, અયોધ્યાવાસીએ તો અતિશય જ સત્સંગ-પરાયણ પોતાનું જીવિતવ્ય કર્યું છે; માટે અયોધ્યાવાસીની પેઠે ભગવાનને રાજી કરતાં કોઈને આવડતું નથી. અને એ અયોધ્યાવાસી તો બહુ વિશ્વાસી છે; માટે કોઈક કપટી હશે તો એમને છેતરી જશે. તે સારુ એમને કોઈક કાર્યનો આદર કરવો હોય ત્યારે મોટેરા પરમહંસ તથા મોટેરા સત્સંગી ગૃહસ્થ તેમને પૂછીને તે કામ કરવા દેવું, પણ કોઈક એક જણાને કહ્યે કરવા દેવું નહીં. એવી રીતે ત્યાગી તથા ગૃહસ્થ સત્સંગીને અયોધ્યાવાસીની ખબર રાખવી એમ અમારી આજ્ઞા છે.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "उपशम स्थिति", "hindi_text": "संवत् १८८२ में फाल्गुन कृष्णा द्वितीया (२५ मार्च, १८२६) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्री अहमदाबाद में श्रीनरनारायण के मन्दिर के सामने चबूतरे पर बिछाए गए पलंग पर विराजमान थे। उनके मस्तक पर गुलाबी रंग की पाग सुशोभित हो रही थी। उस पाग में गुलाब और चमेली के हार लगे हुए थे। उनके समक्ष मुनिगण तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने समस्त मुनिमंडल से प्रश्न पूछा कि, “जीवमात्र का आधार तो पंचविषय हैं। वे या तो पंचविषयों को बाह्यरूप से भोगते हैं अथवा बाह्य पंचविषयों का योग न होने पर अन्तःकरण में पंचविषयों का चिन्तन किया करते हैं, परन्तु वे बिना विषयों के चिन्तन तथा बिना विषयों के उपभोग के क्षणमात्र भी नहीं रह सकते। जैसे वटवृक्ष की जड़ें ही वृक्ष को हरा रखती हैं, परन्तु यदि अन्य सभी जड़ें उखड़ गईं और केवल पृथ्वी में एक ही जड़ रह गई, तो वह भी वृक्ष को हरा बनाए रखती है। वैसे ही बाह्यरूप से कदाचित् पंचविषयों का परित्याग कर दिया हो, परन्तु अन्तःकरण में विषयों का चिन्तन बना रहता हो, तो वह उसके जन्म-मरण का हेतु है। ऐसे पंचविषय परमेश्वर के भक्त को किस प्रकार जन्म-मरण के हेतु न बनें? यह प्रश्न है।”
\nफिर मुक्तानन्द स्वामी ने इस प्रश्न का उत्तर अपनी समझ के अनुसार दिया, किन्तु यथार्थरूप से समाधान नहीं हुआ।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “लीजिए, इस प्रश्न का उत्तर हम देते हैं, कि जो भक्त मायामय तीनों शरीरों की भावना से रहित रहकर केवल आत्मसत्तारूप होकर परमेश्वर की मूर्ति का चिन्तन करता है तथा भगवान के चिन्तन के बल से जब उसकी उपशम अवस्था हो जाती है, तब उस भक्त को उपशमावस्था के कारण ये पंचविषय जन्म-मरण के हेतु नहीं बनते। जैसे मही या साबरमती जैसी नदी के जल का प्रवाह दोनों किनारों पर पूर्ण वेग से बहता हो, तो उसमें हाथी, घोड़ा या वृक्ष भी बह जाते हैं और वहाँ कोई स्थिर नहीं रह पाते, वैसे ही उपशम अवस्थावाले को भी चाहे कैसे ही रमणीय भोग इन्द्रियगोचर हो गए हों, परन्तु जब वह अन्तःसम्मुख दृष्टि करे, तब उसे उनकी उसी प्रकार विस्मृति हो जाती है, जिस तरह पूर्वजन्म में देखी हुई वस्तुओं का इस जन्म में विस्मरण हो जाया करता है। जिस भक्त की ऐसी स्थिति रहती हो, उसे उपशमावस्था कहा जाता है।
\n“इस उपशम की महिमा अतिशय महान है। इस संसार में जैसे किसी स्त्री-पुरुष में विवाह के पूर्व अत्यन्त प्रीति रही हो और विवाह के पश्चात् उन्हें तीन रात तथा तीन दिन तक जागरण कराया जाए तथा उन्हें दूर-दूर तक चलाया जाए तब दोनों को साथ-साथ रहते हुए भी निद्रा तथा थाक के कारण एक-दूसरे के रूप या स्पर्श का सुख भोगने का सामर्थ्य नहीं रहता। वे दोनों परस्पर आलिंगनबद्ध होने पर भी इस तरह सोते रहते हैं, जैसे दो लकड़े को एकसाथ बाँधकर रख दिया हो, वैसे सोये हुए रहते हैं, लेकिन उन दोनों को पंचविषयों में से एक भी विषय का सुख प्राप्त नहीं होता। ये दोनों अज्ञानावस्था में सुषुप्ति अवस्था के कारण उपशम को प्राप्त हो गए हैं, तो भी उन्हें किसी भी प्रकार के विषयों का भान नहीं रहता; फिर जो ज्ञानी है, तथा परमेश्वर के स्वरूप का ध्यान करके जो उपशमदशा को प्राप्त हुआ है, उसे पंचविषय क्या बाधा डाल सकते हैं? वे तो कभी नहीं बाधा डाल सकते। अतः जिसने उपशमदशा को प्राप्त कर लिया हो, उसे पंचविषय जन्म-मरण के हेतु नहीं बनते हैं।”
\nफिर नित्यानन्द स्वामी ने कहा कि, “आत्मरूप होकर भगवान का ध्यान करने का जो उपाय आपने उपशमदशा की सिद्धि के लिए बताया है, वह तो अत्यन्त कठिन है। इसलिए, इसके अतिरिक्त कोई अन्य सुगम उपाय हो, तो वही बताइए।”
\nयह सुनकर श्रीजीमहाराज बोले कि, “एक तो जो भक्त भगवान के माहात्म्य को अधिक से अधिक समझता हो तथा दूसरा, भगवान एवं भगवान के भक्त की सेवा-चाकरी करता हो और उनके दर्शन करने में अत्यधिक अटूट श्रद्धा रखता हो, ऐसा जो भगवान तथा भक्त है, उसको वह उपशम दशा प्राप्त होती है। किन्तु हमें तो ऐसा प्रतीत होता है कि जो सेवक मानी होगा वह किसी को भी प्रिय नहीं लगेगा। वास्तव में मानी सेवक से सेवा-शुश्रूषा कराना वैसा ही है, जैसे दुर्भिक्ष पड़ने पर बड़े बड़े मनुष्य केवल कोदव (कोदों) खाकर जीवन निर्वाह करते हैं। और, स्वामी अपने निर्मानी सेवक पर जितने प्रसन्न रहते हैं, उतनी प्रसन्नता उन्हें मानी सेवक के प्रति नहीं होती। इसलिए, वही सेवक सच्चा है, जो अपने स्वामी की इच्छा के अनुसार कार्य करता रहे।”
\nफिर शुकमुनि ने पूछा कि, “जिसे विवेक और समझ न हो, वह अपने स्वामी को कैसे प्रसन्न कर सकता है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “ये मूलजी ब्रह्मचारी तथा यह रतनजी अधिक बुद्धिशाली कहाँ हैं? फिर भी, इन्हें आत्मकल्याण की अत्यधिक इच्छा है, अतः उन्हें वह करना ठीक तरह से आता है, जिससे भगवान प्रसन्न हो जाएँ। और, इस समय तो अयोध्यावासी स्त्री-पुरुष हमारी इच्छा के अनुसार जैसा आचरण करते हैं, उस प्रकार तो मेरी आज्ञा का पालन परमहंस, सांख्ययोगी तथा कर्मयोगी सत्संगी भी नहीं कर पाते। क्योंकि अयोध्यावासियों ने अपने जीवन को अतिशय सत्संगपरायण बना लिया है। वस्तुतः भगवान को प्रसन्न करने की जितनी क्षमता अयोध्यावासियों में है, वैसी कुशलता और किसी में नहीं दिखाई पड़ती। ये अयोध्यावासी तो बहुत विश्वासु हैं। अतः कोई भी पुरुष उन्हें ठग सकता है। इसलिए, यदि इन्हें कोई कार्य आरम्भ करना हो, तो उन्हें अग्रगण्य परमहंसों तथा सत्संगी गृहस्थों से पूछकर ही करने देना चाहिए, किन्तु किसी एक पुरुष के कथनानुसार ही वह कार्य उन्हें नहीं करने देना चाहिए। इस प्रकार त्यागी तथा गृहस्थ सत्संगीजन अयोध्यावासियों की देखरेख रखें, यह हमारी आज्ञा है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/223.mp3" } ] }, { "section_title_en": "Gadhada III (39)", "section_title_gu": "ગઢડા અંત્ય (૩૯)", "section_title_hi": "गढ़डा अंत्य (३९)", "chapter": [ { "english_title": "The Inclinations ofGnānand Affection", "english_text": "On Vaishākh vadi 11, Samvat 1882 [1 June 1826], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a cushion with a cylindrical pillow that had been placed upon a beautifully colored, decorated cot. The cot rested on the high veranda outside the west-facing rooms in the courtyard of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. Beautiful tassels of mogrā flowers decorated the large, white pāgh that was tied around His head. Also, a garland of mogrā flowers hung around His neck, and a string of flowers decorated His wrists. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen Shriji Mahārāj asked the paramhansas, “What is the understanding of a devotee who, despite facing adverse circumstances, experiences no setbacks in his bhakti towards God?”
\nThe paramhansas replied according to their understanding, but they were unable to provide a satisfactory reply.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “One who worships God needs, firstly, firm vairāgya; and secondly, the virtue of ātmā-realization. If vairāgya is lacking, then when one obtains desired objects, one will also develop love for those objects in the same way that one has love for God. If the virtue of ātmā-realization is lacking, then when the body experiences pain or pleasure, that devotee’s vruttis become disturbed. Then, he develops love for anything one considers pleasurable and an aversion for anything he considers to be full of misery. In this way, his mind becomes polluted. Therefore, a devotee of God needs extremely firm realization of the ātmā as well as extremely firm vairāgya.
\n“Why? Because, by vairāgya, all worldly forms except for God’s form are negated; and through ātmā-realization, worldly pleasures and miseries are negated. A person who does not have the virtues of ātmā-realization and vairāgya, even though he has attained nirvikalp samādhi, experiences happiness and peace only while he remains in samādhi. But when he comes out of samādhi, then, like Nārāyandās, on seeing pleasurable objects, he becomes attracted to them.”1
\nThereafter Shriji Mahārāj said, “A devotee of God either has an inclination of gnān or an inclination of affection towards God. Of these, one who has the inclination of gnān understands the profound greatness of God, and one with an inclination of affection for God cannot stay without God even for a moment. Jhinābhāi, Devrām and Prabhāshankar, for example, have an inclination of gnān. Such devotees who understand the greatness of God should be known as having an inclination of gnān. A devotee who has affection for God like the gopis of Vraj should be known as having an inclination of affection.
\n“Of these, one who has the inclination of gnān realizes God as being antaryāmi and believes, ‘God does not make judgements based on what He hears from others. Instead, God recognizes a devotee’s inclination and speaks to him accordingly, but He does not act based on others’ advice.’ Conversely, one who believes, ‘God rebukes me based on someone else’s words even though I am not at fault,’ has no gnān of God.
\n“Even in worldly life, we notice that a person who has selfish motives of gaining something from another will never see the other person’s faults. Why? Because his affection is based on self-interest. Similarly, if a person has self-interest in mind that God will free him from the fear of births and deaths, then he will never perceive faults in God. But one who attributes faults in God by thinking, ‘God changes His stand based on the prompting of others,’ has neither the inclination of gnān nor the inclination of affection.”
\nHaving said this, Shriji Mahārāj said to the senior paramhansas, “Please reveal which of these two is your inclination.”
\nAll of the paramhansas replied, “We have the inclination of gnān.”
\nThen Shriji Mahārāj continued, “A person who has an inclination of affection will do for his loved one even that which is not fit to be done. For example, in the world, thieves have affection for their wives and children. Yet, when they go to steal, they kill other people and pass on the money to their own family. In reality that thief is quite merciless, but since he has affection for his own family, he is not merciless towards them. Similarly, one who has affection for God and His devotees can never become angry on or jealous of God or His devotees, and in no way does he attribute faults to them. One who has such affection can be said to have the inclination of affection. One with neither the inclination of gnān nor the inclination of affection is said to be confused.”
\nHaving delivered this discourse, Shriji Mahārāj returned to His residence.
\nOn the evening of that same day, Shriji Mahārāj was seated on a cushion with a cylindrical pillow placed on a decorated cot on the veranda outside the east-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār. He was dressed entirely in white clothes. He had also worn a garland of mogrā flowers around His neck. At that time, some sādhus were singing devotional songs to the accompaniment of a dukad and sarodā, while munis as well as devotees from various places had gathered before Him in an assembly.
\nWhen the sādhus had finished singing, Shriji Mahārāj addressed the assembly, “The Shikshāpatri which I have written should be read daily by all of My followers - renunciant sādhus and brahmachāris, as well as all male and female householders. Those who do not know how to read should listen to it daily; and those who do not have the facility to listen to it should worship it daily. I have stated this in the Shikshāpatri itself. One should observe a fast on the day one fails to do any of the three. This is My command.”
\nThereupon everyone resolved to observe this command of Shriji Mahārāj by saying, “O Mahārāj, we will do as You have said.”
\nHearing this, Shriji Mahārāj became extremely pleased. He embraced all of the sādhus and brahmachāris and imprinted His holy footprints on the chests of all of the satsangis.
", "english_footnote": "1. Once, Shriji Maharaj was distributing new daglis to the sadhus whose old one had torn. Narayandas had a good dagli, but to get a new one, he hid his old one in the gutter. Maharaj gave him a new dagli. When cleaning out the gutter, they found his dagli with his name written on it. Maharaj scolded him. Despite being able to experience samādhi, one may try to cheat God to acquire the best of clothes.
", "gujarati_title": "જ્ઞાન તથા હેતના અંગનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૨ના વૈશાખ વદિ ૧૧ એકાદશીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના ફળિયાની માંહેલી કોરે આથમણે દ્વાર ઓરડાની ઊંચી ઓસરીએ ગાદીતકિયે યુક્ત જે સુંદર રંગિત ઢોલિયો તે ઉપર વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને મસ્તકને વિષે જે મોટી શ્વેત પાઘ તેમાં સુંદર મોગરાનાં પુષ્પનો તોરો વિરાજમાન હતો અને કંઠને વિષે મોગરાનાં પુષ્પનો હાર વિરાજમાન હતો અને બે હાથને વિષે તે પુષ્પના ગજરા વિરાજમાન હતા અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે પરમહંસને પૂછ્યું જે, “પરમેશ્વરના ભક્તને ભૂંડાં દેશકાળાદિકનો યોગ થાય તોય પણ ભગવાનની ભક્તિમાં વિઘ્ન થાય નહીં એવી શી સમજણ છે?” પછી પરમહંસને જેવું સમજાયું તેવું કહ્યું પણ યથાર્થ ઉત્તર થયો નહીં. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જે ભગવાનને ભજે તેને એક તો દૃઢ વૈરાગ્ય જોઈએ અને બીજી આત્મનિષ્ઠા જોઈએ. તેમાં જો વૈરાગ્ય ન હોય તો જ્યારે મનગમતું પદાર્થ મળે ત્યારે જેમ ભગવાનમાં પ્રીતિ કરે છે તેમ બીજા પદાર્થમાં પણ ભગવાનના જેવી પ્રીતિ થઈ જાય. અને જો આત્મનિષ્ઠા ન હોય તો જ્યારે દેહમાં સુખ-દુઃખ આવે ત્યારે એ ભક્તની વૃત્તિઓ ચૂંથાઈ જાય; પછી જેને સુખદાયી જાણે તેમાં પ્રીતિ કરે અને જેને દુઃખદાયી જાણે તે સાથે દ્વેષ કરે, એવી રીતે એની બુદ્ધિ ભ્રષ્ટ થઈ જાય. માટે ભગવાનના ભક્તને આત્મનિષ્ઠા અને વૈરાગ્ય એ બેય અતિશય દૃઢ જોઈએ. શા સારુ જે, વૈરાગ્યે કરીને તો ભગવાનની મૂર્તિ વિના બીજા માયિક આકારમાત્ર ખોટા થઈ જાય છે અને આત્મનિષ્ઠાએ કરીને માયિક જે સુખ ને દુઃખ તે ખોટાં થઈ જાય છે. અને જેને વૈરાગ્ય ને આત્મનિષ્ઠા ન હોય તેને તો નિર્વિકલ્પ સમાધિ થઈ હોય તો પણ જ્યાં સુધી સમાધિમાં રહે ત્યાં સુધી સુખશાંતિ રહે અને જ્યારે સમાધિમાંથી બહાર નીસરે ત્યારે નારાયણદાસની પેઠે સારા પદાર્થને જોઈને ચાળા ચૂંથવા માંડે.૭૪
\n“અને વળી જે ભગવાનના ભક્ત હોય તેને તો ભગવાનને વિષે જ્ઞાનનું અંગ હોય ને કાં તો હેતનું અંગ હોય. તેમાં જેને જ્ઞાનનું અંગ હોય તે તો ભગવાનનું અતિશય માહાત્મ્ય સમજે અને જેને હેતનું અંગ હોય તેને તો ભગવાન વિના અર્ધ ઘડી ચાલે નહીં. તે જ્ઞાનના અંગવાળા તો ઝીણો ભાઈ, દેવરામ ને પ્રભાશંકર છે. એવી રીતે જે હરિભક્ત ભગવાનનું માહાત્મ્ય જાણે તેને જ્ઞાનના અંગવાળા જાણવા. અને જેવું વ્રજની ગોપીઓને ભગવાનને વિષે હેત હતું૧ તેવી રીતના જે હરિભક્ત હોય તેને હેતનું અંગ જાણવું.૨ અને જેને જ્ઞાનનું અંગ હોય તે ભગવાનને અંતર્યામી જાણે અને એમ જાણે જે, ‘ભગવાન તે કોઈનું કહ્યું સાંભળે જ નહીં. ભગવાન તો જે ભક્તનું જેવું અંગ હોય તેને તેવું જાણીને તેવી રીતે કહે છે પણ કોઈની શિખામણે કરીને ચાલતા નથી.’ અને જે એમ જાણે જે, ‘ભગવાન તો કોઈકના શીખવ્યા થકા મારામાં વાંક નથી તો પણ મને કહે છે,’ તેને તો ભગવાનના સ્વરૂપનું જ્ઞાન જ નથી. અને આ સંસારમાં પણ જે મનુષ્યને જે સંગાથે સ્વાર્થ હોય તેનો કોઈ રીતે અવગુણ લે નહીં; શા માટે જે, એને પોતાના સ્વાર્થનું હેત છે. તો જેણે ભગવાન સાથે જન્મ-મરણના ભય થકી છૂટવાનો સ્વાર્થ જાણ્યો હોય તેને કોઈ રીતે ભગવાનનો અવગુણ આવે નહીં. અને જે એમ જાણે જે, ‘ભગવાન તો કોઈકના ફેરવ્યા ફરી જાય છે,’ એમ સમજીને જે ભગવાનનો અવગુણ લે, તેને તો જ્ઞાનનું અંગ પણ નથી અને હેતનું અંગ પણ નથી.” એવી રીતે કહીને શ્રીજીમહારાજે મોટા મોટા પરમહંસને કહ્યું જે, “તમે તમારું એ બેમાંથી જે અંગ હોય તે કહો.” પછી સર્વે પરમહંસે કહ્યું જે, “અમારે તો જ્ઞાનનું અંગ છે.”
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેને હેતનું અંગ હોય તેને તો પોતાના જે પ્રિયતમ તેને અર્થે જે ન કરવાનું હોય તે પણ થાય. કેમ જે, આ સંસારને વિષે જે ચોર હોય તેને પોતપોતાની સ્ત્રી ને છોકરાં તેને વિષે હેત હોય છે. અને જ્યારે ચોરી કરવા જાય ત્યારે બીજા માણસને મારીને પોતાના ઘરના માણસને દ્રવ્ય આપે છે. અને એ ચોર ઘણો નિર્દય છે પણ પોતાનાં કુટુંબી ઉપર હેત છે તો તે સંગાથે નિર્દય નથી થતો. તેમ જેને ભગવાન કે ભગવાનના ભક્ત સંગાથે હેત હોય તેને ભગવાન કે ભગવાનના ભક્ત ઉપર ક્રોધ કે ઈર્ષ્યા આવે જ નહીં અને અવગુણ પણ કોઈ રીતે આવે જ નહીં. એવું જેને હેત હોય તેને હેતનું અંગ કહીએ. અને જેને જ્ઞાન કે હેત એ બેમાંથી એકેય અંગ નથી, તેને ચાળાચૂંથણો કહીએ.” એટલી વાર્તા૩ કહીને શ્રીજીમહારાજ પોતાના ઉતારામાં પધાર્યા.
\nપછી તે જ દિવસ સાંજને સમે દાદાખાચરના દરબારમાં ઉગમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ગાદીતકિયા બિછાવેલ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન થયા હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને કંઠને વિષે મોગરાનાં પુષ્પનો હાર પહેર્યો હતો અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nઅને પોતાની આગળ સાધુ દૂકડ-સરોદા વજાવીને કીર્તન ગાતા હતા. તે કીર્તન-ભક્તિ જ્યારે કરી રહ્યા ત્યારે શ્રીજીમહારાજે એમ આજ્ઞા કરી જે, “અમારી લખેલી જે શિક્ષાપત્રી તેનો પાઠ અમારાં આશ્રિત જે ત્યાગી સાધુ તથા બ્રહ્મચારી તથા ગૃહસ્થ બાઈ-ભાઈ સર્વે તેમણે નિત્યે કરવો. અને જેને ભણતાં ન આવડતું હોય તેને નિત્યે શ્રવણ કરવું અને જેને શ્રવણ કરવાનો યોગ ન આવે તેને નિત્યે શિક્ષાપત્રીની પૂજા કરવી, એવી રીતે અમે શિક્ષાપત્રીમાં જ લખ્યું છે. માટે એ ત્રણમાંથી જેને ફેર પડે તેને એક ઉપવાસ કરવો, એમ અમારી આજ્ઞા છે.” એવી રીતની જે શ્રીજીમહારાજની આજ્ઞા તેને પાળવાનો નિયમ એ સર્વેએ ધાર્યો જે, “હે મહારાજ! જેમ તમે કહો છો તેમ અમે સર્વે પાળશું.” તેને સાંભળીને શ્રીજીમહારાજ અતિશય પ્રસન્ન થઈને સર્વે સાધુને અને સર્વે બ્રહ્મચારીને મળતા હવા અને સર્વે સત્સંગીના હૃદયને વિષે પોતાનાં ચરણારવિંદ આપતા હવા.
", "gujarati_footnote": "૧. ભાગવત: ૧૦/૨૯-૩૩.
\n૨. તે હેતના અંગવાળા તો સચ્ચિદાનંદ મુનિ, કૃપાનંદ મુનિ, પૂંજો ભક્ત વગેરે છે.
\n૩. સૂર્યોદય પછીના સવારના સમયે.
\n૭૪. એક વખત શ્રીજીમહારાજ જેની ડગલી ફાટી ગઈ હોય તેવા સૌ સંતોને નવી ડગલી આપતા હતા. નારાયણદાસ પાસે ડગલી હતી પણ નવી લેવા માટે તેણે જૂની ડગલી ઉકરડામાં સંતાડી દીધી અને મહારાજ પાસે નવી ડગલી માંગી. મહારાજે તેને નવી ડગલી આપી, પરંતુ એક વખત ઉકરડો ઉથામતાં તેમાંથી ડગલી નીકળી. તેના પર નામ નારાયણદાસનું હતું, તેથી મહારાજે તેમને બોલાવીને ઠપકો આપ્યો. આમ સમાધિનિષ્ઠ હોય તોપણ નવા વસ્ત્ર માટે ભગવાનને પણ છેતરવાનો પ્રયત્ન કર્યો.
", "hindi_title": "ज्ञान तथा स्नेह का अंग", "hindi_text": "संवत् १८८२ में वैशाख कृष्णा एकादशी (१ जून, १८२६) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के चौक में पश्चिमी द्वार के कमरे के ऊँचे बरामदे में गद्दी-तकियायुक्त सुन्दर रंगीन पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे और उनके मस्तक पर बड़ी सफ़ेद पाग में मोगरा के सुन्दर पुष्पों के तुर्रे लगे हुए थे। उन्होंने कंठ में मोगरा के पुष्पों का हार धारण किया था। उनके दोनों हाथों में इन पुष्पों के गजरे सुशोभित हो रहे थे। उनके समक्ष मुनिगण तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने परमहंसों से पूछा कि, “ऐसी कौन-सी समझ होती है, जिससे कि भगवान के भक्त को बुरे देशकालादि का योग हो, फिर भी उसकी भक्ति हमेशा निर्विघ्न रहे?”
\nतब अपनी-अपनी क्षमता के अनुसार सभी परमहंसों ने उत्तर देने का प्रयास किया, परन्तु यथार्थ उत्तर नहीं दे सके।
\nइसके पश्चात् श्रीजीमहाराज कहने लगे कि, “जो भगवान को भजता हो, उसे प्रथम तो दृढ़ वैराग्य होना चाहिए तथा दूसरी आत्मनिष्ठा होनी चाहिए। यदि वैराग्य नहीं होता, तो जब उसे मनचाहा पदार्थ मिलता है, तब उसमें भी उसे भगवान जैसी ही प्रीति हो जाती है। तथा यदि आत्मनिष्ठा की दृढ़ता न हो, तो अपनी देह में सुख-दुःख का योग होने पर उस भक्त की वृत्तियाँ विचलित हो जाती हैं। फिर वह जिसे सुखदायी जानता है, उससे प्रीति करने लगता है और जिसे दुःखदायी जानता है, उससे द्वेष करने लगता है। इस प्रकार उसकी बुद्धि भ्रष्ट हो जाती है। इसलिए भगवान के भक्त को आत्मनिष्ठा और वैराग्य, दोनों को अत्यंत सुदृढ़ करके रखना चाहिए। क्योंकि वैराग्य की दृढ़ता के कारण उसे भगवान की मूर्ति के सिवा अन्य मायिक आकार मात्र असत् हो जाते हैं तथा आत्मनिष्ठा की दृढ़ता के कारण मायिक सुख-दुःख मिथ्या हो जाया करते हैं। और, बिना वैराग्य तथा आत्मनिष्ठा के उसे निर्विकल्प समाधि में समाधिस्थ रहने तक ही सुख-शांति का अनुभव होता है, परन्तु जब समाधि से बाहर आता है, तो पुनः नारायणदास की तरह अच्छे-अच्छे पदार्थों को देखकर आसक्तिपूर्वक विह्वल हो जाता है।
\n“और, भगवान के भक्त को भगवान के स्वरूप में या तो ज्ञान का अंग सुदृढ़ चाहिए अथवा स्नेह का अंग सुदृढ़ चाहिए। उनमें जिसे ज्ञान का अंग हो, वह तो परमेश्वर का अतिशय माहात्म्य समझता है और जिसे स्नेह का अंग होता है, वह तो बिना भगवान के आधी घड़ी भी चैन के साथ नहीं बीता सकता। ऐसे ज्ञान के अंगवाले तो झीणाभाई, देवराम और प्रभाशंकर हैं। इस तरह जो हरिभक्त भगवान के माहात्म्य को जानते हों, उन्हें ज्ञान के अंगवाले समझना। और जैसा व्रज की गोपियों को भगवान पर स्नेह था, वैसा स्नेह जिन हरिभक्तों को हो, उन्हें स्नेह के अंगवाले मानना चाहिए। और जिसे ज्ञान का अंग होता है, वह भगवान को अन्तर्यामी जानता है; और वह ऐसी समझ रखता है कि, ‘भगवान किसी के विषय में किसी की कही हुई बात को सुनते ही नहीं। वे जिस भक्त का जैसा अंग होता है, उसे वैसा समझकर ही तदनुसार ही उसका प्रतिभाव देते हैं। परन्तु, वे किसी के परामर्श पर नहीं चलते।’
\n“और, जो भक्त यह समझता है कि, ‘मुझमें यद्यपि कोई दोष नहीं है, फिर भी भगवान किसी के सिखाने पर ही मुझे दोषी बताते हैं,’ तो उसे वस्तुतः भगवान के स्वरूप का ज्ञान ही नहीं है। इस संसार में भी जिस मनुष्य को जिससे स्वार्थ होता है, वह उसमें किसी भी प्रकार की बुराई नहीं मानता, क्योंकि उसके स्नेह में अपना स्वार्थ निहित है। उसी प्रकार जिसने जन्म-मरण के भय से छुटकारा पाने के लिए भगवान के साथ अपना स्वार्थ समझा हो, उसे भगवान में किसी भी प्रकार का अवगुण नहीं दिखाई पड़ सकता है। और, जो भक्त ऐसा समझता है कि, ‘भगवान किसी के सिखाने से बदल जाते हैं।’ इस प्रकार भगवान के प्रति दोष-दृष्टि रखता है, वह न तो ज्ञानी है, न प्रेमी ही है।”
\nइतना कह चुकने के बाद श्रीजीमहाराज ने बड़े-बड़े परमहंसों को संबोधित करके कहा कि, “अब आप बताइए कि ज्ञान और स्नेह इन दोनों अंगों में से आपका कौन-सा अंग है?”
\nतब समस्त परमहंसों ने बताया कि, “हमें तो ज्ञान का अंग है।”
\nतत्पश्चात् श्रीजीमहाराज बोले कि, “जिसे स्नेह का अंग हो, उससे अपने प्रियतम के लिए न करने योग्य कार्य भी सहज ही होता रहता है! जैसे चोर को भी अपनी औरत और लड़के से प्रेम बना रहता है, तो चोरी करते हुए वह दूसरे लोगों की हत्या करके वहाँ से प्राप्त द्रव्य वह अपने घरवालों को सौंप देता है। वह चोर बड़ा निर्दयी है, परन्तु उसे अपने घरवालों से प्रेम है तो उनके साथ वह बेरहमी का बर्ताव नहीं करता। उसी प्रकार जिसे भगवान तथा भगवद्भक्त से प्रेम रहता हो, उसे भगवान या भगवद्भक्त के प्रति कभी क्रोध या ईर्ष्या का भाव नहीं रहता तथा उनमें कभी कोई दोष भी नहीं दिखाई देता। ऐसा जिसके हृदय में स्नेह हो, वह स्नेह के अंगवाला कहा जाता है। और भगवान के प्रति जिसे न तो ज्ञान का अंग हो या न तो स्नेह का अंग हो, वह तो विचलित मनोदशा वाला भक्त कहा जाएगा।”
\nइतना कहकर श्रीजीमहाराज अपने निवास स्थान पर पधारे।
\nइसके बाद उसी दिन सायंकाल दादाखाचर के राजभवन में पूर्वी द्वार के कमरे के बरामदे में बिछे हुए पलंग पर गद्दी बिछी हुई थी और तकिया रखा हुआ था, श्रीजीमहाराज विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे और कंठ में मोगरा के पुष्पों का हार पहना था। उनके समक्ष मुनिगण तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nश्रीजीमहाराज के सम्मुख साधु दुक्कड़-सरोद बजाकर कीर्तनगान कर रहे थे। जब वे कीर्तन-भक्ति कर चुके तब श्रीजीमहाराज ने यह आज्ञा दी कि, “हमारे आश्रित त्यागी साधुओं, ब्रह्मचारियों, गृहस्थ महिलाओं तथा भक्तों को हमारी लिखी हुई शिक्षापत्री का नित्य पाठ करना। जिसे पढ़ना न आता हो उसे शिक्षापत्री का नित्य श्रवण करना। जिसे उसका श्रवण करने का योग न आए वह प्रतिदिन शिक्षापत्री की पूजा करें। इस प्रकार हमने शिक्षापत्री में ही लिखा है। यदि किसी को इन तीनों नियमों के पालन में विघ्न पड़ जाए, तो उसे एक उपवास कर लेना, ऐसी हमारी आज्ञा है।”
\nफिर तो सभी ने श्रीजीमहाराज की इस आज्ञा का पालन करने का नियम ग्रहण किया। और कहने लगे कि, “हे महाराज! आपने जैसी आज्ञा दी है उसी के अनुसार हम सब नियम का पालन करेंगे।”
\nयह सुनकर श्रीजीमहाराज अत्यन्त प्रसन्न हुए और उन्होंने समस्त साधुओं तथा ब्रह्मचारियों को गले लगाकर प्रसन्नता व्यक्त की। तथा सभी सत्संगियों के हृदय पर अपने चरणारविन्द रखे।
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/224.mp3" }, { "english_title": "The Attainment of AllPurushārths; Incarnate God in the Form of the Guru", "english_text": "On the evening of Jyeshtha sudi 6, Samvat 1882 [11 June 1826], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a low, wooden seat in the courtyard of the mandir of Shri Vāsudevnārāyan in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was wearing a white khes and had covered Himself with a white cotton cloth. He had also tied a black-bordered, white pāgh around His head. Tassels of mogrā flowers had been inserted in that pāgh. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen Shriji Mahārāj posed a question, “One sees that the world is perishable and that the chaitanya separates from the body and leaves it; yet, the predominance of the world does not diminish from one’s heart. Despite thoroughly believing God to be an ocean of bliss, one’s mind still does not focus on God. Also, satsang does not become predominant in one’s heart, and one cannot eradicate love for wealth, women and other pleasures of the world. What can be the reason for this?”
\nThereupon Muktānand Swāmi replied, “The person lacks vairāgya; as a result, he cannot eradicate the predominance of the world from his heart, nor can he develop love for God.”
\nShriji Mahārāj then clarified, “It is true that there is a deficiency in vairāgya, but it appears to Me that the inclination which forms as one practices satsang remains as it is forever; i.e., a different inclination does not develop. By practicing satsang, that inclination may be nourished, but the inclination itself remains unchanged. Whenever a person’s inclination is being formed, his mind becomes disturbed in the process of formation. Just as the mind of an extremely lustful person is disoriented by lust, and the mind of an extremely angry person is disoriented by anger, and the mind of an extremely greedy person is disoriented by greed, similarly, a person’s mind becomes disoriented in the process of developing his inclination. Then, during that disturbance, whichever inclination develops is the inclination that remains. Therefore, one who is wise should realize one’s own inclination. Because when one is disturbed by the influence of lust, anger, etc., if one contemplates upon one’s own inclination, the influence of lust, anger, etc., is lessened.
\n“In addition, just as a householder feels repentant if he experiences lustful thoughts on seeing his attractive mother, sister or daughter, similarly, one should feel repentant when objects other than satsang become predominant in one’s heart. If one does not feel similarly remorseful on entertaining thoughts for indecent objects, then satsang does not remain predominant in one’s heart.
\n“In fact, the fruit of all spiritual endeavors is satsang. In the 11th canto of the Shrimad Bhāgwat, Shri Krishna Bhagwān says to Uddhav, ‘I am not as pleased by ashtāng-yoga, thoughts of sānkhya, scriptural study, austerities, renunciation, yoga, sacrifices, observances, etc., as I am pleased by satsang.’ In fact, it appears to Me that all sanskārs one has gathered from previous lives have been attained through association with the Satpurush. Even today, those who obtain sanskārs do so through association with the Satpurush. One who has attained the association of such a Satpurush but is still unable to understand matters as they really are should be known to have an extremely dull intellect.
\n“As for Me, I consider this assembly of satsangis to be far greater than the assemblies in Shwetdwip, Golok, Vaikunth and Badrikāshram; and I see all of these devotees as being extremely luminous. Indeed, I swear by this assembly of sādhus that there is not even the slightest untruth in this matter. Why do I have to swear in this manner? Because not everyone understands such divinity, nor can they see it; that is why I have to swear.
\n“Thus, even after attaining this satsang - which is rare for even Brahmā and others - affection for objects other than God still remains because the person has not developed as firm a conviction for the manifest form of God as he has for the non-manifest form of God. That is why the Shrutis state: ‘If a person develops conviction in the guru - who is the manifest form of God - in the same way that he has conviction in the non-manifest deities, then, as a result, he attains all of the arthas1 which are described as attainable.’ In fact, when he attains the company of such a Sant, he has, while still alive, attained He who was to be attained after death. That is to say, he has attained that which is called the highest state of enlightenment, or liberation, while being alive.
\n“What I have just explained to you may appear to be simple, but in reality, it is extremely subtle. One who is currently behaving in this manner will understand that this is extremely subtle; but others will not even be able understand it. That is how subtle it is.”
\nAfter delivering this discourse, Shriji Mahārāj bid ‘Jai Sachchidānand’ to everyone and then returned to His residence.
", "english_footnote": "1. Here ‘arthas’ should be understood as ‘purushārths’ - dharma, arth, kām and liberation.
", "gujarati_title": "સર્વે અર્થ સિદ્ધ થયાનું, પ્રગટ ગુરુરૂપ હરિનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૨ના જ્યેષ્ઠ સુદિ ૬ છઠને દિવસ સાંજને સમે સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીવાસુદેવ નારાયણના મંદિરના ફળિયાને વિષે બાજોઠ ઉપર વિરાજમાન હતા અને મસ્તક ઉપર શ્યામ છેડાની ધોળી પાઘ બાંધી હતી અને શ્વેત ચાદર ઓઢી હતી અને શ્વેત ખેસ પહેર્યો હતો અને પાઘને વિષે મોગરાનાં પુષ્પનો તોરો ખોસ્યો હતો અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “જગતને નાશવંત દેખે છે અને દેહને મૂકીને ચૈતન્ય જુદો થઈ જાય છે તેને પણ દેખે છે, તો પણ આ જીવને જગતનું પ્રધાનપણું હૃદયમાંથી મટતું નથી. અને પરમેશ્વરને સર્વ પ્રકારે સુખના સિંધુ જાણે છે તો પણ પરમેશ્વરમાં જીવનું ચિત્ત ચોંટતું નથી, તેમ સત્સંગ પણ એના હૃદયમાં મુખ્ય થતો નથી અને ધન, સ્ત્રીઆદિક જે સાંસારિક પદાર્થ તેમાંથી પ્રીતિ મટતી નથી. તેનું શું કારણ હશે?” પછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ કહ્યું જે, “જીવના હૃદયમાં વૈરાગ્ય નથી તેણે કરીને જગતનું પ્રધાનપણું મટતું નથી ને ભગવાનમાં પ્રીતિ થતી નથી.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “વૈરાગ્યની ન્યૂનતા છે એ તો વાત સાચી; પણ અમને તો એમ ભાસે છે જે, જેને સત્સંગ થતાં થતાં૪ જેવું અંગ બંધાય જાય છે તેવું ને તેવું જ સદાય રહે છે પણ તે વિના બીજું થતું નથી.૫ અને સત્સંગે કરીને તે અંગની પુષ્ટિ તો થાય પણ અંગ તો તેનું તે જ રહે છે. અને જ્યારે જેને જે અંગ બંધાય છે, ત્યારે અંગ બંધાતાં એનું ચિત્ત વિભ્રાંત જેવું થઈ જાય છે. જેમ કામી હોય તેનું ચિત્ત કામે કરીને વિભ્રાંત થાય ને જેમ ક્રોધી હોય તેનું ચિત્ત ક્રોધે કરીને વિભ્રાંત થાય ને જેમ લોભી હોય તેનું ચિત્ત લોભે કરીને વિભ્રાંત થાય, તેમ એનું ચિત્ત અંગ બંધાતાં વિભ્રાંત થઈ જાય છે. પછી તે વિભ્રાંતમાં જેવું અંગ બંધાય તેવું અંગ રહે છે. માટે જે સમજુ હોય તેને પોતાનું જે અંગ હોય તેને ઓળખી રાખ્યું જોઈએ; તે જ્યારે કામ-ક્રોધાદિકે કરીને પોતાને વિક્ષેપ થતો હોય, ત્યારે પોતાના અંગનો વિચાર કરે તો તે કામાદિક ક્ષીણ પડી જાય. જેમ કોઈક ગૃહસ્થ હોય તેને પોતાની માતા, બોન અથવા દીકરી અતિ સ્વરૂપવાન હોય, તેને જોઈને જો ભૂંડો ઘાટ થઈ જાય તો પછી તેની કેવી દાઝ થાય! તેવી દાઝ જ્યારે સત્સંગ વિના બીજું પદાર્થ પ્રધાન થાય ત્યારે થઈ જોઈએ. અને જ્યારે એવી દાઝ અયોગ્ય પ્રદાર્થના સંકલ્પને દેખીને ન થાય તેના હૃદયમાં તો સત્સંગ પણ પ્રધાન ન રહે. અને સર્વે સાધનના ફળરૂપ તો આ સત્સંગ છે, તે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને ઉદ્ધવ પ્રત્યે એકાદશ સ્કંધમાં કહ્યું છે જે, ‘અષ્ટાંગયોગ તથા સાંખ્યવિચાર તથા શાસ્ત્રપઠન તથા તપ, ત્યાગ, યોગ, યજ્ઞ અને વ્રતાદિકે કરીને હું તેવો વશ થતો નથી જેવો સત્સંગે કરીને વશ થાઉં છું.’૬ માટે અમને તો એમ ભાસે છે જે, પૂર્વજન્મનો સંસ્કાર હશે તે પણ સત્પુરુષને યોગે કરીને થયો હશે અને આજ પણ જેને સંસ્કાર થાય છે તે સત્પુરુષને યોગે કરીને જ થાય છે. માટે એવા સત્પુરુષનો સંગ પ્રાપ્ત થયો છે તો પણ જેને જેમ છે તેમ સમજાતું નથી તેને અતિશય મંદ-બુદ્ધિવાળો જાણવો. શા માટે જે, જેવી શ્વેતદ્વીપમાં સભા છે ને જેવી ગોલોક, વૈકુંઠલોકને વિષે સભા છે ને જેવી બદરિકાશ્રમને વિષે સભા છે, તેથી પણ હું આ સત્સંગીની સભાને અધિક જાણું છું અને સર્વે હરિભક્તને અતિશય પ્રકાશે યુક્ત દેખું છું. એમાં જો લગાર પણ મિથ્યા કહેતા હોઈએ તો આ સંતસભાના સમ છે. તે સમ શા સારુ ખાવા પડે છે જે, સર્વને એવું અલૌકિકપણું સમજાતું નથી અને દેખવામાં પણ આવતું નથી, તે સારુ સમ ખાવા પડે છે. અને બ્રહ્માદિકને પણ દુર્લભ એવો જે આ સત્સંગ તેમાં આવીને પરમેશ્વર વિના જેને બીજા પદાર્થમાં હેત રહે છે તેનું કારણ એ છે જે, જેવી એ જીવને પરોક્ષને વિષે પ્રતીતિ છે તેવી પ્રત્યક્ષને વિષે દૃઢપણે પ્રતીતિ થતી નથી. તે શ્રુતિમાં કહ્યું છે જે, ‘જેવી પરોક્ષ દેવને વિષે જીવને પ્રતીતિ છે તેવી જો પ્રત્યક્ષ ગુરુરૂપ હરિને વિષે આવે, તો જેટલા અર્થ પ્રાપ્ત થવાના કહ્યા છે તેટલા સર્વે અર્થ તેને પ્રાપ્ત થાય છે.’૭ અને જ્યારે આવો સંત-સમાગમ પ્રાપ્ત થયો ત્યારે દેહ મૂકીને જેને પામવા હતા તે તો દેહ છતાં જ મળ્યા છે; માટે જેને પરમ પદ કહીએ, મોક્ષ કહીએ તેને છતે દેહે જ પામ્યો છે. અને આ વાર્તા જે કહી, તે જણાય છે તો જાડી જેવી, પણ એ તો અતિશય ઝીણી છે. તે જે એવી રીતે વર્તતો હોય તેને એમ સમજાય જે, ‘એ વાર્તા અતિ ઝીણી છે,’ ને બીજાને તો સમજ્યામાં પણ આવે નહીં; એવી અતિશય ઝીણી વાર્તા છે.” એમ વાર્તા કરીને શ્રીજીમહારાજ ‘જય સચ્ચિદાનંદ’ કહીને પોતાના ઉતારામાં પધાર્યા.
", "gujarati_footnote": "૪. જ્યારે ભગવાનનો નિશ્ચય થાય છે ત્યારે.
\n૫. તેમાં કોઈકને આત્મનિષ્ઠાનું અંગ બંધાય છે, કોઈકને દાસપણાનું અંગ બંધાય છે, તો કોઈકને પતિવ્રતાનું અંગ બંધાય છે.
\n૬. મૂળ શ્લોક તથા ક્રમાંક વચનામૃત ગ. મ. ૫૪ની ટીપણી-૧૨૬માં છે: [ન રોધયતિ માં યોગો ન સાંખ્યં ધર્મ એવ ચ। ન સ્વાધ્યાયસ્તપસ્ત્યાગો નેષ્ટાપૂર્તં ન દક્ષિણા॥ વ્રતાનિ યજ્ઞશ્છન્દાંસિ તીર્થાનિ નિયમા યમાઃ। યથાવરુન્ધે સત્સંગઃ સર્વસંગાપહો હિ મામ્॥ આ શ્લોકનો અર્થ છે. (ભાગવત: ૧૧/૧૨/૧-૨).]
\n૭. “યસ્ય દેવે પરાભક્તિર્યથા દેવે તથા ગુરૌ। તસ્યૈતે કથિતા હ્યર્થાઃ પ્રકાશન્તે મહાત્મનઃ॥” (શ્વેતાશ્વતરોપનિષદ: ૬/૨૩).
", "hindi_title": "सर्वार्थसिद्धि; प्रकट गुरुरूप हरि", "hindi_text": "संवत् १८८२ में जयेष्ठ शुक्ला षष्ठी (११ जून, १८२६) को सायंकाल स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीवासुदेव नारायण के मन्दिर के चौक में छोटी चौकी पर विराजमान थे। उन्होंने मस्तक पर श्याम पल्ले की सफ़ेद पाग बाँधी थी, सफ़ेद चादर ओढ़ी थी और सफ़ेद धोती धारण की थी। पाग में मोगरा के पुष्पों का तुर्रा खोंसा था। उनके समक्ष मुनिगण तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nतब श्रीजीमहाराज ने प्रश्न किया कि, “यद्यपि जीव जगत को नाशवान समझता है और यह भी मानता है कि चैतन्य (जीव) देह का त्याग करके अलग हो जाता है। फिर भी, उसके मन से जगत की प्रधानता नहीं मिटती। यद्यपि वह परमेश्वर को समस्त सुखों का सिन्धु मानता है, फिर भी परमात्मा में उसका चित्त नहीं लग पाता। उसके हृदय में सत्संग की भी प्रधानता नहीं रहती तथा धन, स्त्री आदि सांसारिक वस्तुओं से उसकी प्रीति नहीं मिटती, इसका क्या कारण है?”
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने कहा कि, “भक्त के हृदय में वैराग्य न होने के कारण जगत की प्रधानता नहीं मिटती तथा भगवान से प्रीति नहीं होती।”
\nयह सुनकर श्रीजीमहाराज बोले कि, “यह बात तो सच है कि वैराग्य की न्यूनता है, फिर भी हमें ऐसा प्रतीत होता है कि सत्संग होते-होते जिसका जैसा अंग बंध जाता है वह सर्वदा यथावत् रहता है, परन्तु बदलकर दूसरा नहीं होता। सत्संग द्वारा उस अंग की पुष्टि तो होती है, किन्तु अंग तो वही का वही रहता है।
\n“और, जिसको जो भी अंग बंधना प्रारम्भ होता है, तब उसका चित्त विभ्रान्त-सा हो जाता है। जैसे कामी का चित्त काम से, क्रोधी का चित्त क्रोध से तथा लोभी का चित्त लोभ से विभ्रांत होता है, उसी तरह उसका चित्त भी विभ्रान्त हो जाता है। ऐसी विभ्रान्त दशा में जो अंग निर्माण होता है, जीवनभर वही ज्यों का त्यों बना रहता है।
\n“इसलिए जो समझदार है, उसे अपना अंग पहले से परख लेना चाहिए, ताकि काम-क्रोधादि द्वारा विक्षेप हो रहा हो, तब वह अपने उस अंग का विचार करेगा, तो उसके कामादि दुर्विकार क्षीण हो जाएँगे! जिस प्रकार किसी गृहस्थ को अपनी माता, बहन और पुत्री को अतिरूपवती देखने पर बुरा संकल्प हो गया, तो उसे मन ही मन कितना पश्चात्ताप होने लगता है! उसी तरह का पश्चात्ताप उसे बिना सत्संग के कोई अन्य पदार्थ महत्त्वपूर्ण लगे तब होना चाहिए। जब ऐसा पश्चात्ताप अयोग्य पदार्थ के संकल्प को देखकर नहीं होता हो, तो उसके हृदय में सत्संग प्रधान रूप से नहीं रहता।
\n“वास्तव में समस्त साधनों का फलरूप यह सत्संग ही है। श्रीकृष्ण भगवान ने यही मत उद्धवजी के समक्ष श्रीमद्भागवत के एकादश स्कन्ध में व्यक्त किया है कि अष्टांगयोग, सांख्यविचार, शास्त्रों के पठन तथा तप, त्याग, योग, यज्ञ एवं व्रतादि से मैं उतना वशीभूत नहीं होता, जितना कि सत्संग द्वारा वश में हो जाता हूँ।
\n“इसलिए, हमें ऐसा लगता है कि पूर्वजन्म का संस्कार भी सत्पुरुष के सम्बंध से हुआ होगा। आज भी जिसे अच्छे संस्कार मिलते हैं, वे भी सत्पुरुष के सान्निध्य से ही प्राप्त होते हैं। किन्तु, ऐसे सत्पुरुष का सत्संग प्राप्त होने पर भी जिसको यथार्थ समझ नहीं बैठती, उसे अतिशय मन्द बुद्धिवाला समझना। क्योंकि यथार्थ बात तो यह है कि जैसी सभा श्वेतद्वीप में है, और जैसी सभा गोलोक या वैकुंठलोक में है तथा जैसी सभा बदरिकाश्रम में है, उनसे भी अधिक मैं इन सत्संगियों की सभा को जानता हूँ और समस्त हरिभक्तों को अतिशय प्रकाशयुक्त देखता हूँ। यदि मैं यह बात लेशमात्र भी मिथ्या कहता होऊँ तो इस सन्त-सभा की सौगन्ध है। यह सौगन्ध क्यों लेनी पड़ती है? तो सबको इस प्रकार की अलौकिकता न तो समझ में आती है, और न तो दिखाई ही पड़ती है। इसलिए सौगन्ध लेनी पड़ती है।
\n“ब्रह्मादि को भी दुर्लभ ऐसा यह सत्संग प्राप्त होने पर यदि कोई भक्त परमेश्वर को छोड़कर अन्य पदार्थ से अपना चित्त लगाये रखता है, तो इसका कारण यही है कि इस जीव को भगवान के परोक्ष स्वरूप में जैसी प्रतीति होती है, वैसी दृढ़ प्रतीति भगवान के प्रत्यक्ष स्वरूप में नहीं होती है! श्रुति में यही बात बताई गई है कि परोक्ष देवों में जीव को जो प्रतीति है, वैसी प्रतीति यदि प्रत्यक्ष गुरुरूप हरि में हो जाए, तो जितने भी अर्थ प्राप्त होने को कहा है, वे समस्त अर्थ उसको प्राप्त हो जाते हैं। और, जब ऐसा सन्त-समागम प्राप्त हुआ है, तब यह समझना चाहिए कि देहत्याग के बाद जो भगवान को प्राप्त करना था, वही भगवान आज इसी देह में प्रत्यक्ष प्राप्त हुए हैं; इसलिए, जिसको परमपद कहते हैं, मोक्ष कहते हैं, वह आज सदेह ही प्राप्त हो गया है!
\n“यह जो वार्ता कही गई है, वह आपको यद्यपि स्थूल दिखाई पड़ती है, फिर भी अत्यन्त सूक्ष्म है। जो इस प्रकार बरतता हो, उसे यह समझ में आ जाता है कि यह वार्ता अतिसूक्ष्म है। इसका इतना अत्यन्त सूक्ष्म स्वरूप है कि इसे दूसरे लोग तो समझ ही नहीं पाते।”
\nऐसी वार्ता करके श्रीजीमहाराज ‘जय सच्चिदानन्द’ कहकर अपने निवास-स्थान में पधारे।
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/225.mp3" }, { "english_title": "Compassion and Affection", "english_text": "On Āshādh vadi 1, Samvat 1883 [20 July 1826], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was at His residence in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. On that day, Harji Thakkar invited Shriji Mahārāj to sanctify his house. There, he had Shriji Mahārāj sit on a cushion with a cylindrical pillow on a decorated cot on the veranda outside the east-facing rooms. He then performed puja of Shriji Mahārāj with sandalwood paste mixed with saffron and other auspicious offerings. In this way Shriji Mahārāj sat facing east and was dressed entirely in white clothes. Garlands of mogrā flowers adorned His neck, strings of flowers adorned both arms, and tassels of flowers beautifully decorated His pāgh. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj asked the entire sādhu-mandal, “Compassion and affection reside instinctively in the heart of a devotee of God. Of the two, the nature of affection is like honey; i.e., it sticks everywhere. The nature of compassion is that one feels compassion towards everything. When Bharatji felt compassion for a deer, he had to take birth from the womb of a deer in his next life. Moreover, one who is compassionate undoubtedly develops affection towards those for whom one has compassion.
\n“There are two methods for eradicating compassion and affection: ātmā-realization and vairāgya. Of these, ātmā-realization is such that nothing else can penetrate it. The nature of vairāgya is that it shows all objects to be perishable. Therefore, through ātmā-realization and vairāgya, compassion and affection are destroyed. In addition, the influences of the sthul, sukshma and kāran bodies, as well as all other influences are destroyed, and then, only brahmasattā remains. But thereafter, does a devotee harbor compassion and affection for God and His devotees? Or does he not? That is the question.”
\nMuktānand Swāmi, Shuk Muni, Nityānand Swāmi and other paramhansas answered according to the extent of their understanding, however, none could give a satisfactory reply to Shriji Mahārāj’s question.
\nSo Shriji Mahārāj said, “Here, allow Me to answer. The answer is that by gnān and vairāgya, the chaitanya is freed from the māyik influences of the three bodies, the three states and the three gunas. It is then characterized by pure existence, and not even the slightest trace of māyik influence remains. Consider, for example, the analogy of an oil lamp’s flame. Only when a wick-holder, some oil and a wick unite can the flame of an oil lamp be seen and recognized. But, when the combination of these three components is broken, the flame can no longer be seen by anyone, nor can it be recognized by anyone. Only when those components are combined is it seen and recognized. Similarly, when all māyik influences are overcome by gnān and vairāgya, the jivātmā remains as pure brahmasattā.
\n“Now, the jivātmā is imperceptible to the mind and speech, and it is not perceivable by any of the indriyas either. However, if, with time, it attains the knowledge of God by associating with a pure sampradāy, and it fully understands the greatness of God and His devotees, then it is freed from all māyik influences. Thereby, that jivātmā also becomes brahmarup. Nevertheless, compassion and affection for God and His devotees do still remain forever. To carry the analogy of the oil lamp further, when the combination of its components is broken, its flame remains within the air, where it cannot be perceived by any of the indriyas. However, the fragrance or foul smell that had pervaded that flame is not destroyed. In actuality, the air is even more aloof than the flame, yet it becomes pervaded by fragrant or foul smells. Likewise, by gnān and vairāgya, the jivātmā is freed from māyik influences, but the impression of satsang is not lost. Even though it becomes brahmarup - like Nārad, the Sanakādik and Shukji - it behaves with intense compassion and affection for God and His devotees. The following verses illustrates this:
\nParinishthito’pi nairgunya uttama-shloka-leelayā |and ‘Ātmāramāsh-cha munayo... ||’3 and ‘Prāyena munayo rājan... ||’.4 The Gitā also states:
\nBrahma-bhootaha prasannātmā na shochati na kānkshati |“In this manner, many verses promote the view that devotees of God who, by gnān and vairāgya, have shed māyik influences and have become brahmarup still have compassion and affection for God and His devotees. On the other hand, one who is not a devotee of God, and who, by ātmā-realization and vairāgya alone, has overcome māyik influences and behaves as the ātmā has been influenced during the process of God-realization by the evil influence of those who have only ātmā-realization and are devoid of upāsanā of God. Consequently, he does not develop compassion and affection for devotees of God. Just as a foul smell lingers in the air and in fire, similarly, the impressions of evil company, which cannot be overcome by any means, linger within him.
\n“For example, Ashwatthāmā was brahmarup, but he was influenced by evil company. Therefore, he did not develop compassion or affection for Shri Krishna Bhagwān or his devotees, the Pāndavs. Similarly, the impressions of evil company do not disappear in a person who has only knowledge of the ātmā, even though he becomes brahmarup; nor does he develop compassion and affection for God and His devotees. Conversely, for a devotee of God, even though māyik influences are overcome, intense compassion and affection for God and His devotees increase. But in no way are compassion and affection ever lost; they always remain.”
\nAfter delivering this discourse, Shriji Mahārāj bid ‘Jai Sachchidānand’ to everyone and then returned to His residence.
", "english_footnote": "O King [Parikshit]! Despite being perfectly poised in the nirgun state, I [Shukdevji] - having been attracted by the divine actions and incidents of God - studied the [Shrimad Bhāgwat] epic. - Shrimad Bhāgwat: 2.1.9
\nHonourable [Shukdevji] - son of Vyās, and to whom devotees of Vishnu are very dear - was attracted by the virtues of God, and thus constantly studied the great [Shrimad Bhāgwat] epic. - Shrimad Bhāgwat: 1.7.11
\nDespite being engaged [only] in the ātmā [i.e. having attained ātmā-realization] and despite having overcome all base natures - the munis [still] offer selfless bhakti to God [because] God possesses such [divine] qualities. - Shrimad Bhāgwat: 1.7.10
\nO King [Parikshit]! [Although] the munis had no need for the rules of moral conduct and had attained the nirgun state, they [still] engaged themselves in extolling the glory of God. - Shrimad Bhāgwat: 2.1.7
\nOne who has become brahmarup remains joyful, grieves nothing, desires nothing, behaves equally with all beings, and attains my supreme bhakti. - Bhagwad Gitā: 18.54
", "gujarati_title": "દયા અને સ્નેહનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૩ના આષાઢ વદિ ૧ પડવાને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં પોતાના ઉતારાને વિષે વિરાજમાન હતા. અને તે દિવસ ઠક્કર હરજીએ૮ પોતાને ઘેર શ્રીજીમહારાજની પધરામણી કરી ત્યારે શ્રીજીમહારાજ ત્યાં પધાર્યા. પછી ઉગમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીયે ઢોલિયા ઉપર ગાદીતકિયા બિછાવીને શ્રીજીમહારાજને વિરાજમાન કર્યા. પછી હરજી ઠક્કરે શ્રીજીમહારાજની કેસર-ચંદનાદિકે કરીને પૂજા કરી. એવી રીતે શ્રીજીમહારાજ પૂર્વ મુખારવિંદે વિરાજમાન હતા ને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને કંઠને વિષે મોગરાનાં પુષ્પના હાર તથા બે ભુજાને વિષે તે પુષ્પના ગજરા તથા પાઘને વિષે તે પુષ્પના તોરા તે અતિશય વિરાજમાન હતા. અને શ્રીજીમહારાજના મુખારવિંદની આગળ મુનિમંડળ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nતે સમયમાં શ્રીજીમહારાજે સર્વ સંતમંડળને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “જે હરિભક્તના હૃદયને વિષે દયા ને સ્નેહ એ બે સ્વાભાવિક રહ્યાં હોય ત્યારે સ્નેહનું સ્વરૂપ તો મધ જેવું છે તે જ્યાં-ત્યાં ચોંટે અને દયાનો સ્વભાવ એવો છે જે, જ્યાં-ત્યાં દયા કરે. ત્યારે ભરતજીએ મૃગલા ઉપર દયા કરી તો તે મૃગલીને પેટે જન્મ લેવો પડ્યો.૯ અને જે દયાવાન હોય તેને જે ઉપર દયા આવે તે સંગાથે સ્નેહ થયા વિના રહે નહીં. અને એ દયા ને સ્નેહ તેને ટાળ્યાનો ઉપાય તો આત્મજ્ઞાન ને વૈરાગ્ય એ બેય છે. તે આત્મજ્ઞાન એવું છે જે, જેમાં કાંઈ બીજું પેસે જ નહીં. અને વૈરાગ્યનું એવું સ્વરૂપ છે જે, સર્વે નામરૂપને નાશવંત દેખાડે. માટે આત્મજ્ઞાન ને વૈરાગ્ય એ બે વતે કરીને દયા ને સ્નેહનો નાશ થઈ જાય છે અને સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ ને કારણ એ આદિક સર્વે ઉપાધિનો પણ નાશ થઈ જાય છે અને કેવળ બ્રહ્મસત્તામાત્ર રહે છે. પછી એને ભગવાન તથા ભગવાનના ભક્તને વિષે દયા ને સ્નેહ રહે છે કે નથી રહેતો? એ પ્રશ્ન છે.” પછી મુક્તાનંદ સ્વામી તથા શુકમુનિ તથા નિત્યાનંદ સ્વામી એ આદિક પરમહંસે જેની જેવી દૃષ્ટિ પૂગી તેવો તેણે ઉત્તર કર્યો પણ શ્રીજીમહારાજના પ્રશ્નનું સમાધાન થયું નહીં.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “લ્યો, અમે ઉત્તર કરીએ. એનો તો ઉત્તર એમ છે જે, જ્ઞાન ને વૈરાગ્ય કરીને ત્રણ શરીર, ત્રણ અવસ્થા ને ત્રણ ગુણ એ સર્વ માયિક ઉપાધિ થકી ચૈતન્ય જુદો થઈ જાય છે ને કેવળ સત્તામાત્ર રહે છે, પણ માયિક ઉપાધિનો લેશ પણ રહેતો નથી. ત્યારે જેમ દીપકનો અગ્નિ તે કોડિયું, તેલ ને વાટ્ય ત્રણને યોગે કરીને દૃષ્ટિમાં આવે તથા ગ્રહણ કર્યામાં આવે, પણ જ્યારે એ ત્રણ પ્રકારની ઉપાધિનો સંગ છૂટી જાય છે ત્યારે એ અગ્નિ કોઈની દૃષ્ટિમાં પણ ન આવે ને ગ્રહણ પણ ન થાય; ને ઉપાધિએ યુક્ત હોય ત્યારે જ દૃષ્ટિએ આવે ને ગ્રહણ કર્યામાં આવે. તેમ જ્ઞાન-વૈરાગ્યે કરીને સર્વે માયિક ઉપાધિ નિવૃત્તિ પામે છે ત્યારે એ જીવાત્મા છે તે કેવળ બ્રહ્મસત્તામાત્ર રહે છે ને તે મન-વાણીને અગોચર છે ને કોઈ ઇન્દ્રિયે કરીને ગ્રહણ કર્યામાં આવતો નથી. પછી તે કાળે તો એને જો શુદ્ધ સંપ્રદાયે કરીને ભગવાનનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું હોય ને ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તનું માહાત્મ્ય યથાર્થપણે સમજાયું હોય, તેને તો સર્વ માયિક ઉપાધિનો સંગ ટળી જાય ને પોતાનો જીવાત્મા બ્રહ્મરૂપ થાય તો પણ ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તને વિષે જે દયા ને પ્રીતિ તે નિરંતર રહે છે. ત્યાં દૃષ્ટાંત છે: જેમ દીપકની જ્યોત છે તેને જ્યારે ઉપાધિનો સંગ ટળી જાય છે ત્યારે એ અગ્નિ કોઈ ઇન્દ્રિયે કરીને ગ્રહણ ન થાય એવો આકાશને વિષે રહે છે તો પણ એ અગ્નિને વિષે સુગંધી તથા દુર્ગંધીનો જે પાશ લાગ્યો હોય તે ટળતો નથી. જેમ વાયુ છે તે તો અગ્નિ થકી પણ વધુ અસંગી છે તો પણ તેને સુગંધી તથા દુર્ગંધીનો પાશ લાગે છે. તેમ જે જીવાત્માને જ્ઞાન-વૈરાગ્યે કરીને માયિક ઉપાધિનો સંગ ટળી જાય છે તો પણ સત્સંગનો પાશ લાગ્યો છે તે ટળતો નથી. અને તે બ્રહ્મરૂપ થાય છે તો પણ નારદ-સનકાદિક ને શુકજીની પેઠે ભગવાન તથા ભગવાનના ભક્તને વિષે અતિશય દયા ને પ્રીતિએ યુક્ત વર્તે છે. ત્યાં શ્લોક -
\n‘પરિનિષ્ઠિતોઽપિ નૈર્ગુણ્ય ઉત્તમશ્લોકલીલયા।“તથા
\n‘હરેર્ગુણાક્ષિપ્તમતિર્ભગવાન્ બાદરાયણિઃ।“તથા ‘આત્મારામાશ્ચ મુનયો’૧૨ તથા ‘પ્રાયેણ મુનયો રાજન્’૧૩ તથા ગીતામાં કહ્યું છે જે,
\n‘બ્રહ્મભૂતઃ પ્રસન્નાત્મા ન શોચતિ ન કાઙ્ક્ષતિ।“ઇત્યાદિક ઘણાક શ્લોકે કરીને પ્રતિપાદન કર્યું છે જે, ભગવાનના ભક્ત હોય તે જ્ઞાન-વૈરાગ્યે કરીને માયિક ઉપાધિને ત્યાગ કરીને બ્રહ્મરૂપ થયા હોય તો પણ ભગવાન તથા ભગવાનના ભક્તને વિષે દયા ને પ્રીતિ તેણે યુક્ત હોય છે. અને જે ભગવાનનો ભક્ત ન હોય ને કેવળ આત્મજ્ઞાન ને વૈરાગ્યે કરીને માયિક ઉપાધિને ટાળીને સત્તામાત્ર વર્તતો હોય, તેને તો સાધનદશાને વિષે ભગવાનની ઉપાસનાએ રહિત એવા જે કેવળ આત્મજ્ઞાની તેના સંગરૂપ કુસંગનો પાશ લાગ્યો છે; માટે ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તને વિષે દયા ને સ્નેહ થતાં નથી. જેમ વાયુને ને અગ્નિને દુર્ગંધનો પાશ લાગે છે તેમ જ એને તે કુસંગનો પાશ લાગ્યો છે, તે કોઈ પ્રકારે ટળતો નથી. જેમ અશ્વત્થામા બ્રહ્મરૂપ થયો હતો,૧૫ પણ એને કુસંગનો પાશ લાગ્યો હતો; માટે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન ને તે ભગવાનના ભક્ત જે પાંડવ તેને વિષે દયા ને સ્નેહ થયાં નહીં. તેમ કેવળ જે આત્મજ્ઞાની છે તે બ્રહ્મરૂપ થાય છે તો પણ તેને કુસંગનો પાશ જતો નથી ને ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તમાં દયા ને સ્નેહ થતાં નથી. માટે ભગવાનના ભક્તને તો માયિક ઉપાધિનો સંગ મટી જાય છે તો પણ ભગવાન તથા ભગવાનના ભક્ત તેને વિષે અતિશય દયા ને પ્રીતિ વૃદ્ધિને પામે છે; પણ કોઈ રીતે દયા તથા પ્રીતિ ટળતી નથી, અખંડ રહે છે.” એમ વાર્તા કરીને શ્રીજીમહારાજ ‘જય સચ્ચિદાનંદ’ કહીને પોતાને ઉતારે પધાર્યા.
", "gujarati_footnote": "૮. ગઢડાના ખોજા ભક્ત.
\n૯. ભાગવત: ૫/૮.
\n૧૦. વચનામૃત પં. ૨ની ટીપણી-૧૭માં આ શ્લોકનો અર્થ તથા સંદર્ભ ક્રમાંક દર્શાવ્યા છે: [અર્થ: શુકદેવજી કહે છે કે, “હું નિર્ગુણ બ્રહ્મમાં સ્થિતિ કરું છું, છતાં હે રાજર્ષિ! ઉત્તમ કીર્તિવાળા ભગવાનની લીલા મારા મનને આકર્ષે છે અને તેથી જ આ ભાગવત આખ્યાન હું ભણ્યો છું.” (ભાગવત: ૨/૧/૯).]
\n૧૧. અર્થ: ભગવાનના ગુણોથી જેની બુદ્ધિ આકર્ષિત થઈ છે અને વિષ્ણુજનો જેને પ્રિય છે એવા ભગવાન શુકમુનિ ભાગવતરૂપ જે મોટું આખ્યાન તેને નિરંતર ભણવા હવા. (ભાગવત: ૧/૭/૧૧).
\n૧૨. આ શ્લોકનો સંપૂર્ણ ભાગ વચનામૃત પં. ૨માં તથા તેનો અર્થ અને સંદર્ભ ક્રમાંક પાદ-ટીપણી-૧૬માં દર્શાવ્યા છે: [અર્થ: આત્મારામ અને રાગદ્વેષાદિરૂપ ગ્રંથિએ રહિત એવા મુનિઓ પણ ભગવાનની નિષ્કામ ભક્તિ કરે છે, કારણ કે ભગવાનમાં કારુણ્ય, સૌશીલ્ય, વાત્સલ્યાદિક ગુણો રહ્યા છે. (ભાગવત: ૧/૭/૧૦).]
\n૧૩. “પ્રાયેણ મુનયો રાજન્ નિવૃત્તા વિધિષેધતઃ। નૈર્ગુણ્યસ્થા રમન્તે સ્મ ગુણાનુકથને હરેઃ॥” અર્થ: હે રાજન્! પ્રાયઃ વિધિ-નિષેધની અટપટી ક્રિયાઓમાંથી નિવૃત્ત થયેલ, નિર્ગુણભાવને અર્થાત્ સત્ત્વાદિક ત્રણ ગુણોથી પર થયેલ મુનિઓ ભગવાનના ચરિત્રરૂપ ગુણોનું ગાન કરે છે. (ભાગવત: ૨/૧/૭).
\n૧૪. વચનામૃત લો. ૭ની ટીપણી-૩૦માં આ શ્લોકનો અર્થ તથા સંદર્ભ ક્રમાંક દર્શાવ્યા છે: અર્થ: જે બ્રહ્મરૂપ થયો છે અને પ્રસન્ન મન છે એટલે ક્લેશ કર્માદિક દોષથી જેનું મન કલુષિત નથી અને કોઈનો પણ શોક કરતો નથી, તેમ કોઈ પદાર્થને ઇચ્છતો નથી, સર્વ ભૂતોમાં સમભાવથી રહેતો, કશાની આકાંક્ષા નહીં કરનારો, તે પુરુષ મારે વિષે પરાભક્તીને પામે છે - અર્થાત્ જેને આત્માનો ‘બ્રહ્મરૂપે’ સાક્ષાત્ અનુભવ થયો હોય તેને જ પરાભક્તિમાં અધિકાર પ્રાપ્ત થાય છે. (ગીતા: ૧૮/૫૪).
\n૧૫. લોકમાં કથનમાત્ર બ્રહ્મરૂપ, વાસ્તવિકતામાં નહિ.
", "hindi_title": "दया एवं स्नेह", "hindi_text": "संवत् १८८३ में आषाढ़ कृष्णा प्रतिपदा (२० जुलाई, १८२६) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में अपने निवास स्थान पर विराजमान थे। उस दिन ठक्कर हरजी (गढ़पुर के खोजा हरिभक्त) के घर पर श्रीजीमहाराज ने पधरावनी की। फिर पूर्वी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर गद्दी-तकिया रखवाकर श्रीजीमहाराज को विराजमान किया। फिर हरजी ठक्कर ने उनकी केसर-चन्दनादि से पूजा की। इस तरह श्रीजीमहाराज पूर्वाभिमुख होकर विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके कंठ में मोगरा-पुष्पों का हार तथा दोनों भुजाओं में मोगरे के फूलों के गजरे और पाग में पुष्पों के तुर्रे अत्यन्त सुशोभित हो रहे थे। श्रीजीमहाराज के समक्ष मुनिमंडल तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने समस्त सन्त मंडल से पूछा कि, “जिस हरिभक्त के हृदय में दया और स्नेह दोनों गुण स्वाभाविक रूप से रहे हैं। इनमें से स्नेह का स्वरूप शहद जैसा होता है और ऐसा भक्त तो जहाँ-तहाँ चिपक जाता है! और दया का स्वभाव ऐसा है कि दयालु भक्त जहाँ-तहाँ दया करता रहता है। जैसे भरतजी ने मृगी पर दया की, तो मृगी के उदर से जन्म लेना पड़ा। अतः दयालु भक्त जिस पर दया करे, उससे उसका स्नेह बंध ही जाता है। अतः उस दया और स्नेह को टालने का उपाय तो आत्मज्ञान तथा वैराग्य हैं। उन दोनों में आत्मज्ञान तो ऐसा है कि जिसमें किसी मायिक पदार्थ का प्रवेश ही नहीं होता। और वैराग्य का स्वरूप ऐसा है कि वह नामरूपवाले समस्त पदार्थों को नाशवंत बताता है। इस प्रकार आत्मज्ञान और वैराग्य द्वारा दया एवं स्नेह का नाश हो जाता है तथा स्थूल, सूक्ष्म और कारण तीनों प्रकार के देहभावों का भी नाश हो जाता है तथा जीव केवल ब्रह्मसत्तामात्र रहता है। इसके पश्चात् उसे भगवान एवं भगवद्भक्तों के सम्बंध में दया और स्नेहभाव रहता है या नहीं?”
\nइस प्रश्न को सुनकर मुक्तानन्द स्वामी, शुकमुनि तथा नित्यानन्द स्वामी आदि परमहंसों ने अपने विचार के अनुसार उत्तर दिया, परन्तु श्रीजीमहाराज के प्रश्न का यथार्थरूप से समाधान नहीं हुआ।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “चलें, इस प्रश्न का उत्तर हम देते हैं। ज्ञान और वैराग्य द्वारा तीन शरीर, तीन अवस्थाएँ और तीन गुण जैसी मायिक उपाधियों से चैतन्य अलग हो जाता है और वह केवल सत्तामात्र रहता है। किन्तु मायिक उपाधि लेशमात्र भी नहीं रहती। यहाँ एक दृष्टांत देते हैं, उसे सुनिए। जैसे दीपक की अग्नि मिट्टी का दिया, तेल और बत्ती के संयोग से दिखायी पड़ती है तथा तीनों (मिट्टी का दिया, तेल और बत्ती) के संयोग से ही उस अग्नि को ग्रहण किया जा सकता है। परन्तु जब इन तीनों का संग छूट गया, तब वह अग्नि न तो किसी को दृष्टिगोचर होगी और न तो उसे ग्रहण किया जाएगा! वह अग्नि उन तीनों के संयोग के होने से दिखायी पड़ती है और ग्रहण की जा सकती है।
\n“उसी प्रकार ज्ञान तथा वैराग्य द्वारा जब समस्त मायिकभाव छूट जाते हैं, तब यह जीवात्मा केवल ब्रह्मसत्तामात्र रहती है। वह मन एवं वाणी से अगोचर रहती है तथा किसी भी इन्द्रिय से उसे ग्रहण नहीं किया जा सकता। उस समय उसे यदि शुद्ध सम्प्रदाय द्वारा भगवान का ज्ञान प्राप्त हुआ हो और भगवान एवं भगवान के भक्त का माहात्म्य यथार्थ रूप से समझ में आया हो, उसके समस्त मायिकभावों का संग मिट जाता है और अपनी जीवात्मा ब्रह्मरूप हो जाती है, तो भी उसके हृदय में भगवान तथा भगवद्भक्त के प्रति दया और प्रीति निरन्तर बनी रहती है। यहाँ एक दृष्टान्त है कि जब दीपक की ज्योति को पूर्वोक्त तीनों चीज़ों का संग मिट जाता है, और वह किसी भी इन्द्रिय द्वारा उसे न ग्रहण किया जाए, इस तरह वह अग्नि आकाश में ही रहती है; फिर भी उस अग्नि में सुगन्ध तथा दुर्गन्ध का संग लग गया है, वह नहीं टलता। जैसे वायु अग्नि से भी अधिक असंगी होती है, तो भी वायु में सुगन्ध और दुर्गन्ध की संगत लग जाती है, वैसे ही जीवात्मा को ज्ञान-वैराग्य द्वारा मायिकभाव का संग मिट जाने पर भी सत्संग का प्रभाव नहीं मिटता! यद्यपि वह ब्रह्मरूप होता है फिर भी वह नारद-सनकादिक और शुकजी की तरह भगवान तथा भगवद्भक्त के प्रति अतिशय दया और प्रीतियुक्त रहता है। यहाँ यह श्लोक है:
\n‘परिनिष्ठितोऽपि नैर्गुण्य उत्तमश्लोकलीलया।“तथा ‘आत्मारामाश्च मुनयो,’२७८ तथा ‘प्रायेण मुनयो राजन्’२७९ एवं गीता में भी कहा गया है:
\n‘ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति।“इत्यादि अनेक श्लोकों द्वारा यह प्रतिपादन किया गया है कि भगवान के जो भक्त ज्ञान-वैराग्य द्वारा मायिकभावों का त्याग करके ब्रह्मरूप हो गए हों, फिर भी भगवान तथा भगवद्भक्तों के प्रति दया और प्रीति से युक्त रहते हैं।
\n“परन्तु जो भगवान का भक्त ही नहीं होता, जिसने केवल आत्मज्ञान तथा वैराग्य द्वारा मायिकभावों को ही नष्ट करके सत्तामात्र रहता हो, उसे साधनादशा में ही भगवान की उपासना से रहित केवल आत्मज्ञानी के कुसंग का पुट चढ़ गया है; इसलिए, उसे भगवान और भगवद्भक्त के प्रति दया एवं स्नेह का भाव नहीं होता। जिस प्रकार वायु और अग्नि को दुर्गन्ध का असर लग जाता है, उसी प्रकार उसे भी कुसंग का पुट चढ़ गया है, जो किसी भी तरह से नहीं मिट पाता। जैसे अश्वत्थामा ब्रह्मरूप हुआ था, (कथन मात्र ब्रह्मरूप, वास्तव में नहीं।) फिर भी उसे कुसंग का पुट लग चुका था, तो उसके हृदय में श्रीकृष्ण भगवान तथा उनके भक्त पांडवों के प्रति दया और स्नेह का भाव नहीं हुआ। उस प्रकार जो केवल आत्मज्ञानी है, वह यद्यपि ब्रह्मरूप हो जाता है, फिर भी उसके हृदय से कुसंग का प्रभाव नहीं मिट पाता और भगवान तथा उनके भक्तों के प्रति दया और स्नेह भाव उत्पन्न नहीं होता। इसलिए भगवान के भक्त के हृदय में तो मायिक भावों का संग मिट जाने पर भी भगवान तथा भगवद्भक्त के प्रति अत्यंत दया और प्रेम की वृद्धि होती ही रहती है। किसी भी तरह दया तथा प्रीति का भाव मिट नहीं पाता। वह अखंड बना रहता है।”
\nइस प्रकार वार्ता करने के पश्चात् श्रीजीमहाराज ‘जय सच्चिदानन्द’ कहकर अपने निवासस्थान में पधारे।
", "hindi_footnote": "२७६. अर्थ के लिए देखें: वचनामृत पंचाला २ की पादटीप।
\n२७७. अर्थ: “भगवद्गुणों से आकृष्ट होकर मुनिवर्य शुकमुनि ने विष्णुजनों को प्रिय भागवत रूप महद् आख्यान की शिक्षा ली।”(श्रीमद्भागवत: १/७/११)
\n२७८. अर्थ के लिए देखें: वचनामृत पंचाला २ की पादटीप।
\n२७९. अर्थ: “निर्गुणभाव को प्राप्त होने पर भी महान मुनिवर्य भगवान के चरित्रों का गान करते हैं।” (श्रीमद्भागवत: २/१/७)
\n२८०. अर्थ के लिए देखें: लोया ७ की पादटीप।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/226.mp3" }, { "english_title": "Bādhitānuvrutti", "english_text": "On Shrāvan sudi 3, Samvat 1883 [6 August 1826], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting facing north on a cushion with a cylindrical pillow that had been placed on the veranda outside the medi of His residence in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “Even though a devotee of God may possess gnān and vairāgya, and even if by the force of a thought process the devotee has overcome affection for worldly objects that cause him bondage, until he attains nirvikalp samādhi, bādhitānuvrutti still lingers within. Due to this, he doubts, ‘Maybe attachment for my mother, father, wife, children, wealth, relatives, body or property still remains!’ He remains fearful in this manner. For example, a brave warrior, even though he has killed all of his enemies, still occasionally becomes frightened by even those dead enemies; in fact, even if he sees them in his dreams, he becomes frightened. Similarly, due to bādhitānuvrutti, even a devotee possessing gnān is afraid of the bondage of worldly objects that he has negated as false from within and from which he has severed all affection. Or, if, at some time, he remembers the money he possessed, or his wife or other objects, he becomes fearful in his mind and thinks, ‘What if they cause bondage?’ In this manner, the recalling of objects that have been falsified from within is called bādhitānuvrutti.
\n“Bādhitānuvrutti is overcome when nirvikalp samādhi is attained. Then, that person becomes oblivious of eating and drinking, day and night, pain and pleasure. But thereafter, when he withdraws from nirvikalp samādhi and enters savikalp samādhi, bādhitānuvrutti still lingers. As a result of the influence of that bādhitānuvrutti, when that devotee contracts a fever or is at the moment of death, he sometimes recalls other objects besides God. At that time, he may babble meaninglessly; he may even say words like, ‘O mother! O father!’ Hearing this, a person who does not understand the nature of bādhitānuvrutti will perceive faults in that devotee by thinking, ‘He was called a devotee of God; yet why does he speak like this at the time of death?’ Such faults are attributed without knowing the nature of bādhitānuvrutti.
\n“In this world, many sinful people die with full consciousness. Also, a soldier or a Rajput who has injured his body may die while being fully conscious. That being so, will a non-believer who dies with full consciousness still attain liberation, despite being a nonbeliever? Of course not; he will certainly be consigned to narak. Conversely, regardless of whether a devotee of God dies in a disturbed state due to the influence of bādhitānuvrutti or while engaged in the chanting of God’s name, that devotee still reaches the holy feet of God.”
\nOn the evening of that same day, Shriji Mahārāj was sitting on the veranda outside the medi of His residence. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of sādhus as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nShriji Mahārāj then asked the senior paramhansas, “Please describe how the jiva, which resides within the body, is present in one location, and how it pervades the entire body.”
\nThe paramhansas answered according to their understanding, but none were able to satisfactorily answer Shriji Mahārāj’s question.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “In the body, just as food is transformed into semen, similarly, in the heart, there is a transformation of the five mahābhuts1 into a disc of flesh,2 within which the jiva resides. The jiva clings to this disc of flesh like a torch made of rags that is set alight after being immersed in oil. Also, just as fire pervades an iron nail, similarly, the jiva actually resides in the disc of flesh, and by consciousness pervades the entire body. Therefore, regardless of where pain is felt in the body, it is the jiva itself that feels the pain; so, in fact, the jiva cannot be said to be separate from the pleasures and pains of the body.
\n“However, some may argue, ‘The jiva is luminous, whereas the disc of flesh and the body have no light. So how can they be said to have combined?’ The answer to this is that just as without the combination of oil, a wick-holder and a wick, a flame cannot remain aloft in space on its own, similarly, without associating with the disc of flesh - which is a transformation of the five mahābhuts - the jiva cannot remain alone. Just as fire - which is distinct from the container, the oil and the wick - cannot be destroyed by breaking just the container, in the same way, the jiva, even though it pervades the disc of flesh and the body, does not die with the death of the body. Although the jiva does experience pleasure and pain along with the body, it is not perishable like the body. So, the jiva is indestructible and luminous, and it also pervades the body.
\n“Furthermore, if an oil lamp is placed at one location in a mandir, its flame predominantly pervades the wick, and secondarily, it also pervades the entire building. In the same manner, the jivātmā also predominantly resides in and pervades the disc of flesh that is a product of the five mahābhuts; and secondarily, it resides in and pervades the entire body. This is how the jiva resides within the body. Moreover, God resides within the jiva as a witness.”
", "english_footnote": "1. All references to ‘mahābhuts’ in this Vachanamrut actually refer to ‘panchbhuts’.
\n2. To revive a failing heart, a device called a pacemaker is placed to keep the heart beating in rhythm. The pacemaker supplies the electrical current to keep the heart beating.
\nIn a healthy heart, this electrical current is supplied by the SA node (sinoatrial node). Only if the SA node supplies the electrical current will the heart keep beating. It is as if Shriji Maharaj is actually observing the function of the SA node like an expert of anatomy and speaking about this disc of flesh in this Vachanamrut.
", "gujarati_title": "બાધિતાનુવૃત્તિનું૧૬", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૩ના શ્રાવણ સુદિ ૩ તૃતીયાને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં પોતાને ઉતારે મેડીની ઓસરી ઉપર ગાદીતકિયા બિછવાવીને ઉત્તરાદે મુખારવિંદે વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ભગવાનનો ભક્ત હોય ને તે જ્ઞાન-વૈરાગ્યે યુક્ત હોય ને વિચારને બળે કરીને પોતાને બંધન કરે એવી જે માયિક પદાર્થમાં પ્રીતિ તેને ટાળી નાંખી હોય, તો પણ એ ભક્તને જ્યાં સુધી નિર્વિકલ્પ સમાધિ થાય નહીં ત્યાં સુધી બાધિતાનુવૃત્તિ રહી જાય છે. તેણે કરીને વિચારમાં એમ રહે છે જે, ‘રખે મારે મા, બાપ, સ્ત્રી, છોકરાં, દ્રવ્ય, કુટુંબ, દેહ, ગેહ એમને વિષે પ્રીતિ રહી ગઈ હોય નહીં!” એમ બીતો રહે છે. જેમ કોઈક શૂરવીર પુરુષ હોય તેણે પોતાના સર્વ શત્રુ મારી નાખ્યા હોય તો પણ તે મરેલા શત્રુ થકી પણ ક્યારેક બી જાય છે તથા સ્વપ્નમાં તે શત્રુને દેખે ત્યારે બી જાય છે; તેમ તે જ્ઞાની ભક્તને પણ જે જે પદાર્થ અંતરમાંથી જૂઠું કરી નાંખ્યું છે ને તેમાંથી પ્રીતિ તોડી નાંખી છે તો પણ બાધિતાનુવૃત્તિએ કરીને અંતરમાં માયિક પદાર્થના બંધન થકી બીક લાગે છે અથવા ધનકલત્રાદિક પદાર્થની કોઈક સમે સ્મૃતિ થઈ આવે છે ત્યારે મનમાં બી જવાય છે જે, ‘રખે મને બંધન કરે!’ એવી રીતે જે પદાર્થ અંતરમાંથી અસત્ય કરી નાખ્યા તે પદાર્થની સ્મૃતિ થઈ આવે તેને બાધિતાનુવૃત્તિ કહીએ. તે બાધિતાનુવૃત્તિ જ્યારે નિર્વિકલ્પ સમાધિ થાય ત્યારે નાશ થાય છે ને એ પુરુષને ખાધા-પીધાની તથા દિવસ-રાત્રિની તથા સુખ-દુઃખની કશી ખબર રહેતી નથી. અને જ્યારે એ નિર્વિકલ્પ સમાધિમાંથી બારણે નીસરે ને સવિકલ્પ સમાધિમાં વર્તે ત્યારે તો બાધિતાનુવૃત્તિ રહે ખરી. માટે તે હરિભક્તને તાવ આવે અથવા દેહ પડવાનો સમો થાય ત્યારે બાધિતાનુવૃત્તિને યોગે કરીને ભગવાન વિના બીજા પદાર્થની પણ ક્યારેક સ્મૃતિ થઈ આવે અને તે સમામાં જે બોલાય તે પણ બરલ્યા જેવું બોલાય અને ‘ઓય બાપ, ઓય મા’ એવાં વચન પણ બોલાય. ત્યારે જે આ બાધિતાનુવૃત્તિના મર્મને ન સમજતો હોય તેના હૃદયમાં તે હરિભક્તનો અવગુણ આવી જાય જે, ‘આ ભગવાનનો ભક્ત કહેવાતો હતો ને અંતકાળે આમ કેમ બરલે છે?’ એવો જે અવગુણ લેવાય છે, તે બાધિતાનુવૃત્તિનો મર્મ જાણ્યા વિના લેવાય છે. અને આ સંસારમાં કેટલાક પાપી મનુષ્ય હોય ને તે અંત સમે બોલતાં-ચાલતાં ખબડદાર થકા દેહને મેલે છે અથવા કોઈક સિપાઈ ને રજપૂત હોય તેને શરીરમાં ઘા વાગે એટલે ખબડદાર થકાં ને બોલતાં-ચાલતાં મરી જાય છે. માટે ભગવાનથી વિમુખ હોય ને તે ખબડદાર થકો દેહ મૂકે તો પણ શું તેનું કલ્યાણ થાય છે? તેનો તે નરકમાં જ નિવાસ થાય છે. અને ભગવાનનો ભક્ત હોય તે ભગવાનનું નામસ્મરણ કરતો થકો દેહ મૂકે અથવા બાધિતાનુવૃત્તિને યોગે કરીને બેશુદ્ધ થઈને દેહ મૂકે તો પણ એ ભગવાનનો ભક્ત ભગવાનનાં ચરણારવિંદને જ પામે છે.”
\nઅને તે જ દિવસ સંધ્યા સમે શ્રીજીમહારાજ પોતાના ઉતારામાં મેડીની ઓસરીએ વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ સાધુ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે મોટેરા પરમહંસ પ્રત્યે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “આ દેહને વિષે જીવ રહ્યો છે તે એક ઠેકાણે કેવી રીતે રહ્યો છે ને સર્વ દેહમાં કેવી રીતે વ્યાપી રહ્યો છે? તે કહો.” પછી જેને જેવું ભાસ્યું તેણે તેવું કહ્યું પણ શ્રીજીમહારાજના પ્રશ્નનું કોઈથી સમાધાન થયું નહીં. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેમ દેહને વિષે અન્નાદિક રસનો વિકાર વીર્ય છે, તેમ પંચ મહાભૂતના વિકારરૂપ એવું એક હૃદયને વિષે માંસનું ચક્ર૭૨ છે, તેને વિષે જીવ રહ્યો છે. તે જેમ ચીંથરાનો કાકડો હોય તેને તેલે પલાળીને અગ્નિએ સળગાવ્યો હોય તેમ જીવ છે તે, તે માંસના ચક્ર સંગાથે વળગીને રહ્યો છે. અને વળી જેમ લોઢાનો ખીલો હોય તેને વિષે અગ્નિ વ્યાપી રહ્યો હોય, તેમ માંસના ચક્રને વિષે જીવ જે તે વિશેષ સત્તાએ કરીને વ્યાપી રહ્યો છે અને સામાન્ય સત્તાએ કરીને બધા દેહને વિષે વ્યાપી રહ્યો છે. માટે જે જે ઠેકાણે દેહમાં દુઃખ થાય છે તે સર્વ દુઃખ જીવને જ છે, પણ દેહનાં સુખ-દુઃખ થકી એ જીવ જુદો ન કહેવાય. અને કોઈક એમ કહેશે જે, ‘જીવ તો પ્રકાશમાન છે અને માંસનું ચક્ર ને દેહ તો પ્રકાશે રહિત છે, તે બેને એકબીજામાં મળ્યાં કેમ કહેવાય?’ તો એનો ઉત્તર એમ છે જે, જેમ તેલ, કોડિયું ને વાટ્ય તેના સંબંધ વિના એકલો અગ્નિનો જ્યોતિ આકાશને વિષે અધરપધર રહેતો નથી, તેમ પંચભૂતના વિકારરૂપ એવું જે માંસનું ચક્ર તેના સંબંધ વિના એકલો જીવ રહેતો નથી. અને જેમ કોડિયા થકી, તેલ થકી ને વાટ્ય થકી અગ્નિ જુદો છે, તે કોડિયાને ભાંગવે કરીને અગ્નિનો નાશ થતો નથી; તેમ માંસના ચક્રને વિષે ને દેહને વિષે જીવ વ્યાપીને રહ્યો છે તો પણ દેહને મરવે કરીને જીવ મરતો નથી. અને દેહ ભેળો સુખ-દુઃખને તો પામે ખરો, પણ દેહના જેવો એ જીવનો નાશવંત સ્વભાવ નથી. એવી રીતે જીવ અવિનાશી છે ને પ્રકાશરૂપ છે અને દેહને વિષે વ્યાપક છે. અને જેમ મંદિરને વિષે એક સ્થળમાં દીવો મૂક્યો હોય તે દીવાના અગ્નિની જ્યોતિ વિશેષે કરીને તો વાટ્યને વિષે વ્યાપી રહી છે અને સામાન્યપણે કરીને તો બધા ઘરને વિષે વ્યાપી રહી છે; તેમ જીવાત્મા છે તે પણ વિશેષે કરીને તો પંચ મહાભૂતના વિકારરૂપ જે માંસનું ચક્ર તેને વિષે વ્યાપીને રહ્યો છે અને સામાન્યપણે કરીને તો બધા દેહમાં વ્યાપીને રહ્યો છે. એવી રીતે આ દેહને વિષે જીવ રહે છે; અને એ જીવને વિષે પરમેશ્વર પણ સાક્ષીરૂપે કરીને રહે છે.”
", "gujarati_footnote": "૧૬. બાધિતાનુવૃત્તિ એટલે અંતરમાંથી નાશ થઈ ગયેલ વાસનાની અનુવૃત્તિ; જેમ વાસણમાંથી સુગંધી અથવા દુર્ગંધી પદાર્થ લઈ લીધા પછી પણ તેની સુગંધ અથવા દુર્ગંધ રહે છે તેમ.
\n૭૨. માંસનું ચક્ર નબળા હૃદયને ગતિશીલ બનાવવા પેસમેકર નામે વીજાણુ યંત્ર શરીરમાં જોડી દેવામાં આવે છે. તેનાથી હૃદયને ઇલેક્ટ્રિકલ સ્પંદનો આપીને હૃદયને ધબકતું રાખવામાં આવે છે.
\nસ્વસ્થ હૃદયમાં આ ઇલેક્ટ્રિકલ સ્પંદનો ઉત્પન્ન કરવાનું કાર્ય હૃદયનું જ ‘એસ.એ. નોડ’ (SA Node) નામનું એક નાનું અંગ કરે છે. આ ચણાની દાળ જેટલું અંગ એવું છે કે તે ચાલુ રહે તો જ હૃદય ધબકતું રહે. તેની રચના પ્રત્યક્ષ જોઈને જ બોલતા એનેટોમીના નિષ્ણાત ડૉક્ટરની જેમ શ્રીજીમહારાજ વચનામૃતમાં કહે છે, “હૃદયને વિષે માંસનું ચક્ર છે, ત્યાં જીવનું પ્રધાનપણું છે.”
", "hindi_title": "बाधितानुवृत्ति", "hindi_text": "संवत् १८८३ में श्रावण शुक्ला तृतीया (६ अगस्त, १८२६) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में अपने निवास स्थान पर ऊपर के कमरे के बरामदे में गद्दी-तकिया रखवाकर उत्तराभिमुख विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष मुनिगण तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “ज्ञान-वैराग्ययुक्त जिस भक्त ने अपने सूक्ष्म विचारों के बल से स्वयं को बन्धन करनेवाली मायिक वस्तुओं से आसक्ति को नष्ट कर दिया हो, फिर भी उसको तब तक बाधितानुवृत्ति रह जाती है, जब तक उसे निर्विकल्प समाधि नहीं लगी। इसके कारण उसके मन में ऐसे विचार रहा करते हैं कि कदाचित् मुझे अपने माता-पिता, पत्नी, पुत्रों, द्रव्य, कुटुम्ब, शरीर तथा घर आदि में कदाचित् मोह तो नहीं रह गया! ऐसा भय उसके मन में समाया रहता है।
\n“जैसे कोई शूरवीर ने अपने समस्त शत्रुओं को मार डाला हो तो भी वह अपने मृत शत्रुओं के भय से कभी-कभी भयाक्रान्त हो जाया करता है, और स्वप्न में उन शत्रुओं को देखकर भयभीत हो जाता है। उसी प्रकार जिस ज्ञानी भक्त ने जिन-जिन वस्तुओं को अपने मन से ठुकरा दिया हो, और उनके प्रति अपने मोह को तोड़ दिया हो, तो भी उसे बाधितानुवृत्ति रहने के कारण हृदय में मायिक वस्तुओं के बन्धन से डर लगने लगता है, अथवा धन-कलत्रादि की किसी समय याद आ जाती है। तब मन में भय प्रगट हो जाता है कि, ‘कदाचित् मुझे उन बन्धनकारी वस्तुओं की, जिनका मैंने हृदय से त्याग कर दिया है, स्मृति हो जाएगी तो!’ इस प्रकार की भावना को बाधितानुवृत्ति कहा जाता है और वह वृत्ति निर्विकल्प समाधि के लगने पर ही नष्ट होती है। निर्विकल्प समाधि की स्थिति में उस पुरुष को खाने-पीने की, दिन-रात की और सुख-दुःख की कुछ खबर नहीं रहती। जब वह निर्विकल्प समाधि से बाहर निकलता है, तब सविकल्प समाधि की स्थिति में रहने पर उसे बाधितानुवृत्ति अवश्य रहती है। इसलिए वह हरिभक्त ज्वरग्रस्त हो, अथवा उसकी देह छूटने का समय आ जाए, तब बाधितानुवृत्ति के योग से भगवान को छोड़कर उसे अन्य वस्तुओं की भी स्मृति होने लगती है। उस समय जो बड़बड़ाहट-सा होता है, तथा सन्निपात-सा होता है, तब ‘अरे बाप रे! ओ माँ,’ जैसे शब्द भी मुँह से निकल आते हैं।
\n“उस समय जो पुरुष बाधितानुवृत्ति के मर्म को नहीं समझता है, उसके मन में उस हरिभक्त का अवगुण आ जाएगा कि, ‘यह तो भगवान का भक्त कहलाता था, और अन्तकाल में इस प्रकार प्रलाप क्यों करता है?’ इस प्रकार का अवगुण बाधितानुवृत्ति का मर्म जाने बिना ही देखा जाता है। और, इस संसार में ऐसे कितने ही पापी मनुष्य हैं, जो अन्त समय में बोलते-चलते और सावधानीपूर्वक देह त्याग करते हैं अथवा कोई सिपाही या राजपूत हो और उसे शरीर में घाव लगें हों, तो भी वह सतर्क रहते हुए बोलते-चलते मर जाते हैं। परन्तु भगवान से जो विमुख है, वह यदि सतर्क होकर भी देहत्याग करता है, तो क्या उसका कल्याण होता है? नहीं, उसका तो नरक में ही निवास होता है। परन्तु यदि भगवान का भक्त हो, और वह यदि परमेश्वर का नामस्मरण करता हुआ देह त्याग करता है अथवा बाधितानुवृत्ति के योग से बेहोश होकर प्राणोत्सर्ग करता है, परन्तु भगवान का वह भक्त भगवान के चरणारविन्दों को ही प्राप्त होता है।”
\nफिर उसी दिन सन्ध्या के समय श्रीजीमहाराज अपने निवासस्थान की पहली मंजिल पर कमरे के बरामदे में विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके सम्मुख साधु तथा देश-देशान्तर के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nइस अवसर पर श्रीजीमहाराज ने बड़े-बड़े परमहंसों से प्रश्न पूछा कि, “इस देह में जो जीव है, वह एक ही स्थान में किस प्रकार रहता है और समस्त शरीर में किस तरह व्यापक होकर रहता है? यह बताइए।”
\nतत्पश्चात् जिसको जैसा लगा, उसने वैसा ही उत्तर दिया, परन्तु श्रीजीमहाराज के प्रश्न का निराकरण कोई भी न कर सका।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जिस प्रकार देह में अन्नादि रसों का विकार वीर्य है, उसी तरह पंचमहाभूतों के विकाररूप हृदय में एक मांसचक्र रहता है, उसी चक्र में जीव का निवास है। जिस प्रकार चिथड़े के पलीते को तेल में भिगोकर आग से जलाया जाए, उसी तरह यह जीव भी मांस के चक्र के साथ मिलकर रहता है। जिस तरह लोहे की कील में अग्नि व्याप्त हुई हो, वैसे ही मांसचक्र में यह जीव भी विशेष सत्ता से व्याप्त होकर रहता है और सामान्य सत्ता से सारे शरीर में व्याप्त हो रहा है। इसलिए देह में चाहे कहीं भी पीड़ा होती है, वह समस्त दुःख जीव को ही होता है। परन्तु शरीर के सुख-दुःख से यह जीव भिन्न नहीं रहता। कोई ऐसा पूछेगा कि, ‘जीव तो प्रकाशमान है, जबकि मांसचक्र तथा देह तो प्रकाशरहित है, उन दोनों को एक दूसरे से मिला हुआ कैसे कहा जाए?’
\n“तो इसका उत्तर यह है कि जिस प्रकार तेल, दीपक और बत्ती के साथ सम्बंध रखे बिना अकेली आधारहीन अग्नि की ज्योति आकाश में नहीं रहती, उसी तरह पंचभूतों के विकाररूप मांसचक्र से जुड़े बिना जीव अकेला नहीं रह पाता। और, अग्नि जिस प्रकार दीपक, तेल और बत्ती से भिन्न है तथा दीपक के टूट जाने पर उस अग्नि का नाश नहीं होता, उसी तरह मांसचक्र एवं देह में जीव के व्याप्त रहने पर भी देह के प्राणहीन होने पर जीव का नाश नहीं होता। वह देह के साथ सुख-दुःख को तो अवश्य भोगता है, किन्तु देह के सदृश जीव का नाशवान स्वभाव नहीं है। इस प्रकार जीव अविनाशी तथा प्रकाशरूप है, तथा देह में व्याप्त है।
\n“और जैसे, मन्दिर में एक स्थान पर रखे हुए दीपक की ज्योति विशेषरूप से बत्ती में व्याप्त होकर रहती है और सामान्यतः सारे घर में व्याप्त हो रही है, उसी तरह जीवात्मा भी पंचमहाभूतों के विकाररूप मांसचक्र में विशेषरूप से व्याप्त हो रही है, और सामान्य रूप से सारे शरीर में व्याप्त हो रही है। इस तरह जीव इस देह में रहता है तथा उस जीव में परमेश्वर भी साक्षीरूप होकर रहते हैं।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/227.mp3" }, { "english_title": "BhaktiCoupled with the Knowledge of God’s Greatness", "english_text": "On Bhādarvā sudi 11, Samvat 1883 [12 September 1826], Shriji Mahārāj was sitting on a cushion with a cylindrical pillow on the veranda outside the west-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. He was also wearing a garland of mogrā flowers around His neck. Tassels of mogrā flowers decorated His pāgh, and strings of mogrā flowers adorned His wrists. At that time, an assembly of the muni-mandal as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen Shriji Mahārāj said, “Someone please ask a question.”
\nThereupon Muktānand Swāmi asked, “Mahārāj, of the various types of bhakti offered to God, which type of bhakti does not encounter any obstacles, and which type does encounter obstacles?”
\nIn reply, Shriji Mahārāj said, “In the third canto of the Shrimad Bhāgwat, within the Kapil Gitā, Mother Devhuti says to Kapilji,
\nYan-nāmadheya-shravanānukeertanād-yat-prahvanād-yat-smaranād-api kvachit |“The greatness of God is described in these two verses. Also, Kapilji describes his own greatness to Mother Devhuti by saying:
\nMad-bhayād-vāti vāto’yam sooryas-tapati mad-bhayāt |“One who has bhakti for God coupled with such knowledge of His greatness encounters no obstacles in any form. On the other hand, one who offers bhakti without realizing the greatness of God, perceiving worldly attributes in Him, does encounter obstacles.”
\nMuktānand Swāmi then asked, “By what means can such bhakti coupled with the knowledge of God’s greatness be developed?”
\nShriji Mahārāj replied, “Bhakti coupled with the knowledge of God’s greatness arises in one’s heart by serving and profoundly associating with eminent sādhus like Shukji and the Sanakādik.”
\nThereafter Shuk Muni asked, “One devotee of God is such that his faith in God is perfect, and disturbances such as lust, anger, avarice, infatuation, etc., do not arise in his heart. A second devotee is such that his faith in God is perfect, but swabhāvs such as lust, anger, avarice, infatuation, etc., do cause a disturbance within. When these two types of devotees leave their bodies, do they attain the same level of bliss in the abode of God, or do they attain different levels of bliss?”
\nShriji Mahārāj replied, “If a devotee of God whose faith is perfect and who is not disturbed by lust, anger, avarice, etc., desires anything other than the manifest form of Shri Krishna Bhagwān, then, even if he is a great renunciant and has firm vairāgya and intense ātmā-realization, he will attain a lower level of bliss. As for the other devotee, even though he also has perfect faith in God, when lust, anger, avarice, infatuation, etc., cause disturbances within, he feels remorse within his heart. But, except for the manifest form of Shri Krishna Bhagwān, he wishes for no other object. Then, even if he has only a slight amount of ātmā-realization and vairāgya, such a devotee still attains profound bliss in the abode of God after leaving his body.
\n“Why is this? Because the former devotee superficially appears to be a renunciant and free of other desires. But since he inwardly desires to attain ātmā-realization and other things, he is called a ‘sakām devotee’. In the higher realms, he will certainly attain less bliss. Conversely, the second devotee superficially appears to be a ‘sakām devotee’, but inwardly, that devotee wishes for nothing except the form of God. If a desire for pleasures other than the form of God arises, he feels intense remorse in his mind. Therefore, he is called a ‘nishkām devotee’. When such a devotee leaves his body, he attains profound bliss, becomes an attendant of God, and develops intense love for the form of Shri Krishna Bhagwān.”
", "english_footnote": "O Lord! If even a ‘shwapach’ [i.e. a vile person who eats dog-meat] becomes immediately suitable for performing yagnas [i.e. is perfectly purified] by merely hearing and repeating the name of God, by bowing to God and by remembering God, then what [can be said] of your darshan? - Shrimad Bhāgwat: 3.33.6
\nHow amazing! Even a ‘shwapach’ [i.e. a vile person who eats dog-meat] becomes great if your name is on the tip of his tongue [i.e. he chants God’s name]. Indeed, those who chant your name are the ones who have performed all austerities, performed all yagnas, bathed [in the sacred waters of all the places of pilgrimage], studied all the Vedas; and they indeed are the ‘āryas’ [i.e. the noble ones]. - Shrimad Bhāgwat: 3.33.7
\nIt is by fear of me that the wind [Vāyu] blows, Surya [i.e. the sun] shines, Indra [i.e. the clouds] rains, Agni [i.e. fire] burns, and death [Yam] devours [the living]. - Shrimad Bhāgwat: 3.25.42
", "gujarati_title": "માહાત્મ્યે યુક્ત ભક્તિનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૩ના ભાદરવા સુદિ ૧૧ એકાદશીને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં ઉગમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ગાદીતકિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને કંઠને વિષે મોગરાનાં પુષ્પના હાર પહેર્યા હતા અને પાઘને વિષે મોગરાનાં પુષ્પના તોરા વિરાજમાન હતા ને હાથને વિષે મોગરાનાં પુષ્પના ગજરા વિરાજમાન હતા ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિમંડળ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nતે સમયમાં શ્રીજીમહારાજે કહ્યું જે, “કોઈક પ્રશ્ન પૂછો.” પછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! ભગવાનની જે ભક્તિ છે તેમાં કોઈ રીતનું વિઘ્ન ન થાય એવી કઈ ભક્તિ છે? અને જે ભક્તિમાં કાંઈક વિઘ્ન થાય છે તે કઈ જાતની ભક્તિ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે,૧૭ “તૃતીય સ્કંધમાં કપિલગીતાને વિષે માતા દેવહૂતિએ કપિલજી પ્રત્યે કહ્યું છે જે,
\n‘યન્નામધેયશ્રવણાનુકીર્તનાદ્યત્પ્રહ્વણાદ્યત્સ્મરણાદપિ ક્વચિત્।“એ બે શ્લોકે કરીને જેવું ભગવાનનું માહાત્મ્ય કહ્યું છે તથા કપિલજીએ માતા દેવહૂતિ પ્રત્યે પોતાનું માહાત્મ્ય કહ્યું છે જે,
\n‘મદ્ભયાદ્વાતિ વાતોઽયં સૂર્યસ્તપતિ મદ્ભયાત્।“એવી રીતે માહાત્મ્ય સહિત ભગવાનની ભક્તિ હોય તેમાં તો કોઈ જાતનું વિઘ્ન આવે નહીં અને માહાત્મ્ય જાણ્યા વિના પ્રાકૃત બુદ્ધિએ કરીને જો ભક્તિ કરે તો તેમાં વિઘ્ન આવે છે.”
\nપછી વળી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “એ માહાત્મ્યયુક્ત ભક્તિ આવ્યાનું શું સાધન છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “શુક-સનકાદિક જેવા જે મોટાપુરુષ તેની જે સેવા ને પ્રસંગ તેમાંથી માહાત્મ્યે સહવર્તમાન એવી જે ભક્તિ તે જીવના હૃદયમાં ઉદય થાય છે.”
\nપછી શુકમુનિએ પૂછ્યું જે, “એક તો ભગવાનનો ભક્ત એવો હોય જે, તેને ભગવાનનો નિશ્ચય પણ પરિપક્વ હોય ને કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહાદિક જે વિકાર તે એકે તેના હૃદયમાં આવે નહીં; અને બીજો ભક્ત હોય તેને તો ભગવાનનો નિશ્ચય પરિપક્વ હોય પણ કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહાદિક વિકારે કરીને અંતરમાં વિક્ષેપ થતો હોય; એ બે પ્રકારના ભક્ત જ્યારે દેહને મૂકે ત્યારે એ બે ભક્તને ભગવાનના ધામમાં સરખા સુખની પ્રાપ્તિ થાય છે કે અધિક-ન્યૂન સુખની પ્રાપ્તિ થાય છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જે ભગવાનના ભક્તને ભગવાનનો નિશ્ચય પણ પરિપૂર્ણ હોય ને કામ, ક્રોધ, લોભાદિકે કરીને વિક્ષેપને ન પામતો હોય ને અતિશય ત્યાગી ને અતિ વૈરાગ્યવાન ને અતિ આત્મનિષ્ઠાવાળો હોય અને જો તે પ્રત્યક્ષ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનની મૂર્તિ વિના કાંઈક બીજું ઇચ્છે તો તેને ન્યૂન સુખની પ્રાપ્તિ થાય છે. અને બીજો જે ભક્ત છે તેને પણ ભગવાનનો નિશ્ચય તો પરિપૂર્ણ છે તો પણ હૃદયમાં કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહાદિકનો વિક્ષેપ આવે ત્યારે પોતાના હૃદયમાં દાઝ્ય થાય ને ભગવાન જે પ્રત્યક્ષ શ્રીકૃષ્ણ તેની મૂર્તિ વિના બીજા કોઈ પદાર્થને ઇચ્છે નહીં, તેને આત્મનિષ્ઠા, વૈરાગ્ય જો થોડાં હોય તો પણ એ દેહ મૂકીને ભગવાનના ધામમાં બહુ મોટા સુખને પામે છે. શા માટે જે, પ્રથમ કહ્યો જે ભક્ત તે ઉપરથી તો ત્યાગી ને નિષ્કામી જણાય છે, પણ ભગવાનની મૂર્તિ વિના બીજી આત્મદર્શનાદિક પ્રાપ્તિની હૃદયમાં ઇચ્છા છે માટે એ સકામ ભક્ત કહેવાય અને એને પરલોકને વિષે જરૂર ન્યૂન સુખની પ્રાપ્તિ થાય છે; અને જે બીજો ભક્ત કહ્યો તે ઉપરથી તો સકામ જેવો જણાય પણ એ ભક્ત ભગવાનની મૂર્તિ વિના અંતરમાં બીજું કાંઈ ઇચ્છતો નથી અને ભગવાનની મૂર્તિ વિના બીજા સુખની ઇચ્છાનો જો ઘાટ થઈ જાય તો અતિશય મનમાં દાઝે છે, માટે એ નિષ્કામ ભક્ત કહેવાય. તે જ્યારે દેહને મૂકે ત્યારે બહુ મોટા સુખને પામે છે ને ભગવાનનો પાર્ષદ થાય છે અને શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનની મૂર્તિને વિષે અતિશય પ્રીતિએ યુક્ત થાય છે.”
", "gujarati_footnote": "૧૭. જે ભક્તિ માહાત્મ્યજ્ઞાને યુક્ત હોય તે ભક્તિ તો વિઘ્નોથી સર્વપ્રકારે પરાભવ ન પામે અને માહાત્મ્યજ્ઞાને રહિત હોય તે તો વિઘ્નોથી પરાભવ પામે; તે માહાત્મ્ય.
\n૧૮. અર્થ: હે ભગવાન! કદાચિત્ પણ જે તમારા નામનું શ્રવણ-કીર્તન કરવાથી તથા તમોને પ્રણામ કરવાથી તથા તમારું સ્મરણ કરવાથી શ્વપચ પણ તત્કાળ યજ્ઞ કરવાને માટે કલ્પાય છે એટલે પવિત્ર થાય છે, તો તમારાં દર્શનથી પવિત્ર થાય અને કૃતાર્થ થાય તેમાં શું કહેવું? આ એક આશ્ચર્યની વાત છે કે જે શ્વપચના પણ જીભના ટેરવે તમારું નામ છે તે શ્વપચ પણ તમારા નામોચ્ચારણથી તમારી ભક્તિએ રહિત એવા કર્મકાંડીઓથી શ્રેષ્ઠ થાય છે. વળી જે જનોએ તમારું નામ ઉચ્ચારણ કર્યું છે તેમણે જ તપ કર્યું છે, તેમણે જ હોમ કર્યો છે, તેમણે જ તીર્થમાં સ્નાન કર્યું છે, તે જ સદાચારવાળા છે, તેમણે જ વેદનો અભ્યાસ કર્યો છે, એમ જાણવું. (ભાગવત: ૩/૩૩/૬-૭).
\n૧૯. અર્થ: સમગ્ર જગતને સુખ આપનારો આ વાયુ મારા ભયથી વાય છે, સૂર્ય મારા ભયથી તપે છે, ઇન્દ્ર મારા ભયથી વર્ષે છે, અગ્નિ મારા ભયથી બાળે છે, મૃત્યુ મારા ભયથી પ્રાણીઓમાં વિચરે છે. (ભાગવત: ૩/૨૫/૪૨).
", "hindi_title": "माहात्म्ययुक्त भक्ति", "hindi_text": "संवत् १८८३ में भाद्रपद शुक्ला एकादशी (१२ सितम्बर, १८२६) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पूर्वी द्वार के कमरे के बरामदे में गद्दी-तकिया पर विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। कंठ में मोगरा पुष्पों के हार पहने हुए थे। उनकी पाग में मोगरा फूलों के तुर्रे और हाथों में मोगरा पुष्पों के गजरे सुशोभित हो रहे थे। उनके समक्ष मुनिमंडल तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “कोई प्रश्न पूछिए।”
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा कि, “हे महाराज! भगवान की ऐसी कौन-सी भक्ति है, जिसमें किसी भी प्रकार का विघ्न न हो, तथा वह किस तरह की भक्ति है कि जिस भक्ति में कोई विघ्न पड़ता है?”
\nप्रश्न सुनकर श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “श्रीमद्भागवत के तृतीय स्कन्ध में कपिल गीता में माता देवहूति ने कपिलजी के प्रति कहा है:
\n‘यन्नामधेयश्रवणानुकीर्तनाद्यत्प्रह्वणाद्यत्स्मरणादपि क्वचित्।“इन दो श्लोकों में भगवान का माहात्म्य कहा गया है। इसके उपरांत कपिलजी ने माता देवहूति के प्रति अपनी महिमा बताई है:
\n‘मद्भयाद्वाति वातोऽयं सूर्यस्तपति मद्भयात्।“इस प्रकार यदि माहात्म्य सहित भगवान की भक्ति की जाए, तो उसमें किसी प्रकार का विघ्न नहीं पड़ता, किन्तु माहात्म्य जाने बिना केवल प्राकृत बुद्धि से जो भक्ति की जाए, तो निश्चितरूप से विघ्न आता है।”
\nयह सुनकर मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा कि, “इस प्रकार माहात्म्ययुक्त भक्तिभाव सम्पन्न करने का क्या साधन है?”
\nतब श्रीजीमहाराज ने कहा, “शुक-सनकादि जैसे महापुरुष की सेवा तथा उन्हीं के प्रसंग (अतिशय स्नेहभाव से जुड़ने) से जीव में माहात्म्य सहित भक्ति का उदय होता है।”
\nइसके बाद शुकमुनि ने पूछा कि, “भगवान के भक्त दो प्रकार के हैं। इनमें एक तो वह है, जिसको दृढ़रूप से भगवान का परिपक्व निश्चय है, तथा काम, क्रोध, लोभ और मोहादि विकारों में से कोई भी विकार उसके हृदय में विक्षेप नहीं करता। परन्तु दूसरा जो भक्त है, जिसे दृढ़तापूर्वक भगवान का परिपक्व निश्चय तो है ही, परन्तु उसका अन्तकरण काम, क्रोध, लोभ तथा मोहादि विकारों से क्षुब्ध हो जाता है। इन दोनों प्रकार के भक्त जब देह छोड़कर भगवान के धाम में जाते हैं, तब क्या उन दोनों को समान सुख की प्राप्ति होती है या दोनों के सुख में अधिकता अथवा न्यूनता रहती है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जिस भगवद्भक्त को भगवान का परिपूर्ण निश्चय होता है, तथा काम-क्रोध एवं लोभादि से वह क्षुब्ध भी नहीं होता, तथा अतिशय त्यागी, अति वैराग्यवान एवं अत्यंत आत्मनिष्ठावाला हो, फिर भी यदि वह प्रत्यक्ष श्रीकृष्ण भगवान की मूर्ति के बिना किसी अन्य पदार्थों की इच्छा करता हो, उसे न्यून सुख की ही प्राप्ति होती है।
\n“जबकि दूसरा जो भक्त है, जिसके हृदय में भगवान का परिपूर्ण निश्चय तो है, परन्तु उसका अन्तःकरण काम, क्रोध, लोभ एवं मोहादि के कारण विक्षेप उत्पन्न हों, तब अपने हृदय में उसे परिताप होता है, तथा वह भगवान श्रीकृष्ण की प्रत्यक्ष मूर्ति के सिवा किसी भी अन्य पदार्थों की इच्छा नहीं रखता, उसे भले ही न्यून आत्मनिष्ठा हो एवं कम वैराग्य हो, परंतु वह देह-त्याग करके भगवान के धाम में उत्कृष्ट सुख को प्राप्त करता है। इसका कारण यह है कि प्रथम प्रकार का भक्त बाह्यरूप से भले ही त्यागी और निष्कामी दिखाई पड़ता हो, परन्तु भगवान के दर्शन के उपरान्त उसे आत्मदर्शनादि की इच्छा रहती है, अतः वह सकाम भक्त कहलाता है और उसे परलोक में निश्चित रूप से न्यून सुख प्राप्त होता है, जबकि दूसरा जो भक्त है, वह बाहरी तौर पर सकाम दीखता है, परन्तु उसके हृदय में भगवान की मूर्ति के सिवा अन्य किसी पदार्थ की आशा-आकांक्षा नहीं रहती! और कदाचित् उससे भगवान के बिना दूसरे सुख की इच्छा का संकल्प हो जाए तो उसके मन में अत्यंत पश्चात्ताप होता है। अतः उसे निष्काम भक्त कहा जाता है तथा शरीर छूटने पर वह अधिकाधिक सुख को प्राप्त करता है एवं भगवान का पार्षद होता है एवं श्रीकृष्ण भगवान की मूर्ति में उसे अतिशय प्रीति हो जाती है।”
", "hindi_footnote": "२८१. अर्थ: “हे भगवन्! कभी भी आपके नामों का श्रवण-कीर्तन करने, आपको प्रणाम करने तथा आपका स्मरण करने से यदि श्वपच तुरन्त यज्ञ करने में समर्थ और पवित्र हो जाता है, तो कोई प्राणी यदि आपके दर्शनमात्र से पवित्र और कृतार्थ हो जाए तो इसके सम्बंध में क्या कहना है! यह एक आश्चर्य की बात है कि श्वपच की जिह्वा पर भी आपका नाम बना रहता है और वह भी आपके नामोच्चार से भक्तिरहित कर्मठ ब्राह्मणों से भी श्रेष्ठ हो जाता है; तो जिन्होंने भगवान के नाम का उच्चार किया है, उन्हीं ने तप किया है, होम किया है, तीर्थ में स्नान भी उन्होंने ही किया है। तथा वे ही सदाचरणवाले हैं और वेदों का अध्ययन भी उन्होंने किया है।” (श्रीमद्भागवत: ३/३३/६-७)
\n२८२. अर्थ: “समस्त जगत को सुख देनेवाली यह वायु मेरे भय से चलती रहती है, मेरे भय से ही सूर्य प्रकाश प्रदान करता रहता है, इन्द्र वर्षा करता रहता है, अग्नि वस्तुओं का दहन करती है तथा मृत्यु प्राणियों में विचरण करती रहती है।” (श्रीमद्भागवत: ३/२५/४२)
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/228.mp3" }, { "english_title": "The Friendship between the Mind and theJiva", "english_text": "On Bhādarvā vadi 5, Samvat 1883 [21 September 1826], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting in His residence in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj looked compassionately at all of the devotees and said, “If a devotee of God engages in delivering spiritual discourses, singing devotional songs, listening to talks of God, and the rest of the nine types of bhakti with jealousy towards other devotees, then God is not very pleased by that bhakti. But if, having discarded jealousy, one offers bhakti only for one’s own liberation and not to display to other people, then God is pleased by that bhakti. Therefore, one who wants to please God should not offer bhakti to please other people or out of jealousy for someone, but should do so only for one’s own liberation.
\n“If, while offering bhakti to God, one commits a mistake, one should not blame someone else for that fault. Indeed, it is the very nature of all people that when they are at fault, they claim, ‘I made a mistake because someone else misled me; but I am not really at fault.’ One who says this, though, is an utter fool. After all, others may say, ‘Go and jump into a well!’ Then, by such words, should one really jump into a well? Of course not. Therefore, the fault lies only in the person who does the wrong, but he blames others nonetheless.
\n“Similarly, to blame the indriyas and antahkaran is the foolishness of the jiva. Because in reality, the jiva and the mind are close mutual friends. Their friendship is like the friendship between milk and water. When milk and water are mixed and heated on a fire, water settles below the milk and itself burns, but it does not allow the milk to burn. To save the water, the milk overflows and extinguishes the fire. Such is their friendship. The jiva and the mind have a similarly close friendship. So, the mind never entertains thoughts of things that the jiva does not like. Only when the jiva likes something does the mind attempt to persuade the jiva. How does it attempt to persuade it? Well, when the jiva is meditating on God, the mind suggests, ‘You should also meditate on some female devotee of God.’ The mind then makes the jiva contemplate on all of her features. Then, it forms indecent thoughts about her just as it forms indecent thoughts about other women.
\n“But, if the devotee’s jiva is extremely pure, he will not accept the arguments of the mind, and he will, instead, feel intense remorse. Thereafter, the mind will never entertain such thoughts again. Conversely, if his jiva is polluted and sinful, it will accept the arguments of the mind. Then, by making the devotee repeatedly entertain indecent thoughts, the mind will make him fall from the path of liberation. For this reason, a sincere aspirant develops intense hatred for talks of adharma - which are contrary to the path of liberation - regardless of whether they are suggested by his own mind or by some other person. Then, his own mind or the other person will not reappear in an attempt to persuade him.
\n“Furthermore, because the mind is a friend of the jiva, it will never entertain thoughts which the jiva does not like. So, when indecent thoughts are formed in the mind, if the jiva becomes extremely furious with it, such thoughts will never arise in the mind again. Thus, when indecent thoughts repeatedly arise in the mind, the devotee should understand it to be the fault of his own jiva, not the fault of his mind alone.
\n“If a person offers bhakti to God with this understanding, the evil influence of some non-believer or his own mind will not be able to affect him even slightly. Thereby, he will be able to worship God without any obstacles.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "જીવ અને મનની મિત્રતાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૩ના ભાદરવા વદિ ૫ પંચમીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં પોતાના ઉતારાને વિષે વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ સર્વ હરિભક્ત ઉપર કૃપાદૃષ્ટિ કરીને બોલતા હવા જે, “ભગવાનનો ભક્ત હોય ને ભગવાનની કથા, કીર્તન, શ્રવણાદિક જે નવધા ભક્તિ તેને જો હરિભક્ત ઉપર ઈર્ષ્યાએ કરીને કરે તો તે ભક્તિએ કરીને ભગવાન અતિશય રાજી થતા નથી અને ઈર્ષ્યાનો ત્યાગ કરીને કેવળ પોતાના કલ્યાણને અર્થે ભક્તિ કરે પણ લોકને દેખાડ્યા સારુ ન કરે, તો તે ભક્તિએ કરીને ભગવાન પ્રસન્ન થાય છે. માટે જેને ભગવાનને રાજી કરવા હોય તેને તો લોક રિઝાવવાને અર્થે તથા કોઈકની ઈર્ષ્યાએ કરીને ભક્તિ ન કરવી, કેવળ પોતાના કલ્યાણને અર્થે જ કરવી. અને ભગવાનની ભક્તિ કરતાં થકાં કાંઈક પોતાને અપરાધ થઈ જાય તેનો દોષ બીજાને માથે ધરવો નહીં. અને જીવમાત્રનો તો એવો સ્વભાવ છે જે, જ્યારે કાંઈક પોતામાં વાંક આવે ત્યારે એમ બોલે જે, ‘મને બીજે કોઈએ ભુલાવ્યો ત્યારે મારામાં ભૂલ્ય પડી, પણ મારામાં કાંઈ વાંક નથી.’ પણ એમ કહેનારો મહામૂરખો છે. કેમ જે, બીજો તો કોઈક કહેશે જે, ‘તું કૂવામાં પડ્ય,’ ત્યારે એને કહેવે કરીને શું કૂવામાં પડવું? માટે વાંક તો અવળું કરે તેનો જ છે ને બીજાને માથે દોષ દે છે. તેમ જ ઇન્દ્રિયો ને અંતઃકરણનો વાંક કાઢવો એ પણ જીવની મૂર્ખાઈ જ છે. ને જીવ ને મન તો પરસ્પર અતિ મિત્ર છે; જેમ દૂધને ને પાણીને મિત્રતા છે તેમ જીવને ને મનને મિત્રતા છે. તે જ્યારે દૂધને ને પાણીને ભેળાં કરીને અગ્નિ ઉપર મૂકે ત્યારે પાણી હોય તે દૂધને તળે બેસે ને પોતે બળે પણ દૂધને બળવા ન દે, ત્યારે દૂધ પણ પાણીને ઉગારવાને સારુ પોતે ઊભરાઈને અગ્નિને ઓલવી નાંખે છે. એવી રીતે બેયને પરસ્પર મિત્રાચાર છે, તેમ જ જીવને ને મનને પરસ્પર મિત્રાચાર છે. તે જે વાત જીવને ન ગમતી હોય તે વાતનો મનમાં ઘાટ થાય જ નહીં; જ્યારે કાંઈક જીવને ગમતું હોય ત્યારે જ મન જીવને સમજાવે. તે કેમ સમજાવે? તો જીવ જ્યારે ભગવાનનું ધ્યાન કરતો હોય ત્યારે મન કહેશે જે, ‘ભગવાનની ભક્ત કોઈક બાઈ હોય તેનું પણ ભેળું ધ્યાન કરવું;’ પછી તેના સર્વ અંગનું ચિંતવન કરાવીને પછી જેમ બીજી સ્ત્રીને વિષે ખોટો ઘાટ ઘડે તેમ તેને વિષે પણ ખોટો ઘાટ ઘડે. ત્યારે જો એ ભક્તનો જીવ અતિશય નિર્મળ હોય તો તો મનનું કહ્યું ન માને ને અતિશય દાઝ થાય, તો મન એવો ફરીને ક્યારેય ઘાટ ઘડે નહીં. અને જો એનો જીવ મલિન હોય ને પાપે યુક્ત હોય તો મનનું કહ્યું માને; ત્યારે વળી મન એને ભૂંડા ઘાટ કરાવી કરાવીને કલ્યાણના માર્ગથી પાડી નાંખે. તે સારુ કલ્યાણના માર્ગથી અવળી રીતે અધર્મની વાર્તાને પોતાનું મન કહે અથવા બીજો કોઈ માણસ કહે, તો તેને સંગાથે જે શુદ્ધ મુમુક્ષુ હોય તેને અતિશય વૈર થઈ જાય છે. પછી પોતાનું મન અથવા બીજો માણસ તે ફરીને તેને તે વાર્તા કહેવા આવે નહીં. અને મન છે તે તો જીવનું મિત્ર જ છે, તે જીવને ન ગમે એવો ઘાટ ઘડે જ નહીં. અને જ્યારે કાંઈ મનને અયોગ્ય ઘાટ થઈ જાય ત્યારે જો જીવને મન ઉપર અતિશય રીસ ચઢતી હોય તો ફરીને મનમાં એવો ઘાટ થાય જ નહીં. અને જ્યારે મનને સદાય અયોગ્ય ઘાટ થયા કરતા હોય ત્યારે એને પોતાના જીવનો જ વાંક સમજવો પણ એકલા મનનો વાંક સમજવો નહીં. એવી રીતે સમજીને ભગવાનની ભક્તિ કરે તો તેને કોઈ વિમુખ જીવનો તથા પોતાના મનનો જે કુસંગ તે લેશમાત્ર અડી શકે નહીં અને નિર્વિઘ્ન થકો ભગવાનનું ભજન કરે.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "जीव तथा मन की मैत्री", "hindi_text": "संवत् १८८३ में भाद्रपद कृष्णा पंचमी (२१ सितम्बर, १८२६) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढडा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में अपने निवासस्थान पर विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष मुनिगण तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय समस्त हरिभक्तों पर कृपादृष्टि करके श्रीजीमहाराज बोले कि, “भगवान का कोई भक्त किसी हरिभक्त के प्रति ईर्ष्याभाव रखकर परमेश्वर की कथा, कीर्तन तथा श्रवणादि नवधा भक्ति करता है, तो भगवान उस पर अधिक प्रसन्न नहीं होते और ईर्ष्या का त्याग करके जो केवल अपने कल्याण के लिए भक्ति करता है बल्कि किसी को दिखाने के लिए नहीं करता, तो वैसी भक्ति से भगवान प्रसन्न हो जाते हैं।
\n“अतः जिनको भगवान को प्रसन्न करने की इच्छा हो, उनको लोगों को रिझाने के लिए या किसी से ईर्ष्याभाव रखकर भक्ति नहीं करनी चाहिए, परंतु केवल आत्मकल्याण के लिए ही भक्ति करनी चाहिए।
\n“और, यदि भगवान की भक्ति करते समय अपने से कोई अपराध हो जाए, तो वह दोष दूसरे के सिर पर नहीं मढ़ना चाहिए। वस्तुतः जीवमात्र का ऐसा ही स्वभाव है कि वह यदि कुछ अपराध के दायरे आ गया, तो वह बोल पड़ता है कि, ‘मुझे किसी अन्य मनुष्य ने गुमराह किया है, इसी कारण मुझसे यह भूल हो गई, अन्यथा मुझमें कोई दोष नहीं है।’ परन्तु ऐसा कहनेवाला महामूर्ख है, क्योंकि कोई कहेगा कि, ‘तू कुएँ में गिर पड़,’ तो क्या उसके कहने से उसे कुएँ में गिर जाना चाहिए? इसलिए, दोष तो उस मनुष्य का ही है, जो उल्टा काम करता है, और दोष किसी और के सिर मढ़ता है!
\n“इसी प्रकार, केवल इन्द्रियों और अन्तःकरण दूषित है, ऐसा करना भी जीव की मूर्खता ही है। क्योंकि जीव तथा मन एक-दूसरे के घनिष्ठ मित्र हैं। जिस प्रकार दूध और पानी की मित्रता रहती है, उसी तरह जीव तथा मन की मैत्री बनी रहती है। सो जब दूध और पानी को मिलाकर अग्नि पर रखा जाता है, तब पानी दूध के नीचे बैठ जाता है, और स्वयं जल जाता है, किन्तु दूध को नहीं जलने देता। इसी तरह दूध भी पानी को बचाने के लिए स्वयं उफ़नकर आग को बुझा डालता है। ऐसा दोनों का पारस्परिक मित्रभाव है! ठीक उसी प्रकार जीव तथा मन की परस्पर मैत्री है, जो बात जीव को रुचिकर न हो, उसका तो मन में संकल्प भी नहीं हो पाता। परन्तु जब कोई बात जीव को पसन्द हो, तभी मन जीव को समझाता है। वह कैसे समझाता है? तो जब जीव भगवान का ध्यान करता है, तब मन यह कहेगा कि यदि भगवान की कोई स्त्री भक्त हो तो साथ में उसका भी ध्यान करना। इसके बाद वह उसके समस्त अंगों का चिन्तन कराकर उसमें भी दूसरी स्त्री के प्रति जैसे कुविचार उत्पन्न होते हैं, वैसे ही उस भक्त-स्त्री में भी कुविचार उत्पन्न करा देता है। उस समय यदि उस भक्त का जीव अति निर्मल हो, तो वह उसका कहना नहीं मानता और अत्यंत पश्चात्ताप करता है, ताकि मन पुनः कभी भी ऐसा संकल्प न कर सके।
\n“परन्तु उसका जीव यदि मलिन और पापयुक्त हो, तो वह मन का कहना मान लेता है। तब मन उसे अशुभ संकल्प उत्पन्न कराकर उसका कल्याण-मार्ग से पतन करा देता है। इसलिए, यदि मन अथवा कोई अन्य मनुष्य कल्याण-मार्ग से विपरीत अधर्म की बात करता है, तो उसके साथ शुद्ध मुमुक्षु को अत्यंत वैरभाव ही हो जाता है। तब जाकर अपना मन अथवा अन्य मनुष्य पुनः ऐसी उल्टी बात करने का साहस नहीं करता।
\n“और, मन तो जीव का मित्र ही है, इसलिए वह जीव के लिए अप्रिय लगनेवाला संकल्प कभी नहीं करता। अतः मन में यदि अनुचित संकल्प हो जाए, तब जीव यदि उस पर अत्यंत कुपित हुआ, तो वह मन को ऐसे संकल्प करने ही नहीं देता! परन्तु यदि मन में सदैव अनुचित संकल्प होते रहते हों, तब समझना कि इसमें अपने जीव का दोष है। किन्तु अकेले मन की ही त्रुटि नहीं है। ऐसा समझकर यदि कोई भगवान की भक्ति करता रहता है, तो किसी विमुख जीव तथा अपने मन का कुसंग उसे लेशमात्र भी स्पर्श नहीं कर सकता, तथा वह निर्विघ्नरूप से भगवान का भजन करता रहता है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/229.mp3" }, { "english_title": "An Iron Nail", "english_text": "On Bhādarvā vadi 6, Samvat 1883 [22 September 1826], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a cushion with a cylindrical pillow at His residence in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. He was wearing garlands of mogrā flowers around His neck, and tassels of mogrā flowers also decorated His pāgh. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said to all of the devotees, “I shall now tell you My innermost principle. For a person who desires his own liberation, nothing in this world is more blissful than God and His Sant. Therefore, just as a person is profoundly attached to his own body, he should be similarly attached to God and His Sant. One should also remain absolutely loyal to the Bhakta of God. But in no way should one abandon one’s loyalty to God and His Bhakta, even if while keeping that loyalty one’s reputation increases or decreases, or one is honored or insulted, or one lives or dies. In addition, one should not allow an aversion to develop towards them. Furthermore, one should not have as much affection towards one’s body or bodily relations as one has towards the Bhakta of God. For a devotee who behaves in this manner, even extremely powerful enemies such lust, anger, etc., are unable to defeat him.”
\nContinuing, Shriji Mahārāj then said, “God, who possesses a definite form, is always present in His abode, Brahmapur. Devotees of God, who also possess a form, remain in His service in that abode. Therefore, one who has taken firm refuge in the manifest form of God should not harbor the following fear in one’s mind: ‘What if I become a ghost or an evil spirit, or attain the realm of Indra or the realm of Brahmā after I die?’ One should not harbor such doubts in one’s mind. After all, a devotee of God who possesses the understanding mentioned earlier definitely attains the abode of God; God does not leave him astray anywhere in between.
\n“Moreover, that devotee should firmly keep his mind at the holy feet of God. Just as an iron nail that is firmly affixed to an iron surface can never be separated, similarly, one’s mind should be fixed firmly at the holy feet of God. When the devotee has kept his mind at the holy feet of God in this manner, he does not have to die to attain the abode of God - he has attained it while still alive.”
\nHaving delivered this discourse, Shriji Mahārāj bid ‘Jai Sachchidānand’ to everyone and then instructed the assembly to disperse.
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "વજ્રની ખીલીનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૩ના ભાદરવા વદિ ૬ છઠને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં પોતાના ઉતારાને વિષે ગાદીતકિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને કંઠને વિષે મોગરાનાં પુષ્પના હાર પહેર્યા હતા ને પાઘને વિષે મોગરાનાં પુષ્પના તોરા વિરાજમાન હતા ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ સર્વે હરિભક્ત પ્રત્યે બોલ્યા જે, “અમારા અંતરનો જે સિદ્ધાંત છે તે કહીએ છીએ જે, જેને પોતાનું કલ્યાણ ઇચ્છવું તેને તો ભગવાન ને ભગવાનના સાધુ એથી ઉપરાંત બીજું કાંઈ જગતમાં સુખદાયી નથી. માટે જેમ પોતાના શરીરને વિષે જીવને આત્મબુદ્ધિ વર્તે છે તેવી ભગવાન ને ભગવાનના સંતને વિષે આત્મબુદ્ધિ રાખી જોઈએ અને ભગવાનના ભક્તનો પક્ષ દૃઢ કરીને રાખ્યો જોઈએ. અને તે પક્ષ રાખતાં થકાં આબરૂ વધો અથવા ઘટો, અથવા માન થાઓ કે અપમાન થાઓ, અથવા દેહ જીવો કે મરો, પણ કોઈ રીતે ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તનો પક્ષ મૂકવો નહીં ને એમનો અભાવ આવવા દેવો નહીં. અને ભગવાનના ભક્ત જેવાં દેહ ને દેહનાં સગાંસંબંધીને વહાલાં રાખવાં નહીં. એવી રીતે જે હરિભક્ત વર્તે તેને અતિ બળવાન એવા જે કામ, ક્રોધાદિક શત્રુ તે પણ પરાભવ કરી શકતા નથી. અને જે ભગવાનનું બ્રહ્મપુર ધામ છે તેને વિષે ભગવાન સદાય સાકારમૂર્તિ વિરાજમાન છે અને ભગવાનના ભક્ત પણ એ ભગવાનના ધામમાં મૂર્તિમાન થકા ભગવાનની સેવાને વિષે રહે છે. તે ભગવાનનો જેને પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ દૃઢ આશરો હોય તેને મનમાં એવી બીક ન રાખવી જે, ‘હું રખે મરીને ભૂતપ્રેત થઉં કે રખે ઇન્દ્રલોકને જ પામું કે રખે બ્રહ્મલોકને જ પામું!’ એવી આશંકા મનમાં રાખવી નહીં; કેમ જે, જે એવો ભગવાનનો ભક્ત હોય તે તો ભગવાનના ધામને જ પામે પણ વચમાં ક્યાંય તેને ભગવાન રહેવા દે નહીં. અને એ ભક્તજન હોય તેને પણ પોતાનું જે મન છે તેને પરમેશ્વરના ચરણારવિંદને વિષે દૃઢ કરીને રાખવું. જેમ વજ્રની પૃથ્વી હોય તેમાં વજ્રની ખીલી ચોડી હોય તે કોઈ રીતે ઊખડે નહીં, તેમ ભગવાનનાં ચરણારવિંદને વિષે પોતાના મનને દૃઢ રાખવું. અને એવી રીતે જે ભગવાનનાં ચરણારવિંદને વિષે પોતાના મનને રાખે તેને મરીને ભગવાનના ધામમાં જવું એમ નથી, એ તો છતી દેહે જ ભગવાનના ધામને પામી રહ્યો છે.” એમ વાર્તા કરીને ‘જય સચ્ચિદાનંદ’ કહીને સર્વ સભાને ઊઠવાની આજ્ઞા કરી.
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "वज्र की कील", "hindi_text": "संवत् १८८३ में भाद्रपद कृष्णा षष्ठी (२२ सितम्बर, १८२६) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में अपने निवासस्थान पर गद्दी-तकिये पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे और कंठ में मोगरा के पुष्पों का हार पहना था। उनकी पाग में मोगरा के फूलों के तुर्रे लगे हुए थे। उनके समक्ष मुनिगण तथा विभिन्न स्थानों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज समस्त हरिभक्तों के प्रति बोले कि, “हमारे अन्तःकरण का जो सिद्धान्त है, उसे बताते हैं कि जो भक्त अपने कल्याण का इच्छुक हो, उसके लिए भगवान और उनके साधु के सिवा जगत में दूसरा कुछ भी सुखदायी नहीं है। जिस प्रकार जीव को अपने शरीर के प्रति आत्मबुद्धि रहती है, वैसी आत्मबुद्धि भगवान तथा उनके सन्त के प्रति रखनी चाहिए और भगवान के भक्त का पक्ष सुदृढ़ करके रखना चाहिए। भगवान के भक्त के पक्षधर होते हुए यदि हमारी प्रतिष्ठा बढ़ जाए, या फिर कम हो जाए, कदाचित् हमारा सम्मान हो या अपमान हो, हमारा शरीर कदाचित् रहे या न रहे, किन्तु किसी भी प्रकार से भगवान और भगवान के भक्त का पक्ष नहीं छोड़ना चाहिए तथा उनके प्रति दुर्भाव नहीं आने देना चाहिए। और, भगवान के भक्त में जैसी प्रीति है, उससे अधिक प्रीति देह और देह के सम्बंधी जनों के साथ नहीं रखनी चाहिए।
\n“जो हरिभक्त इस प्रकार आचरण करता है, उसको अति बलवान काम-क्रोधादि शत्रु भी पराजित नहीं कर सकते। और, भगवान के ब्रह्मपुर धाम में भगवान सदैव साकार-मूर्तिमान विराजमान हैं तथा भगवान के भक्त भी वहाँ मूर्तिमान रूप से परमेश्वर की सेवा में जुटे रहते हैं। जिसे उन भगवान का प्रत्यक्ष प्रमाण दृढ़ आश्रय हो गया, उसे अपने मन में ऐसा भय नहीं रखना चाहिए कि, ‘मैं कदाचित् अपनी मृत्यु के बाद भूत-प्रेत तो नहीं होऊँगा? या मुझे इन्द्रलोक अथवा ब्रह्मलोक की प्राप्ति तो नहीं होगी?’ ऐसी शंका मन में नहीं रखनी चाहिए, क्योंकि भगवान का जो ऐसा भक्त हो, वह भगवान के धाम में ही जाता है और भगवान ही उसे बीच में कहीं भी नहीं रहने देंगे। उस भक्त को अपना मन भगवान के चरणारविन्दों में ही सुदृढ़ करके रखना चाहिए। जैसे वज्र की पृथ्वी में लगी वज्र की कील किसी भी तरह नहीं उखड़ पाती, उसी प्रकार भगवान के चरणकमलों में अपने मन को दृढ़तापूर्वक लगाये रखना चाहिए। जो इस प्रकार भगवान के चरणकमलों में अपना मन दृढ़तापूर्वक लगाए रखता है, वह मरकर ही भगवान के धाम में जाएगा, ऐसी बात नहीं है। वस्तुतः वह तो जीवित अवस्था में ही भगवान के धाम को प्राप्त कर चुका है।”
\nऐसी वार्ता करके श्रीजीमहाराज ने ‘जय सच्चिदानंद’ कहकर सभा को विसर्जित करने की आज्ञा दी।
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/230.mp3" }, { "english_title": "Remaining Eternally Happy", "english_text": "On Bhādarvā vadi 9, Samvat 1883 [25 September 1826], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a cushion with a cylindrical pillow that had been placed on a large, decorated cot on the veranda outside the west-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. Garlands of mogrā flowers adorned His neck, and tassels of mogrā flowers decorated His pāgh. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj asked the munis, “How can a devotee of God remain eternally happy?” The senior sādhus replied according to their understanding, but then Shriji Mahārāj Himself said, “The answer is that a devotee of God who, firstly, has firm vairāgya; who, secondly, has extremely firm swadharma; who has gained control over all of his indriyas by these two means; who has intense love for God and His Bhakta; who has a close friendship with God and His Bhakta; who never becomes indifferent towards God and His Bhakta; and who is pleased only by the company of God and His Bhakta, but does not like the company of a non-believer - remains eternally happy in this realm and beyond.
\n“A person who has not controlled his indriyas by vairāgya and swadharma remains miserable, despite staying in the company of God and His Bhakta. Why? Because he who has not gained control over his indriyas does not experience happiness anywhere. Even while engaged in bhakti towards God, when the indriyas are drawn towards the vishays, that devotee experiences extreme misery in his heart. Thus, only one who gains control over one’s indriyas remains eternally happy. Furthermore, only one who has gained control over one’s indriyas should be known to have vairāgya and dharma. One who has not controlled one’s indriyas should not be known to possess vairāgya and dharma. Therefore, since a person who has vairāgya and dharma has restraint over all of his indriyas, he is eternally happy.”
\nThen Muktānand Swāmi asked, “Mahārāj, for a devotee of God, what is one of the greatest obstacle in his bhakti towards God?”
\nShriji Mahārāj replied, “For a devotee of God, the greatest obstacles are that he does not realize his own drawbacks, his mind becomes aloof from God and His Bhakta, and he develops indifference towards the Bhakta of God. These are the greatest obstacles for a devotee.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "સદાય સુખિયા રહેવાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૩ના ભાદરવા વદિ ૯ નવમીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં ઉગમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર ગાદીતકિયા નંખાવીને વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને કંઠને વિષે મોગરાનાં પુષ્પના હાર વિરાજમાન હતા ને પાઘને વિષે મોગરાનાં પુષ્પના તોરા વિરાજમાન હતા ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે મુનિમંડળને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “ભગવાનનો ભક્ત હોય તેને એવો કયો ઉપાય છે જે, જેણે કરીને સદા સુખી રહેવાય?” પછી મોટા મોટા સાધુ હતા તેણે જેવું જેને સમજાયું તેવો તેણે ઉત્તર કર્યો. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એનો ઉત્તર તો એમ છે જે, જે ભગવાનના ભક્તને એક તો દૃઢ વૈરાગ્ય હોય, અને બીજો અતિશય દૃઢ સ્વધર્મ હોય, અને જેણે એ બે સાધને કરીને સર્વે ઇન્દ્રિયોને જીતીને પોતાને વશ કર્યાં હોય;૨૦ અને જેને ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તને વિષે અતિશય પ્રીતિ હોય; અને જેને ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તને વિષે અતિશય મિત્રભાવ વર્તતો હોય; અને જે કોઈ દિવસ ભગવાન કે ભગવાનના ભક્ત થકી ઉદાસ થાય નહીં; અને જે ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તને સંગે જ રાજી રહે પણ કોઈ વિમુખ જીવની સોબત ગમે નહીં; એવાં જે હરિભક્તનાં લક્ષણ હોય તે આ લોકને વિષે તથા પરલોકને વિષે સદાય સુખિયો રહે છે. અને વૈરાગ્ય ને સ્વધર્મ તેણે કરીને જેણે પોતાનાં ઇન્દ્રિયોને વશ ન કર્યાં હોય તો તે ભગવાન તથા ભગવાનના ભક્તને સંગે રહ્યો થકો પણ દુખિયો રહે છે. શા માટે જે, જેણે પોતાનાં ઇન્દ્રિયો ન જીત્યાં હોય તેને કોઈ ઠેકાણે સુખ થાય નહીં અને ભગવાનની ભક્તિ કરતો હોય તો પણ જ્યારે ઇન્દ્રિયો વિષયમાં તણાઈ જાય ત્યારે તે હરિભક્તના હૃદયમાં અતિ દુઃખ થાય છે. માટે સર્વ પોતાનાં ઇન્દ્રિયોને જીતીને વશ કરે તે જ સદા સુખિયો રહે છે. અને જેણે સર્વ ઇન્દ્રિયોને જીતીને વશ કર્યાં હોય તેને જ વૈરાગ્યવાન ને ધર્મવાળો જાણવો; પણ જેનાં ઇન્દ્રિયો વશ ન થયાં હોય તેને વૈરાગ્યવાન ને ધર્મવાળો ન જાણવો. અને જે વૈરાગ્યવાન ને ધર્મવાળો હોય તેને તો સર્વ ઇન્દ્રિયો નિયમમાં હોય અને તે સદાય સુખિયો હોય.”
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! ભગવાનનો ભક્ત હોય તેને ભગવાનની ભક્તિમાં કયું અતિશય મોટું વિઘ્ન છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ભગવાનના ભક્તને એ જ મોટું વિઘ્ન છે જે, જે પોતામાં દોષ હોય તેને દેખે નહીં અને ભગવાન ને ભગવાનના ભક્ત થકી જેનું મન નોખું પડી જાય અને તે ભગવાનના ભક્ત થકી જેને બેપરવાઈ થઈ જવાય, એ જ એને અતિશય મોટું વિઘ્ન છે.”
", "gujarati_footnote": "૨૦. આ મુખ્ય સાધન છે.
", "hindi_title": "सदैव सुखी रहने के उपाय", "hindi_text": "संवत् १८८३ में भाद्रपद कृष्णा नवमी (२५ सितम्बर, १८२६) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पूर्वी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर गद्दी-तकिया रखवाकर विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके कंठ में मोगरा-पुष्पों का हार और पाग में मोगरा-फूलों के तुर्रे सुशोभित हो रहे थे। उनके समक्ष मुनिगण तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nतब श्रीजीमहाराज ने मुनिमंडल से प्रश्न किया कि, “ऐसा कौन-सा उपाय है, जिससे भगवान का भक्त सदैव सुखी रह सकता है।”
\nबड़े-बड़े साधुजनों ने अपनी-अपनी समझ के अनुसार उत्तर दिया।
\nबाद में श्रीजीमहाराज बोले कि, “इसका उत्तर इस प्रकार है कि भगवान के भक्त को एक तो दृढ़ वैराग्य हो, और दूसरा अतिशय दृढ़ स्वधर्म हो, तथा इन दोनों साधनों द्वारा समस्त इन्द्रियों को जीत कर अपने वश में कर लिया हो; और, जिसे भगवान और उनके भक्त के प्रति अतिशय प्रीति हो; और, जिसे भगवान एवं भगवद्भक्त के प्रति अत्यंत मित्र भाव हो; और जो कभी भी भगवान और उनके भक्त से उदासीन नहीं रहता हो एवं जो परमेश्वर और उनके भक्त के संग में ही रहना पसन्द करता हो, परंतु किसी भी विमुख जीव का संग उसे अच्छा न लगता हो, ऐसे लक्षण जिस हरिभक्त में हों, वह इस लोक तथा परलोक में सदैव सुखी रहता है।
\n“जिसने वैराग्य तथा स्वधर्म द्वारा अपनी इन्द्रियों को वश में नहीं किया है, वह भगवान और उनके भक्त के साथ रहता हुआ भी दुःखी ही रहता है। इसका कारण यह है कि इन्द्रियों पर विजय प्राप्त न करनेवाले जीव को किसी भी जगह सुख नहीं होता। और, भगवान की भक्ति करने पर भी यदि इन्द्रियों की वृत्तियाँ विषयों के प्रवाह में बह गईं तो उस भक्त के हृदय में अति दुःख होगा। अतः अपनी समस्त इन्द्रियों को जीतकर वश में करनेवाला ही हमेशा सुखी रहता है। जिसने सभी इन्द्रियों को इस प्रकार अपने वश में कर लिया है, उसी को ही वैराग्यवान और धर्मवान् समझना चाहिए। किन्तु, जिसको अपनी इन्द्रियाँ अपने वश में न हुई हों, तो उसे वैराग्यवान एवं धर्मवान नहीं समझना चाहिए। और, जो वैराग्यवान और धर्मवान हो उसको तो सभी इन्द्रियाँ नियम में होती हैं। इसलिए वह सदैव सुखी रहता है।”
\nफिर मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा कि, “हे महाराज! भगवान के भक्त को भक्ति के मार्ग में कौन-सा सबसे बड़ा विघ्न बाधक बन जाता है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “भगवान के भक्त को यही बड़ा विघ्न है कि वह अपने दोषों को नहीं देखता, और परमेश्वर तथा उनके भक्त से उसका मन उचट जाता है और भगवान के भक्तों के प्रति बेपरवाह होकर उनकी उपेक्षा करने लगता है। ये तीनों (दोष) भक्ति के मार्ग में सबसे बड़े विघ्न हैं।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/231.mp3" }, { "english_title": "The Gateway in the Form of Awareness", "english_text": "On Āso sudi 11, Samvat 1883 [11 October 1826], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on the veranda outside the west-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes and was adorned with garlands and strings of flowers. Also, tassels of flowers were dangling from His pāgh. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said to all of the devotees, “I shall now describe to all of you male and female devotees the elevated state and understanding of My senior paramhansas as it truly is. After listening to this discourse, I request all of you to narrate how you behave and to reveal your state.”
\nSaying this, Shriji Mahārāj began, “The senior sādhus in My muni-mandal behave in such a manner that the awareness within their hearts is the gateway to the abode of God. It is at this gateway where all of the sādhus remain standing. Consider the following analogy: A king’s guards, while standing at the entrance of the king’s palace, do not allow any thieves or robbers to come near the king. They courageously believe, ‘If anyone comes near the king to cause problems, we will cut them to pieces, but in no way will we let them reach the king.’ With such courage, they wait, armed with shields and swords. Similarly, all of these sādhus are standing at the gateway of the abode of God in the form of awareness. Inside that gateway of awareness - in Akshardhām - dwells God, of whom they do darshan. There, they do not allow wealth, women, or any other worldly object to enter and infiltrate that form of God in their heart. If any worldly object does forcefully attempt to enter the heart, they destroy that object, but in no way do they allow it to enter the location in their heart where they have secured God. In this manner, they constantly remain alert like a brave warrior. But they do not move from their position - regardless of whether they encounter progress or regress, happiness or misery, praises or insults, or countless other types of difficulties.
\n“However, someone may doubt, ‘If they do not move from their position, then how do they perform their bodily activities such as eating, drinking, etc.?’ I shall explain this using the following example: Consider a woman who goes to a well to draw water. There, she places her feet on the edge of the well. On the one hand, she stays cautious of this, lest she falls into the well. However, her vrutti is also fixed upon drawing water from the well. As another example, a man who has mounted a horse is aware of his feet in the horse’s stirrups and is also aware of the reins in his hand. While riding, he is also mindful of the trees, ditches, and stones that come along the path. In the same way, all of these sādhus, while introspecting, remain in the service of God and also perform their bodily activities - but they are not deflected from their state.”
\nShriji Mahārāj thus revealed the state of the senior sādhus and then said, “All of you should also introspect and constantly remain in the service of God. Moreover, you should not allow objects other than God to become dearer to you than Him. All should be extremely cautious of this.
\n“After all, if a king’s guard is careless while guarding the king, thieves and robbers would reach the king, and the guard’s service would be rendered meaningless. Similarly, if a devotee develops love for objects other than God, then money, women and other objects also enter his heart - wherein lies the awareness of God. Due to this, his bhakti is rendered meaningless.
\n“Therefore, one who wishes to keep one’s bhakti free from obstacles and to attain the holy feet of God should remain constantly vigilant at the gateway of the abode of God in the form of awareness and should not allow any objects except God to enter therein.”
\nIn this way, Shriji Mahārāj spoke words of enlightenment for all of His devotees.
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "જાણપણારૂપ દરવાજાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૩ના આસો સુદિ ૧૧ એકાદશીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં આથમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પુષ્પના હાર તથા ગજરા વિરાજમાન હતા અને પાઘ ઉપર પુષ્પના તોરા ઝૂકી રહ્યા હતા અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે સર્વ હરિભક્તને કહ્યું જે, “જે અમારા મોટા મોટા પરમહંસ છે તેની જેવી સ્થિતિ છે ને સમજણ છે તે અમે તમને બાઈ-ભાઈ સર્વને કહીએ. તેને સાંભળીને૨૧ પછી જેવી રીતે તમે સર્વે વર્તતા હો ને જેવી તમને સ્થિતિ હોય તેવી રીતે તમે કહી દેખાડજ્યો.” એમ કહીને શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “અમારા મુનિમંડળમાં જે મોટા મોટા સંત છે તેને એમ વર્તે છે જે, પોતાના હૃદયને વિષે જે જાણપણું૨૨ છે તે ભગવાનના ધામનો દરવાજો છે. તે દરવાજા ઉપર સર્વ સંત ઊભા છે. જેમ રાજાના ચાકર છે, તે રાજાના ઘરને દરવાજે ઊભા રહ્યા થકા કોઈ ચોર-ચકારને રાજા પાસે જવા દેતા નથી અને તે રાજાના ચાકરને એમ હિંમત રહે છે જે, ‘કોઈ રાજા પાસે વિઘ્ન કરવા જાય તો તેના કટકા કરી નાંખીએ પણ કોઈ રીતે રાજા સુધી પૂગવા દઈએ નહીં.’ એવી રીતે હિંમત સહિત ઢાલ, તરવાર બાંધીને ઊભા રહે છે. તેમ આ સર્વે સંત છે તે જાણપણારૂપ જે ભગવાનના ધામનો દરવાજો ત્યાં ઊભા રહે છે અને એ જાણપણાને માંહી જે અક્ષરધામ તેમાં ભગવાન છે તેનાં દર્શન કરે છે અને તે ભગવાન ભેળું પોતાના હૃદયને વિષે ધન-સ્ત્રીઆદિક જે માયિક પદાર્થ તેને પેસવા દેતા નથી. અને કોઈ જોરે કરીને માયિક પદાર્થ હૃદયમાં પેસવા આવે તો તેનો નાશ કરી નાંખે છે, પણ કોઈ રીતે જે ઠેકાણે ભગવાનને હૃદયમાં ધાર્યા છે તે ઠેકાણે પેસવા દેતા નથી અને શૂરવીરની પેઠે સાવધાન થકા ઊભા રહે છે. અને હાનિ-વૃદ્ધિ, સુખ-દુઃખ, માન-અપમાન આદિક અનંત જાતનાં વિઘ્ન આવે તેણે કરીને પોતાના મુકામથી ડગતા નથી. ત્યારે કોઈક આશંકા કરે જે, ‘ત્યાંથી ડગતા નથી ત્યારે દેહની ક્રિયા જે ખાન-પાનાદિક તેને કેમ કરતા હશે?’ તો તે દૃષ્ટાંતે કરીને કહીએ છીએ જે, જેમ પાણિયારી હોય તે કૂવા ઉપર જળ સિંચવા જાય છે, ત્યારે કૂવાના કાંઠા ઉપર પગ મૂક્યો હોય તેની પણ સૂરત રાખે છે જે, ‘રખે કૂવામાં પડી જાઉં!’ અને બીજી વૃત્તિએ કરીને કૂવામાંથી પાણી સિંચે છે. વળી બીજું દૃષ્ટાંત: જેમ કોઈક પુરુષ ઘોડે ચડ્યો હોય ત્યારે ઘોડાના પેંગડામાં પગ હોય ત્યાં પણ સૂરત રાખે અને ઘોડાની લગામ પકડી હોય ત્યાં પણ સૂરત રાખે અને દોડતાં થકાં વાટમાં ઝાડ આવે, ખાડો આવે, પથરો આવે ત્યાં પણ સૂરત રાખે. એવી રીતે આ સર્વ સાધુ છે તે અંતર સન્મુખ દૃષ્ટિ રાખીને ભગવાનની સેવામાં પણ રહે છે ને દેહની ક્રિયા પણ કરે છે ને પોતાની સ્થિતિમાંથી ડગતા નથી.” એવી રીતે શ્રીજીમહારાજે મોટા મોટા જે સંત તેની સ્થિતિ કહી દેખાડી ને પછી એમ બોલ્યા જે, “તમારે સર્વેને પણ એવી રીતે અંતર સન્મુખ દૃષ્ટિ રાખીને નિરંતર ભગવાનની સેવામાં રહેવું અને ભગવાન વિના બીજાં પદાર્થ વહાલાં થવા દેવાં નહીં; એ વાતની અતિશય સાવધાની રાખવી. અને જેમ રાજાનો ચાકર છે તે રાજા પાસે ગાફલ થઈને ઊભો હોય તો રાજા પાસે ચોર-ચકાર જઈ પૂગે, ત્યારે એ ચાકરની ચાકરી ખોટી થાય. તેમ હરિભક્તને પણ ભગવાન વિના બીજાં પદાર્થમાં પ્રીતિ થઈ જાય તો જે ઠેકાણે પોતાના હૃદયને વિષે જાણપણામાં ભગવાન રહ્યા છે તે ઠેકાણે ધન-સ્ત્રીઆદિક બીજાં પદાર્થ પણ પેસી જાય, ત્યારે એની ભક્તિ ખોટી થઈ જાય. માટે પોતાની ભક્તિને નિર્વિઘ્ન રાખીને જે પરમેશ્વરનાં ચરણારવિંદને પામવાને ઇચ્છે તેને જાણપણારૂપ જે ભગવાનના ધામનો દરવાજો તેને વિષે સાવધાન થઈને રહેવું અને ભગવાન વિના બીજાં પદાર્થ ત્યાં પેસવા દેવાં નહીં.” એવી રીતે શ્રીજીમહારાજે પોતાના સર્વ ભક્તજનને શિક્ષાનાં વચન કહ્યાં.
", "gujarati_footnote": "૨૧. તમો સર્વ ભક્તોએ પોતાની તેવી સ્થિતિ સારી રીતે સિદ્ધ કરવી.
\n૨૨. એકાંતિક ધર્મપાલનમાં આત્મજાગૃતિ, અંતર્દૃષ્ટિ.
", "hindi_title": "अंतःजागृति का द्वार", "hindi_text": "संवत् १८८३ में आश्विन शुक्ला एकादशी (११ अक्तूबर, १८२६) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पश्चिमी द्वार के कमरे के बरामदे में विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके कंठ में पुष्पहार तथा गजरे शोभायमान हो रहे थे। उनकी पाग पर पुष्पों के तुर्रे झुक रहे थे। उनके समक्ष मुनिगण तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nतब श्रीजीमहाराज ने समस्त हरिभक्तों से कहा कि, “हम अपने बड़े बड़े परमहंसों की जैसी स्थिति है और जैसी समझ है, उसके सम्बंध में आप सभी पुरुषों-महिलाओं को बताते हैं। उसे सुनकर आप सभी जिस प्रकार आचरण रखते हो, तथा जैसी आपकी स्थिति है, उसे बताना।”
\nतत्पश्चात् श्रीजीमहाराज सभी हरिभक्तों के प्रति बोले कि, “हमारे मुनिमंडल में जो बड़े बड़े सन्त हैं, वे अपने हृदय पर अन्तःजागृति रूप भगवद्धाम के द्वार पर सदा-सदा के लिए सावधान होकर उपस्थित रहते हैं। जैसे राजा के चाकर महल के द्वार पर खड़े होकर चोरों आदि को राजा के पास नहीं जाने देते और वे इतना साहस रखते हैं कि, यदि कोई राजा के समक्ष विघ्न डालने के लिए आए, तो हम उसके टुकड़े-टुकड़े कर डालेंगे! लेकिन उन्हें किसी भी तरह राजा के निकट पहुँचने नहीं देंगे। इस तरह वे ढाल-तलवार से लैस होकर उपस्थित रहते हैं।
\n“उसी प्रकार सभी सन्त अन्तःजागृति रूप जो भगवान के धाम का द्वार है, वहाँ पर उपस्थित रहते हैं तथा अन्तःजागृति के भीतर जो अक्षरधाम है, उसी में भगवान के दर्शन करते हैं और अन्तःप्रबुद्धता के द्वार से अपने हृदय में धन, स्त्री आदि मायिक तत्त्वों को भगवान के निकट घुसने नहीं देते। यदि कोई मायिक तत्त्व जबरन उन भक्तों के हृदय में पैठने आता भी है, तो वे उन सभी पदार्थों का नाश कर डालते हैं, परन्तु हृदय के जिस स्थान में भगवान को प्रतिष्ठित किया है, वहाँ तक उसे घुसने नहीं देते और शूरवीर की तरह सावधान रहते हुए खड़े रहते हैं और हानि, वृद्धि, सुख, दुःख तथा मान-अपमान आदि अनेक विघ्नों के उपस्थित होने पर भी अपने स्थान से विचलित नहीं होते। यहाँ कोई शंका कर सकता है कि, ‘जब वे उस अन्तःजागृति के द्वार से तनिक भी हिलते-डुलते नहीं हैं, तब वे अपने देह की खान-पान आदि क्रिया को किस प्रकार करते होंगे?’
\n“तो इस पर दृष्टान्त देकर बताते हैं कि जब पनिहारी कुएँ पर जल लेने के लिए जाती है, तब वह पनघट पर रखे गए अपने पैरों तक का ध्यान रखती है कि कहीं कुएँ में फिसल न जाऊँ तथा अन्य वृत्ति द्वारा कुएँ से जल भी खींचती है।
\n“और दूसरा दृष्टांत: जैसे कोई पुरुष घोड़े पर सवार होता है, तब वह घोड़े के रकाब में रखे गए अपने पैरों पर भी ध्यान रखता है, घोड़े की लगाम पर तथा उसके दौड़ते समय मार्ग में आनेवाले वृक्षों, गड्ढ़ों और पत्थरों तक का भी ध्यान रखता है। वैसे ही ये सब सन्त अन्तर सम्मुख दृष्टि रखकर भगवान की सेवा में भी तत्पर रहते हैं और दैहिक क्रिया भी किया करते हैं, किन्तु वे अपनी स्थिति से विचलित नहीं होते।”
\nइस प्रकार श्रीजीमहाराज ने बड़े बड़े सन्तों की स्थिति दिखाई।
\nफिर बोले कि, “आप सबको इसी तरह अन्तर सम्मुख दृष्टि रखकर निरन्तर भगवान की सेवा में जुटे रहना है। और, भगवान के सिवा अन्य पदार्थों को प्रिय नहीं होने देना है, इस बात की अत्यंत सावधानी बरतें। और, जैसे राजा का सेवक अगर असावधान होकर राजा के पास रहता हो, तब कोई चोर आदि राजा के पास पहुँच गया, तो उस सेवक की चाकरी विफल हो जाती है। उसी तरह हरिभक्त को भी यदि भगवान के सिवा अन्य पदार्थों में आसक्ति हो गई, तो उसके हृदय में, जहाँ भगवान रहते हैं, वहाँ धन-स्त्री आदि अन्य तत्त्वों की पैठ हो जाए तो उसकी भक्ति मिथ्या हो जाती है। इसलिए, अपनी भक्ति को निर्विघ्न रखकर जो मुमुक्षु परमेश्वर के चरणारविदों को प्राप्त करने का इच्छुक हो, उसे तो अन्तःजागृति रूप भगवद्धाम के द्वार पर सावधान होकर उपस्थित रहना चाहिए। और, भगवान के सिवा अन्य पदार्थों को वहाँ पैठने नहीं देना चाहिए।”
\nइस प्रकार श्रीजीमहाराज ने समस्त भक्तजनों को शिक्षा-वचन कहे।
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/232.mp3" }, { "english_title": "Vrundāvan and Kāshi", "english_text": "On Āso vadi 12, Samvat 1883 [28 October 1826], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on the veranda outside the east-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of sādhus as well as satsangi devotees from various places had gathered before Him.
\nIn that assembly, a scholarly Brāhmin of the Mādhvi Sampradāy came to Shriji Mahārāj. Shriji Mahārāj asked him, “In the scriptures of your sampradāy, Vrundāvan is called the abode of God. It is also said, ‘Even at the time of final dissolution, Vrundāvan is not destroyed.’ The followers of Shiv also claim, ‘At the time of final dissolution, Kāshi is not destroyed.’ But I do not understand these statements. Why? Because during final dissolution, pruthvi and the other four bhuts are completely destroyed, so how can Vrundāvan and Kāshi possibly remain? If they do remain, how are they supported? Such serious doubts arise.”
\nHaving said this, Shriji Mahārāj asked for the Shrimad Bhāgwat scripture to be brought and read aloud the narration of the four types of dissolution1 from the 11th and 12th cantos.
\nThereafter Shriji Mahārāj said, “Looking from the viewpoint of the Shrimad Bhāgwat and the Gitā, during final dissolution, nothing remains of anything that has evolved from Prakruti-Purush. So, if in final dissolution Vrundāvan does remain intact, then please quote a verse from the scriptures of Vyāsji or a verse from the Vedas to prove it. Why these two? Because there is no greater āchārya than Vyāsji. Others who have become āchāryas and have established their sampradāys have accepted the scriptures written by Vyāsji as authoritative. Therefore, the words of Vyāsji, the foremost āchārya, are more authoritative than the words of all of the other āchāryas. So, using the words of Vyāsji and the verses of the Vedas, substantiate the statement, ‘Vrundāvan is not destroyed in final dissolution’ - only then will My doubt be cleared.
\n“Moreover, whoever has become an āchārya has established his beliefs based on references from the words of the Padma Purān. Mostly, they have established these beliefs by inserting concocted verses into the Padma Purān. As a result, no one besides their own followers believes them. Therefore, I will be convinced if you cite the words of the popular Shrimad Bhāgwat Purān. Why? Because Vyāsji has composed the Shrimad Bhāgwat after taking the very essence of all of the Vedas, Purāns and the Itihās scriptures. Thus, there is no Purān as perfectly authoritative as the Shrimad Bhāgwat. Also, the whole of the Mahābhārat is not as authoritative as the Bhagwad Gitā. Therefore, cite the words of such powerful scriptures to convince Me.”
\nHearing these words of Shriji Mahārāj, the Brāhmin said, “Mahārāj, the question you have raised is logical. There is no one on this earth capable of answering your question. In my mind, I have formed a firm belief in You; i.e., ‘You are the Āchārya of all āchāryas, the lord of all ishwars.’ Therefore, please have compassion on me and explain to me Your principle.”
\nShriji Mahārāj then said, “From the Vedas, the Purāns, the Itihās and the Smrutis, I have formed the principle that jiva, māyā, ishwar, Brahma and Parabrahma are all eternal. Consider it as follows: Māyā represents the soil; the jivas represent the seeds in the soil; and ishwar, the rain. By the will of God, an ishwar - in the form of Purush - unites with māyā.2 Subsequently, just as the seeds in the soil sprout by the association of rainwater, similarly, the jivas, which are eternal, arise from within māyā; but new jivas are not created. Therefore, just as ishwar is eternal, māyā is also eternal. The jivas residing in māyā are also eternal, and they are not components of God; they are always jivas.
\n“When a jiva seeks the refuge of God, it overcomes God’s māyā, becomes brahmarup like Nārad and the Sanakādik, attains the abode of God, and becomes His attendant. This is My principle.”
\nHearing these words of Shriji Mahārāj, the Brāhmin renounced his Vaishnav beliefs, accepted Shriji Mahārāj’s refuge, and was initiated into the Uddhav Sampradāy.
", "english_footnote": "1. The four types of dissolution are: (1) nitya-pralay, (2) nimitta-pralay, (3) prākrut-pralay, and (4) ātyantik-pralay. See respective glossary entries for description.
\n2. Here ‘māyā’ refers to Pradhān-Prakruti.
", "gujarati_title": "વૃંદાવન અને કાશીનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૩ના આસો વદિ ૧૨ દ્વાદશીને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં ઉગમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ વિરાજમાન હતા ને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ સાધુ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nતે સમે શ્રીજીમહારાજ પાસે એક માધ્વી સંપ્રદાયનો૨૩ વિદ્વાન બ્રાહ્મણ આવ્યો. તેને શ્રીજીમહારાજે પૂછ્યું જે, “તમારા સંપ્રદાયના ગ્રંથને વિષે વૃંદાવનને જ ભગવાનનું ધામ કહ્યું છે. અને વળી એમ કહ્યું છે જે, ‘મહાપ્રલયમાં પણ વૃંદાવનનો નાશ થતો નથી.’૨૪ અને શિવમાર્ગી હોય તે એમ કહે છે જે, ‘મહાપ્રલયમાં કાશીનો નાશ નથી થતો.’૨૫ એ વાર્તા અમારા સમજ્યામાં આવતી નથી; શા માટે જે, મહાપ્રલયમાં તો પૃથ્વી આદિક પંચભૂતનો અતિશય પ્રલય થઈ જાય છે, ત્યારે વૃંદાવન ને કાશી તે કેમ રહેતાં હશે? ને શાને આધારે રહેતાં હશે? એવી જાતનો અતિશય મોટો સંશય થાય છે.” એમ વાર્તા કરીને શ્રીજીમહારાજે ભાગવતનું પુસ્તક મંગાવીને એકાદશ સ્કંધમાંથી૨૬ તથા દ્વાદશ સ્કંધમાંથી૨૭ ચાર પ્રકારના પ્રલયનો પ્રસંગ હતો તે વાંચી સંભળાવ્યો. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “આ ભાગવતનો તથા ગીતાનો૨૮ મત જોતાં તો જેટલું પ્રકૃતિપુરુષ થકી થયું છે તે મહાપ્રલયમાં કાંઈ રહેતું નથી. અને જો મહાપ્રલયમાં વૃંદાવન અખંડ રહેતું હોય તો તેના પ્રમાણનો વ્યાસજીના ગ્રંથનો શ્લોક તથા વેદની શ્રુતિ તે કહી સંભળાવો. શા માટે જે, વ્યાસજીથી બીજા કોઈ મોટા આચાર્ય નથી અને બીજા તો જે જે આચાર્ય થયા છે તેમણે વ્યાસજીના કરેલા ગ્રંથને આશરીને પોતપોતાના સંપ્રદાય ચલાવ્યા છે. માટે આદિ આચાર્ય જે વ્યાસજી તેનાં જે વચન તે સર્વ આચાર્યનાં વચન કરતાં અતિ પ્રમાણ છે. માટે વ્યાસજીનાં વચન તથા વેદની શ્રુતિએ કરીને જે, ‘વૃંદાવન મહાપ્રલયમાં નાશ નથી થતું,’ એવું જે પ્રમાણ તે કહી સંભળાવો, તો અમારો સંશય નિવૃત્ત થાય. અને જે જે આચાર્ય થયા તેમણે પદ્મપુરાણનાં વચને કરીને પોતપોતાનો મત સ્થાપન કર્યો છે, તે તો પદ્મપુરાણમાં ક્ષેપક શ્લોક નાંખી નાંખીને સ્થાપન કર્યો છે. તે પોતાના મતના હોય તે માને પણ બીજા કોઈ માને નહીં. માટે શ્રીમદ્ભાગવત સરખા પ્રસિદ્ધ પુરાણનું વચન કહી સંભળાવો તો અમારે પ્રતીતિ આવે; શા માટે જે, વ્યાસજીએ વેદ, પુરાણ, ઇતિહાસ એ સર્વેનું સાર સાર ગ્રહણ કરીને શ્રીમદ્ભાગવત કર્યું છે. માટે જેવું ભાગવત પ્રમાણ એવું બીજાં પુરાણ અતિશય પ્રમાણ નહીં અને જેવી ભગવદ્ગીતા પ્રમાણ તેવું સમગ્ર ભારત પ્રમાણ નહીં. માટે એવા બળવાન શાસ્ત્રનું વચન કહી સંભળાવો તો અમને હા પડે.”
\nએવી રીતનાં જે શ્રીજીમહારાજનાં વચન તેને સાંભળીને તે બ્રાહ્મણ એમ બોલ્યો જે, “હે મહારાજ! તમે જે પ્રશ્ન કર્યો તે સત્ય છે ને તમારા પ્રશ્નનો ઉત્તર કરવાને આ પૃથ્વી ઉપર કોઈ સમર્થ નથી. અને મારા મનને તો તમારા સ્વરૂપની દૃઢ પ્રતીતિ આવી છે જે, ‘તમે તો સર્વ આચાર્યના આચાર્ય છો ને ઈશ્વરના ઈશ્વર છો.’ માટે મને૨૯ તમારો સિદ્ધાંત હોય તે કૃપા કરીને કહો.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “વેદ, પુરાણ, ઇતિહાસ ને સ્મૃતિઓ એ સર્વ શાસ્ત્રમાંથી અમે એ સિદ્ધાંત કર્યો છે જે, જીવ, માયા, ઈશ્વર, બ્રહ્મ અને પરમેશ્વર એ સર્વે અનાદિ છે. અને માયા છે તે તો પૃથ્વીને ઠેકાણે છે અને પૃથ્વીમાં રહ્યાં જે બીજ તેને ઠેકાણે જીવ છે અને ઈશ્વર તો મેઘને ઠેકાણે છે. તે પરમેશ્વરની ઇચ્છાએ કરીને પુરુષરૂપ જે ઈશ્વર તેનો માયા સંગાથે સંબંધ થાય છે ત્યારે જેમ મેઘના જળના સંબંધે કરીને પૃથ્વીમાં હતાં જે બીજ તે સર્વે ઊગી આવે છે; તેમ માયામાંથી અનાદિ કાળના જીવ હતા તે ઉદય થઈ આવે છે પણ નવા જીવ નથી થતા. માટે જેમ ઈશ્વર અનાદિ છે તેમ માયા પણ અનાદિ છે ને તે માયાને વિષે રહ્યા જે જીવ તે પણ અનાદિ છે. પણ એ જીવ પરમેશ્વરના અંશ નથી, એ તો અનાદિ જીવ જ છે. તે જીવ જ્યારે પરમેશ્વરને શરણે જાય ત્યારે ભગવાનની માયાને તરે ને નારદ-સનકાદિકની પેઠે બ્રહ્મરૂપ થઈને ભગવાનના ધામમાં જાય છે ને ભગવાનનો પાર્ષદ થાય છે. એવી રીતે અમારો સિદ્ધાંત છે.” એવી રીતનાં જે શ્રીજીમહારાજનાં વચન તેને સાંભળીને તે બ્રાહ્મણ પોતાના વૈષ્ણવપણાના મતનો ત્યાગ કરીને શ્રીજીમહારાજનો સમાશ્રય કરતો હવો અને ઉદ્ધવ સંપ્રદાયની દીક્ષાને ગ્રહણ કરતો હવો.
", "gujarati_footnote": "૨૩. ચૈતન્ય મહાપ્રભુ દ્વારા પ્રવર્તિત સંપ્રદાય; જે માધ્વી સંપ્રદાય, માધ્વગૌડેશ્વર સંપ્રદાય, માધ્વગૌડીય સંપ્રદાય અને ગૌડીય સંપ્રદાય વગેરે નામોથી પણ પ્રસિદ્ધ છે.
\n૨૪. માધ્વી સંપ્રદાયમાં ભગવાનના ધામ તરીકે વૃંદાવનને વિશેષ સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. તેના સંદર્ભો શ્રી ચૈતન્યચરિત્રામૃત આદિલીલા: ૫/૧૭-૧૯, મધ્યલીલા: ૨૦/૪૦૨, અંત્યલીલા: ૧/૬૭ વગેરે છે. પદ્મપુરાણ, પાતાલખંડ: ૬૯/૬૯, ૭૧ તથા ૭૩/૨૬માં વૃંદાવન નિત્ય છે અર્થાત્ પ્રલયકાળમાં તેનો નાશ થતો નથી, તે સંદર્ભ મળે છે.
\n૨૫. સ્કંદપુરાણ, કાશીખંડ: ૨૨/૮૩-૮૫.
\n૨૬. ભાગવત: ૧૧/૩/૯-૧૫; ૧૧/૧૪/૨૦-૨૭.
\n૨૭. ભાગવત: ૧૨/૪.
\n૨૮. ગીતા: ૯/૭.
\n૨૯. તમારા પ્રશ્નનો ઉત્તર અને.
", "hindi_title": "पाँच अनादि तत्त्व", "hindi_text": "संवत् १८८३ में आश्विन कृष्णा द्वादशी (२८ अक्तूबर, १८२६) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पूर्वी द्वार के कमरे के बरामदे में विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष साधुवृंद तथा विभिन्न प्रान्तों के सत्संगी हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज के पास एक मध्व सम्प्रदाय का विद्वान ब्राह्मण आ पहुँचा। उससे श्रीजीमहाराज ने पूछा कि, “आपके सम्प्रदाय के ग्रन्थों में वृन्दावन को ही भगवान का धाम बताया गया है और यह भी कहा गया है कि महाप्रलय में भी वृन्दावन का नाश नहीं होता, जबकि शिवमार्गी ऐसा कहते हैं कि महाप्रलय में काशी का नाश नहीं होता।२८३ तो यह बात हमारी समझ में नहीं आती। क्योंकि महाप्रलय में पृथ्वी आदि समस्त पंचभूतों का बिलकुल प्रलय हो जाता है, तब वृन्दावन और काशी का अस्तित्व कैसे रहता होगा? ये दोनों स्थान किसके आधार पर रहते होंगे? इस प्रकार भारी संशय होता है।”
\nइतना कहकर श्रीजीमहाराज ने श्रीमद्भागवत ग्रन्थ मंगवाया तथा एकादश स्कन्ध एवं द्वादश स्कन्ध से चार प्रकार के प्रलयों के प्रसंग को सुनाया।
\nफिर कहने लगे, “श्रीमद्भागवत तथा भगवद्गीता में प्रतिपादित मत को देखने से तो यही प्रतीत होता है कि प्रकृति-पुरुष से जो कुछ उत्पन्न हुआ है, वह महाप्रलय में कुछ भी नहीं रहता। यदि महाप्रलय में वृन्दावन अखंड रहता हो, तो उसका प्रमाण प्रस्तुत करने के लिए व्यासजी के ग्रन्थों से श्लोक तथा वेदों की श्रुति सुनाइये, क्योंकि व्यासजी से बढ़कर अन्य कोई बड़े आचार्य नहीं हैं। दूसरे जो भी आचार्य हुए हैं, उन्होंने तो व्यासजीकृत ग्रन्थों का सहारा लेकर ही अपने-अपने सम्प्रदायों का प्रचलन किया है। इसलिए, आदि आचार्य व्यासजी के वचन ही इन समस्त आचार्यों के वचनों की अपेक्षा सर्वोच्च प्रमाण हैं। यदि व्यासजी के वचनों तथा वेदों की श्रुति द्वारा यह प्रमाण सिद्ध हो जाए कि, ‘वृन्दावन महाप्रलय में नष्ट नहीं होता,’ तो हमारे संशय का निवारण हो जाएगा।
\n“और, जो-जो आचार्य हुए हैं, उन्होंने पद्मपुराण के वचनों से अपने अपने मतों का प्रस्थापन किया है, परन्तु वह तो पद्मपुराण में क्षेपक श्लोकों द्वारा किया है। उन्हें उनके ही मतानुयायी मान सकते हैं, अन्य कोई नहीं मानेगा। इसलिए, श्रीमद्भागवत जैसे प्रसिद्ध पुराण के वचन सुनाइये। उन्हींसे हमें प्रतीति हो जाएगी। क्योंकि व्यासजी ने वेदों, पुराणों तथा इतिहास का सार ग्रहण करके ही श्रीमद्भागवत की रचना की है। अतएव श्रीमद्भागवत का प्रमाण अन्य पुराणों की अपेक्षा सर्वोच्च है। और, जैसी भगवद्गीता प्रमाण है, वैसा समग्र महाभारत प्रमाण नहीं गिना जा सकता। इसलिए, ऐसे उत्कृष्ट शास्त्र का वचन ही कह सुनाइये, ताकि हमारे प्रश्न का समाधान हो।”
\nश्रीजीमहाराज के ऐसे वचनों को सुनकर उस ब्राह्मण ने कहा कि, “हे महाराज! आपका प्रश्न सत्य है तथा इसका उत्तर देने में इस पृथ्वी पर कोई समर्थ नहीं है। मेरे मन में तो आपके स्वरूप की ऐसी दृढ़ प्रतीति हो गयी है कि आप तो समस्त आचार्यों के अग्रणी आचार्य हैं तथा ईश्वरों के भी ईश्वर हैं। इसलिए, आप कृपया मुझे अपना सिद्धान्त बताइए।”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “वेदों, पुराणों, इतिहास एवं स्मृतिशास्त्रों में से हमने यही सिद्धान्त निश्चित किया है कि जीव, ईश्वर, माया, ब्रह्म तथा परमेश्वर ये सभी अनादि हैं। माया तो पृथ्वी के स्थान पर है और पृथ्वी में रहनेवाले बीजों के स्थान पर जीव हैं तथा ईश्वर मेघ के स्थान पर हैं। परमेश्वर की इच्छा से पुरुषरूप ईश्वर का माया से सम्बंध होता है। इसके पश्चात् जिस प्रकार मेघ के जल के सम्बंध से पृथ्वी में दबे हुए बीज अंकुरित हो जाते हैं, उसी तरह माया में अनादिकाल से बसे हुए जीवों का उदय हो जाता है। किन्तु नवीन जीवों की उत्पत्ति नहीं होती। अतः जैसे ईश्वर अनादि हैं, वैसे ही माया भी अनादि है। और, उस माया में स्थित वे जीव भी अनादि हैं। किन्तु वे परमेश्वर के अंश नहीं हैं, वे तो अनादि जीव ही हैं। वे जीव जब परमेश्वर की शरण में जाते हैं, तब माया से पार हो जाते हैं। और नारद-सनकादि के समान ब्रह्मरूप होकर भगवान के धाम में जाते हैं तथा वहाँ भगवान के पार्षद बनकर रहते हैं। इस प्रकार जो हमारा सिद्धान्त है, आपको बताया।”
\nश्रीजीमहाराज के ऐसे वचनों को सुनकर उस ब्राह्मण ने अपने वैष्णव मत का परित्याग करके श्रीजीमहाराज का आश्रय ग्रहण किया।
", "hindi_footnote": "२८३. उक्त सम्प्रदाय में वृंदावन को ‘भगवद्धाम’ के रूप में विशेष माना गया है। (चैतन्य चरित्रामृत, आदि लीला: ५/१७-१९), मध्य लीला: २०/४०२, अत्यं लीला: १/६७) इसके उपरांत पद्मपुराण: ६९/६९, ७१ में कहा गया है कि वृंदावन नित्य है, प्रलयकाल में भी उस स्थान का विनाश नहीं होता।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/233.mp3" }, { "english_title": "Understanding like that of Sitāji", "english_text": "On Āshādh sudi 3, Samvat 1884 [27 June 1827], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the veranda outside the east-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “I wish to ask the following question: Is there one means to overcome both the indriyas and the mind? Or is the means to overcome the indriyas different from the means to overcome the mind? That is the question.”
\nThe senior paramhansas answered according to their understanding, but Shriji Mahārāj’s question was not answered in a satisfactory manner.
\nSo Shriji Mahārāj said Himself, “The answer is that the indriyas are overcome by the four means of vairāgya, swadharma, austerities and niyams. The mind is overcome by the nine types of bhakti coupled with the knowledge of God’s greatness.”
\nMuktānand Swāmi then asked, “How can the type of bliss that a devotee of God enjoys in nirvikalp samādhi be enjoyed even without samādhi?”
\nShriji Mahārāj replied, “If the devotee has profound attachment and deep love for God and His Bhakta, just like the attachment and love that he has for his own body, then the type of bliss that prevails in nirvikalp samādhi will continue to remain forever, even without that samādhi. That is the only answer.”
\nThereafter Shriji Mahārāj asked the paramhansas, “What type of understanding must a devotee have, whereby he will in no way recede from the path of liberation regardless of the adverse circumstances he may encounter, and whereby he develops such staunchness that he will not be affected by any obstacles whatsoever?”
\nThe senior sādhus answered according to their understanding, but Shriji Mahārāj’s question was not answered satisfactorily.
\nSo Shriji Mahārāj said, “The answer to this is as follows: If a person is profoundly attached to God and His Bhakta, just as he is attached to his body, then he will not be affected by any obstacles. In fact, regardless of the extent of adverse circumstances he may encounter, he will not turn away from God and His Bhakta.”
\nThen Shriji Mahārāj addressed the paramhansas again. He said, “When Jānkiji was exiled to the forest by Rāmchandraji, she began to lament. Lakshmanji was very sorrowful at that time as well. But then Sitāji explained to Lakshmanji, ‘I am not crying because of my own grief; I am crying for the grief of Rāmchandraji. Because Raghunāthji is extremely compassionate, and since he has exiled me to the forest out of fear of public accusation, he must be thinking, “I have sent Sitā to the forest without any fault of her own.” Knowing this and being compassionate, he must be experiencing severe grief in his mind. So please tell Rāmchandraji, “Sitā is not distressed; she will go to Vālmiki Rishi’s hermitage and happily engage in your worship there. So do not feel any remorse on account of Sitā’s distress.”’ Sitaji sent this message with Lakshmanji, but in no way did she perceive faults in Rāmchandraji.
\n“Now, one devotee is such that he does not perceive faults in God and His Bhakta,1 but his vairāgya and dharma are somewhat moderate. On the other hand, another devotee has intense vairāgya and dharma, but does not have an understanding like that of Sitā. Of these two types of devotees, which type should one lovingly keep the company of?”
\nChaitanyānand Swāmi replied, “One should only keep the company - with intense love - of one who has an understanding like Jānkiji, even though that person’s dharma and vairāgya may be moderate. One should not keep the company of one who, despite having intense vairāgya and dharma, perceives faults in God and His Bhakta.”
\nHearing this, Shriji Mahārāj said, “The answer is correct.”
", "english_footnote": "1. “...one devotee is such that he does not perceive faults in God and His Bhakta...” describes the devotee with an understanding like that of Sitāji.
", "gujarati_title": "સીતાજીના જેવી સમજણનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૪ના આષાઢ સુદિ ૩ તૃતીયાને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં ઉગમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “અમે એક પ્રશ્ન પૂછીએ જે, ઇન્દ્રિયો ને મન એ બેને જીત્યાનું એક સાધન છે? કે ઇન્દ્રિયોને જીત્યાનું જુદું સાધન છે ને મનને જીત્યાનું જુદું સાધન છે? એ પ્રશ્ન છે.” પછી મોટા મોટા પરમહંસ હતા તેમણે જેવું જેને ભાસ્યું તેવું તેમણે કહ્યું પણ શ્રીજીમહારાજના પ્રશ્નનું સમાધાન થયું નહીં. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એનો ઉત્તર તો એમ છે જે, વૈરાગ્ય, સ્વધર્મ, તપ અને નિયમ એ ચાર સાધને કરીને ઇન્દ્રિયો જિતાય છે અને ભગવાનની માહાત્મ્ય સહિત જે નવધા ભક્તિ તેણે કરીને મન જિતાય છે.”
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “જેવી નિર્વિકલ્પ સમાધિને વિષે ભગવાનના ભક્તને શાંતિ રહે છે, તેવી એ સમાધિ વિના પણ શાંતિ રહે એવો શો ઉપાય છે?” પછી શ્રીજીમહારાજે કહ્યું જે, “જેવી પોતાના દેહને વિષે આત્મબુદ્ધિ ને દૃઢ પ્રીતિ રહે છે તેવી જ ભગવાન તથા ભગવાનના ભક્તને વિષે આત્મબુદ્ધિ ને દૃઢ પ્રીતિ રહે, તો જેવી નિર્વિકલ્પ સમાધિમાં શાંતિ રહે છે તેવી શાંતિ એ સમાધિ વિના પણ સદાય રહ્યા કરે; એ જ એનો ઉત્તર છે.”
\nપછી શ્રીજીમહારાજે વળી પરમહંસ પ્રત્યે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “ગમે તેવાં ભૂંડાં દેશકાળાદિક પ્રાપ્ત થાય તો પણ કોઈ રીતે કલ્યાણના માર્ગમાંથી પાછો પડે જ નહીં, એવો જે હરિભક્ત હોય તેને કેવી જાતની સમજણ હોય જે, જે સમજણે કરીને એવી રીતની એને દૃઢતા આવે છે જે, તેને વિષે કોઈ રીતનું વિઘ્ન લાગતું નથી?” પછી મોટા મોટા સંત હતા તેમાં જેવું જેને ભાસ્યું તેવો તેણે ઉત્તર કર્યો, પણ શ્રીજીમહારાજના પ્રશ્નનું સમાધાન થયું નહીં. પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એનો ઉત્તર તો એમ છે જે, જીવને જેવી દેહને વિષે આત્મબુદ્ધિ છે તેવી ભગવાન તથા ભગવાનના ભક્તને વિષે આત્મબુદ્ધિ હોય તો તેને કોઈ રીતનું વિઘ્ન લાગે નહીં. અને ગમે તેવાં દેશકાળાદિક ભૂંડાં આવે તેણે કરીને એ ભગવાન ને ભગવાનના ભક્ત થકી વિમુખ થાય નહીં.”
\nપછી વળી શ્રીજીમહારાજે પરમહંસ પ્રત્યે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “જાનકીજીને રામચંદ્રજીએ વનવાસ દીધો ત્યારે જાનકીજીએ અતિશય વિલાપ કરવા માંડ્યો. ત્યારે લક્ષ્મણજી પણ અતિશય દિલગીર થયા. પછી સીતાજી લક્ષ્મણજી પ્રત્યે બોલ્યાં જે, ‘હું મારા દુઃખ સારુ નથી રોતી, હું તો રામચંદ્રજીના દુઃખ સારુ રોઉં છું. શા માટે જે, રઘુનાથજી અતિ કૃપાળુ છે. તે લોકાપવાદ સારુ મને વનમાં મૂકી, પણ હવે એમ વિચારતા હશે જે, સીતાને મેં વગર વાંકે વનમાં મૂકી છે. એમ જાણીને કૃપાળુ છે તે મનમાં બહુ દુઃખ પામતા હશે. માટે રામચંદ્રજીને કહેજ્યો જે, સીતાને તો કાંઈ દુઃખ નથી ને વાલ્મીક ઋષિના આશ્રમમાં જઈને સુખે તમારું ભજન કરશે. માટે તમે સીતાને દુઃખે કરીને કાંઈ દુઃખ પામશો મા.’ એમ સીતાજીએ લક્ષ્મણજી સંગાથે કહી મોકલ્યું૩૦ પણ કોઈ રીતે રામચંદ્રજીનો અવગુણ લીધો નહીં. એવી રીતે જે ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તનો કોઈ રીતે અવગુણ લે નહીં અને વૈરાગ્ય ને ધર્મ તે તો સામાન્યપણે હોય; એક હરિભક્ત તો એવો છે. અને બીજો હરિભક્ત છે તેને તો વૈરાગ્ય ને ધર્મ તો અતિ આકરા છે પણ સીતાજીના જેવી સમજણ નથી. એ બે પ્રકારના હરિભક્ત છે, તેમાં કયા સંગાથે અતિશય પ્રીતિ રાખીને સોબત કરવી?” પછી ચૈતન્યાનંદ સ્વામીએ કહ્યું જે, “ધર્મ ને વૈરાગ્ય જો સામાન્યપણે હોય તો પણ જેની જાનકીજીના જેવી સમજણ હોય તેનો જ અતિશય પ્રીતિ કરીને સમાગમ કરવો, પણ અતિશય વૈરાગ્ય ને ધર્મવાળો હોય ને ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તનો અવગુણ લેતો હોય તો તેનો સંગ કરવો નહીં.” પછી શ્રીજીમહારાજે કહ્યું જે, “યથાર્થ ઉત્તર થયો.”
", "gujarati_footnote": "૩૦. વાલ્મીકિ રામાયણ, ઉત્તરકાંડ: ૪૭/૧૧-૧૨.
", "hindi_title": "सीताजी की समझ", "hindi_text": "संवत् १८८४ में आषाढ़ शुक्ला तृतीया (२७ जून, १८२७) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पूर्वी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष मुनिगण तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने पूछा कि, “इन्द्रियों तथा मन को जीतने का एक ही साधन है या दोनों को जीतने के लिए भिन्न-भिन्न साधन हैं?”
\nतब बड़े बड़े परमहंसों ने अपनी अपनी समझ के अनुसार उत्तर दिया, किन्तु श्रीजीमहाराज के प्रश्न का समाधान नहीं हुआ।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “इसका उत्तर तो यह है कि वैराग्य, स्वधर्म, तप तथा नियम इन चार साधनों द्वारा इन्द्रियाँ जीती जा सकतीं हैं, जबकि भगवान की माहात्म्यसहित नवधा भक्ति के माध्यम से मन को जीता जा सकता है।”
\nयह सुनकर मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा कि, “भगवान के भक्त को निर्विकल्प समाधि में जैसी शान्ति की अनुभूति होती है, वैसी शान्ति बिना समाधि के भी रह सके, इसका क्या उपाय है?”
\nतब श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “अपनी देह के प्रति जैसी आत्मबुद्धि और दृढ़ प्रीति रहती है, वैसी ही यदि भगवान और उनके भक्त में आत्मबुद्धि और दृढ़ प्रीति रहे, तो जैसी शांति निर्विकल्प समाधि में रहती है, वैसी ही बिना समाधि के भी सदैव रह सकती है। यही इसका उत्तर है।”
\nइसके पश्चात् श्रीजीमहाराज ने परमहंसों से पुनः प्रश्न किया कि, “चाहे कैसा भी अशुभ देशकालादि प्राप्त हो, परन्तु किसी तरह कल्याणमार्ग से पीछे नहीं हटता, ऐसे हरिभक्त के हृदय में किस प्रकार की समझ रहती है कि उसके हृदय में इतनी दृढ़ता बनी रहती है और कोई भी विघ्न उन्हें प्रभावित नहीं कर पाता?”
\nफिर बड़े बड़े सन्तों ने अपनी अपनी समझ के अनुसार उत्तर दिया, परन्तु श्रीजीमहाराज के प्रश्न का निराकरण नहीं हुआ।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “इसका उत्तर यही है कि अपनी देह के साथ जीव की जैसी आत्मबुद्धि होती है, वैसी ही दृढ़ आत्मबुद्धि यदि उसे भगवान तथा भगवान के भक्त के साथ हो जाए, तो उसे किसी भी प्रकार का विघ्न विक्षेप नहीं डाल सकता। और, चाहे देशकालादि कितने ही अशुभ हों, तो भी वह भगवान तथा भगवान के भक्त से विमुख नहीं होता।”
\nइसके बाद श्रीजीमहाराज ने परमहंसों के प्रति पुनः प्रश्न किया कि, “जब रामचन्द्रजी ने जानकीजी को वनवास के लिए भेजा, तब वे अत्यन्त विलाप करने लगीं और लक्ष्मणजी को भी अतिदुःख हुआ। उस समय सीताजी लक्ष्मणजी से बोलीं कि मैं अपने दुःख के लिए नहीं, बल्कि रामचन्द्रजी को होनेवाले दुःख के कारण रोती हूँ। रघुनाथजी तो अति कृपालु हैं तथा लोकापवाद के कारण ही उन्होंने मुझे वन में भेजा है, परन्तु अब वे ऐसा विचार करते होंगे कि, ‘सीता को मैंने बिना अपराध के वन में भेजा है,’ तब कृपालु होने के कारण उन्हें अत्यन्त दुःख होता होगा। इसलिए, जाकर रामचन्द्रजी से कहना कि, ‘सीता को कोई भी दुःख नहीं है और वह वाल्मीकि ऋषि के आश्रम में रहकर भक्तिभाव से आपका भजन करेगी। इसलिए, आप सीता को दुःखी जानकर बिल्कुल भी दुःखी मत होना।’ इस प्रकार सीताजी ने लक्ष्मणजी द्वारा सन्देश भेजा, किन्तु रामचन्द्रजी में किसी भी प्रकार का अवगुण नहीं देखा। इस प्रकार एक हरिभक्त तो ऐसा है, जो भगवान और उनके भक्तों पर किसी भी तरह का दोष नहीं मढ़ता, परन्तु उसमें वैराग्य एवं स्वधर्म सामान्य रूप से बना रहता है। तथा दूसरा हरिभक्त वह है, जिसमें वैराग्य और धर्म की भावना तो अत्यधिक सुदृढ़ है, परन्तु सीताजी-जैसा विवेक नहीं है। ऐसे दो प्रकार के हरिभक्तों में किसके साथ घनिष्ठ प्रीति रखकर संग करना चाहिए?”
\nतब चैतन्यानन्द स्वामी ने कहा कि, “धर्म और वैराग्य सामान्य रूप से रहने पर भी अत्यन्त प्रीतिपूर्वक संगति तो उसी के साथ करनी चाहिए, जिसमें जानकीजी जैसी समझ हो, परन्तु अतिशय वैराग्य तथा धर्मवान होने पर भी भगवान और उनके भक्तों में दोष तथा अवगुण देखता हो, उसका संग नहीं करना चाहिए।”
\nयह सुनकर श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “यही इस प्रश्न का यथार्थ उत्तर है।”
", "hindi_footnote": "२८४. वाल्मीकि रामायण: उत्तरकाण्ड: ४७/११-१२
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/234.mp3" }, { "english_title": "A Magical Technique", "english_text": "On Āshādh vadi 8, Samvat 1884 [16 July 1827], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting in the balcony of the medi of His residence in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen, for the benefit of His devotees, Shriji Mahārāj said, “One who desires one’s own liberation should not harbor any form of vanity - such as, ‘I have been born in an upper-class family,’ or ‘I am wealthy,’ or ‘I am handsome,’ or ‘I am a scholar.’ One should not keep any of these types of beliefs. In fact, even with a meek satsangi, one should behave as a servant of servants.
\n“Furthermore, even though he may be called a satsangi, a person who has perceived faults in God or His Bhakta should be known to be like a rabid dog. Just as one who is touched by the saliva of a rabid dog also becomes rabid, similarly, if one listens to the talks of or keeps affection for one who has perceived faults in God or His Bhakta, then both the person who keeps the affection as well as the listener become like a non-believer. Then, just as tuberculosis is never cured by any medicine, similarly, the demonic attitude of one who has perceived faults in God or His Bhakta is never eradicated from the perceiver’s heart. On the other hand, one may have killed countless Brāhmins; or one may have killed countless children; or one may have killed countless women; or one may have killed countless cows; or one may even have associated many times with the wife of one’s guru - nevertheless, at some time or other, one can be freed from these sins. In fact, the scriptures even describe the methods to do so. But as for perceiving faults in God or His Bhakta, no scripture describes methods to be released from such a sin. Indeed, if one consumes poison, or falls into the ocean, or falls from a mountain, or is eaten by a demon, then one has to die only once. But one who maligns God or His Bhakta has to continuously die and be reborn for countless millions of years.
\n“Also, in the worst case, a disease leads to the death of the body; or if an enemy is encountered, at most he destroys the body - but the jiva is not destroyed. However, by maligning God or His Bhakta, the jiva is also destroyed. Someone may ask though, ‘How can the jiva be destroyed?’ Well, for example, just as a eunuch cannot be called a man or a woman - he can only be called a eunuch, similarly, the jiva of a person who maligns God or His Bhakta also becomes impotent; i.e., it is never able to endeavor for its own liberation. Therefore, his jiva should be known as having been destroyed. Knowing this, one should never malign God or His Bhakta.
\n“In addition, one should not harbor deep affection for one’s bodily relations, even if they happen to be satsangis. For example, if a snake’s venom falls into some sweetened milk, then whoever drinks it will die. In the same way, even if one’s bodily relations are devotees of God, they are still mixed with venom in the form of relationships. Therefore, a person who has affection for them will definitely forfeit his liberation. Knowing this, one who wishes for one’s own liberation should not maintain affection for one’s bodily relations. In this way, after becoming aloof from worldly life and harboring love for the holy feet of God, one should continue to engage in the worship of God.
\n“One who retains within one’s heart the discourse that I have just delivered will never encounter obstacles on the path of liberation. In fact, this discourse is like a magical technique.”
\nShriji Mahārāj thus concluded the discourse with these words.
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "કરામતનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૪ના આષાઢ વદિ ૮ અષ્ટમીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં પોતાના ઉતારાની મેડીના ગોખને વિષે વિરાજમાન હતા ને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ પોતાના ભક્તજનને શિક્ષા કરવાને અર્થે વાર્તા કરતા હવા જે, “જેને પોતાનું કલ્યાણ ઇચ્છવું તેને કોઈ પ્રકારનું માન રાખવું નહીં જે, ‘હું ઉચ્ચ કુળમાં જન્મ પામ્યો છું કે હું ધનાઢ્ય છું કે હું રૂપવાન છું કે હું પંડિત છું.’ એવું કોઈ પ્રકારનું મનમાં માન રાખવું નહીં અને ગરીબ સત્સંગી હોય તેના પણ દાસાનુદાસ થઈ રહેવું. અને ભગવાન તથા ભગવાનના ભક્ત તેનો જેને અવગુણ આવ્યો હોય ને તે સત્સંગી કહેવાતો હોય તો પણ તેને હડકાયા શ્વાન જેવો જાણવો. જેમ હડકાયા શ્વાનની લાળ જેને અડે તેને પણ હડકવા હાલે; તેમ જેને ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તનો અવગુણ આવ્યો હોય તે સાથે જે હેત રાખે અથવા તેની વાત સાંભળે, તો તે હેતનો કરનારો ને વાતનો સાંભળનારો પણ વિમુખ સરખો થાય. અને વળી જેમ ક્ષયરોગ થયો હોય તે કોઈ ઓષધે કરીને મટે જ નહીં, તેમ જેને ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તનો અવગુણ આવ્યો હોય તેના હૃદયમાંથી ક્યારેય આસુરી મતિ ટળે નહીં. અને અનંત બ્રહ્મહત્યા કરી હોય ને અનંત બાળહત્યા કરી હોય ને અનંત સ્ત્રીહત્યા કરી હોય ને અનંત ગૌહત્યા કરી હોય ને અનંત ગુરુસ્ત્રીનો સંગ કર્યો હોય તેનો પણ કોઈ કાળે છૂટકો થાય ને શાસ્ત્રમાં તે પાપ છૂટ્યાના ઉપાય પણ કહ્યા છે, પણ ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તના અવગુણ લેવાવાળાને કોઈ શાસ્ત્રમાં એ પાપ છૂટ્યાનો ઉપાય કહ્યો નથી. અને ઝેર ખાય અથવા સમુદ્રમાં પડે અથવા પર્વતથી પડે અથવા કોઈ રાક્ષસ મળે ને ખાઈ જાય તો એક જ વાર મરવું પડે, અને જે ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તનો દ્રોહી હોય તેને તો અનંત કોટિ કલ્પ સુધી મરવું પડે ને અવતરવું પડે. અને વળી ગમે તેવો શરીરમાં રોગ થયો હોય ને તેણે કરીને શરીર પડે અથવા કોઈ શત્રુ મળે ને શરીરનો નાશ કરી નાંખે પણ જીવનો નાશ થતો નથી; અને ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તનો દ્રોહ કર્યાથી તો જીવનો પણ નાશ થઈ જાય છે. ત્યારે કોઈ કહેશે જે, ‘જીવનો નાશ કેમ થતો હશે?’ તો ત્યાં દૃષ્ટાંત: જેમ હીજડો હોય તે પુરુષ પણ ન કહેવાય ને સ્ત્રી પણ ન કહેવાય, એ તો કેવળ વૃંદલ કહેવાય. તેમ જે ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તના દ્રોહનો કરનારો હોય તેનો જીવ પણ એવો નકારો થઈ જાય જે, કોઈ દિવસ પોતાના કલ્યાણના ઉપાયને કરી જ શકે નહીં; માટે એનો જીવ નાશ થઈ ગયો જાણવો. એમ જાણીને ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તનો દ્રોહ કરવો જ નહીં. અને વળી પોતાના દેહનાં જે સગાંસંબંધી હોય ને તે સત્સંગી હોય તો પણ તેમાં અતિશય હેત રાખવું નહીં. જેમ દૂધ-સાકર હોય ને તેમાં સર્પની લાળ પડી હોય ને તેનું જે પાન કરે તેના પ્રાણ જાય; તેમ પોતાના દેહનાં જે સગાંસંબંધી હોય ને તે હરિભક્ત હોય તો પણ તેમાં દેહનાં સંબંધરૂપ સર્પની લાળ પડી છે, માટે તેમાં હેતના કરનારાનું જરૂર અકલ્યાણ થાય છે. એમ જાણીને જેને પોતાનું કલ્યાણ ઇચ્છવું હોય તેને દેહનાં જે સગાંસંબંધી હોય તે સાથે હેત રાખવું નહીં. એમ સંસારમાંથી નિઃસ્પૃહ થઈને ભગવાનનાં ચરણારવિંદમાં પ્રીતિ રાખીને ભગવાનનું ભજન કર્યા કરવું. આ જે અમે વાત કરી છે તેને જે અંતરમાં રાખે તેને કોઈ રીતે કલ્યાણના માર્ગમાં વિઘ્ન થાય જ નહીં અને આ જે વાત તે કરામત જેવી છે.” એમ કહીને શ્રીજીમહારાજે વાર્તાની સમાપ્તિ કરી.
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "करामात!", "hindi_text": "संवत् १८८४ में आषाढ़ कृष्णा अष्टमी (१६ जुलाई, १८२७) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में अपने निवासस्थान के बड़े कमरे के झरोखे में विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष मुनिवृंद तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने अपने भक्तजनों को शिक्षा देने के उद्देश्य से यह वार्ता की कि, “जो भक्त आत्मकल्याण की इच्छा रखता है, उसे किसी भी प्रकार का अभिमान नहीं करना चाहिए कि मैंने उच्च कुल में जन्म लिया है या मैं धनाढ्य अथवा रूपवान या पंडित हूँ। इस प्रकार का अभिमान मन में नहीं रखना चाहिए और गरीब सत्संगी का भी दासानुदास होकर रहना चाहिए। और, जो पुरुष भगवान के भक्त में दोष देखता हो, वह कदाचित् स्वयं को सत्संगी भक्त कहलाता हो परन्तु उसे हड़काये कुत्ते के समान समझना चाहिए! जैसे किसी को हड़काये कुत्ते ने काट लिया, तो उसे भी हड़क उठती है। उसी तरह जिसने भगवान और भगवान के भक्त का अवगुण लिया हो, उसके साथ स्नेह रखनेवाला अथवा उसकी बात सुननेवाला भी भगवान से विमुख-सा हो जाता है। और, जैसे क्षयरोग किसी भी औषधि से नहीं मिट पाता, वैसे ही जिसे भगवान तथा भगवान के भक्त में अवगुण मान लिया हो, उसके हृदय से आसुरी बुद्धि कभी भी नहीं मिट सकती। और, किसी ने अगणित ब्रह्महत्या की हों, अगणित बालहत्या की हों, अनन्त स्त्रीहत्या की हों, अगणित गोहत्या की हों तथा अनेकबार गुरुपत्नी के साथ व्यभिचार किया हो, इन सभी पापों से मुक्त होने के उपाय शास्त्रों में बताए गए हैं, किन्तु भगवान तथा भगवान के भक्त के प्रति अवगुण देखनेवाले के लिए उस पाप से छुटकारा पाने का उपाय किसी भी शास्त्र में नहीं बताया गया है।
\n“यद्यपि विषपान करने अथवा समुद्र में गिरने या पर्वत पर से गिर जाने अथवा किसी राक्षस द्वारा खा लिये जाने से मनुष्य को केवल एक ही बार मरना पड़ता है, परन्तु भगवान तथा भगवान के भक्त का द्रोही होने पर उसे अनन्त कोटि कल्पों तक मरना और जन्म लेना पड़ता है। और, यद्यपि रोगग्रस्त होने से शरीर छूट जाए, अथवा किसी शत्रु द्वारा देह का नाश कर दिया जाए, परन्तु आत्मा का नाश नहीं होता; परन्तु भगवान और भगवान के भक्त के द्रोही का तो जीव ही नष्ट हो जाता है।
\n“तब कोई कहेगा कि, ‘आत्मा का नाश भला कैसे होता होगा?’ तो जैसे हिजड़े को न तो पुरुष कहा जाता है और न ही उसे स्त्री ही समझा जाता है; वह तो केवल नपुंसक कहलाता है। ठीक उसी प्रकार भगवान और भगवान के भक्त के द्रोही का जीव भी ऐसा निकम्मा हो जाता है कि वह कभी भी आत्मकल्याण का उपाय कर ही नहीं सकता; इसलिए समझना चाहिए कि उसकी आत्मा नष्ट हो गयी है। ऐसा जानकर भगवान और भगवान के भक्त का द्रोह कभी ही न करें!
\n“और, भले ही अपने सम्बंधीजन सत्संगी हों, परन्तु उनसे अत्यधिक स्नेह मत रखना। जैसे चीनी-मिश्रित दूध में सर्प की लार पड़ जाए और उसे यदि कोई पी ले तो उसका देहांत हो जाता है, वैसे ही सम्बंधीजन यदि हरिभक्त हुए, और उसमें देह-सम्बंधरूपी साँप का विष पड़ने से उनके प्रति स्नेह रखनेवाले का निश्चितरूप से अकल्याण ही होता है। ऐसा समझकर आत्मकल्याण के इच्छुक भक्त को अपने सम्बंधीजनों के साथ स्नेह नहीं करना चाहिए। इस प्रकार संसार से निःस्पृह रहते हुए भगवान के चरणारविन्दों में प्रीति रखते हुए भगवद्भजन करते रहना चाहिए। जो भक्त हमारी इस वार्ता को हृदयंगम कर लेता है, उसके कल्याण मार्ग में किसी भी प्रकार का विघ्न बाधक नहीं बन पाता। वास्तव में यह वार्ता तो करामात जैसी है।”
\nइतना कहकर श्रीजीमहाराज ने वार्ता की समाप्ति की।
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/235.mp3" }, { "english_title": "Maintaining Ekāntik Dharma amidst Adverse Circumstances", "english_text": "On Āshādh vadi 9, Samvat 1884 [17 July 1827], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on the veranda outside the east-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. Garlands of mogrā flowers hung around His neck, and tassels decorated His pāgh. At that time, some munis were singing devotional songs to the accompaniment of a dukad and sarodā, while other munis as well as devotees from various places had gathered before Him in an assembly.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “Please stop singing devotional songs and let us talk about God.” So saying, Shriji Mahārāj asked a question to the muni-mandal: “A jiva’s body is contingent upon the karmas performed in past lives. That is why it is not always so stable. For example, at times, a person remains healthy, and at other times, he becomes ill; sometimes he functions independently, whereas sometimes, he becomes dependent - whereby he may or may not be able to stay where he chooses; at times, he may be able to stay in the fellowship of devotees, but at some other time, he may even be separated from them and be forced to live alone. All of this is due to the influence of karma or kāl. In such circumstances, a person’s resolve in observing niyams becomes unsteady.
\n“Further, if a sovereign like the British detains one somewhere; or if one’s mind and indriyas - which are also like the British rulers - keep one under their control, then it is uncertain whether one will stay in the mandal of sādhus or observe the disciplines of Satsang. Having said this, though, the scriptures have specifically stated: ‘If one perfectly possesses all four of the attributes of dharma, gnān, vairāgya and bhakti, then one can be called an ekāntik bhakta, and such a person attains final liberation.’ However, it seems unlikely that the physical conditions will remain stable under the influence of kāl and karma. Therefore, how can a devotee of God maintain his ekāntik state? That is the question.”
\nThereupon, Gopālānand Swāmi, Chaitanyānand Swāmi, Nityānand Swāmi, Muktānand Swāmi, Brahmānand Swāmi, Shuk Muni, and other senior sādhus answered according to whatever they felt was correct but were unable to answer the question satisfactorily.
\nShriji Mahārāj then said in reply, “Please listen as I reveal to you the way in which My faith in God remains firm.” He then began, “Regardless of how much pain or pleasure comes My way, and regardless of whether wealth or poverty comes My way, in those circumstances, first I realize the immense greatness of God. It is this realization that allows Me, on seeing the riches and royal opulence of the great kings of this world, to not associate even the slightest amount of significance to them in My heart. Indeed, I believe that for Me, there is nothing greater than God; and so My mind is firmly attached to His holy feet. In fact, My love for God is so firm that even kāl, karma and māyā are incapable of destroying that love. Even if My own mind attempts to destroy that love for God, it cannot be destroyed. In fact, My resolve is such that regardless of the extent of happiness or misery that may happen to come My way, that love is not destroyed.
\n“Also, the natural inclination of My mind is such that I do not at all prefer to live in cities, in mansions or in royal palaces. On the contrary, I very much prefer to stay where there are forests, mountains, rivers, trees, or in some secluded place. I feel that it would be nice to sit alone in some secluded place and meditate upon God. This is what I prefer at all times. In fact, before I had had the darshan of Rāmānand Swāmi, I had already decided with Muktānand Swāmi, ‘After you arrange for Me to have the darshan of Rāmānand Swāmi, the two of us will retire to the forest and constantly engage ourselves in the meditation of God, and never shall we return to stay amongst people.’ Such was the resolution of My mind then; even now, I feel exactly the same.
\n“In addition, the profound affection that I have for God and His devotees is so strong that even kāl, karma and māyā are incapable of eradicating that affection. In fact, even if My own mind attempted to eradicate it, it would definitely not be eradicated from My heart. Such is the intense love I have for God and His devotees.
\n“Many times I have become disheartened and felt like leaving this Satsang, but I have remained here on seeing the fellowship of devotees; I could in no way abandon them and leave. In fact, I would be unable to stay where I do not find such devotees of God, even if someone were to try by a million means to keep Me there. Regardless of how well one may serve Me, I simply cannot get along with one who is not a devotee of God. In this way, I have attached My mind with profound love to God and His devotees; and other than that God, I have no liking for anything else. If that is so, why should love for God not remain? Indeed, when I am engaged in spiritual discourses, devotional songs, etc., related to God, I experience such ecstasy that I feel as if I shall become mad due to it. In fact, whatever composure remains is solely for the benefit of the devotees; but in My mind, that very same ecstasy always remains; although outwardly, I behave in accordance with the etiquette of society.
\n“It is that very God who is the sole controller of this body. If He wishes, He may oblige the body with an honorable ride on an elephant; or if He wishes, He may have it thrown in prison; or if He so wishes, He may even place some serious illness in the body. Despite this, one should never pray before God in the following manner: ‘Mahārāj! Please relieve me of my misery.’ Why? Because we want this body to behave in accordance with the wishes of God; after all, God’s wish is our wish. We do not want our preferences to differ from the preferences of God even in the slightest way. Moreover, since we have offered our body, mind and wealth to God, then now, only the will of God is our prārabdha; besides that, there is no other prārabdha for us. Therefore, regardless of whatever pain or pleasure we may encounter by the wish of God, we should not become disturbed in any way; we should be pleased with whatever pleases God.
\n“Thus, God Himself protects the dharma, gnān, vairāgya and bhakti of a devotee who has such intense love for God. Occasionally, though, due to the prevalence of adverse circumstances, it may outwardly appear that such a devotee is transgressing dharma, gnān, etc., but inwardly, there is no transgression at all.”
\nIn this manner, by citing His own example, Shriji Mahārāj described the understanding of an extremely staunch devotee of God, and how he should develop firm love for God.
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "દેશકાળે એકાંતિક ધર્મ રહ્યાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૪ના આષાઢ વદિ ૯ નવમીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં ઉગમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને કંઠને વિષે મોગરાનાં પુષ્પના હાર પહેર્યા હતા ને પાઘને વિષે તોરા વિરાજમાન હતા ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી અને આગળ મુનિમંડળ દૂકડ-સરોદા લઈને કીર્તન ગાવતા હતા.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “કીર્તન રાખો, હવે ભગવદ્વાર્તા કરીએ.” એમ કહીને શ્રીજીમહારાજે મુનિમંડળ પ્રત્યે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “જીવનો દેહ છે તે તો પૂર્વકર્મને આધીન છે. તેનો એક નિર્ધાર રહેતો નથી. તે ક્યારેક સાજો રહે ને ક્યારેક કર્માધીનપણે કરીને માંદો થઈ જાય, ને ક્યારેક સ્વતંત્ર વર્તતો હોય ને ક્યારેક પરાધીનપણે થઈ જાય, અને ધાર્યું હોય તે ઠેકાણે રહેવાય કે ન જ રહેવાય. અને ક્યારેક હરિભક્તના મંડળમાં રહેતા હોઈએ ને કર્મ કે કાળને યોગે કરીને નોખા પડી ગયા ને એકલા જ રહી જવાય, ત્યારે જે જે નિયમ રાખવાની દૃઢતા હોય તેનો કાંઈ મેળ રહે જ નહીં. અથવા ઇંગ્રેજ જેવો કોઈક રાજા હોય ને તેણે ક્યાંઈક પરવશ રાખ્યા અથવા પોતાનાં મન ને ઇન્દ્રિયો તે ઇંગ્રેજ જેવાં જ છે તેણે જ પરવશ રાખ્યા, ત્યારે જે સંતના મંડળમાં રહેવું ને સત્સંગની મર્યાદા પાળવી તેનો કાંઈ મેળ રહે નહીં. અને શાસ્ત્રમાં તો એમ જ કહ્યું છે જે, ‘ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને ભક્તિ એ ચાર સંપૂર્ણ હોય ત્યારે એકાંતિક ભક્ત કહેવાય ને એકાંતિકની જે મુક્તિ છે તેને પામે.’ અને કાળ, કર્મને યોગે કરીને દેહની વ્યવસ્થા તો એકની એક રહે એમ જણાતું નથી. માટે ભગવાનના ભક્તને કેવી રીતે એકાંતિકપણું રહે છે? એ પ્રશ્ન છે.” પછી ગોપાળાનંદ સ્વામી, ચૈતન્યાનંદ સ્વામી, નિત્યાનંદ સ્વામી, મુક્તાનંદ સ્વામી, બ્રહ્માનંદ સ્વામી, શુકમુનિ ઇત્યાદિક મોટા મોટા સાધુ હતા તેમણે જેવું જેને જણાયું તેવો ઉત્તર કર્યો, પણ એ પ્રશ્નનું સમાધાન ન થયું.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેમ અમારે ભગવાનને વિષે નિષ્ઠા રહે છે તેમ અમે કહીએ જે, અમારે તો ગમે તેવું સુખ-દુઃખ આવે તથા સંપત-વિપત આવે તેમાં એમ રહે છે જે, એક તો ભગવાનની અતિશય મોટ્યપ જાણીએ છીએ, તેણે કરીને આ સંસારમાં મોટા મોટા રાજાની સમૃદ્ધિ ને રાજ્યલક્ષ્મી તેને જોઈને લેશમાત્ર પણ અંતરમાં તેનો ભાર આવતો નથી. અને એમ સમજીએ છીએ જે, ‘આપણે તો ભગવાન થકી કાંઈ અધિક નથી ને આપણું મન છે તે ભગવાનનાં ચરણારવિંદમાં ચોંટાડ્યું છે.’ અને ભગવાન સંગાથે એવી દૃઢ પ્રીતિ કરી છે જે, તે પ્રીતિને કાળ, કર્મ, માયામાંથી કોઈ એ ટાળવાને અર્થે સમર્થ નથી અને પોતાનું મન એ પ્રીતિ ટાળવાને કરે તોય પણ ભગવાનમાંથી એ પ્રીતિ ન ટળે; એવી રીતનો દૃઢાવ છે. તે ગમે તેવું સુખ-દુઃખ આવે છે તોય નથી ટળતો. અને સ્વાભાવિક મનમાં એવી રુચિ રહે છે જે, શહેર હોય કે મેડી હોય કે રાજદરબાર હોય ત્યાં તો ગમે જ નહીં; અને વન હોય, પર્વત હોય, નદી હોય, ઝાડ હોય, એકાંત ઠેકાણું હોય ત્યાં અતિશય ગમે છે, ને એમ જાણીએ છીએ જે, ‘એકાંતમાં બેસીને ભગવાનનું ધ્યાન કરીએ તો સારું,’ એવી સદાય રુચિ રહે છે. અને જ્યારે અમને રામાનંદ સ્વામીનું દર્શન નહોતું થયું ત્યારે મુક્તાનંદ સ્વામી સંગાથે અમે એમ ઠરાવ કરી રાખ્યો હતો જે, ‘મને રામાનંદ સ્વામીનું દર્શન કરાવો, તો આપણે બે જણ વનમાં જઈને ભગવાનનું અખંડ ધ્યાન કર્યા કરીશું અને કોઈ દિવસ વસતિમાં તો આવીશું જ નહીં.’ એમ મનનો ઠરાવ હતો. તે હમણાં પણ મન એવું ને એવું જ વર્તે છે. અને ભગવાન ને ભગવાનના જે ભક્ત તેમાં તો એવું દૃઢ હેત છે તેને કાળ, કર્મ ને માયા તેમાંથી કોઈ ટાળવાને સમર્થ નથી અને પોતાનું મન ટાળ્યાનું કરે તોય પણ હૃદયમાંથી ટળે જ નહીં; એવી ભગવાન ને ભગવાનના ભક્ત સંગાથે અતિશય પ્રીતિ છે. અને અમે કેટલીક વાર સત્સંગમાંથી જવાને અર્થે ઉદાસ થયા છીએ પણ ભગવાનના ભક્તનો સમૂહ જોઈને ટક્યા છીએ, તે કોઈ રીતે મૂકીને જવાતું નથી. અને જેને હું ભગવાનનો ભક્ત ન જાણું તે ઠેકાણે તો મને રાખ્યાના કોટિ ઉપાય કરે તોય ન જ રહેવાય અને ગમે તેવી અમારી શુશ્રૂષા કરે તોય અભક્ત સંગાથે અમારે બને જ નહીં. એવી રીતે ભગવાન ને ભગવાનના ભક્ત સંગાથે અમે અમારા મનને અતિશય પ્રીતિએ કરીને જોડી રાખ્યું છે અને તે ભગવાન વિના બીજું કોઈ પદાર્થ વહાલું રાખ્યું નથી; માટે શા સારુ ભગવાનમાં પ્રીતિ નહીં રહે? અને ભગવાનનાં કથા-કીર્તનાદિક કરતા હોઈએ ત્યારે તો એવી મસ્તાઈ આવે છે જે, જાણીએ, દીવાના થઈ જવાશે. અને જેટલો વિવેક રહે છે તે તો કોઈક ભક્તજનના સમાસને અર્થે રહે છે પણ મનમાં તો એવી ને એવી જ ખુમારી રહે છે અને ઉપરથી તો લોકને મળતો વ્યવહાર રાખીએ છીએ.
\n“અને તે ભગવાન છે તે જ આ દેહના પ્રવર્તાવનારા છે. તે ગમે તો દેહને હાથીએ બેસારો ને ગમે તો બંદીખાનામાં નંખાવો અને ગમે તો આ દેહમાં કોઈક મોટો રોગ પ્રેરો, પણ કોઈ દિવસ ભગવાન આગળ એવી પ્રાર્થના કરવી નથી જે, ‘હે મહારાજ! આ મારું દુઃખ છે તેને ટાળો.’ શા માટે જે, આપણે પોતાના દેહને ભગવાનના ગમતામાં વર્તાવવો છે; તે જેમ એ ભગવાનનું ગમતું હોય તેમ જ આપણને ગમે છે, પણ ભગવાનના ગમતા થકી પોતાનું ગમતું લેશમાત્ર પણ નોખું રાખવું નથી. અને આપણે જ્યારે તન-મન-ધન ભગવાનને અર્પણ કર્યું ત્યારે હવે ભગવાનની ઇચ્છા તે જ આપણું પ્રારબ્ધ છે, તે વિના બીજું કોઈ પ્રારબ્ધ નથી. માટે ભગવાનની ઇચ્છાએ કરીને ગમે તેવું સુખ-દુઃખ આવે, તેમાં કોઈ રીતે અકળાઈ જવું નહીં ને જેમ ભગવાન રાજી તેમ જ આપણે રાજી રહેવું. અને આવી રીતની જે ભગવાનને વિષે દૃઢ પ્રીતિ તેણે યુક્ત એવો જે એ ભક્ત તેનાં જે ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય ને ભક્તિ તેની રક્ષાને તો એ ભગવાન પોતે જ કરે છે. અને ક્યારેક દેશકાળના વિષમપણે કરીને બાહેરથી તો તે ધર્માદિકના ભંગ જેવું જણાતું હોય પણ તે ભક્તના અંતરમાં તો ધર્માદિકનો ભંગ થતો જ નથી.” એવી રીતે શ્રીજીમહારાજ પોતાને ઉપદેશે કરીને જે ભગવાનના અતિ દૃઢ ભક્ત હોય તેને જેમ સમજવું ઘટે અને જેમ ભગવાનમાં દૃઢ પ્રીતિ કરી જોઈએ તે સર્વે વાર્તા કરી દેખાડતા હવા.
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "विपरीत देशकाल में एकान्तिक धर्म की रक्षा", "hindi_text": "संवत् १८८४ में आषाढ़ कृष्णा नवमी (१७ जुलाई, १८२७) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पूर्वी द्वार के कमरे के बरामदे में विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके कंठ में मोगरा-पुष्पों के हार और पाग में तुर्रे सुशोभित हो रहे थे। उनके समक्ष मुनिगण तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी तथा उनके सम्मुख मुनिगण दुक्कड़-सरोद बजाते हुए कीर्तनगान कर रहे थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “कीर्तन समाप्त कीजिए, अब भगवद्वार्ता करते हैं।”
\nइसके पश्चात् श्रीजीमहाराज ने मुनियों से प्रश्न किया कि, “मनुष्य का शरीर पूर्वकर्मों के अधीन है, इसलिए उसका कोई भरोसा नहीं रहता। कभी वह शरीर स्वस्थ रहता है, तो कभी कर्मवश रोगग्रस्त हो जाता है। वह कभी स्वतन्त्र रहता है, तो कभी पराधीन हो जाता है। कभी उसका निवास अभीष्ट स्थान में होता है, तो कभी वह उससे वंचित रहता है तथा कभी उसे हरिभक्तों के मंडल में रहते हुए भी कर्म अथवा काल के कारण वहाँ से हट जाना पड़ता है और अकेला ही रहना पड़ता है। ऐसे विपरीत समय में जिस-जिस नियम को रखने की उसकी दृढ़ता हो उसका कुछ भी तालमेल ही नहीं रह पाता। अथवा अंग्रेजों के समान कोई शासक ने उसे पराधीन बना दिया हो, या अंग्रेज जैसे ही अपने मन और इन्द्रियों ने उसे परवश कर दिया हो, तब तो सन्तों के मंडल में रहने का तथा सत्संग की मर्यादा का पालन करने का कोई नियम वह नहीं रख सकता। और, शास्त्रों में तो कहा गया है कि धर्म, ज्ञान, वैराग्य और भक्ति के पूर्णरूप से रहने पर ही वह एकांतिक भक्त कहलाता है तथा एकांतिक की मुक्ति प्राप्त करता है; जबकि काल अथवा कर्मों के विपरीत प्रभाव से देह की व्यवस्था एक समान तो नहीं रहती। तब भगवान का भक्त अपना एकांतिक धर्म कैसे रख पाएगा? यह प्रश्न है।”
\nतब गोपालानंद स्वामी, चैतन्यानंद स्वामी, नित्यानंद स्वामी, मुक्तानंद स्वामी, ब्रह्मानंद स्वामी तथा शुकमुनि आदि बड़े बड़े साधुओं ने अपने अपने विवेक के अनुसार उत्तर दिया, किन्तु इस प्रश्न का समाधान नहीं हुआ।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जिस प्रकार भगवान में हमारी निष्ठा रहती है, वहीं हम कहते हैं कि हमें तो चाहे कैसा भी सुख-दुःख तथा सम्पत्ति-विपत्ति आए, फिर भी हम भगवान की अतिशय महत्ता जानते हैं, जिसके फलस्वरूप इस संसार में बड़े बड़े राजाओं की समृद्धि तथा राज्य लक्ष्मी आदि को देखकर अन्तःकरण में उसका लेशमात्र भी प्रभाव नहीं पड़ता। हम तो समझते हैं कि, ‘हमें तो भगवान से अधिक कोई भी नहीं है, और हमने अपना मन भगवान के चरणारविन्दों में लगा रखा है। और भगवान से ऐसी दृढ़ प्रीति कर रखी है कि उसे काल, कर्म और माया तीनों मिलकर भी मिटाने में समर्थ नहीं हो सकते। यदि हमारा मन भी इस प्रीति को मिटाने का प्रयास करे, तो भी भगवान से हमारी प्रीति नहीं हट सकती। ऐसी दृढ़ता बनी हुई है, जो कि किसी भी तरह के सुख-दुःख आने पर नहीं मिट सकती।
\n“और, हमारी तो स्वाभाविक ही ऐसी रुचि रहती है कि, ‘शहर हो या हवेली अथवा राजदरबार, वहाँ हमें अच्छा लगता ही नहीं है। हमें तो वन, पर्वत, नदी, वृक्ष तथा एकान्त स्थान अत्यन्त पसन्द आता है। हम ऐसा जानते हैं कि, ‘एकान्त में बैठकर भगवान का ध्यान किया जाए, वही सबसे उत्तम है!’ ऐसी रुचि सदैव रहती है। और, जब हमें रामानन्द स्वामी के दर्शन नहीं हुए थे तब हमने मुक्तानन्द स्वामी के समक्ष ऐसा ही दृढ़ निश्चय किया था कि, ‘आप मुझे रामानन्द स्वामी के दर्शन करा दीजिए, फिर हम दोनों वन में जाकर भगवान का अखंड ध्यान किया करेंगे और शहर में कभी आयेंगे ही नहीं!’ मन में ऐसा निश्चय था, जो आज भी वैसा का वैसा ही बना हुआ है। वास्तव में भगवान और उनके भक्तों से हमारा इतना दृढ़ स्नेह है कि उसे काल, कर्म और माया तीनों में से कोई भी मिटाने में समर्थ नहीं हो सकता। हमारा मन भी यदि उसे मिटाने का प्रयत्न करे तो भी हृदय से वह स्नेह मिट ही नहीं सकता; ऐसी भगवान तथा भगवान के भक्त के साथ हमारी अतिशय दृढ़ प्रीति बंध गई है। और, हम कई बार सत्संग से उदास होकर चले जाने के लिए उद्यत हुए हैं, किन्तु भगवान के भक्तों के समूह को देखकर ही टिके हुए हैं, सो उन्हें किसी भी तरह छोड़कर नहीं जा पाते।
\n“और, जिसको मैं भगवान का भक्त नहीं समझता, वहाँ मुझे रखने के लिए यदि कोटि उपाय भी किए जाएँ, तो भी मैं वहाँ नहीं ठहर सकता। चाहे वह हमारी कितनी भी सेवा शुश्रूषा क्यों न करे, किन्तु अभक्त से हमारी पटती ही नहीं। इस प्रकार हमने अपने मन को भगवान तथा भगवान के भक्त के साथ अत्यन्त प्रीतिपूर्वक जोड़ रखा है और उस भगवान के सिवा अन्य किसी भी पदार्थ को प्रिय करके नहीं रखा है, अतः परमेश्वर से प्रीति क्यों न रहेगी?
\n“और, जब हम भगवान के कथा-कीर्तनादि करते हैं, तब ऐसी मस्ती छाई रहती है कि मानो दीवाने हो जाएँगे! फिर भी, जितना विवेक रहता है, वह कुछ भक्तजनों के हितार्थ रहा करता है, परन्तु मन में वैसी ही खुमारी बनी रहती है। इसके बावजूद बाह्यरूप से लौकिक व्यवहार करना पड़ता है।
\n“और, वही भगवान इस देह के संचालनकर्ता हैं। अतः वे चाहें तो इस देह को हाथी पर बैठा दें, और चाहें तो इसे बंदीगृह में रखवा दें। यदि वे चाहें तो इस देह को भीषण रोग से ग्रस्त भी कर दें। फिर भी भगवान से कभी भी ऐसी प्रार्थना नहीं करनी है कि, ‘हे महाराज! मेरे इस दुःख को मिटा दें!’ क्योंकि हमें अपने शरीर से भगवान की इच्छा के अनुसार ही आचरण करवाना है; अतः जो बात भगवान को पसन्द हो, वही हमें भी पसन्द होती है, किन्तु भगवान की रुचि से अपनी रुचि को लेशमात्र भी भिन्न नहीं रखना है। और, जब हमने अपना तन-मन-धन भगवान को अर्पित कर दिया, तब परमेश्वर की इच्छा ही हमारा प्रारब्ध हो गया! इसके अतिरिक्त कोई अन्य प्रारब्ध नहीं हो सकता। इसलिए, भगवान की इच्छा के अनुसार चाहे कैसा भी सुख-दुःख आये, परन्तु हमें व्याकुल नहीं होना है। जिसमें भगवान की प्रसन्नता है, उसमें ही हमारी प्रसन्नता! इसी प्रकार रहना है।
\n“और, इस प्रकार भगवान के प्रति दृढ़ प्रीति रखनेवाले भक्त के धर्म, ज्ञान, वैराग्य तथा भक्ति की रक्षा भगवान स्वयं ही करते हैं। और, कभी देशकाल आदि की विषमता के कारण यदि बाह्यरूप से धर्मादि का उल्लंघन प्रतीत होता हो तो भी उस भक्त के अन्तःकरण में धर्मादि का भंग होता ही नहीं है।”
\nइस प्रकार, श्रीजीमहाराज ने अपने उपदेशों द्वारा भगवान के अत्यन्त दृढ़ भक्तों को जिस प्रकार समझना चाहिए तथा परमेश्वर के प्रति जैसी प्रीति रखनी चाहिए, वह सब बातें कह सुनाईं।
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/236.mp3" }, { "english_title": "The Kāyasth’s Indiscretion; A Donkey", "english_text": "On Āshādh vadi 11, Samvat 1884 [19 July 1827], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on the veranda outside the east-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. Tassels of flowers were dangling from the pāgh upon His head, and garlands of flowers hung around His neck. At that time, while some munis were singing devotional songs, paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him in an assembly.
\nThen Shriji Mahārāj said, “Please stop the singing and begin a question-answer session.”
\nThereupon Muktānand Swāmi asked with folded hands, “Mahārāj, there is nothing more essential than God; yet why does an individual not develop deep affection for Him? That is the question.”
\nShriji Mahārāj replied, “He has no discretion. If he did have discretion, he would think, ‘I have accepted the vow of brahmacharya, yet the desire to enjoy the pleasures of women still has not disappeared from my heart. That is very improper as I have invariably enjoyed the pleasures of women when I have taken birth in the 8.4 million life forms - and those pleasures have always been much greater than those experienced in a human birth.’ Because when this jiva was born as a goat, it must have single-handedly indulged in the pleasures of a thousand she-goats. When it took birth as a horse, or a bull, or a buffalo, or a king monkey, or indeed any other animal, it must have encountered countless young, beautiful females of its own species. This was not due to prārabdha, nor was it due to God’s grace - it was only natural. Moreover, if one does not worship God, one will obtain countless females in whichever life form one is born in. This would not be due to the service or puja of some deity, or to the chanting of some mantra; because the opportunity of enjoying women and other pleasures is but natural. In fact, several times this jiva has become a deity, where it has enjoyed the pleasures of Devlok; many times it has become an emperor of the world and enjoyed countless pleasures on this earth. Despite this, though, the jiva’s craving to enjoy women and other objects has still not diminished. On the contrary, a person feels that the pleasures of women and other objects are extremely rare, and realizing their immense pleasure, develops affection for them. That affection is such that it can in no way be eradicated, however much one tries. It is because of this sin that the jiva is unable to develop deep affection for God.
\n“In fact, I have personally seen with My own eyes how the jiva harbors such impure, worldly desires. When I was young, I used to go to a mandir of Shiv in Ayodhyā and sleep there. There, a Kāyasth came daily to offer puja to Shiv. After offering puja to Shiv, he would pray before Shiv and ask for the following boon: ‘O Mahārāj! O Shivji! Never grant me a human birth again. Because in this human birth, I have taken so many aphrodisiacs, yet I have been unable to fully enjoy the pleasures of women to my satisfaction. Therefore, O Shivji! Please grant me the body of a donkey for many lives to come so that I can fully enjoy the pleasures of females without shame or restrictions.’ He asked for this boon from Shivji daily. So, because of this sin of harboring worldly desires, the jiva does not develop affection for God in any way.”
\nMuktānand Swāmi then asked further, “Mahārāj, one with such extreme indiscretion does not develop affection for God. But what about someone who believes that God is the ocean of all bliss, and that all objects other than God are certainly full of only misery? Despite knowing this, why does he not develop affection for God?”
\nShriji Mahārāj explained, “In either a past life or in this present life, that person has been influenced by extremely unfavorable places, times, company and actions. Due to this, he has performed very intense, sinful karmas that, in turn, have left impressions on his mind. Therefore, despite being able to discriminate between good and bad, he is unable to shun the bad and develop deep affection for God. Moreover, just as the influence of unfavorable places, times, actions and company causes the impressions of sinful karmas to influence the mind, similarly, the influence of extremely favorable places, favorable times, favorable actions and favorable company causes one to perform very intense, pure karmas, the influence of which will destroy the very intense, sinful karmas. Only then does one develop deep affection for God. That is the answer to the question.”
\nThereafter Ayodhyāprasādji asked, “Suppose, on the one hand, there is one who is very intelligent, whose insight into the scriptures is also exceptional. On the other hand, there is one who is not so intelligent and who has a limited understanding of the scriptures. Nevertheless, the one who is very intelligent falls from the Satsang fellowship, whereas the one who is not intelligent remains firm in Satsang. What is the reason for this?”
\nShriji Mahārāj answered, “There are two types of people1 in this world: godly and demonic. Of these, those who are demonic will fall from Satsang, despite being exceptionally intelligent; whereas those who are godly will never fall from Satsang, even though they may not be intelligent. For example, if one sows a seed of chili or the seed of a neem tree or the seed of a shingadiyo vachhnāg plant, and one waters them daily with sweet water, the chilies will still turn out to be pungent; the neem tree, bitter; and the shingadiyo vachhnāg plant, poisonous. Why? Because the very seeds themselves are such. On the other hand, if one sows sugarcane, the juice of the sugarcane will still be sweet despite treating it with compost from the leaves of a neem tree and watering it with bitter water. In the same manner, godly people will always adhere to the path of God, and demonic people will always turn away from the path of God.”
\nThen Shuk Muni asked, “How can one distinguish between a godly person and a demonic person?”
\nShriji Mahārāj replied, “In a godly person, vicious natures such as lust, anger, avarice, etc., are due to the influence of unfavorable circumstances. Under the influence of favorable circumstances, however, they are destroyed within a short time. But in a demonic person, vicious natures such as lust, anger, avarice, etc., are never destroyed. If someone were to speak some harsh words to a demonic person even once, he would not forget them for as long as he lives. Then, if that demonic person were to become a satsangi, he would initially appear to be better than all of the other devotees. But, he would be like the following: Silt that has gathered in the region of Bhāl - where there was previously sea - has made the soil fertile. As long as the silt remains, sweet water can be obtained by digging below; but if one were to dig much deeper, then extremely saline water would emerge. In the same way, even if a demonic person has become a devotee of God, the moment his wishes are not fulfilled and he is even slightly disturbed, then compared to the service of the sādhus he had previously performed, he would malign them thousands of times more. Even then, his mind would not be content.”
\nMuktānand Swāmi thereupon asked, “Mahārāj, You said that a demonic person who becomes a devotee will remain in Satsang so long as his wishes are fulfilled; and if they are not fulfilled, he falls from Satsang. But what if he happens to die before falling from Satsang? Will he remain demonic, or will he become godly?”
\nShriji Mahārāj replied, “As long as that demonic person is good when he encounters death, he will become godly and, offering bhakti to God, will attain the highest state of enlightenment.”
\nThen Nrusinhānand Swāmi asked, “Of the nine types of bhakti, which is the best?”
\nShriji Mahārāj replied, “Of the nine types of bhakti, whichever type aids one in developing firm attachment to God is the best type of bhakti for that particular person.”
\nThereafter Gopālānand Swāmi asked, “During one’s childhood or during one’s youth, what type of company should be sought?”
\nShriji Mahārāj answered, “Both should affectionately keep the company of a person who is senior in age; is firm in dharma, gnān and vairāgya; and has deep affection for God.”
\nThen Nājā Jogiyā asked, “Which is the best of the three: one whose mind is attached to God out of anger, one whose mind is attached to God out of fear or one whose mind is attached to God out of love?”
\nShriji Mahārāj said, “One whose mind is attached to God out of love is the best.”
\nThereupon Shivānand Swāmi asked, “How can a devotee of God who does not possess discretion of what is good and bad as described by Shriji Mahārāj and who also lacks vairāgya cultivate such discretion and also cultivate vairāgya towards all objects other than God?”
\nShriji Mahārāj replied, “If one develops firm affection for God from the initial stages, then due to that affection, discretion and vairāgya will automatically develop. Now, consider the following: When one is attracted to an object, it is called affection or desire. Then, if someone were to obstruct the gaining of any object for which one has affection, one would become angry on that person. This applies not only to humans; even animals express such anger. For example, a buffalo that is attached to a female buffalo out of lust will kill another buffalo that approaches the female; this behavior is widely observed in all types of animals. In the same way, one with deep affection for God immediately becomes angry on any object that acts as an obstruction in that affection, and he immediately shuns that object. Therefore, one who has deep affection for God automatically develops vairāgya as well as discretion.”
\nAgain, Shivānand Swāmi asked, “Suppose there are two types of people, both of whom are intelligent. Of these, one possesses faith, in that he totally accepts whatever God says; whereas the other accepts only those words of God that he feels are appropriate. Of the two, who is better?”
\nShriji Mahārāj replied, “Only the one who possesses faith is better. Rāmchandraji has said in the Rāmāyan, ‘I protect one who has firm faith in me - just as a mother protects her child.’ Therefore, only the one with faith is better.”
\nThen Ātmānand Swāmi asked, “In one’s mind, one is resolute in behaving according to the wishes of God for the rest of one’s life. Still, one feels, ‘What can one do for God and His Sant to earn their trust?’”
\nShriji Mahārāj explained, “A person earns the trust of God and His Sant when, firstly, even if he falls severely ill and is not cared for very well during that illness, he still does not bear an aversion towards anyone, nor does he feel disheartened. Secondly, even if he is harshly insulted by God and His Sant without any fault of his own, he still does not bear an aversion towards anyone. Thirdly, if there were to be the slightest infringement in his observance of the niyams of this Satsang, he would feel extremely repentant and would immediately perform atonement. Also, even if he were to entertain an evil thought in his mind, he would feel just as repentant and distressed as someone who had happened to physically infringe the observance of religious vows. One with such characteristics earns the complete trust of God and His Sant; i.e., they feel of him, ‘This person will never fall back from Satsang.’”
\nThereupon Bhagwadānand Swāmi asked, “How can others recognize a devotee who continuously understands the greatness of God and His Bhakta in his mind?”
\nShriji Mahārāj answered, “One who continuously understands the greatness of God and His Bhakta in his mind serves them sincerely and lovingly. He physically bows and touches the feet of all of the sādhus. If a sādhu were to fall ill, he would massage his head and feet and also take care of his dietary needs. If he were to receive some object that he liked, he would first offer it to the sādhus before using it for himself. One who behaves in this manner by thought, word and deed should be known to have fully understood within one’s heart the greatness of God and His Sant.”
\nThereafter Shriji Mahārāj asked the sādhus a question, “A person may possess intense dharma, gnān, vairāgya and bhakti; yet sometimes, there may be some relaxation in his observance of dharma; there may be some attachment despite having vairāgya; there may be some slackening in his bhakti; and attachment to his body may still remain despite having gnān. What can be the reason for this?”
\nGopālānand Swāmi and Brahmānand Swāmi replied, “If there appears to be a flaw in a person who possesses intense dharma, gnān, vairāgya and bhakti - a person who can be thought of as being as powerful as God Himself - it remains purely out of compassion;2 it is not a flaw as such. In fact, when such a great person behaves with ‘bāhyadrashti’,3 he transforms many jivas to the ranks of Jadbharat and Shukji. Therefore, such an extremely great person behaves in a worldly manner purely out of compassion for the jivas.”
\nHearing their reply, Shriji Mahārāj said, “That is precisely the correct answer to the question.”
", "english_footnote": "1. In Gujarati, Maharaj states there are two types of jivas. In English, the word ‘people’ is used in place of ‘jivas’ because, according to Shriji Maharaj’s teachings, all jivas are inherently equal (i.e. identical) and characterized as sachchidānand (eternal, possessing consciousness, and blissful). Therefore, jivas (or ātmā) are inherently flawless. So, the characteristics of being godly or demonic are acquired because of karmas the jiva performs or company the jiva keeps. For example, a demonic jiva can become godly by performing good karmas and keeping good company. These demonic and godly jivas are in a constant state of flux from eternity; and ordinary jivas also become godly or demonic by associating with godly or demonic jivas respectively. Therefore, although the jiva is inherently blissful and devoid of flaws, it becomes godly or demonic based on the karmas it performs or the company it keeps. Moreover, the main reason for becoming godly or demonic is the pleasure of God and the Satpurush or displeasure of God and the Satpurush. (Vachanamrut Vartal 15)
\n2. One who possesses dharma, gnān, vairāgya, and bhakti is inherently elevated and is the singular Aksharbrahman Satpurush. By associating with him, countless aspirants also acquire these virtues. Therefore, it is only natural the Satpurush has firmness in these virtues. However, it may appears that the Satpurush has relaxed these virtues, only because of his pure intention of drawing aspirants closer to him.
\nJust as God manifests on the earth to fulfill the wishes of his devotees, similarly, when God remains present on the earth through the Aksharbrahman Satpurush, he has a similar wish to fulfill his devotees’ wishes. Therefore, to fulfill the devotees’ wish, the Satpurush may accept the best types of objects (foods, comforts, etc). When he does so, it may appear he lacks vairāgya. Actually, his only intent is to give his aspirants an opportunity to serve him and push his devotees forward on the spiritual path. This is a type of compassion. When the Satpurush accepts these types of services, the aspirants develop trust in him and become willing to follow his commands, which leads to spiritual progress.
\nSimilar to the aforementioned example of vairāgya, the Satpurush may superficially appear to lack gnān or bhakti.
\nMoreover, the Aksharbrahman Satpurush always maintains a connection with God and never forgets him even for a second. However, he may engage in various social activities (that may seem unrelated to God). Because of these activities, many aspirants become closer to the Satpurush and gradually come closer to God. Ultimately, the goal of the Satpurush is to draw countless jivas on the path of liberation.
\n3. The term ‘bāhyadrashti’ means ‘to look outwards’ and is the antonym of ‘antardrashti’.
", "gujarati_title": "કાયસ્થના અવિવેકનું, લંબકર્ણનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૪ના આષાઢ વદિ ૧૧ એકાદશીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં ઉગમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ વિરાજમાન હતા ને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને મસ્તક ઉપર પાઘમાં પુષ્પના તોરા ઝૂકી રહ્યા હતા ને કંઠને વિષે પુષ્પના હાર પહેર્યા હતા ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી ને મુનિમંડળ કીર્તન ગાવતા હતા.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે કહ્યું જે, “કીર્તનભક્તિ-સમાપ્તિ કરો ને પ્રશ્ન-ઉત્તર કરીએ.” પછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ હાથ જોડીને પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! પરમેશ્વર થકી તો બીજું કાંઈ સાર વસ્તુ નથી તો પણ એ પરમેશ્વરમાં એ જીવને કેમ દૃઢ પ્રીતિ થતી નથી? એ પ્રશ્ન છે.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એને વિવેક૩૧ નથી. જો વિવેક હોય તો એમ વિચાર થાય જે, ‘મારે તો બ્રહ્મચર્ય વ્રત છે તો પણ સ્ત્રીના સુખની તૃષ્ણા હૃદયમાંથી ટળતી નથી તે એ બહુ ખોટું છે. અને તે સ્ત્રીનું સુખ તો ચોરાશી લાખ યોનિમાં જ્યાં જ્યાં જન્મ ધર્યા ત્યાં ત્યાં સર્વત્ર પ્રાપ્ત થયું છે, તે પણ મનુષ્ય દેહથી અધિક પ્રાપ્ત થયું છે. કેમ જે, એ જીવ બકરો થયો હશે ત્યારે હજાર બકરીઓને પોતે એકલો ભોગવતો હશે અને જ્યારે ઘોડો કે પાડો કે સાંઢ કે બૂઢિયો વાનરો ઇત્યાદિક પશુના દેહને પામ્યો હશે ત્યારે તેને વિષે પોતપોતાની જાતિની અતિશય રૂપવાન ને યૌવનવાન એવી અનંત સ્ત્રીઓ તે એકેએક એને મળી હશે. અને તેમાં કાંઈ પ્રારબ્ધનું કારણ નથી ને ભગવાનની કૃપાનું પણ કારણ નથી; એ તો સહજે મળી હતી. અને વળી પણ જો ભગવાનનું ભજન નહીં કરે તો જે જે યોનિમાં જશે ત્યાં ત્યાં અનંત સ્ત્રીઓ પ્રાપ્ત થશે. ને તેમાં કોઈ દેવતાનું પણ સેવન-પૂજન નહીં કર્યું જોઈએ ને કોઈ મંત્રનો પણ જપ નહીં કર્યો જોઈએ; એ તો સહજે જ તે સ્ત્રીઆદિકનાં સુખને પામશે. અને આ જીવે કેટલીક વાર દેવતા થઈને દેવલોકનાં પણ સુખ ભોગવ્યાં છે ને કેટલીક વાર ચક્રવર્તી રાજા થઈને પૃથ્વીમાં પણ અનંત સુખ ભોગવ્યાં છે તો પણ એ જીવને સ્ત્રીઆદિક જે પદાર્થ છે તેને ભોગવ્યાની તૃષ્ણા ટળતી નથી.૩૨ સ્ત્રીઆદિકનું જે સુખ છે તેનું અતિશય દુર્લભપણું જાણે છે ને તેનું અતિ માહાત્મ્ય જાણીને તેમાં પ્રીતિ કરે છે, તે પ્રીતિ કોઈ રીતે ટાળી ટળતી નથી; એ પાપે કરીને પરમેશ્વરમાં દૃઢ પ્રીતિ થતી નથી. અને એવી મલિન વાસના આ જીવને થાય છે તે અમે નજરે દીઠી છે. જ્યારે અમે નાના હતા ત્યારે અયોધ્યાપુરીમાં એક શિવનું મંદિર હતું, તેમાં જઈને અમે સૂતા. ત્યાં એક કાયસ્થ નિત્ય શિવનું પૂજન કરવાને આવતો. તે શિવની પૂજા કરીને ગાલ વજાડીને શિવ પાસે એમ વર માગતો જે, ‘હે મહારાજ! હે શિવજી! મને કોઈ દિવસ મનુષ્યનો અવતાર દેશો મા. શા માટે જે, મનુષ્ય દેહમાં તો તાંબું ખાઈ ખાઈને મરી ગયા પણ સ્ત્રીનું સુખ સારી પેઠે ભોગવાતું નથી. માટે, હે શિવજી! મને તો જન્મોજન્મ લંબકર્ણનો જ અવતાર દેજ્યો જે, લાજમર્યાદા મૂકીને સારી પેઠે સ્ત્રીનું સુખ તો ભોગવીએ!’ એમ નિત્ય શિવજી પાસે વર માગતો. એવી રીતે આ જીવના હૃદયમાં પાપરૂપ વાસના થાય છે, માટે એને કોઈ રીતે પરમેશ્વરમાં પ્રીતિ થતી નથી.”
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ વળી પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! જેને એવો અતિશય અવિવેક હોય તેને તો ભગવાનમાં પ્રીતિ ન થાય, પણ જેને એમ જણાતું હોય જે, ‘ભગવાન સર્વ સુખના નિધિ છે ને ભગવાન વિના બીજા પદાર્થ છે તે તો કેવળ દુઃખદાયી જ છે,’ તો પણ તેને ભગવાનમાં પ્રીતિ નથી થતી, તેનું શું કારણ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એ જીવને પૂર્વ-જન્મને વિષે અથવા આ જન્મને વિષે કોઈક અતિશય ભૂંડાં જે દેશ, કાળ, સંગ ને ક્રિયા તેનો યોગ થઈ ગયો છે; તેણે કરીને અતિશય તીક્ષ્ણ કર્મ થયાં છે. તે ભૂંડાં કર્મનો એના ચિત્તમાં પાશ લાગ્યો છે, માટે સાર-અસારને જાણે છે તો પણ એને અસારનો ત્યાગ કરીને પરમેશ્વરને વિષે દૃઢ પ્રીતિ થતી નથી. અને જેવી રીતે ભૂંડાં દેશ, કાળ, ક્રિયા ને સંગ તેને યોગે કરીને ભૂંડાં કર્મનો ચિત્તમાં પાશ બેઠો, તેવી રીતે અતિશય પવિત્ર દેશ, પવિત્ર કાળ, પવિત્ર ક્રિયા અને પવિત્ર સંગ તેને યોગે કરીને અતિશય તીક્ષ્ણ જો સુકૃત કર્મ થાય તો તેને યોગે કરીને અતિ તીક્ષ્ણ જે ભૂંડાં પાપકર્મ તેનો નાશ થઈ જાય છે; ત્યારે એને ભગવાનને વિષે દૃઢ પ્રીતિ થાય છે. એ પ્રશ્નનો એ જ ઉત્તર છે.”
\nપછી અયોધ્યાપ્રસાદજીએ પૂછ્યું જે, “એકની તો બુદ્ધિ પણ ઘણી હોય ને શાસ્ત્રમાં પણ બહુ દૃષ્ટિ પૂગતી હોય, અને બીજો છે તેની તો બુદ્ધિ પણ થોડી હોય ને શાસ્ત્રમાં પણ ઝાઝું જાણતો ન હોય; અને ઘણી બુદ્ધિવાળો હોય તે સત્સંગમાંથી વિમુખ થઈ જાય છે અને થોડી બુદ્ધિવાળો હોય તે દૃઢ થકો સત્સંગમાં રહે છે, તેનું શું કારણ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “આ સંસારને વિષે દૈવી ને આસુરી બે પ્રકારના જીવ છે; તેમાં આસુરી જીવ હોય તેને ઝાઝી બુદ્ધિ હોય તો પણ સત્સંગમાંથી વિમુખ જ થાય અને દૈવી જીવ હોય ને તેને થોડી બુદ્ધિ હોય તો પણ કોઈ કાળે સત્સંગમાંથી વિમુખ ન થાય. જેમ મરચાનું બીજ હોય ને લીંબડાનું બીજ હોય ને શિંગડિયા વછનાગનું બીજ હોય, તેને વાવીને નિત્ય સાકરનું પાણી સિંચ્યા કરીએ તો પણ મરચાં તે તીખાં જ થાય ને લીંબડો તે કડવો જ થાય ને શિંગડિયો વછનાગ તે ઝેર જ થાય. શા માટે જે, એનું બીજ ભૂંડું છે. અને શેરડીને વાવીને લીંબડાનાં પાનનું ખાતર નાંખીને કડવું પાણી સિંચ્યા કરીએ તો પણ શેરડીનો રસ તે મીઠો જ થાય. તેમ દૈવી જીવ છે તે ભગવાનને સન્મુખ જ રહે છે ને આસુરી જીવ હોય તે વિમુખ જ થાય છે.”
\nપછી શુકમુનિએ પૂછ્યું જે, “દૈવી ને આસુરી જીવ હોય તે કેમ જાણ્યામાં આવે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “દૈવી જીવ હોય તેને કામ, ક્રોધ, લોભાદિક દોષ હોય તે ભૂંડાં દેશકાળાદિકને યોગે કરીને હોય; પછી સારાં દેશકાળાદિકનો યોગ થાય તો થોડેક કાળે કરીને નાશ થઈ જાય. અને આસુરી જીવને જે કામ, ક્રોધ, લોભાદિક દોષ હોય તે કોઈ કાળે નાશ થાય નહીં. અને તેને એક વાર જો કાંઈક કઠણ વચન કહ્યું હોય તો જીવે ત્યાં સુધી ભૂલે નહીં. અને તે આસુરી જીવ જો સત્સંગી થયો હોય તો સૌ કરતાં સરસ હરિભક્ત જણાય, પણ જેમ ભાલ દેશમાં મોરે સમુદ્ર હતો તે કાંપ જમાઈને મીઠી પૃથ્વી થઈ છે, તે જ્યાં સુધી કાંપ હોય ત્યાં સુધી જો ખોદીએ તો પાણી મીઠું નીસરે અને તેથી જો હેઠું ખોદીએ તો સમુદ્રના જેવું ખારું ઝેર પાણી નીસરે; તેમ આસુરી જીવ હોય તે હરિભક્ત થયો હોય ને એનું ગમતું મરડીને લગારેક છેડ્યો હોય તો જેટલી મોરે સાધુની સેવા કરી હોય તેથી લાખ ઘણો દ્રોહ કરે તો પણ મનમાં સંતોષ ન થાય.”
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! તમે એમ કહ્યું જે, ‘આસુરી જીવ હોય ને હરિભક્ત થયો હોય, તો તેનું જ્યાં લગી ગમતું રાખીએ ત્યાં સુધી તો સત્સંગી રહે ને જો ગમતું ન રાખીએ તો વિમુખ થાય.’ તે જ્યાં લગી વિમુખ નથી થયો તેવામાં જો તેનો દેહ પડી જાય તો આસુરી રહે કે દૈવી થાય?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “તે આસુરી જીવ જ્યાં સુધી સારો હોય ને તેવામાં દેહ પડે તો દૈવી થાય અને ભગવાનની ભક્તિ કરીને પરમ પદને પામે.”
\nપછી નૃસિંહાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “નવધા ભક્તિમાં શ્રેષ્ઠ ભક્તિ કઈ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “નવધા ભક્તિમાંથી જેને જે ભક્તિએ કરીને ભગવાનમાં દૃઢ સ્નેહ થાય તે જ ભક્તિ તેને શ્રેષ્ઠ છે.”
\nપછી ગોપાળાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “જેને બાળ અવસ્થા હોય અથવા યૌવન અવસ્થા હોય તેને કેવા પુરુષનો સંગ રાખવો?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જે વયે કરીને પણ વૃદ્ધ હોય અને ધર્મ, જ્ઞાન ને વૈરાગ્ય જેને દૃઢ હોય અને ભગવાનને વિષે પણ દૃઢ પ્રીતિ હોય, તેવા પુરુષનો સંગ પ્રીતિએ કરીને એ બેય જણાને કરવો.”
\nપછી નાજે જોગિયે પૂછ્યું જે, “એકનું ક્રોધે કરીને ભગવાનમાં મન જોડાયું છે ને એકનું ભયે કરીને ભગવાનમાં મન જોડાયું છે અને એકનું તો સ્નેહે કરીને ભગવાનમાં મન જોડાયું છે, એ ત્રણમાં કયો શ્રેષ્ઠ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેનું હેતે કરીને ભગવાનમાં મન જોડાયું તે શ્રેષ્ઠ છે.”
\nપછી શિવાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “ભગવાનનો ભક્ત તો હોય પણ જેને શ્રીજીમહારાજે કહ્યું એવો સાર-અસારનો વિવેક તે ન હોય ને વૈરાગ્ય પણ ન હોય, તેને એવો વિવેક તથા ભગવાન વિના બીજા પદાર્થમાં વૈરાગ્ય તે કેમ થાય?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જો પ્રથમ જ ભગવાનમાં દૃઢ હેત થઈ જાય તો વિવેક ને વૈરાગ્ય તે હેતને યોગે કરીને પ્રકટ થાય છે. અને જેને જે પદાર્થમાં હેત થાય છે તેને હેત કહીએ અથવા કામના કહીએ. તે જે જે પદાર્થમાં હેત હોય ને તેમાં જો કોઈક અંતરાય કરે તો તે ઉપર ક્રોધ થઈ જાય છે. તે માણસના દેહમાં તો થાય પણ પશુને પણ ક્રોધ થઈ જાય છે. તે જેમ પાડો હોય તે કામનાએ કરીને ભેંસ ઉપર આસક્ત થયો હોય ને બીજો પાડો આવે તો તેને મારી નાંખે છે, એવી રીતે પશુ-પક્ષીમાં સર્વત્ર દેખાય છે. તેમ જેને ભગવાનને વિષે દૃઢ પ્રીતિ હોય તેને જે પદાર્થ તે પ્રીતિમાં અંતરાય કરવા આવે તો તે ઉપર તુરત ક્રોધ થઈ જાય ને તે પદાર્થનો તત્કાળ ત્યાગ કરે. માટે જો ભગવાનમાં દૃઢ હેત હોય તો એની મેળે જ વૈરાગ્ય ને વિવેક થઈ આવે છે.”
\nપછી વળી શિવાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “બુદ્ધિમાન તો બેય પુરુષ છે. તેમાં એક તો જેમ પરમેશ્વર કહે તેમ જ માની લે એવો વિશ્વાસી છે ને બીજો તો પરમેશ્વરનાં વચન હોય તેમાં પણ માનવું ઘટે તેટલું જ માને, એ બેમાં કયો શ્રેષ્ઠ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “વિશ્વાસી એ જ શ્રેષ્ઠ છે. તે રામકથામાં રામચંદ્રજીએ કહ્યું છે જે, ‘જે મારે દૃઢ વિશ્વાસે રહે તેની જેમ માતા બાળકની રક્ષા કરે છે તેમ હું રક્ષા કરું છું.’૩૩ માટે વિશ્વાસી એ જ શ્રેષ્ઠ છે.”
\nપછી આત્માનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “મનમાં તો એમ નિશ્ચય છે જે, દેહ પર્યંત પરમેશ્વરના ગમતામાં જ રહેવું છે; તો પણ એમ જાણીએ છીએ જે, પરમેશ્વર ને સંતને કેમ કરીએ તો આપણો વિશ્વાસ આવે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “વિશ્વાસ તો પરમેશ્વરને ને સંતને ત્યારે આવે જ્યારે અતિશય માંદો થાય ને તે મંદવાડમાં ચાકરી પણ સારી પેઠે ન થઈ હોય તો પણ કોઈનો અવગુણ ન લે ને પોતે મૂંઝાય પણ નહીં; તથા વાંક વિના પણ પરમેશ્વર ને સંત તે પોતાનું અતિશય અપમાન કરે તો પણ કોઈનો અવગુણ ન લે; ત્યારે એનો પરમેશ્વરને ને સંતને વિશ્વાસ આવે. અને ત્રીજો પ્રકાર એ છે જે, જેટલા સત્સંગમાં નિયમ છે તેમાંથી જો લેશમાત્ર ફેર પડે તો અતિશય દુખાઈ જાય ને તેનું તત્કાળ પ્રાયશ્ચિત્ત કરે. અને જો મનમાં ખોટો ઘાટ થાય તો બીજાને દેહે કરીને વર્તમાનમાં ફેર પડે તેટલો જ દુખાય ને ત્રાસ પામે. ત્યારે એનો પરમેશ્વરને ને સંતને પરિપૂર્ણ વિશ્વાસ આવે જે, ‘આ કોઈ કાળે સત્સંગમાંથી ડગશે નહીં.’”
\nપછી ભગવદાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “જે ભક્તજનના મનને વિષે ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તનું અખંડ માહાત્મ્ય હોય તે બીજાને કેમ જણાય?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેના મનને વિષે ભગવાનનું ને ભગવાનના ભક્તનું અખંડ માહાત્મ્ય હોય તે ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તની નિષ્કપટભાવે પ્રીતિએ કરીને સેવા કરે ને દેહે કરીને સર્વ સંતને પગે લાગે; અને કોઈક સંત માંદા હોય તો તેનું માથું દાબે, પગ દાબે ને ખાધા-પીધાની ખબર રાખે; અને પોતાની પાસે પોતાને મનગમતી વહાલી વસ્તુ આવે તો તે સંતને આપીને પછી પોતાને કામમાં વાપરે. એવી રીતે મન-કર્મ-વચને કરીને જે વર્તે તેના અંતરમાં ભગવાનનું ને સંતનું માહાત્મ્ય અખંડ છે એમ જાણવું.”
\nપછી શ્રીજીમહારાજે સંતને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય ને ભક્તિ એ ચારે અતિ તીવ્રપણે વર્તતાં હોય૩૪ તો પણ ધર્મમાં કાંઈક સંકરપણું થાય ને વૈરાગ્યમાં કોઈક ઠેકાણે રાગ રહી જાય અને ભક્તિમાં પણ કાંઈક શિથિલપણું થઈ જાય અને જ્ઞાનમાં પણ કાંઈક દેહઆસક્તિ રહી જાય તેનું શું કારણ હશે?” પછી ગોપાળાનંદ સ્વામીએ ને બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ કહ્યું જે, “જેને ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય ને ભક્તિ એ ચાર તીવ્ર વર્તે છે, એવા જે ઈશ્વરમૂર્તિ સમર્થ તેમાં જે કાંઈક કસર જેવું જણાય છે તે તો કેવળ દયાએ કરીને રહે છે;૭૩ પણ બીજી કોઈ જાતની કસર નથી. અને એવા જે મોટા હોય તે બાહ્યદૃષ્ટિ રાખીને વર્તે ત્યારે કેટલાક જીવોને જડભરત જેવા ને શુકજી જેવા કરી મૂકે. માટે એવા અતિશય જે મોટા તેમને જે વ્યવહારિક દૃષ્ટિએ વર્તવું તે કેવળ જીવો ઉપર દયાએ કરીને છે.” પછી શ્રીજીમહારાજે કહ્યું જે, “એનો ઉત્તર એ જ છે.”
", "gujarati_footnote": "૩૧. સારાસારનો.
\n૩૨. માટે માયિક સુખ કોઈને પણ ક્યારેય પણ દુર્લભ નથી. ભગવાન સંબંધી સુખ તો સર્વ સુખથી અતિ દુર્લભ છે. તે સુખ મને પ્રાપ્ત થયું છે. તે સુખનો ત્યાગ કરીને બીજા તુચ્છ વિષયસુખની ઇચ્છા કેમ કરાય? એવી રીતે જેને સારાસારનો વિવેક હોય તેને તો ભગવાનમાં જ અતિ અધિક પ્રીતિ થાય છે અને માયિક પદાર્થમાં ક્યારેય પણ અતિશય પ્રીતિ નથી થતી. આવા વિવેકે રહિત જે છે તે.
\n૩૩. રામચરિતમાનસ; અરણ્યકાંડ: ૭૨/૪, ભાગ: ૨, પૃ. ૬૪૯.
\n૩૪. પરમાત્માનો કોઈક એકાંતિક ભક્ત છે તેને.
\n૭૩. જેમનામાં ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને ભક્તિ જેવા ગુણો અનાદિથી સ્વતઃ સિદ્ધ છે, તે અક્ષરબ્રહ્મ સત્પુરુષ એવા ગુરુના પ્રસંગે તો અસંખ્ય મુમુક્ષુ આશ્રિતોમાં ધર્માદિક ગુણોની દૃઢતા થાય છે. (વચનામૃત ગઢડા પ્રથમ ૫૪) તેથી તેમનામાં તો આ ગુણોની અતિશય દૃઢતા હોય તે સ્વાભાવિક છે. તેમ છતાં તેમનામાં ઉપલક દૃષ્ટિએ આ ગુણોમાં જે કાંઈ શિથિલતા જેવું જણાય છે, તેમાં એમનો પોતાના આશ્રિતોના કલ્યાણનો શુભ હેતુ રહેલો છે.
\nજેમ ભગવાન પોતાના ભક્તોના લાડકોડ અને મનોરથ પૂરા કરવા માટે પૃથ્વી પર પ્રગટ થાય છે (વચનામૃત કારિયાણી ૫), તેમ જેમના દ્વારા ભગવાન અખંડ પ્રગટ રહે છે એવા અક્ષરબ્રહ્મ સત્પુરુષ ગુરુના પ્રગટપણાનો પણ એ જ હેતુ હોય છે. તેથી ભક્તોની સેવા-ભક્તિ અંગીકાર કરીને ભક્તોના મનોરથ પૂરા કરવા માટે વિશેષપણે ઉત્તમ પ્રકારના પદાર્થો કે વિષયો ગ્રહણ કરતા હોય છે. તેથી એમનામાં ધર્મ કે વૈરાગ્યની ઓછપ જણાય. હકીકતમાં તો એમનામાં આ ગુણોની શિથિલતા નથી, પરંતુ પોતાના આશ્રિતોને સેવાનો લાભ આપીને તેમને આધ્યાત્મિક માર્ગે આગળ વધારવા માટે આ એક પ્રકારની દયા છે. ભક્તોની સેવા-ભક્તિ અંગીકાર કરે તો ભક્તોને સત્પુરુષમાં હેત થાય, એમનામાં વિશ્વાસ આવે અને એમની આજ્ઞા પળાય તો ભક્તોની આધ્યાત્મિક પ્રગતિ થાય.
\nએવી જ રીતે એમનામાં જ્ઞાન-ભક્તિ જેવા ગુણોનું પણ ઉપલક દૃષ્ટિએ ન્યૂનપણું જણાય એ પણ પોતાના આશ્રિતો પ્રત્યેની દયા છે એમ સમજવું.
\nવળી, અક્ષરબ્રહ્મ સત્પુરુષ એવા ગુરુની દૃષ્ટિ અને વૃત્તિ પણ સહજપણે ભગવાનમાં જ હોય છે. તેઓ તો ક્ષણમાત્ર પણ ભગવાનને ભૂલતા નથી અને અખંડ અંતર્દૃષ્ટિએ યુક્ત વર્ત્યા કરે છે, એમ છતાં ભક્તોના કલ્યાણ અર્થે વિવિધ પ્રકારની સામાજિક અને ભક્તિમય પ્રવૃત્તિમાં રસ લઈને એમાં જોડતા હોય છે. આ પ્રકારની વિવિધ સામાજિક અને ભક્તિમય પ્રવૃત્તિને લીધે હજારો મુમુક્ષુઓ સત્સંગમાં જોડાય અને ધીરે ધીરે ભગવાન અને સત્પુરુષની નિષ્ઠા થવાથી તેમની આધ્યાત્મિક પ્રગતિ થાય. આવી અનેકવિધ પ્રવૃત્તિમાં સત્પુરુષ બાહ્યદૃષ્ટિ કે વ્યાવહારિક દૃષ્ટિથી વર્તતા હોય તેવું જણાય, પરંતુ તે પણ અસંખ્ય જીવોના કલ્યાણ માટે છે.
", "hindi_title": "लम्बकर्ण बनने की अविवेकी याचना", "hindi_text": "संवत् १८८४ में आषाढ़ कृष्णा एकादशी (१९ जुलाई, १८२७) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पूर्वी द्वार के कमरे के बरामदे में विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके मस्तक पर पाग में पुष्पों के तुर्रे लटक रहे थे। वे कंठ में पुष्पों के हार पहने हुए थे। उनके समक्ष परमहंसों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी। मुनिमंडल कीर्तनगान कर रहा था।
\nतब श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “कीर्तन-भक्ति को समाप्त करें, अब प्रश्नोत्तरी प्रारम्भ करते हैं।”
\nतत्पश्चात् मुक्तानन्द स्वामी ने प्रणाम करके पूछा कि, “हे महाराज! परमेश्वर से भिन्न अन्य कोई भी सारपूर्ण तत्त्व नहीं है, तो भी परमेश्वर से मनुष्य की दृढ़ प्रीति क्यों नहीं होती? यह प्रश्न है।”
\nयह सुनकर श्रीजीमहाराज बोले कि, “उसे विवेक नहीं है। यदि विवेक हो, तो ऐसा विचार हो आए कि मुझे तो ब्रह्मचर्य व्रत है, तो भी स्त्री के सुख की तृष्णा हृदय से नहीं मिटती, यह अत्यन्त अनुचित बात है। वस्तुतः स्त्री-सुख तो चौरासी लाख योनियों में जीव ने जहाँ जहाँ जन्म धारण किये हैं, वहाँ वहाँ सर्वत्र मनुष्य देह से भी वह अधिक प्राप्त हुआ है; क्योंकि यह जीव जब बकरा हुआ होगा तब वह हज़ारों बकरियों के साथ स्वयं अकेला ही रमण करता होगा; जब वह घोड़ा या भैंसा या सांड़ अथवा बड़ा वानर आदि पशु देहों को प्राप्त हुआ होगा, तब उसे उनमें अपनी अपनी जाति की अतिशय रूपवती और यौवनपूर्ण अनेक स्त्रियों में से प्रत्येक स्त्री मिली होगी। उसमें प्रारब्ध का कोई कारण नहीं है, तथा भगवान की कृपा भी कारणभूत नहीं है; वे तो उसे सहज रूप से मिली थीं। और, अब भी यदि वह भगवान का भजन नहीं करेगा, तो भी उसे विभिन्न योनियों में जाने पर अनेक स्त्रियाँ प्राप्त होंगी, जिनके लिए उस जीव को किसी देवता की सेवा पूजा भी नहीं करनी पड़ेगी और किसी मन्त्र का जप भी नहीं करना पड़ेगा। सो तो उसे आसानी से ही स्त्री आदि का सुख प्राप्त होगा।
\n“और, इस जीव ने कई बार तो देवता होकर देवलोक के भी सुख भोगे हैं, और कई बार चक्रवर्ती राजा होकर पृथ्वी पर भी अनेक प्रकार के सुखों का उपभोग किया है। फिर भी, इस जीव की स्त्री आदि सुखों को भोगने की तृष्णा नहीं मिटती। वह स्त्री आदि के सुखों को अत्यन्त दुर्लभ मानता है और उन्हें अत्यधिक महत्त्वपूर्ण समझकर उनसे लगाव रखता है। उनमें उसकी यह अनुरक्ति कभी भी मिटाये नहीं मिटती, इसी पाप के कारण परमेश्वर से उसकी दृढ़ प्रीति नहीं हो पाती।
\n“इस जीव में ऐसी मलिन वासना बनी रहती है, जिसे हमने प्रत्यक्ष रूप से देखा है। जब हम बाल्यावस्था में थे, तब अयोध्यापुरी स्थित एक शिव मन्दिर में जाकर सोते थे। तब एक कायस्थ प्रतिदिन शिव का पूजन करने के लिए आया करता था। वह शिव की पूजा करने के बाद गाल बजाकर शंकर से ऐसा वरदान माँगता था कि, ‘हे महाराज! हे शिवजी! मुझे कभी भी मनुष्य-जन्म मत देना, क्योंकि उसमें तो मैं ताम्रभस्म खा-खाकर मर गया, परन्तु स्त्री का सुख अच्छी तरह नहीं भोग सका। इसलिए, हे शिवजी! मुझे प्रत्येक जन्म में लम्बकर्ण (गधे) का ही जन्म देना, ताकि मैं लाज मर्यादा छोड़कर स्त्री का सुख अच्छी तरह भोग सकूँ।’ इस प्रकार वह प्रतिदिन शिवजी से वर माँगता था। इस जीव के हृदय में इस तरह की पापमयी वासना रहती है, जिसके फलस्वरूप परमेश्वर से उसकी किसी भी प्रकार से प्रीति नहीं हो पाती।”
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा कि, “हे महाराज! जिसमें ऐसा अतिशय अविवेक हो, उसके हृदय में भगवान के प्रति प्रीति नहीं होती, परन्तु जिसे यह प्रतीत होता हो कि भगवान समस्त सुखों के निधि हैं तथा भगवान के सिवा अन्य वस्तुएँ केवल दुःखदायी हैं, तो भी उसे भगवान के प्रति प्रीति नहीं होती, इसका क्या कारण है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “पूर्वजन्म अथवा इस जन्म में किसी अत्यन्त अशुभ देश, काल, संग तथा क्रिया के साथ उस जीव का सम्बंध हो गया है, इसी कारण उसके कर्म अत्यन्त तीक्ष्ण हो गए हैं, तथा उसका चित्त उन दुष्कर्मों से लिप्त हो गया है, अतः वह मनुष्य सार-असार का ज्ञान रहने पर भी असार का परित्याग करके साररूप जो परमेश्वर, उनसे दृढ़ प्रीति नहीं जोड़ पाता। और, जैसे अशुभ देश, काल, क्रिया और संग के योग से घोर दुष्कर्मों का प्रभाव उसके चित्त से सट गया है; ठीक वैसे ही अतिशय पवित्र देश, पवित्र काल, पवित्र क्रिया एवं पवित्र संग के सम्बंध से यदि अत्यन्त उत्कृष्ट सुकृत कर्मों का संयोग प्राप्त हो, तो उन शुभ पुण्यकर्मों से तीक्ष्ण पापकर्मों का नाश हो जाता है; तब उसे परमेश्वर के प्रति दृढ़ प्रीति हो पाती है। इस प्रश्न का यही उत्तर है।”
\nतत्पश्चात् अयोध्याप्रसादजी ने पूछा कि, “एक भक्त तो ऐसा है, जिसकी बुद्धि भी अधिक है और शास्त्रों में भी उसकी अधिकाधिक दृष्टि पहुँचती है; और अन्य भक्त वह है जो अल्पबुद्धि है, तथा उसे शास्त्रों का भी अधिक ज्ञान नहीं है, फिर भी अधिक बुद्धिमान भक्त सत्संग से विमुख हो जाता है, जबकि अल्पबुद्धिवाला दृढ़तापूर्वक सत्संग में बना रहता है। इसका क्या कारण है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “इस संसार में दैवी और आसुरी ऐसे दो प्रकार के जीव होते हैं। इनमें से आसुरी जीव अधिक बुद्धि होने पर भी सत्संग से विमुख ही रहता है, जबकि दैवी जीव अल्पबुद्धि होने पर भी सत्संग से कभी भी विमुख नहीं होता। जैसे कि मिर्ची, नीम, अथवा बछनाग के बीजों को भूमि में बोकर प्रतिदिन चीनी-मिश्रित जल से भी सींचा जाए, फिर भी मिर्ची तीखी ही होगी, तथा नीम कडुआ ही होगा तथा बछनाग ज़हरीला ही होगा। वह इसीलिए कि उसके बीज ही खराब होते हैं। उसी तरह यदि गन्ने को बो कर उसमें नीम की पत्तियों का खाद डाला जाए और उसे कडुवे पानी से सींचा जाए, तो भी गन्ने का रस मीठा ही रहेगा। उसी प्रकार दैवी जीव भगवान के सम्मुख ही रहते हैं और आसुरी जीव उनसे विमुख ही रहते हैं।”
\nतब शुकमुनि ने पूछा कि, “दैवी तथा आसुरी जीवों को किस प्रकार पहचाना जाता है?”
\nतब श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “दैवी जीव के काम-क्रोध-लोभादि दोष अशुभ देशकालादि के सम्बंध से होते हैं, परन्तु यदि उनको शुभ देशकालादि का योग उपस्थित हो गया तो उनके दोषों का थोड़े ही समय में विनाश हो जाता है। और, आसुरी जीव में जो काम-क्रोध-लोभादि दोष होते हैं, उनका कभी भी नाश नहीं होता। उससे यदि एकबार भी कठोर वचन कहा हो, तो वह जीवित रहने तक उसे नहीं भूल सकता। यदि वह आसुरी जीव सत्संगी हुआ, तो सबकी अपेक्षा श्रेष्ठ हरिभक्त दिखायी पड़ता है। जैसे भाल प्रान्त (गुजरात का एक प्रान्त) में पहले समुद्र था और मिट्टी जम जाने से वहाँ की भूमि में मिठास फैल गई है, सो जहाँ तक उस मिट्टी की परत हो वहाँ तक खोदने पर मीठा पानी निकलेगा। अगर उससे अधिक गहरा खोदा जाए, तो वहाँ से समुद्र-जैसा खारा पानी ही निकलेगा। उसी प्रकार आसुरी जीव यदि हरिभक्त हुआ हो, फिर यदि उसकी रुचि को मोड़कर उससे थोड़ी भी छेड़छाड़ की गई तो वह पहले की गई साधुजनों की सेवा से लाख गुना अधिक द्रोह करता है, फिर भी उसके मन में सन्तोष नहीं होता।”
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा कि, “हे महाराज! आपने कहा कि हरिभक्त हुए आसुरी जीव की रुचि के अनुकूल जब तक बर्ताव किया जाए तब तक तो वह सत्संगी रहता है, और यदि उसकी इच्छा के अनुकूल कोई बात नहीं हुई, तो वह सत्संग से विमुख हो जाता है। किन्तु, जब तक वह विमुख न हुआ हो और इस बीच यदि उसका शरीर छूट जाए तो वह आसुरी रहता है या दैवी बन जाता है?”
\nइसका उत्तर देते हुए श्रीजीमहाराज बोले कि, “वह आसुरी जीव जब तक सदाचारण करता रहा हो, उस समय तक यदि उसका देहान्त हो गया तो वह दैवी बन जाता है और भगवान की भक्ति करके परमपद को प्राप्त करता है।”
\nउस समय नृसिंहानन्द स्वामी ने पूछा कि, “नवधा भक्ति में श्रेष्ठ भक्ति कौन-सी है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जिस भक्ति से भगवान में दृढ़ स्नेह हो जाए, वही भक्ति उन नवधा भक्तियों में से उसके लिए श्रेष्ठ है।”
\nफिर गोपालानन्द स्वामी ने पूछा कि, “जिसकी बाल्यावस्था अथवा युवावस्था हो उसे कैसे पुरुष का संग करना चाहिए?”
\nश्रीजीमहाराज बोले कि, “जो वयोवृद्ध भी हो तथा जिसमें धर्म, ज्ञान और वैराग्य दृढ़ हो तथा भगवान से प्रीति भी अटल हो, ऐसे पुरुष का संग उन दोनों को स्नेहपूर्वक करना चाहिए।”
\nअब नाजा जोगिया ने पूछा कि, “एक व्यक्ति को क्रोध द्वारा भगवद्चिन्तन होता रहता है, दूसरे का भय के कारण भगवान में मन लगा है, और तीसरे का स्नेहभाव से भगवान में मन लगा है। इन तीनों में से कौन-सा भक्त श्रेष्ठ है?”
\nश्रीजीमहाराज बोले कि, “भगवान में जिसका मन स्नेहभाव पूर्वक लग गया है वही श्रेष्ठ है।”
\nतब शिवानंद स्वामी ने पूछा कि, “भगवान का भक्त होने पर भी जिसे श्रीजीमहाराज के कथनानुसार सार-असार का विवेक न हो और वैराग्य भी न हो, तो उसे वैसी विवेकशीलता तथा भगवान के सिवा अन्य वस्तुओं के प्रति वैराग्य-भाव कैसे हो सकता है?”
\nश्रीजीमहाराज बोले कि, “पहले से ही यदि भगवान से दृढ़ स्नेह हो जाए, तो विवेक एवं वैराग्य स्नेह के योग से प्रकट हो जाते हैं। जिसे जिस पदार्थ से लगाव होता है, उसे स्नेह या कामना कहा जाता है। जिस वस्तु से स्नेह हो जाए और उसमें यदि कोई बाधा उपस्थित करे, तो उसके प्रति क्रोध उत्पन्न हो जाता है। वह मनुष्यों को तो होता ही है, पशुओं को भी गुस्सा आ जाता है। जैसे कोई भैंसा कामनापूर्वक भैंस पर आसक्त हो जाए और उस समय यदि दूसरा भैंसा बीच में आ गया तो वह उसे मार डालता है। पशुपक्षियों में सर्वत्र ऐसा दिखाई पड़ता है। उसी प्रकार जिसको भगवान से दृढ़ प्रीति हो गई तब बीच में कोई पदार्थ उस प्रीति में रुकावट डालने के लिए आए, तो कुपित होकर वह उसका तत्काल त्याग कर डालता है। इसलिए, भगवान से यदि दृढ़ स्नेह हो जाए, तो वैराग्य एवं विवेक स्वयमेव उत्पन्न हो जाते हैं।”
\nफिर एकबार शिवानन्द स्वामी ने पूछा कि, “दो भक्त हैं और वे दोनों ही बुद्धिशाली हैं। इनमें से एक भक्त तो परमेश्वर के वचनों को विश्वासपूर्वक यथावत् मान लेता है तथा दूसरा भक्त भगवान के वचनों का केवल उतना ही पालन करता है जितना उसकी बुद्धि उसे मान्य करती है। तब इन दोनों में से कौन-सा भक्त श्रेष्ठ है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “विश्वास करनेवाला भक्त ही श्रेष्ठ है। यही बात रामकथा में रामचन्द्रजी ने कही है कि जो भक्त मुझ पर दृढ़ विश्वास के साथ निर्भर रहता है, उसकी रक्षा मैं उसी प्रकार करता हूँ, जिस तरह कोई माता अपने बच्चे की रक्षा करती है। इसलिए, विश्वासी भक्त ही श्रेष्ठ है।”
\nअब आत्मानन्द स्वामी ने पूछा कि, “मन में तो यही निश्चय रहता है कि जीवनपर्यन्त हमें परमेश्वर की आज्ञा के अनुसार चलना है। फिर भी ऐसा कौन-सा कार्य किया जाए, जिससे हम पर परमेश्वर तथा सन्त को विश्वास हो जाए?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “परमेश्वर तथा सन्त को विश्वास तब हो सकता है, जब बहुत बीमारी में भी उस भक्त की अच्छी तरह सेवा-चाकरी न हुई हो, फिर भी वह भक्त न तो किसी को दोषी ठहराता हो, और न उद्विग्न ही होता हो; तथा परमेश्वर एवं सन्त कदाचित् बिना किसी दोष के ही उसका अत्यंत अपमान करे, फिर भी वह तनिक भी उनका अवगुण ग्रहण नहीं करता, तब परमेश्वर एवं संत को उसका विश्वास आता है। तीसरा प्रकार यह है कि सत्संग के जितने नियम हैं, उनका यदि लेशमात्र भी उल्लंघन हो जाए, तो अत्यंत दुःखी होकर उसका प्रायश्चित्त तत्काल कर डालता है। मन में यदि लेशमात्र भी कोई कुसंकल्प उत्पन्न हो गया, तो उसे उतने ही दुःख एवं त्रास की अनुभूति होती हो, जितना कष्ट तथा दुःख किसी को पंचव्रतों के भंग होने पर हुआ करता है। ऐसी स्थिति होने पर ही परमेश्वर तथा सन्त को उस पर परिपूर्ण विश्वास हो जाता है कि, ‘यह भक्त कभी भी सत्संग से विचलित नहीं होगा।’”
\nअब भगवदानन्द स्वामी ने पूछा कि, “जिस भक्त के मन में भगवान तथा उनके भक्तों की अखंड महिमा रहती हो, वह दूसरों को कैसे प्रतीत हो सकता है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जिसके मन भगवान तथा भगवान के भक्त की अखंड महिमा समायी रहती है, वह भगवान और भगवान के भक्त की निष्कपटभाव से प्रीतिपूर्वक सेवा किया करे, तथा देह से सभी सन्तों का चरणस्पर्श करता रहे; और यदि कोई सन्त बीमार हो, तो वह उनका सिर दबाए, पगचंपी करे और उनके खाने-पीने का ध्यान रखें, और अपने पास कोई पसंदीदा चीज़ आ गई तो वह उसे सर्वप्रथम सन्त की सेवा में अर्पित करके ही उसे अपने उपयोग में ले। इस प्रकार जो मन, कर्म तथा वचन से अपना वर्तन रखता है, उसी के अन्तःकरण में भगवान तथा सन्त की महिमा अखंडरूप से बनी रही है, ऐसा समझना।”
\nतत्पश्चात् श्रीजीमहाराज ने सन्तों से पूछा कि, “भक्त में धर्म, ज्ञान, वैराग्य तथा भक्ति चारों तीव्ररूप से निहित हों, फिर भी धर्म में कुछ शिथिलता रह जाए, वैराग्य में कहीं पर कुछ राग रह जाए, और भक्ति में भी कुछ शिथिलता देखने में आए, तथा ज्ञान में भी कुछ देहासक्ति दिखे, इसका क्या कारण हो सकता है?”
\nतब गोपालानंद स्वामी तथा ब्रह्मानंद स्वामी ने कहा कि, “जिनमें धर्म, ज्ञान, वैराग्य तथा भक्ति तीव्ररूप से रहरहे हैं, ऐसे ईश्वरमूर्ति समर्थ पुरुष में अगर कुछ कसर प्रतीत हुई, तो वह केवल उनकी दयालु प्रकृति के कारण ही है, किन्तु दूसरी कोई कमी नहीं है। ऐसे महापुरुष यदि बाह्यदृष्टि रखकर बर्ताव करें, तो वे कितने ही जीवों को जड़भरत तथा शुकजी के समान ब्रह्मरूप कर सकते हैं। वस्तुतः ऐसे बड़े सन्त व्यावहारिक दृष्टि को अपनाते हैं, तो वह केवल जीवों के प्रति दयाभाव के ही कारण अपनाते हैं।”
\nश्रीजीमहाराज ने कहा कि इस प्रश्न का यही उत्तर है।
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/237.mp3" }, { "english_title": "Applying Bandages to Wounds", "english_text": "On Āshādh vadi 13, Samvat 1884 [21 July 1827], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting in the balcony of the medi of His residence in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes and was also wearing garlands of mogrā flowers around His neck. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen Shriji Mahārāj said to Muktānand Swāmi, “Today, I had a long talk with the devotees who cook for Me.”1
\nThereupon Muktānand Swāmi asked, “Mahārāj, what did You talk about?”
\nShriji Mahārāj then said, “The talk was that when a devotee of God sits to perform the mānsi pujā of God or sits to meditate upon God, he remembers the times in the past when his jiva had succumbed to the panchvishays due to the influence of unfavorable circumstances or the influence of lust, anger, avarice, etc. For example, a warrior who returns injured from the battlefield rests on a cot because of his wounds; however, until his wounds are not dressed with bandages, the pain of the wounds does not cease, nor is he able to sleep. Only when bandages are applied to his wounds is he relieved of his pain, and only then is he able to sleep. In the same way, the jiva has been ‘wounded’ by the panchvishays due to the influence of unfavorable places, times, company and actions. Whichever of the nine types of bhakti relieves the pain of these ‘wounds’ caused by the vishays and makes one oblivious of the vishays themselves, should be thought of as the application of a bandage to the ‘wounds’. Also, that particular type of bhakti should be known to be one’s inclination in worshipping God.
\n“Then, abiding by that particular inclination, one should engage in mānsi pujā or the mental chanting of God’s name. In fact, whatever one may do, one should do so within one’s own particular inclination. One will benefit tremendously as a result of this.
\n“However, just as a wounded warrior experiences no peace until his wounds are bandaged, similarly, if one fails to recognize one’s own particular inclination, one will not experience any happiness at all during worship, and the pain due to the ‘wounds’ inflicted by the vishays will not be relieved. Therefore, after recognizing which of the nine types of bhakti causes his mind to be fixed on God and prevents him from indulging in any thoughts other than those of God, that devotee should realize, ‘This is my particular inclination.’ Thereafter, he should keep that type of bhakti predominant. This method is a universal principle.”
", "english_footnote": "1. Here, ‘the devotees who cook for Me’ refers to Jivubāi and Lādubāi, the two sisters of Dādā Khāchar, who prepared and served meals to Shriji Mahārāj.
", "gujarati_title": "પાટો ગોઠ્યાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૪ના આષાઢ વદિ ૧૩ તેરસને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં પોતાના ઉતારાની મેડીના ગોખ ઉપર વિરાજમાન હતા ને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને કંઠને વિષે મોગરાનાં પુષ્પના હાર પહેર્યા હતા ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીને શ્રીજીમહારાજે કહ્યું જે, “આજ તો અમે અમારા રસોયા હરિભક્તની૭૧ આગળ બહુ વાત કરી.” ત્યારે મુક્તાનંદ સ્વામી બોલ્યા જે, “હે મહારાજ! કેવી રીતે વાત કરી?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “વાત તો એમ કરી જે, ભગવાનનો ભક્ત હોય ને તે ભગવાનની માનસી પૂજા કરવા બેસે તથા ભગવાનનું ધ્યાન કરવા બેસે તે સમે એનો જીવ પ્રથમ જે જે ભૂંડાં દેશકાળાદિકને યોગે કરીને પંચવિષય થકી પરાભવ પામ્યો હોય અથવા કામ, ક્રોધ, લોભાદિકને યોગે કરીને પરાભવ પામ્યો હોય, તે સર્વેની એને સ્મૃતિ થઈ આવે છે.૩૫ જેમ કોઈ શૂરવીર પુરુષ હોય ને સંગ્રામમાં જઈને ઘાયે આવ્યો હોય ને તે ઘાયલ થઈને પાછો ખાટલામાં આવીને સૂએ, પછી એને જ્યાં સુધી પાટો ગોઠે નહીં ત્યાં સુધી ઘાની વેદના ટળે નહીં ને નિદ્રા પણ આવે નહીં; ને જ્યારે પાટો ગોઠે ત્યારે ઘાની પીડા ટળી જાય ને નિદ્રા પણ આવે. તેમ ભૂંડાં દેશ, કાળ, સંગ અને ક્રિયા તેને યોગે કરીને જીવને પંચવિષયના જે ઘા લાગ્યા છે, તે જ્યારે નવધા ભક્તિ માંહેલી જે ભક્તિ કરતાં થકાં એ પંચવિષયના ઘાની પીડા ન રહે ને પંચવિષયનું સ્મરણ ન થાય એ જ એને પાટો ગોઠ્યો જાણવો અને એ જ એને ભજન-સ્મરણનું અંગ દૃઢ જાણવું. પછી એ અંગમાં રહીને માનસી પૂજા કરવી, નામસ્મરણ કરવું, જે કરવું તે એ પોતાના અંગમાં રહીને કરવું, તો એને અતિશય સમાસ થાય. અને જો પોતાના અંગને ઓળખે નહીં તો જેમ ઘાયલને પાટો ગોઠે નહીં ને સુખ ન થાય, તેમ એને ભજન-સ્મરણમાં કોઈ રીતે સુખ ન થાય ને પંચવિષયના જે ઘા એને લાગ્યા હોય તેની પીડા ટળે નહીં. માટે એ નવધા ભક્તિમાંથી જે ભક્તિ કરતે થકે પોતાનું મન ભગવાનમાં ચોંટે અને ભગવાન વિના બીજો ઘાટ કરે નહીં ત્યારે તે હરિભક્તને એમ જાણવું જે, ‘મારું તો એ જ અંગ છે.’ પછી તે જાતની ભક્તિ એને પ્રધાન રાખવી, એ સિદ્ધાંતવાર્તા છે.”
", "gujarati_footnote": "૩૫. માટે નવ પ્રકારની ભક્તિમાંથી પોતાને અતિ પ્રિય જે કોઈ ભક્તિથી કામ-ક્રોધ વગેરે સ્મૃતિઓનો જ્યારે નાશ થાય ત્યારે ધ્યાન-પૂજાનું સુખ થાય.
\n૭૧. અંગ્રેજી વચનામૃતની ટીપણીમાં મહારાજના રસોયા હરિભક્તનો ઉલ્લેખ જીવુબા અને લાડુબા તરીકે છે.
", "hindi_title": "भक्ति की रीति, जो मन को रास आती है।", "hindi_text": "संवत् १८८४ में आषाढ़ कृष्णा त्रयोदशी (२१ जुलाई, १८२७) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में अपने निवास कक्ष के झरोखे में विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे और कंठ में मोगरा पुष्पों के हार पहने थे। उनके समक्ष मुनिगण तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nतब श्रीजीमहाराज ने मुक्तानन्द स्वामी से कहा कि, “आज तो हमने अपने रसोइया हरिभक्त से बहुत बातें कीं।”
\nउस समय मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा कि, “हे महाराज! आपने उनसे कौन सी बातें कही?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “बात तो इस प्रकार की कि, भगवद्भक्त जब भगवान की मानसी पूजा अथवा ध्यान के लिए बैठता है, उस समय उसके मन में वही स्मृतियाँ उभर आती है कि जब उसकी आत्मा अशुभ देशकालादि के योग से पंचविषय अथवा काम, क्रोध, लोभादि द्वारा पराजित हुई हो। जैसे कोई शूरवीर सैनिक संग्राम में ज़ख्मी होने के कारण घर वापस लौटता है तथा खाट पर विश्राम भी लेता है, किन्तु उसको घावों की पीड़ा तब तक दूर नहीं होती और नींद भी तब तक नहीं आती, जब तक उसके घावों पर लगाई गईं दवाइयाँ और पट्टियाँ उसे रास नहीं आतीं। जब रोगी को दवाइयाँ रास आ जाती हैं, तब उसे आराम मिल जाता है, और घावों से होनेवाली पीड़ा मिट जाती है और नींद भी आती है। उसी तरह अशुभ देश, काल, संग और क्रिया के योग से आत्मा पर पंचविषयों के घाव लग चुके हैं, सो जब नवधा भक्ति में से जिस भक्ति के कारण भक्त को पंचविषयों के दर्द मिट जाए, तथा पंचविषयों का स्मरण तक न होने पाये, वही उसे औषध-पट्टियाँ रास आई समझ लेना चाहिए। और वही उसका भजन-स्मरण का दृढ़ अंग जानना। फिर उसी प्रकार की भक्ति को प्रधान रखते हुए मानसी पूजा और नामस्मरण तथा अन्य हर तरह की भक्ति क्रिया करते रहना। तभी उसे अतिशय पुष्टि होगी।
\n“और, यदि कोई भक्त अपने अंग को नहीं पहचानता, तो जैसे घायल आदमी को दवाइयाँ एवं उसकी पट्टियाँ रास नहीं आतीं और चैन नहीं होता, उसी प्रकार उसे भी भजन-स्मरण में किसी प्रकार से सुख नहीं होता, तथा जो पंचविषयों के घाव लगे हों, उन घावों की पीड़ा भी शान्त नहीं होगी। इसलिए नवधा भक्ति करते हुए जिस भक्ति के द्वारा अपना मन भगवान में लग जाए, और भगवान के सिवा अन्य कोई संकल्प तक न उठे, तब उस हरिभक्त को समझ लेना कि, ‘मेरा तो यही अंग है।’ फिर उसी प्रकार की भक्ति उसे प्रधान रखनी चाहिए, यह सिद्धांत वार्ता है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/238.mp3" }, { "english_title": "The Vow of Fidelity", "english_text": "On Āshādh vadi Amās, Samvat 1884 [23 July 1827], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on the veranda outside the east-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. He was wearing garlands of mogrā flowers around His neck, and extremely beautiful tassels were dangling from His pāgh. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “I ask a question to the entire muni-mandal and to all of the householder devotees; whoever can reply may do so. The question is as follows: It does not take very long for a devotee of God to shun the company of a person who is full of flaws. But how is it possible to shun the company of one with extremely fine virtues? After all, one naturally develops affection for a virtuous person, regardless of whether he is one’s own relative or not. Moreover, affection that is formed due to the influence of those virtues cannot be eradicated, however much one tries. Therefore, how does a devotee of God prevent the development of affection for anyone other than God, regardless of how virtuous that person may be? That is the question.”
\nThe senior sādhus answered according to their understanding but were unable to satisfactorily answer Shriji Mahārāj’s question.
\nShriji Mahārāj then said, “Here, allow Me to answer. The answer is as follows: A wife who observes the vow of fidelity, even if her husband is poor, ugly, ill or old, is not even slightly impressed in her mind on seeing other men - even if they happen to be rich, handsome or young. If she does happen to affectionately look at or laugh with other men, then she loses her fidelity. If some guests were to come to the house of that faithful wife, she would offer them food and water. If she offers food and water to some male relative of her husband, she does so knowing him to be related to her husband, but the affection she has for all other men does not even come close to the affection she has for her husband. Nor does she see virtues in other men as she sees in her own husband. Moreover, she acts according to the wishes of her own husband. Such is the firm fidelity that a faithful wife has towards her husband.
\n“In the same manner, a devotee should have firm fidelity to God. Specifically, like a woman who observes the vow of fidelity, he would never develop the same affection towards even other mukta sādhus - however great they may be - as he has developed towards whichever form of God he has had the darshan of. Nor does he develop affection for other avatārs of his Ishtadev. He keeps affection only for the form that he has attained, and he acts according to His wishes only. If he does happen to respect others, it is only because of their association with his God. One who, like a faithful wife, has such faithful bhakti towards one’s own Ishtadev, never develops affection on seeing others, however virtuous they may be. For example, Hanumānji is a devotee of Shri Raghunāthji. Following the avatār of Rām, there have been many other avatārs of God, but Hanumānji’s bhakti has been like that of a woman who observers the vow of fidelity, as he has remained faithful to Rāmchandraji only. This is why Hanumānji’s bhakti is considered to be like that of a faithful wife. The bhakti of a devotee of God who has such fidelity can be said to be like that of a faithful wife. Conversely, if a person does not have such an inclination, his bhakti can be said to be like that of a prostitute. Therefore, one should not knowingly engage in bhakti that would cause one to be disgraced. Instead, a devotee of God should thoughtfully engage in faithful bhakti - like that of a faithful wife.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "પતિવ્રતાની ટેકનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૪ના આષાઢ વદિ અમાવાસ્યાને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં ઉગમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને કંઠને વિષે મોગરાનાં પુષ્પના હાર પહેર્યા હતા તથા પાઘમાં તોરા અતિશય શોભાયમાન ઝૂકી રહ્યા હતા ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “મુનિમંડળ સમસ્ત તથા ગૃહસ્થ હરિભક્ત સમસ્ત પ્રત્યે અમે પ્રશ્ન પૂછીએ છીએ, તે જેથી ઉત્તર થાય તે કરજ્યો. તે પ્રશ્ન એ છે જે, ભગવાનનો ભક્ત હોય તેને અવગુણવાળાનો ત્યાગ કરતાં કાંઈ વાર લાગે નહીં, પણ જેમાં અતિશય રૂડા ગુણ હોય તેનો કેવી રીતે ત્યાગ થાય? અને જેમાં રૂડા ગુણ હોય તે તો પોતાનાં સંબંધી હોય અથવા બીજો કોઈક હોય, પણ ગુણવાન સંગાથે સહજે જ પ્રીતિ થાય ને તે ગુણને યોગે કરીને જે પ્રીતિ થઈ હોય તે ટાળી ટળે જ નહીં; માટે ભગવાનના ભક્તને ભગવાન વિના બીજે ઠેકાણે ગમે તેવો ગુણવાન હોય તેને સંગાથે પ્રીતિ જ ન થાય, એવો શો ઉપાય છે? એ પ્રશ્ન છે.” પછી મોટા મોટા સંત તેમણે જેવો ભાસ્યો તેવો ઉત્તર કર્યો પણ શ્રીજીમહારાજના પ્રશ્નનું સમાધાન થયું નહીં. પછી શ્રીજીમહારાજે કહ્યું જે, “લ્યો, અમે ઉત્તર કરીએ. એનો ઉતર એ છે જે, જેમ પતિવ્રતા સ્ત્રી હોય તેને પોતાનો પતિ કંગાલ હોય, ને કુરૂપ હોય, અથવા રોગી કે વૃદ્ધ હોય, તો પણ બીજા જે તાલેવર ને રૂપવાન ને યૌવનવાન પુરુષ તેને જોઈને લેશમાત્ર મનમાં ગુણ આવે નહીં. અને જે પતિવ્રતા હોય તે તો બીજા પુરુષ સામું ભાવે કરીને જુએ અથવા હસીને બોલે ત્યારે એનું પતિવ્રતાપણું નાશ પામે. અને તે પતિવ્રતાને ઘેર કોઈક પરૂણા આવ્યા હોય તો તેને અન્ન-જળ આપે તથા પોતાના પતિના જે સંબંધી પુરુષ તેને પણ અન્ન-જળ આપે, તે તો પતિના સંબંધી જાણીને આપે, પણ પોતાના પતિના જેવી બીજા પુરુષમાત્ર સંગાથે લેશમાત્ર પણ પ્રીતિ ન હોય. અને પોતાના પતિના જેવો બીજા પુરુષનો ગુણ પણ ન આવે, ને પોતાના પતિની મરજી પ્રમાણે જ વર્તે. એવી રીતે પતિવ્રતા સ્ત્રીને પોતાના પતિ સંગાથે દૃઢ ટેક છે. તેમ જ ભગવાનના ભક્તને પણ ભગવાન સંગાથે દૃઢ ટેક જોઈએ. અને જેવે રૂપે કરીને ભગવાનનું દર્શન પોતાને થયું છે ને તે સંગાથે જેને પતિવ્રતાના જેવી દૃઢ પ્રીતિ બંધાણી છે, તેને મોટા મોટા જે બીજા મુક્ત સાધુ તે સંગાથે પણ પ્રીતિ થાય જ નહીં. અને પોતાના ઇષ્ટદેવ જે ભગવાન તેના જે બીજા અવતાર હોય તે સંગાથે પણ પ્રીતિ થાય નહીં, કેવળ જે સ્વરૂપની પોતાને પ્રાપ્તિ થઈ હોય તેને સંગાથે જ પ્રીતિ રહે ને તેની મરજી પ્રમાણે જ વર્તે; અને બીજાને કાંઈક માને તે તો તેના જાણીને માને. એવી જેને પોતાના ઇષ્ટદેવ જે ભગવાન તેને વિષે પતિવ્રતાના જેવી દૃઢ ભક્તિ હોય ને તે ગમે તેવા બીજા ગુણવાનને દેખે પણ તેને વિષે હેત થાય જ નહીં. જેમ હનુમાનજી શ્રીરઘુનાથજીના ભક્ત છે; તે રામાવતાર પછી બીજા કેટલાક ભગવાનના અવતાર થયા છે પણ હનુમાનજીને રામચંદ્રજીને વિષે જ પતિવ્રતાના જેવી ભક્તિ રહી છે.૩૬ તે માટે હનુમાનજીની ભક્તિ તે પતિવ્રતાના જેવી છે. એવી રીતે જે ભગવાનના ભક્તની ટેક હોય તેની પતિવ્રતાના જેવી ભક્તિ કહેવાય અને જેનું અંગ એવું ન હોય તો તેની વ્યભિચારિણીના જેવી ભક્તિ કહેવાય. માટે જાણી જોઈને પોતાનું નાક કપાય એવી ભક્તિ ન કરવી ને ભગવાનના ભક્તને તો સમજી-વિચારીને પતિવ્રતાના જેવી દૃઢ ભક્તિ કરવી.”
", "gujarati_footnote": "૩૬. વાલ્મીકિ રામાયણ; ઉત્તરકાંડ: ૩૯/૧૫-૧૬.
", "hindi_title": "पतिव्रता स्त्री के समान भगवन्निष्ठा", "hindi_text": "संवत् १८८४ में आषाढ़ कृष्णा अमावास्या (२३ जुलाई, १८२७) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पूर्वी द्वार के कमरे के बरामदे में विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे, कंठ में मोगरा के पुष्पों के हार पहने थे और पाग में तुर्रे अत्यंत सुशोभित हो रहे थे। उनके समक्ष मुनिगण तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “समस्त मुनिमंडल तथा सभी गृहस्थ हरिभक्तों से हम प्रश्न पूछते हैं, जो भक्त उत्तर दे सकते हों, वे इसका उत्तर दें। प्रश्न यह है कि भगवान के भक्त को अवगुणवाले का परित्याग करने में कुछ भी देर नहीं लगती, परन्तु जो बहुत गुणवान हों, उसका परित्याग किस प्रकार किया जाए? क्योंकि जो गुणवान हैं, वे चाहे अपने नाती-सम्बंधी हो या अन्य कोई, परन्तु गुणवानों से तो सभी की सहज ही प्रीति हो जाती है; जो मिटाने पर भी नहीं मिट सकती। इसलिए भगवद्भक्त को बिना भगवान के कहीं अन्यत्र किसी गुणवान के साथ प्रीति ही न हो, ऐसा कौन-सा उपाय है?”
\nतब बड़े बड़े सन्तों ने अपने अपने विवेक के अनुसार उत्तर दिया, परन्तु श्रीजीमहाराज के प्रश्न का समाधान नहीं हुआ।
\nफिर श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “इसका उत्तर हम देते हैं कि, कोई भी पतिव्रता स्त्री अपने कंगाल, कुरूप, रोगी या वृद्ध पति के होने पर भी अन्य धनी, रूपवान और युवा पुरुष को देखकर उसके प्रति तनिक भी आकृष्ट नहीं होती। यदि कोई पतिव्रता स्त्री परपुरुष के सामने स्नेहपूर्वक देखती है, अथवा उससे हँसकर बोलती है, तब उसका पातिव्रत धर्म नष्ट हो जाता है। यदि उस पतिव्रता के घर पर कोई अतिथि और पति का कोई सम्बंधी आया हो, तो उसे अपने पति के सम्बंधीजन समझकर ही अन्न-जल प्रदान करती है, किन्तु अपने पति के साथ उसकी जैसी प्रीति होती है, वैसी उससे कभी नहीं होती। और अपने पति का जैसा गुण ग्रहण करती है, वैसा अन्य किसी का ग्रहण नहीं करती। वह तो अपने पति की मर्जी के अनुसार ही आचरण करती है। इस प्रकार, पतिव्रता स्त्री को अपने पति के प्रति ही दृढ़ निष्ठा बनी रहती है।
\n“वैसे ही भगवद्भक्त को भी भगवान में दृढ़ निष्ठा रखनी चाहिए। और जिस रूप में स्वयं को भगवान के दर्शन हुए हों, उनके साथ जिसे पतिव्रता-सी दृढ़ प्रीति हो गई हो, उसे तो भगवान के अतिरिक्त अन्य बड़े बड़े मुक्त साधुओं के प्रति भी प्रीति होती ही नहीं। और, अपने इष्टदेव के अन्य अवतारों के प्रति भी उसकी प्रीति नहीं होती। उसे केवल भगवान के उस स्वरूप में ही प्रीति बनी रहती है, जिसकी उसे प्राप्ति हुई है। और ऐसा भक्त भगवान की मर्जी अनुसार ही रहता है। तथा वह किसी अन्यों को जो कुछ माने, वह तो केवल इसी दृष्टि से मानता है कि वे भी भगवान के हैं। इस प्रकार जिसको अपने इष्टदेव अर्थात् भगवान में पतिव्रता-सी दृढ़ भक्ति रहती है, वह अन्य कैसे भी गुणवान को देखे, परन्तु उसके साथ उसे स्नेह होता ही नहीं। जैसे हनुमानजी रघुनाथजी के भक्त रहे हैं। यद्यपि रामावतार के बाद भगवान के अन्य कितने ही अवतार हुए हैं, फिर भी हनुमानजी पतिव्रता के समान रामचन्द्रजी की ही भक्ति करते रहे हैं। भगवान जिस भक्त की ऐसी ही एकनिष्ठा है, उसे पतिव्रता सदृश भक्ति कहा जाता है। जिसकी ऐसी एकनिष्ठा न हो, उसकी तो व्यभिचारिणी स्त्री के समान भक्ति कही जाएगी।
\n“अतः जिससे जानबूझ कर अपने पर कलंक मढ़ जाए ऐसी भक्ति कभी मत करना! भगवान के भक्त को सोच-समझकर पतिव्रता स्त्री के समान ही दृढ़ भक्ति करनी चाहिए।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/239.mp3" }, { "english_title": "The Story of Bharatji", "english_text": "On Shrāvan sudi 6, Samvat 1884 [30 July 1827], Shriji Mahārāj was sitting on the veranda outside the east-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes and was wearing garlands of flowers around His neck. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “There is no story in the Shrimad Bhāgwat as incredible as the story of Bharatji. Why? Because Bharatji was the son of Rushabhdev Bhagwān, and for the specific purpose of realizing God, he renounced his kingdom, which encompassed the whole world, and retired to the forest. There, while engaged in the worship of God, he developed affection for a young fawn. As a result, his mind’s vrutti took the form of that fawn. Subsequently, despite his greatness, Bharatji was reborn as a deer due to the sin of that attachment.
\n“As a matter of fact, there are countless types of sins; but for a devotee of God, of all those sins, having affection for anything except God is an extremely grave sin. Therefore, if a wise person thinks over this story of Bharatji, he becomes extremely fearful in his heart with the thought, ‘What if I develop affection for anything other than God?’ In this manner, he becomes extremely afraid.
\n“Thereafter, when Bharatji gave up the body of the deer, he was born in a Brāhmin family. Then, out of fear of developing affection for anything other than God, he paid no attention at all to worldly affairs and deliberately behaved as a madman. He thus lived in a manner whereby he could maintain his vrutti constantly on God.”
\nAfter delivering this discourse, Shriji Mahārāj left to attend the ārti.
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "ભરતજીના આખ્યાનનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૪ના શ્રાવણ સુદિ ૬ છઠને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં ઉગમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને કંઠને વિષે પુષ્પનો હાર પહેર્યો હતો ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “શ્રીમદ્ભાગવતમાં જેવું ભરતજીનું આખ્યાન ચમત્કારી છે, તેવી તો કોઈ કથા ચમત્કારી નથી. કેમ જે, ભરતજી તો ઋષભદેવ ભગવાનના પુત્ર હતા ને ભગવાનને અર્થે સમગ્ર પૃથ્વીનું રાજ્ય ત્યાગ કરીને વનમાં ગયા હતા. અને ત્યાં ભગવાનનું ભજન કરતાં થકાં મૃગલીના બચ્ચાને વિષે પોતાને હેત થયું, ત્યારે તે મૃગને આકારે પોતાના મનની વૃત્તિ થઈ ગઈ. પછી એવા મોટા હતા તો પણ તે પાપે કરીને મૃગનો અવતાર આવ્યો.૩૭ માટે અનંત પ્રકારનાં પાપ છે પણ તે સર્વ પાપ થકી ભગવાનના ભક્તને ભગવાન વિના બીજે ઠેકાણે જે હેત કરવું તે અતિ મોટું પાપ છે. માટે જે સમજુ હોય ને તે જો એ ભરતજીની વાત વિચારે તો અંતરમાં અતિ બીક લાગે જે, ‘રખે ભગવાન વિના બીજે ઠેકાણે હેત થઈ જાય!’ એવી રીતની અતિશય બીક લાગે. અને ભરતજી જ્યારે મૃગના દેહનો ત્યાગ કરીને બ્રાહ્મણને ઘેર અવતર્યા, ત્યારે ભગવાન વિના બીજે ઠેકાણે હેત થઈ જાય તેની બીકે કરીને સંસારના વ્યવહારમાં ચિત્ત દીધું જ નહીં ને જાણીને ગાંડાની પેઠે વર્ત્યા અને જે પ્રકારે ભગવાનમાં અખંડ વૃત્તિ રહે તેમ જ રહેતા હવા.” એટલી વાત કરીને શ્રીજીમહારાજ ઠાકોરજીની આરતી થઈ ત્યાં પધાર્યા.
", "gujarati_footnote": "૩૭. ભાગવત: ૫/૮-૯.
", "hindi_title": "भरतजी का चमत्कारी आख्यान", "hindi_text": "संवत् १८८४ में श्रावण शुक्ला षष्ठी (३० जुलाई, १८२७) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पूर्वी द्वार के कमरे के बरामदे में विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे और पुष्पों का हार पहना था। उनके समक्ष मुनिगण तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “श्रीमद्भागवत में वर्णित भरतजी का आख्यान जितना चमत्कारी है, वैसी कोई अन्य कथा चमत्कारपूर्ण नहीं है, क्योंकि भरतजी ऋषभदेव भगवान के पुत्र थे और भगवान के लिए समस्त राज्य का परित्याग करके वे वन में चले गए थे। वहाँ भगवान का भजन करते समय उन्हें मृगी के बच्चे से स्नेह उत्पन्न हो गया। तब उनकी मनोवृत्ति मृगमय हो गई। यद्यपि वे ऐसे महान थे, फिर भी पापवश उनका जन्म मृग के रूप में हुआ। अतः यद्यपि अनन्त प्रकार के पाप हैं, फिर भी इन सभी पापों में घोरतम पाप यही है कि भगवद्भक्त भगवान को छोड़कर अन्यत्र स्नेह करता है! यही अत्यन्त जघन्य पाप है। इसलिए विवेकशील भक्त यदि भरतजी की कथा पर विचार करेगा, तब उसके अंतःकरण में अत्यंत भय जाग्रत हो जाएगा कि, ‘कदाचित् भगवान को छोड़कर मुझे कहीं अन्यत्र स्नेहासक्ति न हो जाए!’ भरतजी ने जब मृग-शरीर को छोड़कर ब्राह्मण के घर जन्म लिया, तब उन्होंने इस भय के कारण संसार-व्यवहार में रुचि नहीं ली कि कहीं मुझे भगवान के सिवा अन्यत्र स्नेह हो जाएगा! वे उसी कारण जानबूझकर पागल आदमी के समान रहने लगे, और जिस प्रकार से वृत्ति अखण्ड भगवन्मय रहे, उसी प्रकार रहने लगे!”
\nइतना उपदेश देने के बाद श्रीजीमहाराज वहाँ पधारे, जहाँ ठाकुरजी की आरती हो रही थी।
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/240.mp3" }, { "english_title": "The Degeneration of Worldly Desires", "english_text": "On Shrāvan vadi 10, Samvat 1884 [17 August 1827], Shriji Mahārāj was sitting on the veranda outside the east-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. Garlands of flowers were hung around His neck, and tassels of flowers were dangling from His pāgh. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj’s nephew, Raghuvirji, asked a question, “Why does the jiva’s condition during the dream state not remain the same as it is during the waking state?”
\nShriji Mahārāj replied, “The jiva behaves in the dream state exactly as it does in the waking state. After all, the same types of worldly desires which appear while awake spring forth in dreams as well.”
\nThen Nirlobhānand Swāmi asked, “Mahārāj, many times objects that have never been seen or heard in the waking state spring forth in dreams. What may be the reason for this?”
\nShriji Mahārāj explained, “If objects that have never been previously seen or heard appear in the dream state, it is due to ingrained desires generated by karmas performed in past lives.”
\nThereafter Akhandānand Swāmi asked, “Mahārāj, for a person who becomes a devotee of God, how long does the force of karmas performed in past lives persist?”
\nShriji Mahārāj answered, “When that person comes into contact with the Satpurush, the ingrained desires generated by his past karmas gradually wear away as he consistently associates with him. Eventually, he reaches a stage where the desires that give rise to births and deaths no longer remain. For example, grains of rice that are three to four years old can be eaten, but if sown, would not grow. In the same manner, when the ingrained desires generated by karmas performed previously become deteriorated, they do not lead to further births and deaths.
\n“However, one may ask, ‘How does one recognize whether those ingrained desires have degenerated or not?’ Well, consider the analogy of a duel between two men armed with shields and swords. As long as both can withstand each other, the strength of both appears to be equal. But the moment one retreats, he is said to have been defeated. Similarly, for a devotee of God, so long as thoughts related to God and those related to the vishays appear to be equal, he should realize his worldly desires to be more powerful. However, when thoughts related to God displace those related to the vishays, then he should realize that his worldly desires have degenerated.”
\nShriji Mahārāj then asked the paramhansas a question, “How can a devotee who no longer identifies himself with the body and who has developed an aversion for the panchvishays be recognized as such by other devotees?”
\nMuktānand Swāmi replied, “Mahārāj, we are incapable of answering Your question. Please be compassionate and answer it Yourself.”
\nSo Shriji Mahārāj then said, “Whether he be a householder or a renunciant, a devotee of God who no longer believes himself to be the body and whose attachment for the panchvishays has been eradicated may be required to behave as if he is the body depending on God’s instructions to him; he may also have to indulge in the panchvishays if necessary. For example, a frail bull can be made to stand with the support of a stick and by people holding it by its horns and tail. But, it will remain standing only as long as someone holds it up; the moment one releases it, it will fall to the ground. Similarly, one who is free of worldly desires engages in activities only to the extent of the instructions given by God. Take, as another example, a person with a bow and arrow in hand. The bow bends as the person pulls back the string; when he releases the arrow, the bow becomes slack again. In the same way, a person free of worldly desires engages himself in activities only to the extent of God’s wish, but never does he do anything which transgresses that. On the other hand, when a person with worldly desires engages in activities, he is unable to detach himself from those activities of his own accord; he is unable to do so even when God instructs him to do so. Such are the characteristics of a person free of worldly desires and a person with worldly desires.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "વાસના જીર્ણ થયાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૪ના શ્રાવણ વદિ ૧૦ દશમીને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં ઉગમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને કંઠને વિષે પુષ્પના હાર પહેર્યા હતા ને પાઘને વિષે પુષ્પના તોરા લટકી રહ્યા હતા ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજના ભત્રીજા જે રઘુવીરજી તેમણે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “જેવી જાગ્રત અવસ્થાને વિષે જીવની સ્થિતિ છે, તેવી સ્વપ્ન અવસ્થાને વિષે કેમ રહેતી નથી?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જીવ જેવો જાગ્રત અવસ્થામાં રહે છે તેવો જ સ્વપ્ન અવસ્થાને વિષે રહે છે; કેમ જે, જાગ્રત અવસ્થામાં જેવી વાસના હોય તેવી જ સ્વપ્ન અવસ્થામાં સ્ફુરે છે.”
\nપછી નિર્લોભાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! જાગ્રત અવસ્થામાં તો કોઈ દિવસ દીઠાંય ન હોય ને સાંભળ્યાં પણ ન હોય તેવાં તેવાં પદાર્થ સ્વપ્નમાં સ્ફુરી આવે છે, તેનું શું કારણ હશે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ન દીઠાં હોય ને ન સાંભળ્યાં હોય એવાં જે પદાર્થ સ્ફુરે છે, તે તો પૂર્વજન્મનાં જે કર્મ તેની વાસનાએ કરીને સ્ફુરે છે.”
\nપછી અખંડાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! આ જીવને પૂર્વજન્મનાં જે કર્મ તે કર્મનું જોર ભગવાનનો ભક્ત થાય તો પણ ક્યાં સુધી રહે છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એ જીવને જ્યારે સત્પુરુષનો સંગ થાય છે ત્યારે જેમ જેમ સમાગમ કરતો જાય તેમ તેમ પૂર્વકર્મ સંબંધી જે વાસના તે જૂની થતી જાય; પછી એને જન્મ-મરણ ભોગવાવે એવી તે વાસના રહે નહીં. જેમ ત્રણ વર્ષની તથા ચાર વર્ષની જે જૂની ડાંગર થઈ, પછી તે જમ્યામાં તો આવે ખરી પણ વાવે તો ઊગે નહીં. તેમ પૂર્વકર્મની વાસના છે તે જીર્ણ થાય ત્યારે જન્મ-મરણ ભોગવાવે એવી રહે નહીં. ત્યારે કોઈક એમ પૂછશે જે, ‘વાસના જીર્ણ થઈ કેમ જણાય?’ ત્યાં દૃષ્ટાંત: જેમ કોઈક પુરુષો ઢાલો, તરવારો લઈને સામસામા લડાઈ કરતા હોય, તે જ્યાં સુધી સામસામા એમ ને એમ ઊભા રહે ત્યાં સુધી એ બેયનું બળ બરોબર જણાય અને જ્યારે એક જણાનો પગ પાછો હઠ્યો ત્યારે એ હાર્યો કહેવાય. તેમ ભગવાનનો જે ભક્ત હોય તેને ભગવાન સંબંધી ને વિષય સંબંધી જે સંકલ્પ તે જ્યાં સુધી તુલ્યપણે વર્તતા હોય ત્યાં સુધી એમ જાણવું જે, ‘વાસના બળવાન છે.’ અને જ્યારે ભગવાન સંબંધી જે સંકલ્પ તે વિષય સંબંધી સંકલ્પને હઠાવી દે ત્યારે એમ જાણવું જે, ‘વાસના જીર્ણ થઈ ગઈ છે.’”
\nપછી શ્રીજીમહારાજે પરમહંસ પ્રત્યે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “જે ભગવાનના ભક્તને દેહાભિમાનની નિવૃત્તિ થઈ હોય ને પંચવિષયનો અભાવ થઈ ગયો હોય, તે બીજા સર્વ ભક્તને કેમ કળ્યામાં આવે?” પછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ કહ્યું જે, “હે મહારાજ! આ તમારા પ્રશ્નનો ઉત્તર અમારાથી નહીં થાય, માટે તમે કૃપા કરીને કરો.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ભગવાનનો ભક્ત ગૃહસ્થાશ્રમી હોય અથવા ત્યાગી હોય ને તેને દેહાભિમાન તથા પંચવિષયમાંથી આસક્તિ તે તો નિવૃત્ત થઈ હોય;૩૮ પછી પરમેશ્વરની આજ્ઞાએ કરીને જેવી રીતે ઘટે તેવી રીતે દેહાભિમાન પણ રાખ્યું જોઈએ અને જેમ જેને યોગ્ય હોય તેમ પંચવિષય પણ ભોગવ્યા જોઈએ. ત્યાં દૃષ્ટાંત: જેમ અતિશય દૂબળું ઢોર હોય તેને હેઠે લાકડાં ભરાવીને ને શિંગડે-પૂંછડે ઝાલીને ઊભું કરે, તે જ્યાં સુધી એ માણસ ઝાલી રહે ત્યાં સુધી ઊભું રહે અને જ્યારે માણસ મૂકી દે ત્યારે પૃથ્વી ઉપર પડી જાય. તેમ જે નિર્વાસનિક હોય તેને તો જ્યાં સુધી પરમેશ્વર આજ્ઞાએ કરીને જેટલી ક્રિયામાં જોડે તેટલી જ ક્રિયાને કરીને રહેવા દે. જેમ કોઈક પુરુષના હાથમાં તીર-કમાન્ય હોય, તે જ્યાં સુધી પુરુષ ખેંચે ત્યાં સુધી એ કમાન્ય કરડી થાય અને જ્યારે એ પુરુષ કમાન્યને ખેંચતો આળસી જાય ત્યારે એ કમાન્ય ઢીલી થઈ જાય છે. તેમ જે નિર્વાસનિક પુરુષ છે તે તો જેટલી પરમેશ્વરની આજ્ઞા હોય તેટલા જ વ્યવહારમાં જોડાય પણ આજ્ઞાથી બહાર કાંઈ ન કરે. અને જે સવાસનિક હોય તે તો જે જે વ્યવહારમાં જોડાયો હોય તે વ્યવહારમાંથી પોતાની મેળે છૂટી શકે નહીં અને પરમેશ્વરની આજ્ઞાએ કરીને પણ છૂટી શકે નહીં. એવી રીતે નિર્વાસનિક પુરુષ અને સવાસનિક પુરુષનાં લક્ષણ છે.”
", "gujarati_footnote": "૩૮. તે ભક્તની જે જે ક્રિયાઓ હોય તે સર્વે ભગવાનની આજ્ઞાથી જ હોય, માટે તે ભગવાનની આજ્ઞા પ્રમાણે જ ક્રિયાઓને કરે પણ પોતાની ઇચ્છાથી કોઈ ક્રિયા કરે નહિ.
", "hindi_title": "वासना की जीर्णता", "hindi_text": "संवत् १८८४ में श्रावण कृष्णा दशमी (१७ अगस्त, १८२७) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पूर्वी द्वार के बरामदे में विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। पाग में फूलों के तुर्रे लटक रहे थे। उनके समक्ष मुनिमंडल तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज के भतीजे रघुवीरजी ने प्रश्न किया कि, “जाग्रत अवस्था में जीव की जैसी स्थिति रहती है, वैसी दशा स्वप्नावस्था में क्यों नहीं रहती?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जाग्रत अवस्था में जीव जैसा होता है, वैसी ही उसकी स्थिति स्वप्नावस्था में भी रहती है, क्योंकि जीव की वासना जाग्रत अवस्था में जिस प्रकार की रहती है, उसी की स्फुरणा स्वप्नावस्था में भी होती है।”
\nतब निर्लोभानन्द स्वामी ने पूछा कि, “हे महाराज! स्वप्नावस्था में तो ऐसे-ऐसे तत्त्व स्फुरित होते हैं जो जाग्रत अवस्था में न तो कभी दिखाई दिए थे, न तो उनके सम्बंध में कुछ सुनाई दिया था! ऐसे तत्त्व स्वप्न में दिखाई पड़ने का क्या कारण होगा?”
\nयह सुनकर श्रीजीमहाराज बोले कि, “जो अनदीखे-अनसुने तत्त्व स्फुरित होते हैं, उनका सम्बंध पूर्वजन्म में किए गए कर्मों की वासना के साथ है।”
\nतब अखंडानन्द स्वामी ने पूछा कि, “हे महाराज! मनुष्य यदि भगवद्भक्त हो गया, तो भी भक्त को पूर्वजन्म के कर्मों की प्रबलता कब तक बनी रहती है?”
\nश्रीजीमहाराज बोले कि, “इस जीव को जब सत्पुरुष की संगत होती है, तब वह जैसे-जैसे उनका सत्संग करता जाता है, वैसे-वैसे पूर्वकर्म-सम्बंधित वासना क्षीण होती जाती है। इसके पश्चात् उसमें वह वासना ही नहीं रहती, जो जीव को जन्म-मरण के बन्धन में डाले रहती है। जिस प्रकार तीन-चार वर्ष पुराना धान खाया तो जा सकता है, किन्तु उसे यदि बोया जाए तो वह उग नहीं सकता, वैसे ही पूर्वकर्म सम्बंधी वासना जब जीर्ण हो जाती है, तब उसमें जीव को जन्म-मरण के बन्धन में डालने की क्षमता ही नहीं रहने पाती।
\n“तब कोई यह पूछे कि, ‘जीव की वासना जीर्ण हो गई यह कैसे ज्ञात हो सकता है?’ तो यह दृष्टांत सुनिए। जब तक योद्धाओं के दो दल ढाल-तलवारें लेकर आमने-सामने लड़ते हैं, उस समय यदि कोई किसी से पराजित नहीं होता, तब तक स्पष्ट है कि दोनों दलों का बल बराबर समान दर्जे का है। किन्तु उनमें से किसी एक दल के एक योद्धा का भी पैर पीछे हटता दिखाई दिया, तब उस दल को पराजित ही समझा जाएगा। वैसे ही भगवद्भक्त के हृदय में जब तक भगवान सम्बंधी संकल्प तथा विषय सम्बंधी संकल्प समानरूप से बने रहे, तब तक यही समझना कि वासना बलवती है। परन्तु जब भगवान सम्बंधी संकल्प विषयमूलक संकल्पों को हटा दें, तब ऐसा समझ लेना कि वासना जीर्ण हो गई है।”
\nफिर श्रीजीमहाराज ने परमहंसों से प्रश्न किया कि, “यह बात अन्य भक्तों को किस प्रकार प्रतीत हो सकती है कि भगवान का यह भक्त देहाभिमान से मुक्त है, और उसे पंचविषयों के प्रति भी अरुचि हो गई है?”
\nतब मुक्तानंद स्वामी ने कहा कि, “हे महाराज! आपके इस प्रश्न का उत्तर हम नहीं दे सकते। इसलिए कृपया आप ही उत्तर दीजिए।”
\nयह सुनकर श्रीजीमहाराज बोले कि, “यदि भगवान के गृहस्थाश्रमी अथवा त्यागी भक्त हो और यदि उसका देहाभिमान नष्ट हो गया हो और वह पंचविषयों से भी अनासक्त हो, तो भी उसे परमेश्वर की आज्ञा से यथोचित देहाभिमान भी रखना चाहिए और यथेष्टरूप से पंचविषयों का उपभोग भी करना चाहिए। जैसे किसी अत्यन्त दुर्बल पशु को लकड़ियों का टेका लगाकर सींग-पूँछ पकड़कर खड़ा कर दिया जाए, तो वह सहारा होने तक खड़ा रह सकता है, किन्तु ज्यों ही उस जानवर को छोड़ दिया जाएगा, वह जानवर भूमि पर गिर पड़ेगा। वैसे ही निर्वासनिक भक्त को तो परमेश्वर अपनी आज्ञा के अनुसार जितनी क्रिया में प्रवृत्त होने दें, उतनी ही क्रिया करता है, फिर उस क्रिया से मुक्त हो जाता है।
\n“जैसे किसी पुरुष के हाथों में तीर-कमान हो और वह जब तक उसे खींचता रहेगा तब तक यह धनुष तना रहेगा। परन्तु अगर उसने धनुष खींचने में शिथिलता दिखाई तो वह ढीला पड़ जाएगा। वैसे ही निर्वासनिक पुरुष परमेश्वर की आज्ञा के अनुसार ही व्यावहारिक कार्य करता रहता है। बिना आज्ञा के वह कोई भी कार्य नहीं करता, जबकि सवासनिक भक्त तो जिस जिस व्यावहारिक क्रिया में जुड़ जाता है, वहाँ से वह स्वयं मुक्त नहीं हो सकता तथा परमेश्वर की आज्ञा से भी छूट नहीं सकता। यही निर्वासनिक तथा सवासनिक भक्तों के लक्षण हैं।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/241.mp3" }, { "english_title": "Two Undesirable Traits of a Renunciant", "english_text": "On Shrāvan vadi 13, Samvat 1884 [20 August 1827], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a cushion with a cylindrical pillow that had been placed on a large, decorated cot on the veranda outside the west-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. Also, garlands of mogrā and karnikār flowers adorned His neck. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “A devotee who has renounced worldly life may possess two undesirable traits which do not befit him in this Satsang fellowship. The first is lust and the second is affection for his relatives. In my eyes, one who possesses these two undesirable traits is like an animal. Of these two, I have an extreme repulsion for one who has excessive affection for one’s relatives.
\n“For this reason, then, a person who has renounced worldly life should not keep even the slightest amount of affection for his relatives. Why? Because having affection for one’s bodily relatives is a sin graver than the five grave sins. Therefore, a renunciant devotee of God should realize his own chaitanya to be distinct from both the body and the relatives of the body. He should believe, ‘I am the ātmā; I have no relations at all with anyone.’ In fact, the relatives of this body should be considered together with the relatives of the 8.4 million types of previous life forms. If a person does try to understand the greatness of his relatives, knowing them to be satsangis, then since there is already some affection due to the fact that they are related, he develops more affection for them than he has for God and the devotees of God. Therefore, if a person does keep affection for one’s relatives - towards whom affection is but natural - knowing them to be devotees of God, then his life becomes futile.
\n“Moreover, it is also natural to develop affection for those who perform one’s menial service, though they may not be one’s relatives. So, one who is wise should not keep affection towards a person who is serving one, even if the person serving happens to be a devotee of God. For example, if a snake has released venom into a mixture of milk and sākar, the mixture also becomes poisonous. Similarly, out of his own self-interest, a person should not keep affection towards one who does his menial service, even if the person serving happens to be a devotee. Why? Because his jiva becomes attached due to that. Then, just as he thinks about God, he also begins to think about the one who serves his needs. For that person, this in itself is an obstacle in his worship of God - just as the young fawn itself became avidyā, i.e., māyā, for Bharatji. In this manner, a devotee of God should totally shun all who obstruct his worship of God, knowing them to be avidyā.”
\nShriji Mahārāj then concluded by adding, “The paramhansas and all of the sānkhya-yogi devotees should daily say and listen to this discourse which I have just delivered. Specifically, the senior member of a mandal should daily narrate this talk, and others should listen. If the senior person fails to do so, he should observe a fast on that day. Those who do not come to listen to that talk of God with shraddhā should also observe a fast. Please imbibe these words firmly in your lives.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "ત્યાગીનાં બે કુલક્ષણનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૪ના શ્રાવણ વદિ ૧૩ તેરસને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં આથમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર ગાદીતકિયા નંખાવીને વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને કંઠને વિષે મોગરાનાં ને કર્ણિકારનાં પુષ્પના હાર વિરાજમાન હતા અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિમંડળ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેણે સંસારનો ત્યાગ કર્યો હોય એવા જે હરિભક્ત તેને બે કુલક્ષણ છે, તે આ સત્સંગને વિષે શોભવા દેતાં નથી. તેમાં એક તો કામના અને બીજી પોતાનાં કુટુંબીને વિષે પ્રીતિ. અને એ બે કુલક્ષણ જેમાં હોય તે તો અમને પશુ જેવો જણાય છે.૩૯ તેમાં પણ જેને પોતાનાં સંબંધીમાં વધુ હેત હોય તેનો તો અમારે અતિશય અવગુણ આવે છે. માટે જેણે સંસાર-ત્યાગ કર્યો હોય તેને તો લેશમાત્ર પણ પોતાનાં સંબંધી સાથે હેત ન રાખ્યું જોઈએ. શા માટે જે, પંચ મહાપાપ છે તે થકી પણ દેહનાં સંબંધીમાં હેત રાખવું તે વધુ પાપ છે. માટે જે ભગવાનનો ત્યાગી ભક્ત હોય તેને તો આ દેહ થકી ને દેહનાં સંબંધી થકી પોતાનો ચૈતન્ય જુદો જાણ્યો જોઈએ જે, ‘હું તો આત્મા છું અને મારે કોઈ સાથે લેશમાત્ર સંબંધ નથી.’ અને દેહનાં સંબંધી છે તે તો ચોરાશી લાખ જાતની હારે ગણ્યાં જોઈએ. અને તે સંબંધીને સત્સંગી જાણીને તેનું માહાત્મ્ય સમજવા જાય તો એક તો સંબંધનું હેત જ હોય ને વળી તેનું હરિભક્તપણાનું માહાત્મ્ય સમજે, પછી ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તથી સંબંધીમાં વધુ હેત બંધાઈ જાય છે. માટે જેમાં સ્વાભાવિક હેત રહ્યું જ છે એવાં જે પોતાનાં સંબંધી તેને હરિજન જાણીને જો તેમાં હેત કરે તો તેનો જન્મ ખરાબ થઈ જાય છે. અને વળી દેહનો સંબંધી ન હોય પણ જે પોતાની સેવા-ચાકરી કરતો હોય તેમાં પણ સ્વાભાવિક હેત થઈ જાય છે. માટે જે સમજુ હોય તેને પોતાની ચાકરી કરતો હોય ને તે હરિભક્ત હોય તો પણ તેને વિષે હેત ન રાખવું. જેમ દૂધ ને સાકર હોય તેમાં સર્પે મોઢું નાંખ્યું હોય, તો તે પણ ઝેર કહેવાય. તેમ જેમાં સેવા-ચાકરીરૂપ સ્વાર્થ ભળ્યો હોય ને તે હરિભક્ત હોય તો પણ તેમાં તે પોતાનો સ્વાર્થ લઈને હેત ન રાખવું. શા માટે જે, પોતાના જીવને એ થકી બંધન થાય છે. અને જેમ ભગવાનનું ચિંતવન થાય તેમ જ જેમાં પોતાનો સ્વાર્થ હોય તેનું પણ ચિંતવન થવા માંડે; એ જ એને ભગવાનના ભજનમાં વિઘ્ન કહેવાય. જેમ ભરતજીને મૃગલીનું બચ્ચું તે જ અવિદ્યા-માયારૂપ થયું;૪૦ એવી રીતે જે જે ભગવાનના ભજનમાં અંતરાય થતા હોય તેનો ભગવાનના ભક્તને અવિદ્યારૂપ જાણીને અતિશય ત્યાગ કરવો. અને આ પ્રકરણની જે વાર્તા તેને સંતમંડળ તથા સાંખ્યયોગી હરિભક્ત સમસ્ત તેમને નિત્ય પ્રત્યે કહેવી ને સાંભળવી. તેની વિગત જે, જેના મંડળમાં જે મોટેરો હોય તેને નિત્ય પ્રત્યે આ વાત કરવી અને બીજાને સાંભળવી. અને જે મોટેરો હોય ને જે દિવસ વાત ન કરે, તો તેને તે દિવસ ઉપવાસ કરવો. અને જે શ્રોતા હોય ને તે શ્રદ્ધાએ કરીને આ ભગવાનની વાત સાંભળવા ન આવે તો તેણે પણ ઉપવાસ કરવો. અને આ વચનને અતિશય દૃઢ કરીને રાખજ્યો.”
", "gujarati_footnote": "૩૯. માટે મુમુક્ષુ ત્યાગીએ અષ્ટ પ્રકારે સ્ત્રીનો ત્યાગ રાખવો.
\n૪૦. ભાગવત: ૫/૮-૯.
", "hindi_title": "त्यागियों के दो कुलक्षण", "hindi_text": "संवत् १८८४ में श्रावण कृष्णा त्रयोदशी (२० अगस्त, १८२७) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पश्चिमी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर गद्दी-तकिया रखवाकर विराजमान थे। उनके कंठ में मोगरा और कर्णिकार पुष्पों के हार सुशोभित हो रहे थे। उनके समक्ष मुनिवृंद तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “जिन्होंने संसार का त्याग किया है, उनके दो कुलक्षण हैं जो इस सत्संग में शोभा नहीं देते। इनमें से एक तो कामना है तथा अन्य कुलक्षण अपने कुटुम्बियों के प्रति स्नेह है। जिनमें ये दो कुलक्षण हों, वे हमें पशु के समान प्रतीत होते हैं।
\n“उनमें भी जिनको अपने सम्बंधियों के प्रति विशेष स्नेह रहता है, उनके प्रति तो हमारे मन में अत्यंत दुर्भाव रहता है। अतः संसार त्याग करनेवाले पुरुष को अपने सम्बंधियों के साथ लेशमात्र भी स्नेह नहीं करना है। क्योंकि पंच महापापों से भी बढ़कर सम्बंधियों से स्नेह रखना घोर पाप है। अतः भगवान के त्यागी भक्त देह तथा देह के सम्बंधी से अपनी आत्मा भिन्न समझें कि मैं तो आत्मा हूँ और किसी के साथ मेरा लेशमात्र भी सम्बंध नहीं है। और, देह के सम्बंधियों को चौरासी लाख योनियों में भटकते हुए जीवों के समान समझना चाहिए। यदि इन सम्बंधियों को सत्संगी समझकर उनकी महिमा समझने लगे, तो एक तो सम्बंध का स्नेह रहता है, तथा दूसरा उनके हरिभक्तपन का भी माहात्म्य समझने लगता है, तब भगवान तथा भगवद्भक्त की अपेक्षा सम्बंधी के साथ ही अधिक स्नेह हो जाया करता है। अतः जिनमें स्वाभाविक स्नेहासक्ति रही है, ऐसे अपने सम्बंधियों को यदि हरिभक्त समझकर उनके साथ स्नेह किया जाता है, तो उसका जन्म भ्रष्ट हो जाता है।
\n“और, भले ही देह का सम्बंधी न हो, परन्तु जो अपनी सेवा-चाकरी करता हो, उससे भी स्वाभाविक स्नेह हो जाता है। इसलिए, विवेकशील भक्त को उसके साथ भी, जो अपनी सेवा करता हो तथा हरिभक्त भी हो, स्नेह नहीं करना चाहिए। जैसे चीनी-मिश्रित दूध में अगर साँप ने मुँह डाल दिया हो, तो उसे भी ज़हर कहा जाएगा, वैसे ही जिसमें सेवा-चाकरी के रूप में स्वार्थ रहा हो, वह यदि हरिभक्त ही क्यों न हो, अपने स्वार्थ के कारण उसके साथ स्नेह नहीं करना चाहिए। क्योंकि उससे अपनी आत्मा को बन्धन प्राप्त हो जाता है तथा भगवान के चिंतन के साथ-साथ जिसमें अपना स्वार्थ हो उसका भी चिंतन होने लगता है। वही उसे परमेश्वर के भजन में उपस्थित सबसे बड़ा विघ्न है। जिस प्रकार भरतजी को मृगी का बच्चा ही अविद्या-मायारूप सिद्ध हुआ, उसी तरह भगवान के भजन में जो-जो वस्तुएँ बहुत बाधक बनती हों, उन चीज़ों का भगवद्भक्त को अविद्यारूप समझकर सर्वथा परित्याग कर देना चाहिए। इस प्रकरण की वार्ता को सन्त मंडल तथा सांख्ययोगी हरिभक्तों को प्रतिदिन कहना और सुनना चाहिए। इसकी रीति इस प्रकार रखें कि, जिसके मंडल में जो अग्रणी हो वह प्रतिदिन यह वार्ता करता रहे और अन्य साधु भी इसे सुनते रहें। जो अग्रणी साधु जिस दिन यह वार्ता न कर सके, उस दिन उसे उपवास करना। तथा श्रोता यदि श्रद्धापूर्वक भगवान की इस कथा को सुनने के लिए न आ सके तो उसे भी उपवास करना। इन वचनों का अत्यंत दृढ़तापूर्वक पालन करें।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/242.mp3" }, { "english_title": "‘Swabhāv’, ‘Prakruti’ and ‘Vāsanā’", "english_text": "On the night of Shrāvan vadi Amās, Samvat 1884 [22 August 1827], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting in His residence in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of sādhus as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Dinānāth Bhatt asked a question: “Mahārāj, kāl is the power of God, and karma refers to the actions performed by the jiva. But what exactly is ‘swabhāv’?”
\nShriji Mahārāj explained, “The karmas that the jiva has performed during past lives have fully ripened and have become assimilated with the jiva. Just as fire ‘enters’ iron, similarly, those karmas have ripened and have become one with the jiva. It is those karmas that are known as ‘swabhāv’, or ‘vāsanā’, or ‘prakruti’.”
\nMuktānand Swāmi then asked, “Mahārāj, You call the karmas which have become assimilated with the jiva, ‘swabhāv’ or ‘vāsanā’. But how does one eradicate ‘vāsanā’?”
\nShriji Mahārāj replied, “It appears that the only means to do so is by performing the bhakti of Shri Krishna Bhagwān, coupled with the realization of one’s self as the ātmā. If one offers bhakti to Shri Krishna Bhagwān without ātmā-realization, then just as one has love for God, one will also develop love for other material objects. Therefore, bhakti accompanied by ātmā-realization is the only means to eradicate ‘vāsanā’. However, even one who has ātmā-realization may be disturbed by adverse circumstances, just like an ignorant person. But such disturbances do not last long.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "સ્વભાવ, પ્રકૃતિ કે વાસનાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૪ના શ્રાવણ વદિ અમાવાસ્યાને દિવસ રાત્રિને સમે સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં પોતાને ઉતારે વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ સાધુ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી દીનાનાથ ભટ્ટે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! કાળ તો ભગવાનની શક્તિ છે ને કર્મ તો જીવે કર્યાં હોય તે છે, પણ સ્વભાવ તે વસ્તુગત્યે શું હશે?”૪૧ પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જીવે જે પૂર્વજન્મને વિષે કર્મ કર્યાં છે તે કર્મ પરિપક્વ અવસ્થાને પામીને જીવ ભેળાં એકરસ થઈ ગયાં છે. જેમ લોઢાને વિષે અગ્નિપ્રવેશ થઈ જાય, તેમ પરિપક્વપણાને પામીને જીવ સાથે મળી રહ્યાં એવાં જે કર્મ તેને જ સ્વભાવ કહીએ અને તેને જ વાસના તથા પ્રકૃતિ કહીએ.”
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! જીવ સાથે એકરસપણાને પામી રહ્યાં એવાં જે કર્મ એને જ સ્વભાવ તથા વાસના કરીને કહો છો; એ વાસનાને ટાળ્યાનો શો ઉપાય છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એ વાસના ટાળ્યાનો ઉપાય તો આત્મનિષ્ઠાએ સહિત શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનની ભક્તિ કરવી એ જ ભાસે છે. અને જો આત્મનિષ્ઠા વિના એકલી જ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનની ભક્તિ હોય તો જેમ ભગવાનમાં હેત કરે તેમ બીજા પદાર્થમાં પણ હેત થઈ જાય. માટે આત્મનિષ્ઠા સહિત ભક્તિ કરવી એ જ વાસના ટાળ્યાનો ઉપાય છે. અને આત્મનિષ્ઠાવાળાને પણ જો કોઈક ભૂંડાં દેશકાળાદિકને યોગે કરીને અજ્ઞાનીની પેઠે જ ક્ષોભ થઈ આવે પણ ઝાઝી વાર ટકે નહીં.”
", "gujarati_footnote": "૪૧. કાળ, કર્મ અને સ્વભાવ આ ત્રણ જીવોને સુખ-દુઃખની પ્રાપ્તિમાં નિમિત્ત છે; તેમાં.
", "hindi_title": "स्वभाव, प्रकृति या वासना की परिभाषा", "hindi_text": "संवत् १८८४ में श्रावण कृष्णा अमावस्या (२२ अगस्त, १८२७) को रात्रि के समय स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में अपने निवासस्थान में विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष साधुवृंद तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nतब दीनानाथ भट्ट ने पूछा कि, “हे महाराज! काल तो भगवान की शक्ति है तथा कर्म जीव द्वारा जो किए जाते हैं वह हैं, परन्तु स्वभाव वस्तुतः क्या है?”२८५
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जीव ने पूर्वजन्म में जो कर्म किए हैं, वे परिपक्व अवस्था को प्राप्त होकर जीव के साथ घुलमिल गये हैं। जैसे लोहे में अग्नि का प्रवेश हो जाता है, वैसे ही परिपक्व बने हुए, जीव के साथ घुलमिल गए जो कर्म हैं, उन्हीं को स्वभाव कहते हैं, तथा उन्हीं को वासना तथा प्रकृति कहते हैं।”
\nफिर मुक्तानन्द स्वामी ने प्रश्न पूछा कि, “हे महाराज! आप बताते हैं कि जीव के साथ एकरस हो चुके कर्मों को ही स्वभाव तथा वासना कहा जाता है। अब कृपया यह बताइए कि ऐसी वासना को मिटाने का कौन-सा उपाय है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “ऐसी वासना को मिटाने का उपाय यही प्रतीत होता है कि आत्मनिष्ठापूर्वक श्रीकृष्ण भगवान की भक्ति की जाए। यदि बिना आत्मनिष्ठा के ही भगवान की एकमात्र भक्ति की जाएगी, तो भगवत्प्रेम के साथ-साथ अन्य पदार्थों से भी लगाव हो जाएगा। अतः आत्मनिष्ठापूर्वक भक्ति करनी, यही वासना को टालने का एकमात्र उपाय है। यदि आत्मनिष्ठावाले पुरुष को भी कभी किसी अशुभ देशकालादि के योग से अज्ञानी के समान ही क्षोभ हो जाए, तो भी वह अधिक समय तक टिक नहीं सकता।”
", "hindi_footnote": "२८५. काल, कर्म तथा स्वभाव तीनों जीव के सुख-दुःख में निमित्तरूप हैं, उनमें।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/243.mp3" }, { "english_title": "A Golden Thread;DharmaPossesses the Same Eminence asBhakti", "english_text": "On Bhādarvā sudi 9, Samvat 1884 [31 August 1827], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a cushion with a cylindrical pillow that had been placed on a large, decorated cot on the veranda outside the west-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes, and garlands of chameli flowers adorned His neck. At that time, an assembly of the entire muni-mandal as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen Shriji Mahārāj requested Gopālānand Swāmi and Shuk Muni to begin a question-answer session.
\nThereupon Shuk Muni asked Gopālānand Swāmi, “It is through offering bhakti to God that the jiva crosses God’s māyā and attains Akshardhām. Through dharma, it attains Devlok; but once its accumulated merits are exhausted, the jiva falls from Devlok. Now, whenever there is a decline in dharma, God assumes an avatār for the purpose of re-establishing dharma but not for the purpose of establishing bhakti. However, it appears that what can be attained through bhakti cannot be attained through dharma. Therefore, how can dharma be elevated to the status of bhakti? That is the question.”
\nGopālānand Swāmi began to answer that question. In whatever he said, though, dharma became a component of bhakti, but in no way could he elevate the eminence of dharma to the status of bhakti.
\nOn hearing this, Shriji Mahārāj laughed a great deal and commented, “To answer that question is difficult indeed. Therefore, allow Me to answer it.” He then explained, “Dharma is of two types: One is nivrutti dharma and the other is pravrutti dharma. In turn, these two types of dharma can either be related to God or not related to God. Of these two, the type of dharma that is related to God is the one that was adopted by Nārad, the Sanakādik, Shukji, Dhruv, Prahlād, Ambrish, and other devotees. It is this dharma that is known as bhāgwat dharma or ekāntik dharma. In fact, this type of dharma is not different from bhakti; they are both one. The type of dharma that the avatārs of God come to establish is this very same dharma. On the other hand, the dharma of one’s caste and āshram alone is extremely inferior compared to bhāgwat dharma, because it is through bhāgwat dharma that the jiva crosses God’s māyā and attains the abode of Purushottam. Therefore, the eminence of bhāgwat dharma and bhakti is the same, and the fruits of both are exactly the same as well. It is in this way that the greatness of bhakti and dharma are the same. In comparison, though, the dharma of one’s caste and āshram on its own is extremely weak, and its fruits are also temporary.”
\nShriji Mahārāj then continued, “I am of the opinion that even if I try to develop affection for anyone other than God and His ekāntik bhaktas, I cannot do so. I also feel that My inclination is similar to that of Jadbharat, Shukdev, Dattātreya and Rushabhdev Bhagwān. As a result, I also prefer to stay only in forests, mountains and jungles; I do not like to stay in large towns or cities. Such is My inherent nature. Despite this, I stay in the midst of thousands of people for the sake of God and His devotees. Nevertheless, I remain just as detached here as I would if I were living in the forests. But I do not stay amidst thousands of people out of any self-interest; it is for the sake of God and His devotees that I stay in the midst of people. In fact, no matter how much pravrutti I may have to engage Myself in for the sake of the devotees of God, I still consider it to be nivrutti.
\n“Moreover, I do not see the flaws of a devotee of God, however much at fault he may be. I believe that even if there are some intrinsic, minor flaws in a devotee of God, one should overlook them. If those flaws are in oneself, however, then one should endeavor to eradicate them. But if that type of flaw appears in a devotee of God, one should not take note of that flaw. One should perceive flaws in a devotee only if he were to lapse in his observance of some major religious vow but not on account of some other minor flaw.
\n“One should also not be pleased by defeating a devotee of God in arguments. On the contrary, one should derive pleasure in deliberately losing to him. One who does engage in an argument and defeats a devotee of God is a sinner worse than one who has committed the five grave sins.
\n“In addition, I do not like even the sight of one who speaks ill of a devotee of God before Me. In fact, I do not enjoy food or water offered by a person who perceives flaws in a devotee of God. If he does do so, then even if he happens to be My relative, I still develop an intense dislike for him. Why? Because in reality, we are the ātmā; so why should we keep affection for our body and the relatives of the body? We have developed affection for God and His devotees believing ourselves to be the ātmā, not out of the belief that we are the body.
\n“Indeed, the inner enemies of lust, anger, avarice, infatuation, matsar, arrogance, etc., will certainly distress one who is unable to behave as the ātmā. Therefore, if one offers bhakti without attaining ātmā-realization, one’s true nature is sure to be exposed in this Satsang fellowship. Why? Because this Satsang is divine, and all these satsangis are exactly like God’s attendants residing in Shwetdwip, Vaikunth and Golok. I, Myself, swear by God and the devotees of God that I realize these satsangis to be the same as the attendants of God residing in the divine, all-transcending Akshardhām.
\n“However, one whose gnān, vairāgya, dharma and bhakti are not extremely firm will most certainly suffer a setback. For example, a thread dipped in wax remains stiff in winter and monsoon, but when summer comes, it invariably becomes slack. In the same manner, monsoon and winter represent the period when the devotees here are happy in every way and are also honored in Satsang. During that period, gnān, vairāgya, dharma and bhakti appear to be very intense. But with the advent of summer - the period when a devotee is insulted in Satsang or when he becomes physically distressed - his gnān, vairāgya, dharma and bhakti become limp like the thread dipped in wax. Even then, I do not forsake such a person. But he, of his own accord, becomes obliged to withdraw from Satsang. Thereafter, even if he is supposedly a satsangi, he does not experience the bliss of satsang within.
\n“For this reason, then, one should practice satsang with intense firmness after attaining ātmā-realization; one should not practice satsang in such a manner that affection for one’s body and one’s relatives persists. To continue the analogy, a thread of gold remains the same in all six seasons;1 it does not become limp even during the heat of summer. Similarly, when one’s satsang is firm, regardless of the amount of misery that may befall one and however many times one is insulted in Satsang, one’s mind never turns away from Satsang. Only such staunch satsangi Vaishnavs are My kith and kin; and I wish to stay in the midst of such Vaishnavs during this life and also in Shri Krishna Bhagwān’s abode. Such is My resolution, and all of you should also make the same resolution.
\n“Why do I say this? Because as you have all become My disciples, I should tell you that which is beneficial to you. After all, a true friend is he who tells us that which is of benefit to us, even if it may appear to hurt. Please realize this as the characteristic of a true friend.”
", "english_footnote": "1. The six seasons are: Vasant (spring), Grishma (summer), Varshā (monsoon), Sharad (autumn), Hemant (winter), Shishir (cool season).
", "gujarati_title": "સોનાના દોરાનું, ધર્મમાં ભક્તિ સરખી ગૌરવતાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૪ના ભાદરવા સુદિ ૯ નવમીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં આથમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર ગાદીતકિયા નંખાવીને વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને કંઠને વિષે ચમેલીનાં પુષ્પના હાર વિરાજમાન હતા ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિમંડળ સમસ્ત તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે ગોપાળાનંદ સ્વામીને ને શુકમુનિને પ્રશ્ન-ઉત્તર કરવાની આજ્ઞા કરી. પછી શુકમુનિએ ગોપાળાનંદ સ્વામીને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “ભગવાનની જે ભક્તિ છે તેણે કરીને જીવ ભગવાનની માયાને તરે છે ને અક્ષરધામને પામે છે. અને જે ધર્મ છે તેણે કરીને તો દેવલોકની પ્રાપ્તિ થાય છે ને તે પુણ્યને અંતે પાછો દેવલોકમાંથી તે જીવ પડી જાય છે. અને ભગવાનના જે અવતાર થાય છે તે તો જ્યારે જ્યારે ધર્મની ગ્લાનિ થાય છે ત્યારે ત્યારે તે ધર્મને સ્થાપન કરવાને અર્થે થાય છે પણ ભક્તિના સ્થાપનને અર્થે થતા નથી. અને જે પ્રાપ્તિ ભક્તિ વતે થાય છે તે પ્રાપ્તિ ધર્મે કરીને જણાતી નથી. માટે ભક્તિ સરખી કયે પ્રકારે ધર્મમાં મોટાઈ આવે? એ પ્રશ્ન છે.” પછી ગોપાળાનંદ સ્વામીએ એ પ્રશ્નનો ઉત્તર કરવા માંડ્યો, તે જે જે વાત કરી તેમાં ધર્મ તે ભક્તિનું અંગરૂપ થઈ જાય પણ કોઈ રીતે ભક્તિ સરખું ધર્મમાં ગૌરવ આવે નહીં. પછી એ વાર્તા સાંભળીને શ્રીજીમહારાજ અતિશય હસતા હવા અને એમ બોલ્યા જે, “એ પ્રશ્નનો ઉત્તર ઘણો કઠણ છે. માટે લ્યો, અમે એનો ઉત્તર કરીએ જે, એ ધર્મ તો બે પ્રકારનો છે:૪૨ એક નિવૃત્તિધર્મ છે ને બીજો પ્રવૃત્તિધર્મ છે. તે એ બે પ્રકારનો ધર્મ તે ભગવાનના સંબંધે સહિત પણ છે ને ભગવાનના સંબંધે રહિત પણ છે. તેમાં ભગવાનના સંબંધે સહિત જે ધર્મ છે તે તો નારદ, સનકાદિક, શુકજી, ધ્રુવ, પ્રહ્લાદ, અંબરીષ એ આદિક જે ભક્તજન તેનો છે; અને એ ધર્મને જ ભાગવત ધર્મ કહે છે તથા એકાંતિક ધર્મ કહે છે ને તે ધર્મ ને ભક્તિ તો બે નથી, એક જ છે. અને જે ધર્મસ્થાપનને અર્થે ભગવાનના અવતાર થાય છે તે પણ એ જ ધર્મના સ્થાપનને અર્થે થાય છે. અને જે કેવળ વર્ણાશ્રમના ધર્મ છે તે તો ભાગવત ધર્મ થકી અતિશય ગૌણ છે. અને ભાગવત ધર્મે કરીને તો જીવ જે તે ભગવાનની માયાને તરીને પુરુષોત્તમના ધામને પામે છે. માટે ભાગવત ધર્મ ને ભક્તિ એનું તો એકસરખું ગૌરવ છે અને પ્રાપ્તિ પણ એકસરખી જ છે. એવી રીતે ભક્તિની ને ધર્મની સરખી મોટાઈ છે. અને કેવળ જે વર્ણાશ્રમના ધર્મ તે તો તે થકી અતિશય દૂબળા છે ને તેનું ફળ પણ નાશવંત છે.
\n“અને અમારો પણ મત એ છે જે, ભગવાન તથા ભગવાનના એકાંતિક ભક્ત તે વિના કોઈ સંગાથે હેત કરીએ તો પણ થતું નથી. અને અમને એમ જણાય છે જે, જડભરત, શુકદેવ, દત્તાત્રેય, ઋષભદેવ ભગવાન એના સરખો અમારા જીવનો ઢાળો છે. માટે અમને પણ વન, પર્વત ને જંગલ એમાં જ રહેવું ગમે છે, પણ મોટાં મોટાં શહેર - પાટણ હોય એમાં રહેવું ગમતું નથી, એવો અમારો સહજ સ્વભાવ છે; તો પણ ભગવાન તથા ભગવાનના ભક્તને અર્થે લાખો માણસના ભીડામાં રહીએ છીએ તો પણ અમારે જેવું વનમાં રહીએ ને નિર્બંધ રહેવાય તેવું જ રહેવાય છે. અને અમે પોતાને સ્વાર્થે કરીને લાખો માણસમાં નથી રહેતા, અમે તો ભગવાન તથા ભગવાનના ભક્તને અર્થે માણસના ભીડામાં રહીએ છીએ. અને ભગવાનના ભક્તને અર્થે ગમે તેટલી પ્રવૃત્તિ કરવી પડે તો પણ એને અમે નિવૃત્તિ જાણીએ છીએ. અને ભગવાનનો જે ભક્ત હોય ને તે ગમે તેટલા વાંકમાં આવ્યો હોય તો પણ અમારે તેનો અવગુણ આવતો નથી. અમે તો એમ જાણીએ છીએ જે, ભગવાનના ભક્તમાં જો કોઈક સ્વાભાવિક અલ્પ દોષ હોય તો પણ તે જોવા નહીં અને એ દોષ જો પોતામાં હોય તેને ટાળ્યાનો ઉપાય કરવો, પણ ભગવાનના ભક્તમાં એ જાતનો દોષ હોય તો પણ એ હરિજનનો અવગુણ લેવો નહીં. અને હરિભક્તનો તો અવગુણ જ્યારે મોટા વર્તમાનમાં ચૂકી જાય ત્યારે લેવો ને બીજા અલ્પ દોષ હોય તે સારુ ભગવાનના ભક્તનો અવગુણ લેવો નહીં. અને ભગવાનના ભક્ત હોય તેને વાદવિવાદ કરી જીતીને રાજી થવું નહીં, એ સાથે તો હારીને જ રાજી થવું; અને જે વાદવિવાદ કરીને ભગવાનના ભક્તને જીતે છે તે તો પંચ મહાપાપના જે કરનારા તેથી પણ વધુ પાપી છે. અને અમારી આગળ જે કોઈ ભગવાનના ભક્તનું ઘસાતું બોલે તે તો અમને દીઠો જ ગમે નહીં. અને જે ભગવાનના ભક્તનો અવગુણ લેતો હોય તેના હાથનું તો અન્ન-જળ પણ ભાવે નહીં. અને દેહનો સંબંધી હોય પણ જો ભગવાનના ભક્તનો અવગુણ લે તો તે સાથે પણ અતિશય કુહેત થઈ જાય. શા માટે જે, આપણે તો આત્મા છીએ તે આપણે દેહ ને દેહનાં સંબંધી સાથે શા સારુ હેત જોઈએ? આપણે તો સત્તારૂપ રહીને ભગવાન તથા ભગવાનના ભક્ત સંગાથે હેત કર્યું છે, પણ દેહબુદ્ધિએ કરીને હેત કર્યું નથી. ને જે સત્તારૂપ રહી નહીં શકે તેને તો કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, મદ, મત્સરાદિક જે શત્રુ તે પીડ્યા વિના રહે જ નહીં. માટે જે આત્મસત્તારૂપ થઈને ભક્તિ નહીં કરતા હોય તેનું રૂપ તો આ સત્સંગમાં ઉઘાડું થયા વિના રહે જ નહીં. શા માટે જે, આ સત્સંગ છે તે તો અલૌકિક છે અને જેવા શ્વેતદ્વીપ, વૈકુંઠ, ગોલોક તેને વિષે ભગવાનના પાર્ષદ છે તે જેવા જ આ સર્વે સત્સંગી છે. અને અમે તો જેવા સર્વથી પર જે દિવ્ય અક્ષરધામ તેને વિષે ભગવાનના પાર્ષદ છે તે જેવા જો આ સત્સંગીને ન જાણતા હોઈએ, તો અમને ભગવાન તથા ભગવાનના ભક્તના સમ છે.
\n“અને જેને જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ધર્મ ને ભક્તિ એ અતિશય દૃઢ નહીં હોય તે તો અંતે જાતાં ઢીલો પડ્યા વિના નહીં જ રહે. જેમ મીણે પાયેલ દોરો હોય ને તે શિયાળામાં ને ચોમાસામાં તો અક્કડ રહે, પણ જ્યારે ઉનાળો આવે ત્યારે જરૂર ઢીલો થઈ જાય. તેમ અહીંયાં હરિભક્તને સર્વે પ્રકારે સુખ રહે ને સત્સંગમાં પણ સન્માન થતું રહે, તે રૂપ જે ચોમાસું ને શિયાળો તેમાં તો જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ધર્મ ને ભક્તિ તે સૂધાં આકરાં જણાય; પણ જ્યારે સત્સંગમાં અપમાન થાય ને દેહે કરીને પણ દુઃખ થાય તે રૂપ જે ઉનાળો તેમાં તો જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ધર્મ ને ભક્તિ તે મીણે પાયેલ દોરાની પેઠે ઢીલાં થઈ જાય. તો પણ અમે તો તેનો ત્યાગ કરતા નથી, પણ એ જ એની મેળે મનમાં ઓશિયાળો થઈને સત્સંગમાંથી પાછો હઠી જાય છે. પછી તે સત્સંગી કહેવાતો હોય તો પણ તેને અંતરે સત્સંગ સંબંધી સુખ ન રહે. માટે સત્સંગ કરવો તે તો આત્મસત્તારૂપ થઈને અતિ દૃઢપણે કરવો પણ દેહ તથા દેહનાં સંબંધી તે સંગાથે હેત રહી જાય એવો સત્સંગ કરવો નહીં. જેમ સોનાનો દોરો કર્યો હોય તે છયે ઋતુમાં સરખો રહે પણ ઉનાળાને તાપે કરીને ઢીલો થાય નહીં, તેમ જેનો દૃઢ સત્સંગ હોય તેને ગમે તેવાં દુઃખ આવી પડે તથા ગમે તેટલું સત્સંગમાં અપમાન થાય પણ તેનું કોઈ રીતે સત્સંગમાંથી મન પાછું હઠે નહીં. એવા જે દૃઢ સત્સંગી વૈષ્ણવ છે, તે જ અમારે તો સગાવહાલા છે ને તે જ અમારી નાત છે ને આ દેહે કરીને પણ એવા વૈષ્ણવ ભેળું જ રહેવું છે ને શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનના ધામમાં પણ એવા વૈષ્ણવ ભેળું જ રહેવું છે, એમ અમારો નિશ્ચય છે. અને તમારે પણ એમ જ નિશ્ચય રાખ્યો જોઈએ. શા માટે જે, તમે સર્વે અમારે આશ્રિત થયા છો, માટે અમારે તમને હિતની વાત હોય તે કહી જોઈએ. ને મિત્ર પણ તેને જ જાણવો જે, ‘પોતાના હિતની વાત હોય તે દુઃખ લગાડીને પણ કહે.’ એ જ મિત્રનું લક્ષણ છે, તે સમજી રાખજ્યો.”
", "gujarati_footnote": "૪૨. જે ધર્મ છે તે જગતને ધારણ કરનારો છે, માટે તેનું રક્ષણ કરવાથી સર્વ જગતનું રક્ષણ થાય છે.
", "hindi_title": "धर्म में भक्ति के समान गौरव", "hindi_text": "संवत् १८८४ में भाद्रपद शुक्ला नवमी (३१ अगस्त, १८२७) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पश्चिमी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर गद्दी-तकिया रखवाकर विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। कंठ में चमेली-पुष्पों के हार सुशोभित हो रहे थे। उनके समक्ष समस्त मुनिमंडल तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने गोपालानन्द स्वामी तथा शुकमुनि को प्रश्नोत्तरी प्रारंभ करने की आज्ञा दी। तब शुकमुनि ने गोपालानन्द स्वामी से पूछा कि, “भगवान की भक्ति द्वारा जीव भगवान की माया को तैरकर अक्षरधाम को प्राप्त होता है। और धर्मनिष्ठा रखने से देवलोक की प्राप्ति होती है, किन्तु पुण्यों का क्षय होने पर जीव का देवलोक से पतन होता है। भगवान के अवतार तो जब-जब धर्म का ह्रास होता है, तब-तब धर्म की स्थापना के लिए ही होते हैं, वे भक्ति की स्थापना के लिए प्रकट नहीं होते! तथापि भक्त को जो प्राप्ति होती है, वह भक्ति द्वारा ही होती है, परन्तु धर्म के द्वारा तो नहीं होती। अतएव, प्रश्न यह है कि भक्ति के सदृश महत्ता धर्म में किस प्रकार आ सकती है?”
\nइस प्रश्न का उत्तर गोपालानन्द स्वामी देने लगे, परन्तु उन्होंने जो-जो बातें कहीं उसमें धर्म भक्ति का अंगरूप हो जाता था! इस प्रकार की रीति से धर्म में भक्ति के समान गौरव प्रस्थापित नहीं हो पाता था।
\nइसे सुनकर श्रीजीमहाराज बहुत हँसे और बोले कि, “इस प्रश्न का उत्तर तो बहुत कठिन है; इसलिए लीजिए, इसका उत्तर हम देते हैं। धर्म के दो प्रकार हैं। इनमें से एक निवृत्तिधर्म है तथा दूसरा प्रवृत्तिधर्म है। दोनों प्रकार के ये धर्म भगवान के सम्बंध से युक्त भी हैं, तथा उनके सम्बंध से रहित भी हैं। इनमें से जो भगवान के सम्बंध से संयुक्त धर्म है, वह नारद-सनकादि, शुकजी, ध्रुव, प्रह्लाद तथा अंबरीष आदि भक्तों का धर्म है। इसी धर्म को भागवत धर्म तथा एकांतिक धर्म कहते हैं। वास्तव में ऐसा जो धर्म तथा भक्ति वे दो नहीं, बल्कि एक ही है तथा जिस धर्म की स्थापना के लिए भगवान के अवतार होते हैं, वह यही धर्म है, जिसे स्थापित करने के लिए भगवान इस भूमि पर अवतार धारण करते हैं।
\n“और जो केवल वर्णाश्रम सम्बंधी धर्म है, वह तो भागवत धर्म की अपेक्षा अत्यन्त गौण है। भागवत धर्म द्वारा तो जीव भगवान की माया को तैरकर पुरुषोत्तम के धाम को प्राप्त होता है। इसलिए, भागवत धर्म तथा भक्ति का गौरव एकसमान ही है और प्राप्ति में भी समानता है। इस प्रकार भक्ति एवं धर्म की समान महत्ता है, किन्तु वर्णाश्रम सम्बंधी धर्म उस भागवत धर्म के आगे अत्यंत गौण हैं और उनका फल भी नाशवान होता है।
\n“और हमारा मत भी यही है कि, हमसे बिना भगवान तथा बिना उनके एकान्तिक भक्त यदि किसी और से स्नेह किया जाए तो भी वह नहीं होता। हमें तो ऐसा प्रतीत होता है कि, जड़भरत, शुकदेव, दत्तात्रेय तथा ऋषभदेवजी आदि के समान हमारी भी रुचि रहा करती है। अतः हमें भी वन-पर्वतों पर निवास करना ही अच्छा लगता है, परन्तु बड़े बड़े नगरों-शहरों में रहना रुचिकर नहीं लगता, ऐसा हमारा सहज स्वभाव है। तथापि, हम भगवान और भगवान के भक्त के लिए लाखों लोगों के भीड़े में रहते हैं, शहरों में रहते हुए भी हम वैसे ही अनासक्त एवं निर्बन्ध रह सकते हैं, जैसे हम वन में रहकर निर्बन्ध रहते हो। हम किसी स्वार्थ के कारण इन लाखों लोगों के भीड़े में नहीं रहते! हम तो केवल भगवान के भक्त के लिए भीड़े में रहते हैं। और भगवान के भक्त के लिए चाहे कितनी ही प्रवृत्ति करनी पड़े, फिर भी हम उसे निवृत्ति ही मानते हैं।
\n“और, भगवान का कोई भक्त हो तथा चाहे वह कितना ही दोषी हो, फिर भी हमारे मन में उसके प्रति कोई उपेक्षा नहीं रहती। हम जानते हैं कि भगवान के भक्त के कुछ स्वाभाविक अल्प दोष हों, तो उन पर ध्यान देना ही नहीं! ऐसे दोष यदि अपने में हों, तो उन्हें मिटाने का उपाय अवश्य करें। किन्तु, भगवान के भक्त में यदि उस प्रकार के दोष हैं, तो भी उनके अवगुण ग्रहण न करें। कदाचित् पंचव्रतों में मुख्य जो निष्काम व्रत है, उसमें यदि किसी से कोई त्रुटि हो गई तो उसे दोष समझना वरन् अल्पदोष होने पर भगवद् भक्तों के प्रति अवगुण दृष्टि से नहीं देखना चाहिए।
\n“और, भगवान के भक्त के साथ वाद-विवाद करके उसे जीतकर प्रसन्न नहीं होना चाहिए, उससे तो हारकर ही प्रसन्न होना चाहिए; और जो भक्त वाद-विवाद द्वारा भगवान के भक्त को जीतता है, वह तो पंच महापापों के करनेवाले से भी अधिक पापी है। और हमारे सामने यदि कोई भगवान के भक्त की निंदा का वचन कहे, तो हमें उसे देखना तक अच्छा नहीं लगता। तथा कोई व्यक्ति भगवद्भक्तों का अवगुण ग्रहण करता हो, तो हमें उसके हाथ से प्राप्त अन्न-जल भी अच्छा नहीं लगता। और ऐसा ही मनुष्य यदि हमारा सम्बंधी हो, परन्तु उससे भी हमारा मन अत्यंत खिन्न हो जाता है। क्योंकि वैसे भी आत्मा ही हमारा स्वरूप है, तब देह और उसके सम्बंधियों से स्नेह क्यों रखना चाहिए? हमने तो आत्मसत्तारूप रहकर भगवान तथा भगवान के भक्त के साथ स्नेह किया है, परन्तु देहबुद्धि से स्नेह नहीं किया है। और जो भक्त आत्मसत्तारूप नहीं रह सकेगा, उसे तो काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मत्सरादि शत्रु संकट में डाले बिना नहीं रहेंगे। इसलिए जो आत्मसत्तारूप रहकर भक्ति नहीं करते होंगे, उसके कर्मों का इस सत्संग में पर्दाकाश हुए बिना रहेगा ही नहीं। क्योंकि यह सत्संग तो अलौकिक है। श्वेतद्वीप, वैकुंठ तथा गोलोक में भगवान के पार्षद हैं, वैसे ही ये सब सत्संगी हैं। हम तो सबसे परे जो दिव्य अक्षरधाम है, उसमें जो भगवान के पार्षद हैं, उन्हीं के समान इन सत्संगियों को न मानते हों, तो हमें भगवान तथा भगवान के भक्त की सौगन्ध है।
\n“जिसे ज्ञान, वैराग्य, धर्म तथा भक्ति चारों अत्यन्त सुदृढ़ नहीं होते, तो अन्ततोगत्वा वह शिथिल हुए बिना नहीं रहेगा। जैसे मोम-मिश्रित डोरा शीत ऋतु में तथा वर्षाऋतु में कड़ा बना रहता है, किन्तु ग्रीष्म के समय वह अवश्य ढीला पड़ जाता है। उसी तरह सत्संग में हरिभक्त को हर प्रकार के सुख उपलब्ध हों, तथा सत्संग में सर्वत्र सम्मान मिलता रहे, वह वर्षाकाल तथा शीतकाल की तरह है, जिसमें भक्त के जीवन में ज्ञान, वैराग्य, धर्म एवं भक्ति सभी बहुत अच्छे दिखाई पड़ते हैं; किन्तु जब सत्संग में अपमान हो, तथा देह से भी दुःख प्राप्त हो, वह सत्संगी के लिए ग्रीष्मकाल है। ऐसे समय तो उस भक्त के जीवन में ज्ञान, वैराग्य, धर्म और भक्ति सभी मोम-मिश्रित डोरे की तरह ढीले पड़ जाते हैं। हालाँकि इतना होने पर भी हम उसका त्याग नहीं करते, किन्तु वही स्वयं मन ही मन पराधीन होकर सत्संग से पतनोन्मुख हो जाता है; फिर वह सत्संगी कहलाता हो, तो भी उसके अंतर में सत्संग सम्बंधी सुख नहीं रहता।
\n“इसलिए, सत्संग करें तो आत्मसत्तारूप होकर ही अत्यंत दृढ़ता के साथ ही करें। किन्तु, ऐसा सत्संग न करें कि देह और देह के सम्बंधियों के साथ कुछ स्नेह रह जाए। जैसे सोने का तार छहों ऋतुओं में एक समान रहता है, जो ग्रीष्म काल की धूप से ढ़ीला नहीं होता। वैसे ही दृढ़ सत्संगी को चाहे कैसे ही दुःख आ पड़ें और सत्संग में उसका चाहे कितना ही अपमान हो, फिर भी किसी भी ढंग से उसका मन सत्संग से विचलित नहीं होता। ऐसे दृढ़ सत्संगी वैष्णव ही हमारे तो सगे-सम्बंधी हैं, और वही हमारी ज्ञाति है। तथा हमें इस देह से ऐसे वैष्णवों के संग में ही रहना है; तथा श्रीकृष्ण भगवान के धाम में भी ऐसे वैष्णवों के साथ ही निवास करना है, ऐसा हमारा निश्चय है। आप सभी को भी यही निश्चय करना चाहिए। क्योंकि आप सभी हमारे आश्रित हुए हैं, अतः हमें भी आपके हित की बात कहनी चाहिए। वास्तव में मित्र भी वही है जो, ‘दुःख पहुँचाकर भी उसके हित की बात कहे।’ मित्र का यही लक्षण है, उसे समझ लेना चाहिए।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/244.mp3" }, { "english_title": "An Intimate Form ofBhakti", "english_text": "On Bhādarvā vadi 4, Samvat 1884 [9 September 1827], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on the veranda outside the west-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. Tassels of white flowers were hanging from His pāgh, and garlands of white flowers adorned His neck. At that time, some paramhansas were singing a Vishnupad to the accompaniment of a dukad and sarodā, while other paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him in an assembly. Shriji Mahārāj was sitting in that assembly in an introspective mood.
\nThen Shriji Mahārāj said, “The inclination of profound, loving bhakti in a devotee of God, as described in this devotional song, is the inclination of Jhinābhāi, and it was the inclination of Parvatbhāi and Mulji as well. I was reflecting within and was thinking that there must also be others in the Satsang fellowship with the same inclination. One who cultivates this inclination of profound, loving bhakti loses all attachment to the panchvishays and is able to maintain ātmā-realization without even having to try.”
\nThereupon Muktānand Swāmi asked, “Narsinh Mehtā worshipped Shri Krishna Bhagwān with a sense of intimacy, whereas many devotees of God such as Nārad and others worshipped God with a sense of servitude. Of these two types of devotees, whose bhakti should be regarded as being better?”
\nShriji Mahārāj replied, “The type of bhakti offered by Narsinh Mehtā, the gopis, Nārad, and the Sanakādik is not of two types; in reality, it is of one type. After all, the body - be it male or female - is worldly and perishable; but the jivātmā, the worshipper, is neither male nor female - it is characterized by pure existence and consciousness. When it leaves its body and transmigrates to the abode of God, it assumes a form according to the wish of God. Or, depending upon the opportunity for service that arises there, that devotee assumes an appropriate form and serves God accordingly.1
\n“But if a devotee of God develops the same attachment to wealth, women and other objects as he has towards God, then he cannot be called a staunch devotee of God. Having become a devotee of God, if one commits sins and accumulates detrimental desires in Satsang itself while offering bhakti, then those sins become ingrained in one - as if etched in iron. Moreover, a graver sin than associating with others’ wives due to the influence of evil company is to look at a devotee of God lustfully while in Satsang. Therefore, one who wishes to develop deep attachment to God should not allow any type of sin to remain in his mind. Why? Because female satsangi devotees are to be viewed as one’s own mother, sister or daughter. They are the extremely vile sinners in this world who look at women of their own family lustfully. So, he who looks at devotees lustfully is a vile sinner and will never be released from that sin. That is why one who wishes to become an amorous devotee should become an amorous devotee after shunning this kind of sin.
\n“Having said this, though, the gravest of all sins is perceiving faults in God and His devotees, because due to that fault-finding attitude, animosity is created towards them. Even if one has killed millions of cows, consumed alcohol and meat, and committed adultery with the wife of one’s guru countless times, one can still be released from such sins at some time or other. But, a person who maligns God and His devotees will never be released from his sin. Then, if the maligner is a male, he will become a male demon; or if female, she will become a female demon. Then, even after countless lives, that person will never cease to be a demon2 and will never become a devotee of God.
\n“Furthermore, one who has already maligned a devotee of God and whose maligning attitude has become established will under no circumstances be able to eradicate that attitude. On the other hand, another person who is in the process of maligning realizes, ‘I have committed a grave sin in maligning God and His devotees; therefore I am extremely vile, and God and His devotees are extremely great.’ When one sees others’ virtues and sees faults within oneself in this manner, then any sins one may have committed will be eradicated, however grave they may be.
\n“Indeed, no other sin displeases and pains God more than the sin of maligning His devotees. When Jay and Vijay insulted the Sanakādik in Vaikunth, God immediately rushed to the Sanakādik and told them, ‘Whoever maligns sādhus like you is my enemy. Therefore, you have done well in giving a curse to Jay and Vijay. In fact, if my own hand were to harm pious Brāhmins like you, then even I would cut off my hand; so what can I say of others?’ This is what Vaikunthnāth Bhagwān said to the Sanakādik. Consequently, Jay and Vijay became demons due to the sin of maligning the pious devotees of God. Others who have also maligned devotees of God have all fallen from their eminent position - a fact that is well noted in the scriptures. Therefore, one who desires one’s own good should not malign the devotees of God. If one does happen to knowingly or unknowingly malign someone, then one should bow to that person’s feet, pray to him, and act in a manner that pleases him.”
", "english_footnote": "1. According to Shriji Maharaj’s teachings, a devotees who goes to Akshardham attains a body composed of Aksharbrahman elements. Each aksharmukta in Akshardham has a similar body. None of the aksharmuktas have a desire to assume a different body because they are captivated by the bliss of God. Moreover, there is no need to serve God in any other way in Akshardham; the only service in Akshardham is having the darshan of God, and all of the aksharmuktas experience fulfilment in God’s darshan.
\nHowever, there are arrangements of serving God in various other ways in other abodes that are characterized by the three gunas (such as Golok, Vaikunth, etc). Therefore, Shriji Maharaj’s words here apply to other abodes of God or the common beliefs of other sects.
\nPramukh Swami Maharaj says, “The only service for muktas is darshan. Other than that, they have no other desires...” [Patra dated Feb 10, 1985]
\n2. According to Shriji Maharaj’s teachings, the jiva is not inherently demonic; therefore, the jiva does not remain demonic eternally. Therefore, the purport of this narrative is that it is extremely difficult for a demonic jiva to become godly, but not impossible.
\nExplanation: By maligning God and his devotee, the intellect and inclination of the jiva becomes demonic - meaning the jiva becomes grappled with a demonic nature. When this demonic nature develops while the jiva is on the path of spiritual endeavor - meaning the demonic nature hasn’t become firm - then it can be defeated by God’s grace. However, if the demonic nature becomes extremely firm, then it cannot be defeated by one’s own effort. It can be defeated only by God’s grace. However, since the jiva is not inherently demonic, it does not remain demonic forever. Only when that jiva merges into and emerges from māyā infinite times is its demonic nature cured. (Vachanamrut Vartal 7) In this way, by going through the cycle of births and deaths, the jiva encounters God or his Sant, knowingly or unknowingly serves them, and accumulates sufficient pious merits, it becomes a devotee of God and is cured of its demonic nature by their grace.
\nTherefore, Maharaj uses strong words to caution his devotees to be fearful of performing demonic deeds.
", "gujarati_title": "સખી-સખાના ભાવનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૪ના ભાદરવા વદિ ૪ ચોથને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં આથમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પાઘને વિષે ધોળાં પુષ્પના તોરા ઝૂકી રહ્યા હતા અને કંઠને વિષે ધોળાં પુષ્પના હાર વિરાજમાન હતા ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી ને પરમહંસ દૂકડ-સરોદા લઈને પોતાની આગળ વિષ્ણુપદ૪૩ ગાવતા હતા. તે સમયમાં શ્રીજીમહારાજ અંતર સન્મુખ દૃષ્ટિ કરીને વિરાજમાન હતા.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ એમ બોલ્યા જે, “જેવું પ્રેમલક્ષણા ભક્તિએ યુક્ત આ કીર્તનને વિષે હરિજનનું અંગ કહ્યું છે, એવું તો ઝીણાભાઈનું અંગ છે તથા પર્વતભાઈ ને મૂળજી એનાં પણ એવાં અંગ હતાં. માટે અમે અંતર સન્મુખ દૃષ્ટિ કરીને વિચારતા હતા. અને બીજા પણ સત્સંગમાં એવા અંગવાળા હશે. અને જેને પ્રેમલક્ષણા ભક્તિનું અંગ આવે તેને પંચવિષયને વિષે પ્રીતિ ટળી જાય છે અને આત્મનિષ્ઠા રાખ્યા વિનાની જ રહે છે.”
\nપછી મુક્તાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું જે, “નરસિંહ મહેતો તો સખીભાવે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનને ભજતા ને કેટલાક નારદાદિક ભગવાનના ભક્ત છે તે તો દાસભાવે કરીને ભગવાનને ભજે છે. એ બે પ્રકારના ભક્તમાં કેની ભક્તિ શ્રેષ્ઠ જાણવી?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “નરસિંહ મહેતો, ગોપીઓ ને નારદ-સનકાદિક એમની ભક્તિમાં બે પ્રકાર નથી, એ તો એક પ્રકાર જ છે.૪૪ અને દેહ તો પુરુષનો ને સ્ત્રીનો બેય માયિક છે ને નાશવંત છે; અને ભજનનો કરનારો જે જીવાત્મા તે પુરુષ પણ નથી ને સ્ત્રી પણ નથી, એ તો સત્તામાત્ર ચૈતન્ય છે. તે દેહ મૂકીને ભગવાનના ધામમાં જાય છે ત્યારે જેવી ભગવાનની મરજી હોય તેવો તેનો આકાર બંધાય છે અથવા એ ભક્તને જેવો સેવાનો અવકાશ આવે તેવો આકાર ધરીને ભગવાનની સેવા કરે છે.૭૫ અને જે ભગવાનનો ભક્ત હોય તેને જેમ ભગવાનમાં પ્રીતિ હોય તેમ જ જો ધન, સ્ત્રી આદિક પદાર્થમાં પ્રીતિ થઈ જાય તો એ ભગવાનનો દૃઢ ભક્ત કહેવાય નહીં. અને પરમેશ્વરનો ભક્ત થઈને ભક્તિ કરતાં થકાં જે પાપ કરે છે ને સત્સંગમાં જ કુવાસના બાંધે છે, તે પાપ તો એને વજ્રલેપ થાય છે. અને કુસંગમાં જઈને પરસ્ત્રીનો સંગ કરે તે થકી પણ સત્સંગમાં ભગવાનના ભક્ત ઉપર કુદૃષ્ટિએ જોવાયું હોય તો તેનું વધુ પાપ છે. માટે જેને ભગવાનમાં દૃઢ પ્રીતિ કરવી હોય તેને તો કોઈ જાતનું પાપ પોતાની બુદ્ધિમાં રહેવા દેવું નહીં. શા માટે જે, સત્સંગી હરિજન છે તે તો જેવાં પોતાનાં મા, બેન કે દીકરી હોય તેવાં છે. અને આ સંસારને વિષે અતિશય જે પાપી હોય તે પોતાના ગોત્રની સ્ત્રીઓને વિષે કુદૃષ્ટિ રાખે છે; માટે જે હરિજનને વિષે કુદૃષ્ટિ રાખે તે અતિશય પાપી છે ને તેનો કોઈ કાળે છૂટકો થાય નહીં. માટે જેને રસિક ભક્ત થવું હોય તેને આવી જાતનું પાપ તેનો ત્યાગ કરીને પછી રસિક ભક્ત થવું.
\n“અને સર્વ પાપમાંથી મોટું પાપ એ છે જે, ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તને વિષે દોષબુદ્ધિ થાય ને તે દોષબુદ્ધિએ કરીને ભગવાન ને ભગવાનના ભક્ત સંગાથે વૈર બંધાઈ જાય. માટે કોટિ ગૌહત્યા કરી હોય તથા મદ્ય-માંસનું ભક્ષણ કર્યું હોય તથા અસંખ્ય ગુરુસ્ત્રીનો સંગ કર્યો હોય, તે એ પાપ થકી તો કોઈ કાળે છૂટકો થાય, પણ ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તનો જે દ્રોહી તેનો તો કોઈ કાળે એ પાપ થકી છૂટકો ન થાય. અને તે પુરુષ હોય તો રાક્ષસ થઈ જાય ને સ્ત્રી હોય તો રાક્ષસી થઈ જાય. પછી તે કોઈ જન્મમાં અસુર મટીને ભગવાનનો ભક્ત થતો નથી.૭૬ અને જેણે ભગવાનના ભક્તનો દ્રોહ આદર્યો હોય ને પરિપક્વ દ્રોહબુદ્ધિ થઈ હોય તેની તો કોઈ યોગે કરીને દ્રોહબુદ્ધિ ટળે નહીં. અને દ્રોહ કર્યાની સાધનદશામાં હોય ને એમ જાણે જે, ‘ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તનો મેં દ્રોહ કર્યો એ મોટું પાપ કર્યું, માટે હું તો અતિશય નીચ છું અને ભગવાન ને ભગવાનના ભક્ત તે તો બહુ મોટા છે.’ એવી રીતે જે ભગવાનનો ને ભગવાનના ભક્તનો ગુણ લે અને પોતાને વિષે દોષ જુએ, તો ગમે તેવાં મોટાં પાપ કર્યાં હોય તો પણ તે નાશ પામે છે. અને ભગવાન પોતાના ભક્તના દ્રોહના કરનારા ઉપર જેવા કુરાજી થાય છે ને દુખાય છે, તેવા કોઈ પાપે કરીને દુખાતા નથી. અને જ્યારે વૈકુંઠલોકમાં જય-વિજયે સનકાદિકનું અપમાન કર્યું ત્યારે ભગવાન તત્કાળ સનકાદિક પાસે આવ્યા ને સનકાદિક પ્રત્યે એમ બોલ્યા જે, ‘તમારા જેવા સાધુ છે તેનો જે દ્રોહ કરે તે તો મારા શત્રુ છે. માટે તમે જય-વિજયને શાપ દીધો એ બહુ સારું કર્યું. અને તમારા જેવા ભગવદીય બ્રાહ્મણ તેનો તો જો મારો હાથ દ્રોહ કરે તો તે હાથને પણ હું કાપી નાંખું, તો બીજાની શી વાત કહેવી?’ એવી રીતે વૈકુંઠનાથ ભગવાન સનકાદિક પ્રત્યે બોલ્યા.૪૫ ને જય-વિજય હતા તે ભગવદીયના અપરાધરૂપી જે પાપ તેણે કરીને દૈત્ય થયા. એવી રીતે જેણે ભગવાનના ભક્તનો દ્રોહ કર્યો છે તે સર્વે મોટી પદવીમાંથી પડી ગયા છે, તે શાસ્ત્રમાં વાત પ્રસિદ્ધ છે. માટે જેને પોતાનું રૂડું ઇચ્છવું તેણે ભગવાનના ભક્તનો દ્રોહ કરવો નહીં ને જો જાણે-અજાણે કાંઈક દ્રોહ થઈ ગયો હોય તો પગે લાગી સ્તુતિ કરીને જેમ તે રાજી થાય તેમ કરવું.”
", "gujarati_footnote": "૪૩. જુઓ પરિશિષ્ટ: ૫, પૃ. ૬૮૭.
\n૪૪. બંને ભક્તિમાં ક્રિયાભેદ હોવા છતાં પણ પ્રેમમાં ભેદ નથી.
\n૪૫. ભાગવત: ૩/૧૫-૧૬.
\n૭૫. શ્રીજીમહારાજના મતે ભગવાનનો ભક્ત અક્ષરધામમાં જાય છે, ત્યાં બધા જ મુક્તોને અક્ષરબ્રહ્મ તત્ત્વનો પુરુષાકારે બ્રહ્મમય દેહ પ્રાપ્ત થાય છે. અક્ષરધામમાં સર્વે અક્ષરમુક્તોનો આકાર એકસરખો હોય છે. ભગવાનના અનવધિકાતિશય સુખમાં ગરકાવ એવા કોઈ પણ મુક્તને જુદા જુદા આકારનો દેહ પ્રાપ્ત કરવાની ઇચ્છા થતી જ નથી. વળી, ત્યાં ભગવાન માટેની જુદા જુદા પ્રકારની કોઈ સેવાની જરૂર પણ નથી. ત્યાં તો ભગવાનના અખંડ દર્શનરૂપ સેવામાં જ તમામ મુક્તો પૂર્ણકામ છે, પરંતુ અક્ષરધામ સિવાયનાં અન્ય ત્રિગુણમય ધામોમાં (ગોલોક-વૈકુંઠમાં) વિવિધ પ્રકારની સેવા વગેરે વ્યવસ્થા હોય છે તેથી શ્રીજીમહારાજનું આ કથન અન્ય ધામો માટે અથવા તો અન્ય સંપ્રદાયની લોકપ્રસિદ્ધ માન્યતાને લીધે છે એમ સમજવું.
\nગુરુપરંપરાનાં વચનો. આ વિષે પ્રમુખસ્વામી મહારાજ કહે છે: “મુક્તને તો દર્શન એ જ સેવા. તે સિવાય કોઈ ઇચ્છા નથી...” [પત્ર - તા. ૧૦/૨/૧૯૮૫]
\n૭૬. શ્રીજીમહારાજના સિદ્ધાંત અનુસાર જીવ સ્વરૂપતઃ આસુરી ન હોવાથી કોઈ જીવ હંમેશાં આસુરી રહેતો નથી. તેથી અહીં કથનનું તાત્પર્ય એવું સમજવું જોઈએ કે આસુરીભાવ ટાળવો અશક્ય નથી, પરંતુ અત્યંત કઠિન છે.
\nસમજૂતી: ભગવાન અને ભગવાનના ભક્તનો અતિશય દ્રોહ કરવાથી જીવની બુદ્ધિ અને વૃત્તિ આસુરી થઈ જાય છે, અર્થાત્ જીવમાં આસુરી ભાવ વળગે છે. આ આસુરી ભાવ સાધનદશામાં હોય એટલે કે અતિ દૃઢ ન થયો હોય તો તે પોતાના પુરુષાર્થ અને ભગવાનની કૃપાથી ટળી જાય છે. પરંતુ જો આસુરી ભાવ અતિ દૃઢ થયો હોય તો ભગવાનની કૃપા વગર ફક્ત પોતાના કોઈ પુરુષાર્થથી ટળી શકતો નથી. તેમ છતાં જીવ સ્વરૂપતઃ આસુરી ન હોવાથી તે કાયમ અસુર રહેતો નથી. તે જીવ આસુરી ભાવ સાથે અનંત વાર માયામાં લીન થાય અને માયામાંથી બહાર નીકળે છે ત્યારે આસુરી ભાવ નાશ પામે છે. (વચનામૃત વરતાલ ૭) આ રીતે વારંવાર જન્મ-મરણના ભવચક્રમાં ભગવાન અને સંતનો જાણે અજાણે યોગ થતાં શુભ સંસ્કારો સંચિત થાય છે અને તેને લીધે કોઈક વખત ભગવાનનો ભક્ત બને છે અને એમની કૃપાથી આસુરી ભાવ નાશ પામે છે.
\nછતાં આસુરી કર્મથી મુમુક્ષુને દૂર રાખવા માટે આવા પ્રકારે રેચક વચનો ઉચ્ચારીને ભયસ્થાન સમજાવે છે.
", "hindi_title": "सखी-सखा भाव", "hindi_text": "संवत् १८८४ में भाद्रपद कृष्णा चतुर्थी (९ सितम्बर, १८२७) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पश्चिमी द्वार के कमरे के बरामदे में विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। पाग में श्वेत पुष्पों के तुर्रे झुके हुए थे और कंठ में सफ़ेद फूलों के हार सुशोभित हो रहे थे। उनके समक्ष परमहंसों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी। परमहंस दुक्कड़ और सरोद लेकर विष्णुपद गा रहे थे। तब श्रीजीमहाराज अन्तर सम्मुख दृष्टि करके विराजमान थे।
\nफिर श्रीजीमहाराज बोले कि, “प्रेमलक्षणा भक्तियुक्त इस भजन में हरिभक्त का जैसा अंग बताया गया है, वैसा अंग तो झीणाभाई में दिखाई देता है तथा पर्वतभाई और मूलजी ब्रह्मचारी के भी ऐसे ही अंग थे। इसलिए, हम अन्तर सम्मुख दृष्टि करके विचार कर रहे थे कि सत्संग में अन्य भी ऐसे ही अंग से संपन्न भक्त होंगे। और, जिसको प्रेमलक्षणा भक्ति का अंग सिद्ध हो जाता है, उसकी तो पंचविषयों में आसक्ति मिट जाती है तथा उसके भीतर आत्मनिष्ठा भी बिना सिद्ध किए ही बनी रहती है।”
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा कि, “नरसिंह मेहता तो सखीभाव द्वारा श्रीकृष्ण भगवान की आराधना करते थे और नारद आदि कितने ही भगवद्भक्त दासभाव से भगवान की आराधना करते हैं। इन दोनों प्रकार के भक्तों में से किसकी भक्ति श्रेष्ठ है?”
\nप्रश्न सुनकर श्रीजीमहाराज बोले कि, “नरसिंह मेहता, गोपियाँ और नारद-सनकादि की भक्ति के दो प्रकार है ही नहीं, एक ही प्रकार की है। और, देह तो चाहे पुरुष का हो, चाहे स्त्री का, दोनों मायिक और नाशवान हैं; एवं भजन करनेवाली जीवात्मा न तो पुरुष है और न स्त्री ही, वह तो सत्तामात्र चैतन्य है। जब वह देहत्याग करके भगवान के धाम में जाती है तब उसे जैसी परमेश्वर की मर्जी हो, वैसी ही देह मिलती है, अथवा ऐसे भक्त को भगवान की जिस प्रकार की सेवा का मौका मिले, वैसा ही आकार धारण करके वह भगवान की सेवा में रहता है।
\n“और जिस भगवद्भक्त को भगवान में जैसी प्रीति हो, वैसी ही आसक्ति यदि धन-स्त्री आदि में हो गई, तो उसे भगवान का दृढ़ भक्त नहीं कहा जा सकता। कोई पुरुष परमेश्वर का भक्त होकर भी भक्ति करते समय जो पाप करता है और सत्संग में भी अगर दुर्वासना रखता है, तो वह पाप उसके लिए वज्रलेप हो जाता है। कुसंग में पड़कर परस्त्री का संग करे, उससे भी विशेष पाप यही है कि सत्संग में भगवान के भक्त के ऊपर कुदृष्टि हुई। इसलिए, जिसे भगवान से दृढ़ प्रीति करनी हो, उसे किसी भी प्रकार की पाप-बुद्धि नहीं रखनी चाहिए। क्योंकि सत्संगी हरिभक्त अपनी माँ, बहन और पुत्री-जैसे हैं। वस्तुतः इस संसार में जो घोर पापी होते हैं, वे अपने गोत्र की स्त्रियों के प्रति भी कुदृष्टि रखते हैं। इसलिए, हरिभक्त के प्रति जो कुदृष्टि रखता है, वह तो घोर पापी है और उसका छुटकारा कभी भी नहीं हो सकता। अतः जिसे रसिक भक्त होना है, उसे इस प्रकार के पाप का परित्याग करने के बाद ही रसिक भक्त होना चाहिए।
\n“और सभी पापों से बड़ा पाप तो वह है, जो भगवान तथा उनके भक्तों के प्रति दोषबुद्धि रखना और उस दोषबुद्धि द्वारा भगवान और भगवान के भक्त के साथ वैर भाव उत्पन्न हो जाए। अतः कोटि गौहत्या की हो, मद्य-मांस का भक्षण किया हो, तथा असंख्य गुरुस्त्री का संग किया हो, फिर भी उन पापों से तो कभी छुटकारा मिल भी सकता है, किन्तु भगवान तथा भगवान के भक्त का जो द्रोही है, वह कभी भी पापमुक्त नहीं हो पाता। यदि वह पुरुष हो तो राक्षस हो जाता है, और स्त्री हो तो राक्षसी हो जाती है। फिर किसी भी जन्म में ऐसा जीव असुर मिटकर भगवान का भक्त नहीं हो पाता। और, जिसको भगवान के भक्त का द्रोह करते हुए परिपक्व द्रोहबुद्धि हो गई हो, तो किसी भी स्थिति में उसकी द्रोहबुद्धि नहीं मिटती। परन्तु यदि वह द्रोह करने की प्राथमिक स्थिति में हो और यह मानता हो कि, ‘भगवान और भगवान के भक्त का द्रोह करके मैंने घोर पाप किया है, अतः मैं तो अत्यंत नीच हूँ तथा भगवान एवं भगवान के भक्त बहुत बड़े हैं!’ इस प्रकार जो उन दोनों का गुण ग्रहण करता है तथा अपने दोषों के प्रति सतर्क रहता है, उसने चाहे जितने भी पाप किए हों, उन घोर पापों का नाश हो जाता है।
\n“और, भगवान अपने भक्त से द्रोह करनेवाले पर जितने क्रुद्ध और दुःखी होते हैं, उतना दुःख उन्हें किसी अन्य पाप से नहीं होता। जब वैकुंठलोक में जय-विजय ने सनकादिक का अपमान किया, तब भगवान तत्काल सनकादिक मुनियों के पास आए और उनसे इस प्रकार बोले कि, ‘आप-जैसे साधुओं का जिसने तिरस्कार किया वह मेरा भी शत्रु है। इसलिए आपने जय-विजय को शाप देकर बहुत अच्छा किया। यदि आप जैसे भगवदीय ब्राह्मणों का द्रोह मेरा हाथ भी करे, तो मैं उस हाथ को भी काट डालूँ, तब दूसरे की तो बात ही क्या?’ यूं भगवदीय संतों के अपराधरूपी पाप के कारण जय-विजय दोनों दैत्य बन गए। इस प्रकार, जिन्होंने भी भगवान के भक्त का द्रोह किया है, वे सब उच्चपद से गिर गए हैं। यह बात शास्त्रों में प्रसिद्ध है। इसलिए जिसे अपने आत्मकल्याण की इच्छा है, उसे भगवान के भक्त का द्रोह नहीं करना चाहिए। यदि जाने-अनजाने में उसका कुछ भी द्रोह हो गया हो, तो उसके पैरों में पड़कर उससे प्रार्थना करके, वह जिस प्रकार प्रसन्न हो, वैसा ही आचरण करना चाहिए।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/245.mp3" }, { "english_title": "Mānsi Pujā", "english_text": "On the night of Āso sudi Punam, Samvat 1885 [22 October 1828], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot that had been placed in the yard of His residence in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj, out of compassion, addressed all of the devotees and said, “One who is a devotee of God daily performs the mānsi pujā of God. The details of performing that mānsi pujā are as follows: One should perform that mānsi pujā in different ways, depending on the three seasons; namely summer, winter and monsoon.
\n“During the four months of summer, one should perform puja by first bathing God with cool, fragrant, pure water. One should then offer Him a beautiful, washed, white khes to wear, which is thin and fine. After seating God on a beautiful seat, His whole body should be smeared with fragrant sandalwood from the Malay mountains, which has been collected in a bowl after forming it into a paste. Firstly, the sandalwood paste should be smeared on His forehead and closely observed; then His hands should be smeared and closely observed; then the paste should be smeared on His chest, stomach, thighs, calves, and other parts of His body. Those parts should also be observed. Then, beautiful kumkum should be applied on His holy feet as well as on the soles of His feet, and they too should then be observed. Thereafter, garlands of fragrant flowers such as mogrā, chameli, champā, roses, etc., as well as various ornaments such as a cap, armlets, wristlets, etc., made of flowers should be offered. A fine cloth that is not too heavy and is as white as a mogrā flower should be tied around His head; and a beautiful, white cloth which is fine and light, should be wrapped around His body. Then one should embrace God - once, or twice, or according to the degree of one’s love. Thereafter, one should touch God’s holy feet to one’s own chest and head. During that embrace, the sandalwood paste on God’s body as well as parts from the garlands of flowers may stick to one’s own body; and kumkum may also stick as a result of touching God’s holy feet to one’s own chest and head. All this should be visualized; i.e., one should feel, ‘Sandalwood paste, kumkum and garlands consecrated by God have touched my body!’
\n“During the four months of winter, one should perform puja by first bathing God with warm water and then offering Him a white khes to wear. One should then seat God on a decorated cot with a velvet mattress that has been covered with a white bedsheet. One should offer a survāl, offer a dagli, tie a rich orange reto of golden threads around His head, tie a rich reto around His waist, and place a rich reto over His shoulders. Then one should place various ornaments made of diamonds, pearls, gold and rubies on various parts of His body and adorn Him with a pearl necklace as well. After offering these clothes and ornaments, the various parts of God’s body should be closely observed. A kumkum chāndlo should also be applied to God’s forehead.
\n“During the four months of monsoon, one should perform puja imagining that God has returned from some village and His white clothes having become completely drenched; or that He had gone to bathe with the paramhansas in a river and has returned from there drenched. After removing His wet clothes, He should be offered deep orange garments to wear; and His forehead should be smeared with yellow sandalwood paste mixed with saffron.
\n“During summer, one should visualize God to be sitting either in an open place or in a flower garden. During winter and monsoon, one should visualize God to be seated in a fine medi or inside a house. In particular, when offering God something to eat, only those foods - chewable, drinkable, lickable or suckable - which one likes to eat should be visualized for offering to God. Even if God does not like such foods, when offering items to Him, one should still visualize only those items that are relished by oneself. Also, incense, oil lamps, ārti and other articles should be offered to God as appropriate.
\n“In this manner, a devotee who offers puja in different ways according to the three different seasons increases his love for God, and his jiva benefits tremendously. Therefore, whoever has heard this discourse should imbibe it and daily perform the mānsi pujā of God1 in the manner described. As a matter of fact, I have never talked about this before.”
\nShriji Mahārāj then spoke on another topic. He said, “When God and His Bhakta are pleased on a devotee, he should feel, ‘It is my great fortune that God and His Bhakta are pleased with me.’ Also, when, for the purpose of teaching a lesson, they reprimand him, he should feel, ‘It is my great fortune that they reprimand me; after all, it will help in removing my flaws.’ In this way, one should be pleased even if reprimanded; one should not feel any grief in one’s mind, nor get upset, nor even regard oneself as being very sinful. Indeed, one should always remain pleased. This attitude is also worthy of being imbibed.”
", "english_footnote": "1. According to Shriji Maharaj’s command, one should daily do mansi puja. Mansi puja should be performed five times daily as described below:
\n(1) Morning: During one’s puja, one should do the mansi as described in this Vachanamrut.
\n(2) Afternoon: One should offer various types of food and put God to rest.
\n(3) Late afternoon: Between 3 and 4 pm, one should wake God from rest and offer various types of dry fruits and cold juice.
\n(4) Evening: One should offer the evening meal to God.
\n(5) Night: one should put God to sleep.
\nIn this manner, one should perform the mansi puja of the manifest form of God, who is the Aksharbrahman Gunatit Satpurush.
\n(In Shikharbaddha mandirs, the arti is performed five times around these five mansi puja times.)
", "gujarati_title": "માનસી પૂજાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૫ના આસો સુદિ ૧૫ પૂનમને દિવસ રાત્રિને સમે સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં પોતાના ઉતારાને વિષે ફળિયાની વચ્ચે ઢોલિયો ઢળાવીને તે ઉપર વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ કૃપા કરીને સર્વ હરિજન પ્રત્યે બોલ્યા જે, “જે ભગવાનનો ભક્ત હોય તે નિત્યે ભગવાનની માનસી પૂજા કરે. તે માનસી પૂજા કરવાની એમ વિક્તિ છે જે, ઉનાળો, શિયાળો કે ચોમાસું એ ત્રણ ઋતુને વિષે નોખી નોખી માનસી પૂજા કરવી. તેમાં ઉનાળાના ચાર મહિના સુધી તો એમ પૂજા કરવી જે, સારું, ટાઢું, સુગંધીમાન, પવિત્ર જળ હોય તેણે કરીને ભગવાનને પ્રથમ નવરાવવા. તે પછી ધોયેલો, ધોળો ખેસ સુંદર ઝીણો ને ઘાટો હોય તે પહેરવા આપવો. તે પછી સુંદર આસન ઉપર વિરાજમાન એવા જે ભગવાન તેના અંગ-અંગ વિષે સુંદર મળિયાગર ચંદન ઘસીને વાટ્યકામાં ઉતારી રાખ્યું હોય તે ચર્ચવું. તે પ્રથમ તો લલાટને વિષે ચર્ચીને લલાટને સારી પેઠે નીરખવું; તથા હાથને વિષે ચર્ચીને હાથને સારી પેઠે નીરખવા; તથા હૃદય, ઉદર, સાથળ, પિંડી એ આદિક જે અંગ તેને વિષે તે ચંદનનું લેપન કરી કરીને તે તે અંગને નીરખવાં; તથા ચરણારવિંદની ઉપર ને તળે સુંદર કુંકુમ ચોપડવું ને તે ચરણારવિંદને નીરખવાં. પછી મોગરા, ચમેલી, ગુલાબ, ચંપો એ આદિક જે સુગંધીમાન પુષ્પ તેના હાર તથા કંકણ, બાજુબંધ, ટોપી એ આદિક જે આભૂષણ તે તે પુષ્પનાં પહેરાવવાં. અને મોગરાના પુષ્પ જેવું ધોળું ને ઝીણું ને બહુ ભારે નહીં એવું વસ્ત્ર મસ્તકને વિષે ધરાવવું તથા ધોળી, ઝીણી ને હલકી એવી જે સુંદર પછેડી તે ઓઢાડવી. પછી તે ભગવાનને મળવું, તે એક વાર મળવું, બે વાર મળવું, જેવું પોતાને હેત ઊપજે તેમ મળવું; તથા ભગવાનનાં ચરણારવિંદ પોતાની છાતીમાં લેવાં તથા મસ્તક ઉપર ધારવાં. અને તે મળવે કરીને જે ભગવાનના અંગનું ચંદન પોતાના અંગમાં વળગે તથા ભગવાનનાં ચરણારવિંદને પોતાની છાતીમાં ને મસ્તક ઉપર ધાર્યાં હોય તેણે કરીને જે કુંકુમ વળગે તથા પુષ્પના હારનાં ચિહ્ન ઇત્યાદિ જે જે પોતાના અંગમાં વળગે તેને ધારવું, કહેતાં એમ જાણવું જે, ‘ભગવાનનું પ્રસાદી ચંદન, કુંકુમ ને હાર તે મારા અંગમાં અડ્યાં છે.’
\n“અને શિયાળાના ચાર મહિના સુધી તો એમ પૂજા કરવી જે, પ્રથમ તો ભગવાનને ઊને જળે કરીને નવરાવવા ને પછી ધોળો ખેસ પહેરવા આપવો ને પછી ઢોલિયા ઉપર મખમલનું ગાદલું પાથરીને તે ઉપર ધોળો ઓછાડ ઓછાડીને તે ઉપર ભગવાનને વિરાજમાન કરવા ને પછી સુરવાળ પહેરાવવો તથા ડગલી પહેરાવવી તથા સોનેરી તારવાળો ભારે કસુંબી રેંટો મસ્તકે બંધાવવો તથા કેડ્યે ભારે રેંટો બંધાવવો તથા ખભે ભારે રેંટો ધરાવવો તથા હીરા, મોતી, સુવર્ણ, લાલનાં જે ભાતભાતનાં ઘરેણાં તે અંગ-અંગને વિષે ધરાવવાં તથા મોતીની માળા પહેરાવવી. અને વસ્ત્ર પહેરાવીને તથા આભૂષણ પહેરાવીને ભગવાનનાં જે તે તે અંગ તેને સારી પેઠે નીરખવાં અને ભગવાનના લલાટને વિષે એક કુંકુમનો ચાંદલો કરવો.
\n“અને ચોમાસાના ચાર મહિના સુધી એમ પૂજા કરવી જે, જાણીએ, ભગવાન કોઈક ગામથી આવ્યા તે ધોળાં વસ્ત્ર સર્વે પલળી ગયાં છે અથવા નદીએ પરમહંસે સહિત ના’વા પધાર્યા હતા ત્યાંથી પલળીને આવ્યા છે. પછી તે પલળેલાં જે વસ્ત્ર તેને ઉતરાવીને સર્વ કસુંબલ વસ્ત્ર પહેરવા આપવાં અને લલાટને વિષે પીળું જે કેસરચંદન તેનું લેપન કરવું. અને ઉનાળો હોય ત્યારે ચોગાન-જાયગામાં તથા ફૂલવાડીમાં ભગવાન વિરાજમાન છે એવી રીતે ભગવાનને ધારવા. અને શિયાળો ને ચોમાસું હોય ત્યારે કોઈક સારી મેડીને ઉપર ભગવાન વિરાજમાન છે અથવા ઘરને માંહેલી કોરે વિરાજમાન છે એવી રીતે ભગવાનને ધારવા. અને ભગવાનને જમવા કઈ વસ્તુ આપવી? તો જે ભક્ષ્ય, ભોજ્ય, લેહ્ય, ચોષ્ય૭૭ પોતાના મનમાં ખાવાને ગમતાં હોય તેવાં ભગવાનને અર્થે ચિંતવવાં અને તેવાં ભગવાનને ન ભાવતાં હોય તો પણ પોતાને ગમતાં જ ભોજન ભગવાનને અર્થે ચિંતવવાં. અને બીજા જે ધૂપ, દીપ, આરતી એ આદિક ઉપચાર તે યથાયોગ્ય ભગવાનને અર્પણ કરવા. એવી રીતે ત્રણે ઋતુમાં ભિન્ન ભિન્ન પૂજા કરે તો તે ભક્તને ભગવાનને વિષે હેતની વૃદ્ધિ થાય છે ને તેના જીવને બહુ સમાસ થાય છે. માટે જેણે આ વાત સાંભળી છે તે રાખજ્યો ને નિત્યે આવી રીતે ભગવાનની માનસી પૂજા કરજ્યો.૭૮ ને આવી વાત અમે કોઈ દિવસ કરી નથી.”
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજે એક બીજી વાત કરી જે, “જ્યારે ભગવાન ને ભગવાનના ભક્ત તે પોતાની ઉપર રાજી થાય ત્યારે તે ભક્તને એમ વિચારવું જે, ‘મારાં મોટાં ભાગ્ય જે, મારી ઉપર ભગવાન ને ભગવાનના ભક્ત રાજી થયા.’ અને શિક્ષાને અર્થે ભગવાન ને ભગવાનના ભક્ત પોતાને વઢે ત્યારે પણ એમ વિચારવું જે, ‘મારાં મોટાં ભાગ્ય જે, મને ભગવાન ને ભગવાનના ભક્ત વઢ્યા, જેણે કરીને મારામાં અવગુણ હશે તે જશે.’ એવી રીતે વઢે તો પણ રાજી થવું, પણ વઢે ત્યારે મનમાં શોક ન કરવો ને કચવાવું નહીં ને પોતાના જીવને અતિ પાપી ન માનવો, રાજી રહેવું. આ વાત પણ રાખ્યા જેવી છે.”
", "gujarati_footnote": "૭૭. ભક્ષ્ય, ભોજ્ય, લેહ્ય, ચોષ્ય એ ચાર પ્રકારના ખોરાક છે. ભક્ષ્ય: દાંતનો ઉપયોગ કરીને ખાઈ શકાય એવું. જેમ કે લાડુ, સફરજન, રોટલા-રોટલી. ભોજ્ય: દાંતના ઉપયોગ વિના જીભથી ખાઈ શકાય તેવું. જેમ કે દાળ, સૂપ, દૂધ, છાશ. લેહ્ય: ચાટી શકાય એવું. જેમ કે મધ. ચોષ્ય: ચૂસી શકાય એવું. જેમ કે શેરડી, સંતરાં, મોસંબી.
\n૭૮. શ્રીજીમહારાજની આજ્ઞા પ્રમાણે દરરોજ ભગવાનની માનસી કરવી જોઈએ. સામાન્ય રીતે નીચે પ્રમાણે પાંચ વખત માનસી કરવાની હોય છે.
\n(૧) પ્રાતઃ માનસી: સવારે પૂજા વખતે આ વચનામૃતમાં જણાવ્યા પ્રમાણે માનસી કરવી.
\n(૨) રાજભોગ માનસી: બપોરે ભગવાનને વિવિધ પ્રકારનાં ભોજન જમાડીને શયન ખંડમાં પોઢાડવા.
\n(૩) ઉત્થાન માનસી: સાંજે ૩:૦૦ થી ૪:૦૦ દરમ્યાન ભગવાનને જગાડીને વિવિધ પ્રકારના ફળ, સૂકોમેવો અને ઠંડાં શરબત ધરાવવાં.
\n(૪) સંધ્યા માનસી: ભગવાનને રાત્રિ ભોજન કરાવવું.
\n(૫) શયન માનસી: ભગવાનને પોઢાડવા.
\nઆ પ્રકારે પ્રત્યક્ષ ભગવાન કે તેઓ જેમના દ્વારા સમ્યક્પણે પ્રગટ છે એવા અક્ષરબ્રહ્મ ગુણાતીત સત્પુરુષની માનસી કરવી.
", "hindi_title": "मानसी पूजाविधि", "hindi_text": "संवत् १८८५ में आश्विन शुक्ला पूर्णिमा (२२ अक्तूबर, १८२८) को रात्रि के समय स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में अपने निवास स्थान पर चौक में पलंग बिछवाकर उस पर विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष परमहंसों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nतब, श्रीजीमहाराज ने कृपा करके सब हरिभक्तों के प्रति बोले कि, “भगवान का जो भक्त हो, वह भगवान की नित्य मानसी पूजा करे। उस मानसी पूजा करने की विधि यह है कि ग्रीष्म काल, शीत काल तथा वर्षा काल - तीनों ही ऋतुओं में पृथक् पृथक् रीति से मानसी पूजा करनी चाहिए। ग्रीष्मऋतु के चार मास तक तो मानसी पूजा इस प्रकार करें: सर्व प्रथम अच्छे ठंडे सुगन्धित पवित्र जल से भगवान को स्नान कराना। इसके पश्चात् उन्हें स्वच्छ श्वेत एवं घट्ट परन्तु मुलायम धोती अर्पण करना। बाद में सुन्दर आसन पर विराजमान भगवान के प्रत्येक अंग में कटोरी में घिसकर रखा हुआ सुन्दर मलयगिरि चन्दन लगाना। यह चन्दन की अर्चा सबसे पहले भगवान के ललाट पर करके ललाट का अच्छी तरह से दर्शन करना फिर करकमलों पर करके उन हाथों को निरखना, तत्पश्चात् हृदय, उदर, जंघा तथा पिंडली आदि अंगों पर चन्दन की अर्चा करना एवं इन समस्त अंगों के दर्शन एकाग्र दृष्टि से करना तथा चरणारविंदों के ऊपर और तलुओं पर सुन्दर कुमकुम लगाना और चरणों के दर्शन करना। तत्पश्चात् मोगरा, चमेली, गुलाब और चम्पा आदि सुगंधित पुष्पों के हार, कंकण, बाजूबंद और टोपी आदि आभूषण भगवान को पहनाना तथा मोगरे के पुष्प समान सफ़ेद, महीन, हलका वस्त्र उनके मस्तक पर धारण करवाना। इसके पश्चात् सफ़ेद, महीन, हलकी, सुन्दर पिछौरी उन्हें ओढ़ानी। बाद में भगवान से एक बार, दो बार और जिस प्रकार अपने अंतःकरण में परमेश्वर के प्रति प्रेमभावना उत्पन्न हो, वैसे गले लगाकर मिलना तथा भगवान के चरणारविंदों को अपनी छाती में लगाना, और अपने मस्तक के ऊपर भी धारण करना। इस प्रकार भगवान को गले लगाने से उनके अंगों का चन्दन अपने अंगों पर लगा हो, तथा भगवान के चरणारविंदों को अपनी छाती में लगाने से तथा मस्तक पर धारण करने से जो कुमकुम रोली अपने शरीर पर लगे, एवं पुष्पहारों आदि जो भी चिह्न अपने अंग में लगे, उनका निरीक्षण करना और ऐसी स्वानुभूति करना कि, ‘भगवान का प्रसादी चन्दन, कुमकुम और हारों का स्पर्श मेरे शरीर से हुआ है।’
\n“अब शीतकाल की पूजाविधि कहते हैं। शीतकाल के चार महीने तक पूजा का क्रम इस प्रकार रखना। सबसे पहले भगवान को गरम जल से स्नान कराना। तत्पश्चात् श्वेत धोती धारण करने के लिए अर्पित करना तथा पलंग पर मखमल की गद्दी बिछवाकर श्वेत चादर भी बिछाना। बाद में भगवान को विराजमान करना एवं उन्हें सुरवाल तथा बगलबंडी अर्पण करना। सुनहरे तारवाला कीमती तथा कुसुम्भी रंगवाला मूल्यवान साफा उनके मस्तक पर बाँधना तथा मूल्यवान दुपट्टे से कमर भी बाँधना। कन्धे पर कीमती दुपट्टा धारण कराना, हीरा-मोती, सोने और प्रवाल के विभिन्न आभूषण प्रत्येक अंग में पहनाना। मोतियों की माला अर्पण करना। तथा वस्त्र और अन्य गहने पहनाकर भगवान के इन अंगों के अच्छी तरह दर्शन करना। तथा भगवान के ललाट में कुमकुम का टीका लगाना।
\n“अब वर्षाऋतु में मानसी पूजा विधि का विधान बताते हैं। इन चार महीनों तक इस प्रकार कल्पना कीजिए, जैसे भगवान किसी गाँव से अभी अभी पधारे हैं, और उनके सभी श्वेत वस्त्र भीग गए हैं अथवा वे परमहंसों के साथ स्नान के लिए जब नदी पर पधारे थे, और वहाँ से भीगकर अपने निवास पर आए हैं। फिर उन वस्त्रों को बदलकर उन्हें कुसुम्भी वस्त्रों को अर्पण करना और ललाट में केसर-चन्दन का लेप करना।
\n“यदि ग्रीष्म काल हो तो ऐसी धारणा करें कि भगवान खुले चौक अथवा बगीचे में विराजमान हैं। यदि शीतकाल तथा चातुर्मास (वर्षाकाल) हो तो सोचें कि भगवान कहीं अच्छे आवास में अथवा बड़े से घर में विराजमान हैं, इस प्रकार धारणा करनी चाहिए।
\n“भगवान को भोजन कराने के लिए कौन सी चीजें देनी चाहिए? तो मन ही मन उनको वही चीजें अर्पण करनी चाहिए जो स्वयं को पसन्द हो, ऐसे ही भक्ष्य, भोज्य, लेह्य और चोष्य पदार्थ भगवान के लिए अर्पण करें। तथा धूप, दीप और आरती आदि उपचार द्वारा भगवान की यथेष्ट सेवा करें। इस प्रकार तीनों ऋतुओं में यदि पृथक्-पृथक् रीति से पूजा की जाए, तो उस भक्त को भगवान के प्रति प्रीति में वृद्धि होती है तथा उसकी जीवात्मा भी भक्ति से परिपुष्ट होती है। अतः जिन्होंने यह वार्ता सुनी है, वे इसे हृदयंगम कर लें और नित्य इसी प्रकार भगवान की मानसी पूजा करते रहें। आज हमने जैसी बातें कही हैं, वैसी तो हमने कभी भी नहीं कीं।”
\nतत्पश्चात् श्रीजीमहाराज ने एक दूसरी बात कही कि, “जब भगवान तथा उनके भक्त अपने पर प्रसन्न हों, तब उस भक्त को ऐसा मानना चाहिए कि, ‘मेरा सौभाग्य है कि मुझ पर भगवान तथा भगवान के भक्त प्रसन्न हुए हैं।’ और, उपदेश के निमित्त यदि भगवान और भगवान के भक्त हमें कटु वचन कहकर हितोपदेश दें तब हमें यह सोचना चाहिए कि, ‘मेरे बहुत बड़े सौभाग्य हैं, कि मुझे भगवान एवं भगवान के भक्त ने डपटकर कहा! जिससे मेरे अवगुण नष्ट हो जाएँगे!’ इस प्रकार वे डाँट दे तब भी प्रसन्न ही रहना चाहिए, परन्तु दुःखी और उदास मत होना, तथा झुंझलाना भी मत; साथ ही अपनी जीवात्मा को अति पापी भी नहीं मानना। एवं भीतर प्रसन्न रहना। यह बात भी मनन करने योग्य हैं।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/246.mp3" }, { "english_title": "Sixteen Spiritual Endeavors;VairāgyaDue ToGnān", "english_text": "On Āso vadi 12, Samvat 1885 [4 November 1828], Shriji Mahārāj was sitting in the mandir of Shri Gopināthji in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of sādhus as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Muktānand Swāmi asked Shriji Mahārāj, “The devotees of God remain in God’s service in Akshardhām. What are the spiritual endeavors needed to earn such service?”
\nShriji Mahārāj replied, “Shraddhā, swadharma, vairāgya, total control over the indriyas, non-violence, brahmacharya, keeping the company of sādhus, ātmā-realization, unflinching bhakti to God coupled with the knowledge of His greatness, contentment, sincerity, compassion, austerities, treating those devotees of God who are senior to one in terms of virtues as gurus and also maintaining deep respect for them, maintaining a feeling of friendship towards those devotees of God who are one’s equals, and treating those devotees of God who are junior to one as disciples as well as acting for their benefit - through these 16 spiritual endeavors, an ekāntik bhakta of God easily earns God’s service in Akshardhām.”
\nShuk Muni then asked, “All of our sādhus observe religious vows. But what characteristic in a sādhu would enable us to be sure that that sādhu would never deviate from his dharma even in times of adversity?”
\nShriji Mahārāj answered, “He whose attention is constantly focused on all of those mandates, major or minor, given by God, and who finds it extremely difficult to infringe any mandate; and who acts neither excessively nor in a lax manner regarding those mandates should be known as one who would not fall from his dharma despite adverse circumstances.”
\nShriji Mahārāj then spoke out of compassion, “For a person to eradicate one’s innate nature is indeed difficult. In spite of this, if one has realized Satsang to be the fulfiller of one’s self-interest, then it is not difficult to do so. For example, the members of Dādā Khāchar’s family have an interest in keeping Me here, so they do not retain any nature which I do not like. In this way, one’s innate nature can be eradicated due to self-interest. It can also be eradicated out of fear, albeit not totally. Why? Because one may fear a person in the person’s presence, but when that person is not present, one may no longer be fearful - just as a thief abandons his corrupt nature out of fear of the king.
\n“Furthermore, despite the fact that I have repeatedly fired harsh words and upset one who possesses some swabhāv or another, if one is not disheartened in any way at all, then I have such love for that person that that love remains effortlessly as it is in the waking and dream states. Regardless of whatever happens, that love does not diminish.
\n“Moreover, of the various virtues possessed by devotees, I shall now narrate one admirable virtue in each. Dādā Khāchar, the virtue of faith; Rājbāi, the virtue of renunciation; Jivubāi, the virtue of shraddhā; Ladubāi, the virtue of desiring to please Me; Nityānand Swāmi, the virtue of desiring to please Me; Brahmānand Swāmi, the virtue of insisting that there should be no lapse at all in observing the disciplines of Satsang; Muktānand Swāmi, the virtues of desiring to please Me and having faith in Me; Somlā Khāchar, the virtue of always behaving consistently; Chaitanyānand Swāmi, the virtue of wishing to behave in such a manner that pleases Mahārāj in some way; Swayamprakāshānand Swāmi, the virtues of faith in God and realizing His greatness; Jhinābhāi Thākor, the virtue of having awareness, lest he becomes attached to any object other than God; and Motā Ātmānand Swāmi, the virtue of ensuring that none of My commands are disobeyed.” In this manner, Shriji Mahārāj narrated the virtues of many senior paramhansas and other devotees.
\nHe then continued, “The three senior ladies of this place and Gopālānand Swāmi, Brahmānand Swāmi, Muktānand Swāmi, Nityānand Swāmi, Shuk Muni, Somlā Khāchar and Dādā Khāchar - all of you presently behave very well. However, if the four factors of place, time, company and action were to become unfavorable, then there is no doubt at all that your enthusiasm would not remain as it is now. However, if a person who has a greater degree of gnān were to be caught in the vishays by chance, he would break free from that attachment. What is that gnān? It is the understanding, ‘I, the jiva, am like this; the body is like this; the relations of the body are like this; the nature of Prakruti, Purush, virāt, sutrātmā and avyākrut is like this; God is like this; and the abode of God is like this,’ and so on. If one has a firm conviction of this gnān in one’s heart, then the vairāgya that results is true vairāgya. Apart from that, any other form of vairāgya only superficially appears to be vairāgya; in fact, there is no strength in it. For example, the flame of an oil lamp is extinguished by the wind, whereas the vadvānal fire and the fire of lightning in the clouds is not extinguished by water; in fact, despite remaining in water itself, it continues to burn. In the same manner, vairāgya without gnān does not last when it encounters the vishays. On the other hand, vairāgya produced from gnān does not diminish despite encountering the vishays; it continues to burn like the vadvānal fire.
\n“It is precisely for the purpose of somehow instilling this gnān in your minds that I continuously deliver discourses. Because if a discourse eventually does truly inspire you, then this gnān will become instilled in you. Conversely, if a person does not understand this and instead harbors a sense of I-ness and my-ness by believing, ‘This is my caste, this is my mother, this is my father, these are my relatives,’ then he should be known to be an extremely ignorant person possessing a worldly perspective.”
\nHaving said this, Shriji Mahārāj again spoke out of compassion, “What is the reason behind a spiritual aspirant attaining noble virtues? Well, one develops an aversion for the world in proportion to the attachment one has for listening to the talks and discourses related to God; moreover, vicious natures such as lust, anger, avarice, etc., are also destroyed to that extent. Conversely, if someone is lazy in listening to those talks and discourses, then one should infer that he will not imbibe noble virtues. In fact, out of the nine types of bhakti mentioned in the scriptures, the bhakti of listening to spiritual discourses is considered to be the best. Therefore, one who possesses that form of bhakti will attain all of the various forms of bhakti up to and including profound, loving bhakti.” Shriji Mahārāj delivered the discourse in this manner.
\nAt mid-afternoon on that same day, when all of the paramhansas were seated for their meals in a line on the veranda outside the north-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār, Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot that had been placed under the neem tree.
\nThereupon Shriji Mahārāj said to the paramhansas, “One should not understand the greatness of female devotees in excess. Why? Because under the pretext of realizing their greatness, one may constantly think of them, leading to them appearing in one’s dreams. So, if one does understand their greatness, one should understand it collectively, by thinking, ‘All of them are devotees of God.’ But, one should not attempt to understand a particular one as being greater and another one being lesser. However, if one attempts to understand their greatness to a greater or lesser degree than this, then there is a great danger in that. Similarly, female devotees should also understand the greatness of male devotees collectively. If they do not realize this, then it is also a great danger for those females.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "સોળ સાધનનું, જ્ઞાનાંશના વૈરાગ્યનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૫ના આસો વદિ ૧૨ દ્વાદશીને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીગોપીનાથજીના મંદિરને વિષે વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ સાધુ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજને મુક્તાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “ભગવાનના જે ભક્ત તે અક્ષરધામને વિષે ભગવાનની સેવામાં રહે છે, તે સેવાની પ્રાપ્તિનાં જે સાધન તે શાં છે?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “શ્રદ્ધા, સ્વધર્મ, વૈરાગ્ય, સર્વ પ્રકારે ઇન્દ્રિયોનો નિગ્રહ કરવો, અહિંસા, બ્રહ્મચર્ય, સાધુનો સમાગમ, આત્મનિષ્ઠા, માહાત્મ્યજ્ઞાને યુક્ત એવી જે ભગવાનની નિશ્ચળ ભક્તિ, સંતોષ, નિર્દંભપણું, દયા, તપ, પોતાથી ગુણે કરીને મોટા જે ભગવાનના ભક્ત તેમને વિષે ગુરુભાવ રાખીને તેમને બહુ પ્રકારે માનવા, પોતાને બરોબરિયા જે ભગવાનના ભક્ત તેમને વિષે મિત્રભાવ રાખવો, પોતાથી ઊતરતા જે ભગવાનના ભક્ત તેમને વિષે શિષ્યભાવ રાખીને તેમનું હિત કરવું; એવી રીતે આ સોળ સાધને કરીને ભગવાનના એકાંતિક ભક્ત જે તે અક્ષરધામને વિષે ભગવાનની સેવાને રૂડી રીતે પામે છે.”
\nપછી શુકમુનિએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “આપણા સર્વે સંત વર્તમાનમાં રહે છે, તથાપિ એમને વિષે એવું કયું લક્ષણ છે જે, જેણે કરીને એમ જાણીએ જે, એને આપત્કાળ પડશે તો પણ એ ધર્મમાંથી નહીં ડગે?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ભગવાનનાં જે જે નાનાં-મોટાં વચન તેની ઉપર નિરંતર જેની દૃષ્ટિ રહે પણ વચન બહાર પગ દેવો પડે તેમાં અતિ કઠણ પડે અને તે વચનથી આગળ પગ માંડીને અધિક પણ ન વર્તે અને ઓછો પણ ન વર્તે, તેને જાણીએ જે, એ ધર્મમાંથી આપત્કાળે પણ નહીં પડે.”
\nપછી શ્રીજીમહારાજે કૃપા કરીને એમ વાર્તા કરી જે, “પ્રકૃતિ જે જાવી તે જીવને બહુ કઠણ છે, તથાપિ જો સત્સંગમાં સ્વાર્થ જણાય તો પ્રકૃતિ ટળવી કઠણ ન પડે. જેમ દાદાખાચરના ઘરનાં માણસોને અમને રાખવાનો સ્વાર્થ છે, તો અમને જે પ્રકૃતિ ન ગમે તે રાખતાં નથી; તેમ સ્વાર્થે કરીને પ્રકૃતિ ટળે છે. તથા ભયે કરીને પણ ટળે છે પણ તે અતિશય નથી ટળતી. કેમ જે, જ્યારે કોઈ માણસ હોય ત્યારે તેનો ભય રાખે ને માણસ ન હોય તો ન રાખે; જેમ રાજાને ભયે કરીને ચોર પ્રકૃતિનો ત્યાગ કરે છે. અને જેનો જે સ્વભાવ હોય તેની ઉપર વારંવાર અમે કઠણ વચનના ડંક માર્યા હોય ને કચવાવ્યો હોય તો પણ જે કોઈ રીતે પાછો ન પડ્યો હોય; તે ઉપર તો અમારે એવું હેત રહે છે, તે જાગ્રત-સ્વપ્નમાં સંભાર્યા વિના તે હેત એમનું એમ રહ્યું જાય છે ને ગમે તેમ થાય પણ તે હેત ટળતું નથી.
\n“અને વળી જે હરિભક્તને વિષે જે અંગ હોય તેમાં એક અંગ સરસ હોય તે કહીએ છીએ જે, દાદાખાચરને વિશ્વાસનું અંગ; અને રાજબાઈને ત્યાગનું અંગ; અને જીવુબાઈને શ્રદ્ધાનું અંગ; અને લાડુબાઈને અમારી પ્રસન્નતા કરવી એ અંગ; અને નિત્યાનંદ સ્વામીને અમારી પ્રસન્નતા કરવી એ અંગ; અને બ્રહ્માનંદ સ્વામીને સત્સંગની મર્યાદાનો કોઈ રીતે ભંગ ન થાય એવો આગ્રહ એ અંગ; અને મુક્તાનંદ સ્વામીને અમારી પ્રસન્નતા કરવી તથા અમારો વિશ્વાસ એ અંગ; અને સોમલાખાચરને સદા એકરે’ણીપણું એ અંગ; અને ચૈતન્યાનંદ સ્વામીને એમ જે, ‘કોઈ રીતે મહારાજ પ્રસન્ન થાય એમ આપણી વતે વર્તાય તો ઠીક,’ એ અંગ; અને સ્વયંપ્રકાશાનંદ સ્વામીને નિશ્ચય તથા માહાત્મ્ય એ અંગ; અને ઠાકોર ઝીણાભાઈને એમ જે, ‘ભગવાન વિના બીજા પદાર્થમાં રખે મારું અંગ બંધાઈ જાય નહીં!’ એવું અંગ; અને મોટા આત્માનંદ સ્વામીને અમારા વચનનું ઉલ્લંઘન થાય નહીં એવું અંગ.” એવી રીતે ઘણાક મોટેરા પરમહંસ તથા હરિભક્ત તેનાં અંગ કહ્યાં.
\nઅને પછી એમ બોલ્યા જે, “અહીંની મોટેરી ત્રણ બાઈઓ તથા ગોપાળાનંદ સ્વામી, બ્રહ્માનંદ સ્વામી, મુક્તાનંદ સ્વામી, નિત્યાનંદ સ્વામી, શુકમુનિ, સોમલો ખાચર, દાદો ખાચર એ તમે સર્વે જેમ હમણાં આ વર્તમાનકાળે કેવાં રૂડી રીતે વર્તો છો! તથાપિ જો દેશ, કાળ, સંગ, ક્રિયા એ ચારને વિષે વિષમપણું થાય તો એમનો એમ રંગ રહે નહીં, એ વાતમાં કાંઈ સંશય નથી. અને કદાચિત્ વિષયમાં બંધાઈ ગયો હોય પણ જો જેને વિષે જેટલો જ્ઞાનાંશ-વધારો હોય તો તે વિષયના બંધનને તોડીને નીકળે. તે જ્ઞાનાંશ તે શું? તો એમ સમજણ હોય જે, ‘હું જે જીવ તે આવો છું તથા દેહ તે આવો છે તથા દેહનાં સંબંધી તે આવાં છે તથા પ્રકૃતિ, પુરુષ, વિરાટ, સૂત્રાત્મા, અવ્યાકૃત તેનાં સ્વરૂપ તે આવી રીતનાં છે તથા ભગવાન તે આવી રીતના છે તથા ભગવાનનું ધામ તે આવી રીતનું છે,’ ઇત્યાદિક જે જ્ઞાનાંશ તેની જે અંતરમાં દૃઢતાની ગ્રંથિ તે પડી હોય ને પછી જે વૈરાગ્ય ઊપજે તે વૈરાગ્ય ખરો. અને એ વિના બીજો જે વૈરાગ્ય તે તો ઉપરથી જણાય પણ એમાં બળ નહીં, બળ તો જ્ઞાનાંશથી ઊપજ્યો જે વૈરાગ્ય તેમાં જ છે. જેમ દીવાનો અગ્નિ તેને વાયુ લાગે ત્યારે ઓલાઈ જાય અને વડવાનળ અગ્નિ તથા મેઘમાં જે વીજળીનો અગ્નિ તે જળમાં રહ્યો છે પણ તે જળનો પરાભવ એને થતો નથી, પ્રજ્વલિત થકો રહે છે. તેમ જ્ઞાનાંશ વિનાનો જે વૈરાગ્ય તેને વિષયનો સંબંધ થાય ત્યારે એ વૈરાગ્ય ટકે નહીં; અને જ્ઞાનાંશે કરીને થયો જે વૈરાગ્ય તેને વિષયનો સંબંધ થાય તો પણ એ વૈરાગ્ય ક્ષીણ ન પડે, વડવાનળ અગ્નિની પેઠે પ્રજ્વલિત થકો વર્તે છે. અને એવો જે જ્ઞાનાંશ તેની કોઈ રીતે કરીને તમારા મનમાં આંટી પડી જાય તે સારુ અમે નિરંતર વાર્તા કરીએ છીએ. કેમ જે, કોઈક વાર્તાની ચૂંક લાગે તો એવી આંટી પડી જાય. અને જે એમ ન સમજે ને, ‘આ મારી જાત, આ મારી મા, આ મારો બાપ, આ મારાં સંબંધી,’ એવી રીતની અહં-મમતાએ યુક્ત જેની સમજણ છે તેને તો અતિ પ્રાકૃત મતિવાળો અણસમજુ જાણવો.”
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજે કૃપા કરીને એમ વાર્તા કરી જે, “મુમુક્ષુને ઉત્કૃષ્ટ ગુણની પ્રાપ્તિ થાય તેનું કારણ શું છે? તો ભગવાનની કથાવાર્તા સાંભળ્યામાં જેને જેટલી પ્રીતિ તેને તેટલો જગતનો અભાવ થાય તથા કામ, ક્રોધ, લોભાદિક દોષનો નાશ થાય. અને જો કથાવાર્તામાં જેને આળસ હોય તેની કોરની એમ અટકળ કરવી જે, ‘એમાં મોટા ગુણ નહીં આવે.’ અને શાસ્ત્રમાં નવ પ્રકારની ભક્તિ કહી છે તેમાં શ્રવણ ભક્તિને પ્રથમ ગણી છે. માટે જો શ્રવણ ભક્તિ જેને હોય તો પ્રેમલક્ષણા પર્યંત સર્વે ભક્તિનાં અંગ એને પ્રાપ્ત થશે.” એવી રીતે વાર્તા કરી.
\nઅને તે જ દિવસ મધ્યાહ્ન સમે દાદાખાચરના દરબારમાં ઉત્તરાદે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીની આગળ પરમહંસ સર્વેની પંક્તિ જમવા સારુ બેઠી હતી. તે સમયમાં શ્રીજીમહારાજ લીંબડાના વૃક્ષને હેઠે ઢોલિયો ઢળાવીને વિરાજમાન હતા.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે પરમહંસ આગળ એમ વાત કરી જે, “બાઈઓ હરિભક્ત છે તેનું માહાત્મ્ય તો ઝાઝું સમજવું નહીં; કેમ જે, માહાત્મ્યને મિષે કરીને મનમાં એનું મનન થાય એટલે સ્વપ્નમાં આવે. માટે માહાત્મ્ય લેવું તો સૌનું સમપણે લેવું જે, ‘એ સર્વે ભગવાનના ભક્ત છે,’ પણ અધિક-ન્યૂનપણે માહાત્મ્ય લેવું નહીં. અને જો અધિક-ન્યૂનપણે માહાત્મ્ય સમજે તો તેમાં મોટું વિઘ્ન છે. તેમ જ બાઈઓને ભાઈઓનું માહાત્મ્ય પણ સમપણે સમજવું અને જો એમ ન સમજે તો એ બાઈઓને પણ મોટું વિઘ્ન છે.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "सोलह साधन", "hindi_text": "संवत् १८८५ में आश्विन कृष्णा द्वादशी (४ नवम्बर, १८२८) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीगोपीनाथजी के मन्दिर में विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष साधुवृंद तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज से मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा कि, “भगवान के भक्त अक्षरधाम में भगवान की सेवा में रहते हैं, उस सेवा की प्राप्ति के कौन-से साधन हैं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “श्रद्धा, स्वधर्म, वैराग्य, समस्त प्रकार से इन्द्रिय निग्रह, अहिंसा, ब्रह्मचर्य, साधु-समागम, आत्मनिष्ठा, माहात्म्यज्ञानयुक्त भगवान की निश्चल भक्ति, सन्तोष, निर्दम्भता, दया, तप, अपनी अपेक्षा अधिक गुणवाले भगवद्भक्तों के प्रति गुरुभाव रखना, और उनकी महिमा जानना, अपने समकक्ष भगवद्भक्तों में मित्रभाव रखना, अपने से कम उम्र के भगवद्भक्तों में शिष्यभाव रखकर उनका हित सोचना - इन सोलह साधनों के द्वारा भगवान के एकान्तिक भक्त अक्षरधाम में भगवान की सेवा को प्राप्त करते हैं।”
\nफिर शुकमुनि ने प्रश्न पूछा कि, “अपने समस्त सन्त पंचव्रतों का पालन तो करते ही रहते हैं, फिर भी उनका ऐसा कौन-सा लक्षण है, जिससे यह विश्वास हो जाए कि ये आपत्तिकाल में भी धर्म से विचलित नहीं होंगे?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जिसकी दृष्टि निरन्तर भगवान के छोटे-बड़े वचनों को भी प्रधान मानकर उन आज्ञाओं पर ही रहती है, तथा वचनों का उल्लंघन करना जिसे अत्यन्त कठिन मालूम पड़ता है, एवं जो आज्ञापालन में न तो अतिरेक करता है और न तो कुछ कमी रखता है, ऐसी दृढ़ता जिस भक्त के हृदय में हो, उसके सम्बंध में जान लेना चाहिए कि वह आपत्तिकाल में भी धर्म से विचलित नहीं होगा।”
\nपुनः श्रीजीमहाराज ने कृपा करके ऐसी बात की कि, “प्रकृति को टालना जीव के लिए अत्यन्त कठिन कार्य है। फिर भी, सत्संग में यदि स्वार्थ दिखाई पड़े, तो प्रकृति के टालने में कोई कठिनाई नहीं होती। जैसे दादाखाचर के परिवारजनों को हमें अपने घर में रखने में स्वार्थ है, तो वे ऐसी प्रकृति नहीं रखते जो हमें पसन्द न हो। इस प्रकार स्वार्थ एक कारण है, जिससे प्रकृति टल जाती है। दूसरा उपाय है भय। हालाँकि भय से प्रकृति का उतना नाश नहीं होता, जितना होना चाहिए। क्योंकि जिससे भय लगता हो, वह व्यक्ति यदि प्रत्यक्षरूप से उपस्थित न हो, तो डरने का कोई कारण नहीं रह जाता। जैसे राजा के भय से चोर अपनी प्रकृति का परित्याग कर देता है। (परन्तु बिना दंड और भय के वह स्वच्छन्द ही रहता है।)
\n“और, जिसके स्वभाव को मिटाने के लिए हमने बार-बार कठोर वचनरूपी डंक दिए हों, फिर भी वह बिना ग्लानि के सत्संग में अविचल बना रहा हो, उसके पर तो हमारा इतना स्नेह बढ़ जाता है, कि जाग्रत और स्वप्नावस्था में बिना स्मृति किए ही हमें उसके साथ निरंतर प्रीति बनी रहती है, जो किसी भी स्थिति में नहीं मिटती।
\n“इसके अतिरिक्त जिस हरिभक्त में जैसे भी अंग होता हैं, उसमें एक प्रधान अंग हम बतलाते हैं। जैसे - दादाखाचर को विश्वास का अंग प्रधान है, वैसे राजबाई को त्याग का अंग; जीवुबाई को श्रद्धा का अंग; लाडूबाई को मुझे सदा प्रसन्न रखने का अंग; नित्यानंद स्वामी को मुझे प्रसन्न रखने का अंग; ब्रह्मानंद स्वामी को सत्संग की मर्यादाभंग न हो ऐसा आग्रह, वह अंग; मुक्तानंद स्वामी को मुझे सदैव प्रसन्न रखने की चेष्टा और विश्वास वह अंग; सोमला खाचर को सदैव एक समान रहन-सहन का अंग; चैतन्यानंद स्वामी को मेरी प्रसन्नता हेतु कुछ भी करने की वृत्ति रहे वह अंग; स्वयंप्रकाशानंद स्वामी को निश्चय और माहात्म्य का अंग; ठाकोर झीणाभाई को भगवान के अतिरिक्त अन्य पदार्थों से विरक्ति का अंग तथा बड़े आत्मानंद स्वामी को मेरी आज्ञा के उल्लंघन न होने की तत्परता का अंग।”
\nइस प्रकार वरिष्ठ परमहंसों तथा भक्तों के भक्ति सम्बंधी विशिष्ट अंगों को श्रीहरि ने बतलाया।
\nइसके पश्चात् उन्होंने कहा कि, “यहाँ की तीन अग्रणी स्त्री-भक्त तथा गोपालानंद स्वामी, ब्रह्मानंद स्वामी, मुक्तानंद स्वामी नित्यानंद स्वामी, शुकमुनि, सोमलो खाचर तथा दादाखाचर आदि आप सब कितनी दृढ़ता से पंचव्रतों का पालन करते हैं! तथापि देश, काल, संग एवं क्रिया इन चारों में यदि विषमता आ जाएँ, तो आज जितनी दृढ़ता और उमंग है, वैसी नहीं रहेंगी। इसमें कुछ भी सन्देह नहीं है। और, कदाचित् विषयों में आसक्त हो भी गया, परन्तु उसमें जिसको जितना अधिक ज्ञानांश होगा, उतना ही जल्दी वह विषयों के बंधन को तोड़कर निकल जाएगा।
\n“वह ज्ञानांश तो एक ‘समझ’ का नाम है। ज्ञानांशवाला यह समझता है कि मैं जो जीव हूँ, वह ऐसा हूँ, तथा यह देह है, वह ऐसा है तथा इस देह के जो सम्बंधी हैं, वे ऐसे हैं; और प्रकृति, पुरुष, विराट, सूत्रात्मा एवं अव्याकृत के स्वरूप को भी वह जानता है कि वे ‘ऐसे’ हैं, तथा भगवान और भगवान का धाम इस तरह का है, उसे भी जानता है। इत्यादि ज्ञानांश की अत्यंत दृढ़ता यदि अन्तःकरण में हो गयी और उसे वैराग्य का उदय हो गया, तो समझना कि वही वैराग्य सच्चा वैराग्य है। उसके बिना अन्य प्रकार का जो वैराग्य है, वह तो दिखावटी ही है; ऐसे वैराग्य में बल नहीं रहता। बल तो ज्ञानांश से उत्पन्न वैराग्य में ही रहता है। जिस प्रकार दीपक की लौ हवा लगने से बुझ जाती है तथा वड़वानल और मेघ में व्याप्त बिजली की अग्नि जल में रहने पर भी उससे अप्रभावित रहती है और प्रज्वलित होती रहती है - उसी तरह बिना ज्ञानांश का वैराग्य विषयों के संपर्क के बाद टिक नहीं पाता, जबकि ज्ञानांश द्वारा उत्पन्न वैराग्य विषयों से सम्बंध रहने पर भी क्षीण नहीं पड़ता, किन्तु वड़वानल की अग्नि की तरह प्रज्वलित होकर कायम रहता है। और, आपके मन में इस प्रकार के ज्ञानांश की ग्रन्थि लग जाए, इसके लिए हम निरन्तर वार्ता करते रहते हैं, क्योंकि किसी एक वार्ता का भी दिल पर गहरा प्रभाव पड़ जाए, तो इस प्रकार की ग्रन्थि उत्पन्न हो जाए। परन्तु, जो इस प्रकार नहीं समझता, तथा ‘यह मेरी जाति, यह मेरी माँ, यह मेरा बाप, ये मेरे सम्बंधी’ ऐसी अहं-ममता युक्त विचारधारा रखता है, उसे तो अति प्राकृतमतिवाला नादान पुरुष ही समझना चाहिए!”
\nपुनः श्रीजीमहाराज कृपा करके कहने लगे कि, “मुमुक्षु को उत्कृष्ट गुणों की प्राप्ति किस प्रकार होती है? तो भगवान की कथा-वार्ता सुनने में जिसको जितनी प्रीति, उसको जगत से उतनी ही अनासक्ति हो जाती है, तथा काम, क्रोध, लोभादि दोषों का नाश हो जाता है परन्तु जिसे कथा-वार्ता में आलस्य रहता है, उसके सम्बंध में तो ऐसा अनुमान लगाना कि, ‘उसमें महान गुण कभी नहीं आएँगे।’ और, शास्त्रों में नव प्रकार की जो भक्ति बताई गई है, उसमें श्रवण भक्ति को प्रथम स्थान दिया गया है। इसलिए, जो श्रवण भक्ति की दृढ़ता रखेगा, उसे प्रेमलक्षणा भक्ति पर्यन्त भक्ति के समस्त अंग सिद्ध हो जाएँगे।”
\nपुनः उसी दिन दोपहर के समय दादाखाचर के राजभवन में उत्तरी द्वार के कमरे के बरामदे के आगे जब समस्त परमहंस भोजन करने के लिए बैठे थे, तब श्रीजीमहाराज नीमवृक्ष के नीचे पलंग बिछवाकर विराजमान थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने परमहंसों से कहा कि, “स्त्री हरिभक्तों का अधिकरूप से माहात्म्य मत समझना; क्योंकि उनकी महिमा के बहाने मन में उनका मनन होने लगता है, और वे स्त्री-भक्त स्वप्न में आती हैं। इसलिए महिमा जानें तो सभी का समान रूप से जानना कि, ‘ये सब भगवान के भक्त हैं।’ परन्तु, किसी की न्यूनाधिक महिमा नहीं समझनी चाहिए। यदि किसी की अधिक महिमा समझें और किसी की कम समझें तो बड़ा भारी विघ्न हो सकता है। उसी प्रकार स्त्रियों को भी पुरुषों की महिमा समान रूप से ही समझना चाहिए। यदि वे ऐसा नहीं समझेंगी, तो स्त्रियों को भी बड़ा विघ्न उपस्थित हो जाता है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/247.mp3" }, { "english_title": "Pleasing Shriji Mahārāj; A True Devotee of God", "english_text": "On Kārtik sudi 10, Samvat 1885 [16 November 1828], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the veranda outside the west-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj spoke out of compassion: “'Bhakti, upāsanā, service, shraddhā, firmness in observing dharma, and other spiritual endeavors related to God should all be performed without harboring desires for any other fruits.’ This fact is mentioned in the sacred scriptures, and it is true; but one should certainly harbor the following desire: ‘May God become pleased with me through these endeavors.’ That desire should be kept. If, on the other hand, a person does not keep such a desire and acts without any specific objective, then he should be known to possess tamogun. Therefore, one should develop the virtues of bhakti, upāsanā, etc. with the desire for fruits in the form of the pleasure of God. If a person nourishes any desire other than that, he will attain only fruits such as the four types of liberation.1
\n“Furthermore, it is not the case that God’s pleasure is bestowed only on those who offer bhakti with various articles and not upon the poor. Someone may be poor, but if he offers water, leaves, fruits and flowers to God with shraddhā, that is enough to please Him. Why? Because God is extremely great. Just as a king rewards someone who composes even a single verse in his praise with a village, similarly, God also becomes gratified instantly.”
\nContinuing, Shriji Mahārāj said, “Who can be called a true devotee of God? If some prolonged illness were to overtake a person’s body, or if he receives neither food to eat nor any clothes to wear; in fact, regardless of the extent of pain or pleasure that come his way, if he still does not regress even slightly from the worship and bhakti of God, niyams, dharma or shraddhā, but on the contrary, progresses with time - then he is called a true devotee.”
\nThen Rājbāi had a question asked to Shriji Mahārāj, “Mahārāj, which virtues please You and which flaws displease You?”
\nShriji Mahārāj replied, “The following are the flaws of speech: Specifically, if someone wishes to behave in some special way, then he should notify Me only once by saying: ‘Mahārāj, if You agree, then I shall behave like this.’ But he should not repeatedly ask, ‘Mahārāj, why are You not telling me whether I should behave like this or behave like that?’ That I do not like. Also, I do not like a person who, despite knowing Me as his Ishtadev, repeatedly cross-questions My words. Nor do I like a person who, without being asked, interrupts Me while I am speaking to someone. Regarding the performance of pious actions such as meditating on God, observance of dharma, offering bhakti, etc., I do not like a person who throws the burden of such actions on God by thinking, ‘Only if God wishes are these possible.’ Nor do I like a person who thinks, ‘I shall do this; and I shall do that,’ and thereby relies solely on his own strength and not on the strength of God. Also, I extremely dislike a person who speaks inconsistently and coarsely. Nor do I like a person who feels a sense of shame or laziness when it comes to talking of God, engaging in spiritual discourses or singing devotional songs, and yet feels no shame or laziness in performing worldly activities. Also, I do not like a person who boasts of his virtue of renunciation or bhakti or of anything else. I do not like a person who sits behind everyone else during an assembly instead of sitting as befits his own status. Moreover, when seniors are seated in an assembly, I do not like a person who forcibly pushes them aside to take his own place at the front of the assembly.
\n“In addition, I am pleased with female devotees who behave chastely by covering their own bodies and who, instead of keeping a wandering gaze, keep their gaze cast downwards when they walk. Many times, instead of doing My darshan with a fixed gaze, someone may forsake that darshan and look repeatedly in the direction of an approaching man or woman, or a dog walking by, or cattle walking by or in the direction of some noise. On such a person, I feel so much disgust that I feel, ‘What can I do? If I had not become a sādhu, I would beat him in some way!’ But that is not possible since beating someone is extremely inappropriate for a sādhu. I also do not like a person who conceals the truth, i.e., who does not disclose to an appropriate person the disturbing thoughts that arise in his mind. These three things are extremely detrimental: egotism, anger, and being suppressed by others, i.e., not revealing what is in one’s mind due to the suppression of others. Also, if devotees become disrespectful because they view each other as equals and do not maintain respect for one another, that is extremely inappropriate as well.”
", "english_footnote": "1. The four types of liberation as described in Gadh I-43.2 are: (1) to reside in the realm of God; (2) to stay near God; (3) to assume a form similar to that of God; and (4) to attain divine powers similar to God’s powers.
", "gujarati_title": "શ્રીજીની પ્રસન્નતાનું, ખરા ભક્તનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૫ના કાર્તિક સુદિ ૧૦ દશમીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં આથમણા દ્વારના ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે કૃપા કરીને એમ વાર્તા કરી જે, “‘ભગવાન સંબંધી ભક્તિ, ઉપાસના, સેવા, શ્રદ્ધા, ધર્મનિષ્ઠા એ આદિક જે જે કરવું તેમાં બીજા ફળની ઇચ્છા ન રાખવી,’ એમ સચ્છાસ્ત્રમાં કહ્યું છે તે તો સાચું, પણ એટલી તો ઇચ્છા રાખવી જે, ‘એણે કરીને મારી ઉપર ભગવાનની પ્રસન્નતા થાય,’ એટલી ઇચ્છા રાખવી. અને એવી ઇચ્છા રાખ્યા વિના અમથું કરે તો તેને તમોગુણી કહેવાય. માટે ભગવાનની ભક્તિ આદિક જે ગુણ તેણે કરીને ભગવત્પ્રસન્નતારૂપ ફળને ઇચ્છવું. અને જો એ વિના બીજી ઇચ્છા રાખે તો ચતુર્ધા મુક્તિ આદિક ફળની પ્રાપ્તિ થાય.
\n“અને ભગવાનની જે પ્રસન્નતા તે ઘણા ઉપચારે કરીને જે ભક્તિ કરે તેની જ ઉપર થાય ને ગરીબ ઉપર ન થાય, એમ નથી; ગરીબ હોય ને શ્રદ્ધા સહિત જળ, પત્ર, ફળ, ફૂલ ભગવાનને અર્પણ કરે તો એટલામાં પણ રાજી થાય; કેમ જે, ભગવાન તો અતિ મોટા છે, તે જેમ કોઈક રાજા હોય તેના નામનો એક શ્લોક જ કોઈક કરી લાવે તો તેને ગામ આપે, તેમ ભગવાન તુરત રાજી થાય છે.
\n“અને વળી ભગવાનનો ખરો ભક્ત તે કોણ કહેવાય? તો પોતાના દેહમાં કોઈક દીર્ઘ રોગ આવી પડે તથા અન્ન ખાવા ન મળે, વસ્ત્ર ન મળે ઇત્યાદિક ગમે એટલું દુઃખ અથવા સુખ તે આવી પડે તો પણ ભગવાનની ઉપાસના-ભક્તિ, નિયમ-ધર્મ, શ્રદ્ધા એમાંથી રંચમાત્ર પણ મોળો ન પડે, રતીવા સરસ થાય, તેને ખરો હરિભક્ત કહીએ.”
\nપછી શ્રીજીમહારાજને રાજબાઈએ પ્રશ્ન પુછાવ્યો જે, “હે મહારાજ! કયા ગુણે કરીને તમે રાજી થાઓ ને કયા દોષે કરીને કુરાજી થાઓ?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “આટલા તો વચનમાં દોષ છે. તે કયા? તો પોતાના અંતરમાં કાંઈક વિશેષ વર્તવાનું હોય તેનું અમને એક વાર કહી દેવું જે, ‘હે મહારાજ! તમે કહો તો હું આવી રીતે વર્તું;’ પણ વારંવાર ન કહેવું જે, ‘હે મહારાજ! હું આમ વર્તું કે આમ વર્તું, તે તમે કેમ મને કહેતા નથી?’ તે ન ગમે. અને મને પોતાનો ઇષ્ટદેવ જાણે ને વારે વારે મારા વેણ ઉપર વેણ લાવે તે ન ગમે. અને હું કોઈની આગળ વાત કરતો હઉં ને બોલાવ્યા વિના વચમાં બોલે તે ન ગમે. અને ભગવાનનું ધ્યાન કરવું, તથા ધર્મ પાળવો, ભક્તિ કરવી ઇત્યાદિક જે જે શુભ ક્રિયા કરવાની છે તેને જે ભગવાન ઉપર નાંખે જે, ‘ભગવાન કરાવશે તો થશે,’ તે ન ગમે. અને ‘આમ હું કરીશ, આમ હું કરીશ,’ એમ કેવળ પોતાનું જ બળ રાખે પણ ભગવાનનું બળ ન રાખે તે ન ગમે. અને જેને બોલ્યામાં પોતાના અંગનો ઠા ન હોય તે તો અતિશય ન ગમે. અને બીજાં વ્યાવહારિક કામ કરવાં હોય તેમાં તો લાજ તથા આળસ ન હોય ને ભગવાનની વાર્તા કરવી, કથા કરવી, કીર્તન ગાવવાં, તેમાં લાજ રાખે ને આળસ રાખે તે ન ગમે. અને ત્યાગનો અથવા ભક્તિનો અથવા કોઈ રીતનો જે અહંકાર બોલીમાં લાવે તે ન ગમે. અને સભા બેઠી હોય ત્યારે સૌથી છેલ્લો આવીને બેસે પણ પોતાને જ્યાં ઘટતું હોય ત્યાં ન બેસે, તે ન ગમે. તથા કોઈક મોટા તે સભામાં બેઠા હોય ને તેને કૂણી મારીને માગ કરીને પોતે બેસે તે ન ગમે. અને બાઈ માણસ હોય ને તે પોતાના અંગને ઢાંકીને લજ્જા સહિત વર્તે તે ગમે તથા ચાલે ત્યારે નીચી દૃષ્ટિ રાખીને ચાલે પણ ફાટી દૃષ્ટિ રાખે નહીં, તે ગમે. અને અમારાં દર્શન કરતા હોય ને કોઈ બાઈ-ભાઈ આવે અથવા કૂતરું નીસરે કે ઢોર નીસરે કે કાંઈક ખડખડે, તેની સામું વારંવાર દર્શન મૂકીને જુએ પણ એકદૃષ્ટિએ દર્શન ન કરે, તેની ઉપર તો એવી રીસ ચડે જે, ‘શું કરીએ? સાધુ થયા, નહીં તો એનું કાંઈક તાડન કરીએ.’ પણ તે તો થાય નહીં; કેમ જે, સાધુને કોઈનું તાડન કરવું એ અતિ અયોગ્ય કર્મ છે. અને જે કપટ રાખે પણ પોતાના મનના જે સંકલ્પ તે જેને કહેવા યોગ્ય હોય તેની આગળ પણ કહે નહીં, તે ન ગમે. અને માન તથા ક્રોધ તથા કોઈથી દબાઈને રહેવું તે શું? તો પોતાના મનમાં જેવું હોય તેવું બીજાથી દબાઈને કહેવાય નહીં; એ ત્રણ વાનાં તો અતિશય ભૂંડાં છે. અને હરિભક્તને માંહોમાંહી બરોબરિયાપણું રહે, પણ એક-એકનો ભાર ન આવે એ પણ અતિશય ભૂંડું છે.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "भगवान की प्रसन्नता, सच्चे भक्त के लक्षण", "hindi_text": "संवत् १८८५ में कार्तिक शुक्ला दशमी (१६ नवम्बर, १८२८) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पश्चिमी द्वारा के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष परमहंसों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज अपनी कृपा-वार्ता इस प्रकार कहने लगे, कि, “‘भगवान की भक्ति, उपासना, सेवा, श्रद्धा तथा धर्मनिष्ठा आदि जो भी कुछ साधना करें, उनमें अन्य फल की इच्छा न ही रखनी चाहिए।’ ऐसी बात सत्शास्त्रों में कही गई है, सो तो ठीक है, परन्तु ऐसी साधना करनेवालों को एक इच्छा तो अवश्य रखनी चाहिए कि, ‘इसके द्वारा मुझ पर भगवान की प्रसन्नता हो जाए।’ ऐसी इच्छा रखे बिना ही यदि कोई जीव भक्ति करेगा तो वह तमोगुणी कहलाएगा। इसलिए, भगवान की भक्ति आदि गुणों के द्वारा भगवत्प्रसन्नतारूपी फल की इच्छा रखनी चाहिए। यदि कोई इसके बिना अन्य इच्छा रखता है, तो उसे चतुर्धा मुक्ति आदि फलों की प्राप्ति होती है।
\n“और, जो अनेक उपचारों द्वारा भक्ति करता है उसी पर भगवान प्रसन्न हो जाते हैं और गरीब पर प्रसन्न नहीं होते, ऐसा मत समझना। यदि कोई गरीब श्रद्धापूर्वक जल, पत्र, फल, फूल भगवान के लिए अर्पित करता है तो वे इतने पर ही प्रसन्न हो जाते हैं, क्योंकि भगवान तो बहुत दयालु हैं। जिस प्रकार कोई पुरुष किसी राजा के नाम पर एक श्लोक की रचना करके उसके समक्ष प्रस्तुत करता है, तो राजा उसे गाँव दे देता है, उसी प्रकार भगवान भी तुरन्त प्रसन्न हो जाते हैं।
\n“और, भगवान का वास्तविक भक्त किसे कहा जाए? तो कदाचित् अपनी देह में कोई दीर्घकालीन रोग उत्पन्न हो जाए, तथा खाने को अन्न न मिले, तथा वस्त्र न मिले, इत्यादि अनेक प्रकार से चाहे जितना दुःख भोगना पड़े अथवा सुख भी प्राप्त हो - परन्तु ऐसी स्थिति में जो भगवान की उपासना-भक्ति, नियम-धर्म, श्रद्धा आदि में लेशमात्र भी शिथिल नहीं पड़ता, किन्तु रत्तीभर आगे ही बढ़ जाता है, उसे ही सच्चा हरिभक्त कहा जाना चाहिए।”
\nइसके बाद श्रीजीमहाराज से राजबाई ने प्रश्न पुछवाया कि, “हे महाराज! आप किस गुण के द्वारा प्रसन्न होते हैं और किस दोष के कारण अप्रसन्न हो जाते हैं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “वचन में अनेक दोष हैं, वे कौन-से हैं? तो यदि अपने अन्तःकरण में कुछ विशिष्ट आचरण की कोई बात हो, तो उसके सम्बंध में हमसे एकबार कह देना कि, ‘हे महाराज! आप कहें तो मैं इस प्रकार का आचरण करूँ;’ परन्तु, यह बात बार-बार नहीं कहनी चाहिए कि, ‘हे महाराज! मुझे इस प्रकार बरतना चाहिए या उस तरह, यह आप मुझसे क्यों नहीं कहते?’ ऐसी जो वृत्ति है, मुझे पसन्द नहीं है। मुझे अपना इष्टदेव जानते हुए भी बार-बार मेरे वचनों पर प्रतिवचन कहता है, वह भी नहीं रुचता। मैं यदि किसी से वार्तालाप कर रहा हूँ, उस समय कोई बिना बुलाए ही बीच में बोल पड़ता है, तो यह बात भी मुझे पसन्द नहीं है। भगवान का ध्यान करना, धर्मपालन करना तथा भक्ति में मन लगाना आदि शुभ क्रियाओं को भगवान पर डाल देता है कि, ‘यदि भगवान ये साधना कराएँगे तो करेंगे!’ वह भी मुझे पसन्द नहीं है।
\n“तथा ‘मैं ऐसा करूँगा, मैं इस तरह करूँगा’ इस प्रकार जो केवल अपने बल की ही डींग मारता है और भगवान का बल नहीं रखता, तो उसे भी हम पसन्द नहीं करते। जिस भक्त को शब्दोच्चार करते हुए अपने अंग के बारे में पता न हो, वह तो हमें बिल्कुल ही पसन्द नहीं है। हमें ऐसा पुरुष भी पसन्द नहीं आता, जिसे व्यावहारिक कार्य सम्पन्न करने में तो लाज और आलस्य नहीं हैं, किन्तु भगवान की वार्ता, कथा और कीर्तन करने में उसे लज्जा आती है तथा ऐसी साधना करने में वह आलस्य भी रखता है। और, अपनी वाणी में त्याग का अथवा भक्ति का अथवा किसी भी प्रकार का अहंकार रखता हो, उसको भी हम पसन्द नहीं करते। और, हमें वह भी पसन्द नहीं है कि जहाँ सभा हो रही हो, वहाँ जो सबसे पीछे आकर बैठे, किन्तु उचित स्थान में वह न बैठे। हम उस भक्त को भी पसन्द नहीं करते, जो सभा में बैठे हुए किसी को कोहनी मारकर जगह करके स्वयं बैठ जाए।
\n“और, अब जो हमको पसन्द है, वह बताते हैं - हमें उन स्त्री-भक्तों का बर्ताव पसन्द है, जो अपने शरीरांगों को ढाँक कर लज्जापूर्ण आचरण करती हैं और मार्ग पर चलते समय नीची दृष्टि रखकर चलती हैं, परन्तु असभ्य या स्वच्छन्द दृष्टि रखकर नहीं चलतीं। कोई ऐसा भी होता है, जो हमारा दर्शन करते हुए भी चंचल दृष्टि से दर्शन को छोड़कर वहाँ से गुजरते हुए किसी स्त्री या पुरुष को देखता रहे, अथवा कोई कुत्ता या पशु भी क्यों न वहाँ से गुजरे, उसकी ओर झाँकता रहता है अथवा किसी चीज़ की खड़खड़ाहट हो रही हो, वहाँ भी दर्शन को छोड़कर देखा करता है, परन्तु एकाग्र दृष्टि से दर्शन नहीं करता, उस पर तो इतना क्रोध आता है कि क्या करें, हम साधु हैं, अन्यथा इसका कुछ ताड़न करते! परन्तु, ऐसा तो हम कर नहीं सकते। क्योंकि किसी का ताड़न करना साधु के लिए अत्यन्त अनुचित कर्म है।
\n“और, जो भी हम से कपट रखता हो और अपने मन की बात को उपयुक्त व्यक्ति के पास भी नहीं कहता हो, वह भी हमें पसन्द नहीं है। तथा मान, क्रोध एवं किसी से दबकर रहना अर्थात् अपने मन की बात, अपनी सोच दूसरों के दबाव में आकर यथार्थरूप में नहीं दिखा सकना ये तीनों बातें अत्यन्त बुरी हैं। एवं हरिभक्तों में परस्पर समानभाव रहता हो, किन्तु एक-दूसरे की मर्यादा नहीं रहती, यह तो बहुत ही बड़ी बुराई है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/248.mp3" }, { "english_title": "The Sant Who Suppresses His Mind andIndriyas", "english_text": "On Kārtik sudi 11, Samvat 1885 [17 November 1828], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting in the mandir of Shri Gopināthji in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “What are the characteristics of a Sant who is worthy of being worshipped on par with God? Well, such a Sant suppresses the actions of māyā’s gunas - the indriyas, the antahkaran, etc.; but he himself does not get suppressed by their actions. In addition to this, he only performs activities related to God; he is staunch in his observance of the five religious vows; and believing himself to be brahmarup, he worships Purushottam Bhagwān. Such a Sant should not be thought of as a human being, nor should he be thought of as a deity, because such behavior is not possible for either humans or deities. Indeed, even though that Sant appears to be human, he is still worthy of being worshipped on par with God. Therefore, whoever desires to attain liberation should serve such a Sant. Also, females should serve females possessing such virtuous qualities.”
\nThen Ātmānand Swāmi asked Shriji Mahārāj, “Regardless of how ordinary one may be, as long as one stays within the limits of the vows of this Satsang, one will not become bound by the panchvishays. Please narrate the characteristics of a person who cannot become bound by the panchvishays, even though he may happen to leave the Satsang fellowship due to unfavorable circumstances.”
\nShriji Mahārāj explained, “If a person has dharma predominant in his mind; and if he has the qualities of an āstik in that he firmly believes, ‘One who performs pious or impious karmas in this realm will undoubtedly receive the respective fruits of those karmas in the realm beyond’; and if he, having such firm beliefs, is concerned about his own reputation by thinking, ‘If I do something immoral, what will people think of me?’, then he will not become bound by any object - women or others - wherever he goes. For example, Mayārām Bhatt, Mulji Brahmachāri, Nishkulānand Swāmi and those of that caliber will never falter even if they encounter women, wealth, etc.
\n“However, someone who is like this may, firstly, have the attributes of false ātmā-realization in thinking, ‘I am the ātmā; I am Brahma; so I am not affected by good or bad actions. I am absolutely detached from everything.’ Secondly, he may falsely understand the greatness of God; i.e., he may talk a great deal about that greatness by saying, ‘The greatness of God is so profound! So what harm is there in transgressing dharma?’ In such a person, these two types of flaws could become major obstacles in the observance of dharma. Therefore, it is better if he has genuine ātmā-realization, he thoroughly understands the greatness of God, and he firmly observes - with understanding - the various types of dharma, such as the vows of non-lust, non-avarice, non-taste, non-attachment, non-egotism, etc., in order to please God. Such a person believes, ‘If I observe dharma, God will be extremely pleased with me, and if I deviate from dharma in any way, then God will be extremely displeased with me.’ If he has this firm conviction within, then that devotee will never falter from dharma in any way. On the other hand, if a person does not have this kind of understanding, then regardless of how much gnān he may have, or how much bhakti he may offer, he may still deviate from dharma or become bound by worldly objects. This is a fundamental truth.”
\nShriji Mahārāj again addressed the assembly out of compassion, “I do not like vanity. That vanity may be of one’s virtues of bhakti, renunciation, or vairāgya; of one’s attainment of the attributes of Brahma; of one’s understanding; or of one’s observance of the five religious vows. I do not like these or any other forms of vanity. Also, I do not like hypocrisy. What is hypocrisy? Well, although one may not have much faith, bhakti or dharma, to outwardly pretend to possess them to a great extent in order to look pious in front of others is hypocrisy. That, I do not like. Nor do I like any person who, while worshipping God, eliminates the distinction between himself and God. I also do not like a person who behaves liberally; i.e., after taking a vow, he adheres to it occasionally and relaxes from it occasionally. In addition, I do not like a person who, having extensively understood the profound glory of God, considers himself to be extremely insignificant and does not believe his true form to be the ātmā, which is distinct from the body.
\n“Now I shall describe the type of person I do like. Such a person thoroughly understands the greatness of God. He understands his ātmā - which is vyatirek from the body - to be brahmarup. He firmly observes dharma and also staunchly engages in the bhakti of God. Despite having such virtues, if there is some devotee in the Satsang fellowship who does not understand anything yet has faith in God, then the former would consider the latter to be great and himself to be insignificant in comparison to that devotee. When speaking, such a person never reveals even the slightest pride of his wisdom. I am extremely pleased with a person who behaves in this manner.”
\nHaving delivered this discourse, Shriji Mahārāj returned to His residence.
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "મન-ઇન્દ્રિયોને દાબીને વર્તે તેવા સંતનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૫ના કાર્તિક સુદિ ૧૧ એકાદશીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીગોપીનાથજીના મંદિરને વિષે વિરાજમાન હતા ને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે એમ વાર્તા કરી જે, “ભગવાનની પેઠે સેવા કરવા યોગ્ય એવા જે સંત તે કેવા હોય? તો ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ આદિક જે માયાના ગુણ તેની જે ક્રિયા તેને પોતે દાબીને વર્તે પણ એની ક્રિયાએ કરીને પોતે દબાય નહીં; ને ભગવાન સંબંધી ક્રિયાને જ કરે; ને પંચ વર્તમાનમાં દૃઢ રહેતા હોય; ને પોતાને બ્રહ્મરૂપ માને ને પુરુષોત્તમ ભગવાનની ઉપાસના કરે. એવા જે સંત તેને મનુષ્ય જેવા ન જાણવા ને દેવ જેવા પણ ન જાણવા; કેમ જે, એવી ક્રિયા દેવ-મનુષ્યને વિષે હોય નહીં. અને એવા સંત મનુષ્ય છે તો પણ ભગવાનની પેઠે સેવા કરવા યોગ્ય છે. માટે જેને કલ્યાણનો ખપ હોય એવા જે પુરુષ તેને એવા સંતની સેવા કરવી. અને એવા સાધુગુણે યુક્ત જે બાઈ તેની સેવા બાઈને કરવી.” પછી શ્રીજીમહારાજને આત્માનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “આ સત્સંગમાં જે વર્તમાનનો પ્રબંધ છે તેમાં જ્યાં સુધી રહેતો હોય ત્યાં સુધી તો જેવો-તેવો હોય તેને પણ પંચવિષયે કરીને બંધન થાય નહીં; પણ કોઈક દેશકાળને યોગે કરીને સત્સંગથી બહાર નીસરી જવાય તો પણ જેને પંચવિષય બંધન ન કરી શકે, તે પુરુષ કેવો હોય? તેનાં લક્ષણ કહો.” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેની બુદ્ધિમાં ધર્માંશ વિશેષપણે વર્તતો હોય; ને આસ્તિકપણું હોય જે, ‘આ લોકમાં જે સારું-નરસું કર્મ કરે છે, તેનું જે સારું-નરસું ફળ તેને જરૂર પરલોકમાં ભોગવે છે,’ એવી દૃઢ મતિ જેને હોય; તથા લાજ હોય જે, ‘ભૂંડું કરીશું તો આ લોકમાં માણસ આગળ શું મુખ દેખાડીશું?’ એવો જે હોય, તે ગમે ત્યાં જાય તો પણ એને કોઈ પદાર્થ તથા સ્ત્રીઆદિક તે બંધન કરી શકે નહીં. જેમ મયારામ ભટ્ટ છે તથા મૂળજી બ્રહ્મચારી છે તથા નિષ્કુળાનંદ સ્વામી છે, એવી જાતના જે હોય તેને સ્ત્રી-ધનાદિક પદાર્થનો યોગ થાય તો પણ એ ડગે નહીં. અને એવો હોય ને તેને જો એક આત્મનિષ્ઠાપણું હોય જે, ‘હું તો આત્મા છું, બ્રહ્મ છું, તે મારે વિષે શુભ-અશુભ ક્રિયા લાગતી નથી, હું તો અસંગ છું,’ એવું અંગ હોય; તથા બીજું એમ હોય જે, ભગવાનનો મહિમા બહુ સમજે ને તે મહિમાની બહુ વાર્તા કરે જે, ‘કાંઈક ધર્મવિરુદ્ધ વર્તાઈ જશે તેનો શો ભાર છે? ભગવાનનો મહિમા બહુ મોટો છે.’ એ બે રીતના જે હોય તેમાં એ બે રીતના જે દોષ તે ધર્મ પાળવામાં મોટા અંતરાયરૂપ છે. માટે આવી રીતે સમજે તો સારું જે, આત્મનિષ્ઠા પણ યથાર્થ હોય તથા ભગવાનનું માહાત્મ્ય પણ સારી પેઠે સમજે અને નિષ્કામપણું, નિર્લોભપણું, નિઃસ્વાદપણું, નિઃસ્નેહપણું, નિર્માનપણું એ આદિક જે ધર્મ તેને ભગવાનની પ્રસન્નતાને અર્થે સમજીને દૃઢપણે પાળે અને એમ સમજે જે, ‘હું એ ધર્મને પાળીશ તો મારી ઉપર ભગવાન બહુ રાજી થશે અને જો મને કોઈ રીતે ધર્મમાંથી કાંઈક ભંગ પડશે તો ભગવાનનો મારી ઉપર બહુ કુરાજીપો થશે.’ એવી રીતે જેના અંતરમાં દૃઢ ગ્રંથિ હોય તે ભક્ત જે તે ધર્મમાંથી કોઈ દિવસ પડે નહીં. અને એવો જે હોય તેને કોઈ માયિક પદાર્થ બંધન કરી શકે નહીં. અને આવી રીતની સમજણવાળો ન હોય ને બીજો ગમે તેવો જ્ઞાનવાળો હોય કે ભક્તિવાન હોય તેને પણ ધર્મમાંથી કાંઈક ભંગ થઈ જાય ખરો તથા માયિક પદાર્થ બંધન કરે ખરું, એ સિદ્ધાંતવાર્તા છે.”
\nપછી વળી શ્રીજીમહારાજે કૃપા કરીને એમ વાર્તા કરી જે, “અમને અહંકાર ન ગમે. તે અહંકાર ભક્તિપણાનો હોય, ત્યાગપણાનો હોય, વૈરાગ્યપણાનો હોય, બ્રહ્મપણાનો હોય, સમજણનો હોય, વર્તમાન પાળ્યાનો હોય, એ રીતનો જે જે અહંકાર તે અમને ન ગમે. અને દંભ ન ગમે. તે દંભ શું? તો પોતાના હૃદયમાં ભગવાનનો નિશ્ચય, ભક્તિ અને ધર્મ તે થોડાં હોય ને બીજા આગળ પોતાની મોટ્યપ વધાર્યા સારુ ઉપરથી તો તેને બહુ જણાવે, તે ન ગમે. અને પોતાને ને ભગવાનને જે અભેદપણે ભજે તે ન ગમે. તથા જે નિયમ ધાર્યો હોય તે નિયમને ઘડીક મૂકી દે ને વળી ઘડીકમાં પાળે, એવી રીતે જે શિથિલ વર્તતો હોય તે ન ગમે. અને ભગવાનનો મહિમા તો ઝાઝો મોટો સમજે ને પોતાને અતિશય તુચ્છપણે સમજે, પણ દેહથી જુદો જે આત્મા તે રૂપ પોતાને ન માને, તે ન ગમે. અને હવે જે ગમે તે કહીએ છીએ જે, ભગવાનનો મહિમા તો યથાર્થ સમજે, ને પોતાના દેહથી વ્યતિરિક્ત જે પોતાનો આત્મા તેને બ્રહ્મરૂપ સમજે, અને ધર્મમાં દૃઢ રહ્યો હોય, અને ભગવાનની અચળ ભક્તિ કરતો હોય, અને આવી રીતનો પોતે હોય તો પણ સત્સંગમાં કોઈક કાંઈ ન સમજતો હોય ને ભગવાનનો નિશ્ચય તો હોય તેને મોટો જાણે ને તેની આગળ પોતાને અતિ તુચ્છ જાણે, અને વાર્તા કર્યામાં પોતાના મુખે કરીને પોતાની સમજણનો કેફ કોઈની આગળ લગાર પણ જણાવે નહીં, એવો જે હોય તે અમને બહુ ગમે.” એવી રીતે શ્રીજીમહારાજ વાર્તા કરીને પોતાને ઉતારે પધાર્યા.
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "मन-इन्द्रियों को वशवर्ती रखनेवाले संत", "hindi_text": "संवत् १८८५ में कार्तिक शुक्ला एकादशी (१७ नवम्बर, १८२८) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीगोपीनाथजी के मन्दिर में विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष परमहंसों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने इस प्रकार वार्ता कही कि, “भगवान के समान सेवा करने योग्य सन्त कैसे होते हैं? तो जो सन्त इन्द्रियों तथा अन्तःकरण आदि मायिक गुणों की क्रियाओं को दबाकर बरतते हों, किन्तु उनकी क्रियाओं से स्वयं कभी नहीं दबते हों, यानी पराभूत होते हों; और भगवान सम्बंधी क्रिया को ही करते रहते हों; तथा पंचव्रतों का दृढ़तापूर्वक पालन करते हों; और स्वयं को ब्रह्मरूप मानते हों और पुरुषोत्तम भगवान की उपासना करते हों। ऐसे संत को मनुष्य सदृश नहीं जानना और देव सदृश भी नहीं मानना। क्योंकि वैसी क्रिया देवता या मनुष्य में नहीं पाई जाती। और, ऐसे सन्त मनुष्य होने पर भी भगवान के समान सेवा करने योग्य हैं। इसलिए, जिसे आत्मकल्याण की गरज़ हो, ऐसे भक्तों को ऐसे (उपरोक्त लक्षणवाले) सन्त की सेवा करनी चाहिए तथा स्त्रियों को ऐसे ही साधुगुणोंवाली भक्त स्त्रियों की सेवा करनी चाहिए।”
\nफिर श्रीजीमहाराज से आत्मानन्द स्वामी ने पूछा कि, “जो भक्त पंचव्रतों की मर्यादा में रहता है, वह चाहे सामान्य स्तर का मुमुक्षु क्यों न हो, उसे पंचविषयों का कोई बन्धन हो नहीं सकता? तथापि ऐसा कोई भक्त होगा जो कदाचित् विपरीत देशकाल के कारण सत्संग से दूर हो चुका हो, फिर भी उसे देश-काल के योग से पंचविषयों का बन्धन न हो सके? कृपया ऐसे भक्त के लक्षण बताइए।”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जिसकी बुद्धि में धर्मांश विशेष रूप से विद्यमान हो तथा यह आस्तिकता रही हो कि, ‘इस लोक में जो कोई अच्छा या बुरा कर्म करते हैं, उन्हें उन कर्मों के अच्छे या बुरे फल परलोक में जाकर भी अवश्य भोगने पड़ते हैं,’ ऐसी दृढ़ मति के साथ-साथ जिसे अपनी प्रतिष्ठा की चिंता हो कि, ‘यदि इस लोक में मैं बुरा काम करूँगा तो लोगों के सामने क्या मुख दिखाऊँगा?’ ऐसा लज्जाशील व्यक्ति चाहे जहाँ भी जाए, उसे कोई पदार्थ अथवा स्त्री आदि पंचविषय बन्धन नहीं डाल सकते। जैसे कि मायाराम भट्ट, मूलजी ब्रह्मचारी तथा निष्कुलानन्द स्वामी हैं; इनके जैसे जो होते हैं, उन्हें स्त्री-धनादि का संयोग उपस्थित हो जाए, फिर भी वे अपने मार्ग से विचलित नहीं हो सकते।
\n“और, दो प्रकार के दोष तो धर्मनिष्ठा की दृढ़ता में अत्यंत विघ्नरूप हैं। उनमें से एक आत्मनिष्ठावाला भक्त, दूसरा भगवान की अत्यन्त महिमा जाननेवाला भक्त है। जिसे आत्मनिष्ठा है और ऐसा मानता है कि, ‘मैं तो आत्मा हूँ, ब्रह्म हूँ, अतः मुझे शुभ-अशुभ क्रिया बन्धनकारी नहीं हो सकती, मैं तो असंग हूँ।’ ऐसा मानता हो। और दूसरा ऐसा भक्त है कि वह भगवान की महिमा तो बहुत समझता है, और उसके सम्बंध में बातें भी बहुत करता है और कहता है कि, ‘धर्म के विरुद्ध यदि कोई आचरण हो गया तो उसकी क्या मजाल है? भगवान की बहुत बड़ी महिमा है।’ ऐसे दोनों प्रकार के भक्तों की धर्मनिष्ठा कभी दृढ़ नहीं हो सकती। इन दोनों प्रकार के भक्तों के ये कुविचार धर्म के पालन में बड़े ही विघ्नरूप होते हैं।
\n“इसलिए, ऐसा समझना उचित होगा कि, ‘आत्मनिष्ठा तथा भगवान के माहात्म्य को अच्छी तरह समझते हुए निष्काम, निर्लोभ, निःस्वाद, निःस्नेह तथा निर्मान आदि पंचवर्तमानरूप धर्म का पालन दृढ़तापूर्वक एवं भगवान की प्रसन्नता के लिए किया करें।‘ तथा ऐसा समझें कि, ‘यदि मैं इन धर्मों का पालन करूँगा तो मुझ पर भगवान अत्यन्त प्रसन्न होंगे परन्तु यदि धर्मपालन में कुछ शिथिलता होगी, तो भगवान मुझ पर बहुत अप्रसन्न हो जाएँगे।’ इस प्रकार जिसके अन्तःकरण में पूर्ण दृढ़ता हो, तो वह भक्त कभी भी धर्मभ्रष्ट नहीं होगा। तथा उसे कोई भी मायिक पदार्थ बंधन में नहीं डाल सकेगा। यदि वह ऐसा नहीं समझता होगा, और वह चाहे कैसा भी ज्ञानी अथवा भक्तिमान है, परन्तु उसको भी निश्चित रूप से धर्मपालन में भी कोई न कोई विघ्न उपस्थित हो जाता है, तथा मायिक पदार्थ भी उसे बंधन में डाल देता है। यह सिद्धांत-वार्ता है।”
\nइसके पश्चात् श्रीजीमहाराज ने पुनः कृपा करके उपदेश दिया कि, “मुझे अहंकार पसन्द नहीं है। भले ही वह अहंकार भक्ति, त्याग, वैराग्य, ब्रह्मत्व, ज्ञान तथा पंचव्रतों के पालन की भावना का ही क्यों न हो, हमें ऐसा अहंकार पसन्द नहीं है। और दम्भ पसन्द नहीं है। वह दम्भ क्या है? तो भले ही अपने हृदय में भगवान के स्वरूप का निश्चय, भक्ति और धर्मनिष्ठा कम हों, किन्तु दूसरों के आगे अपनी महत्ता बढ़ाने की दृष्टि से इन सबको बढ़ाचढ़ा कर दिखाया करे, वही दम्भ है जो मुझे तनिक भी पसन्द नहीं है।
\n“और, हमें यह बात भी पसन्द नहीं है कि स्वयं को और भगवान को अभेदरूप में समझें। यह बात भी रुचिकर नहीं लगती, कि कोई भी मनुष्य ने अपने मन ही मन किसी नियम पालने की सोच रखी हो, और वह नियम घड़ीभर में पालन करने लगे, या घडीभर में उसे छोड़ दे इस प्रकार ऐसा शिथिल आचरण तो हमारे लिए असह्य है। हमें यह बात भी पसन्द नहीं है कि भगवान की महिमा को कोई बहुत अच्छी तरह समझता हो तथा स्वयं को उनके आगे अति तुच्छ एवं छोटा समझता हो, परन्तु वह स्वयं को देह से भिन्न आत्मरूप नहीं समझता, तो वह भी पसन्द नहीं है।
\n“और, अब हम उन बातों को बताते हैं, जो हमें रुचिकर लगती हैं। जो भगवान की महिमा को तो यथार्थरूप से समझता हो, और स्वयं की आत्मा को देह से पृथक् ब्रह्मरूप समझे, और धर्म में दृढ़ निष्ठा रखते हुए भगवान की अविचल भक्ति करता हो; ऐसी स्थिति को प्राप्त करके भी वह ऐसा ही समझता हो कि सत्संग में कुछ भी न समझनेवाला, परंतु जिसे भगवान का अविचल निश्चय हो ऐसा भक्त वास्तव में महान है। इस प्रकार समझते हुए, वह उस भक्त के आगे स्वयं को अति तुच्छ जानता हो; तथा उपदेश वचन कहते हुए वह अपने ज्ञान की महत्ता को किसी के भी आगे बिल्कुल प्रकट न करता हो, ऐसा भक्त तो हमें बहुत अधिक पसन्द है।”
\nइस प्रकार वार्ता करने के पश्चात् श्रीजीमहाराज अपने निवासस्थान में पधारे।
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/249.mp3" }, { "english_title": "Not Keeping Any Obstinacy", "english_text": "On Kārtik sudi Punam, Samvat 1885 [21 November 1828], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting in the mandir of Shri Gopināthji in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “The pleasures associated with sights, sounds, smells, tastes and touch are all found to co-exist in one place - the blissful and divine form of Purushottam Bhagwān. When we have the darshan of that form of God, we can enjoy the bliss of that beauty, as well as the bliss of the other four types of vishays, i.e., sounds, touch, etc. That gratification occurs simultaneously. With worldly vishays, however, when one indulges in one vishay, one receives the gratification of only that vishay, but not of the others. Thus the pleasures of worldly vishays are found separately. Moreover, those pleasures are futile, perishable and ultimately the cause of extreme misery. But in God, one enjoys the bliss of all of the vishays simultaneously. That bliss is extremely divine; it is eternal and imperishable. Therefore, a spiritual aspirant should develop vairāgya towards the worldly vishays and become totally attached to the divine and blissful form of God.”
\nShriji Mahārāj then continued, “If a devotee has an intense yearning to engage in the bhakti of God and to associate with the Sant, then regardless of any swabhāv that he may possess, he eradicates it and behaves according to the Sant’s will and command. Even if that swabhāv is such that it has become bound to the chaitanya, one who has an intense desire to do satsang will eradicate it.” With that, He narrated His own story: “Initially, My nature was like that of a renunciant, but because I had an intense yearning for the darshan of Shri Rāmānand Swāmi, I lived according to Muktānand Swāmi’s instructions, not according to My personal preferences.”
\nThereafter Shriji Mahārāj said, “The details of the kind of obstinacy a devotee should and should not keep are as follows: One type of obstinacy is observing the vows of non-lust and other such vows; the other type of obstinacy is behaving with the feeling that one will be able to sleep only if one’s place is here and not if it is elsewhere. The latter and other innumerable forms of obstinacy that are the result of trivial swabhāvs should not be considered the same as the former type of obstinacy. The obstinacy of observing religious vows is as essential as one’s own life; it is extremely beneficial. That type of obstinacy should be kept with an understanding of its importance. But if the latter type of obstinacy, which is due to swabhāvs, is formed, it should be thought of as worthless; and if the Sant asks one to abandon it, it should be abandoned. The former type of obstinacy, however, should not be abandoned.
\n“To consider these two forms of obstinacy as equivalent is foolishness. For example, if a child has almonds in his fist, and if someone attempts to make him give them up, he will not. Furthermore, if he has a fist full of rupees or a fist full of gold coins, and if someone attempts to make him give them up, he will not give them up. Thus, it can be said that the child considers the almonds, the rupees and the gold coins to be of equal value. Therefore, the child can be considered to be ignorant.
\n“If someone has almonds in his hand, and a thief comes and threatens the person, saying, ‘Put them down, or I will cut off your head with this sword,’ then one who is wise will give them away, but one who is foolish will not. Similarly, between the two types of obstinacy, one should realize which is significant and which is insignificant. If someone does not understand this and considers both to be equivalent, then he should be known to have a swabhāv of obstinacy and to be arrogant. If such a person does observe religious vows because of that obstinacy, and if he remains in the Satsang fellowship in this manner till the end, then it is all well and good; but one cannot have complete faith in him. Why? Because if he is offended by some remarks, or if his self-importance is not maintained, then he will not remain as he is. On the other hand, one who offers bhakti to God and observes religious vows with obstinacy is called a rājarshi. Even greater, one who offers bhakti to God while observing religious vows with the intention of pleasing God is called a brahmarshi and a sādhu. There is a similar difference in the fruits of the two as well.”
\nContinuing, Shriji Mahārāj explained, “Egotism, jealousy and anger - these three vicious natures are much more detrimental than even lust. Why? Because the Sant may have compassion on a lustful person, but he will not have compassion on an egotistical person. In addition, jealousy and anger are evolved from egotism. Therefore, egotism is a major vice. Furthermore, one does not fall from Satsang due to lust as one does due to egotism. For example, there are many householder devotees in our Satsang - and they continue to remain in Satsang. So, I always have an intense aversion for these three: egotism, jealousy and anger. You will find this verified in My spoken words which have been written down. Also, if you reflect upon them, then you will realize this to be true as well. Therefore, one should eradicate egotism by realizing the greatness of God.”
\nAgain, Shriji Mahārāj said, “What is the conviction of God? Well, consider how it is in worldly life. Since childhood, one has the conviction of one’s parents, caste, sub-caste, āshram, gender, as well as the conviction that this is an animal, this is a man, this is water, this is fire, this is the earth, this is the wind, this is the sky, and so on. All this is due to the scriptures. Even if one has not heard the scriptures, one has been convinced by principles prevalent in society - which themselves were derived from the scriptures. Similarly, the attributes of the Sant - being free of lust, avarice, egotism, taste, attachment, etc. - are also described in the scriptures. The Sant who possesses these attributes has a direct relationship with God. Therefore, one should develop the conviction of God based on his words. In fact, to have firm faith in the words of the Sant is itself the conviction of God.”
\nThereafter Nāth Bhakta of Vadodarā asked Shriji Mahārāj a question, “Do the relatives of a devotee of God who has firm faith in God attain liberation due to their relationship with that devotee?”
\nShriji Mahārāj replied, “If the relatives or ancestors of the devotee of God have affection for him, then yes, they will attain liberation; otherwise, they will not. In fact, even if one who is not related to that devotee has affection for him, then he will also benefit. Why? Because at the time of one’s death, one may remember that devotee whose vrutti is constantly fixed on God. Thus, by remembering that devotee, one attains liberation.”
\nShriji Mahārāj then said, “I talk about the nature of the ātmā and about the nature of God; yet, by merely talking about them one does not experience their bliss as it really is. Their true bliss can only be experienced in samādhi or after one leaves the body; but it cannot be experienced by merely talking about it. For example, the pleasure of looking at an attractive object can only be enjoyed by the eyes. If someone were to praise that pleasure with his mouth by saying, ‘I saw a very beautiful object,’ then the pleasure experienced by the mouth is not the same as that experienced by the eyes. Similarly, one may attempt to praise with words the pleasure of sounds heard by the ears, fragrances smelt by the nose, sensations felt by the skin, and flavors tasted by the tongue by saying, ‘It was an extremely pleasant smell; it had a delicious taste; it felt very good; it sounded nice’ - but one does not experience pleasure through words as one experiences the respective pleasures through the respective indriyas. Similarly, the bliss and the happiness of God which one experiences, as well as the bliss and the happiness of the ātmā which one experiences through samādhi or after leaving the body cannot be experienced by merely talking about them. However, if one does shravan, manan and nididhyās on these two topics, then one attains realization. Then, after attaining realization, one enjoys the same experience and bliss as one does from these two in samādhi. Therefore, after listening to talks concerning these two, one should do manan and nididhyās on those talks.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "કોઈ જાતની આંટી ન પાડ્યાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૫ના કાર્તિક સુદિ ૧૫ પૂનમને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીગોપીનાથજીના મંદિરને વિષે વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે વાર્તા કરી જે, “શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ એ પંચવિષય સંબંધી જે સુખ તે દિવ્યમૂર્તિ એવા જે ભગવાન પુરુષોત્તમ તેની જે સુખમય મૂર્તિ તે રૂપ જે એક સ્થળ તેને વિષે રહ્યું છે. તે જો ભગવાનની મૂર્તિનાં દર્શન કરતા હોઈએ તો રૂપનું સુખ પ્રાપ્ત થાય ને બીજા સ્પર્શ આદિક ચાર વિષય તેનું સુખ પણ પ્રાપ્ત થાય; તે એક જ સમયને વિષે થાય છે. અને બીજા માયિક જે પંચવિષય છે તેમાં તો એક વિષયનો સંબંધ થાય ત્યારે એક વિષયનું જ સુખ પ્રાપ્ત થાય પણ બીજાનું ન થાય. માટે માયિક વિષયમાં ભિન્નભિન્નપણે સુખ રહ્યું છે અને તે સુખ તો તુચ્છ છે ને નાશવંત ને અંતે અપાર દુઃખનું કારણ છે. અને ભગવાનમાં તો સર્વ વિષયનું સુખ એક કાળે પ્રાપ્ત થાય છે ને તે સુખ મહાઅલૌકિક છે ને અખંડ, અવિનાશી છે. તે સારુ જે મુમુક્ષુ હોય તેને માયિક વિષયમાંથી સર્વ પ્રકારે વૈરાગ્ય પામીને અલૌકિક સુખમય એવી જે ભગવાનની દિવ્ય મૂર્તિ તેને વિષે સર્વ પ્રકારે જોડાવું.”
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજે એમ વાર્તા કરી જે, “જે હરિભક્તને ભગવાનની ભક્તિનો ખપ તથા સંત-સમાગમનો ખપ હોય તો તે ગમે તેવો પોતાનો સ્વભાવ હોય તો તેને ટાળીને જેમ તે સંત કહે ને તેની મરજી હોય તેમ વર્તે. અને તે સ્વભાવ તો એવો હોય જે, ચૈતન્ય સાથે જડાઈ ગયો હોય, તો પણ તેને સત્સંગના ખપવાળો ટાળી નાંખે.” તે ઉપર પોતાની વાર્તા કરી જે, “અમારો પ્રથમ ત્યાગી સ્વભાવ હતો પણ જો શ્રીરામાનંદ સ્વામીનાં દર્શનનો ખપ હતો તો મુક્તાનંદ સ્વામીની આજ્ઞાને અનુસારે વર્ત્યા પણ અમારા મનનું ગમતું કાંઈ ન કર્યું.
\n“અને વળી જે હરિભક્ત હોય તેને કોઈ જાતની આંટી પાડવી, તેની એમ વિગતિ છે જે, એક તો નિષ્કામાદિક વર્તમાનની આંટી પાડી હોય ને એક એવી આંટી પાડી હોય જે, ‘આ ઠેકાણે હું આસન કરું તો નિદ્રા આવે ને બીજે ઠેકાણે ન આવે,’ એ આદિક અનેક પ્રકારની જે તુચ્છ સ્વભાવની આંટી પાડી હોય, એ બેયને એક રીતની ન સમજવી. વર્તમાનની આંટી તો પોતાના જીવનરૂપ છે ને તેને વિષે બહુ માલ છે, એવી રીતે માહાત્મ્યે સહિત તેની આંટી પાડવી. અને બીજા સ્વભાવની આંટી પાડી હોય તેને વિષે તો તુચ્છપણું જાણવું ને તેને સંત મુકાવે તો મૂકી દેવી ને પ્રથમની આંટી મૂકવી નહીં. અને એ બેયને બરોબર સમજે તો એને વિષે મૂઢપણું જાણવું. જેમ બાળક હોય તેણે મૂઠીમાં બદામ ઝાલી હોય, તેને કોઈક મુકાવે તો મૂકે નહીં, ને રૂપિયાની મૂઠી વાળી હોય ને સોનામહોરની મૂઠી વાળી હોય ને તેને મુકાવે તો તેને મૂકે નહીં. ત્યારે એ બાળકે બદામ તથા રૂપિયો ને સોનામહોર તેને વિષે બરોબર માલ જાણ્યો, માટે એ બાળકને વિષે મૂઢપણું છે. અને વળી જેમ કોઈકના હાથમાં બદામ હોય ને ચોર આવીને કહે જે, ‘તું મૂકી દે, નહીં તો તરવારે માથું કાપી નાંખીશ.’ ત્યારે ડાહ્યો હોય તો તેને આપી દે ને મૂર્ખ હોય તો ન આપે. તેમ એ બે પ્રકારની આંટીમાં ન્યૂન-અધિકપણું જાણવું. અને એમ હોય નહીં ને બેયમાં સામાન્યપણું જાણે તો એનો આંટીદાર સ્વભાવ જાણવો ને તેને માની જાણવો. અને આંટીએ કરીને તે વર્તમાન પાળતો હોય ને જો મરણ પર્યંત એમ ને એમ નભે તો તો ઠીક; પણ તેનો પૂરો વિશ્વાસ ન આવે. કેમ જે, જો એને કોઈક જાતનાં વેણ લાગે અથવા તેનું માન ન રહે તો એવો એ રહેશે નહીં. અને જે આંટીએ કરીને વર્તમાન પાળતો હોય ને ભક્તિ કરતો હોય તે તો રાજર્ષિ કહેવાય ને જે ભગવાનની પ્રસન્નતાને અર્થે ભગવાનની ભક્તિ કરતો હોય તથા વર્તમાન પાળતો હોય તે તો બ્રહ્મર્ષિ કહેવાય ને તે સાધુ કહેવાય. એવી રીતે એ બેયમાં ફળનો ભેદ પણ છે.”
\nઅને વળી એમ વાર્તા કરી જે, “માન, ઈર્ષ્યા ને ક્રોધ એ ત્રણ દોષ તે કામ કરતાં પણ અતિશય ભૂંડા છે. કેમ જે, કામી ઉપર તો સંત દયા કરે પણ માની ઉપર ન કરે. ને માનમાંથી ઈર્ષ્યા ને ક્રોધ ઊપજે છે, માટે માન મોટો દોષ છે. અને માને કરીને સત્સંગમાંથી પડી જાય છે એવો કામે કરીને નથી પડતો. કેમ જે, આપણા સત્સંગમાં ગૃહસ્થ હરિભક્ત ઘણા છે, તે સત્સંગમાં પડ્યા છે. માટે એ માન, ઈર્ષ્યા ને ક્રોધ એ ત્રણ ઉપર અમારે અતિશય અભાવ રહે છે. અને અમારાં જે જે વચન લખેલાં હશે તેમાં પણ એમ જ હશે, તે વિચારીને જુઓ તો જણાઈ આવશે; માટે ભગવાનનું માહાત્મ્ય સમજીને માનને ટાળવું.”
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજે એમ વાર્તા કરી જે, “ભગવાનનો નિશ્ચય તે કેને કહીએ? તો જેમ આ સંસારમાં પ્રથમ બાળકપણામાંથી માબાપ, વર્ણ, આશ્રમ, નાત, જાત, પશુ, મનુષ્ય, જળ, અગ્નિ, પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ ઇત્યાદિક જે જે પદાર્થનો નિશ્ચય થયો છે, તે શાસ્ત્રે કરીને થયો છે. અને શાસ્ત્ર ન સાંભળ્યાં હોય તો લોકમાં જે શબ્દ તે શાસ્ત્રથી જ પ્રવર્ત્યા છે, તેણે કરીને તેનો નિશ્ચય કર્યો છે. તેમ શાસ્ત્રે કહ્યાં જે નિષ્કામ, નિર્લોભ, નિર્માન, નિઃસ્વાદ, નિઃસ્નેહ ઇત્યાદિક સંતનાં લક્ષણ તેને સાંભળીને એવાં લક્ષણ જ્યાં દેખાય એવા જે સંત તેને ને ભગવાનને સાક્ષાત્ સંબંધ હોય; માટે એવા સંતનાં વચને કરીને ભગવાનનો નિશ્ચય કરવો ને તેના વચનમાં દૃઢ વિશ્વાસ કરવો તેને નિશ્ચય કહીએ.”
\nઅને તે પછી વડોદરાવાળા નાથભક્તે શ્રીજીમહારાજને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “જેને ભગવાનનો દૃઢ નિશ્ચય હોય એવો જે ભગવાનનો ભક્ત તેનાં જે સંબંધી તેનું કલ્યાણ ભક્તના સંબંધે કરીને છે કે નથી?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જો એનાં સંબંધીને તથા એના પિત્રીને એને વિષે હેત હોય તો એનું કલ્યાણ થાય ને હેત ન હોય તો ન થાય. અને જો સંબંધી પણ ન હોય ને જો તેને એ ભક્તને વિષે હેત હોય તો તેનું પણ સારું થાય. કેમ જે, એને મૂવાટાણું થાય ત્યારે તે ભક્ત તેને સાંભરી આવે અને તે ભક્તની વૃત્તિ તો ભગવાન સાથે નિરંતર લાગી છે ને તે ભક્તનું તેને સ્મરણ થાય, માટે તેનું કલ્યાણ થાય છે.”
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “અમે આત્માના સ્વરૂપની વાર્તા કરીએ છીએ તથા ભગવાનના સ્વરૂપની વાર્તા કરીએ છીએ, તે વાર્તાએ કરીને જેવું એનું સુખ છે તેવું જ સુખ તો આવતું નથી. અને જેવું એનું યથાર્થ સુખ છે તે તો સમાધિએ કરીને જાણ્યામાં આવે છે તથા દેહ મૂક્યા કેડે જાણ્યામાં આવે છે, પણ કેવળ વાર્તાએ કરીને જાણ્યામાં આવતું નથી. જેમ રૂપનું સુખ તે નેત્રે કરીને ભોગવાય છે, પછી તે સુખને મુખે કરીને વખાણ કરે જે, ‘બહુ સારું રૂપ દીઠું,’ ત્યારે તે સુખનો અનુભવ જેવો નેત્રને થયો તેવો મુખને ન થયો. તથા શ્રવણે કરીને શબ્દને સાંભળ્યો, નાસિકાએ કરીને ગંધને સૂંઘ્યો, ત્વચાએ કરીને સ્પર્શ લીધો, જિહ્વાએ કરીને રસ ચાખ્યો, પછી તે તે સુખનાં વચને કરીને વખાણ કરે જે, ‘બહુ સારો ગંધ હતો, બહુ સારો રસ હતો, બહુ સારો સ્પર્શ હતો, બહુ સારો શબ્દ હતો,’ એમ કહ્યું તો ખરું, પણ જેવી રીતે તે તે ઇન્દ્રિયોને તે તે સુખનો અનુભવ થયો તેવો વચને ન થયો. તેમ સમાધિએ કરીને તથા દેહ મૂકીને જેવો ભગવાનના સુખનો અનુભવ થાય છે ને આનંદ થાય છે તથા આત્માના સુખનો અનુભવ ને આનંદ થાય છે તેવો એની કેવળ વાત કરે તેણે કરીને થતો નથી. અને જો એ બેની વાર્તા સાંભળીને તેનું મનન ને નિદિધ્યાસ કરે તો એનો સાક્ષાત્કાર થાય ને સાક્ષાત્કાર થાય ત્યારે સમાધિએ કરીને જેવો એ બેનો અનુભવ ને આનંદ થાય તેવો જ થાય. માટે એ બેની વાર્તા સાંભળીને એનું મનન ને નિદિધ્યાસ કરવો.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "उचित-अनुचित गाँठ बाँधन से सुख-दुःखानुभूति", "hindi_text": "संवत् १८८५ में कार्तिक शुक्ला पूर्णिमा (२१ नवम्बर, १८२८) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीगोपीनाथजी के मन्दिर में विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष परमहंसों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने यह वार्ता कही कि, “शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गन्ध इन पाँचों विषयों से सम्बंधित सुख एक दिव्यमूर्ति भगवान पुरुषोत्तम के सुखमय स्वरूप में से ही प्राप्त हो जाते हैं। अतः भगवान की मूर्ति के दर्शन करते समय ‘रूप’ का सुख तो प्राप्त होता ही है, परन्तु साथ ही साथ स्पर्श आदि अन्य चार विषयों का सुख भी प्राप्त होता है; और वह भी एक ही समय में प्राप्त होता है। जबकि अन्य मायिक पाँच विषयों में एक विषय का योग होने पर केवल उसी का सुख प्राप्त होता है, परन्तु अन्य विषयों का सुख नहीं प्राप्त होता। इस प्रकार मायिक पंचविषयों में एक-एक विषय में एक-एक विषय का सुख रहता है, वह भी तुच्छ तथा नाशवंत है, और अंततोगत्वा अपार दुःख का कारण ही बन जाता है। और भगवान में तो समस्त विषयों का सुख एककालावच्छिन्न प्राप्त हो जाता है और वह सुख भी महाअलौकिक है, तथा अखंड, अविनाशी है। अतएव, मुमुक्षु के लिए यही उचित है कि उसे मायिक विषयों से सर्वथा वैराग्य धारण करके भगवान की अलौकिक सुखमय दिव्य मूर्ति में ही सभी तरह से जुड़ जाना चाहिए।”
\nश्रीजीमहाराज ने पुनः कहा कि, “जिस हरिभक्त को भगवान की भक्ति करने की गरज़ हो, तथा जिसे सन्त-समागम करने की गरज़ हो, वह अपना चाहे जैसा विपरीत स्वभाव हो, उसे टालकर सन्त की आज्ञा तथा उनकी मर्जी के अनुसार आचरण करता है। तथा उसका चाहे जैसा चैतन्य से ओतप्रोत हो चुका कोई बुरा स्वभाव हो परंतु सत्संग की गरज़ रखनेवाला उस स्वभाव को मिटा देता है।”
\nइस पर श्रीजीमहाराज ने अपनी वार्ता कही कि, “पहले हमारा त्याग का स्वभाव था और हमें श्रीरामानन्द स्वामी के दर्शन की गरज़ थी; इसलिए, हम मुक्तानन्द स्वामी की आज्ञा के अनुसार ही रहे तथा हमने कभी भी अपनी मनमानी नहीं की।
\n“अब दूसरी बात यह है कि हरिभक्त को किसी तरह की ग्रन्थि बाँधनी हो तो उसे निष्कामादिक व्रतपालन की ग्रन्थि बाँधनी चाहिए, परन्तु कोई अनुचित और तुच्छ प्रकार की ग्रन्थि मत बाँधना कि, ‘मैं यदि यहीं पर आसन बिछाऊँगा, तभी निद्रा आएगी, किन्तु अन्यत्र नींद नहीं आएगी!’ ऐसी तुच्छ स्वभावग्रन्थि को व्रतपालन की ग्रन्थि से बिल्कुल भिन्न समझना। व्रतपालन की दृढ़ता की ग्रन्थि तो अपने जीवनरूप है, और ऐसी दृढ़ता में अत्यंत लाभ भी है। इस प्रकार माहात्म्य समझते हुए उसकी ग्रन्थि बाँध लेनी चाहिए। और अन्य जो विपरीत स्वभावों की ग्रन्थि हों उन ग्रन्थियों को तुच्छ समझकर यदि सन्त उसे छुड़वायें तो उसे छोड़ देना चाहिए, परन्तु इन पंचव्रतों की ग्रन्थि को कभी मत छोड़ना।
\n“यदि उन दोनों ग्रन्थियों को कोई एक समान ही मान लेगा तो वह उसकी मूर्खता है। जैसे बालक अपनी मुट्ठी में बादाम पकड़े हुए हो और कोई उसे छुड़वायें तो वह उसे नहीं छोड़ता है। इसी प्रकार मुट्ठी में रुपया हो या सोने की मुहर हो, तो किसी के छुड़वाने पर भी वह नहीं छोड़ता। उसका अर्थ यह हुआ कि उस बालक ने बादाम, रुपया तथा सोने की मुहर आदि की महिमा समानरूप से समझी है। इसका कारण यह है कि बादाम और स्वर्णमुद्रा में बालक की मूढ़ता है। परन्तु यदि कोई चोर आकर बादाम को देखे, और कहे कि, ‘इसे छोड़ दे, नहीं तो मैं तलवार से तेरा सिर काट डालूँगा।’ तब यदि चतुर मनुष्य होगा तो वह उसे दे देगा, परन्तु मूर्ख उसे नहीं छोड़ेगा।
\n“इस प्रकार इन दो प्रकार की ग्रन्थियों में न्यूनाधिकता समझनी चाहिए। यदि कोई ऐसा न समझे और इन दोनों बातों को सामान्य माने, तो उसका स्वभाव दुराग्रही और अभिमानी समझना। यदि कोई ऐसा दुराग्रह आदि के कारण व्रतों का पालन करता हो और यदि उन्हें मरणपर्यन्त निभाया, तब तो ठीक है, परन्तु हमें ऐसे भक्त का विश्वास पूरी तरह नहीं जमता। क्योंकि, यदि उसे किसी प्रकार के कठोर वचनों की चोट लग जाए अथवा उसके अहंकार का खंडन हो जाए तो वह सत्संग में भी नहीं रहेगा! यदि कोई अभिमानवश व्रतों का पालन या भक्ति करता हो, तो वह राजर्षि है। परन्तु यदि कोई भगवान की प्रसन्नता के लिए भगवद्भक्ति करता हो और पंच व्रतों का पालन करता हो, वह तो ब्रह्मर्षि है तथा वही साधु कहा जाता है। इस प्रकार इन दोनों में फल का भेद भी है।”
\nफिर श्रीजीमहाराज ने आगे कहा कि, “मान, ईर्ष्या तथा क्रोध, ये तीनों दोष काम की भी अपेक्षा अत्यंत बुरे हैं, क्योंकि कामी पर तो सन्त दया भी कर लेते हैं, परन्तु मानी के प्रति वे दयाभाव नहीं रखते। क्योंकि मान से ईर्ष्या तथा क्रोध उत्पन्न होता है। इसलिए, मान एक बड़ा दोष है। मान रखने के कारण सत्संग से जैसा पतन हो जाता है, वैसा काम के कारण पतन नहीं होता। क्योंकि, इस सत्संग में अनेक गृहस्थ हरिभक्त रहते ही हैं। इसलिए मानी, ईर्ष्यालु और क्रोधी के प्रति हमारी अत्यंत उपेक्षा रहती है, और हमारे जो-जो वचन लिखे हुए होंगे उनको पढ़कर देखना तो हमारी ऐसी ही रुचि दिखाई देगी। यदि कोई इस पर सोचकर गहराई में जाएगा, तो मालूम हो जाएगा। अतः भगवान की महिमा को समझकर मान को मिटा देना चाहिए।”
\nश्रीजीमहाराज ने आगे कहा कि, “भगवान में निश्चय किसे कहते हैं? तो जैसे बाल्यावस्था से माँ-बाप, वर्ण, आश्रम, जातपाँत, पशु, मनुष्य, जल, अग्नि, पृथ्वी, वायु तथा आकाश इत्यादि जिन-जिन पदार्थों का निश्चय हुआ है, वह शास्त्रों के द्वारा ही हुआ है। यदि किसी ने शास्त्र न भी सुना हो, तो यह समझ लेना कि लोक में व्यवहृत शब्दों का प्रवर्तन शास्त्रों के द्वारा ही हुआ है तथा उनके अनुसार ही उनके सम्बंध में निश्चय किया गया है। उसी प्रकार शास्त्रों में वर्णित निष्काम, निर्लोभ, निर्मान, निःस्वाद और निःस्नेह आदि सन्त के लक्षण आपको जहाँ भी देखने को मिले, वहाँ समझना कि ऐसे लक्षणवाले सन्त का भगवान के साथ साक्षात् सम्बंध होता है। अतः ऐसे सन्त के वचनों द्वारा ही भगवान का निश्चय दृढ़ करना तथा उनके वचनों में दृढ़ विश्वास रखना, वही निश्चय कहा जाता है।”
\nइसके पश्चात् वड़ोदरा-निवासी नाथभक्त ने श्रीजीमहाराज से पूछा कि, “जिसे भगवान के स्वरूप का दृढ़ निश्चय हो, ऐसे भगवद्भक्त के सम्बंधीजनों का कल्याण उस भक्त के सम्बंध द्वारा होता है कि नहीं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “यदि उसके सम्बंधियों तथा पितरों को उस भक्त के प्रति स्नेह हो, तो उनका कल्याण होता है। यदि स्नेह न हो तो कल्याण नहीं हो सकता। यदि कोई उस भक्त का सम्बंधीजन भी न हो, फिर भी उस भक्त के प्रति स्नेह रखता हो, तो उसका भी कल्याण हो जाता है। क्योंकि, मृत्यु समय पर उसे यदि उस भक्त का स्मरण हो जाए तो केवल स्मृतिमात्र से ही उसका कल्याण हो जाता है। क्योंकि, उस भक्त की वृत्ति भगवान में निरंतर ही लगी रहती है।”
\nफिर श्रीजीमहाराज ने आगे कहा कि, “हम आत्मा के स्वरूप तथा भगवान के स्वरूप की वार्ता करते हैं, किन्तु वार्ता द्वारा उनका यथार्थ सुख नहीं मिल पाता। उनके यथार्थ सुख की अनुभूति तो समाधि के द्वारा ही होती है और देह छोड़ने के बाद ही उसका अनुभव होता है। परन्तु, केवल वार्ता द्वारा ही उसकी प्रतीति नहीं होती; जैसे नेत्रों द्वारा रूप का उपभोग होता है, फिर उस सुख का वर्णन किया करता है कि बहुत अच्छा रूप दिखाई दिया। तो उस वर्णन से मुख को नेत्रों जैसा सुख तो प्राप्त नहीं होता!
\n“तथा श्रवणेन्द्रिय द्वारा शब्दों को सुनना, नासिका द्वारा सुगन्ध पाना, त्वचा से स्पर्श करना, और जिह्वा द्वारा रसास्वादन करना आदि जो अलग-अलग सुख प्राप्त होता है, उसका वचनों द्वारा वर्णन किया जाए कि, ‘बहुत अच्छा सुगन्ध था, बहुत अच्छा रस था, बहुत अच्छा स्पर्श था, तथा शब्द भी बहुत अच्छा था;’ यह प्रशंसा यद्यपि बिल्कुल यथार्थ है, परन्तु जिस प्रकार जिन इन्द्रियों द्वारा विषयसुख का अनुभव होता है, वह वचनों द्वारा थोड़े ही मिलेगा? वैसे ही समाधि द्वारा तथा देह छोड़ने के बाद जिस प्रकार भगवान के सुख का अनुभव प्राप्त होता है तथा आत्मा सम्बंधी सुख का जो अनुभव होता है, वैसा अनुभव केवल उनकी बातें करने से थोड़े ही मिलेगा? यदि आत्मा एवं परमात्मा - इन दोनों की वार्ता सुनकर उस पर मनन और निदिध्यासन किया जाए, तब उनका साक्षात्कार हो जाता है। साक्षात्कार होने पर इन दोनों (आत्मा एवं परमात्मा) का अनुभव उसी प्रकार का होता है, जैसा समाधि होने पर प्राप्त होता है। अतएव, इन दोनों की वार्ता सुनकर उनका मनन और निदिध्यासन करते रहना।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/250.mp3" }, { "english_title": "Falling from the Path of God", "english_text": "On Kārtik vadi 1, Samvat 1885 [22 November 1828], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting in the mandir of Shri Gopināthji in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “There are two ways in which a person falls from the bhakti of God: One is by listening to shushka-Vedānta scriptures, whereby he may consider the form of Shri Krishna Bhagwān and other forms of God to be false - just as he considers all other forms to be false. Such a shushka-Vedānti should be considered to be extremely ignorant. The other way of falling is by believing, ‘If I worship God, then I will enjoy women, food, drink and other pleasures of the panchvishays in Golok and Vaikunth.’ Then, due to the desires of those pleasures, he forgets even God. The fool, with his distorted mind, believes, ‘If that enjoyment was not true, then God would not associate with women like Rādhā, Lakshmi, etc., in that abode. So that pleasure is also true.’ But he does not realize God to be absolutely self-fulfilled and content within His own ātmā. In actual fact, such activities of God are for the purpose of giving bliss to His own devotees. Therefore, one should engage in bhakti together with gnān and vairāgya.
\n“One who has understood the greatness of God realizes that only God is all-blissful, whereas the pleasures derived from the panchvishays have only a slight fraction of the bliss of God; thus he would never become attached to any object. The Moksh-dharma also mentions: ‘Compared to the bliss of the abode of God, the pleasures of the other realms are like narak.’ This is the understanding that a devotee of God should have. If he does not have this understanding, he will fall away from God in the two aforementioned ways.”
\nThereupon Surā Khāchar asked Shriji Mahārāj, “Even after resolutely forming the conviction of God and the Sant as they truly are, what is the reason for someone suffering a setback?”
\nShriji Mahārāj replied, “There was some deficiency in that person’s conviction from the moment that he first established it. What was that deficiency? Well, if someone wishes to indulge in savory food due to a desire for tasting delicious food, and if God or the Sant denounce it, then he will suffer a setback. Or, if disturbing thoughts of lust still remain, and they speak against it; or if avarice remains, and if they have him renounce his avarice by telling him, ‘Give away your wealth, property, land and farm to someone,’ then he will be unable to follow this command. Consequently, he suffers a setback. Or if a person has egotism and the Sant denounces it and insults him, then he suffers a setback due to that as well. Therefore, a person suffers a setback due to the faults that still remain in him, even though he has the conviction of God. But if one eradicates one’s faults at the outset - when one establishes one’s conviction - then one will not suffer a setback. At present, if those who possess these faults thoughtfully introspect, they will be able to realize, ‘I am weak in this aspect. So if I am asked to follow such a command, I will fall back from Satsang.’ In this way, they can understand themselves comprehensively.”
\nThereafter, Shriji Mahārāj asked Brahmānand Swāmi, Shuk Muni and Surā Khāchar a question, “What flaw do you possess which would have you suffer a setback?”
\nThe three of them answered, “Mahārāj, we have the flaw of egotism. As a result, if a sādhu of equal status insults us, we become somewhat disturbed.”
\nHearing this, Shriji Mahārāj commented, “Then I ask that if one has realized God with the knowledge of His greatness as mentioned in ‘Dyupataya eva te na yayur-antam anantatayā... ||’1 then how can one keep egotism, jealousy or anger towards a sādhu of such a God? If one still does, then there is a flaw in one’s understanding. For example, if one understands the authority of the Governor sahib - that he is the king of the whole world and that he is extremely powerful - then even if one of his pauper-like servants were to come, even a great king would obey his orders and act according to however he is told. Why? Because the king has understood, ‘He is the servant of the powerful Governor sahib.’ After all, egotism does not persist before one who is more powerful than oneself. Similarly, if one has understood God to be the master of all divine powers and wealth, then how can one retain egotism before a sādhu?”
\nBrahmānand Swāmi agreed, “Mahārāj, what you are saying is correct. If a person has realized God and the knowledge of His greatness, then he will never develop egotism, jealousy or anger towards a sādhu.”
\nShriji Mahārāj continued, “Just look, Uddhavji was so great and so intelligent! Yet, because he had understood the greatness of God, he asked to be reborn as a vine so that he could be touched by the dust from the feet of the gopis who were so attached to God. Thus it is stated:
\nĀsām-aho charana-renu-jushām-aham syām vrundāvane kimapi gulmalataushadheenām |“Even Brahmā has said,
\nAho bhāgyam-aho bhāgyam nanda-gopa-vrajaukasām |“Because he had understood the greatness of God, even Brahmā spoke in this manner. Therefore, if a person realizes the greatness of God and a sādhu in this way, egotism, jealousy and anger can no longer persist. Moreover, he would behave as a servant of servants before them; and no matter however much they insult him, he would never think of leaving their company and going away. Also, he would never feel in his mind, ‘How long should I tolerate this? I will just stay at home and engage in worship there.’ Thus, if one understands God’s greatness in such a manner, egotism is eradicated.”
\nThen Shriji Mahārāj explained, “If a devotee of God were placed on a shuli due to some karma of his, and if at that time I were standing next to him, the devotee would still not think, ‘It would be good if God would free me from the pain of this shuli.’ In this manner, he is not concerned about his own physical comforts. Instead, he bears the hardships that befall him. As a result, God becomes extremely pleased with such a devotee who is free of all expectations.”
\nShriji Mahārāj then said, “I shall now tell you who attains the bliss related to God. First, consider the following analogy: Water is the very life of a fish. As long as it remains in water, it is able to move, swim and perform all its activities; but the moment it leaves the water, it loses its liveliness and dies. Similarly, if a person believes the panchvishays to be his lifeline and believes them to be a source of happiness, then when he is separated from them, he becomes almost like a dead person. Such a person can never attain the bliss of God. In fact, only a person who does not believe the panchvishays to be his lifeline experiences God’s bliss; only he is able to indulge in it; and only he attains it.”
", "english_footnote": "Even the masters of the higher realms [i.e. deities such as Brahmā] cannot fathom your greatness - because it is endless. [In fact,] neither can you yourself [fathom your own greatness]. Indeed, in your each and every hair countless brahmānds accompanied with their barriers fly simultaneously at immense speed - like mere specks of dust flying in the air. Even the Shrutis, describing you as ‘neti neti’ [i.e. indescribable and unfathomable], ultimately perish in you [i.e. fail to extol your complete glory].
- Shrimad Bhāgwat: 10.87.41
Those [gopis] - having forsaken the unforsakeable [bond] of their bodily relations and the path of [dharma as prescribed for] the nobles - worshipped [i.e. attained] the state of God [i.e. the state of highest liberation], which [even] the Shrutis seek. O May I also become any of the shrubs, vines, or herbs in Vrundāvan that are graced [i.e. touched] by the dust of their [i.e. the gopis’] feet! - Shrimad Bhāgwat: 10.47.61
\nO Indeed how fortunate are Nand [the father of Krishna], the gopas and the residents of Vraj - whose friend was the transcendental, eternal, perfect and blissful Brahma [i.e. God]! - Shrimad Bhāgwat: 10.14.32
", "gujarati_title": "ભગવાનના માર્ગમાંથી પડ્યાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૫ના કાર્તિક વદિ પડવાને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીગોપીનાથજીના મંદિરને વિષે વિરાજમાન હતા ને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ભગવાનની ભક્તિમાંથી બે પ્રકારે જીવ પડે છે. એક તો શુષ્ક વેદાંતના ગ્રંથને સાંભળીને બીજા આકારને ખોટા કરે તેમ શ્રીકૃષ્ણાદિક જે ભગવાનના આકાર તેને પણ ખોટા કરે; એ શુષ્ક વેદાંતીને અતિ અજ્ઞાની જાણવા. અને બીજો જે એમ સમજતો હોય જે, ‘ભગવાનને ભજીએ તો ગોલોક ને વૈકુંઠલોકમાં સ્ત્રીભોગ, ખાનપાન આદિક જે પંચવિષયનાં સુખ તેને પામીએ.’ પછી તે સુખની આસક્તિએ કરીને ભગવાનને પણ ભૂલી જાય ને મૂળગો કુબુદ્ધિવાળો થઈને એમ સમજે જે, ‘એ સુખ ન હોય તો એ ધામમાં રાધિકા, લક્ષ્મી આદિક સ્ત્રીઓ ભેળે ભગવાન પણ રમે છે; માટે એ સુખ પણ ખરું છે.’ પણ ભગવાનને પૂર્ણકામ ને આત્મારામ ન સમજે અને એવી જે ભગવાનની ક્રિયાઓ છે તે તો પોતાના ભક્તના સુખને અર્થે છે. તે સારુ જ્ઞાન-વૈરાગ્યે સહિત ભગવાનની ભક્તિ કરવી. અને એ ભગવાનના સ્વરૂપને જેણે એમ જાણ્યું હોય જે, ‘સર્વ-સુખમયમૂર્તિ તો એ ભગવાન જ છે ને બીજે પંચવિષયમાં જે સુખ તે તો એ ભગવાનના સુખનો કિંચિત્ લેશ છે.’ એમ ભગવાનને માહાત્મ્યે સહિત જે સમજ્યો હોય તે કોઈ પદાર્થમાં બંધાય જ નહીં. અને ‘એ ભગવાનના ધામનાં સુખ આગળ બીજા લોકનાં જે સુખ તે તો નરક જેવાં છે,’ એમ મોક્ષધર્મમાં૪૬ કહ્યું છે. આવી રીતે ભગવાનના ભક્તને સમજવું, અને એમ ન સમજે તો એ બેય પ્રકારે કરીને ભગવાનમાંથી પડી જાય છે.”
\nપછી શ્રીજીમહારાજને સુરાખાચરે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “ભગવાનને તથા સંતને જેવા છે તેવા નિશ્ચયપણે જાણીને પણ કોઈનું અંતર પાછું પડી જાય છે, તેનું શું કારણ છે?” પછી શ્રીજીમહારાજે ઉત્તર કર્યો જે, “એણે ભગવાનનો નિશ્ચય કર્યો હતો ત્યારે જ એમાં કાચ્યપ રહી ગઈ છે. તે શું? તો કોઈકને સ્વાદે કરીને સારું સારું ખાવા જોઈતું હોય ને તેને ભગવાન તથા સંત તે ખોદે ત્યારે તેનું અંતર પાછું પડી જાય તથા કામનો ઘાટ રહી ગયો હોય ને તેને ખોદે તથા લોભ રહ્યો હોય ને તે લોભને મુકાવે ને કહે જે, ‘આ તારું ધન, માલ, ખેતર, વાડી તે કોઈકને આપી દે,’ ત્યારે તે વચન પાળે નહીં; તેણે કરીને પાછો પડી જાય. તથા માન હોય ને તે માનને સંત તથા ભગવાન ખોદે ને અપમાન કરે, ત્યારે તેણે કરીને પણ પાછો પડી જાય છે. એવી રીતે નિશ્ચય હોય ને જે જે પોતામાં અવગુણ રહી ગયો હોય તેણે કરીને પાછો પડી જાય છે. અને જેણે નિશ્ચય કર્યો હોય તે સમયમાં જ એ અવગુણ ટાળીને કર્યો હોય તો તે પાછો પડે નહીં. અને એ અવગુણ હમણાં પણ જેમાં જેમાં હશે તે જો વિચારીને પોતાના અંતર સામું જુએ તો જણાઈ આવે જે, ‘આવી રીતને અંગે હું કાચો છું, તે જો મને પાળ્યાનું કહેશે તો હું વિમુખ થઈશ.’ એમ યથાર્થ જાણે.”
\nપછી બ્રહ્માનંદ સ્વામી તથા શુકમુનિ તથા સુરો ખાચર એ ત્રણને શ્રીજીમહારાજે પૂછ્યું જે, “તમે જેણે કરીને પાછા પડી જાઓ એવો તમારામાં કયો અવગુણ છે?” ત્યારે એ ત્રણે કહ્યું જે, “હે મહારાજ! માનરૂપ દોષ છે; માટે કોઈક બરોબરિયા સંત અપમાન કરે તો કાંઈક મૂંઝવણ થાય.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “અમે પૂછીએ છીએ જે, ‘દ્યુપતય એવ તે ન યયુરન્તમનન્તતયા’૪૭ એવી રીતે માહાત્મ્યે સહિત ભગવાનને જાણ્યા હોય ને એવા જે ભગવાન તેના જે સંત તે સાથે માન, ઈર્ષ્યા, ક્રોધ કેમ થાય? અને જો થાય છે તો જાણ્યામાં ફેર છે. કેમ જે, ગવર્નર સાહેબને જાણ્યો છે જે, એ સમગ્ર પૃથ્વીનો પાદશાહ છે ને બળિયો છે, ને જો તેનો એક ગરીબ સરખો હમેલિયો આવ્યો હોય તો તેનો હુકમ મોટો રાજા હોય તે પણ માને ને તે જેમ કહે તેમ દોર્યો દોરાય. શા માટે જે, તે રાજાએ એમ જાણ્યું છે જે, ‘બળિયો જે ગવર્નર સાહેબ તેનો એ હમેલિયો છે.’ અને જેથી જે બળિયો તેની આગળ માન રહે નહીં, તેમ જેણે ભગવાનને સમગ્ર ઐશ્વર્ય-સમૃદ્ધિના ધણી જાણ્યા હોય તો તેને સંતની આગળ માન કેમ રહે?” પછી બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ કહ્યું જે, “હે મહારાજ! તમે ઠીક કહો છો. જો એમ માહાત્મ્યે સહિત ભગવાનને જાણ્યા હોય તો માન, ઈર્ષ્યા, ક્રોધ તે સંતની આગળ થાય જ નહીં.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જુઓ ને, ઉદ્ધવજી કેવા મોટા હતા ને કેવા ડાહ્યા હતા! પણ જો ભગવાનની મોટાઈને જાણતા હતા તો તે ભગવાનને વિષે હેતવાળી જે વ્રજની ગોપીઓ તેના ચરણની રજને પામ્યા સારુ વનવેલીનો અવતાર માગ્યો! તે કહ્યું છે જે,
\n‘આસામહો ચરણરેણુજુષામહં સ્યાં“તથા બ્રહ્માએ પણ કહ્યું છે જે,
\n‘અહો! ભાગ્યમહો ભાગ્યં નન્દગોપવ્રજૌકસામ્।“એવી રીતે બ્રહ્મા પણ ભગવાનનું માહાત્મ્ય જાણતા હતા તો એવી રીતે બોલ્યા. તે માટે જો ભગવાનની ને સંતની એવી રીતે મોટાઈ જાણતો હોય તો માન, ઈર્ષ્યા, ક્રોધ રહે જ નહીં ને તેને આગળ દાસાનુદાસ થઈને વર્તે ને ગમે તેટલું અપમાન કરે તો પણ તેના સંગને મૂકીને છેટે જવાને ઇચ્છે જ નહીં, અને એમ મનમાં થાય નહીં જે, ‘હવે તો ક્યાં સુધી ખમીએ? આપણ તો આપણે ઘેર બેઠા થકા જ ભજન કરીશું.’ તે માટે એમ માહાત્મ્ય સમજે તો માન ટળે.” એવી રીતે વાર્તા કરી.
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજે એમ વાર્તા કરી જે, “ભગવાનનો ભક્ત હોય ને તેને કોઈ કર્મયોગે કરીને શૂળીએ ચઢાવ્યો ને તે સમયમાં અમે પણ તેની પાસે ઊભા હોઈએ, પણ તે ભક્તના હૃદયમાં એમ ઘાટ ન થાય જે, ‘આ ભગવાન મને શૂળીના કષ્ટ થકી મુકાવે તો ઠીક.’ એવી રીતે પોતાના દેહના સુખનો સંકલ્પ ન થાય ને જે કષ્ટ પડે તેને ભોગવી લે, એવો જે નિષ્કામ ભક્ત તેની ઉપર ભગવાનની બહુ પ્રસન્નતા થાય છે.”
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજે એમ વાર્તા કરી જે, “ભગવાન સંબંધી સુખને કોણ પામે છે? તો તે કહીએ છીએ જે, જેમ માછલું હોય તેને જળ છે તે જીવનરૂપ છે. તે જળનો યોગ જ્યાં સુધી હોય ત્યાં સુધી તે જળમાં માછલું ચાલે, હાલે, ક્રીડા કરે ને જળનો વિયોગ થાય ત્યારે તેની ચંચળતા ટળી જાય ને મરી જાય. તેમ જેને પંચવિષયે કરીને જીવનપણું જ્યાં સુધી મનાયું છે ને તેણે કરીને સુખ માન્યું છે ને તેનો વિયોગ થાય ત્યારે મૂવા જેવો થઈ જાય છે, એવો જે હોય તે ભગવાનના સુખને ક્યારેય પણ પામે નહીં. અને પંચવિષયે કરીને જેને જીવનપણું ટળી ગયું છે તે જ ભગવાનના સુખને અનુભવે છે ને ભોગવે છે ને એવાને જ ભગવાનના સુખની પ્રાપ્તિ થાય છે.”
", "gujarati_footnote": "૪૬. મહાભારત, શાંતિપર્વ: ૧૨/૧૯૧/૬.
\n૪૭. વચનામૃત લો. ૧૦ની ટીપણી-૬૨માં શ્લોકનો અર્થ તથા સંદર્ભ ક્રમાંક દર્શાવ્યા છે: [અર્થ: બ્રહ્માદિ દેવો પણ તમારા મહિમાના પારને પામતા નથી, કેમ કે અપાર છે. વધારે શું કહીએ? તમે પણ તમારા મહિમાના અંતને પામતા નથી. (ભાગવત: ૧૦/૮૭/૪૧).]
\n૪૮. અર્થ: અહો! જે ગોપીઓ કોઈથી પણ ન ત્યાગ થઈ શકે એવા સંબંધીજનનો અને આર્યોના ધર્મમાર્ગનો ત્યાગ કરીને વેદોએ પણ ગોતવા યોગ્ય એવી મુકુંદ ભગવાનની પદવીને ભજતી હવી અર્થાત્ ભગવાનના ધ્યાનપરાયણ થતી હવી. તે આ ગોપીઓનાં ચરણરજના સ્પર્શવાળી વૃંદાવનમાં રહેલ ગુલ્મ, લતા, ઓષધી વગેરે મધ્યે હું પણ કોઈક થઉં એટલે કોઈક તૃણ કે કીટાદિરૂપે ગોપીઓનાં ચરણરેણુના સ્પર્શને યોગ્ય થઉં આવી ઇચ્છા કરું છુ. (ભાગવત: ૧૦/૪૭/૬૧).
\n૪૯. અર્થ: પરમાનંદરૂપ, સનાતન, પૂર્ણબ્રહ્મ જેમના મિત્રરૂપે રહ્યું છે, માટે તે નંદગોપ વ્રજવાસીઓનાં અહોભાગ્ય અહોભાગ્ય છે. તેમના ભાગ્યનું વર્ણન થઈ શકે તેમ નથી. (ભાગવત: ૧૦/૧૪/૩૨).
", "hindi_title": "भगवन्नमार्ग से पतन होने के दो प्रकार", "hindi_text": "संवत् १८८५ में कार्तिक कृष्णा प्रतिपदा (२२ नवम्बर, १८२८) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में गोपीनाथजी के मन्दिर में विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष परमहंसों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “भगवान की भक्ति से जीव का दो प्रकार से पतन होता है। इनमें से एक तो यह है कि शुष्क वेदान्त के ग्रन्थों को सुनकर कोई पुरुष अन्य आकारों को असत्य ठहराता है और भगवान के श्रीकृष्ण आदि आकारों को भी मिथ्या सिद्ध कर डालता है, ऐसे शुष्क वेदान्तियों को अत्यन्त अज्ञानी समझा जाना चाहिए। दूसरा प्रकार यह है कि कोई यह समझता है कि यदि भगवान की उपासना करेंगे तो गोलोक एवं वैकुंठलोक में स्त्रीभोग और खानपान आदि पंचविषयों का सुख प्राप्त होगा। उस सुख की आसक्ति के कारण वह भगवान को भी भूल जाता है और कुबुद्धिवाला बनकर ऐसा मानने लगता है कि, ‘ऐसा सुख न हो, तो उन धामों में भगवान भी राधिका, लक्ष्मी आदि स्त्रियों के साथ क्यों रमण करते हैं! इसलिए यह सुख भी सच्चा ही है।’ परन्तु, वह भगवान को पूर्णकाम तथा आत्माराम नहीं समझता है। वस्तुतः भगवान की ऐसी क्रियाएँ तो भगवद्भक्तों के सुख के लिए हैं। इसलिए भगवान की भक्ति ज्ञान-वैराग्य सहित ही करनी चाहिए।
\n“और, जिसने भगवान के स्वरूप को ऐसा समझा हो कि, ‘सर्वसुखमय मूर्ति तो भगवान ही हैं तथा अन्य पंचविषयों का सुख भगवान की भक्ति से प्राप्त होनेवाले सुख की अपेक्षा लेशमात्र ही है।’ जिसने माहात्म्यसहित भगवान को इस प्रकार समझा हो, वह किसी भी पदार्थ के बन्धन में नहीं बंध सकता। मोक्षधर्म में बताया गया है कि, ‘भगवान के धाम के आनन्द के आगे अन्य लोकों के सुख नरक-जैसे हैं।’ अतः भगवान के भक्त को भी इसी प्रकार समझना। ऐसी समझ के बिना वह उपर्युक्त दोनों प्रकार की दुर्बुद्धि के कारण भगवद्भक्ति से भ्रष्ट हो जाएगा!”
\nइसके पश्चात् सुराखाचर ने श्रीजीमहाराज से पूछा कि, “भगवान को और सन्त को यथार्थरूप से पहचान लिया हो, फिर भी किसी भक्त का अन्तर सत्संग से पतनोन्मुख हो जाता है, उसका क्या कारण है?”
\nतब श्रीजीमहाराज ने उत्तर दिया कि, “जबसे उसने भगवान के स्वरूप का निश्चय किया था, तभी से उसमें अपूर्णता रह गई थी। वह कौन-सी थी? तो किसी को स्वाद के कारण अच्छे-अच्छे खाद्यपदार्थों की इच्छा रहती हो, तब यदि भगवान और सन्त उसके स्वाद की आसक्ति का खंडन करते हैं, तब उसको झटका-सा लग जाता है। तथा यदि उसके काम वासना के संकल्पों का खंडन किया जाए और लोभ-त्याग के लिए आदेश दिया जाए कि, ‘तू अपना धन-माल और खेतीबाड़ी का त्याग कर दे!’ तो वह उस वचन का पालन नहीं करता, बल्कि सत्संग से उसका मन उचट जाता है। यदि उसके अहंकार को मिटाने के लिए सन्त तथा भगवान उसकी भर्त्सना करें अथवा अपमान करें तो भी वह उद्विग्न हो जाता है। इस प्रकार उसके जो भी अवगुण होते हैं, उनकी प्रधानता के कारण वह निश्चय होने के बावजूद सत्संग से पतनोन्मुख हो जाता है। परन्तु जिसने भगवान के स्वरूप का निश्चय किया था, उसी समय इन अवगुणों को मिटाकर किया होता, तो उसका पतन नहीं हो सकता था। ये अवगुण अब भी जिस-जिस में होंगे और यदि वह विचारपूर्वक आत्मनिरीक्षण करेगा, तो उसको पता चल जाएगा कि, ‘इस प्रकार से अमुक प्रकार की कमी है, यदि भगवान या सन्त मुझसे उसी कमी को मिटाने का आदेश देंगे, तो मैं सत्संग से विमुख हो जाऊँगा।’ इस प्रकार वह यथार्थ समझ लेगा।”
\nफिर श्रीजीमहाराज ने ब्रह्मानन्द स्वामी, शुकमुनि तथा सुराखाचर से पूछा कि, “जिसके कारण सत्संग से आप पिछड़ जाए, आपमें यदि कोई ऐसा अवगुण हो, तो वह कौन-सा अवगुण है?”
\nतब इन तीनों ने कहा, “हे महाराज! एक मानरूपी दोष है, जिसके कारण कदाचित् कोई समकक्ष सन्त हमारा अपमान कर डाले, तब कुछ उद्वेग सा आ जाता है।”
\nयह सुनकर श्रीजीमहाराज बोले कि, “हम पूछते हैं कि, ‘द्युपतय एव ते न ययुरन्तमनन्ततया’२८६ इस प्रकार माहात्म्यपूर्वक भगवान को समझा हो, तो भगवान के ऐसे सन्त के प्रति मन में मान, ईर्ष्या तथा क्रोध उत्पन्न क्यों होते? यदि ऐसी कुत्सित भावनाएँ उत्पन्न होती हैं, तो उनकी यथार्थ महिमा समझने में कमी है। क्योंकि गवर्नर साहब के विषय में जान लिया है कि ये समग्र प्रान्त के शासक हैं, और बलवान है। ऐसे में यदि उनका एक गरीबसा सन्देशवाहक भी आ जाए, तो उसका हुकुम बड़े-बड़े राजा को भी मानना पड़ता है।२८७ वह जैसा कहे, वैसा ही उसे मानना होगा। क्योंकि उस राजा ने समझ रखा है कि, ‘यह तो गवर्नर साहब का सन्देशवाहक है।’ अतः उसके आगे मान नहीं रहने पाता; क्योंकि जो अपने से अधिक बलवान हो, उसके आगे मान रहता ही नहीं! उसी प्रकार से जिसने भगवान को समग्र ऐश्वर्य तथा समृद्धि का स्वामी समझा हो, उसे सन्त के समक्ष मान कैसे रहेगा?”
\nतब ब्रह्मानन्द स्वामी ने कहा कि, “हे महाराज! आप ठीक कहते हैं कि जिसने इस प्रकार के माहात्म्यसहित भगवान को समझा है, तो सन्त के प्रति मान, ईर्ष्या और क्रोध कभी रहते ही नहीं।”
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “देखिए, उद्धवजी कितने बड़े ज्ञानी और चतुर थे, फिर भी वे भगवान की महिमा को जानते थे, तो उन्होंने भगवान से स्नेह रखनेवाली व्रजवासिनी गोपियों की चरणरज को प्राप्त करने के लिए वनलता का जन्म माँगा! अतः कहा भी गया है कि:
\n‘आसामहो चरणरेणुजुषामहं स्यां“इसी प्रकार ब्रह्मा ने भी कहा है:
\n‘अहो भाग्यमहो भाग्य, नन्दगोपव्रजौकसाम्।“इस प्रकार ब्रह्मा भी भगवान का माहात्म्य जानते थे। अतः जिसने भगवान तथा सन्त की ऐसी महत्ता को समझ लिया, तो उसके भीतर मान, ईर्ष्या और क्रोध रहते ही नहीं, बल्कि वह तो भगवान के समक्ष दासानुदास होकर ही रहें तथा (भगवान अथवा संत उसका) चाहे कितना ही अपमान क्यों न करें, वह कभी उनका संग छोड़कर दूर जाने की इच्छा ही नहीं करता! तथा उस भक्त के मन में ऐसी भावना भी नहीं उठती कि, ‘अब कहाँ तक सहन करें? अब तो हम घर पर बैठे हुए ही भजन किया करेंगे।’ यदि इस प्रकार माहात्म्य समझा लिया जाए, तो मान मिट सकता है।”
\nतत्पश्चात् श्रीजीमहाराज ने पुनः कहा कि, “यदि भगवान के किसी भक्त को किसी कर्मयोग के कारण सूली पर चढ़ा दिया जाए और उस समय यदि हम भी उसके पास खड़े हों, तो भी उस भक्त के हृदय में ऐसा संकल्प नहीं होना चाहिए कि, ‘यह भगवान यदि मुझे सूली के कष्ट से छुड़वा दें तो ठीक रहेगा।’ इस प्रकार जिसे अपने दैहिक सुख का संकल्प तक नहीं उठता तथा जो कष्ट पड़े, उसे सहन कर लेता है, ऐसे निष्काम भक्त पर भगवान की बड़ी प्रसन्नता होती है।”
\nइसके पश्चात् श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “भगवान सम्बंधी सुख किसे प्राप्त होता है, वह बात कहते हैं कि जिस प्रकार जल मछली के लिए जीवनरूप होता है, और जब तक जल का योग रहता है तब तक मछली पानी में चलती-फिरती और क्रीड़ा करती रहती है, किन्तु जल का वियोग होते ही उसकी चंचलता समाप्त हो जाती है, और वह मर जाती है। उसी तरह जिस पुरुष ने पंचविषयों को ही जीवन माना है, और उन विषयों में ही सुख माना है, वह तो विषयों के वियोग से ही मृतः प्राय हो जाता है। अतः उसे भगवान की प्राप्ति कभी भी नहीं हो सकती। परन्तु, पंचविषयों से जिसका जीवनयापन मिट गया है, ऐसा भक्त ही भगवान सम्बंधी सुख की अनुभूति करता है, वही भक्त भगवान के सुख की अनुभूति करता है, और उस सुख का उपभोग भी करता है; तथा ऐसे भक्त को ही भगवान के स्वरूपजन्य आनन्द की प्राप्ति होती है।”
", "hindi_footnote": "२८६. अर्थ के लिए देखें: वचनामृत लोया १० की पादटीप।
\n२८७. यहाँ अंग्रेज गवर्नर का आदेश भारत देश के विभिन्न राजा, जो कि बड़े-बड़े स्टेट के सत्ताधीश थे, वे भी मानते थे, उस परिस्थिति का जिक्र करके दृष्टांत दिया गया है।
\n२८८. अर्थ: “अहो, गोपियाँ तो किसी के भी द्वारा त्याग न होनेवाली सम्बंधियों की तथा आर्यधर्म की मर्यादाओं का त्याग करके ऐसे भगवान की उपासना-भक्ति करने लगीं, जिन बालमुकुंद को वेद भी खोज रहे हैं! ऐसी गोपियों की चरणरज के स्पर्श से पुनित हुई लता, औषधि आदि के मध्य मैं भी कोई तृणगुच्छ बन जाऊँ, कि जिससे गोपियों की चरणरज के स्पर्श का मुझे भी लाभ प्राप्त हो...।” (उद्धवजी की प्रार्थना, श्रीमद्भागवत: १०/४७/६१)
\n२८९. अर्थ: “जो परमानन्द रूप है ऐसे सनातन, पूर्ण परब्रह्म श्रीकृष्ण जिनके मित्र है, ऐसे नंदगोप व्रजवासियों के अहोभाग्य हैं! जिनके भाग्य का वर्णन ही असंभव है।” (श्रीमद्भागवत: १०/१४/३२)
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/251.mp3" }, { "english_title": "Two Twenty-Year-Old Devotees of God", "english_text": "On the night of Posh sudi 2, Samvat 1885 [7 January 1829], Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot that had been placed on the platform in front of the medi in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of sādhus as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj asked Shuk Muni a question, “Suppose there are two satsangis. Both are twenty years of age, and both possess the virtues of faith, affectionate bhakti, vairāgya and dharma to an equal extent. But due to his prārabdha, one of them married, whereas the other did not find anyone and so remained a sānkhya-yogi. He also had a desire to marry, but he could not find someone. Since neither of them had intense vairāgya from the beginning, both have an acute desire for indulging in the vishays. The question, then, is whose acute desire will be calmed, the householder’s or the sānkhya-yogi’s? When replying, keep in mind that the Vedas state, ‘Only one who has intense vairāgya should renounce from the stage of the brahmacharya āshram; whereas one whose vairāgya is feeble should become a householder for the purpose of diminishing his intense desire to indulge in the vishays. Only then should he accept the vānprasth āshram, and thereafter the sannyās āshram.’ Therefore, answer carefully.”
\nShuk Muni attempted to answer the question but was unable to do so satisfactorily.
\nAnswering the question Himself, Shriji Mahārāj said, “The householder is good, and the other who is a sānkhya-yogi is bad. Why? Because he lacks intense vairāgya. As a result, he does not realize that the vishays are vain and false. Also, for the same reason, he has no firmness in his conviction of his self being ātmā. For this reason, if he happens to leave the Satsang fellowship and encounter vishays, he will become attached to them; if he does not come across vishays, however, he will be obliged to come back into Satsang. On the other hand, the householder will progress even if he has the darshan of a sādhu once every six months. Therefore, it is not appropriate for one who is deficient in vairāgya to renounce; it is only appropriate for someone who has intense vairāgya. If someone who is deficient in vairāgya does renounce, then his renunciation will not endure throughout his life. After one year, two years, or after even ten years, difficulties will definitely arise in his renunciation.”
\nThereupon Shuk Muni raised a doubt. He questioned, “Mahārāj, if the one whose vairāgya is weak listens to the greatness of God from a sādhu and ponders over it in his mind, then will he not develop intense vairāgya? In fact, only very few people - due to their prārabdha - have intense vairāgya from the beginning. Generally, though, we see that a person develops vairāgya even though he did not possess it initially. How can this be accounted for?”
\nShriji Mahārāj explained, “The answer to that is that one can never develop intense vairāgya merely by contemplating by oneself, or by any other means for that matter. However, if, in the same way that one has affection for God, one develops deep affection for the great Sant who possesses the four qualities of dharma, gnān, vairāgya and bhakti, then all of the actions one performs - seeing, listening, talking, etc. - will be performed according to the wishes of that great Sant whom one has attained, i.e., one will not do anything which is against the Sant’s wish. In one’s mind, one constantly fears behaving contrary to the wishes of that Sant; one feels, ‘If I do not behave according to his wish, then he will not maintain affection for me.’ That is why such a person will constantly behave according to the Sant’s wishes. Therefore, if someone has developed such attachment for the Sant, then even if he does not have vairāgya, his renunciation will endure till the end.
\n“Just see in our Satsang fellowship, since all of the males, females and paramhansas are attached to Me, all the other females observe religious vows to the same extent as the two or three senior women. Why? Because in their mind, they realize, ‘If we do not remain alert and observe the religious vows, the love which Mahārāj has for us will not remain, and He will become displeased.’ The paramhansas also behave in the same manner. In fact, it is the same for all of the other satsangis, brahmachāris and pārshads. All of the male and female devotees living far and wide are also alert in observing the religious vows; they too feel, ‘If we do not behave properly, Mahārāj will become displeased.’ Thus, all of them staunchly observe dharma out of affection for Me, even though they may possess vairāgya to a greater or lesser degree.
\n“However, when I recently fell ill in Panchālā, if something serious had happened to Me, then everyone’s firmness would not have remained as it is now. At such a time, one who has intense vairāgya can remain within dharma; or one who has affectionately attached one’s jiva to a person who has intense vairāgya can remain within dharma; or one who keeps contact with Satsang and, realizing God to be antaryāmi, behaves according to the niyams that have been prescribed for him can remain within dharma. Except for these, others cannot remain within dharma. Thus, what I have just explained is the only answer to the question I had asked.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "વીસ વીસ વર્ષના બે હરિભક્તો", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૫ના પોષ સુદિ ૨ બીજને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં મેડીને આગળ ઓટા ઉપર ઢોલિયો ઢળાવીને રાત્રિને સમે વિરાજમાન હતા ને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ સાધુ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે શુકમુનિને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “બે સત્સંગી છે તેની અવસ્થા વીસ વીસ વર્ષની છે તથા બેયને નિશ્ચય, હેત, ભક્તિ, વૈરાગ્ય, ધર્મ તે બરોબર છે. અને તેમાંથી એકને તો પ્રારબ્ધયોગે કરીને પરણીને સ્ત્રી મળી ને એકને ન મળી ને સાંખ્યયોગી રહ્યો ને એને પણ પરણ્યાની તો ઇચ્છા હતી પણ મળી નહીં. ત્યારે એ બે જણને તીવ્ર વૈરાગ્ય તો પ્રથમથી જ ન હતો; માટે વિષયભોગમાં બેયની તીક્ષ્ણ વૃત્તિ હતી. તે તીક્ષ્ણ વૃત્તિ ઓછી તે એ ગૃહસ્થ થયો તેની થાય કે સાંખ્યયોગીની થાય? તે કહો. અને વેદ૫૦ તો એમ કહે છે જે, ‘જેને તીવ્ર વૈરાગ્ય હોય તેને બ્રહ્મચર્યપણા થકી જ સંન્યાસ કરવો. ને જેને મંદ વૈરાગ્ય હોય તેને વિષયભોગની તીક્ષ્ણતા ટાળ્યાને અર્થે ગૃહસ્થાશ્રમ કરવો ને પછી વાનપ્રસ્થ થવું ને પછી સંન્યાસ કરવો.’ માટે વિચારીને ઉત્તર કરજ્યો.” પછી શુકમુનિએ એનો ઉત્તર કરવા માંડ્યો પણ થયો નહીં. પછી શ્રીજીમહારાજે એનો ઉત્તર કર્યો જે, “એ ગૃહસ્થાશ્રમી સારો ને બીજો જે સાંખ્યયોગી તે ભૂંડો; કેમ જે, એને તીવ્ર વૈરાગ્ય નથી, માટે એણે વિષયને તુચ્છ ને અસત્ય જાણ્યા નથી. તેમ કાંઈ પોતામાં આત્મનિષ્ઠાની પણ દૃઢતા નથી. તે સારુ એ સત્સંગથી બહાર જાય ને વિષયનો યોગ થાય તો બંધાઈ જાય ને જો વિષયનો યોગ ન થાય તો સત્સંગની પાછી લાલચ રાખે ને સત્સંગમાં આવે. અને જે ગૃહસ્થ છે તેને છ મહિને સંતનાં દર્શન થાય તો પણ સમાસ રહે. માટે મંદ વૈરાગ્યવાળાને ત્યાગ કરવો એ ઠીક નથી, ત્યાગ તો તીવ્ર વૈરાગ્યવાળાને કરવો તે ઠીક છે. અને મંદ વૈરાગ્યવાળો ત્યાગ કરે તો એનો ત્યાગ દેહ પર્યંત નભે નહીં; વર્ષે, બે વર્ષે, દસ વર્ષે તેના ત્યાગમાં વિઘ્ન જરૂર પડે.”
\nત્યારે શુકમુનિએ આશંકા કરી જે, “હે મહારાજ! એ મંદ વૈરાગ્યવાળો ત્યાગી છે તે સંત થકી ભગવાનના માહાત્મ્યની વાત સાંભળે ને પછી પોતે મનમાં વિચાર કરે તો શું એને તીવ્ર વૈરાગ્ય ન આવે? અને પ્રથમથી જ તીવ્ર વૈરાગ્ય તો કોઈકને પ્રારબ્ધયોગે કરીને હશે; અને બહુધા તો એમ પ્રત્યક્ષ દેખાય છે જે, આને વૈરાગ્ય ન હતો ને પછી થયો, ત્યારે એનું કેમ સમજવું?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એનો તો એમ ઉત્તર છે જે, પોતાને વિચારે તથા કોઈ રીતે તીવ્ર વૈરાગ્ય થાય નહીં. અને જો ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ભક્તિ એ ચાર ગુણે કરીને સંપન્ન એવા જે મોટા સાધુ તેની સાથે એને અતિશય હેત થાય, જેમ ભગવાન સાથે હેત થાય છે, ત્યારે તો તે જુએ, સાંભળે, બોલે ઇત્યાદિક જે જે ક્રિયાને કરે તે પોતાને જે મોટા સંત સાથે હેત છે તેની મરજી પ્રમાણે જ કરે પણ મરજી ન હોય તેવી કોઈ ક્રિયા કરે નહીં. અને તે સંતની મરજીથી બાહેર વર્ત્યામાં તેના મનને વિષે નિરંતર ભય વર્તે જે, ‘જો હું એમની મરજી પ્રમાણે નહીં વર્તું તો એ મારી સાથે હેત નહીં રાખે;’ તે સારુ નિરંતર તેની મરજી પ્રમાણે વર્તે. માટે જો એવું સંત સાથે હેત થયું હોય તો વૈરાગ્ય ન હોય તો પણ એનો ત્યાગ પાર પડે. અને જુઓ ને, આપણા સત્સંગમાં બાઈ, ભાઈ, પરમહંસ એ સર્વેને અમારી ઉપર હેત છે તો મોટેરી બે-ત્રણ બાઈઓ છે તે બરોબર બીજી સર્વે બાઈઓ વર્તમાન પાળે છે. કેમ જે, એ મનમાં એમ જાણે છે જે, ‘જો અમે ખબડદાર થઈને વર્તમાન નહીં પાળીએ તો મહારાજનું હેત અમારી ઉપર નહીં રહે ને કુરાજી થશે.’ તથા પરમહંસમાં પણ એમ છે તથા બીજા જે સત્સંગી તથા બ્રહ્મચારી તથા પાળા એ સર્વેમાં પણ એમ છે. તથા દેશદેશનાં હરિભક્ત બાઈ-ભાઈ છેટે રહ્યાં છે તે પણ વર્તમાનમાં ખબડદાર વર્તે છે અને એમ જાણે છે જે, ‘જો આપણ સારી પેઠે નહીં વર્તીએ તો મહારાજ કુરાજી થશે.’ માટે અમારે વિષે હેતે કરીને બંધાણાં થકાં સર્વે ધર્મમાં દૃઢપણે વર્તે છે; પણ વૈરાગ્ય તો કોઈકને થોડો હશે ને કોઈકને ઝાઝો હશે, તેનો કાંઈ મેળ છે નહીં. અને અમે પંચાળામાં મોરે માંદા થયા હતા ને તેમાંથી જો કાંઈક થયું હોત તો જેમ હમણાં સર્વેની વૃત્તિઓ છે તેવી ન રહેત. ત્યારે તો જે તીવ્ર વૈરાગ્યવાળા હોય તે ધર્મમાં રહે તથા તેની સાથે જેણે પોતાના જીવને હેતે કરીને બાંધી રાખ્યો હોય તે ધર્મમાં રહે તથા જે સત્સંગનો યોગ રાખે ને ભગવાનને અંતર્યામી જાણીને પોતપોતાના નિયમ કહ્યા છે તે પ્રમાણે વર્તે તો ધર્મમાં રહે અને એ વિના બીજાનું તો કાંઈ ઠીક રહે નહીં. માટે અમે જે પ્રશ્ન પૂછ્યો હતો તેનો આ અમે કહ્યો તે જ ઉત્તર છે.”
", "gujarati_footnote": "૫૦. જાબાલોપનિષદ: ૪.
", "hindi_title": "बीस वर्षीय दो हरिभक्त", "hindi_text": "संवत् १८८५ में पौष शुक्ला द्वितीया (७ जनवरी, १८२९) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में हवेली के आगे चबूतरे पर पलंग बिछवाकर रात्रि के समय विराजमान थे। उन्होंने सर्व श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष साधुगण तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने शुकमुनि से पूछा कि, “दो सत्संगी हैं, जिनकी आयु बीस-बीस वर्ष की है। इन दोनों सत्संगियों में निश्चय, स्नेह-भक्ति, वैराग्य और धर्म समानरूप से विद्यमान हैं। इनमें से एक सत्संगी को प्रारब्धयोग से विवाह द्वारा स्त्री मिली, परन्तु दूसरे सत्संगी को स्त्री न मिल सकी। अतः वह सांख्ययोगी तो बन गया फिर भी उसे विवाह करने की इच्छा तो थी, किन्तु स्त्री नहीं मिली। इन दोनों में तीव्र वैराग्य पहले से ही नहीं था। अतः दोनों की विषयभोग में तीक्ष्ण वृत्ति बनी रही। अब यह बताइए कि उन दोनों के हृदय से विषयासक्ति की तीक्ष्ण वृत्ति गृहस्थ में कम होगी या सांख्ययोगी में कम होगी? वेदों में तो ऐसा कहा गया है२९० कि जिसे तीव्र वैराग्य हो उसे ब्रह्मचर्य व्रत धारण करके ही संन्यास ग्रहण करना चाहिए परन्तु जिसे मन्द वैराग्य हो, उसे विषय भोग की तीक्ष्णता को मिटाने के लिए गृहस्थाश्रम को ही स्वीकार कर लेना चाहिए। फिर वानप्रस्थाश्रम में रहना, तथा अन्त में संन्यास ग्रहण करना। अतएव, विचार करके उत्तर दीजिए।”
\nउस वक्त शुकमुनि इस प्रश्न का उत्तर देने लगे, किन्तु यथेष्ट उत्तर न दे सके।
\nतब श्रीजीमहाराज ने इस प्रकार उत्तर दिया कि, “इसी स्थिति में वह गृहस्थाश्रमी अच्छा है, किन्तु वह सांख्ययोगी ही बुरा है। क्योंकि उसे तीव्र वैराग्य नहीं है। अतः उसने विषयों को तुच्छ और असत्य नहीं माना, इतना ही नहीं, उसके हृदय में आत्मनिष्ठा की दृढ़ता भी नहीं है। इस कारण सत्संग से बाहर जाने पर वह विषयों के योग से उनके बन्धन में फँस जाता है। यदि विषयों का योग न हो, तो पुनः सत्संग का लालच रखकर सत्संग में लौट आता है। जबकि गृहस्थ को यदि छः मास के बाद भी सन्त के दर्शन हों तो भी उसकी दृढ़ता बनी रहती है। अतएव, मन्द वैराग्यवाले के लिए त्याग करना ठीक नहीं है। त्याग तो तीव्र वैराग्यवाला ही करे, वही उचित है। यदि मन्द वैराग्यवाला त्याग करता है तो उसका त्याग जीवनपर्यन्त टिक नहीं सकता। वर्ष, दो वर्ष अथवा दस वर्षों में उसके त्याग में अवश्य ही विघ्न पड़ जाता है।”
\nयह सुनकर शुकमुनि ने आशंका प्रकट की कि, “हे महाराज! यह मन्द वैराग्यवाला त्यागी यदि सन्त द्वारा भगवान के माहात्म्य की बात सुन ले और उसके बाद उस पर विचार करता रहे, तो क्या उसे तीव्र वैराग्य उत्पन्न नहीं होगा? पहले से ही तीव्र वैराग्य तो किसी को प्रारब्ध के योग से होगा; बहुधा, प्रत्यक्षरूप से तो यही दिखाई पड़ता है कि इसे वैराग्य नहीं था, किन्तु बाद में हुआ। इसे किस प्रकार समझा जाए?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “इसका उत्तर तो यह है कि अपने विचार से तथा अन्य किसी भी प्रकार से उसे तीव्र वैराग्य उत्पन्न नहीं होता है। परन्तु यदि धर्म, ज्ञान, वैराग्य एवं भक्ति - इन चारों गुणों से सम्पन्न महान साधु के साथ उसे ऐसा अतिशय ही स्नेह हो जाए, जैसा भगवान से स्नेह होता है, तब देखे, सुने या बोले, आदि जो कुछ क्रिया करे, सब कुछ ऐसे बड़े सन्त की मर्जी के अनुसार ही करे कि जिनके साथ उसे स्नेह है; परन्तु बिना उनकी इच्छा के वह ऐसी कोई क्रिया न करे। तथा वह कदाचित् सन्त की मर्जी से विरुद्ध आचरण करता है तो उसके मन में निरन्तर भय रहा करे कि, ‘यदि मैं इनकी मर्जी के अनुसार आचरण नहीं करूँगा, तो वे मेरे साथ स्नेह नहीं रखेंगे।’ तब वह उन सन्त की मर्जी का ही पालन किया करता है। अतः सन्त के साथ यदि अत्यंत स्नेह हो गया तो वैराग्य न होने पर भी उसका त्याग पार लग जाता है।
\n“देखिए न, हमारे सत्संग में भक्त स्त्रियाँ, पुरुष तथा परमहंस, सभी का हमसे अपार स्नेह हैं, इसी कारण जो दो-तीन अग्रगण्य स्त्रियाँ हैं, उनके समान ही अन्य सभी स्त्रियाँ पंचव्रतों का पालन करती हैं। वे सब मन में समझती हैं कि, ‘यदि हमने सावधान होकर व्रतों का पालन नहीं किया, तो महाराज का स्नेह हम पर नहीं रहेगा और वे हमसे अप्रसन्न हो जाएँगे।’ उसी प्रकार परमहंसों, अन्य सत्संगियों, ब्रह्मचारियों तथा पार्षदों में भी वैसी ही भावना है। तथा देश-देशान्तर के हरिभक्त स्त्री-पुरुष दूर-दराज के स्थानों में रहते हैं, परन्तु सतर्कतापूर्वक व्रतों का पालन करते हैं और यह समझते हैं कि, ‘हम लोग यदि अच्छी तरह आचरण नहीं करेंगे, तो महाराज अप्रसन्न हो जाएँगे।’ इसलिए, हमारे स्नेहबन्धन में बंधे हुए ये सब लोग दृढ़ता के साथ धर्माचरण करते रहते हैं; भले ही किसी को वैराग्य थोड़ा होगा और किसी को अधिक, इसका तो कोई मेल नहीं है।
\n“पहले जब हम पंचाला में बीमार पड़े थे, उस समय यदि हमारा देहावसान हो गया होता, तो आज आप सबकी (परिपक्व, प्रफुल्लित) वृत्तियाँ हैं, वैसी नहीं रहतीं। ऐसे समय तो जो तीव्र वैराग्यवान है, वही धर्मरत रह सकता है तथा जिसने अपने जीव को सत्संग में स्नेहपूर्वक जोड़ रखा हो, तथा अपने साथ स्नेहपूर्वक जुड़ा हो, वह भी धर्मरत रहता है, और भगवान को अन्तर्यामी जानकर अपने-अपने नियमों के अनुसार आचरण करते हैं, वही धर्मनिष्ठ रह पाते हैं। इनके सिवा, दूसरों का तो कुछ ठिकाना नहीं रहता। इसलिए, हमने जो प्रश्न पूछा था, उसका यही उत्तर है।”
", "hindi_footnote": "२९०. जाबाल उपनिषद्: ४
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/252.mp3" }, { "english_title": "Constant Awareness of Five Thoughts", "english_text": "On Posh sudi Punam, Samvat 1885 [19 January 1829], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting in the mandir of Shri Gopināthji in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “Two beliefs which I like, and by which My mind becomes pacified, are as follows: First, I like one who is firmly convinced that there is a mass of divine light which is chaitanya, and that the form of Shri Purushottam Bhagwān forever resides at the center of that mass of light; and with that belief, he worships and offers bhakti to that God. On the other hand, I do not like one who believes in and worships only the chaitanya divine light; nor do I like one who does not believe God to forever possess a form; nor do I like one who does not worship God. Secondly, I like one who endeavors in austerities, yoga, vairāgya, developing an aversion towards the panchvishays, etc., in order to please God - without any form of pretentiousness. Seeing such a person, My mind becomes pleased, and I feel, ‘He should be congratulated for behaving in that manner.’
\n“In addition, I have constant awareness of these five thoughts: First, I am certainly going to die and leave this body; it is imminent. In fact, I firmly feel, ‘I am going to die at this second, at this very moment.’ Such awareness remains in times of happiness and distress, pleasure and displeasure, in fact, amidst all activities. That is the type of vairāgya I possess. The second thought is the constant awareness that even though death is certain, this much work has already been accomplished, and this much work is left, which I would like to complete. The third is the thought of whether or not desires for the panchvishays have been eradicated from My mind. In fact, I feel, ‘If they have been eradicated, then why does activity regarding that vishay still occur? What if maybe they have not been eradicated?’ In this manner, I am constantly suspicious of the mind. The fourth is the concern of whether or not Muktānand Swāmi and the other senior sādhus and senior devotees have eradicated their desires for the panchvishays. In fact, I am constantly aware of looking into everyone’s hearts to observe, ‘This person’s worldly desires have been removed, but this person’s have not.’ Finally, the fifth thought is that if I become dejected, then who knows where I would run away to! In fact, I would probably leave My body. Therefore, I believe I should not become dejected. Why? Because it is good that by My association all of these men, women and paramhansas happily sit to engage in the bhakti of God. Seeing them engaged in such bhakti, I become extremely pleased in My mind. In fact, I feel, ‘Everyone must die someday, but to perform bhakti in this manner is the only great benefit of living.’ I am constantly aware of this.”
\nIn this manner, Shriji Mahārāj cited His own behavior as an example for the enlightenment of His devotees,1 while in actual fact, He Himself is the manifest form of Shri Purushottam Nārāyan.
", "english_footnote": "1. Brahmaswarup Yogiji Maharaj explains: “The first three thoughts are for us and the last two are for Mahārāj. To look at others’ faults is not our prerogative...”
\n[Brahmaswarup Yogiji Maharaj: 4/90]
\nSpecifically, (1) Constant awareness that death is certain, (2) awareness of what has been left to do [regarding one’s liberation], and (3) desires for panch-vishays has been eradicated or not - these 3 apply to the devotees of God.
\nAnd (1) Whether the desires of devotees has been eradicated or not and (2) to not become dejected in Satsang so devotees can worship God - these 2 apply to Shriji Maharaj.
", "gujarati_title": "પાંચ વાર્તાના અનુસંધાનનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૫ના પોષ સુદિ ૧૫ પૂનમને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીગોપીનાથજીના મંદિરને વિષે વિરાજમાન હતા ને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “અમારા મનમાં આ બે વાર્તા ગમે છે ને ત્યાં મન અટકે છે. તેમાં એક તો જેને એમ હોય જે, ‘એક ચૈતન્યના તેજનો રાશિ૫૧ છે ને તેના મધ્યને વિષે શ્રીપુરુષોત્તમ ભગવાનની મૂર્તિ સદા વિરાજમાન છે,’ એવો દૃઢ નિશ્ચય હોય અને તે ભગવાનની ઉપાસના-ભક્તિ કરતો હોય તે વાત ગમે; પણ કેવળ ચૈતન્ય તેજને માનતો હોય ને તેની ઉપાસના કરતો હોય ને ભગવાનને સદા સાકાર ન માનતો હોય ને તેની ઉપાસના ન કરતો હોય તો તે ન ગમે. અને બીજું એમ જે, એવા જે ભગવાન તેને અર્થે જે તપને કરતો હોય તથા યોગને સાધતો હોય તથા પંચવિષયના અભાવને કરતો હોય તથા વૈરાગ્યવાન હોય ઇત્યાદિક જે જે સાધન તે ભગવાનની પ્રસન્નતાને અર્થે નિર્દંભપણે કરે તે ગમે. અને એવાને દેખીને અમારું મન રાજી થાય છે જે, ‘એને શાબાશ છે જે, એ આવી રીતે વર્તે છે.’
\n“અને વળી આ પાંચ વાર્તાનું અમારે નિત્યે નિરંતર અનુસંધાન રહે છે. તેમાં એક તો એમ જે, આપણે આ દેહને મૂકીને જરૂર મરી જવું છે ને તેનો વિલંબ નથી જણાતો, એ તો એમ જ નિશ્ચય જણાય છે જે, ‘આ ઘડી, આ ક્ષણમાં આપણે મરવું છે.’ ને સુખ-દુઃખ, રાજીપો-કુરાજીપો સર્વ ક્રિયામાં એવી રીતે વર્તે છે; એવો વૈરાગ્ય કહ્યો. અને બીજું એમ જે, આપણે મરીશું તેમાં આટલું કામ તો આપણે કર્યું છે ને આટલું બાકી છે તે કરવું છે, એવું નિરંતર અનુસંધાન રહે છે. અને ત્રીજું એમ જે, અમારા મનમાં પંચવિષયની વાસના ટળી ગઈ છે કે નથી ટળી? અને એમ જાણું છું જે, ટળી તો ગઈ છે ત્યારે તે તે વિષયની જે ક્રિયા તે કેમ થાય છે? ત્યારે રખે ન ટળી હોય! એમ અણવિશ્વાસનું નિરંતર અનુસંધાન રહે છે. અને ચોથું એમ જે, મુક્તાનંદ સ્વામી આદિક મોટા મોટા સાધુ તથા બીજા પણ મોટા મોટા હરિભક્ત એ જે સર્વ તેને પંચવિષયની વાસના ટળી ગઈ છે કે નહીં? અને આની વાસના ટળી છે ને આને આની નથી ટળી, એમ સર્વેનાં હૃદય સામું જોયા કરવું એમ અનુસંધાન રહે છે. અને પાંચમું એમ જે, જો હું મારા મનને ઉદાસી કરવા લાગું તો કોણ જાણે ક્યાંય જતું રહેવાય ને દેહ પડી જાય. માટે એમ જાણીએ છીએ જે, ‘મનને ઉદાસી ન કરવું.’ કેમ જે, ભલા અમારે યોગે કરીને આ સર્વે બાઈ-ભાઈ, પરમહંસ રાજીપે બેઠા ભગવદ્ભક્તિ કરે છે તો એ ઠીક છે. અને ભગવદ્ભક્તિને કરતાં દેખીને મનમાં બહુ રાજીપો થાય છે જે, મરી તો સર્વેને જવું છે પણ આવી રીતે ભક્તિ કરવી એ જ જીવ્યાનો મોટો લાભ છે, એમ નિરંતર અનુસંધાન રહે છે.” એવી રીતે શ્રીજીમહારાજે પોતાના ભક્તની શિક્ષાને અર્થે પોતાનું વર્તન લઈને વાર્તા કરી૮૧ ને પોતે તો સાક્ષાત્ પુરુષોત્તમ નારાયણ છે.
", "gujarati_footnote": "૫૧. અહીં દર્શાવેલ ‘તેજના રાશિ’ અર્થાત્ સમૂહને ‘સેતુમાલા ટીકા’માં અક્ષરધામ કહ્યું છે.
\n૮૧. બ્રહ્મસ્વરૂપ યોગીજી મહારાજ સમજાવે છે કે, “ઉપરની ત્રણ વાત આપણી ને પછીની બે વાત ભગવાનની. બીજાના અવગુણ જોવા તે આપણું કામ નહીં.”
\n[બ્રહ્મસ્વરૂપ યોગીજી મહારાજ: ૪/૯૦]
\nઅર્થાત્ (૧) સર્વેનું મૃત્યુ નિશ્ચિત છે, (૨) આટલું [મોક્ષનું] કામ બાકી છે, અને (૩) પંચવિષયની વાસના ટળી છે કે નહીં, આ ત્રણ વાતનું અનુસંધાન ભક્તોના અર્થે છે.
\n(૧) પોતાના સંતો-ભક્તોની વાસના ટળી છે કે નહીં અને (૨) ઉદાસી પામીને સત્સંગનો ત્યાગ ન કરવો કારણ કે શ્રીજીમહારાજના સાંનિધ્યને લીધે ભક્તો ભક્તિમાં પ્રવૃત્ત છે. આ બે વાત મહારાજને લાગું પડે છે.
", "hindi_title": "पाँच बातों का नित्य स्मरण", "hindi_text": "संवत् १८८५ में पौष पूर्णिमा (१९ जनवरी, १८२९) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीगोपीनाथजी के मन्दिर में विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष मुनिजन तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “हमें दो वार्ताएँ रुचिकर लगती हैं और मन भी उन्हीं में लगता है। इनमें से एक तो यह है कि जिसे ऐसा लगता हो कि चैतन्य के तेजपुंज के मध्य श्रीपुरुषोत्तम भगवान की मूर्ति सदा विराजमान रहती है, ऐसा दृढ़ निश्चय हो और उन्हीं भगवान की उपासना-भक्ति करता हो, तो यह बात हमें पसन्द हैं; परन्तु जो केवल चैतन्य तेज को मानता हो, तथा उसी तेज की उपासना करता हो एवं भगवान को सदा साकार न मानता हो तथा उनकी उपासना न करता हो, तो हमें वह बात पसन्द नहीं है।
\n“दूसरी वार्ता यह है कि उन भगवान की प्रसन्नता के लिए जो भक्त तप तथा योगसाधना करता हो, पंचविषयों से उदासीन रहता हो तथा वैराग्यवान हो, आदि जो-जो साधन भगवान की प्रसन्नता के लिए निर्दम्भ होकर करता हो, तो वह हमें पसन्द है। तथा उसे देखकर हमारा मन प्रसन्नता से भर जाता है कि इसे धन्यवाद है, कि यह इस प्रकार आचरण करता है।
\n“इसके उपरांत इन पाँच वार्ताओं का हमें नित्य निरन्तर अनुस्मरण रहता है। उनमें से एक तो यह है कि हमें इस देह का त्याग करके अवश्य मर जाना है और उसमें घड़ीभर का विलम्ब मालूम नहीं होता। यह तो निश्चित ही प्रतीत होता है कि, ‘इसी घड़ी, इसी क्षण में हमें मरना है।’ और सुख-दुःख, प्रसन्नता तथा अप्रसन्नता आदि समस्त क्रियाओं में वैसा ही स्मरण रहता है, ऐसा वैराग्य मन में बना रहता है।
\n“दूसरा स्मरण यह रहा करता है कि हमें मरना तो अवश्य है, किन्तु इतना काम हो चुका है, तथा इतना बाक़ी है, उसे निपटाना है।
\n“तीसरा सदा स्मरण हमें यह रहता कि हम सोचते रहते हैं कि हमारे मन से पंचविषयों की वासना मिट चुकी है या नहीं? और, ऐसा प्रतीत है कि वह तो मिट चुकी है, तब यह विचार आता है कि पंचविषयों की जो क्रियाएँ हैं, वे क्यों हो रही हैं? अतः कदाचित् वह वासना न टली हो? ऐसा अविश्वास सदैव बना रहता है।
\n“चौथी बात यह है कि, ‘मुक्तानन्द स्वामी आदि बड़े बड़े साधुओं तथा अन्य बड़े बड़े हरिभक्तों के हृदय से पंचविषयों की वासना मिट गई या नहीं?’ तथा ऐसा देखता हूँ कि, ‘इसकी वासना मिट चुकी है,’ और ‘इसको इसकी वासना नहीं मिटी।’ इस प्रकार सबके हृदय के सामने देखते रहना यह ध्यान हमेशा बना रहता है।
\n“पाँचवाँ उस बात का स्मरण हमें निरंतर रहता है कि यदि मैं अपना मन उदासीन रखने लगूँ, तो न जाने कहाँ चला जाऊँ और यह देह भी छूट जाए। इसलिए ऐसा मानता हूँ कि, ‘मन में उदासीनता नहीं रखनी है।’ क्योंकि, हमारे योग से ये सब स्त्री-पुरुष, परमहंस प्रसन्न मन से भगवद्भक्ति करते रहते हैं, यह बहुत अच्छा है। इन्हें भगवद्भक्ति करते देखकर मन में बड़ी प्रसन्नता होती है कि मरना तो सबको है, परन्तु इस प्रकार भक्ति करना यही जीवन का सबसे बड़ा लाभ है। ऐसा स्मरण निरन्तर बना रहता है।”
\nइस प्रकार, श्रीजीमहाराज ने अपने भक्तों की शिक्षा के लिए अपना आचरण प्रस्तुत करके यह वार्ता कही। वास्तव में वे साक्षात् श्रीपुरुषोत्तम नारायण हैं।
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/253.mp3" }, { "english_title": "A Method of Meditation Using the Example of a Shadow", "english_text": "On the evening of Mahā sudi 4, Samvat 1885 [7 February 1829], Shriji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the veranda outside the west-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He had tied a white feto around His head and was wearing a white khes. He had also covered Himself with a red-bordered, white British cloth. At that time, some of the paramhansas were singing devotional songs to the accompaniment of musical instruments, while other paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him in an assembly.
\nAfter the paramhansas sang the devotional song ‘Hari mere hāralaki lakari...’1, Shriji Mahārāj requested, “Please sing ‘Jamunāke teera thādo...’.2” The paramhansas then began singing that devotional song. In the meantime, Shriji Mahārāj sat contemplating.
\nThen He interrupted, “Please stop singing and allow Me to talk to you.” Continuing, He said, “What I am about to reveal to you is not much, but it can be very beneficial for those who practice meditation. In fact, I have never revealed this matter before.” Then closing His gentle eyes, He began thinking, and thereafter said, “There is a mass of divine light that is like countless millions of moons, suns and flames of fire. That mass of light appears to be like an ocean. The form of Purushottam Bhagwān resides within that luminous, brahmarup abode of God, and He Himself assumes an avatār from that form.
\n“What is that God like? Well, He transcends both the perishable and the imperishable; He is the cause of all causes; and countless millions of aksharrup muktas worship His holy feet. Out of compassion, that very same God is manifest and present before your eyes in an incarnated form for the purpose of granting ultimate liberation to jivas. Therefore, there is a great similarity between the form residing in the abode of God and this incarnate form of Shri Krishna.
\n“The vision of a person who meditates on this human form of Shri Krishna develops extreme vairāgya for all charming sights other than God and remains engrossed only in the charm of God. Then, he does not notice even the slightest difference between the manifest form of God and the form in His abode. The appearance and age of that form and the appearance and age of this form will appear similar. In addition, the height and build of that form will appear to be exactly the same as that of this form; not even the slightest difference can be discerned between that form and this form. Indeed, there appears to be a total oneness between them. In this manner, there is not even the slightest difference between that form and this form. In fact, both are one.
\n“When one meditates on that manifest form outwardly, in front of the eyes, there is not the slightest difference between that form and this form. But, if the meditator looks at that same form inwardly, within his eyes, then that same form does not appear to be the same as before. In this case, it becomes the same size as the pupil of the eye. Thereafter, when the meditator introspects and meditates and looks inward at the point of his throat and below, he does not see that same form as the two forms he saw before. He sees that same form as being extremely large, extremely tall, extremely fat, and extremely frightening. For example, the shadow of a man formed by the sun at noon would be almost the same length as the man’s body. But when that same sun sets, the shadow becomes very elongated - it does not remain the same length as the man’s body. Similarly, the form of God also becomes as large as mentioned previously. Then when the person sees that form within the buddhi, which resides in the heart, and within his own jiva within the buddhi, he sees the form as being the size of a thumb. It appears to have two arms or four arms, but he does not see it in the three ways that he saw before. Then, inwardly, the meditator sees the form to transcend his jiva and sees it in the midst of a mass of divine light which is like that of countless millions of suns, moons and flames of fire. Also, he sees that form to be just like the form that he saw before his eyes; he does not discern even the slightest difference between the two.
\n“Thus, the same form that is in Akshardhām - which is gunātit - is manifest. There is no difference between the two. Just as the form in the abode is gunātit, the human form is also gunātit. The difference which was noticed earlier was, in fact, due to the gunas of the different locations within the body; i.e., in the eyes there is sattvagun; in the throat there is rajogun; even the jiva, which resides within the buddhi, is full of gunas.”
\nAfter delivering this discourse, Shriji Mahārāj said, “Please continue singing the devotional song which you were singing earlier.”
\nIn this manner, Shriji Mahārāj revealed Himself as Purushottam using the non-manifest form of God as an example.
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "છાયાના દૃષ્ટાંતે ધ્યાનનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૫ના મહા સુદિ ૪ ચોથને દિવસ સાંજને સમે શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં આથમણા દ્વારના ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા ને માથે ધોળો ફેંટો બાંધ્યો હતો ને ધોળો ખેસ પહેર્યો હતો તથા રાતી કોરનું વિલાયતી ધોળું ધોતિયું ઓઢ્યું હતું ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nઅને વાજાં વગાડીને કીર્તનનું ગાન પરમહંસ કરતા હતા. તે ‘હરિ મેરે હારલકી લકરી’૫૨ એ કીર્તન ગાઈ રહ્યા ત્યારે મહારાજે કહ્યું જે, “‘જમુનાકે તીર ઠાડો’૫૩ એ કીર્તન ગાવો.” પછી એ કીર્તન ગાવવા લાગ્યા ત્યારે એવા સમયમાં શ્રીજીમહારાજ બહુ વાર વિચારી રહ્યા ને પછી બોલ્યા જે, “હવે કીર્તન રાખો. અમે આ એક વાર્તા કરીએ છીએ, તે છે તો થોડીક, પણ ધ્યાનના કરનારાને બહુ ઠીક આવે એવી છે. ને તે વાત કોઈ દિવસ અમે કરી નથી.” પછી વળી નેત્રકમળને મીંચીને વિચારી રહ્યા ને પછી બોલ્યા જે, “કોટિ કોટિ ચંદ્રમા, સૂર્ય, અગ્નિ તેના જેવો તેજનો સમૂહ૫૪ છે ને તે તેજનો સમૂહ સમુદ્ર જેવો જણાય છે. એવું બ્રહ્મરૂપ તેજોમય જે ભગવાનનું ધામ તેને વિષે જે પુરુષોત્તમ ભગવાનની આકૃતિ રહી છે ને તે આકૃતિમાંથી એ પોતે ભગવાન અવતાર ધારે છે. અને એ ભગવાન કેવા છે? તો ક્ષર-અક્ષર થકી પર છે ને સર્વકારણના પણ કારણ છે ને અક્ષરરૂપ એવા જે અનંત કોટિ મુક્ત તેમણે સેવ્યાં છે ચરણકમળ જેનાં એવા છે. અને એવા જે એ ભગવાન તે જ પોતે દયાએ કરીને જીવોનાં પરમ કલ્યાણ કરવાને અર્થે હમણાં પ્રકટ થકા તમારી સર્વેની દૃષ્ટિને ગોચર સાક્ષાત્પણે વર્તે છે. માટે તે જે ધામમાં રહી મૂર્તિ ને આ પ્રકટ શ્રીકૃષ્ણની મૂર્તિ૫૫ તેમાં અધિકપણે સાદૃશ્યપણું છે. તે શ્રીકૃષ્ણની૫૫ જે મનુષ્યરૂપ મૂર્તિ તેના ધ્યાનનો કરતલ જે હોય તેની જે દૃષ્ટિ તે ભગવાનના રૂપ વિના બીજારૂપ વિષયમાત્રમાં અતિશય વૈરાગ્યને પામીને તે ભગવાનના રૂપમાં જ લુબ્ધ થાય, ત્યારે તેને તે પ્રત્યક્ષ ભગવાનની મૂર્તિ ને ધામની મૂર્તિ તે બેયમાં લગાર પણ ભેદ ન જણાય અને તે મૂર્તિ ને આ મૂર્તિનાં રૂપ, અવસ્થા તે બરાબર જણાય. તથા તે મૂર્તિ જેટલી ઊંચી છે ને જેટલી પુષ્ટ છે તેવી ને તેવી જ આ મૂર્તિ પણ જણાય છે, પણ તેમાં ને આમાં એક રોમનો પણ ફેર ન જણાય; અતિશય એકપણું જણાય. એવી રીતે તેમાં ને આ મૂર્તિમાં ફેર લગાર પણ નથી, તે મૂર્તિ ને આ મૂર્તિ એક જ છે. એવી જે પ્રત્યક્ષ મૂર્તિ તેનું ધ્યાન નેત્રને આગળ બાહેર કરે ત્યારે તો તેમાં ને એમાં લગાર ફેર નથી. ને તે જ મૂર્તિને ધ્યાનનો કરતલ પ્રતિલોમપણે પોતાનાં નેત્રમાં જુએ ત્યારે તે જ મૂર્તિ પ્રથમ જણાતી તેવી ન જણાય ને નેત્રની કીકીમાં જેવડી મૂર્તિ છે તેવડી જણાય. પછી વળી એ ધ્યાનનો કરતલ પ્રતિલોમપણે કંઠથી હેઠે સુધી માંહેલી કોરે ધ્યાને કરીને જુએ ત્યારે એ જ મૂર્તિને મોરે બે પ્રકારે દેખતો તેમ ન દેખે ને તે જ મૂર્તિને બહુ જ મોટી, બહુ જ ઊંચી, બહુ જ જાડી ને બહુ જ ભયંકર એવી દેખે. જેમ મધ્યાહ્ન કાળનો સૂર્ય હોય ત્યારે છાયા પુરુષના શરીર બરોબર હોય ને તે જ સૂર્યને આથમ્યા ટાણું થાય ત્યારે છાયા મોટી લાંબી થાય પણ પુરુષના શરીર પ્રમાણે નથી રહેતી, તેમ તે મૂર્તિ પણ પૂર્વે કહી તેવી મોટી થાય. પછી એ મૂર્તિને હૃદયને વિષે રહી જે બુદ્ધિ, તે બુદ્ધિને વિષે જુએ તથા તે બુદ્ધિમાં રહ્યો જે પોતાનો જીવ તેને વિષે જુએ, ત્યારે તે જ મૂર્તિને અંગુષ્ઠમાત્ર પરિમાણે જુએ અને દ્વિભુજ જણાય કે ચતુર્ભુજ જણાય, પણ મોરે ત્રણ પ્રકારે દેખી તેવી ન દેખાય. અને પછી વળી એ ધ્યાનના કરતલને પ્રતિલોમપણે પોતાના જીવથી પર કોટિ કોટિ સૂર્ય, ચંદ્ર, અગ્નિના તેજના સમૂહને વિષે એ મૂર્તિ જણાય છે, તે જેવી દૃષ્ટિ આગળ જણાતી હતી તેવી જ રીતની જણાય છે પણ લગાર ફેર નથી જણાતો. માટે ગુણાતીત એવું જે અક્ષરધામ તેને વિષે જે મૂર્તિ છે તે જ મૂર્તિ પ્રત્યક્ષ છે, એ બેમાં ફેર નથી. જેમ ધામની મૂર્તિ ગુણાતીત છે તેમ જ મનુષ્યમૂર્તિ પણ ગુણાતીત છે. અને પૂર્વે જે મૂર્તિમાં ફેર પડ્યો તે તો ગુણમય એવાં જે સ્થાનક તેણે કરીને પડ્યો. તે નેત્રમાં સત્ત્વગુણ ને કંઠમાં રાજોગુણ ને બુદ્ધિમાં રહ્યો જે જીવ તે પણ ગુણમય છે.” એમ વાર્તા કરીને પછી બોલ્યા જે, “મોરે ગાતા હતા તે કીર્તન ગાવો.” એવી રીતે શ્રીજીમહારાજે પોતાના પુરુષોત્તમ સ્વરૂપના નિરૂપણની વાર્તા પરોક્ષપણે કરીને કહી.
", "gujarati_footnote": "૫૨. સૂરદાસ કવિ વિરચિત; જુઓ પરિશિષ્ટ: ૫, પૃ. ૬૮૯.
\n૫૩. પ્રેમાનંદ મુનિ વિરચિત; જુઓ પરિશિષ્ટ: ૫, પૃ. ૬૮૯.
\n૫૪. અહીં દર્શાવેલ તેજના સમૂહને ‘હરિવાક્યસુધાસિંધુ’માં ભગવાનના ધામરૂપ ‘અક્ષરબ્રહ્મ’ કહ્યું છે.
\n૫૫. અહીં ‘આ પ્રકટ શ્રીકૃષ્ણની મૂર્તિ’ ને બદલે ‘અમારી આ પ્રકટ મૂર્તિ’ તથા ‘શ્રીકૃષ્ણની’ એ શબ્દને બદલે ‘અમારી’ આવા શબ્દો મહારાજ બોલ્યા હતા એવું ગુણાતીત ગુરુપરંપરા દ્વારા જાણવા મળે છે.
\n૫૫. અહીં ‘આ પ્રકટ શ્રીકૃષ્ણની મૂર્તિ’ ને બદલે ‘અમારી આ પ્રકટ મૂર્તિ’ તથા ‘શ્રીકૃષ્ણની’ એ શબ્દને બદલે ‘અમારી’ આવા શબ્દો મહારાજ બોલ્યા હતા એવું ગુણાતીત ગુરુપરંપરા દ્વારા જાણવા મળે છે.
", "hindi_title": "छाया के दृष्टांत से ध्यान", "hindi_text": "संवत् १८८५ में माघ शुक्ला चतुर्थी (७ फरवरी, १८२९) को सायंकाल श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पश्चिमी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने सिर पर सफ़ेद फेंटा बाँधा था, श्वेत धोती धारण की थी और लाल पल्ले की विलायती सफ़ेद धोती को ओढ़ रखा था। उनके समक्ष परमहंसों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय परमहंस वाद्ययन्त्रों के साथ ‘हरि मेरे हारल की लकरी’२९१ यह कीर्तन गा रहे थे। श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “‘जमुना के तीर ठाड़ो’२९२ यह कीर्तन भी गाइए।”
\nजब परमहंस यह कीर्तन करने लगे, उस समय श्रीजीमहाराज बहुत देर तक विचार करते रहे। इसके पश्चात् वे कहने लगे, “अब कीर्तन बन्द करें। हम एक वार्ता कहते हैं। वह वार्ता है तो छोटी-सी, परन्तु ध्यान करनेवालों को बहुत अच्छी लगेगी। यह बात हमने कभी भी नहीं कही है।”
\nइसके पश्चात् वे पुनः कुछ क्षणों के लिए ध्यानस्थसे हो गये और फिर कुछ पलों के बाद कहने लगे कि, “कोटि-कोटि चन्द्र, सूर्य और अग्नि के समान तेज का समूह है, और तेज का वह समूह समुद्रसा दिख रहा है; ऐसा भगवान का तेजोमय जो ब्रह्मरूप धाम है, उसी में जो पुरुषोत्तम भगवान साकार रूप से बिराजमान रहते हैं। और, वे भगवान अपने उसी रूप से अवतार लेते हैं। वे भगवान कैसे हैं? तो वे क्षर-अक्षर से परे हैं और समस्त कारणों के भी कारण हैं, और जिनके चरणकमल की सेवा में अक्षररूप अनन्त कोटि मुक्त रह रहे हैं। वही भगवान स्वयं दया करके जीवों के परम कल्याण के लिए अभी प्रकट प्रमाणरूप में आप सबके दृष्टिगोचर होते हुए साक्षात् रूप से विराजमान हैं। अतः उस धाम में स्थित मूर्ति एवं श्रीकृष्ण की (हमारी) इस प्रकटमूर्ति में अधिक सादृश्य है।
\n“उस श्रीकृष्ण की मनुष्याकार मूर्ति के ध्यान करनेवाले की दृष्टि भगवान के सिवा अन्य विषयों में से अतिशय वैराग्य को प्राप्त कर लेती है और वह भक्त केवल भगवान के आकार में ही लुब्ध रहता है, तब उसे प्रत्यक्ष भगवान की मूर्ति एवं धाम की मूर्ति, उन दोनों में तनिक भी अन्तर नहीं दिखता। उन दोनों मूर्तियों के रूप तथा अवस्था दोनों समान दिखती है। तथा वह मूर्ति जितनी ऊँची एवं पुष्ट दिखती है, वैसी कि वैसी यह प्रत्यक्षरूप मूर्ति भी दिखती है, परन्तु दोनों में रोम मात्र का भी अंतर नहीं दिखता। दोनों में रूप, अवस्था आदि में भारी समानता दिखती है। इस प्रकार ध्यान में दिखनेवाली मूर्ति तथा प्रत्यक्ष मूर्ति दोनों में थोड़ा सा भी भेद नहीं है। ध्यानकर्ता साधक उसी मूर्ति को प्रतिलोभ द्वारा अपने नेत्र के भीतर देखता है, तब वही मूर्ति उसे पहले की भाँति नहीं दिखती, परंतु नेत्र की पुतली से आकार की दिखती है, फिर वह ध्यान कर्ता साधक प्रतिलोम द्वारा कंठ से नीचे तक, हृदय में ध्यान करके देखता है, तब उसी मूर्ति को वह पूर्ववत् (छोटी) न देखते हुए अत्यंत विशाल, ऊँची, मोटी एवं भयंकर देखता है।
\n“जैसे मध्याह्न समय में सूर्य की छाया पुरुष के शरीर के ही आकार की होती है, सूर्यास्त के समय छाया लम्बी हो जाती है, परंतु पुरुषाकार नहीं रहती, उसी प्रकार मूर्ति का आकार भी पूर्वकथन के अनुसार विराट हो जाता है। फिर वह ध्यानकर्ता उस मूर्ति को हृदयस्थ बुद्धि में देखता है, तथा बुद्धि में रहनेवाली जीवात्मा में देखता है, तब तो वही मूर्ति उसे अंगुष्ठमात्र आकार की दिखती है, अथवा द्विभुज या चतुर्भुज दिखती है, परंतु पहले तीन प्रकार से देखी थी, वैसी नहीं दिखती।
\n“तत्पश्चात् उस ध्यानकर्ता को प्रतिलोम भाव से अपनी जीवात्मा से परे, कोटि कोटि सूर्य, चंद्र, अग्नि के तेज के समूह में वह मूर्ति दिखती है, वह उसे वैसी की वैसी ही दिखाई देती है, जैसी उसे दृष्टि के समक्ष दिखाई देती थी, उन दोनों में तनिक भी अंतर नहीं दिखता। अतः गुणातीत जो अक्षरधाम है, वहाँ जो मूर्ति है, वही मूर्ति प्रत्यक्ष है, उन दोनों में कोई भेद नहीं। जैसे धाम की मूर्ति गुणातीत है, उसी तरह मनुष्य मूर्ति भी गुणातीत है। तथा पहले जिस मूर्ति में अंतर दिखा, वह तो जीवात्मा के गुणमय स्थानक होने के कारण ऐसा हुआ था। अतः नेत्र में सत्त्वगुण, कंठ में रजोगुण एवं बुद्धि में रहनेवाली जीवात्मा भी गुणामय है।”
\nइतना कहकर श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “अब उस कीर्तन का गान करें, जो पहले गा रहे थे।”
\nइस प्रकार श्रीजीमहाराज ने अपने पुरुषोत्तम स्वरूप के निरूपण की वार्ता परोक्षभाव से कही।
", "hindi_footnote": "२९१. कवि सूरदास रचित भक्तिपद, देखें: परिशिष्ट: ६
\n२९२. स्वामी प्रेमानंदजी रचित भक्तिपद, देखें: परिशिष्ट: ६
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/254.mp3" }, { "english_title": "Committing Sins under the Pretext of Knowing God’s Greatness", "english_text": "On Mahā sudi 5, Samvat 1885 [8 February 1829], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot on the veranda outside the west-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, the singer-paramhansas were singing devotional songs related to the spring season, while other munis as well as devotees from various places had gathered before Him in an assembly.
\nThereupon Shriji Mahārāj asked Muktānand Swāmi and the other sādhus, “Please explain the meaning of the verse ‘Vishayā vinivartante nirāhārasya dehinaha... ||’.”1
\nThe sādhus then explained the verse according to the commentary written by Rāmānuj.
\nShriji Mahārāj then added, “With reference to that verse, I have formed the conviction that one who is in his youth should reduce his diet and should eat and behave moderately. After all, when one’s diet is reduced, physical strength also diminishes. Only then can the indriyas be overcome; otherwise, they cannot. Having done that, if a person enthusiastically engages his mind in the nine types of bhakti of God and himself lovingly engages in bhakti, then he will remain in the Satsang fellowship till the end. But if he does not behave in this manner, he will surely succumb to his indriyas and, sooner or later, he will fall from Satsang. Even one who has mastered samādhi, like Govardhan, is afraid of this; so what can be said for others?
\n“However, one’s diet cannot be controlled by merely observing several fasts consecutively. That only leads to one’s desires and diet increasing, because when one breaks a fast, one tends to eat twice as much. But if a person begins to reduce his diet gradually, it can be controlled. For example, even though the clouds cause rain to fall in tiny drops, water still collects in a large quantity. Similarly, one should control one’s diet gradually. Consequently, one’s indriyas will also be controlled. Then, if one lovingly engages in bhakti, one will remain in Satsang till the end. This is a fact.”
\nShriji Mahārāj then said, “How does a true devotee of God understand God’s greatness? Well, he believes, ‘God, who possesses a definite form, forever resides in His luminous Akshardhām. He is the cause and controller of everything, the antaryāmi within all and the supreme master of countless millions of brahmānds. Moreover, His form is divine, blissful, and free from the gunas of māyā.’ Understanding the manifest God in this way, he believes that with the exception of God, all other worldly objects are absolutely vain and perishable. In addition, he has love only for God, and he engages in the nine types of bhakti. He also believes, ‘Kāl, māyā, Brahmā, Shiv, Surya, Chandra, etc., are powerful, yet even they act according to the commands of that extremely great God.’ Understanding this, he always behaves within the disciplines of dharma established by God in order to please Him; never does he transgress those disciplines.
\n“On the other hand, a person who has a corrupted mind believes, ‘Such a great God is the uplifter of the wretched and the redeemer of sinners. So why worry about slightly breaching the disciplines of dharma? After all, God is capable of granting liberation.’ In this manner, he does not hesitate in committing sins under the pretext of knowing God’s greatness. Such a person should be considered wicked and sinful. Such a person, even though he may superficially appear to be a devotee, should not be considered a devotee, and one should not remain in his company. Only a person who has the understanding described previously should be considered to be a devotee, and only his company should be kept.”
", "english_footnote": "The sense objects recede for a person who abstains from indulging in them. However, the longing for them does not subside. The longing subsides [only] when his vision reaches [i.e. he realises] the transcendental [i.e. God]. - Bhagwad Gitā: 2.59
", "gujarati_title": "માહાત્મ્યના ઓથે પાપ કર્યાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૫ના મહા સુદિ ૫ પંચમીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં આથમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન હતા ને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી ને ગવૈયા પરમહંસ વસંતનાં કીર્તન ગાવતા હતા.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે મુક્તાનંદ સ્વામી આદિક સાધુને કહ્યું જે, “‘વિષયા વિનિવર્તન્તે નિરાહારસ્ય દેહિનઃ।’૫૬ એ શ્લોકનો અર્થ કરો.” ત્યારે તેમણે રામાનુજભાષ્યે સહિત અર્થ કર્યો. ત્યાર પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એનો તો અમે એમ નિશ્ચય કર્યો જે, યુવા અવસ્થા જેને હોય તેને આહાર ક્ષીણ કરવો ને યુક્તાહાર-વિહારપણે રહેવું. ને આહાર ક્ષીણ થાય ત્યારે દેહનું બળ ક્ષીણ થાય અને ત્યારે જ ઇન્દ્રિયો જિતાય, તે વિના ઇન્દ્રિયો જિતાય નહીં. ને એવો થકો પોતાના મનને ભગવાનની નવ પ્રકારની ભક્તિને વિષે રુચિ સહિત રાખે ને ભક્તિમાં પ્રીતિ રાખે, એ બે પ્રકારે એ વર્તે તો એનો સત્સંગ પાર પડે અને એમ ન હોય તો એ જ્યારે-ત્યારે જરૂર ઇન્દ્રિયોને વશ થઈને વિમુખ થાય. તે ગોવર્ધન જેવો સમાધિનિષ્ઠ હોય તો પણ એનો એને ભય છે, તો બીજાની શી વાર્તા? અને આહાર નિયમમાં કરવો તે ઘણાક ઉપવાસ ઠામૂકા કરવા માંડે તેણે કરીને ન થાય, એમ તો ઝાઝી તૃષ્ણા થાય ને મૂળગો આહાર વધે ને ઉપવાસનો ખાંગો ખાય ત્યારે બમણો વાળે;૭૯ માટે એ તો ધીરે ધીરે આહારને ઘટાડવા માંડે તો નિયમમાં આવે. જેમ મેઘ ઝીણી ઝીણી બુંદે વર્ષે છે પણ બહુ પાણી થાય છે, તેમ ધીરે ધીરે આહારને નિયમમાં કરવો. ને એમ કરે ત્યારે ઇન્દ્રિયો નિયમમાં આવે ને ભક્તિમાં પ્રીતિ હોય તો પાર પડે, એ નિશ્ચિત વાર્તા છે.”
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજે એમ વાર્તા કરી જે, “ભગવાનનો જે સાચો ભક્ત તેને ભગવાનનું માહાત્મ્ય સમજ્યાની કેવી રીત છે? તો ‘જે ભગવાન છે તે તેજોમય એવું જે પોતાનું અક્ષરધામ તેને વિષે સદા સાકારમૂર્તિ થકા વિરાજમાન છે ને સર્વના કારણ છે, સર્વના નિયંતા છે, સર્વના અંતર્યામી છે, અનેક કોટિ બ્રહ્માંડના રાજાધિરાજ છે ને અલૌકિક દિવ્ય સુખમયમૂર્તિ છે ને માયાના ગુણ થકી રહિત છે.’ એવી રીતે પ્રત્યક્ષ ભગવાનને જાણીને તે ભગવાન વિના જે બીજા સર્વ માયિક પદાર્થમાત્ર તેને અતિશય તુચ્છ ને નાશવંત સમજે ને એક ભગવાનને વિષે જ પ્રીતિ કરે ને નવ પ્રકારની ભક્તિને કરે. અને વળી એમ સમજે જે, ‘એવા અતિશય મોટા જે ભગવાન તેની મર્યાદાને વિષે કાળ, માયા, બ્રહ્મા, શિવ, સૂર્ય, ચંદ્રમા ઇત્યાદિક સર્વે સમર્થ છે તે પણ નિરંતર વર્તે છે.’ એવું જાણીને તે ભગવાને બાંધી જે ધર્મમર્યાદા તેને વિષે તે ભગવાનની પ્રસન્નતાને અર્થે પોતે નિરંતર વર્તે પણ તે ધર્મમર્યાદાનો ક્યારેય લોપ ન કરે. અને જે કુબુદ્ધિવાળો હોય તે કેમ સમજે? તો ‘એવા મોટા જે ભગવાન તે તો પતિતપાવન છે, અધમઉદ્ધારણ છે. તે માટે કાંઈક ધર્મવિરુદ્ધ અવળું વર્તાઈ જશે તો તેની શી ચિંતા છે? ભગવાન તો સમર્થ છે.’ એવી રીતે માહાત્મ્યનો ઓથ લઈને મૂળગો પાપ કરવા થકી ડરે નહીં, એવો જે હોય તે તો દુષ્ટ છે, પાપી છે. ને એવી સમજણવાળો હોય ને તે ઉપરથી ભક્ત જેવો જણાતો હોય તો પણ તેને ભક્ત ન જાણવો ને તેનો સંગ ક્યારેય ન કરવો. અને ભક્ત તો પ્રથમ કહી તેવી રીતની સમજણવાળાને જ જાણવો ને તેનો જ સંગ કરવો.”
", "gujarati_footnote": "૫૬. સંપૂર્ણ શ્લોક વચનામૃત લો. ૧૦માં તથા તેનો અર્થ અને સંદર્ભ ક્રમાંક તેની ટીપણી-૬૪માં દર્શાવ્યા છે: [અર્થ: કાન, આંખ વગેરે ઇન્દ્રિયોના આહારરૂપ સાંભળવું, જોવું વગેરે ક્રિયાઓને બંધ કરી દેતાં, શબ્દ-રૂપ વગેરે વિષયો આત્મા સુધી પહોંચી શકતા નથી, પરંતુ જે તે વિષયો પ્રત્યેની આસક્તિ વિષયના દૂર થવાથી ટળી જતી નથી; વિષયો પ્રત્યેની આસક્તિ અથવા સૂક્ષ્મ રાગ તો પરમાત્માનો સાક્ષાત્કાર થાય તો જ ટળે છે. (ગીતા: ૨/૫૯).]
\n૭૯. ઉપવાસનો ખાંગો ખાય ત્યારે બમણો વાળે એટલે ઉપવાસના પારણા કરે ત્યારે બે ગણું ખાય.
", "hindi_title": "माहात्म्य की आड़ में पाप", "hindi_text": "संवत् १८८५ में माघ शुक्ला पंचमी (८ फरवरी, १८२९) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पश्चिमी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष मुनिगण तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी। उस समय परमहंस वसंतऋतु सम्बंधी कीर्तन कर रहे थे।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने मुक्तानन्द स्वामी आदि साधुओं से कहा कि, “‘विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः।’२९३ इस श्लोक का अर्थ बताइए।”
\nतब उन्होंने रामानुजभाष्य-सहित उसका अर्थ बताया।
\nइसके पश्चात् श्रीजीमहाराज बोले कि, “इसके सम्बंध में हमने ऐसा निश्चय किया है कि युवा अवस्थावाले को आहार कम करना, और युक्ताहार-विहारपूर्वक रहना चाहिए। आहार के कम होने से ही देह का बल क्षीण होता है और तभी इन्द्रियों पर विजय प्राप्त होती है, उसके बिना इन्द्रियों को नहीं जीता जा सकता। अतः इन्द्रियों को जीतकर ही अपने मन को भगवान की नवधा भक्ति में रुचिपूर्वक लगा रखें और भक्ति में प्रीति रखें, इन दो साधनों से सत्संग पार लग जाता है। यदि ऐसा न हुआ तो वह कभी न कभी निश्चित रूप से इन्द्रियों के वश में होकर कर्तव्यविमुख हो जाता है। इसमें गोवर्धन (एक भक्त) जैसे समाधिनिष्ठ को भी भय रहता है, तब दूसरों की तो बात ही क्या है? और, अति आहार की वृत्ति को नियम में लाने के लिए लगातार उपवास करना प्रारंभ कर दे, यह भी कोई ठीक उपाय नहीं है। उस प्रकार तो आहार की तृष्णा बढ़ जाती है, तथा आहार में वृद्धि हो जाती है और पारणा के दिन दूना आहार करने लगता है। इसलिए, जैसे बादल धीरे धीरे झीनी झीनी बूँदों से बरसते हैं, परन्तु पानी विपुल मात्रा में होता है। उसी प्रकार धीरे धीरे आहार का नियमन करते रहने से इन्द्रियाँ नियमबद्ध होती हैं और भक्ति में प्रीति होने पर सत्संग पार लग जाता है। यही वार्ता सत्य है।”
\nइतने उपदेशवचनों के पश्चात् श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “भगवान के सच्चे भक्त को भगवान का माहात्म्य कैसे समझना चाहिए? तो उसे इस प्रकार समझना चाहिए कि भगवान अपने तेजोमय अक्षरधाम में साकार मूर्तिमान विराजमान रहते हैं। वे सबके कारण, सबके नियन्ता तथा सबके अन्तर्यामी हैं। वे अनेक कोटि ब्रह्मांडों के राजाधिराज हैं, अलौकिक, दिव्य आनन्दमूर्ति हैं तथा माया के गुणों से रहित हैं। इस प्रकार सच्चा भक्त प्रत्यक्ष भगवान को जानकर बिना भगवान के अन्य समस्त मायिक वस्तुमात्र को अतिशय तुच्छ तथा नाशवंत समझता है और एकमात्र भगवान में ही प्रीति रखता है तथा भगवान की नवधा भक्ति करता है। वह यह समझता है कि, ‘ऐसे भगवान की मर्यादा का पालन तो काल, माया, ब्रह्मा, शिव, सूर्य तथा चन्द्रमा आदि समर्थ होने पर भी निरन्तर करते रहते हैं।’ ऐसा समझकर भगवान द्वारा प्रतिपादित धर्ममर्यादा में वह भक्त भगवान की प्रसन्नता के लिए स्वयं निरन्तर आचरण करता रहता है, किन्तु धर्म-मर्यादा का लोप वह कभी नहीं करता। परंतु जिसकी कुबुद्धि हो, वह ऐसा समझता है कि, ‘ऐसे महान भगवान तो पतितपावन हैं और अधमों के उद्धारक हैं। अतः यदि कोई धर्म के विरुद्ध अनुचित आचरण हो जाएगा, तो उसकी क्या चिन्ता है? भगवान तो समर्थ हैं।’ इस प्रकार माहात्म्य की आड़ लेकर जो पुरुष पाप करने से बिल्कुल नहीं हिचकते, ऐसे मनुष्य तो दुष्ट और पापी हैं। जो ऐसी समझवाला हो और बाह्यरूप से भक्त-जैसा दिखाई पड़ता हो, तो भी उसे भक्त नहीं समझना तथा उसका संग कभी नहीं करना। भक्त तो उसे ही समझना, जिसके सम्बंध में पहले बताया गया है, और संग भी उसी का करना।”
", "hindi_footnote": "२९३. अर्थ के लिए देखें: वचनामृत लोया १० की पादटीप।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/255.mp3" }, { "english_title": "Not Allowing the Mind to Become Affected by Four Things", "english_text": "On Fāgun sudi 11, Samvat 1885 [16 March 1829], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting in the mandir of Shri Gopināthji in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen, addressing all of the paramhansas, Shriji Mahārāj said, “In the Satsang fellowship, there are only a few devotees whose mind would not be affected by wealth, property, women, children, etc., and who would not develop faith in those who fulfill the desires related to those things. In fact, there cannot be many devotees who are like this.” Saying this, Shriji Mahārāj continued, “This Muktānand Swāmi and Gopalanand Swāmi are like that, because in no way would they become impressed by anyone, no matter how great he may be - even if he were to show miracles.
\n“What are the characteristics of a person who will not be influenced by anyone? Well, such a person believes, ‘I am the ātmā, which is distinct from the body; I am luminous and characterized by pure existence. Moreover, the manifest form of God constantly resides within my self. Except for the form of God, all worldly forms are asatya and full of countless flaws.’ A person who has such vairāgya and who thoroughly understands the greatness of God will never harbor any kind of doubts in his mind. But having said that, that understanding is very difficult to cultivate. Because even though these two sādhus are so great, if they were to receive an abundance of honor, or if heaps of rupees and gold coins were to be placed before them, or if they were to encounter attractive women, then even though they are renunciants, they would not be able to maintain their integrity. In fact, if they do encounter those objects, then it is doubtful whether they would remain on par with even the lowest of our renunciants. Why? Because the very association of those objects is such. For example, see how pious all of us sitting here are. However, if we were to drink bottles of liquor, we would not remain so composed. Similarly, the association of those objects certainly has an effect on a person. Therefore, only if one does not associate with those objects can one be saved from them. In fact, even before one encounters them, one should be cautious, lest one encounters them. Moreover, it is a well-known fact of the scriptures that only God is unaffected by their association. That is why it has been stated: ‘Rushim nārāyanam-rute... ||’1 as well as ‘...Ye’nye svataha parihrutād-api bibhyati sma ||’.”2
\nThereafter Shriji Mahārāj said, “Who can be called an ekāntik bhakta of Vāsudev Bhagwān? Well, one who possesses the qualities of swadharma, gnān, vairāgya, and unparalleled bhakti towards Vāsudev Bhagwān coupled with knowledge of his greatness can be called an ekāntik bhakta.
\n“Furthermore, regarding such a person’s ultimate fate, it is said that he ‘enters’ Vāsudev Bhagwān. But what is meant by ‘entering’? Well, that devotee has affection for the divine form of Vāsudev Bhagwān, who dwells within a mass of divine light. Due to that affection, he has constant awareness of the form of Vāsudev Bhagwān in his mind, and he behaves as if he is infatuated by that form. Remaining in that state, he also engages in the service of Vāsudev Bhagwān outwardly. For example, even though Lakshmiji remains in the heart of Vāsudev Bhagwān symbolically and through her profound love, she also outwardly serves him in the form of a female. The ‘entering’ of an ekāntik bhakta into Vāsudev Bhagwān should be understood in a similar manner.
\n“Even at present, the attachment a devotee has for the ten types of bhakti - engaging in discourses related to God, singing devotional songs, chanting His holy name, etc. - as well as the attachment he has for swadharma, vairāgya, ātmā-realization, keeping the company of the Sant and realizing the greatness of God is such that he can in no way do without them. For example, one who is addicted to opium cannot live without it. Even though that opium is extremely bitter, a person who is addicted to it cannot live without it. Or, if a person is addicted to alcohol, then even though his throat burns whenever he drinks alcohol, he cannot live without it. Even if someone were to offer him many rupees, he would not accept them because his addiction is more dear to him. Why? Because that vice has become ingrained in his jiva. Similarly, if a person was addicted to the bhakti of God and other such activities, then even if he remains under the influence of any type of bad company, he would not be able to live without engaging in those devotional activities. Moreover, his mind would not be pleased in engaging in any other activities. Such a devotee of God whose jiva has become engrossed in God’s bhakti and other such activities and who is extremely eager to perform only those activities can also be said to have ‘entered’ Vāsudev Bhagwān.
\n“So what are the characteristics of such a devotee of God? Well, except for the service of God, if he does not wish for even the four types of liberation,3 how can he desire anything else? Such a person should be known as an ekāntik bhakta because he has no desire for anything. A person who is not like this, at times, enjoys engaging in the bhakti of God; but if he encounters evil company, he will forget bhakti and begin to behave immorally. Such a person should be known to be a fake devotee and a person who believes his self to be the body. He is not a true devotee and cannot be trusted.”
\nThen Shriji Mahārāj continued, “If a devotee of God is vulnerable to women, wealth, swabhāvs and the belief that one is the body, then even if he is engaged in the bhakti of God, his bhakti cannot be trusted; he will surely encounter hindrances in it. Why? Because if at some time he happens to come across women or wealth, then there will be no stability in his bhakti, and he will become engrossed in them. Also, if a person believes his self to be the body, then when he suffers due to some illness, or if he is unable to obtain food and clothing, or if a command to observe a difficult religious vow is given, then again, his bhakti will be disturbed. In fact, he will become frustrated and will not be able to think; he will begin to behave immorally. Also, if he has a certain swabhāv, and if the Sant reprimands him instead of allowing him to behave according to his swabhāv, i.e., makes him behave contrary to it, then also he will become disturbed. Then, if he cannot remain in the company of the Sant, how will he be able to maintain bhakti? Therefore, he who wishes to develop resolute bhakti should not be vulnerable in these four aspects. If there is a flaw in these four, it should be slowly eradicated with understanding. Only then can one perform unflinching bhakti of Vāsudev Bhagwān. What I have just said is absolutely true; there is no doubt in it whatsoever.”
", "english_footnote": "Of the progeny of Brahmā; [i.e. Marichi, etc.], and their progeny [i.e. Kashyap, etc.], and their progeny [i.e. humans and deities] - whose mind in this world, besides that of Nārāyan Rishi, can be distinguished as being unaffected by the māyā [i.e. alluring charm] of women? - Shrimad Bhāgwat: 3.31.37
\nO Master of the Indriyas [God]! You are indeed the lord of the whole mobile and immobile world, because even though you indulge in the various [sense] objects created by the imbalance in the gunas of māyā, you remain unaffected [by them]. Apart from you, [though,] others still fear [the association of the sense objects] - even though they have renounced them. - Shrimad Bhāgwat: 11.6.17
\n3. The four types of liberation as described in Gadh I-43.2 are: (1) to reside in the realm of God; (2) to stay near God; (3) to assume a form similar to that of God; and (4) to attain divine powers similar to God’s powers.
", "gujarati_title": "ચાર વાનાંથી બુદ્ધિમાં ફેર ન પડે, તેનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૫ના ફાગણ સુદિ ૧૧ એકાદશીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીગોપીનાથજીના મંદિરને વિષે વિરાજમાન હતા ને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે સર્વ પરમહંસ આગળ એમ વાર્તા કરી જે, “ધન, દોલત, સ્ત્રી અને પુત્ર એ આદિક જે પદાર્થ તેણે કરીને જેની બુદ્ધિમાં ફેર પડે નહીં અને એને અર્થે કોઈને વિષે આસ્થા આવે નહીં, એવા તો સત્સંગમાં થોડાક ગણતરીના હરિભક્ત હોય પણ ઝાઝા હોય નહીં.” એમ કહીને વળી બોલ્યા જે, “એવા તો આ મુક્તાનંદ સ્વામી તથા ગોપાળાનંદ સ્વામી છે. તે એમને કોઈ બીજો ગમે તેવો હોય ને ચમત્કાર દેખાડે તો પણ તેનો કોઈ રીતે ભાર આવે જ નહીં. અને કેવો હોય તેને કોઈનો ભાર ન આવે? તો જે એમ સમજતો હોય જે, ‘આ દેહથી નોખો જે આત્મા તે હું છું ને તે હું પ્રકાશમાન, સત્તારૂપ છું ને તે મારા સ્વરૂપને વિષે પ્રત્યક્ષ ભગવાન અખંડ વિરાજમાન છે ને તે ભગવાનના આકાર વિના બીજા જે પ્રાકૃત આકારમાત્ર તે અસત્ય છે ને તે અનંત દોષે યુક્ત છે.’ એવો વૈરાગ્ય હોય ને ભગવાનનું માહાત્મ્ય યથાર્થ જાણતો હોય તેને કોઈ જાતનો બુદ્ધિમાં ભ્રમ થાય નહીં. પણ એ વાર્તા અતિ કઠણ છે. કેમ જે, એ એવા મોટા છે તો પણ જો એમને માનનો બહુ યોગ થાય તથા રૂપિયા અને સોનામહોરના ઢગલા આગળ આવીને પડવા લાગે તથા રૂપવાન એવી જે સ્ત્રીઓ તેનો યોગ થાય, તો એ ત્યાગી છે તો પણ એણે કરીને એમનું ઠેકાણું રહે નહીં. અને જો એવો યોગ થાય તો આજ આપણા ત્યાગીમાં જે અતિ ઊતરતો હશે, તે જેવા પણ રહે કે ન રહે એમાં પણ સંશય છે. કેમ જે, એ પદાર્થનો તો યોગ જ એવો છે. જેમ આ આપણ સર્વ બેઠા છીએ તે કેવા ડાહ્યા છીએ! પણ જો દારૂના શીશાનું પાન કર્યું હોય તો કોઈ ઠા રહે નહીં; તેમ એ પદાર્થનો સંગ જરૂર લાગ્યા વિના રહે જ નહીં. માટે એ પદાર્થનો યોગ જો ન થવા દે તો એ એથી બચે ને એનો યોગ થયા મોર એનો ભય રાખે જે, ‘રખે મને એનો યોગ થાય!’ અને એ વાર્તા શાસ્ત્રમાં પ્રસિદ્ધ છે જે, ‘એનો સંગ તો એક ભગવાનને ન લાગે.’ તે કહ્યું છે, ‘ઋષિં નારાયણમૃતે’૫૭ તથા ‘યેઽન્યે સ્વતઃ પરિહૃતાદપિ બિભ્યતિ સ્મ।’.”૫૮
\nપછી શ્રીજીમહારાજ એમ બોલ્યા જે, “વાસુદેવ ભગવાનનો એકાંતિક ભક્ત કેને કહીએ? તો જેને વિષે સ્વધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, અને માહાત્મ્યે યુક્ત એવી વાસુદેવ ભગવાનની અનન્ય ભક્તિ - એટલાં વાનાં હોય તેને એકાંતિક ભક્ત કહીએ. અને એની ગતિ એમ કહી છે જે, ‘એનો વાસુદેવ ભગવાનમાં પ્રવેશ થાય.’ તે પ્રવેશ તે શું? તો તેજના મંડળને વિષે દિવ્યમૂર્તિ એવા જે વાસુદેવ ભગવાન તેને વિષે એ ભક્તને સ્નેહ હોય, તે સ્નેહે કરીને વાસુદેવ ભગવાનની મૂર્તિને વિષે એના મનનું નિરંતર અનુસંધાન રહે ને આસક્ત થકો વર્તે ને એવી રીતે રહ્યો થકો એ વાસુદેવ ભગવાનની સેવાને વિષે પણ બહાર થકી રહે. જેમ લક્ષ્મીજી છે તે વાસુદેવ ભગવાનના હૃદયને વિષે ચિહ્નરૂપે સ્નેહના આધિક્યપણે કરીને રહ્યાં છે ને બહાર થકી સ્ત્રીરૂપે કરીને સેવામાં પણ રહ્યાં છે; તેમ એ એકાંતિક ભક્તનો વાસુદેવ ભગવાનને વિષે પ્રવેશ જાણવો. અને હમણાં પણ જે ભક્તને ભગવાનની કથા, કીર્તન, નામસ્મરણ ઇત્યાદિક જે દસ પ્રકારની ભક્તિ તથા ભગવાનનું માહાત્મ્ય તથા સ્વધર્મ તથા વૈરાગ્ય તથા આત્મનિષ્ઠા તથા સંતનો સમાગમ એનું બંધાણ હોય, તે એવું હોય જે, તે વિના કોઈ રીતે ચાલે જ નહીં. જેમ અફીણ આદિકનો બંધાણી હોય તેને તે વિના ચાલે નહીં ને તે અફીણ તો કડવું ઝેર છે તો પણ અફીણના બંધાણીને અફીણ વિના ચાલે નહીં. તથા દારૂનું બંધાણ હોય તો તે દારૂ પણ પીએ ત્યારે ગળું બળે એવો છે તો પણ તે વિના ચાલે નહીં. તે એને ઘણાક રૂપિયા આપે તો પણ એ બંધાણથી તે વહાલા ન થાય ને ન લે; કેમ જે, એ વ્યસન એના જીવ સંગાથે જડાઈ ગયું છે. તેમ જેને ભગવદ્ભક્તિ આદિક ક્રિયાનું બંધાણ થયું હોય તે ગમે તેવો કુસંગ થાય તો પણ તે વિના એને ચાલે જ નહીં ને એ વિના બીજા કાર્યમાં એનું મન રાજી થાય નહીં ને ભગવદ્ભક્તિ આદિક ક્રિયામાં એનો જીવ જડાઈ ગયો હોય ને એનો જ એને અતિ ઇશક હોય, એવો જે ભગવાનનો ભક્ત તેનો પણ વાસુદેવ ભગવાનને વિષે પ્રવેશ છે એમ જાણવું. અને તે ભગવદ્ભક્ત કેવો હોય? તો ભગવાનની સેવા વિના ચતુર્ધા મુક્તિને પણ ન ઇચ્છે તો બીજાની શી વાર્તા? એવો હોય તે ભગવાનનો એકાંતિક ભક્ત જાણવો ને એને કોઈ પદાર્થમાં ઇશક ન હોય. અને એવો ન હોય ને ક્યારેક ભગવાનની ભક્તિમાં સુવાણ થાય ને જો કુસંગનો યોગ થાય તો ભક્તિને ભૂલી જાય ને તે ચાળે ચઢી જાય, એને તો પ્રાકૃત દેહાભિમાની કહીએ; પણ એ ભક્ત ખરો નહીં ને એનો વિશ્વાસ નહીં.”
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજે એમ વાર્તા કરી જે, “ભગવાનના ભક્તને સ્ત્રી, ધન, દેહાભિમાન અને સ્વભાવ એ ચાર વાનાંમાં કાચ્યપ હોય ને તે ભગવાનની ભક્તિ કરતો હોય તો પણ એની ભક્તિનો વિશ્વાસ નહીં, એની ભક્તિમાં જરૂર વિઘ્ન આવે. કેમ જે, ક્યારેક એને સ્ત્રી-ધનનો યોગ થાય તો ભક્તિનો ઠા રહે નહીં ને તેમાં આસક્ત થઈ જાય. તથા દેહાધ્યાસ હોય તો જ્યારે દેહમાં રોગાદિક કષ્ટ પ્રાપ્ત થાય તથા અન્ન-વસ્ત્રાદિક ન મળે અથવા કોઈક કઠણ વર્તમાન પાળવાની આજ્ઞા થાય, ત્યારે પણ તેને ભક્તિમાં ભંગ થાય ને વિકળ થઈ જાય ને કાંઈ વિચાર ન રહે ને ચાળા ચૂંથવા લાગે. તથા કોઈક રીતનો સ્વભાવ હોય તેને સંત ટોકવા માંડે ને તે સ્વભાવ પ્રમાણે વર્તવા ન દે, બીજી રીતે વર્તાવે, ત્યારે પણ એ મૂંઝાય ને એને સંતના સમાગમમાં રહેવાય નહીં, ત્યારે ભક્તિ તે ક્યાંથી રહે? માટે જેને દૃઢ ભક્તિ ઇચ્છવી હોય તેને એ ચાર વાનાંમાં કાચ્યપ રાખવી નહીં. ને એ ચારની કાચ્યપ હોય તો પણ સમજીને ધીરે ધીરે ત્યાગ કરવી, તો વાસુદેવ ભગવાનની નિશ્ચળ ભક્તિ થાય. આ વાર્તા તે આમ જ છે પણ એમાં કોઈ સંશય નથી.”
", "gujarati_footnote": "૫૭. સંપૂર્ણ શ્લોક વચનામૃત લો. ૧૩માં તથા તેનો અર્થ અને સંદર્ભ ક્રમાંક તેની ટીપણી-૭૨માં દર્શાવ્યા છે: [અર્થ: બ્રહ્માએ સર્જેલા મરીચ્યાદિક, તેમણે સર્જેલા કશ્યપાદિક, તેમણે સર્જેલા દેવ-મનુષ્યાદિક તે સર્વેમાં એક નારાયણ ઋષિ સિવાય ક્યો પુરુષ સ્ત્રીરૂપી માયામાં મોહ ન પામે? સૌનું મન આકર્ષણ પામે જ. (ભાગવત: ૩/૩૧/૩૭).]
\n૫૮. અર્થ: તમારા સિવાયના બીજા જીવો છે તે પોતે ત્યાગ કરેલા વિષયની વાસનામાત્રથી પણ ભય પામે છે. (ભાગવત: ૧૧/૬/૧૭).
", "hindi_title": "बुद्धिभेद न होने के चार उपाय", "hindi_text": "संवत् १८८५ में फाल्गुन शुक्ला एकादशी (१६ मार्च, १८२९) को स्वामी श्रीसहजान्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीगोपीनाथजी के मन्दिर में विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष परमहंस तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nतब श्रीजीमहाराज ने समस्त परमहंसों से यह वार्ता कही कि, “धन-दौलत और स्त्री-पुत्र आदि की कामना से जिसकी बुद्धि विचलित हो और इनके निमित्त किसी में भी प्रतीति न हुई हो, ऐसे हरिभक्त तो सत्संग में गिनती के ही रहते हैं।”
\nइतना कहकर आगे बताने लगे कि, “ऐसे तो ये मुक्तानन्द स्वामी तथा गोपालानन्द स्वामी हैं, जिन्हें अन्य कोई चाहे कैसा ही समर्थ दिखाई दे, और वह चमत्कार भी दिखाए, तो भी उन पर उसका कोई प्रभाव नहीं पड़ता। और, कैसा भक्त हो, जिस पर किसी का प्रभाव न पड़े? तो जो ऐसा समझता है कि, ‘मैं इस देह से भिन्न आत्मा हूँ तथा प्रकाशमान एवं सत्तारूप हूँ। मेरे स्वरूप के भीतर प्रत्यक्ष भगवान अखंडरूप से विराजमान हैं। और, उसी भगवान के स्वरूप के बिना अन्य प्राकृत आकार मात्र असत्य तथा अनन्त दोषों से भरे हैं।’ ऐसा वैराग्य जिसे हो, तथा जो भगवान के माहात्म्य को यथार्थरूप से जानता हो, उसकी बुद्धि में किसी भी प्रकार का भ्रम नहीं हो सकता।
\n“परन्तु, यह बात अति कठिन है, क्योंकि वे इतने बड़े हैं, फिर भी यदि कोई इनका अधिक सम्मान करे तथा उनके सामने रुपयों और सोना-मुहरों के ढेर लग जाए तथा रूपवती स्त्रियों का योग हो जाए, तो वे इतने बड़े त्यागी होने पर भी उनसे प्रभावित हुए बिना नहीं रह सकते। यदि ऐसा योग आ जाए, तो आज अपने त्यागियों में जो निकृष्ट हैं, उनके जैसे भी ये बड़े बड़े त्यागी रह सकेंगे या नहीं, इसमें भी संशय है। क्योंकि इन मायिक वस्तुओं का योग ही ऐसा है। जैसे हम सब लोग यहाँ सयाने बनकर बैठे हैं, किन्तु यदि मद्यपान किए हुए हों, तो न जाने कैसे कैसे कारनामे करने लगते! वैसे ही निश्चितरूप से इन वस्तुओं का संग लगे बिना रहता ही नहीं। इसलिए, यदि इन वस्तुओं का योग उपस्थित न होने दिया जाए, तो वे इनसे बच सकते हैं अथवा इन पदार्थों का योग होने से पहले ही उनसे डरता रहे कि, ‘कहीं मुझे इन पदार्थों का योग न हो जाए!’ तब जाकर वे उनसे बच सकते हैं। तथा शास्त्रों में यह बात तो प्रसिद्ध है कि, ‘मायिक पदार्थों का संग तो एकमात्र भगवान को नहीं लगता।’ जैसे कहा भी गया है: ‘ऋषिं नारायणमृते’२९४ तथा ‘येऽन्ये स्वतः परिहृतादपि बिभ्यति स्म।’”२९५
\nइसके पश्चात् श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “वासुदेव भगवान का एकान्तिक भक्त किसे कहते हैं? तो जिसमें स्वधर्म, ज्ञान, वैराग्य तथा वासुदेव भगवान के प्रति माहात्म्ययुक्त अनन्य भक्ति हो, उसे एकान्तिक भक्त कहा जाता है। उसकी गति इस प्रकार कही गई है कि उसका वासुदेव भगवान में प्रवेश होता है। वह प्रवेश क्या है? तो तेजोमंडल में जो दिव्यमूर्ति वासुदेव भगवान हैं, उनसे उस भक्त का स्नेह होता है। उस स्नेह के कारण वासुदेव भगवान की मूर्ति में उसके मन का निरन्तर स्मरण रहता है तथा भगवान में ही आसक्त सा होकर वह शरीर द्वारा वासुदेव भगवान की सेवा में भी प्रवृत्त रहता है। जैसे लक्ष्मीजी वासुदेव भगवान के हृदय में स्नेहाधिक्य के कारण चिह्नरूप से बिराजमान रहती हैं, तथा स्त्रीरूप द्वारा उनकी सेवा में भी स्थित है। वैसे वासुदेव भगवान में एकान्तिक भक्त का प्रवेश जानना।
\n“और, अभी भी जिस भक्त को कथा-कीर्तन, नामस्मरण आदि इस प्रकार की भगवद्भक्ति तथा भगवान के माहात्म्य तथा स्वधर्म-वैराग्य-आत्मनिष्ठा तथा सन्त-संगति का ऐसा व्यसन हो कि इन सभी के बिना वह रह नहीं सकता; जैसे अफ़ीम आदि मादक पदार्थ ज़हर जैसे कड़वे होते हैं, फिर भी व्यसनी बिना मादक पदार्थों के रह नहीं सकता है, इसी प्रकार यदि कोई शराबी हो, उसका गला जलता भी हो, परन्तु व्यसनी तो उसके बिना रह नहीं सकता, ऐसे व्यसनी को तो बहुत से रुपये दिये जाए, फिर भी उसको छोड़कर अपने व्यसन को ही अधिक प्रिय बनाये रखता है। क्योंकि, वह व्यसन उसके जीवन के साथ घुलमिल गया है। उसी प्रकार, जिसे भगवद्भक्ति आदि क्रियाओं का व्यसन लग गया हो, उसे वह चाहे कैसी भी बुरी संगतिवाले वातावरण में रहे, परन्तु बिना भक्ति के अन्य कार्यों में उसका मन कभी प्रसन्न नहीं होता। भगवद्भक्ति आदि क्रियाओं में जिसका जीव तन्मय हो गया हो, और वैसी ही भक्तिमय अत्यधिक क्रियाओं में ही उसकी आसक्ति हो, तो जानना कि ऐसे भगवद्भक्त का प्रवेश वासुदेव भगवान में हो गया है।
\n“ऐसा भगवद्भक्त भगवान की सेवा के बिना चतुर्धा मुक्ति की भी इच्छा नहीं करता, तो अन्य पदार्थों की तो बात ही क्या? ऐसे भक्त को एकान्तिक भक्त समझना। यदि वह ऐसा भक्त नहीं होता, तो उसे कभी-कभी भगवान की भक्ति में आनन्द का अनुभव हुआ करता है, और कभी-कभी तो कुसंग के कारण भक्ति को भूल जाता है। उसे दूसरी तरह का चस्का लग जाता है। ऐसे भक्त को प्राकृत देहाभिमानी कहते हैं। वह सच्चा भक्त नहीं है और वह अपनी भक्ति में निर्विघ्न प्रवृत्त रह सकेगा या नहीं, इस बात का विश्वास भी नहीं रहता।”
\nपुनः श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “भगवान के भक्त को स्त्री, धन, देहाभिमान तथा स्वभाव, इन चारों में आसक्ति हो, वह यदि भगवान की भक्ति भी करता हो, फिर भी उसकी भक्ति के विषय में विश्वास नहीं रहता, उसकी भक्ति में अवश्य विघ्न उपस्थित हो जाएगा। क्योंकि जब कभी उसे स्त्री और धन का योग हो जाएगा, तब उसकी भक्ति का ठिकाना ही नहीं रहेगा, और वह उसी में आसक्त हो जाएगा तथा देहाध्यास होने पर जब देह में रोगादि कष्ट बने रहते हैं और उसे अन्न-वस्त्रादि नहीं मिल पाते, अथवा कुछ कठिन व्रतों के पालन की आज्ञा हो तब भी उसकी भक्ति में बाधा उपस्थित हो जाती है, तथा वह भक्त व्याकुल हो जाता है और विवेकभ्रष्ट होकर मनमाने ढंग से बर्ताव करने लगता है। यदि किसी तरह का उसका कोई बुरा स्वभाव हो और सन्त उस पर टोकने लगें, तथा स्वभाव के अनुसार उसे व्यवहार न करने दें परन्तु अन्य रीति से आचरण कराएं, तो भी वह उद्विग्न हो जाता है और सन्त-संगति में नहीं रह सकता। ऐसे देहाध्यासी की भक्ति कैसे निभ सकती है? इसलिए, दृढ़ भक्ति के इच्छुक पुरुष को पूर्वोक्त चारों में आसक्ति नहीं रखनी चाहिए। यदि इन चार बातों में कमी रह गई, तो भी विवेकपूर्वक धीरे-धीरे उनका त्याग कर डालना चाहिए। तभी वासुदेव भगवान की निश्चल भक्ति कर सकता है। यह वार्ता ऐसी ही है, इसमें कोई सन्देह नहीं है।”
", "hindi_footnote": "२९४. अर्थ के लिए देखें: वचनामृत लोया १३ की पादटीप।
\n२९५. अर्थ: “हे भगवान! जो आप ही को जीवन मानकर जीता है, उसके विपरीत जीवन जीनेवाले तो स्वयं के द्वारा परित्याग किए हुए विषयों से भी डरता रहता है। अर्थात् वासनामात्र से बंधनग्रस्त हो जाता है।” (श्रीमद्भागवत: ११/६/१७)
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/256.mp3" }, { "english_title": "Maintaining Desires Only for God", "english_text": "On Chaitra sudi 3, Samvat 1885 [6 April 1829], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting in the mandir of Shri Gopināthji in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen Shuk Muni asked Shriji Mahārāj, “There appear to be two means by which desires for only God, and not for any worldly object, remain. One is love for God and the other is vairāgya coupled with gnān. These are the two means. For one who does not practice these two means firmly but who does have faith in God and the conviction of God, is there a third means by which he can maintain desires only for God and not for anything else?”
\nThereupon Shriji Mahārāj said in reply, “That is a good question because it is true that only by those two means do desires only for God, and not for anything else, remain. If a person does not practice those two means, then his desires for objects other than God will not be eradicated. As a result, he remains unhappy in life. But since he has faith in God, God will grant him liberation after death nonetheless.
\n“However, just like those two means, there is also a third means for eradicating desires for objects other than God. What is it? Well, it is to diligently observe the prescribed niyams. Just what are those niyams? Some are related to the duties of one’s caste and āshram. Just as there are niyams for an ātmanivedi sādhu and a brahmachāri, similarly, even though a person is not an ātmanivedi, he should still follow the niyams of not seeing women and not listening to talks about them. In this manner, he should strictly and diligently observe the niyams related to forsaking the panchvishays. Also, he should physically serve God and His Bhakta, and he should listen to spiritual discourses related to God. In this manner, if he observes niyams in the form of engaging in the nine types of bhakti, then his mind will also begin to entertain pious thoughts. So, if a person behaves according to these two niyams, then as a result, even if he does not have vairāgya or love for God, they will develop; he will become extremely powerful; impure desires for objects will be eradicated; and only desires for God will flourish day by day.”
\nAgain, Shuk Muni asked Shriji Mahārāj, “Mahārāj, it seems anger arises when one’s desire for a certain object or one’s sense of my-ness for something is violated by someone. When a desire, i.e., a craving, is not satisfied, then that desire results in anger. So, it can be said that such a person has developed a swabhāv wherein anger can arise. Is it possible, though, that anger will not arise even in such situations?”
\nShriji Mahārāj replied, “The great Sant - who, by God’s command or by his own wish after understanding God’s greatness according to the scriptures, has made a pious resolution to keep innumerable people within the disciplines of dharma and to lead them onto the path of God and is active in that respect - may express anger on a person who infringes the disciplines of dharma and follows adharma. Why? Because that person has infringed on the Sant’s resolve. Therefore, if the sādhu does not express anger and does not reprimand that person in order to teach him to remain within the disciplines of dharma, then that person will continue to infringe those disciplines and will not progress. Therefore, anger expressed for this reason is beneficial; there is nothing unsuitable about it. Why? Because thousands of people have taken the refuge of the great Sant who has resolved to take this path. So how can they possibly not be somewhat reprimanded?
\n“Anger will not arise, however, if one shuns the very cause of that anger. Obviously, anger will not arise if one is travelling alone in the jungle; but how can the great Sant do that? After all, he has understood from the scriptures the great fruits involved in guiding countless people towards God by discourses - in order that they attain liberation. Similarly, he has also understood the importance of observing God’s injunctions. Therefore, even though he may express anger, he still does not forsake his pious resolution.
\n“One who has developed attachment with the great Sant has understood that his personal interest of attaining liberation can be realized through the Sant and believes, ‘Only through this Sant will I benefit’ - then even though he may have a swabhāv in the form of anger, he will never get angry on that great Sant. In fact, he will surely forsake his swabhāv. So, anger can also be eradicated in this way.
\n“On the other hand, he who becomes angry on a sādhu over the exchange of some worthless objects has simply not understood the greatness of the sādhu or the true path of a sādhu. If he had understood it, then he would not become angry over such worthless objects. In fact, even if such a person is intelligent and understanding, if he does become angry on a sādhu for worthless objects, then his intellect should be considered to be like that of a king’s minister - adept only in worldly affairs. He does not possess the intellect of a true sādhu.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "ભગવાનને વિષે જ વાસના રહ્યાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૫ના ચૈત્ર સુદિ ૩ ત્રીજને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીગોપીનાથજીના મંદિરને વિષે વિરાજમાન હતા ને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજને શુકમુનિએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “ભગવાન વિના બીજા માયિક પદાર્થમાત્રને વિષે વાસના ન રહે ને એક ભગવાનને વિષે જ વાસના રહે તેનાં બે સાધન જણાય છે: એક તો ભગવાનને વિષે પ્રીતિ ને બીજો જ્ઞાને સહિત વૈરાગ્ય એ બે સાધન છે. તે એ બે સાધન તો જેને અતિશયપણે ન વર્તતાં હોય ને ભગવાનનો નિશ્ચય ને વિશ્વાસ તો હોય, એવાને પણ એક ભગવાનની જ વાસના રહે ને બીજા પદાર્થની વાસના ન રહે એવો ત્રીજો કોઈ ઉપાય છે?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એ પ્રશ્ન ખરો ને એ બે સાધને કરીને જ એક ભગવાનની વાસના રહે ને બીજા પદાર્થની ન રહે તે ખરું. અને જો એ બે સાધન ન હોય તો એને ભગવાન વિના અન્ય પદાર્થની વાસના ન ટળે. માટે જીવતે દુખિયો વર્તે ને ભગવાનનો નિશ્ચય છે માટે મરે ત્યારે એનું કલ્યાણ ભગવાન કરે. અને ભગવાન વિના અન્ય પદાર્થની વાસના ટાળ્યાનાં જેમ એ બે સાધન છે તેમ ત્રીજું પણ એક છે. તે શું? તો જેના જેવા નિયમ કહ્યા છે તેમાં સાવધાનપણે વર્તે. તે નિયમ કયા? તો એક તો સ્વધર્મ સંબંધી નિયમ. તે કેમ? તો જેમ આત્મનિવેદી સાધુ-બ્રહ્મચારીના નિયમ છે, તેમ જ આત્મનિવેદી ન હોય તો પણ સ્ત્રીને ન જોવાનો નિયમ રાખે તથા સ્ત્રીની વાર્તા ન સાંભળવાનો નિયમ રાખે, એવી રીતે પંચવિષયના ત્યાગ સંબંધી નિયમને દૃઢપણે સાવધાન થકો પાળે; તથા ભગવાન ને ભગવાનના ભક્ત તેની દેહે કરીને પરિચર્યા કરે, તથા ભગવાનની કથા સાંભળે, ઇત્યાદિક નવ પ્રકારની ભક્તિ સંબંધી જે નિયમ તેને પાળે, ત્યારે એના મનમાં પણ શુભ સંકલ્પ થવા લાગે; એવી રીતે બે પ્રકારના નિયમમાં જે વર્તે તો તેને વૈરાગ્ય ને ભગવાનને વિષે પ્રીતિ એ બે ન હોય તો પણ તે થાય ને અતિશય બળિયો થઈ જાય ને એને પદાર્થમાં અશુભ વાસના ટળીને એક ભગવાનની વાસના દિવસે દિવસે વૃદ્ધિ પામતી જાય છે.”
\nપછી વળી શ્રીજીમહારાજને શુકમુનિએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! જે ક્રોધ છે તે શામાંથી ઉત્પન્ન થાય છે? તો પોતાને જે પદાર્થની કામના હોય તથા જેમાં પોતે મમત્વ બાંધ્યો હોય ને તેનો ભંગ કોઈક કરે ત્યારે તેને તેમાંથી ક્રોધ ઊપજે છે; ને કામના જે ઇચ્છા તેનો ભંગ થયો ત્યારે તે કામ હતો તે ક્રોધરૂપે પરિણામને પામે છે. માટે એનો તો એવો સ્વભાવ થયો જે, એમાં ક્રોધ ઊપજે. અને એમ થાય તો પણ ક્રોધ ન ઊપજે એમ છે કે નહીં?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જે મોટા સાધુ છે તેમણે ભગવાનની આજ્ઞાએ કરીને અથવા શાસ્ત્રદૃષ્ટિએ કરીને માહાત્મ્ય જાણીને પોતાની ઇચ્છાએ કરીને અનેક જીવોને ધર્મમર્યાદામાં રખાવવા ને ભગવાનને માર્ગે ચઢાવવા એવો શુભ સંકલ્પ મનમાં ઇચ્છ્યો હોય ને તેમાં પ્રવર્ત્યા હોય; અને કોઈક જીવ ધર્મમર્યાદાનો ભંગ કરીને અધર્મમાં પ્રવર્તે, ત્યારે તે મોટાપુરુષને તે જીવની ઉપર ક્રોધ ઊપજી આવે. કેમ જે, પોતાનો જે શુભ સંકલ્પ તેનો તેણે ભંગ કર્યો. માટે ધર્મમર્યાદામાં રાખવાની શિક્ષાને અર્થે તેની ઉપર ક્રોધ કરીને તેને શિખામણ ન દે, તો મર્યાદાનો ભંગ થતો જાય ને તે જીવનું સારું ન થાય. માટે એવી રીતે તો ક્રોધ થાય તે ઠીક ને એમાં કાંઈ બાધ નહીં. કેમ જે, એવા માર્ગમાં જે મોટા સાધુ પ્રવર્ત્યા તેને આશરીને હજારો માણસ રહ્યા હોય, તેને કાંઈક રીસ કરીને કહ્યા વિનાનું કેમ ચાલે? અને ક્રોધ તો ત્યારે ન થાય જે, જેમાંથી ક્રોધ થાય તેનો ત્યાગ કરી દે અને એકાએકી વનમાં ફરતો રહે, ત્યારે ક્રોધ ન થાય. પણ એમ તો એમનાથી કેમ કરાય? કેમ જે, એમણે તો અનેક જીવને વાર્તા કરીને ભગવત્સન્મુખ કરવા ને તેનું જે કલ્યાણ થાય તેનું જે મહાફળ તે શાસ્ત્રદૃષ્ટિએ કરીને સમજ્યું છે તથા એવી રીતની જે ભગવાનની આજ્ઞા તેનું માહાત્મ્ય જાણ્યું છે. માટે ક્રોધ થાય તોય પણ એ જે પોતાનો શુભ સંકલ્પ તેનો ત્યાગ કરે જ નહીં. અને વળી જેને કોઈક મોટા સાધુ સંગાથે હેત થયું હોય ને તેને વિષે પોતાના કલ્યાણ થવારૂપ સ્વાર્થ માન્યો હોય ને એમ જાણતો હોય જે, ‘આ સાધુથી જ મારું સારું થશે,’ એવો જે હોય, તેને ક્રોધનો સ્વભાવ હોય તો પણ તે મોટા સાધુ ઉપર એને કોઈ દિવસ ક્રોધ ન થાય ને એ ક્રોધને મૂકી જ દે; એમ પણ ક્રોધ જાય છે. અને પદાર્થના લેણદેણ સારુ તે તુચ્છ પદાર્થને અર્થે જે સાધુ સંગાથે ક્રોધ કરે છે તેને તો સાધુનું માહાત્મ્ય તથા સાધુનો જે આવી રીતનો માર્ગ તે સમજાયો જ નથી ને સમજાયો હોય તો તુચ્છ પદાર્થ સારુ ક્રોધ કરે નહીં. અને બુદ્ધિવાન હોય, સમજુ હોય ને તુચ્છ પદાર્થ સારુ સાધુ સંગાથે ક્રોધ કરે તો તેની બુદ્ધિ રાજાના કામદારના જેવી વ્યાવહારિક જાણવી, પણ સાધુપણાની બુદ્ધિ એને આવી જ નથી એમ સમજવું.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "भगवान के प्रति वासना के उपाय", "hindi_text": "संवत् १८८५ में चैत्र शुक्ला तृतीया (६ अप्रैल, १८२९) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीगोपीनाथजी के मन्दिर में विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष परमहंसों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज से शुकमुनि ने पूछा कि, “भगवान के सिवा अन्य मायिक वस्तुमात्र में वासना न रहे, तथा एकमात्र भगवान में ही वासना रहे, इसके दो साधन दिखाई पड़ते हैं। जिनमें से एक तो भगवान में प्रीति, तथा दूसरा ज्ञानसहित वैराग्य। अब प्रश्न यह है कि जिसे भगवान का निश्चय और विश्वास तो सुदृढ़ होता है, परन्तु पूर्वोक्त दो साधनों की अतिशय दृढ़ता नहीं होती, ऐसे भक्त को बिना भगवान के अन्य पदार्थ की वासना रहे ही नहीं, ऐसा तीसरा कोई उपाय है या नहीं?”
\nप्रश्न सुनकर श्रीजीमहाराज बोले कि, “आपका प्रश्न यथार्थ है। प्रीति एवं ज्ञानसहित वैराग्य के द्वारा ही ऐसी स्थिति संभव होती है कि उसे भगवान में ही वासना रहती है, तथा अन्य पदार्थों में वासना नहीं रहती। इन दोनों साधनों के बिना अन्य पदार्थों की वासना के कारण ऐसा पुरुष जीते जी ही दुःखी रहता है। परन्तु यदि उसे भगवान के स्वरूप का निश्चय है, अतः उसके देहान्त के बाद भगवान उसका कल्याण अवश्य करते हैं। अतः भगवान के सिवा अन्य वस्तुओं की वासना को टालने के लिए उपरोक्त दो के उपरांत एक तीसरा भी साधन है, और वह है नियम पालन की दृढ़ता।
\n“जिन गृहस्थों अथवा त्यागियों के लिए जो भी नियम बताए गए हैं, उन नियमों का सावधानी के साथ पालन करे तो अन्य पदार्थों से आसक्ति दूर जाती है। वे नियम कौन-से हैं? तो सबसे पहले स्वधर्म सम्बंधी नियम है। जिस प्रकार आत्मनिवेदी साधु- ब्रह्मचारियों के नियम हैं, वैसे ही नियम जो आत्मनिवेदी न हो वह भी रखे तथा स्त्रियों को न देखना, उनकी बातें न सुनना आदि नियम रखे, एवं पंचविषयों के त्याग सम्बंधी नियमों का भी पालन दृढ़तापूर्वक सावधान होकर करे; तथा भगवान एवं भगवान के भक्त की देह से सेवा किया करे, और भगवान की कथा को सुने इत्यादि नवधा भक्ति सम्बंधी नियमों का पालन करता रहे, तब उसके मन में भी शुभ संकल्प प्रकट होने लगते हैं। इस तरह धर्म एवं भक्ति सम्बंधी दो प्रकार के नियमों का पालन करे, तो उसे वैराग्य और भगवान से प्रीति कदाचित् न भी हों, फिर भी उसमें दोनों गुण उदित होते हैं और उस भक्त का जीव अति बलिष्ठ हो जाता है, और उसकी पदार्थों में अशुभवासना मिट जाती है तथा एक भगवान के प्रति ही वासना दिन-प्रतिदिन बढ़ती रहती है।”
\nफिर श्रीजीमहाराज से शुकमुनि ने प्रश्न किया कि, “हे महाराज! क्रोध किससे उत्पन्न होता है? तो स्वयं को जिस वस्तु की कामना हो और जिन पदार्थों में ममत्व हो, उसे यदि कोई तोड़ डाले, तो उसे क्रोध उत्पन्न होता है, और कामना जो भौतिक इच्छाएँ हैं, उनका भंग ही क्रोध में निमित्त बन जाता है। परन्तु कोई ऐसी स्थिति के रहते हुए भी क्रोध उत्पन्न न हो, ऐसा कोई उपाय है या नहीं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “बड़े सन्त ने भगवान की आज्ञा से अथवा शास्त्रदृष्टि द्वारा माहात्म्य जानकर अनेक जीवों को धर्ममर्यादा में रखने के लिए तथा भगवान की प्राप्ति के मार्ग पर आगे बढ़ाने के लिए शुभ संकल्प किया हो और ऐसी ही प्रवृत्ति करते रहे हों, उस समय यदि कोई भी जीव धर्ममर्यादा का भंग करके अधर्म की प्रवृत्ति कर बैठे, तब सत्पुरुष को उस जीव पर क्रोध उत्पन्न हो जाता है, क्योंकि उसने उनके ही शुभ संकल्प को मिट्टी में मिला दिया। इसलिए उसे धर्ममर्यादा में रखने के लिए अगर वे क्रोधपूर्वक शिक्षा की बात न करें, तो मर्यादा-भंग होता ही रहता है और अंततोगत्वा उस जीव का कुछ भी हित नहीं होता। इसलिए, इस प्रकार का क्रोध हो तो उचित ही है, इसमें कोई हानि नहीं है। क्योंकि ऐसे मार्ग में प्रवृत्त हो रहे सत्पुरुष के आश्रय में सहस्रों भक्त रहते हैं, उसे बिना कुछ क्रोध किए कैसे चल सकता है?
\n“और, क्रोध तो तब उत्पन्न नहीं होता, जब उस चीज़ का परित्याग कर दिया जाए कि जिससे वह उत्पन्न हुआ है। अथवा एकाकी होकर वन में चला जाए, तब किसी पर क्रोध करने की संभावना नहीं रहती; परन्तु ऐसा वे कैसे कर सकते हैं? क्योंकि सत्पुरुष का उद्देश्य अनेक जीवों को उपदेश देकर उन्हें भगवत्सम्मुख करना यही है, जिससे कि उन जीवों का कल्याण हो। शास्त्र की दृष्टि से भी वे जीव को उपदेश देना, ऐसी भगवान की आज्ञा का महत्त्व समझते हैं। अतः क्रोध करके भी कभी अपने जीव-हित के शुभ संकल्प का परित्याग करते ही नहीं!
\n“और, किसी साधक को किन्हीं महान साधु से स्नेह बंध गया हो, और उन्हीं की शरण में उसने अपने कल्याण का स्वार्थ माना हो और वह यह समझता हो कि, ‘इन साधु से ही मेरा कल्याण होगा,’ तो चाहे जितना वह क्रोधी क्यों न हो, परन्तु उसे कभी भी उन बड़े साधु पर क्रोध नहीं होगा। वरना वह अपने क्रोध को ही छोड़ देगा। इस तरह क्रोध नष्ट होता है।
\n“और, जो पदार्थों की लेनदेन और तुच्छ वस्तुओं की प्राप्ति के लिए किसी साधु से क्रोध करता है, उसे तो साधु का माहात्म्य और सन्तत्व का मार्ग समझ में ही नहीं आया है। यदि उसने यह बात समझ ली होती, तो वह तुच्छ पदार्थों के लिए क्रोध नहीं करता। यदि कोई बुद्धिमान होने पर भी तुच्छ पदार्थों के लिए साधु के प्रति क्रोध करता हो, तो उसकी बुद्धि राजा के कर्मचारी जैसी व्यवहार प्रधान बुद्धि ही समझना चाहिए। परन्तु साधुता सम्पन्न बुद्धि और विवेक तो उसमें आया ही नहीं है, ऐसा समझना।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/257.mp3" }, { "english_title": "Forcefully Altering One’s Innate Nature; God Is Maligned When His Bhakta Is Maligned", "english_text": "On Chaitra sudi 9, Samvat 1885 [12 April 1829], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting in the mandir of Shri Gopināthji in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of sādhus as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen Shuk Muni asked Shriji Mahārāj, “Mahārāj, how can we recognize that a person has such a firm refuge of God and His Bhakta that it will in no way falter - regardless of the extent of hardships he may have to face; regardless of any physical happiness or distress; and regardless of whether he faces honor or insult, or even adverse circumstances? Please also describe what type of thoughts such a person has in his mind, as well as how he behaves physically.”
\nThereupon Shriji Mahārāj said in reply, “If a devotee realizes that only God is great, but he does not believe anything else to be greater than God; and if he also believes that everything except God is vain; and if he does not become disturbed or annoyed when God or the Sant attempts to forcefully alter his innate nature or when they do not allow him to behave according to his nature; and if he can forsake his nature, no matter how ingrained it may be, and follow the commands of God and the Sant in a straightforward manner - then that devotee’s acceptance of the refuge of God will not falter, regardless of how adverse the circumstances may be.”
\nShuk Muni then queried, “Such a person must become disturbed, because when anyone’s nature is forcefully altered, one naturally becomes disturbed. But the question is, are there differences in the types of disturbances that are experienced or not?”
\nShriji Mahārāj explained, “If a person is disturbed when his nature is forcefully altered, and if he then finds faults with himself rather than with God or the Sant, then he is good. However, instead of finding faults with himself, if a person perceives faults in God and the Sant, then his future is doubtful; i.e., there is no stability in such a person’s refuge of God.”
\nAgain, Shuk Muni asked, “If God or the Sant have never attempted to twist one’s nature, how can one realize in one’s own mind, ‘If they do attempt to do so at some time in the future, I will become disturbed.’? After all, how can one be sure of something that one has not experienced?”
\nHearing this, Shriji Mahārāj explained, “One should reflect upon the thoughts that occur in one’s mind. For example, ‘In my mind, besides the thoughts of God, there are also thoughts related to the panchvishays; of these, for which objects do I have powerful desires and for which do I have strong cravings?’ If a person contemplates in this manner, he can realize himself as he truly is; otherwise, he cannot. During that contemplation, he should also realize, ‘I have very strong desires for this object, and I am striving to attain it. But, when the Sant attempts to have me forsake it, I will become disturbed.’ In this way, he becomes clear about his own self. If his nature is stubborn, and God or the Sant do not attempt to alter it, then he will survive in the Satsang fellowship; however, if they do attempt to alter it, then he will definitely fall. Ultimately, then, he will become extremely disturbed and will fall from Satsang.”
\nThereafter Shriji Mahārāj said, “The scriptures claim that to malign the Sant is the gravest of all sins. What is the reason for this? Well, it is because Shri Krishna Bhagwān himself resides in the heart of that Sant. Therefore, when one maligns the Sant, one maligns God as well. After all, when one maligns the Sant, God, who resides within his heart - is hurt. In such a case, the sin of maligning God is an even graver sin. Therefore, it is said that to malign the Sant is the gravest of all sins.
\n“Having said that though, Kansa, Shishupāl, Putnā and other demons spited God, yet God still granted them liberation like that of a devotee. Why was this? Because even though it was out of animosity, those demons did contemplate upon God. Therefore God felt, ‘Those demons thought of Me and thus associated with Me, albeit out of animosity. So I should grant them liberation.’ These cases should be taken as examples of God’s compassion. One should also realize, ‘If God granted them liberation even though they sought the refuge of God through animosity, why would God not grant liberation to a devotee who seeks His refuge by offering bhakti and who pleases Him by that bhakti? Of course, He will.’
\n“The intention of those who have given the scriptures is to inspire people towards the bhakti of God by showing God’s abundant compassion; their intention was not to allow people to behave against God’s wishes like those demons. Therefore, a person who spites God by keeping animosity towards Him and who behaves against His wishes should definitely be considered to be a demon - because that is the way of demons. However, one should behave only in a manner that will please God; one should engage in bhakti and please Him and His Bhakta. That is the way of devotees of God.”
\nShuk Muni then asked further, “Mahārāj, what are the characteristics of a Sant who is such that by maligning him, God residing within his heart is also maligned, and by serving him, God is served?”
\nShriji Mahārāj thought for a while and then answered out of compassion, “First of all, the foremost characteristic is that he never believes God to be formless. He understands God to eternally possess a form and to be divine. In fact, no matter how many of the Purāns, Upanishads, Vedas, or other scriptures he may hear - if ever he comes across the idea of God being formless, he thinks, ‘Either I have not understood the true meaning of the scriptures, or there may be some other purpose behind such words; but God indeed always possesses a form.’ If he does not understand God to possess a form, then his upāsanā cannot be considered resolute. Besides, if God did not possess a form, then He could not be called the all-doer - just as ākāsh cannot be called the doer; nor could He be said to reside in one location. Thus God eternally possesses a form. In addition, He is the creator, sustainer and destroyer of countless brahmānds; He is forever present in His Akshardhām; He is the lord of all; and He is manifest here before your eyes. The aforementioned Sant always has this understanding; but this understanding of his is never shaken in any way or under any circumstances.
\n“Secondly, he engages himself in the ekāntik bhakti of God. Moreover, when he sees someone else engaged in spiritual discourses, singing devotional songs, chanting the holy name of God, etc., he becomes extremely pleased in his mind.
\n“Thirdly, when he stays amongst devotees, he does not allow any of his swabhāvs to interfere. In fact, he will forsake his swabhāvs, but he will not leave the company of the devotees of God. If the Sant happens to denounce his swabhāvs, he does not bear contempt towards the Sant. Instead, he finds faults with his own swabhāvs, but never does he become upset or even think of departing from the company of the devotees of God. In this manner, he remains within the fellowship of devotees.
\n“Fourthly, when he comes across any precious item such as an expensive piece of clothing, some delicious food, clean water, etc., he thinks, ‘It would be nice to give this to a devotee of God.’ He would give away the items to him and be happy.
\n“Fifth, the devotees in whose company he is staying do not feel of him, ‘He has being staying with us for so many years, yet we have not been able to truly understand him; and who knows what he is really like? It is difficult to judge him.’ He would not be like that. Instead, he would be such that everyone would know him outwardly and inwardly, and they would feel, ‘He is definitely like this.’ He would be of such a frank nature.
\n“Sixth, even if he is of a quiet nature, he would not like the company of kusangis; and if he does happen to come across them, he would, in fact, become infuriated. In this manner, he has a natural dislike for the company of those who are non-believers.
\n“Thus, it should be known that God Himself resides in the heart of a Sant who possesses these six qualities. By maligning such a Sant, one commits a sin equivalent to maligning God; and if one serves such a Sant, one earns merits equivalent to having served God.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "પ્રકૃતિ મરોડ્યાનું, ભક્તના દ્રોહથી ભગવાનના દ્રોહનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૫ના ચૈત્ર સુદિ ૯ નવમીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીગોપીનાથજીના મંદિરને વિષે વિરાજમાન હતા ને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ સાધુ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજને શુકમુનિએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! જેના હૃદયમાં ભગવાનનો ને ભગવાનના ભક્તનો દૃઢ આશ્રય હોય, જે આશ્રય ગમે તેવો આપત્કાળ આવી પડે ને દેહને સુખ-દુઃખ, માન-અપમાન, દેશકાળનું વિષમપણું ઇત્યાદિકે કરીને જાય નહીં, તે કેમ જણાય જે, એને એવો આશ્રય છે? અને તેના મનનો અભિપ્રાય તથા દેહનો આચાર તે કેવો હોય? તે કહો.” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જે ભક્તને એક ભગવાનને વિષે જ મોટ્યપ હોય ને ભગવાનથી બીજું કોઈ પદાર્થ અધિક ન જાણતો હોય ને ભગવાન વિના બીજા સર્વેને તુચ્છ જાણતો હોય; તથા પોતાની જે પ્રકૃતિ હોય તેને ભગવાન તથા સાધુ તે મરોડે ને પ્રકૃતિ પ્રમાણે ન ચાલવા દે ને પ્રકૃતિ હોય તેથી બીજી રીતે વર્તાવે, ત્યારે જે મૂંઝાય નહીં ને પ્રકૃતિ મરોડે તેમાં કચવાઈ જાય નહીં ને પોતાની પ્રકૃતિ ગમે તેવી કઠણ હોય તેને મૂકીને જેમ ભગવાન તથા સાધુ તે કહે તેમ જ સરલપણે વર્તે. એવી બે પ્રકારે જેની સમજણ હોય તેને ગમે તેવો આપત્કાળ પડે તો પણ ભગવાનનો આશ્રય ન ટળે.”
\nત્યારે વળી શુકમુનિએ પૂછ્યું જે, “મૂંઝાતો તો હોય; કેમ જે, પ્રકૃતિને મરોડે ત્યારે જીવને મૂંઝવણ થાય. પણ તે મૂંઝવણમાં પણ કાંઈ ફેર છે કે નહીં?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “પ્રકૃતિ મરોડે ને મૂંઝાય ત્યારે જે પોતાનો જ અવગુણ લે પણ ભગવાનનો ને સાધુનો અવગુણ ન લે, એ સારો. અને જે પોતાનો અવગુણ ન લે ને ભગવાનનો ને સાધુનો અવગુણ લે તો એનો વિશ્વાસ નહીં ને એવો જે હોય તેના આશ્રયનો પણ ઠા નહીં.” ત્યારે વળી શુકમુનિએ પૂછ્યું જે, “જેની જે પ્રકૃતિ હોય તેને ભગવાને તથા સાધુએ કોઈ દિવસ મરોડી ન હોય, ત્યારે તે પોતાના મનમાં કેમ સમજે જે, મારી પ્રકૃતિને મરોડશે ત્યારે મારું ઠીક નહીં રહે? કેમ જે, પોતે જે અજમાવેલ વાર્તા ન હોય તેનો વિશ્વાસ કેમ આવે?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “એ તો પોતાના મનના જે સંકલ્પ તેની સામી દૃષ્ટિ રાખે જે, ‘મારા મનમાં ભગવાન વિના બીજા પંચવિષય સંબંધી ભોગ છે તેમાં શાની વાસના બળવાન છે? ને બળવાનપણે કયા વિષયનો સંકલ્પ થાય છે?’ એમ વિચારે તો જેવો પોતે હોય તેમ માલમ પડે, પણ બીજી રીતે ન પડે. અને જ્યારે એ વિચારે ત્યારે એમ વિચારે જે, ‘આ પદાર્થનો મારે બળવાન ઘાટ છે ને તેમાં હું પ્રવર્તું છું ને તેમાંથી જ્યારે મને સાધુ મરોડશે ત્યારે મારે ઠીક નહીં રહે,’ એમ એને પોતાનો નિશ્ચય થાય. અને બળવાન પ્રકૃતિ હોય ને તદપિ જો એની પ્રકૃતિને ભગવાન તથા સાધુ કોઈ દિવસ મરોડે નહીં, તો તો એ પાર પડી જાય. ને જો મરોડે તો તો એનો ઠા રહે નહીં; અંતે અતિ મૂંઝાઈને વિમુખ થઈ જાય.”
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજે એમ વાર્તા કરી જે, “સાધુના દ્રોહનું શાસ્ત્રમાં૫૯ સર્વ કરતાં અધિક પાપ કહ્યું છે, તેનું શું કારણ છે? તો એ સાધુના હૃદયને વિષે સાક્ષાત્ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન રહ્યા છે; માટે સાધુનો દ્રોહ કરે ત્યારે ભગવાનનો દ્રોહ થાય છે. કેમ જે, તે સાધુનો દ્રોહ કરે ત્યારે તેના હૃદયમાં રહ્યા જે ભગવાન તે દુખાય છે, ત્યારે એ ભગવાનના દ્રોહનું અધિક પાપ છે; માટે સંતના દ્રોહનું સર્વ કરતાં અધિક પાપ કહ્યું છે. અને કંસ,૬૦ શિશુપાલ,૬૧ પૂતના૬૨ એ આદિક જે દૈત્ય તેમણે ભગવાનનો દ્રોહ કર્યો ને તેનું પણ ભક્તની પેઠે ભગવાને કલ્યાણ કર્યું, તેનો શો અભિપ્રાય છે જે, એ દૈત્યે વૈરબુદ્ધિએ કરીને પણ ભગવાનનું ચિંતવન કર્યું ત્યારે ભગવાને એમ જાણ્યું જે, ‘વૈરબુદ્ધિએ કરીને પણ એ દૈત્યે મારું ચિંતવન કર્યું ને મારા સંબંધને પામ્યા; માટે મારે એનું કલ્યાણ કરવું.’ એવી રીતે એને વિષે ભગવાનની દયાનું અધિકપણું જાણવું. અને વળી એમ જાણવું જે, ‘એ વૈરબુદ્ધિએ કરીને આશર્યા તેનું પણ ભગવાને કલ્યાણ કર્યું, તો જે ભક્ત ભક્તિએ કરીને એનો આશરો લેશે ને ભગવાનને ભક્તિએ કરીને રાજી કરશે તેનું ભગવાન કેમ કલ્યાણ નહીં કરે? કરશે જ.’ એવી રીતે ભગવાનની દયાનું અધિકપણું જણાવીને મનુષ્યને ભગવાનની ભક્તિમાં પ્રવર્તાવવા, એવો અભિપ્રાય શાસ્ત્રના કરનારાનો છે; પણ એમ નથી જે, દૈત્યની પેઠે ભગવાનનું અણગમતું કરવું. માટે ભગવાનની ઉપર વૈરભાવ રાખીને જે ભગવાનનો દ્રોહ કરે ને અણગમતું કરે તેને તો દૈત્ય જ જાણવા અને એ પક્ષ તો દૈત્યનો છે. અને જેમ ભગવાનનું ગમતું હોય તે પ્રમાણે જ વર્તવું, ને ભક્તિ કરવી, ને ભગવાન ને ભગવાનના ભક્તને રાજી કરવા, એવો ભગવાનના ભક્તનો પક્ષ છે.”
\nપછી શુકમુનિએ શ્રીજીમહારાજને પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! સાધુના હૃદયમાં ભગવાન રહ્યા હોય ને તેના દ્રોહથી ભગવાનનો દ્રોહ થાય ને તેની સેવા કરીએ તો ભગવાનની સેવા થાય, તે સાધુનાં લક્ષણ શાં છે? તે કહો.”
\nત્યારે શ્રીજીમહારાજ થોડીક વાર વિચારીને કૃપા કરીને બોલ્યા જે, “પ્રથમ તો મોટું લક્ષણ એ છે જે, ભગવાનને ક્યારેય પણ નિરાકાર ન સમજે, સદાય દિવ્ય સાકારમૂર્તિ સમજે. અને ગમે એટલાં પુરાણ, ઉપનિષદ, વેદ ઇત્યાદિક ગ્રંથનું શ્રવણ થાય ને તેમાં નિરાકારપણા જેવું સાંભળ્યામાં આવે તો પણ એમ જાણે જે, ‘કાં તો આપણને એ શાસ્ત્રનો અર્થ સમજાતો નથી, ને કાં તો એમાં કેમ કહ્યું હશે! પણ ભગવાન તો સદા સાકાર જ છે.’ અને જો સાકાર ન સમજે તો તેની ઉપાસના દૃઢ ન કહેવાય. અને સાકાર ન હોય તેને વિષે આકાશની પેઠે કર્તાપણું ન કહેવાય તથા એક દેશને વિષે રહેવાપણું ન કહેવાય. માટે ભગવાન તો સદા સાકાર જ છે ને અનેક બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ, પ્રલયના કર્તા છે ને સદા પોતાના અક્ષરધામને વિષે વિરાજમાન છે ને રાજાધિરાજ છે ને તે જ આ પ્રત્યક્ષ છે. એવી રીતે જે આ સમજણ તે કોઈ રીતે કોઈ કાળે ડગી ન જાય, સદા એમ જ સમજે. એક તો એ લક્ષણ હોય ૧. તથા એ ભગવાનની જે એકાંતિક ભક્તિ તેને પોતે કરતો હોય અને એ ભગવાનનું જે નામસ્મરણ ને કથા-કીર્તનાદિક તેને કોઈ કરતું હોય તેને દેખીને મનમાં બહુ રાજી થાય ૨. તથા એ ભગવાનના ભક્તમાં રહેવું હોય તેમાં કોઈ સ્વભાવ આડો આવે નહીં અને તે સ્વભાવને મૂકે પણ ભગવદ્ભક્તના સંગનો ત્યાગ ન કરે. અને પોતાના સ્વભાવને સાધુ ખોદે તો સાધુનો અભાવ ન લે ને પોતાના સ્વભાવનો અવગુણ લેતો રહે પણ કચવાઈને ભક્તના સમૂહમાંથી છેટે રહેવાનો કોઈ દિવસ મન ઘાટ પણ ન કરે, એમ ને એમ ભક્તના સમૂહમાં પડ્યો રહે એવો હોય ૩. તથા સારું વસ્ત્ર, સારું ભોજન, સારું જળ તથા જે જે કોઈ સારું પદાર્થ પોતાને પ્રાપ્ત થાય તો મન એમ ઘાટ કરે જે, ‘આ પદાર્થ હું ભગવાનના ભક્તને આપું તો ઠીક,’ અને તે પદાર્થ તેને આપે ને રાજી થાય એવો હોય ૪. તથા ભક્તના સમૂહમાં રહેતો હોય ને તેની કોરનું એમ ન થાય જે, ‘આ તો કેટલાંક વર્ષ ભેગો રહ્યો પણ એના અંતરનો તો કંઈ તાગ આવ્યો નહીં, ને આ તે કોણ જાણે કેવોય હશે? એનું તો કાંઈ કળાતું નથી,’ એવો ન હોય ને જેવો એ માંહી-બાહેર હોય તેને સર્વે જાણે જે, ‘આ તે આવો છે,’ એવો જે સરલ સ્વભાવવાળો હોય ૫. અને શાંત સ્વભાવવાળો હોય તો પણ કુસંગીની સોબત ન ગમે ને તે થાય તો તપી જાય; એવી રીતે વિમુખના સંગની સ્વાભાવિક અરુચિ વર્તતી હોય ૬. આવે છો લક્ષણે યુક્ત જે સાધુ હોય તેના હૃદયમાં સાક્ષાત્ ભગવાન વિરાજમાન છે એમ જાણવું. અને એવા સાધુનો દ્રોહ કરે તો ભગવાનનો દ્રોહ કર્યા બરોબર પાપ લાગે અને એવા સાધુની સેવા કરે તો ભગવાનની સેવા કર્યા તુલ્ય ફળ થાય છે.”
", "gujarati_footnote": "૫૯. અંબરીષ રાજાનો દ્રોહ કરનાર દુર્વાસાની ભગવાને રક્ષા ન કરી અને ક્ષમા માગવા માટે અંબરીષ પાસે જ જવા જણાવ્યું; ભક્તના દ્રોહમાં ક્ષમા કરવા માટે પોતે અસમર્થ છે તેમ જણાવ્યું. (ભાગવત: ૯/૪/૬૩-૭૧). સનકાદિકનો દ્રોહ કરનાર પોતાના નિકટના દ્વારપાળ જય-વિજયનો પણ પક્ષ ભગવાને રાખ્યો નહીં અને કહ્યું કે, “આવા ભક્તનો દ્રોહ મારો હાથ કરે તો તેનો પણ હું નાશ કરું; આવા પવિત્ર બ્રાહ્મણ (સંત) મારું સ્વરૂપ છે.” (ભાગવત: ૩/૧૬/૬-૧૦). આ પ્રકારના ભાગવતના પ્રસંગોને અહીં શાસ્ત્રવચનથી જાણવા.
\n૬૦. ભાગવત: ૧૦/૪૪/૩૯.
\n૬૧. ભાગવત: ૧૦/૭૪/૪૫.
\n૬૨. ભાગવત: ૧૦/૬/૩૫.
", "hindi_title": "भक्त के द्रोह से भगवान का द्रोह", "hindi_text": "संवत् १८८५ में चैत्र शुक्ला नवमी (१२ अप्रैल, १८२९) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीगोपीनाथजी के मन्दिर में विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष साधुगण तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nतब श्रीजीमहाराज से शुकमुनि ने पूछा कि, “हे महाराज! जिसके हृदय में भगवान और भगवान के भक्त का ऐसा दृढ़ आश्रय हो, जो कभी न मिटे, चाहे उसे कैसा भी आपात्काल आ जाए और देह को चाहे जितना सुख-दुःख हो, या मान-अपमान हो, एवं देश-काल की चाहे जितनी विषमता आ जाए, फिर भी न मिटे ऐसे दृढ़ भगवदाश्रय को कैसे विदित किया जा सकता है कि उस भक्त को ऐसा ही दृढ़ आश्रय है? तथा ऐसे अनन्य शरणागत के मन का अभिप्राय एवं देह का आचार कैसा होता है? यह भी बताइए।”
\nतब श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “जिस भक्त के हृदय में एकमात्र भगवान की ही महानता बसी हो, और वह भगवान से विशेष अन्य किसी भी चीज़ को न गिनता हो, भगवान के सिवा अन्य वस्तुओं को तुच्छ मानता हो तथा भगवान और साधु उस भक्त को उसकी अपनी प्रकृति के अनुसार न चलने दें और प्रकृति के विपरीत आचरण कराए फिर भी वह उद्विग्न न हो, तथा चाहे जितनी जड प्रकृति हो, उसे छोड़कर जो भगवान और सन्त के कहने के अनुसार सरल होकर रहे, ये दो प्रकार की जिसे समझ हो, उसके सिर चाहे कितना ही बुरा आपात्काल आ गिरे, वह किसी हालत में भगवान का आश्रय नहीं छोड़ता।”
\nतब शुकमुनि ने पुनः पूछा कि, “प्रकृति के प्रतिकूल आचरण कराए जाने पर जीव को व्यग्रता तो होती है, परन्तु उस व्यग्रता के प्रकार में कोई अन्तर होता है या नहीं?”
\nयह सुनकर श्रीजीमहाराज बोले कि, “स्वाभाविक प्रकृति को छेड़े जाने से उसकी व्यग्रता तो होती ही है, पर ऐसे समय वह अपने ही अवगुणों को देखे, परन्तु भगवान और सन्त पर दोष न मढ़े वही भक्त अच्छा भक्त है। परन्तु यदि वह अपने अवगुणों को न मानकर भगवान और सन्त का दोष देखता है, तो हमें उस पर विश्वास नहीं आता। तथा ऐसे अवगुणग्राही भक्त की शरणागति का भी कोई ठिकाना नहीं रहता!”
\nशुकमुनि ने पुनः पूछा कि, “जिसकी जो प्रकृति है, उसे यदि भगवान तथा सन्त ने कभी भी छेड़ा न हो, तब वह अपने मन में यह कैसे समझ सकता है कि, ‘यदि मेरी प्रकृति को छेड़ा गया, तो मेरा ठिकाना नहीं रहेगा!’ क्योंकि जिस बात का स्वयं को अनुभव ही न हो, उस पर उसका विश्वास कैसे हो सकता है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “उस पुरुष को अपने मन के संकल्पों पर गहरी दृष्टि रखनी चाहिए कि, ‘मेरे मन में भगवान के सिवा अन्य पंचविषयों के भोगों में कौन-से विषय की वासना प्रबल है, और किस विषय का बलवत्तर संकल्प होता है?’ ऐसी गहरी दृष्टि रखने पर उसे मालूम हो जाता है कि मैं कैसा हूँ। इसके सिवा स्वयं की पहचान नहीं हो पाती। उसे विचार इस प्रकार करना होता है कि, ‘इस पदार्थ की मुझे तीव्र वासना है, अतः सन्त यदि मेरी इस प्रकृति को छेड़ेंगे, तब मेरा ठिकाना कैसे रहेगा?’ इस प्रकार वह अपने आपको पहचानेगा, ऐसी स्थिति में ऐसा भी हो सकता है कि भगवान या साधु कभी जीवनभर उसकी प्रकृति को छेड़ते ही नहीं! तब तो सत्संग में उसकी नैया पार लग जाती है, परन्तु यदि उसकी प्रकृति को बदलने के लिए रुकावट डाली, तो अन्त में उसको भारी विघ्न उपस्थित हो जाता है, तथा वह अत्यंत उद्विग्न होकर सत्संग से विमुख हो जाता है।”
\nपुनः श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “साधु के द्रोह का पाप शास्त्रों में अन्य पापों की अपेक्षा घोर पाप बताया है। क्योंकि साधु के हृदय में साक्षात् श्रीकृष्ण भगवान रहते हैं। इसलिए, साधु का द्रोह हुआ, तो भगवान का ही द्रोह हो जाता है। उस साधु के द्रोह से उनके हृदय में निवास करनेवाले भगवान दुःखित होते हैं। इस प्रकार, भगवान का द्रोह करना अधिक पाप है, और वह अन्य पापों की अपेक्षा घोर पाप बताया गया है।
\n“और, यद्यपि कंस, शिशुपाल तथा पूतना आदि दैत्यों ने स्वयं भगवान का द्रोह किया था, फिर भी भगवान ने उनका कल्याण भक्तों के समान ही किया, इसका क्या अभिप्राय है? तो इन दैत्यों ने वैरबुद्धि से भी भगवान का चिन्तन किया, तब भगवान ने यह समझा कि, ‘इन दैत्यों ने वैरबुद्धि से भी मेरा चिन्तन किया है, और ये मेरे सम्बंध में आ गये हैं, अतएव मुझे इनका भी कल्याण करना चाहिए।’ यहाँ तो इन असुरों पर भगवान की दया का आधिक्य समझना चाहिए।
\n“इस बात पर भी ध्यान देना कि इन दैत्यों ने वैरबुद्धि द्वारा भी जब भगवान से लगाव किया, तब भगवान ने उनका भी कल्याण कर दिया, तब जो भक्त भक्तिभाव से उनका आश्रय ग्रहण करेगा और उन्हें प्रसन्न करेगा, तो भगवान उसका कल्याण क्यों नहीं करेंगे? अवश्य करेंगे। इस प्रकार भगवान की अति दयालुता का परिचय देते हुए शास्त्रकारों का यही अभिप्राय है कि सभी मनुष्य भगवान की भक्ति में लग जाए। परन्तु, वैरबुद्धि द्वारा भी कल्याण हो, इस कथन का यह अर्थ कभी नहीं करना कि, ‘दैत्यों के समान भगवान का अप्रिय ही करते रहना!’ इस दृष्टि से जो भी भगवान के प्रति वैरभाव रखकर उनसे द्रोह करते हैं और भगवान के अप्रिय अवांछनीय कर्म करते हैं, उन्हें तो ‘दैत्य’ ही समझना। क्योंकि यह पक्ष तो दैत्यों का है। अतः हमें तो भगवान की इच्छा के अनुसार ही सदाचरण पूर्वक भक्ति करते रहना चाहिए। भगवान एवं उनके भक्तों को प्रसन्न करना, यही भगवान के भक्तों का अभिप्राय है।”
\nपुनः शुकमुनि ने श्रीजीमहाराज से पूछा कि, “हे महाराज! साधु के हृदय में भगवान निवास करते हैं तथा उनके द्रोह करने से भगवान का द्रोह हो जाता है और उनकी सेवा करने से भगवान की सेवा होती है, ऐसे साधु के क्या लक्षण हैं? यह बताइए।”
\nयह प्रश्न सुनकर श्रीजीमहाराज कुछ समय तक विचारमग्न रहे, तत्पश्चात् कृपा करके बोले कि, “ऐसे साधु का मुख्य लक्षण यह है कि वह भगवान को कभी निराकार नहीं समझते, बल्कि वे भगवान को सदैव दिव्य साकारमूर्ति मानते हैं। वह साधु चाहे कितने ही पुराण, उपनिषद तथा वेद आदि ग्रन्थों का श्रवण करे, और उन ग्रन्थों के द्वारा यदि भगवान के निराकार स्वरूप की कुछ बातें उनके सुनने में आएँ तो भी वह यही समझते हैं कि, ‘या तो हमें इन शास्त्रों का अर्थ समझ में नहीं आता, अथवा इनमें कुछ अलग रीति से यह कैसा भी कहा होगा! फिर भी, भगवान तो सदैव साकार ही है।’ यदि वह भगवान को साकार नहीं समझते तो उनकी उपासना की दृढ़ता नहीं कही जा सकती। यदि भगवान का स्वरूप साकार न हो तो उनको ‘कर्ता’ नहीं कह सकते। जिस प्रकार आकाश को अरूप होने के कारण उसमें कर्तृत्वभाव नहीं कहा जाएगा, उसी प्रकार भगवान में भी कर्ताभाव तथा एकदेशस्थभाव नहीं कह सकते। इसलिए, ऐसे सन्त समझते हैं कि भगवान सदैव साकार ही हैं तथा अनेक ब्रह्मांडों की उत्पत्ति, स्थिति और प्रलय के कर्ता हैं। वे सर्वदा अपने अक्षरधाम में विराजमान रहते हैं तथा राजाधिराज हैं। वे ही प्रत्यक्ष रूप से दृष्टिगोचर होते हैं। इस प्रकार की समझ को जो सुदृढ़ रखता है, तथा उस समझ से कभी विचलित नहीं होता, यह सन्त का प्रथम लक्षण है।
\n“दूसरा लक्षण यह है कि ऐसे परात्पर भगवान की एकान्तिक भक्ति करते हैं, तथा और कोई भी उन भगवान का नामस्मरण तथा कीर्तनादि कर रहा हो, तो वे सन्त उसे देखकर मन में अति प्रसन्न होते हैं।
\n“तीसरा लक्षण तो यह है कि भगवान के भक्तों के मध्य रहना हो, तो उसके लिए अपने स्वभाव को बाधक नहीं बनने देते। यदि ऐसा स्वभाव हो, तो उस स्वभाव का परित्याग कर दे, परन्तु भगवद्भक्त के संग का परित्याग न करे। यदि बड़े सन्त अपने स्वभाव की आलोचना करे, तो उनके प्रति दुर्भावना न हो बल्कि अपने ही स्वभाव को उत्तरदायी समझे, परन्तु उद्विग्न होकर भक्त-समूह से दूर रहने का संकल्प भी मन में न करे और भक्तों के समुदाय में ही अपना आनन्द माने, ये पूर्वोक्त सन्त का तीसरा लक्षण है।
\n“चौथा लक्षण यह है कि यदि उन्हें अच्छा वस्त्र, स्वादिष्ट भोजन, निर्मल जल अथवा जो भी अन्य अच्छे-अच्छे पदार्थ प्राप्त हों, तो वह मन में ऐसा संकल्प करें कि, ‘इन पदार्थों को यदि मैं भगवान के भक्त को अर्पित कर दूँ तो ठीक रहेगा।’ इस प्रकार उन पदार्थों को भगवद्भक्त की सेवा में देकर प्रसन्न रहते हों, ये सन्त का चतुर्थ लक्षण है।
\n“पाँचवा लक्षण यह कि वह इस तरह भक्तों के समुदाय में रहता हो, फिर भी किसी को उसके प्रति ऐसा विचार न आए कि, ‘यह तो कितने ही वर्षों तक साथ में रहा, फिर भी इसके हृदय की कुछ भी थाह नहीं लग पाई! कौन जाने यह कैसा होगा? इसका तो कोई भेद भी मालूम नहीं पड़ता!’ ऐसी धारणा उसके प्रति कभी किसी को नहीं पैदा होती। इस प्रकार वह सरल स्वभाव का हो, और आन्तरिक एवं बाह्यरूप से वह जैसा हो, उसे सब लोग जानते हों कि, ‘यह तो ऐसा है!’ इस प्रकार का सरल स्वभाव वाला हो।
\n“छठा लक्षण यह है कि वह शान्त स्वभाववाले हों, फिर भी कुसंगी का संग उन्हें तनिक भी पसन्द न हो। यदि भगवान से विमुख का संग हो भी गया, तो वह तुरन्त क्रुद्ध होकर उससे दूर रहेगा। इस प्रकार विमुख के संग से उनकी स्वाभाविक अरुचि रहती हो। इन छः लक्षणों से युक्त साधु के हृदय में भगवान बिराजमान रहते हैं। ऐसा समझना चाहिए। यदि कोई ऐसे साधु का द्रोह करता है, तो उसे भगवान के द्रोह करने के सदृश पाप लगता है। यदि कोई इन साधु की सेवा करता है, तो उसका फल भगवान की सेवा करने तुल्य प्राप्त होता है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/258.mp3" }, { "english_title": "The Most Extraordinary Spiritual Endeavor for Liberation", "english_text": "On Vaishākh sudi 1, Samvat 1885 [4 May 1829], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj rode on horseback from Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā and arrived at Lakshmivādi. There, He sat on a platform within the grounds. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen Shriji Mahārāj asked all of the paramhansas and devotees, “What is the most extraordinary spiritual endeavor for the liberation of the jiva, which, if practiced, will surely guarantee liberation and prevent all other obstacles from hindering that liberation? Also, what is the greatest obstacle in that endeavor for liberation, on account of which one would certainly fall from the path of liberation? Please answer both of these questions.”
\nEveryone answered according to their understanding, but the question was not answered satisfactorily.
\nSo then Shriji Mahārāj said in reply, “The most extraordinary spiritual endeavor for liberation is to understand Purushottam Bhagwān, who is seated amidst the mass of light of Brahma, as eternally having a form. Furthermore, understanding that all avatārs emanate from Him, one should accept the refuge of the manifest form of God by any means possible. One should also offer bhakti to that God while observing dharma, as well as associate with a Sant possessing such bhakti. That is the most extraordinary spiritual endeavor for liberation. One encounters no hindrances along that path.
\n“A major obstacle in practicing that spiritual endeavor is keeping the company of shushka-Vedāntis. Which obstacles arise when a person keeps their company? Well, initially, he develops affection for them. That affection develops due to the Vedāntis’ goodwill. For example, if a person has saved someone’s life by giving him some food during a famine, then that person would naturally develop affection for him. In this way, one develops affection for a person who has helped one. Similarly, those shushka-Vedāntis would point out advantages, such as, ‘The ātmā does not undergo births and deaths, and it is formless. In fact, regardless of the number of sins one may commit, the ātmā remains immune to those flaws.’ Pointing out such advantages, they denounce the form of God. That is a major obstacle since it leads to the rejection of God’s form. Therefore, one should never keep the company of shushka-Vedāntis - they are absolutely ignorant. In fact, there is no greater obstacle on the path of bhakti than this.”
\nThereafter, Shriji Mahārāj returned to Dādā Khāchar’s darbār. There, He sat on a large, decorated cot on the veranda outside the east-facing rooms and said, “I have heard all of the scriptures and have formed a principle. I have also travelled throughout this land and seen many realized yogis.” So saying, He narrated the stories of Gopāldāsji and other sādhus. He then continued by saying, “I believe that it is impossible to see the ātmā and Brahma without the upāsanā and meditation of God’s form. Only through upāsanā can the ātmā and Brahma be seen; without it, they cannot be seen. In fact, wishing to see the ātmā and Brahma without upāsanā is like attempting to lick the sky with one’s tongue; even if one tries for a hundred years, one will never be able to taste it as sour or salty. Similarly, the ātmā and Brahma simply cannot be seen without the upāsanā of the form of God - regardless of the efforts one may resort to. Furthermore, the scriptures’ mentioning of the possibility of ātmā-realization through nirbij1 Sānkhya and Yoga is irrelevant - I have not seen anyone do so, nor is the claim in accordance with My experience. Therefore, the claim is false.”
", "english_footnote": "1. Literally, ‘nirbij’ means ‘seedless’, but here it should be understood to mean ‘without the association of God’.
", "gujarati_title": "કલ્યાણના અસાધારણ સાધનનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૫ના વૈશાખ સુદિ ૧ પડવાને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાંથી ઘોડીએ ચઢીને શ્રીલક્ષ્મીવાડીએ પધાર્યા હતા ને તે વાડીને મધ્યે જે ઓટો તે ઉપર વિરાજમાન થયા હતા ને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે સર્વ પરમહંસ તથા હરિભક્ત પ્રત્યે પ્રશ્ન કર્યો જે, “આ જીવને કલ્યાણનું અસાધારણ સાધન શું છે જે, જેને વિષે એ પ્રવર્તે તો એનું નિશ્ચય કલ્યાણ થાય ને તેમાં બીજાં કોઈ વિઘ્ન પ્રતિબંધ કરે નહીં? તે કહો. તથા એવા કલ્યાણના સાધનમાં મોટું વિઘ્ન શું છે જે, જેણે કરીને તેમાંથી નિશ્ચય પડી જાય? તે પણ કહો.” પછી સર્વેએ પોતાની બુદ્ધિ પ્રમાણે ઉત્તર કર્યો પણ એ પ્રશ્નનું સમાધાન ન થયું. ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “કલ્યાણનું અસાધારણ સાધન તો એ છે જે, પુરુષોત્તમ ભગવાનને બ્રહ્મજ્યોતિના સમૂહને વિષે અનાદિ સાકારમૂર્તિ સમજવા ને તેના જ સર્વે અવતાર છે એમ સમજીને તે પ્રત્યક્ષ ભગવાનનો જે તે ભાવે કરીને આશ્રય કરવો ને ધર્મ સહિત તે ભગવાનની ભક્તિ કરવી ને તેવી ભક્તિએ યુક્ત જે સાધુ તેનો સંગ કરવો, એ કલ્યાણનું અસાધારણ સાધન છે. અને એમાં બીજાં કોઈ વિઘ્ન પ્રતિબંધ કરતાં નથી. અને એ સાધનને વિષે મોટું વિઘ્ન એ છે જે, શુષ્ક વેદાંતીનો સંગ કરવો. અને જો એનો સંગ કરે તો શું વિઘ્ન થાય? તો તેનો સંગ કરનારો જે પુરુષ તેને તેને વિષે હેત થાય. અને જે હેત થાય તે ગુણે કરીને થાય છે, જેમ કોઈકે કાળમાં અન્ન આપીને જિવાડ્યો હોય તેની ઉપર હેત થાય, એવી રીતે જે જેણે ગુણ કર્યો હોય તેની ઉપર હેત થાય. તેમ તે શુષ્ક વેદાંતી તે એને એમ ગુણ દેખાડે જે, ‘આત્મા છે તેને જન્મ-મરણ નથી ને તે નિરાકાર છે અને તે ગમે એટલું પાપ કરે તો પણ તેને દોષ ન લાગે.’૬૩ એવો એને ગુણ બતાવીને ભગવાનની મૂર્તિના આકારનું ખંડન કરી નાંખે ત્યારે એને એ મોટું વિઘ્ન થયું; કેમ જે, ભગવાનની મૂર્તિમાંથી પડી ગયો. માટે એ શુષ્ક વેદાંતીનો સંગ ક્યારેય ન કરવો અને એ શુષ્ક વેદાંતી તો મહાઅજ્ઞાની છે ને ભગવાનના ભક્તિમાર્ગમાં એવું મોટું કોઈ વિઘ્ન નથી.”
\nએટલી વાર્તા કરીને શ્રીજીમહારાજ પાછા દાદાખાચરના દરબારમાં પધાર્યા ને ઉગમણા દ્વારના ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા ઉપર બેસીને એમ વાર્તા કરી જે, “અમે સર્વ શાસ્ત્રને સાંભળીને એ સિદ્ધાંત કર્યો છે અને અમે આ પૃથ્વીમાં સર્વ ઠેકાણે ફર્યા ને તેને વિષે ઘણાક સિદ્ધ દીઠા છે.” એમ કહીને ગોપાળદાસજી આદિક સાધુની વાર્તા કરી દેખાડી ને પછી એમ બોલ્યા જે, “હું તો એમ જાણું છું જે, ભગવાનની મૂર્તિની જે ઉપાસના ને ધ્યાન તે વિના જે આત્માને દેખવો ને બ્રહ્મને૬૪ દેખવું તે તો થાય જ નહીં ને ઉપાસનાએ કરીને જ આત્મા દેખાય, બ્રહ્મ દેખાય, પણ તે વિના તો દેખાય જ નહીં. અને ઉપાસના વિના આત્મા-બ્રહ્મને દેખવાને ઇચ્છવું તે કેમ છે? તો જેમ આકાશને જીભે કરીને સો વર્ષ સુધી ચાટીએ તો પણ ક્યારેય ખાટો-ખારો સ્વાદ આવે જ નહીં, તેમ ભગવાનની મૂર્તિની ઉપાસના વિના આત્મા-બ્રહ્મ દેખાય જ નહીં; તે ગમે તેટલું જતન કરે તો પણ ન દેખાય.૬૫ અને નિર્બીજ એવા જે સાંખ્ય ને યોગ તેણે કરીને જે આત્માનું દર્શન શાસ્ત્રમાં કહ્યું છે તે ભલે કહ્યું છે, પણ અમે એવો કોઈ દીઠો નથી ને અનુભવમાં પણ એ વાર્તા મળતી આવતી નથી. માટે એ વાર્તા ખોટી છે.”
", "gujarati_footnote": "૬૩. અને પરમાત્મા પણ નિત્ય નિર્વિકારી ગુણે યુક્ત છે, તે પરમાત્મામાં અને જીવાત્મામાં વાસ્તવિક ભેદ ક્યારેય પણ નથી.
\n૬૪. પરમાત્માને.
\n૬૫. માટે આત્મા-પરમાત્માનાં દર્શન કરવા ઇચ્છતા ભક્તોએ મનુષ્યરૂપે અવતરેલ ભગવાનનું ધ્યાન સર્વપ્રકારે કરવું; આવો અમારો સિદ્ધાંત છે.
", "hindi_title": "कल्याण का असाधारण साधन", "hindi_text": "संवत् १८८५ में वैशाख शुक्ला प्रतिपदा (४ मई, १८२९) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन से घोड़ी पर सवार होकर श्रीलक्ष्मीवाड़ी में पधारे थे और वाड़ी के मध्य में स्थित चबूतरे पर विराजमान हुए थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष परमहंसों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने समस्त परमहंसों तथा हरिभक्तों से प्रश्न किया कि, “इस जीव के कल्याण का असाधारण साधन क्या है कि जिसके कारण निश्चितरूप से साधक का कल्याण हो जाए और उसमें किसी भी प्रकार की बाधा उपस्थित न हो? साथ-साथ यह भी बताइए कि ऐसे कल्याण के साधन में बड़ा विघ्न कौन-सा है, जिसके कारण कल्याण के मार्ग से निश्चितरूप से पतन होता है?”
\nप्रश्न सुनकर सभी परमहंसों तथा हरिभक्तों ने अपनी-अपनी बुद्धि के अनुसार उत्तर दिया, किन्तु इस प्रश्न का समाधान नहीं हुआ।
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “कल्याण का असाधारण साधन यह है कि, पुरुषोत्तम भगवान को ब्रह्मज्योति के मध्य में विराजमान अनादि साकारमूर्ति समझें, और सब अवतार उनके ही हैं, यह समझकर उन प्रत्यक्ष भगवान का वैसी ही भाव से आश्रय ग्रहण करना और धर्म सहित भगवान की भक्ति करनी तथा ऐसी भक्तिवाले साधु का संग करना, यही कल्याण का असाधारण साधन है। उसमें दूसरे कोई विघ्न रुकावट नहीं डालते।
\n“फिर भी, उस साधन में बड़ा विघ्न यही है कि, ‘शुष्क वेदान्ती का संग करना।’ जो पुरुष उस शुष्क वेदांती का संग करता है, उसे उससे स्नेह हो जाता है। वह स्नेह भी उसके गुणों से आकृष्ट होकर होता है। जैसे कि किसी ने दुर्भिक्ष की स्थिति में उसकी अन्न-जल आदि से सहायता की हो, तो उसके साथ स्नेह होता है, क्योंकि उसका उपकार नज़र आता है। उसी प्रकार, जब वह शुष्क वेदांती ऐसा गुण दिखाता है कि, ‘आत्मा को तो जन्म-मरण है ही नहीं! क्योंकि, आत्मा तो निराकार है। वह चाहे कितने ही पाप करे, तो भी उसे दोष नहीं लगता।’ ऐसी बातें बनाकर वह भगवान की मूर्ति के आकार का ही खंडन कर देता है। यही उस मुमुक्षु के लिए बहुत बड़ा विघ्न है। क्योंकि वह भगवान की मूर्ति के सुख के मार्ग से गिर गया! अतः उस शुष्क वेदांती का संग कभी भी नहीं करना चाहिए। क्योंकि यह शुष्क वेदांती तो घोर अज्ञानी है, और भगवान की भक्ति के मार्ग में इससे बड़ा कोई भी अन्य विघ्न नहीं है।”
\nइतनी वार्ता कहने के पश्चात् श्रीजीमहाराज पुनः दादाखाचर के राजभवन में पधारे। वहाँ उन्होंने पूर्वी द्वार के कमरे के बरामदे में पलंग पर बैठकर इस प्रकार शिक्षावचन सुनाए कि, “हमने सभी शास्त्रों का श्रवण करके यह सिद्धांत निर्धारित किया है तथा इस पृथ्वी के सभी स्थानों में भ्रमण किया है तथा अनेक सिद्धपुरुषों को देखा है।”
\nइतना कहकर गोपालदासजी आदि साधु की बातें बताकर कहने लगे कि, “मैं तो यही समझता हूँ कि भगवान की मूर्ति की उपासना तथा उसका ध्यान इन दोनों के बिना आत्मा तथा ब्रह्म (परब्रह्म) को देखना बिल्कुल असंभव ही है। केवल उपासना द्वारा ही आत्मा एवं ब्रह्म के दर्शन हो सकते हैं, किन्तु बिना उपासना किए तो वे दिखते ही नहीं। और, उपासना के बिना आत्मा तथा ब्रह्म के दर्शन को चाहना, वह कैसा है? तो जिस प्रकार आकाश को जीभ से सौ वर्ष तक चाटा जाए, तो भी उससे कभी भी खट्टा-खारा स्वाद आता ही नहीं, उसी तरह भगवान की मूर्ति की उपासना किए बिना अन्य चाहे जितने उपाय किए जाए परन्तु आत्मा और ब्रह्म का साक्षात्कार होता ही नहीं है। और, निर्बीज (निरीश्वर) सांख्य तथा योग द्वारा आत्मा के दर्शन की जो बात शास्त्रों में बताई गई है, वह भले ही कही हों, परन्तु हमें ऐसा किसी को भी नहीं देखा है, और स्वानुभव में भी ऐसी बात का मेलजोल नहीं दिखता; अतः वह बात मिथ्या है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/259.mp3" }, { "english_title": "Objects Enjoyed Previously Are Remembered in Times of Poverty", "english_text": "On Vaishākh sudi 3, Samvat 1885 [6 May 1829], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a small, embroidered cloth on the veranda outside the north-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen, addressing all of the sādhus and devotees, Shriji Mahārāj said, “Once a person has thoroughly attained the gnān of God, then even if the factors of place, time, action and company become adverse for him, his gnān does not diminish in the least. Take, for example, the analogy of a great king or a millionaire. If he happens to lose his status due to his prārabdha and becomes poor, and because of that if he has only cheap food to eat, such as low-quality grains, or the spinach of dodi, or kothā, or berries, or boiled pipal fruit, etc., then he would certainly eat it; but he would also recall the expensive delicacies that he formerly ordered and ate - items which no one else could even obtain. In his mind he would think, ‘I used to eat all those delicacies in the past, whereas now I eat such common food.’ In this manner, whenever he eats, he would recall this. However, if a person has been eating such common food from the beginning, and if he becomes even poorer, then he continues to eat the same type of food as before. So what does he have to recall? Nothing.
\n“Correspondingly, once a person has thoroughly known in his own mind the bliss of God and the bliss of worshipping God, then even if he can no longer remain within the fellowship and has to leave, he will endure happiness and misery according to his prārabdha while remembering that bliss; he will not forget it. But what is there to recall for someone who has not known that bliss of God and who has not experienced it? Nothing. Such a person, in fact, is like an animal.”
\nContinuing, Shriji Mahārāj said, “Now I shall narrate to you the gnān of the form of God. No deity, human or anything created from Prakruti possesses a form like God. In addition, kāl devours everything except God; that is to say, kāl’s powers are incapable of affecting God. This is what God is like. In fact, only God is like God; no one else can even compare to Him. Also, a devotee in the abode of God who has attained attributes similar to God also possesses a form similar to that of God. Nevertheless, that devotee is still a mukta, and God is, after all, Purushottam. Indeed, God is supreme amongst everyone and is fit to be worshipped by everyone. He is also their master. No one, however, can fathom the greatness of that God. He has a divine form, is nirgun, and is worthy of being meditated upon. In fact, that form of God is such that a person who meditates upon Him becomes nirgun himself.
\n“Moreover, while staying in one place - in His abode - God resides by way of His anvay form as the antaryāmi and the giver of the deserved fruits of karmas to all of the jivas in countless brahmānds. Indeed, He is the very life of all jivas; without Him, those jivas are not capable of doing anything or indulging in anything.
\n“In addition, that God is the master of all yogic powers. Just as a person who has attained yogic powers can obtain with his own hands any object even in Brahmalok while sitting here, similarly, God, using His yogic powers, performs all activities while staying in one place only. Also, for example, the fire that is latent within wood and stone is different from the wood and stone themselves.1 Similarly, God dwells within all jivas, but His form is different from the jivas.
\n“That God Himself, possessing countless divine powers, becomes like a human for the purpose of granting liberation to the jivas. If a person cultivates the gnān of that form of God in this way, then if he has offered bhakti to that God and has fully experienced the bliss of that gnān and bhakti as it really is at least once in his jiva, he will never forget it. In fact, regardless of whatever happiness or distress comes his way, he does not forget the experience of that bliss of God’s form, just as the king in a state of poverty does not forget the happiness of his past.
\n“Why do I tell you this? Because currently, all of you are present in the Satsang fellowship; but, due to adverse circumstances or adverse prārabdha, if one no longer remains in Satsang, then if one has understood this fact, one’s jiva can still attain liberation. Moreover, if one has such a conviction, one will never feel, ‘I will not attain liberation.’ After all, to continuously remain in Satsang is indeed extremely difficult. In fact, to physically behave as described is also rare. But if a person someday happens to leave Satsang, then even if he cannot physically behave likewise at that time, his jiva will still benefit greatly if he has understood this fact. That is why I have delivered this discourse.”
", "english_footnote": "1. Here, Shriji Maharaj says that there is fire latent in wood and stone. Ordinarily, we think of fire as a burning flame or an explosion. Maharaj is speaking of the latent fire here, which is known scientifically as latent energy or the heat of combustion. This type of energy is present in all compounds.
\nThe heat of combustion (ΔHCo) is the energy released as heat when a compound undergoes complete combustion with oxygen under standard conditions. For example, the heat of combustion of wood is 24.2 MJ/kg.
", "gujarati_title": "દરિદ્રપણામાં પણ પ્રથમની ચીજો સાંભરે, તેનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૫ના વૈશાખ સુદિ ૩ ત્રીજને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં ઉત્તરાદે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ ચાકળા ઉપર વિરાજમાન હતા ને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે સર્વે સાધુ તથા સર્વે હરિભક્ત પ્રત્યે એમ વાર્તા કરી જે, “જેને ભગવાનના સ્વરૂપનું યથાર્થ જ્ઞાન૬૬ એક વાર થયું હોય ને પછી તેને દેશ, કાળ, ક્રિયા, સંગ વિષમ થઈ જાય તો પણ તે જ્ઞાનનો લેશ જાય નહીં. ત્યાં દૃષ્ટાંત છે: જેમ કોઈક મોટો રાજા હોય અથવા મોટો લખેશરી શાહુકાર હોય ને તેને પ્રારબ્ધાનુસારે તે અધિકાર છૂટી ગયો ને દરિદ્રપણું આવી ગયું, તેણે કરીને ખડધાન્ય ખાવા મળે અથવા ડોડીની ભાજી મળે તથા કોઠાં, બોરાં, બાફેલી પીંપર્યો ઇત્યાદિક જેવું-તેવું ખાવા મળે ત્યારે તેને ખાય; પણ મોરે જે પોતે ભારે ભારે મેવા ખાધા હોય તથા ભારે મૂલ્યવાળી ચીજો કોઈને ન મળે એવી મગાવીને ખાધી હોય તે સર્વે સાંભરી આવે; ને મનમાં એમ ઘાટ કરે જે, ‘એવી એવી ભારે ચીજોને હું મોરે ખાતો ને હવે હું આવું જેવું-તેવું અન્ન ખાઉં છું.’ એવી રીતે જ્યારે જ્યારે ખાય ત્યારે તે સાંભરી આવે. અને જે પ્રથમથી જ જેવું-તેવું અન્ન ખાતો હોય ને તેને દરિદ્રપણું વધુ આવે ત્યારે પણ તે જ ખાય, ત્યારે તેને શું સાંભરે? તેમ જેણે ભગવાનના સ્વરૂપનું સુખ તથા ભગવાનના ભજનનું સુખ પોતાના મનમાં એક વાર યથાર્થપણે જાણ્યું છે ને તેને પછી સમાગમનો યોગ ન રહ્યો ને બહાર નીકળી ગયો તો પણ તે સુખને સંભારતો થકો જ સુખ-દુઃખને પ્રારબ્ધાનુસારે ભોગવે પણ તે સુખને ભૂલી ન જાય. અને જેણે ભગવાનનું સુખ જાણ્યું નથી ને તેનો અનુભવ થયો નથી તે તે શું સંભારે? એ તો પશુ જેવો છે.
\n“હવે તે ભગવાનનું જે સ્વરૂપ તેનું જ્ઞાન કહીએ છીએ જે, ભગવાનનો જે આકાર છે તેવો આકાર બીજા દેવ-મનુષ્યાદિક જે પ્રકૃતિમાંથી આકાર થયા છે તે કોઈનો નથી. અને ભગવાન વિના બીજા સર્વને કાળ ભક્ષણ કરી જાય છે ને ભગવાનના સ્વરૂપમાં કાળનું સામર્થ્યપણું નથી ચાલતું એવા ભગવાન છે. ને ભગવાનના જેવા તો એક ભગવાન જ છે પણ બીજો કોઈ નથી. અને ભગવાનના સાધર્મ્યપણાને પામ્યા એવા જે ભગવાનના ધામમાં ભક્ત છે તેનો આકાર પણ ભગવાન જેવો છે, તો પણ તે પુરુષ છે ને ભગવાન પુરુષોત્તમ છે ને તે સર્વમાં શ્રેષ્ઠ છે ને એમને ઉપાસ્ય છે ને સર્વેના સ્વામી છે ને એ ભગવાનના મહિમાનો કોઈ પાર પામતા નથી. એવા દિવ્યમૂર્તિ જે ભગવાન તે નિર્ગુણ છે, તે ધ્યેય છે અને એનું જે ધ્યાન કરે છે તે નિર્ગુણ થઈ જાય છે, એવું ભગવાનનું સ્વરૂપ છે. અને એ ભગવાન છે તે પોતાના ધામરૂપ એક દેશને વિષે રહ્યા થકા જ અન્વયપણે અનેક બ્રહ્માંડને વિષે રહ્યા જે સર્વે જીવના સમૂહ તેમને વિષે તેમના યથાયોગ્ય કર્મફળપ્રદાતાપણે અંતર્યામીરૂપે કરીને રહ્યા છે અને સર્વ જીવના જીવન છે ને એ વિના એ જીવ કાંઈ કરવાને ને ભોગવવાને સમર્થ નથી થતો. અને એ જે ભગવાન તે સિદ્ધેશ્વર છે; જેમ કોઈક સિદ્ધિવાળો પુરુષ હોય તે અહીંયાં બેઠો થકો બ્રહ્માના લોકમાં પદાર્થ હોય તેને આ હાથે કરીને ગ્રહણ કરી લે, તેમ ભગવાન એક દેશમાં રહ્યા થકા જ પોતાની યોગકળાના સામર્થ્યે કરીને સર્વે ક્રિયાને કરે છે. અને જેમ અગ્નિ જે તે કાષ્ઠને વિષે ને પાષાણને વિષે રહ્યો છે,૮૦ તે અગ્નિનું સ્વરૂપ બીજી રીતનું છે ને કાષ્ઠ-પાષાણનું સ્વરૂપ બીજી રીતનું છે; તેમ ભગવાન સર્વ જીવને વિષે રહ્યા છે, તે ભગવાનનું સ્વરૂપ બીજી રીતનું છે ને તે જીવનું સ્વરૂપ બીજી રીતનું છે. અને એવી રીતનાં અનંત ઐશ્વર્યે યુક્ત એવા જે એ ભગવાન તે જ પોતે જીવોના કલ્યાણને અર્થે મનુષ્ય જેવા થાય છે. તે ભગવાનના સ્વરૂપનું જ્ઞાન જેને આવી રીતે થયું હોય ને તે ભગવાનની ભક્તિ કરી હોય ને તે જ્ઞાન-ભક્તિના સુખનો પોતાના જીવમાં અનુભવ એક વાર યથાર્થ થયો હોય તો તેની વિસ્મૃતિ ક્યારેય થાય નહીં. અને ગમે તેવું સુખ-દુઃખ પડે તો પણ તેને વિષે તે ભગવાનના સ્વરૂપના સુખનો જે અનુભવ તે વીસરી જાય નહીં. જેમ તે રાજાને પ્રથમનું જે પોતાનું સુખ તે દરિદ્રપણામાં પણ વીસરતું નથી તેમ. અને આ વાર્તા શા સારુ કરીએ છીએ? તો આવો સત્સંગનો યોગ હમણાં તો છે, પણ કદાચિત્ દેશ, કાળ, પ્રારબ્ધના વિષમપણા થકી એવો યોગ ન રહે ત્યારે જો આવી વાર્તા સમજી રાખી હોય તો તેના જીવનું કલ્યાણ થાય અને એને એવો દૃઢ નિશ્ચય હોય તો એને ક્યારેય એમ ન સમજાય જે, ‘મારું ક્યારેય અકલ્યાણ થશે.’ અને આવો યોગ રહેવો બહુ દુર્લભ છે ને આવી રીતે દેહે વર્તવું તે પણ દુર્લભ છે. કેમ જે, કોઈક દિવસ બાહેર નીકળી જવાય ત્યારે આમ દેહે ન વર્તાય, તો પણ આ વાર્તા સમજી રાખી હોય તો એના જીવનું બહું સારું થાય; માટે આ વાર્તા કરી છે.”
", "gujarati_footnote": "૬૬. નિશ્ચયાત્મક.
\n૮૦. અહીં શ્રીજીમહારાજ કહે છે કે કાષ્ઠ અને પાષાણમાં (પથ્થરમાં) અગ્નિ રહેલો હોય છે. આ આશ્ચર્યકારી છે, કારણ કે સામાન્યપણે આપણા માટે અગ્નિની કલ્પના જુદી હોય છે. જ્યારે કોઈ વસ્તુ બળે અને ભડકો દેખાય એને આપણે અગ્નિ કહીએ છીએ. શ્રીજીમહારાજ અહીં જે અવ્યક્ત પ્રકારના અગ્નિની વાત કરે છે તેવી વાત વિજ્ઞાનમાં પણ મળતી આવે છે. વિજ્ઞાન એવું કહે છે કે દરેક પદાર્થમાં એક પ્રકારનો અગ્નિ રહેલો છે, જેને ‘લેટંટ એનર્જી’ (latent energy) અથવા ‘ધ હીટ ઓફ કમ્બશન’ (the heat of combustion) કહેવામાં આવે છે.
", "hindi_title": "दरिद्रता में पूर्व सुखानुभूति का स्मरण", "hindi_text": "संवत् १८८५ में वैशाख शुक्ला तृतीया (६ मई, १८२९) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में उत्तरी द्वार के कमरे के बरामदे में गद्दी पर विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष परमहंस तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने समस्त साधुओं तथा हरिभक्तों से कहा कि, “जिसे भगवान के स्वरूप का यथार्थ (निश्चयात्मक) ज्ञान एक बार हो गया और बाद में यदि उसके लिए देश, काल, क्रिया और संग विषम हो जाए, परन्तु वह ज्ञान लेशमात्र भी नहीं मिट पाता। यहाँ दृष्टांत है: जैसे कोई महान राजा हो अथवा कोई बड़ा लखपति साहूकार हो और प्रारब्ध के अनुसार यदि उसकी सत्ता चली गई और वह दरिद्र हो गया तथा उसे रूखा-सूखा अन्न खाना पड़े अथवा बथुआ की भाजी, कैथ, बेर तथा पकाए हुए पाकड़ के फल आदि मामूली चीजें खाने को मिलें तो वह उन्हें खाता तो अवश्य है, परन्तु पहले खाई हुई स्वादिष्ट चीजें-मेवा और मूल्यवान खाद्य पदार्थ तो वह कभी नहीं भूल पाता और मन ही मन विचार करता रहता है कि, ‘पहले तो मैं बहुत अच्छे स्वादिष्ट पदार्थ खाया करता था, किन्तु अब रूखा-सूखा खाता हूँ।’ इस प्रकार जब जब वह ऐसी चीज़ें खाता है, तब तब उसे अपने पहले के सुखमय जीवन की यादें आ जाती हैं। और, जिसने पहले से ही रूखा-सूखा खाया हो, उसे यदि घोर दरिद्रता आ जाए, उस समय भी रूखा-सूखा ही खाता हो, तब उसे कहाँ से वैसी यादें आएँगी?
\n“उसी प्रकार, जिसने भगवान के स्वरूप का आनन्द एवं भगवद्भजन का सुख मन में एक बार यथार्थरूप से अनुभव कर लिया, और बाद में उसे यदि सत्संग का संपर्क न भी रहा, या सत्संग से बाहर निकल जाना पड़ा, परन्तु वह उस आनन्द का स्मरण करके प्रारब्धानुसार सुख-दुःख को भोगता है, किन्तु उस आनन्द को वह नहीं भूलता। परन्तु जिसने पहले कभी भगवान के सुख को जाना नहीं है और उसका अनुभव ही नहीं किया, उसे उसका स्मरण कैसे हो सकता है? वह तो मनुष्य होते हुए भी पशु के समान है।
\n“अब भगवान के स्वरूप का ज्ञान किस प्रकार से समझना चाहिए, यह बताते हैं: भगवान का जैसा स्वरूप है, वैसा प्रकृति से उत्पन्न अन्य देव-मनुष्यादि में से किसी का भी आकार नहीं है। और एक भगवान के सिवा अन्य सभी को काल नष्ट कर देता है, एक भगवान के स्वरूप के आगे काल का सामर्थ्य नहीं चलता। अतः भगवान के समान तो केवल एक भगवान ही हैं, अन्य कोई नहीं है। और, भगवान के धाम में भगवान के साधर्म्य को प्राप्त हुए जो भक्त हैं, उनका आकार भी भगवान के सदृश है, फिर भी वे पुरुष हैं (अर्थात् अक्षरमुक्त हैं) किन्तु भगवान तो पुरुषोत्तम हैं और उन सभी अक्षरमुक्तों में सर्वश्रेष्ठ हैं। वे भगवान, उन पुरुषों के उपास्य हैं और सबके स्वामी हैं। उन भगवान की महिमा का कोई पार ही नहीं पा सकता। ऐसे दिव्यमूर्ति भगवान निर्गुण हैं, वे ही ध्येय हैं। जो पुरुष उनका ध्यान करता है, वह निर्गुण हो जाता है, ऐसा भगवान का स्वरूप है। और, वे भगवान स्वयं अपने धाम में एकदेशस्थ रहते हुए ही अन्वयभाव से अनेक ब्रह्मांडों में निवास करनेवाले समस्त जीवों के समूह को उनके कर्मों के अनुसार फलप्रदान करने के लिए अन्तर्यामीरूप से रह रहे हैं। वे सब जीवों के जीवन हैं। उनके बिना यह जीव कुछ भी करने और भोगने को समर्थ नहीं हो पाता। वे भगवान स्वयं सिद्धेश्वर हैं; जैसे कोई सिद्ध एक स्थान पर बैठा हुआ भी ब्रह्मलोक के पदार्थ को अपने हाथों से ग्रहण कर लेता है, वैसे ही भगवान भी एकदेशस्थ होने पर भी अपनी योगकला के सामर्थ्य से समस्त क्रियाओं को करते रहते हैं।
\n“और, जिस तरह काष्ठ और पाषाण में रहनेवाली अग्नि के स्वरूप का प्रकार एक तरह का होता है, तो उन दोनों का अपना स्वरूप दूसरी तरह का होता है। वैसे ही जीवों में निवास करनेवाले भगवान का स्वरूप अन्य प्रकार का है, तथा उस जीव का स्वरूप दूसरी तरह का है। ऐसे अनन्त ऐश्वर्यवाले ये भगवान ही स्वयं जीवों के कल्याण के लिए मनुष्य सदृश हो जाते हैं। जिसे उन भगवान के स्वरूप का ज्ञान इस प्रकार हुआ हो तथा उन भगवान की भक्ति जिसने की हो, फिर ऐसे ज्ञान-भक्ति के आनन्द का अनुभव एकबार अपने जीव में यथार्थरूप से हुआ हो तो उस मुमुक्षु को उस सुख की विस्मृति कभी भी नहीं होती। चाहे कितने ही सुख-दुःख भोगने पड़ें, तो भी उसे भगवान के स्वरूप के सुख का विस्मरण नहीं होता, जैसे पूर्वोक्त महान राजा अपने पूर्वसुख को दरिद्रता की स्थिति में भी नहीं भूलता।
\n“हम यह वार्ता किसलिए करते हैं? तो ऐसे सत्संग का योग अभी तो है, परन्तु कदाचित् देश, काल तथा प्रारब्ध की विषमता से पुनः ऐसा संपर्क उपलब्ध न रहा, तब यदि ऐसी वार्ता समझकर आत्मसात् की हो, तो उस जीव का कल्याण हो जाता है। यदि उसे ऐसा दृढ़ निश्चय हो गया हो, तो वह ऐसा कभी भी नहीं मानेगा कि, ‘मेरा कभी अकल्याण होगा।’ और ऐसा योग कायम बना रहे, वह तो बहुत दुर्लभ है और इस प्रकार देह से आचरण करना भी दुर्लभ है। क्योंकि कभी सत्संग से बाहर निकलना पड़े तो देह से ऐसा आचरण करना असंभव है। अतः इस वार्ता को जिसने समझ रखा हो तो उसके जीव का बहुत बड़ा कल्याण हो जाएगा। इसलिए, यह वार्ता कही है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/260.mp3" }, { "english_title": "The Sānkhya Scriptures and Others; Remaining Forever Happy", "english_text": "On Vaishākh sudi 14, Samvat 1885 [17 May 1829], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting in the mandir of Shri Gopināthji in Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said, “Having pondered over the Sānkhya scriptures as well as other scriptures, I have formed the conviction that all forms that are the result of the entities evolved from māyā are false. Why? Because all those forms will be destroyed by kāl. Conversely, the form of God in Akshardhām and the form of the muktas - the attendants of God - are all satya, divine and extremely luminous. Also, the form of that God and those muktas is two-armed like that of a human being, and it is characterized by eternal existence, consciousness and bliss. That God, residing in Akshardhām, is served by those muktas with various types of divine articles, and He is always present there to bestow supreme bliss upon those muktas.
\n“It is that same supreme Purushottam Bhagwān who manifests on this earth out of compassion - for the purpose of granting liberation to the jivas. He is presently visible before everyone; He is your Ishtadev; and He accepts your service. In fact, there is absolutely no difference between the manifest form of Purushottam Bhagwān visible before you and the form of God residing in Akshardhām; i.e., both are one. Moreover, this manifest form of Purushottam Bhagwān is the controller of all, including Akshar. He is the lord of all of the ishwars and the cause of all causes. He reigns supreme, and He is the cause of all of the avatārs. Moreover, He is worthy of being worshipped single-mindedly by all of you. The many previous avatārs of this God are worthy of being bowed down to and worthy of reverence.”
\nShriji Mahārāj then explained, “Greed for wealth and other things, desires to associate with women, attachment of the tongue to various tastes, the belief that one is the body, affection for kusangis and attachment to one’s relatives - one who possesses these six characteristics will never become happy, either in this life or even after death. Therefore, one who desires to be happy should eradicate such swabhāvs, maintain nivrutti, and not keep the company of equals. One should also attach one’s jiva to the Bhakta of God - the great Sant - who does not identify his self with the body, who possesses vairāgya, and who feels that he has transgressed a major injunction of God even if he has transgressed a minor injunction. One should act according to his command by thought, word and deed. Also, one should certainly avoid the vishays, and in no way should one allow them to come near by abandoning one’s niyams. If one does begin to associate with the vishays, one will certainly fall. This should be accepted as a universal principle.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "સાંખ્યાદિનું, સદાય સુખિયાનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૫ના વૈશાખ સુદિ ૧૪ ચૌદશને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીગોપીનાથજીના મંદિરને વિષે વિરાજમાન હતા ને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “અમે સાંખ્યાદિક શાસ્ત્રના વિચારે કરીને એમ નિશ્ચય કર્યો છે જે, માયાના કાર્યમાંથી ઉત્પન્ન થયા જે આકારમાત્ર તે સર્વે મિથ્યા છે. કેમ જે, એ સર્વે આકાર કાળે કરીને નાશ પામે છે. અને ભગવાનના અક્ષરધામને વિષે જે ભગવાનનો આકાર છે તથા તે ભગવાનના પાર્ષદ જે મુક્ત તેમના જે આકાર છે, તે સર્વે સત્ય છે ને દિવ્ય છે ને અતિશય પ્રકાશે યુક્ત છે. અને તે ભગવાનનો ને તે મુક્તનો જે આકાર તે પુરુષના જેવો દ્વિભુજ છે ને સચ્ચિદાનંદરૂપ છે. અને તે અક્ષરધામને વિષે રહ્યા જે એ ભગવાન તે જે તે, તે મુક્ત પુરુષ તેમણે દિવ્ય એવા જે નાના પ્રકારના ઉપચાર તેણે કરીને સેવ્યા થકા ને તે મુક્ત પુરુષને પરમ આનંદને ઉપજાવતા થકા સદા વિરાજમાન છે. અને એવા સર્વોપરી જે પુરુષોત્તમ ભગવાન તે જ દયાએ કરીને જીવોના કલ્યાણને અર્થે આ પૃથ્વીને વિષે પ્રકટ થયા થકા સર્વ જનના નયનગોચર વર્તે છે ને તમારા ઇષ્ટદેવ છે ને તમારી સેવાને અંગીકાર કરે છે. અને એવા જે એ પ્રત્યક્ષ પુરુષોત્તમ ભગવાન તેના સ્વરૂપમાં ને અક્ષરધામને વિષે રહ્યા જે ભગવાન તેના સ્વરૂપમાં કાંઈ પણ ભેદ નથી; એ બે એક જ છે. અને એવા જે આ પ્રત્યક્ષ પુરુષોત્તમ ભગવાન તે અક્ષરાદિક સર્વના નિયંતા છે, ઈશ્વરના પણ ઈશ્વર છે ને સર્વ કારણના પણ કારણ છે ને સર્વોપરી વર્તે છે ને સર્વ અવતારના અવતારી છે ને તમારે સર્વેને એકાંતિકભાવે કરીને ઉપાસના કરવા યોગ્ય છે. અને આ ભગવાનના જે પૂર્વે ઘણાક અવતાર થયા છે, તે પણ નમસ્કાર કરવા યોગ્ય છે ને પૂજવા યોગ્ય છે.”
\nઅને વળી શ્રીજીમહારાજે એમ વાર્તા કરી જે, “એક દ્રવ્યાદિકનો લોભ તથા સ્ત્રીને વિષે બેઠા-ઊઠ્યાની વાસના તથા રસને વિષે જિહ્વાની આસક્તિ તથા દેહાભિમાન તથા કુસંગીમાં હેત રહી જાય તથા સંબંધીમાં હેત હોય, એ છો વાનાં જેને હોય તેને કોઈ દિવસ જીવતે ને મરીને પણ સુખ તો ક્યારેય થાય જ નહીં; માટે જેને સુખ ઇચ્છવું હોય તેને એવા સ્વભાવ હોય તો ટાળવા. ને નિવૃત્તિપર થવું ને બરોબરિયાની સોબત ન રાખવી, ને દેહાભિમાને રહિત ને વૈરાગ્યે યુક્ત ને ભગવાનનું અલ્પ વચન હોય તેમાં ફેર પડે તો તે મહત વચનમાં ફેર પડ્યો હોય તેમ માનતા હોય, એવા જે ભગવદ્ભક્ત મોટા સાધુ તે સંગાથે પોતાના જીવને જડી દેવો ને તેના વચનમાં મન-કર્મ-વચને વર્તવું. ને વિષયના સંબંધથી તો છેટે જ રહેવું પણ એનો સંબંધ પોતાના નિયમનો ત્યાગ કરીને થવા દેવો નહીં. ને જો વિષયનો સંબંધ કરવા માંડે તો એનો ઠા રહે જ નહીં, એ સિદ્ધાંતવાર્તા છે.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "सांख्य तथा निरंतर सुख!", "hindi_text": "संवत् १८८५ में वैशाख शुक्ला चतुर्दशी (१७ मई, १८२९) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में श्रीगोपीनाथजी के मन्दिर में विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष परमहंसों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “हमने सांख्यादि शास्त्रों पर विचार करके ऐसा निश्चय किया है कि माया के कार्य से उत्पन्न सभी आकार मिथ्या हैं। क्योंकि, वे सब आकार तो काल के प्रभाव से नष्ट हो जाते हैं। किन्तु, भगवान के अक्षरधाम में स्थित भगवान का आकार तथा उन भगवान के पार्षद मुक्तजनों के आकार तो सत्य हैं, दिव्य हैं, और अतिशय प्रकाशयुक्त हैं। तथा वे आकार पुरुष के समान द्विभुज हैं और सच्चिदानन्द रूप हैं। और, उस अक्षरधाम में निवास करनेवाले भगवान की सेवा उन मुक्तपुरुषों द्वारा नाना प्रकार के दिव्य उपचारों द्वारा की जाती है, तथा वे भगवान भी उन मुक्तपुरुषों को परम आनन्द प्रदान करते हुए वहाँ सदैव विराजमान रहते हैं। ऐसे सर्वोपरि पुरुषोत्तम भगवान स्वयं दया करके जीवों के कल्याण के लिए इस पृथ्वी पर प्रकट हुए हैं और सभी जनों के दृष्टिगोचर हो रहे हैं। वही आप सबके इष्टदेव हैं और आप सबके द्वारा हो रही सेवा को अंगीकार करते हैं। और ऐसे जो प्रत्यक्ष पुरुषोत्तम भगवान के स्वरूप में तथा अक्षरधाम में निवास करनेवाले भगवान के स्वरूप में कोई भी भेद नहीं है, वे दोनों एक ही हैं। ऐसे ये प्रत्यक्ष पुरुषोत्तम भगवान तो अक्षरादि सभी के नियन्ता हैं तथा ईश्वरों के भी ईश्वर हैं और समस्त कारणों के भी कारण हैं। वे सर्वोपरि हैं और समस्त अवतारों के अवतारी हैं। ये भगवान ही आप सबके लिए एकान्तिक भाव से उपासना करने योग्य हैं। इन भगवान के इससे पहले अनेक अवतार हो चुके हैं, जो कि वंदनीय एवं अर्चनीय हैं।”
\nफिर श्रीजीमहाराज ने यह वार्ता भी कही कि, “जिसे द्रव्यादि का लोभ हो, स्त्रियों के बीच बैठने-उठने की वासना हो, स्वादिष्ट पदार्थों में जिह्वा की आसक्ति हो, देहाभिमान हो, कुसंगी से स्नेह रहा करता हो तथा सम्बंधियों से स्नेह-भाव हो - जीवन में ये छः बाबतें बनी रहती हैं, उसे जीते जी और मरने के बाद भी कभी सुख मिलता ही नहीं! इसलिए, जिसको सुख की इच्छा हो, वह अपने में ऐसे स्वभाव हो, तो उसका त्याग कर दें, और निवृत्ति-परायण हो जाए। उसे तो अपने समवयस्कों का संग भी नहीं रखना चाहिए। और, जो देहाभिमानरहित हैं, तथा वैराग्यवान हैं और भगवान के अल्प वचन के पालन में क्षति हो जाए, तो उसे बड़े वचन के पालन में भंग हुआ ऐसा समझता हैं, ऐसे भगवद्भक्त महान साधु के साथ अपने जीव को जड़ देना चाहिए; तथा मन, कर्म और वाणी से उन्हीं के वचन में रहना चाहिए। और, विषयों के सम्बंध से दूर ही रहना चाहिए, परन्तु अपने नियमों का त्याग करके विषयों का सम्बंध कभी नहीं होने देना चाहिए। यदि कोई विषय से सम्बंध रखने लगेगा तो उसका तो ठिकाना ही नहीं रहेगा, यह सिद्धान्त वार्ता है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/261.mp3" }, { "english_title": "VishalyakaraniHerbal Medicine", "english_text": "On Āshādh vadi 10, Samvat 1886 [25 July 1829], Shriji Mahārāj was sitting on the veranda outside the east-facing rooms of Dādā Khāchar’s darbār in Gadhadā. He was dressed entirely in white clothes. At that time, an assembly of paramhansas as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nAddressing all of the paramhansas and satsangis, Shriji Mahārāj said, “What is God’s māyā? Māyā is nothing but the sense of I-ness towards the body and my-ness towards anything related to the body. These should be eradicated. Anyone who eradicates māyā can be said to have transcended māyā. In fact, it is the principle of all of the scriptures that one should eradicate māyā and develop love for God. This principle must be understood - either today or some time in the future. Great devotees such as Hanumān, Nārad, Prahlād have also asked from God, ‘Protect us from māyā in the form of I-ness and my-ness, and may we develop love for You. May we also have the company of the Sant who has transcended māyā and has love for You; and may we develop affection and a sense of my-ness towards him as well.’ Therefore, we too should do the same and ask for the same, as well as do shravan, manan and nididhyās on this principle.”
\nThen continuing, Shriji Mahārāj said, “A devotee of God requires the strength of two things: ātmā-realization and the greatness of God. What is ātmā-realization? It is to realize the ātmā as being distinct from the body. If while staying among the sādhus there happens to be a quarrel for some reason, or if the feelings of I-ness and my-ness, or vicious natures such as egotism, anger, avarice, lust, matsar, jealousy, cravings for taste, etc., prevail, then one who does not regard oneself as the ātmā perceives flaws in the sādhus. This would be extremely detrimental for him. That is why one should realize one’s true self as being the ātmā, distinct from the body.
\n“That ātmā is neither a Brāhmin, nor a Kshatriya, nor a Kanbi. It is no one’s son and no one’s father. It belongs to no caste and to no class. It is radiant like the sun and fire; but it is also full of consciousness. The flames of fire and the rays of the sun are jad1 because they do not move when touched by the finger. However, when an ant is touched by a finger, it moves and turns back. This implies that the ātmā is full of consciousness. It is said to be similar to the sun or to fire, but that is merely because its form is similar in radiance.
\n“The ātmā has passed through countless life forms.2 In fact, it is said that a person has drunk as much milk from his mothers as there is water in the ocean. In those lives, the ātmā has experienced death in countless ways, yet it has not perished. It has remained as it is. So, if it did not perish in that state of ignorance when it regarded itself as the body, how shall it perish now that we have its gnān? Thus, we should realize that ātmā as our true self.
\n“Furthermore, how should the greatness of God be understood? Well, God is the Lord of the lords of countless brahmānds. However, the brahmānds of which He is lord are insignificant compared to Him. Therefore, it is said:
\nDyupataya eva te na yayur-antam anantatayā“Within each brahmānd there are Brahmā, Vishnu and Shiv, as well as the pruthvi with its seven dwips, seven oceans, Meru, and Lokālok and other mountains. The brahmānds also contain the 14 realms, the eight barriers, and many other things. God is the lord of countless such brahmānds. For example, one can realize the eminence of an emperor of the world, even though his villages can be counted. But the eminence of God is much greater because even those countless brahmānds are insignificant to Him. So then, of what significance can the beings of those brahmānds be before God? Of no significance at all; they are utterly insignificant.
\n“Furthermore, in those brahmānds, what are the pleasures of the panchvishays that God has given to the jivas like? Well, those pleasures seem extremely rare; so much so, that many have given their heads for them. However, the bliss of God’s own form and of His abode are indeed outstanding. The pleasures of the worldly vishays are dependent on other factors and must be experienced distinctly. In comparison, God is the reservoir of all forms of bliss. Moreover, the bliss of God is imperishable and extremely divine. For this, consider the following analogy: An extremely wealthy man enjoys a great variety of food at home. Then, after finishing the meal, he throws a leftover piece of rotlo to a dog. In this case, the leftover piece of rotlo can be considered utterly inferior, and the various delicacies that the wealthy man enjoys can be considered to be full of pleasure. In the same way, God has given the countless jivas of the brahmānds the pleasures of the panchvishays. But they are inferior like the piece of rotlo thrown to the dog, whereas the bliss of God Himself is far superior.
\n“Even so, God grants a great deal of happiness to the jiva during the state of deep sleep. During deep sleep, one is relieved of even severe pain, and instead, one experiences profound peace.
\n“Even the great such as Brahmā, Shiv, Lakshmiji, Rādhāji, Nārad, Shuk, the Sanakādik, and the nine Yogeshwars apply the dust of God’s holy feet upon their heads. They put aside all of their self-importance and constantly offer bhakti to Him.
\n“Moreover, just look at the diverse creation created by God! What ingenuity He has used! Just see, a human is born of a human and an animal from an animal; a tree from a tree and an ant from an ant. Also, no matter how intelligent someone may be, no one is capable of replacing a destroyed part of someone’s body exactly as it was before. God possesses innumerable such skills. Therefore, by realizing such greatness of God and realizing Him to be blissful, one develops vairāgya for all things and love for God alone.
\n“If one attains the gnān of one’s jivātmā and the gnān of God’s greatness as mentioned earlier, then even if one has somehow become attached to any sort of pleasures of the panchvishays, one would not remain bound by them, but would, in fact, break that bondage and withdraw from them. How, then, can one who forsakes the pleasures of the panchvishays become attached? Therefore, having listened to these two types of gnān, one should apply them within one’s mind with great fervor. For example, a brave and fierce man would be extremely angered if an adversary killed his father. If the adversary harassed him further by also killing his son and brother, kidnapping his wife, passing on his mother to a Muslim, as well as stealing all his belongings, the man would become increasingly aggravated as he is harassed more and more. At all times then - while awake as well as in his dreams - he would be obsessed by only this. In the same way, only when a person is constantly obsessed by these two topics can that gnān be realized. Then, that gnān would assist him against any sort of adversity that may befall him. For example, when Hanumānji brought the vishalyakarani herbal medicine for Rāmchandra and gave it to him to drink,4 all of the arrows from Rāmchandraji’s body fell out by themselves. Similarly, all of the ‘arrows’ in the form of the indriyas’ desires to indulge in the vishays are removed when these two points have been embedded in a person’s mind. That is to say, the vruttis of his indriyas withdraw from the pleasures of the vishays and become rooted only in God. Only he is a satsangi, because only he who associates with his own satya ātmā and satya God can be called a satsangi.
\n“If a godly person were to hear the talks of these two points, they would stir his heart and pervade every pore of his body. Conversely, if a demonic person were to hear them, they would not touch his heart at all; instead, they would exit from his ears, just as khir would not remain in a dog’s stomach because the dog would vomit it out. In actual fact, nothing can be said to be as delicious as khir, yet it does not remain in a dog’s stomach, let alone pervade its body. On the other hand, if a man were to eat khir, it would indeed pervade every pore of his body, and it would be extremely enjoyable. Likewise, these talks do not enter into the hearts of dog-like, demonic people; rather, these talks enter and pervade totally only in the hearts of godly people.”
\nShriji Mahārāj then added, “Only God is like God. Many have attained qualities similar to His by worshipping Him,5 yet they certainly do not become like God. If they did become like God, this would suggest the existence of several Gods. As a result, the governance of the world would not remain orderly. One God would say, ‘I will create the world,’ while another God would say, ‘I will destroy the world.’ One God would say, ‘I will make it rain,’ while another would say, ‘I will not.’ One would say, ‘I will instill human instincts in animals,’ while another would say, ‘I will instill animal instincts in humans.’ A stable state would not be possible in this situation. But see how orderly everything functions in the world! There is not even the slightest irregularity. Thus, the governor of all activities and the lord of all is one God. Not only that, it seems that no one can ever challenge Him. Therefore, God is definitely one, and no one can become like Him.
\n“All these facts that I have revealed may be simple, but everything is included therein. However, only the wise can grasp their essence, but not others. Whosoever understands these facts and thoroughly consolidates them has accomplished everything; indeed, he has nothing more to achieve. Having listened to these discourses delivered by Me, one should keep the company of those devotees of God who have thoroughly imbibed them. This will lead to the day-by-day consolidation of those discourses.”
\nIn conclusion, Shriji Mahārāj revealed, “I deliver these discourses to you not from any imagination of My mind, nor to display any sort of aptitude. I have experienced all that I have spoken about. In fact, I speak in accordance to what I practice. Outwardly, I may have a great deal of contact with women, wealth and the panchvishays. In fact, wherever I go - Surat, Amdāvād, Vadodarā, Vartāl, etc. - thousands of people gather; they obey Me, honor Me and welcome Me with great fanfare. There I stay in luxurious places and receive rich clothes, vehicles, etc. Despite all of this, whenever I look towards My ātmā and towards the greatness of God, it all seems absolutely insignificant. I cannot become attached to any of it. In fact, I become oblivious to it all, just as one is oblivious to one’s past lives. The reason I can behave in such a manner is that I have thoroughly realized the aforementioned two topics. In fact, whosoever realizes them would also behave accordingly if ever he were somehow put in similar circumstances. Therefore, these two topics should be understood by all means.”
", "english_footnote": "1. Are sunrays (or any rays from a light source) living or not? If they are living, why do they not travel independently? Ordinary people may not ponder this question, however, scientists have struggled to answer this question. In 1919, according to Einstein’s theories, science showed that the rays of light are non-living.
\nShriji Maharaj actually concluded the same 90 years earlier when he said, “The flames of fire and the rays of the sun are jad (non-living) because they do not try to circumvent a finger blocking their path. However, when an ant’s path is blocked by a finger, it [consciously] changes its course and turns back.”
\n2. Here, lifeforms refers to deities, ghosts, humans, animals, birds, plants, etc. equaling 8.4 million lifeforms. The categories of the 8.4 lifeforms are as follows:
\n2.1 million jarāyuj: lifeforms born from the womb
\n2.1 million andaj: lifeforms born from an egg
\n2.1 million svedaj: lifeforms born from sweat
\n2.1 million udbhij: lifeforms that grow from the ground
\nSee Vachanamrut Gadhada I-13 for the explanation of lifeforms.
\n[Garud Puran: 2/12/2,3]
\nEven the masters of the higher realms [i.e. deities such as Brahmā] cannot fathom your greatness - because it is endless. [In fact,] neither can you yourself [fathom your own greatness]. Indeed, in your each and every hair countless brahmānds accompanied with their barriers fly simultaneously at immense speed - like mere specks of dust flying in the air. Even the Shrutis, describing you as ‘neti neti’ [i.e. indescribable and unfathomable], ultimately perish in you [i.e. fail to extol your complete glory]. - Shrimad Bhāgwat: 10.87.41
\n4. When Ram waged a war with Ravan to retrieve Sitaji, Ravan’s son Indrajit shot the Brahmāstra weapon that made Ram, Lakshman, and the army of monkeys unconscious. Jāmbavān told Hanumanji to bring herbal medicines from a mountain in the Himalayas. When Hanumanji reached the mountain, the herbal medicines disappeared. So, Hanumanji brought the whole mountain to Lanka. There were four major types of herbal medicines: (1) Mrut-sanjivani, (2) Vishalyakarani, (3) Suvarnakarani, and (4) Sandhāni. Ram, Lakshman, and the monkey army regained consciousness by smelling the herbal medicines.
\n[Valmiki Ramayan, Yuddha-kand: 72-74]
\n5. Here “many have attained qualities similar to [God’s]” should be understood as attaining qualities similar to Aksharbrahman.
\nExplanation: According to Shriji Maharaj’s principles, devotees of God cannot become God, because God is singular and remains singular. Therefore, attaining qualities of God should be understood as attaining some virtues and powers like God. Just as God is divine, is not influenced by māyā, and is not bound to good or bad karmas, similarly, the devotee of God also becomes divine, is not influenced by māyā, and is not bound by good or bad karmas. The devotee also transcends kāl, karma, and māyā.
\nMoreover, the devotee acquires the virtues of Satya, Shauch, etc. (Gadhada I-62, I-77). Nevertheless, the devotee of God never completely acquire all of the virtues or powers of God. God’s power of kartum, akartum and anyathākartum, power to create and destroy the infinite universes, and being the controller of all elements are not acquired by the devotee of God. Therefore, the master-servant relationship always exists between God and his devotees.
\nIf the devotee of God were to fully acquire all qualities of God, then he would become exactly like God. So then, who does the devotee of God serve and offer devotion and upāsanā to? Therefore, attaining qualities of God should be understood as attaining the qualities of Aksharbrahman, because Shriji Maharaj has explained that: to serve God and offer devotion and upāsanā to God, one must acquire the qualities of Aksharbrahman. Only when the devotee of God acquires the virtues of Aksharbrahman (i.e. becomes brahamrup) does that devotee attain the aforementioned virtues of God.
\nShastriji Maharaj explains: “By associating with the Satpurush, one attains the virtues of Aksharbrahman, one overcomes the influence of the indriyas and the antahkarans, and consolidates faith in God. However, one simply cannot attain the qualities of Purushottam (God). All of the infinite muktas in Akshardham who have attained the qualities of Aksharbrahman behave as servants of Purushottam. Their indriyas and antahkarans are engrossed in God only and are divine. This is the message of Vachanamrut Kariyani 1, but the message is not that the devotees become God. One gains as much powers as he realizes God to possess, but God [and God’s powers] remain limitless.”\n
[Brahmaswarup Shastriji Maharaj: 2/302]
\n[Brahmaswarup Shastriji Maharaj: 2/302]
", "gujarati_title": "વિશલ્યકરણી ઓષધિનું", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૬ના આષાઢ વદિ ૧૦ દશમીને દિવસ શ્રીજીમહારાજ શ્રીગઢડા મધ્યે દાદાખાચરના દરબારમાં ઉગમણે દ્વાર ઓરડાની ઓસરીએ વિરાજમાન હતા ને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ પરમહંસ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે સર્વ પરમહંસ તથા સર્વ સત્સંગી આગળ વાર્તા કરી જે, “ભગવાનની માયા તે કઈ છે? તો ‘દેહને વિષે અહંબુદ્ધિ ને દેહ સંબંધી પદાર્થને વિષે મમત્વબુદ્ધિ’ એ જ માયા છે, તે એ માયાને ટાળવી. અને એ માયાને જેણે ટાળી તે માયાને તર્યો કહેવાય. અને ‘એ માયાને ટાળીને ભગવાનમાં પ્રીતિ કરવી,’ એટલો સર્વ શાસ્ત્રનો સિદ્ધાંત છે. તેને આજ સમજો કે ઘણે દિવસે કરીને સમજો.૬૭ અને હનુમાન, નારદ, પ્રહ્લાદ એ જે મોટા મોટા ભગવાનના ભક્ત તેમણે પણ૬૮ ભગવાન પાસે એમ જ માગ્યું છે જે, ‘અહં-મમત્વરૂપ માયા થકી રક્ષા કરજ્યો૬૯ અને તમારે વિષે પ્રીતિ થજ્યો, અને એ માયાને તર્યા હોય ને તમારે વિષે પ્રીતિવાળા હોય એવા જે સાધુ તેનો સંગ થજ્યો અને સાધુને વિષે હેત ને મમત્વ થજ્યો.’ માટે આપણે પણ એમ કરવું ને એમ માગવું અને એનો શ્રવણ, મનન, નિદિધ્યાસ કરવો.
\n“અને ભગવાનનો જે ભક્ત હોય, તેને આત્મનિષ્ઠાનું બળ તથા ભગવાનના માહાત્મ્યનું બળ એ બે બળ જોઈએ. તે આત્મનિષ્ઠા તે શું? તો પોતાના આત્માને દેહથી પૃથક્ જાણવો. અને સાધુ ભેળા રહેતા હોઈએ તેમાં પરસ્પર કોઈક નિમિત્તે બોલાચાલી થાય તથા કોઈક જાતનો અહં-મમત્વ થાય તથા માન, ક્રોધ, સ્વાદ, લોભ, કામ, મત્સર, ઈર્ષ્યા એ આદિક અવગુણની પ્રવૃત્તિ થાય ત્યારે જો આત્મા પોતાને ન જાણતા હોઈએ તો સાધુનો અવગુણ આવે, તેમાંથી એનું બહુ ભૂંડું થાય; માટે પોતાને દેહથી પૃથક્ આત્મા જાણવો. અને તે આત્મા છે તે બ્રાહ્મણ નથી, ક્ષત્રિય નથી, કણબી નથી, કોઈનો દીકરો નથી, કોઈનો બાપ નથી, એની કોઈ જાત નથી, નાત નથી, એવો છે. અને એ આત્મા તો સૂર્ય તથા અગ્નિ જેવો તેજસ્વી છે ને જાણપણે યુક્ત છે. અને તે અગ્નિની જ્વાળા તથા સૂર્યનાં કિરણ તે તો જડ છે.૮૨ કેમ જે, તેને આંગળી અડાડીએ તો ખસે નહીં અને કીડી હોય ને તેને આંગળી અડાડીએ તો ખસીને અવળી ચાલે; માટે આત્મા તે જાણપણે યુક્ત છે. અને એને સૂર્ય, અગ્નિ જેવો કહીએ છીએ તે તો એનો આકાર એવો તેજસ્વી છે તે માટે કહીએ છીએ. અને એ આત્મા અનેક યોનિને૮૩ પામ્યો છે. અને એમ કહેવાય છે જે, ‘જેટલું સમુદ્રનું પાણી છે તેટલું એ જીવ પોતાની માતાનું દૂધ ધાવ્યો છે.’ અને ત્યાં ત્યાં અનેક પ્રકારે મરાણો છે તો પણ મર્યો નથી, જેવો છે તેવો ને તેવો જ છે. અને એ અજ્ઞાન-અવસ્થામાં પોતાને દેહરૂપે માનતો હતો ત્યારે પણ ન મર્યો, તો હવે આપણે એનું જ્ઞાન થયું ત્યારે તો એ કેમ મરશે? એવો જે આત્મા તેને પોતાનું સ્વરૂપ માનવું.
\n“અને ભગવાનનું માહાત્મ્ય કેમ જાણવું? તો ભગવાન છે તે અનેક બ્રહ્માંડના રાજાધિરાજ છે અને જે બ્રહ્માંડના એ રાજા છે તે બ્રહ્માંડની પણ ગણતી નથી. તે કહ્યું છે જે, ‘દ્યુપતય એવ તે ન યયુરન્તમનન્તતયા ત્વમપિ યદન્તરાણ્ડનિચયા નનુ સાવરણાઃ।’૭૦ અને તે એક એક બ્રહ્માંડમાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ હોય તથા સાત દ્વીપ, સાત સમુદ્ર, મેરુ, લોકાલોક આદિક પર્વત તેણે યુક્ત પૃથ્વીની રચના હોય તથા ચૌદ લોકની રચના હોય તથા અષ્ટ આવરણની રચના હોય ઇત્યાદિક સામગ્રીએ સહિત જે અનેક બ્રહ્માંડ તેના રાજા ભગવાન છે. અને જેમ આ પૃથ્વીનો ચક્રવર્તી રાજા હોય ને તે રાજાનાં જે ગામડાં તે તો ગણાય એવાં હોય તો પણ તેની કેટલી મોટ્યપ જાણ્યામાં આવે છે! અને ભગવાનને તો એવાં બ્રહ્માંડની પણ ગણતી નથી, માટે ભગવાનની તો બહુ જ મોટ્યપ છે. અને તે બ્રહ્માંડને વિષે આ જીવ છે તે ભગવાનની આગળ શા લેખામાં છે? કાંઈ નથી, અતિ તુચ્છ છે. અને તે ભગવાને એ બ્રહ્માંડને વિષે પંચવિષય સંબંધી સુખ જીવોને આપ્યું છે તે સુખ કેવું છે? તો એ સુખને સારુ કેટલાક પોતાનાં માથાં કપાવે છે એવું મહાદુર્લભ જેવું જણાય છે. ત્યારે પોતાની મૂર્તિમાં તથા પોતાના ધામમાં જે સુખ છે તે તો બહુ ભારે છે. અને પ્રાકૃત વિષયસુખ છે તે તો અન્ય પદાર્થને આશરીને રહ્યું છે તથા પૃથક્ પૃથક્ છે; અને જે ભગવાન છે તે તો સર્વે સુખમાત્રના રાશિ છે. ને ભગવાન સંબંધી જે સુખ છે તે અવિનાશી છે ને મહાઅલૌકિક છે. અને જેમ કોઈક ભારે ધનાઢ્ય ગૃહસ્થ હોય તે પોતાના ઘરમાં અનેક પ્રકારનાં ભોજન જમતો હોય ને તે જમીને ઉચ્છિષ્ટ કાંઈક બટકું રોટલો વધે તે કૂતરાને નાંખે ત્યારે તે અતિશય તુચ્છ કહેવાય ને પોતે જમતો હોય તે મહાસુખમય કહેવાય; તેમ ભગવાને બ્રહ્માંડને વિષે અનેક જીવોને પંચવિષય સંબંધી સુખ આપ્યું છે તે તો કૂતરાને નાખ્યો જે બટકું રોટલો તેની પેઠે અતિ તુચ્છ છે ને પોતાને વિષે જે સુખ છે તે તો મહામોટું છે. અને વળી સુષુપ્તિ અવસ્થાને વિષે એ જીવને ભગવાન મોટું સુખ પમાડે છે, તે ગમે તેવી વેદના થઈ હોય ને સુષુપ્તિમાં જાય ત્યારે સુખિયો થઈ જાય છે. અને વળી એ ભગવાનનાં ચરણકમળની રજને બ્રહ્મા, શિવ, લક્ષ્મીજી, રાધાજી, નારદ, શુક, સનકાદિક, નવ યોગેશ્વર એવાં એવાં મોટાં છે તે પણ પોતાના મસ્તક ઉપર ચઢાવે છે ને માનને મૂકીને એ ભગવાનની નિરંતર ભક્તિ કર્યા કરે છે. અને વળી એ ભગવાને જગતમાં વિચિત્ર સૃષ્ટિ કેવી કરી છે ને તેમાં કેવું ડહાપણ કર્યું છે જે, જુઓ ને, માણસમાંથી માણસ થાય છે, પશુમાંથી પશુ થાય છે, ઝાડમાંથી ઝાડ થાય છે, કીડામાંથી કીડો થાય છે. અને માણસનાં અંગમાંથી કોઈક અંગનો ભંગ થઈ ગયો હોય ને ગમે તેવો ડાહ્યો હોય તો પણ તે અંગને તેવું ને તેવું કરવાને સમર્થ કોઈ રીતે ન જ થાય; ઇત્યાદિક અનેક કળા ભગવાનમાં રહી છે. એવી રીતે ભગવાનનું માહાત્મ્ય જાણીને તથા ભગવાનને સુખમયમૂર્તિ જાણીને બીજા સર્વ પદાર્થમાં વૈરાગ્ય થાય છે ને એક ભગવાનમાં જ પ્રીતિ થાય છે.
\n“અને એવી રીતે પ્રથમ કહ્યું જે પોતાના જીવાત્માનું જ્ઞાન તથા ભગવાનના માહાત્મ્યનું જ્ઞાન એ બે જેને સિદ્ધ થયાં હોય ને તે જો ગમે તેવા પંચવિષય સંબંધી સુખમાં કદાચિત્ બંધાઈ ગયો હોય તો પણ તેમાં બંધાઈ રહે નહીં, તેને તોડીને નીકળે જ રહે છે; અને જે વિષયના સુખનો ત્યાગ કરીને વર્તતો હોય ને તે ન બંધાય એમાં તે શું કહેવું? માટે એ બે પ્રકારનાં જ્ઞાનને સાંભળીને એનો પોતાના મનમાં વેગ લગાડી દેવો. જેમ કોઈક શૂરવીર ને આકરો માણસ હોય ને તેનો કોઈક પ્રતિપક્ષી હોય, તેણે તેનો બાપ મારી નાખ્યો હોય તો તેને તેની બહુ દાઝ્ય થાય ને તે દાઝ્ય થતી હોય ને વળી તેનો દીકરો મારી નાંખે ને વળી ભાઈને મારી નાંખે ને વળી બાયડીને લઈ જાય ને વળી માને લઈને મુસલમાનને આપે ને વળી ગામગરાસ ઝૂંટી લે, એવી રીતે જેમ જેમ એનો પરાભવ કરે તેમ તેમ એને બહુ મનમાં દાઝ્ય થાય ને જાગ્રત-સ્વપ્નમાં સર્વકાળે એને એ વાતનો જ આલોચ રહે. તેમ જેને આ બે વાતનો નિરંતર આલોચ રહે ત્યારે એને એ જ્ઞાન સિદ્ધ થાય અને એને ગમે તેવો આપત્કાળ પડે તો તેને વિષે એની સહાય કરે. અને જેમ વિશલ્યકરણી ઓષધિ લાવીને હનુમાનજીએ રામચંદ્રને પિવાડી૮૪ ત્યારે જે દેહમાં શલ્ય લાગ્યાં હતાં તે સર્વે એની મેળે દેહથી બાહેર નીકળી ગયાં; તેમ જેને આ બે વાત મનમાં લાગી ગઈ હોય તેને ઇન્દ્રિયોને વિષયભોગની ઇચ્છા રહી છે એ શલ્ય છે તે સર્વ નીકળી જાય; કહેતાં વિષયભોગમાંથી એની ઇન્દ્રિયોની વૃત્તિ નીકળીને એક ભગવાનમાં વળગે. અને સત્સંગી પણ એને જ કહીએ; કેમ જે, સત્યરૂપ એવો જે પોતાનો આત્મા તથા સત્યરૂપ એવા જે ભગવાન તેનો જેને આવી રીતે સંગ થયો તેને સત્સંગી કહીએ. અને આ બે પ્રકારે જે વાર્તા છે તેને દૈવી જીવ સાંભળે ત્યારે તેના હૃદયમાં લાગીને રગરગમાં પ્રવર્તી જાય અને જે આસુરી જીવ હોય ને તે સાંભળે ત્યારે તેને તો કાનથી બાહેર જ નીકળી જાય પણ હૃદયમાં ઊતરે નહીં. જેમ શ્વાન હોય ને તે ખીર ખાય તે તેના પેટમાં રહે જ નહીં, વમન થઈ જાય. ને ખીર જેવું કાંઈ ભોજન સરસ ન કહેવાય, તો પણ તે શ્વાનના પેટમાં રહીને રગરગમાં પ્રવર્તે નહીં; ને તે ખીરને માણસ ખાય ત્યારે તેને પેટમાં રહે ને રગરગમાં પ્રવર્તે ને બહુ સુખ થાય. તેમ શ્વાન જેવો જે આસુરી જીવ તેના હૃદયમાં તો આ વાત પેસે જ નહીં ને માણસ જેવો જે દૈવી જીવ તેના હૃદયમાં ઊતરે ને રગરગમાં વ્યાપી જાય.
\n“અને વળી જે ભગવાન છે તે જેવા તો એ એક જ છે અને ભગવાનને ભજી ભજીને ઘણાક ભગવાનના સાધર્મ્યપણાને પામ્યા છે,૮૫ તો પણ તે ભગવાન જેવા તો થતા જ નથી. અને જો એ ભગવાન જેવા જ થાય તો તો ભગવાન ઘણાક થાય, ત્યારે તો જગતની સ્થિતિ તે એક જાતની જ ન રહે. કેમ જે, એક ભગવાન કહેશે, હું જગતની ઉત્પત્તિ કરીશ ને બીજો કહેશે, હું જગતનો પ્રલય કરીશ; અને વળી એક ભગવાન કહેશે, હું વરસાદ કરીશ ને બીજો કહેશે, હું નહીં કરું; ને એક કહેશે, હું માણસના ધર્મ પશુમાં કરીશ અને બીજો કહેશે, હું પશુના ધર્મ માણસમાં કરીશ; એવી રીતે સ્થિતિ ન રહે. અને આ તો જુઓ ને, જગતમાં કેવી રીતે બરાબર અદલ પ્રમાણે સર્વત્ર ક્રિયાની પ્રવૃત્તિ થાય છે પણ તલભાર પણ ફેર પડતો નથી! માટે સર્વ ક્રિયાના પ્રવર્તાવનારા ને સર્વના સ્વામી એક જ ભગવાન છે. તથા ભગવાન સંગાથે બીજાને દાવ બંધાય એમ પણ જણાતું નથી. માટે ભગવાન તે એક જ છે પણ બીજો એ જેવો થતો નથી. અને આ સર્વે વાત કરી તે થોડીક છે પણ એમાં સર્વે વાત આવી ગઈ. અને આ વાતનું જે રહસ્ય છે તે જે ડાહ્યો હોય તેને સમજાય પણ બીજાને સમજાય નહીં. અને આટલી વાત સમજીને જેણે દૃઢ કરી તેને સર્વે વાત સંપૂર્ણ થઈ, એને કાંઈ કરવું બાકી ન રહ્યું. અને આવી રીતે જે અમે વાત કરી તેને સાંભળીને ને તે વાતની જે ભગવાનના ભક્તને દૃઢતા હોય તેનો સંગ રાખવો, તો એને આ વાર્તાની દિવસે દિવસે દૃઢતા થતી જાય. અને આ વાત અમે કરીએ છીએ તે કાંઈ બુદ્ધિની કલ્પનાએ નથી કરતા તથા સિદ્ધાઈ જણાવવા સારુ નથી કરતા; આ તો અમારી અજમાવેલ વાત છે ને જેમ અમે વર્તીએ છીએ તેમ વાત કરીએ છીએ. કેમ જે, અમારે સ્ત્રી-ધનાદિક પદાર્થનો ભારે યોગ છે તથા પંચવિષયનો ભારે યોગ છે તથા સુરત, અમદાવાદ, વડોદરે, વરતાલે જઈએ છીએ ત્યારે હજારો માણસ ભેગાં થાય છે ને તે માને છે તથા વાજતે-ગાજતે અતિ સન્માન કરીને પધરાવે છે તથા ત્યાં ત્યાં ભારે ભારે જાયગાઓ જોયામાં આવે છે તથા ભારે વસ્ત્ર-વાહનાદિકનો યોગ થાય છે; એ સર્વે છે તથાપિ પોતાના આત્મા સામી દૃષ્ટિ કરીએ છીએ તથા ભગવાનના માહાત્મ્ય સામી દૃષ્ટિ કરીએ છીએ ત્યારે એ સર્વેનું અતિ તુચ્છપણું થઈ જાય છે ને એમાં કોઈ ઠેકાણે બંધાઈ જવાતું નથી ને પૂર્વ દેહની જેમ વિસ્મૃતિ છે તેમ એ સર્વેની વિસ્મૃતિ થઈ જાય છે. માટે એ બે વાત અમારે સિદ્ધ થઈ છે તે સારુ એમ અમારે વર્તાય છે. અને બીજો પણ જો એ બે વાતને સિદ્ધ કરે તો તેને કદાચિત્ એવો કોઈક યોગ થઈ જાય તો પણ એને એમ વર્તાય; માટે આ વાત અવશ્ય સમજવાની છે.” એવી રીતે શ્રીજીમહારાજે કૃપા કરીને બીજાને સમજાવવા સારુ પોતાનું વર્તન લઈને વાર્તા કરી ને પોતે તો સાક્ષાત્ શ્રીપુરુષોત્તમ નારાયણ છે.
", "gujarati_footnote": "૬૭. પણ સમજીને જે ભક્ત એવી રીતે કરશે તે જ સુખી થશે, બીજો સુખી થશે નહિ.
\n૬૮. અહં-મમત્વરૂપ માયાનો ત્યાગ કરીને ભગવાનમાં દૃઢ પ્રીતિ કરી છે અને.
\n૬૯. હનુમાનજીએ શ્રીરામચંદ્રજી પાસે પ્રાર્થના દ્વારા માંગેલ વરદાન (વાલ્મીકિ રામાયણ, ઉત્તરકાંડ: ૩૯/૧૫-૧૬); નારદજીએ નૃસિંહ ભગવાન પાસે કરેલ પ્રાર્થના (ભાગવત: ૫/૧૯/૧૫); પ્રહ્લાદજીએ નૃસિંહ ભગવાન પાસે માગેલ વરદાન (ભાગવત: ૭/૧૦/૨-૧૦)નો સારાંશ અહીં શ્રીજીમહારાજ કહે છે.
\n૭૦. અર્થ: બ્રહ્માદિ દેવો પણ તમારા મહિમાના પારને પામતા નથી, કેમ કે તમારો મહિમા અપાર છે. વધારે તો શું કહિએ! તમે પણ તમારા મહિમાના પારને પામતા નથી. જેના એક એક રોમછિદ્રમાં આઠ આવરણે સહિત અનેક બ્રહ્માંડો ઊડતાં ફરે છે તેવા તમે છો. (ભાગવત: ૧૦/૮૭/૪૧).
\n૮૨. પ્રકાશના મૂળ સ્રોતમાંથી વહી આવતાં કિરણો સજીવ હોવાં જોઈએ કે નહીં? નહીં તો તેની સ્વતંત્ર ગતિ હોય જ કેવી રીતે? આવો પ્રશ્ન મોટા ભાગે તો સામાન્ય માણસોને ઊઠે પણ નહીં, પણ વિજ્ઞાનીઓ એની પાછળ મંડી પડ્યા હતા. આખરે ૧૯૧૯માં આઇન્સ્ટાઇનના સિદ્ધાંતોમાં સાબિત થયું કે પ્રકાશનાં કિરણો જડ છે. આ સંશોધનનો સાર શ્રીહરિ બરાબર તેના ૯૦ વર્ષ પહેલાં કહી બતાવે છે: “અને અગ્નિની જ્વાળા તથા સૂર્યનાં કિરણ તે તો જડ છે, કેમ કે તેને આંગળી અડાડીએ તો ખસે નહીં ને કીડી હોય તેને આંગળી અડાડીએ તો ખસીને અવળી ચાલે.” સૂર્યના પ્રકાશ આગળ હાથ રાખીને લઈ લઈએ, તો તે તેની દિશા નથી બદલી દેતો પણ કીડીને અડીએ તો તે તેની દિશા બદલી નાખે છે.
\n૮૩. અહીં યોનિ એટલે દેવ, ભૂત, મનુષ્ય, પશુ, પક્ષી, વનસ્પતિ વગેરે ચોરાસી લાખ યોનિ, જે આ પ્રમાણે છે:
\n૨૧ લાખ જરાયુજ - ગર્ભમાંથી જન્મેલું
\n૨૧ લાખ અંડજ - ઈંડામાંથી જન્મેલું
\n૨૧ લાખ સ્વેદજ - પરસેવામાંથી જન્મેલું
\n૨૧ લાખ ઉદ્ભિજ્જ - જમીન કે બીજમાંથી જન્મેલું
\n[ગરુડપુરાણ: ૨/૧૨/૨, ૩]
\n૮૪. રાવણ સામે યુદ્ધ વખતે રાવણપુત્ર ઇન્દ્રજિતના બ્રહ્માસ્ત્રના પ્રયોગથી શ્રીરામ, લક્ષ્મણ સહિત અનેક વાનર યોદ્ધાઓ મૂર્છિત થયા ત્યારે જામ્બવાનના આદેશથી હનુમાનજી હિમાલયમાં આવેલા પર્વત પરથી ઔષધિ લેવા ગયા. પર્વત પર પહોંચ્યા ત્યારે ઔષધિઓ અદૃશ્ય થઈ ગઈ. આથી હનુમાનજી આખો પર્વત જ લઈ આવ્યા. તેમાં ચાર મુખ્ય ઔષધિ હતી. (૧) મૃતસંજીવની (૨) વિશલ્યકરણી (૩) સુવર્ણકરણી (૪) સંધાની. તેની સુગંધ દ્વારા શ્રીરામ, લક્ષ્મણ સહિત તમામ વાનર યોદ્ધાઓ સ્વસ્થ થઈ ગયા.
\n[વાલ્મીકિ રામાયણ, યુદ્ધકાંડ: ૭૨-૭૪]
\n૮૫. અહીં “ભગવાનના સાધર્મ્યપણાને પામવું એટલે અક્ષરબ્રહ્મના સાધર્મ્યને પામવું એવું તાત્પર્ય સમજવું.
\nસમજૂતી: શ્રીજીમહારાજના સિદ્ધાંત અનુસાર કોઈ પણ ભક્ત ભગવાન થઈ શકતો નથી. (કારિયાણી ૮, કારિયાણી ૧૦, લોયા ૪, લોયા ૧૩; ગઢડા મધ્ય ૬૭) કારણ કે ભગવાન એક જ છે અને એક જ રહે છે. (લોયા ૪, ૧૩; અંત્ય ૩૦, ૩૯) તેથી “ભગવાનના સાધર્મ્યપણાને પામવું” એટલે ભગવાનના કેટલાક ગુણ-સામર્થ્યને પામવું. જેમકે ભગવાન જેમ દિવ્ય છે, માયિક ભાવોથી લેવાતા નથી, તેમને શુભ-અશુભ કર્મોનું બંધન થતું નથી; તેમ તે ભક્ત પણ દિવ્ય થઈ જાય છે, એટલે એમને પણ માયિક ભાવ કે શુભ-અશુભ કર્મોનું બંધન નથી. ભક્ત પણ કાળ, કર્મ અને માયાથી રહિત થાય છે. (ગઢડા પ્રથમ ૬૨; સારંગપુર ૧૧; ગઢડા મધ્ય ૬૬)
\nતદ્ઉપરાંત ભક્ત ભગવાનના સત્યશૌચાદિક કલ્યાણકારી ગુણો પ્રાપ્ત કરે છે. (ગઢડા પ્રથમ ૭૭; ગઢડા મધ્ય ૬૭) તેમ છતાં ભક્ત ક્યારેય પણ ભગવાનનું સંપૂર્ણ સાધર્મ્ય અર્થાત્ બધા જ ગુણ-ઐશ્વર્ય પામી શકતો નથી. કારણ કે ભગવાનનું કર્તુમ્-અકર્તુમ્-અન્યથાકર્તુમ્ સામર્થ્ય, જગતનું સર્વકર્તાહર્તાપણું અને નિયંતાપણું વગેરે ગુણો ભક્તમાં આવતા નથી. તેથી જ તો ભગવાન અને ભક્ત વચ્ચે સ્વામી-સેવકપણું હંમેશાં રહે જ છે. (સારંગપુર ૧૦; કારિયાણી ૧૦; લોયા ૧૩; ગઢડા મધ્ય ૬૦; ગઢડા અંત્ય ૩૦)
\nજો ભક્ત “ભગવાનના સાધર્મ્યપણાને પામે” એનો અર્થ એવો કરીએ કે ભક્ત ભગવાન જેવો જ થાય છે, તો પછી એ ભક્ત સેવા-ભક્તિ-ઉપાસના કોની કરે? તેથી અહીં ભગવાનનું સાધર્મ્ય એટલે અક્ષરબ્રહ્મનું સાધર્મ્ય સમજવું જોઈએ, કારણ કે શ્રીજીમહારાજ કહે છે કે પરબ્રહ્મની સ્વામી-સેવકપણે ભક્તિ-ઉપાસના કરવા માટે અક્ષરબ્રહ્મના સાધર્મ્યને પામવું અનિવાર્ય છે. (લોયા ૭, ૧૨; ગઢડા મધ્ય ૩) જ્યારે તે ભક્ત અક્ષરબ્રહ્મના સાધર્મ્યને પામે છે (અર્થાત્ બ્રહ્મરૂપ થાય છે) ત્યારે જ તેનામાં ઉપરોક્ત વર્ણવેલા પરબ્રહ્મના ગુણો આવે છે. માટે અહીં અક્ષરબ્રહ્મના સાધર્મ્યને પામવાનું તાત્પર્ય છે.
\nવળી, “ભક્ત ભગવાનના સાધર્મ્યપણાને પામે છે” એના તાત્પર્યાર્થમાં જ અર્થાત્ એના પર્યાય તરીકે વચનામૃત ગઢડા પ્રથમ ૬૪માં “બ્રહ્મભાવને પામે છે” એમ કહ્યું છે અને વચનામૃત ગઢડા મધ્ય ૬૭માં “બ્રહ્મરૂપ થાય છે” એમ કહ્યું છે. તેથી નિશ્ચિત થાય છે કે “ભગવાનના સાધર્મ્યપણાને પામવું” એટલે અક્ષરબ્રહ્મના સાધર્મ્યને પામવું.
\nશાસ્ત્રીજી મહારાજ આ વિષે સમજાવતાં કહે છે: “સત્પુરુષના પ્રસંગથી, અક્ષરનું સાધર્મ્યપણું પમાય છે અને ત્યારે ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણના ભાવ ટળી જાય છે અને પુરુષોત્તમનો નિશ્ચય થાય છે, પરંતુ પુરુષોત્તમનું સાધર્મ્યપણું તો પમાતું જ નથી. અક્ષરના સાધર્મ્યપણાને પામ્યા એવા અનંત કોટિ મુક્ત અક્ષરધામને વિષે પુરુષોત્તમના દાસભાવે વર્તે છે. તેમનાં ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ ભગવાનને આકારે થાય છે, એટલે ભગવાનના ભાવને પામે છે, દિવ્ય થાય છે. એ ભાવ કારિયાણીના પહેલા વચનામૃતમાં છે, પણ ભગવાનરૂપ થતા નથી. ભગવાનને જેવા જાણે તેવો પોતે થાય છે અને છતાં ભગવાન તો અપાર ને અપાર જ રહે છે.”
\n[બ્રહ્મસ્વરૂપ શાસ્ત્રીજી મહારાજ: ૨/૩૦૨]
\nઆ રીતે “ભગવાનના સાધર્મ્યપણાને પામવું” એટલે અક્ષરબ્રહ્મના સાધર્મ્યને પામવું એવું તાત્પર્ય અહીં સમજવું.
", "hindi_title": "आत्मा-परमात्मा का चिंतनसातत्य", "hindi_text": "संवत् १८८६ में आषाढ़ कृष्णा दशमी (२५ जुलाई, १८२९) को श्रीजीमहाराज श्रीगढ़डा-स्थित दादाखाचर के राजभवन में पूर्वी द्वार के कमरे के बरामदे में विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। उनके समक्ष परमहंसों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने समस्त परमहंसों और सत्संगियों के सामने यह वार्ता कही कि, “भगवान की माया क्या है? तो देह में अहंबुद्धि तथा शरीर सम्बंधी पदार्थों में ममत्वबुद्धि ही माया है। अतः इस माया से मुक्त होना चाहिए। जिसने इस माया को नष्ट किया, वह माया-पार हो चुका है। इस माया से मुक्त होकर भगवान से प्रीति करना ही समस्त शास्त्रों का सिद्धान्त है। भले ही इसे आज समझ लें या अनेक दिनों के बाद समझें।
\n“हनुमान, नारद तथा प्रह्लाद जैसे जो महान भगवद्भक्त हैं, उन्होंने भी भगवान से यही माँगा है कि, ‘हे भगवान! अहं-ममत्वरूपी माया से हमारी रक्षा करिएगा और आपसे प्रीति बनी रहे तथा उन साधु का संग बना रहे जो इस माया को तैर गए हैं और जो आपसे प्रीति रखे हुए हैं। ऐसे ही साधु से हमारा स्नेह तथा ममत्व बना रहे।’ अतएव, हमें भी उन भक्तों के समान ही करना और यही माँगना तथा ऐसे शब्दों का ही श्रवण, मनन एवं निदिध्यास करना चाहिए।
\n“और, भगवान के भक्त को आत्मनिष्ठा का बल तथा भगवान के माहात्म्य का बल ये दो बल चाहिए। इसमें आत्मनिष्ठा क्या है? तो अपनी आत्मा को देह से पृथक् जानना ही आत्मनिष्ठा है। यदि साधु के साथ रहते हुए उनसे परस्पर किसी निमित्त कहासुनी हो जाए, तथा कुछ अहंता-ममता होने का प्रसंग खड़ा हो जाए तथा मान, क्रोध, स्वाद, लोभ, काम, मत्सर और ईर्ष्या आदि दुर्गुणों की प्रवृत्ति हो जाए, तब यदि स्वयं को अपनी आत्मा न जानता हो, तो उसे साधु के प्रति दुर्भाव हो जाता है। जिसके फलस्वरूप उस जीव का बहुत बड़ा अनिष्ट हो जाता है। इसलिए, आत्मा को अवश्यरूप से अपनी देह से पृथक् जानना।
\n“वह आत्मा न तो ब्राह्मण है, न क्षत्रिय है और न कुनबी ही है। वह न तो किसी का लड़का है और न किसी का पिता भी है। न उसकी कोई जाति है और न ही उसका कोई रिश्ता ही है। ऐसी आत्मा तो सूर्य एवं अग्नि के समान तेजस्वी तथा ज्ञातृत्वभाव से युक्त है। हालाँकि अग्नि की ज्वाला तथा सूर्य की किरणें तो जड़ हैं, जिन्हें उँगली से छूने पर भी खिसकती नहीं हैं। किन्तु, चींटी को यदि उँगली से छू दिया जाए, तो वह खिसक कर उलटी चल पड़ती है। इसलिए आत्मा को ज्ञातृत्वभाव से युक्त बताया गया है। उसे सूर्य और अग्नि के सदृश तेजोमय बताया गया है, क्योंकि इसका आकार ऐसा तेजस्वी है।
\n“यह आत्मा अनेक योनियों को प्राप्त हुई है। अतः कहा जाता है कि, ‘समुद्र में जितना पानी है उतने परिमाण में इस जीव ने अपनी माता का दूध पिया है।’ यद्यपि उन विभिन्न योनियों में उसका देहान्त तो हुआ है, फिर भी उसका - स्वयं आत्मा का नाश नहीं हुआ। ऐसी अज्ञानावस्था में भी जब वह स्वयं को देहरूप मानता रहा था, तब भी यह नहीं मरी, तो अब हमें आत्मा के स्वरूप का ज्ञान हुआ! अब यह कैसे मरेगी? ऐसी जो आत्मा है, उसे अपना स्वरूप मानना।
\n“अब भगवान का माहत्म्य कैसे जानना चाहिए? इस विषय पर कहते हैं कि भगवान अनेक ब्रह्मांडों के राजाधिराज हैं और जिन ब्रह्मांडों के ये अधिपति हैं, उन ब्रह्मांडों की तो उन्हें कोई गिनती तक नहीं है। इसीलिए, कहा गया है:
\n‘धुपतय एव ते न ययुरन्तमनन्ततया।“उस एक-एक ब्रह्मांड में ब्रह्मा, विष्णु, शिव, सात द्वीपों, सात समुद्रों, मेरु, लोकालोकादि पर्वतयुक्त पृथ्वी, चौदह लोकों तथा अष्ट आवरण की रचना आदि सामग्री सहित जो अनेक ब्रह्मांड हैं, उनके अधिपति भगवान हैं। जैसे इस पृथ्वी के चक्रवर्ती राजा के जितने गाँव हों, उनकी गिनती की जा सकती है, फिर भी उस राजा की कितनी महत्ता जान पड़ती है! किन्तु, भगवान के अधीनस्थ जो ब्रह्मांड हैं, उनकी संख्या तो अगणित और अनन्त है! जो गिने नहीं जा सकते! अतः भगवान की कितनी अपार महिमा है! उन ब्रह्मांडों में जो जीव हैं, उनकी भगवान के समक्ष हस्ती ही क्या है? कुछ नहीं! वे अति तुच्छ है।
\n“और, उन भगवान ने जीवों को इन ब्रह्मांडों में पंचविषय सम्बंधी सुख दिया है, वह सुख कैसा है? तो उस सुख के कारण कितने ही अपने सिर कटवाते हैं ऐसा महादुर्लभ-सा प्रतीत होता है। तब स्वयं भगवान की मूर्ति में और उनके अक्षरधाम में जो आनन्द है, वह कितना अपरिमित होगा! प्राकृत विषयों का जो सुख है, वह तो अन्य पदार्थों पर आधारित रहता है, तथा वह पृथक्-पृथक् प्राप्त होता है; जबकि भगवान तो समस्त सुखमात्र का स्रोत हैं। वस्तुतः भगवान सम्बंधी आनन्द अविनाशी है और महा अलौकिक है। जैसे कोई बड़ा धनी गृहस्थ हो और अपने घर में अनेक प्रकार के भोजन लेता हो, भोजन के बाद यदि वह अपनी बची हुई उच्छिष्ट रोटी का कुछ टुकड़ा कुत्ते के आगे डाल दे, तो वह तो अत्यन्त तुच्छ कहलाएगा, और स्वयं जो भोजन करता हो, वह महासुखमय कहलाएगा। वैसे ही भगवान ने ब्रह्मांडों में अनेक जीवों को जो पंचविषय सम्बंधी सुख दिया है, वह कुत्ते को डाले गए रोटी के टुकड़े के समान अत्यन्त तुच्छ है, तथा भगवान सम्बंधी जो सुख है, वह तो अतिशय महान है।
\n“भगवान जीवों को सुषुप्ति अवस्था में भी प्रचुर सुख प्रदान करते हैं। वह किस तरह? तो उसे चाहे कितनी ही शारीरिक वेदना होती हो, वह सुषुप्ति अवस्था में शान्त हो जाती है तब वह बड़ा सुखिया हो जाता है। और, भगवान के चरणकमलों की रज को तो ब्रह्मा, शिव, लक्ष्मीजी, राधाजी, नारद, शुक एवं सनकादिक नौ योगेश्वर भी, जो इतने महान हैं, अहंशून्य होकर अपने मस्तक पर चढ़ाते हैं और अपनी मान-मर्यादा को छोड़कर इन भगवान की निरन्तर भक्ति करते रहते हैं। ऐसे भगवान ने जगत में कैसी विचित्र सृष्टि की रचना की है और उनमें किस प्रकार की कुशलता दिखाई देती है! देखो न, मनुष्य में से मनुष्य, पशु में से पशु, वृक्ष में से वृक्ष और कीड़े में से कीड़ा उत्पन्न होता है! मनुष्य के अंगों में से यदि कोई अंग भंग हो गया हो, तो कोई भी प्रवीण व्यक्ति उसे यथावत् करने में किसी भी प्रकार से समर्थ नहीं हो पाता। ऐसी अनेक कलाएँ भगवान में हैं। इस प्रकार भगवान का माहात्म्य समझकर तथा उन्हें आनन्दमय मूर्ति जानकर मनुष्य को अन्य समस्त पदार्थों से वैराग्य हो जाता है और एकमात्र भगवान से ही प्रीति होती है।
\n“जिस प्रकार आगे कहा गया है, ऐसी अपनी जीवात्मा का ज्ञान तथा भगवान के माहात्म्य का ज्ञान - दोनों की सिद्धि जिसे भी हो गई, वह चाहे कैसे भी पंचविषय सम्बंधी सुख के बन्धन में कभी भी फँस गया, तो वह उसमें फँसा नहीं रहेगा और उन बंधनों से निकलकर ही रहता है, तब उस पुरुष की बात ही क्या है, जो विषयों के सुख का परित्याग करके रहता है! अतएव, इन दोनों प्रकार के ज्ञान को सुनकर अपने मन में उस ज्ञान के अनुसार वेग लगा दें। जैसे कोई शूरवीर तथा कठोर प्रकृति का मनुष्य हो, उसके किसी प्रतिद्वन्द्वी ने इस शूरवीर के बाप को मार डाला तो उसे, उस प्रतिद्वन्द्वी से भीषण वैर हो जाता है। और तब वह प्रतिद्वन्द्वी उसके लड़के को मार डालता है, और उसके भाई की हत्या कर डालता है तथा स्त्री को छीन लेता है और उसकी माँ को उठाकर मुसलमान को सुपुर्द कर देता है, गाँव-गरास लूट लेता है, इस प्रकार जैसे-जैसे प्रतिद्वन्द्वी उसे पराजित करता है, वैसे-वैसे उसके मन में प्रतिशोध की ज्वाला और भी धधकने लगती है। और, जाग्रत एवं स्वप्नावस्था में उसे इसी बात का ही विचार बना रहता है। वैसे ही जिसे इन दोनों बातों (आत्मा-परमात्मा) का निरन्तर ध्यान बना रहे और उसे उस ज्ञान की सिद्धि हो जाए, तब उस पुरुष को चाहे कैसा ही आपात्काल उपस्थित हो, पर उसमें सहायता मिल जाती है।
\n“जैसे हनुमानजी विशल्यकारिणी (संजीवनी) औषधि को लाए और उसे लक्ष्मणजी को पिलाया तो उनकी देह में लगे बाण अपने आप बाहर निकल आए। वैसे ही जिस पुरुष के मन में ये दो बातें दृढ़ हो गयीं, तो उनके अन्तःकरण से विषयभोग की इच्छारूप सभी शल्य स्वयं ही निकल जाते हैं, अर्थात् विषयभोग में से उसकी इन्द्रियों की वृत्तियाँ निकलकर एकमात्र भगवान के स्वरूप में ही लग जाती हैं। तथा सत्संगी भी उसी को कहा जाता है; क्योंकि सत्यरूपी जो अपनी आत्मा, और सत्यरूप जो भगवान दोनों का जिसे संग हुआ, उसको ही सत्-संगी कहते हैं।
\n“और, इन दोनों प्रकार की वार्ता को जब दैवी जीव सुनता है, तब उसके हृदय में प्रविष्ट होकर वह रग-रग में फैल जाती है। परन्तु जो आसुरी जीव होता है, उसे तो यह बात सुनते ही बाहर ही निकल जाती है, उसके हृदय में यह नहीं उतरती। जैसे श्वान अगर खीर को खा लेगा, तो वह उसके पेट में टिक ही नहीं पाती, वह उल्टी के रूप में बाहर निकल जाती है। यद्यपि खीर को अन्य किसी भी खाद्यपदार्थ से स्वादिष्ट माना जाता है, फिर भी वह खीर श्वान के पेट में टिककर उसे पुष्टि और तुष्टि नहीं दे पाती। किन्तु, उसी खीर को यदि मनुष्य खा लेता है, तो वह उसे संतुष्टि और पुष्टि दोनों देती है। वह उसका स्वाद लेने में भी सक्षम होता है। उसी तरह श्वान के समान आसुरी जीव के हृदय में तो यह बात ही नहीं जम सकती, परन्तु दैवी जीव के हृदय में तो ऐसी बात स्थिर भी होती है, और रग-रग में व्याप्त भी हो जाती है!
\n“और, भगवान के सदृश तो केवल भगवान ही है। और भगवान का भजन करके अनेक भक्त उनके साधर्म्य को प्राप्त हुए हैं, फिर भी वे भगवान के समान तो हो ही नहीं सकते। यदि वे भगवान के समान ही हो जाए तब तो बहुत-से भगवान हो जाएँगे। उस दशा में तो जगत की स्थिति एक समान नहीं रह सकती। क्योंकि, एक भगवान कहेंगे कि मैं जगत की उत्पत्ति करूँगा, दूसरे भगवान बोलेंगे कि मैं जगत का प्रलय करूँगा, तीसरे भगवान कहेंगे कि मैं पानी बरसाऊँगा, चौथे भगवान बताएँगे कि मैं पानी नहीं बरसाऊँगा, पाँचवे भगवान कहेंगे कि मैं मानवधर्मों का प्रचलन पशुओं में करूँगा, जबकि इनसे भिन्न अन्य भगवान यह बोलेंगे कि मैं पशुओं के धर्मों को मनुष्यों में प्रचलित करूँगा। इस प्रकार जगत की एक समान स्थिति नहीं रह पाती। परन्तु देखिए न, संसार में किस किस प्रकार समस्त क्रियाएँ निरन्तर नियमानुसार होती रहती हैं! जगत के संचालन में तिलमात्र भी अन्तर नहीं पड़ता! अतः इन समस्त क्रियाओं के प्रवर्तक तथा सबके स्वामी एकमात्र भगवान हैं। ऐसा भी नहीं लगता कि भगवान के साथ किसी दूसरे का दाव लग जाए! वे एक और अनन्य ही हैं! दूसरा उनके सदृश हो ही नहीं सकता!
\n“आपसे जो बात कही वह अल्पमात्र ही है, फिर भी इसमें सब कुछ समा दिया है। इस बात का रहस्य तो केवल बुद्धिमान व्यक्ति ही समझ पाता है, अन्य मनुष्य की समझ में यह बात नहीं आ सकती। यदि उपरोक्त आत्मा-परमात्मा की बात जिसने सुदृढ़ कर ली उसके लिए तो सभी साधनाएँ मानो पूर्ण हो गईं! उसके लिए तो कुछ भी करना बाक़ी नहीं रह गया।”
\nइतनी बात कहकर श्रीजीमहाराज ने बताया कि, “हमने जो ये बातें कही हैं, उन्हें सुनकर उन्हें अपने हृदय में दृढ़कर लिया है, ऐसे ही भक्त का संग रखना। तो इसे इस वार्ता पर दिन-प्रतिदिन दृढ़ता होती जाएगी। इस प्रकार की जो बात हम करते हैं, वह बुद्धि की कल्पना से नहीं करते और अपनी सिद्धता दिखलाने के लिए भी नहीं करते। यह तो हमारी अनुभूत बात है। हम जैसा आचरण करते हैं, वैसी ही बातें करते हैं। क्योंकि हमारे लिए स्त्री-धनादि पदार्थों तथा पंचविषयों का भारी योग है। जब कभी हम सूरत, अहमदाबाद, वड़ोदरा और वरताल जाते हैं, तब सहस्रों मनुष्य इकट्ठे होते हैं और हमारे प्रति आदर भावना प्रकट करते हैं। वे गाजेबाजे के साथ अति सम्मानपूर्वक हमारा स्वागत करते हैं। उन शहरों में भी हमने बहुत बड़े-बड़े स्थान देखे हैं और हमारे लिए अधिकाधिक वस्त्रों तथा वाहनादि का योग भी उपस्थित होता है। फिर भी हम अपनी आत्मा तथा भगवान के माहात्म्य का विचार जब करते हैं, तब ये समस्त वस्तुएँ अति तुच्छ दिखाई देती है तथा कहीं भी बन्धन नहीं होता। एवं जिस प्रकार पूर्वदेह की विस्मृति हो जाती है, उसी प्रकार इन सब वस्तुओं का भी विस्मरण हो जाता है। अतः इन दो बातों को हमने सिद्ध कर लिया है। यही कारण है कि हम इतना अनासक्त रह सकते हैं। इसी प्रकार अन्य कोई (व्यक्ति) इन दो बातों को सिद्ध कर ले, तो वह भी विषयों के सम्बंध होने पर हमारी ही तरह अनासक्त रह सकता है। इसलिए यह बात अवश्य समझनी चाहिए।”
\nइस प्रकार श्रीजीमहाराज ने कृपा करके दूसरों को समझाने के लिए अपने आचरण के आधार पर वार्ता कही, जबकि वे स्वयं तो साक्षात् श्रीपुरुषोत्तम नारायण हैं।
", "hindi_footnote": "२९६. अर्थ: “ब्रह्मादि देव भी आपकी महिमा का पार नहीं पाते। क्योंकि आपकी महिमा अपार है, आप स्वयं आपकी महिमा का पार नहीं पा सकते हैं। आप ऐसे महिमावंत हैं कि जिसके एक-एक रोम के छिद्र में अष्ट आवरणों से युक्त अनेक ब्रह्मांड विद्यमान हैं।” (श्रीमद्भागवत: १०/८७/४१)
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/262.mp3" } ] }, { "section_title_en": "Additional (11)", "section_title_gu": "વધારાનાં (૧૧)", "section_title_hi": "अधिक वचनामृत (११)", "chapter": [ { "english_title": "Amdāvād-4", "english_text": "On Fāgun vadi 3, Samvat 1882 [26 March 1826], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a cushion with a cylindrical pillow placed on a decorated cot upon a square platform facing the mandir of Shri Narnārāyan in Amdāvād. He was dressed entirely in white clothes. A pink pāgh had been tied around His head, and tassels of roses were dangling from that pāgh. Bunches of roses had also been placed upon His ears. In addition to this, several garlands of roses were hanging around His neck, and armlets of roses had been tied around both arms. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Shriji Mahārāj said to the muni-mandal and the devotees, “Everyone please listen to what I have to say. One should first develop a firm conviction of the form of God. What is God like? Well, He, by His own wish, takes birth for the liberation of the jivas. Yet, having taken birth, He is still beyond birth. Despite having to die, God is still beyond aging and death. He is also ‘niranjan’, that is to say, He has no blemish of māyā. In addition, He possesses a definite form and is self-radiant; He is Parabrahma, antaryāmi, the supporter of countless millions of brahmānds; and He also transcends Akshar. His assuming and discarding of a human body is merely an illusion - like the magic of a wizard. Furthermore, He is the controller of the countless muktas, including Akshar. He is also the lord of all. That Shri Purushottam Nārāyan, after first taking birth from Dharmadev and Murti, performs austerities in Badrikāshram in the form of Narnārāyan.
\n“That same Shri Narnārāyan assumes the forms of Matsya, Kurma, Varāh, Vāman, Rām, Krishna, etc., on earth for the fulfillment of particular tasks. There, using his own body, he helps other people eradicate their belief of being the body and accept the belief of being the form of Brahma. In this way, he makes his body and the bodies of other people appear to be the same. Just as, for example, after a thorn is used to remove another thorn, both thorns are discarded, similarly, God also discards His body like other jivas discard theirs. This phenomenon is explained in the Mahābhārat through the story of Nrusinhji. When he wished to leave his body, Nrusinhji, through his antaryāmi powers, inspired Shiv within his heart to take the form of a sharabh. Then both Nrusinhji and the sharabh fought a battle in which Nrusinhji died.1 Thus God independently, by His own wish, accepts a human body and abandons that human body.
\n“After hearing the incidents of Shri Krishna Bhagwān being killed by an arrow striking his foot,2 the minds of those with a nāstik perspective and those who are not devotees of God become confused. They then allege that God too passes through birth and death just like themselves, and that He receives a human body according to His karmas and leaves the human body by His karmas as well. They also assert that only when God performs karmas that do not cause attachment will He be acquitted of His karmas and attain liberation.
\n“On the other hand, those who have an āstik mind and those who are devotees of God realize the understanding of the nāstiks to be wrong. They know the body of God to be eternal; and that the birth, childhood, youth, old age and death of God, as well as whatever other bodily traits He may display, are merely an illusion. This is because kāl and māyā are not powerful enough to have any sort of influence on God’s body. In fact, all transformations that do appear to occur in God’s body are all due to His yogic powers. Those who are devotees of God do not become misled by this; whereas the minds of those who are not devotees become bewildered, just like worldly people become bewildered on seeing a wizard’s acts. Those, however, who are aware of the wizard’s techniques are not bewildered. Similarly, Purushottam Shri Narnārāyan also assumes many different bodies and discards them like the wizard. Thus, this Shri Narnārāyan is the cause of all avatārs.
\n“Those who infer death upon Shri Narnārāyan will themselves have to undergo countless births. The suffering of passing through the cycle of 8.4 million different life forms and the torments of Yampuri are indeed endless. Conversely, those who realize Shri Narnārāyan to be beyond aging and death will be released from their karmas and the consequent cycle of births and deaths in the 8.4 million life forms. Therefore, all satsangis and sādhus of our Uddhav Sampradāy should not infer death upon the forms of God - those that have occurred in the past, the current one or those that will occur in the future. This principle should be noted by all.”
\nSo saying, Shriji Mahārāj revealed Himself as the incarnate form of God. All who heard this discourse affirmed their faith in Shriji Mahārāj in this same manner.
", "english_footnote": "1. The story of sharabh fighting with Nrusinha is in the Ling-Puran, Purvardha 95/60-62. Nrusinha had killed Hiranyakashipu. Afterward, the whole brahmānd started to burn from the intense light of Nrusinha. The devas went to Shiva to find a solution to this. Shivaji assumed the form of a sharabh and killed Nrushinha. The body of Nrusinha became a slab of stone and is known as Nārsinha Shilā. (Maharaj has mentioned this in Loya 18 as well.)
\n2. When the Yādavas mutually killed themselves when they fought internally, Shri Krishna Bhagwan sat under a pipal tree in Prabhās. A hunter named Jarā saw the red sole of Krishna’s foot and mistook it for a deer’s mouth. He shot Krishna’s foot. When he came closer, he realized he had shot God himself. He rested his head on Krishna’s feet and asked for forgiveness. Krishna Bhagwan forgave him and gave him a place in swarga. He told Dāruk to protect the family and he left for his abode. [Bhagwat: 10/31/6]
", "gujarati_title": "અમદાવાદ ૪", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૨ના ફાગણ વદિ ૩ તૃતિયાને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીઅમદાવાદ મધ્યે શ્રીનરનારાયણના મંદિરને સન્મુખ વેદિકા ઉપર ગાદીતકિયે યુક્ત જે ઢોલિયો તે ઉપર વિરાજમાન હતા અને સર્વે શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને મસ્તક ઉપર ગુલાબી રંગની પાઘ વિરાજમાન હતી અને પાઘને વિષે ગુલાબના તોરા ઝૂકી રહ્યા હતા અને શ્રવણ ઉપર ગુલાબના ગુચ્છ ખોસ્યા હતા અને ગુલાબના બહુ હાર કંઠને વિષે વિરાજમાન હતા ને બે બાંહ્યે ગુલાબના બાજુબંધ બાંધ્યા હતા ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ મુનિમંડળ તથા હરિભક્ત પ્રત્યે એમ બોલ્યા જે, “સર્વે સાંભળો, એક વાત કરીએ જે, પ્રથમ ભગવાનના સ્વરૂપનો દૃઢ નિશ્ચય કરવો. તે ભગવાન કેવા છે? તો પોતાની ઇચ્છાએ કરીને જીવના કલ્યાણને અર્થે જન્મ ધરે છે. ને જન્મને ધરતા થકા પણ અજન્મા છે ને દેહને મૂકતા થકા પણ અજર, અમર છે. ને નિરંજન છે કહેતાં માયાના અંજને કરીને રહિત છે ને મૂર્તિમાન છે. અને સ્વપ્રકાશ છે, પરબ્રહ્મ છે, અક્ષરાતીત છે, અંતર્યામી છે, અનંત કોટિ બ્રહ્માંડના આધાર છે. અને મનુષ્ય દેહને જે ધરવું ને મૂકવું તે તો નટની પેઠે ઇન્દ્રજાલ સરખું છે. અને અનંત કોટિ અક્ષરાદિ મુક્તના નિયંતા છે ને સર્વેના સ્વામી છે. એવા જે શ્રીપુરુષોત્તમ નારાયણ તે પ્રથમ ધર્મદેવ થકી મૂર્તિને વિષે શ્રીનરનારાયણરૂપે પ્રગટ થઈને૫ બદરિકાશ્રમને વિષે તપ કરે છે. અને વળી તે શ્રીનરનારાયણ તે પૃથ્વીને વિષે કોઈક કાર્યને અર્થે મચ્છ, કચ્છ, વરાહ, વામન, રામ, કૃષ્ણાદિક જે દેહ તેને ગ્રહણ કરીને અને તે પોતાને દેહે કરીને અન્ય જીવના દેહાભિમાનનો ત્યાગ કરાવીને અને બ્રહ્મઅભિમાનને ગ્રહણ કરાવીને પોતાના દેહને અને અન્ય જીવના દેહને સમ દેખાડે છે. જેમ કાંટે કરીને કાંટાને કાઢીને બે કાંટાનો ત્યાગ કરે તેમ ભગવાન પોતાના દેહનો અન્ય જીવના દેહને તુલ્યપણે ત્યાગ કરે છે. તે ભારતને વિષે આખ્યાન છે જે, નૃસિંહજીને જ્યારે દેહત્યાગ કર્યાની ઇચ્છા થઈ ત્યારે અંતર્યામીરૂપે કરીને શિવના હૃદયને વિષે પ્રેરીને શિવ પાસે શરભનો દેહ ધરાવ્યો. અને તે શરભને ને નૃસિંહજીને યુદ્ધ થયું, ને પછી નૃસિંહજીએ પોતાનો દેહ મૂકી દીધો.૬ એવી રીતે સ્વતંત્ર થકા પોતાની ઇચ્છાએ કરીને દેહને ગ્રહણ કરે છે ને તે દેહનો ત્યાગ કરે છે. તે જેમ ઋષભદેવનો દેહ દાવાનલને વિષે બળી ગયો૭ અને શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનના પગમાં તીર લાગ્યો ને દેહનો ત્યાગ કર્યો,૮ તે ચરિત્રને દેખીને જે નાસ્તિક મતિવાળા છે ને અભક્ત છે તેમની મતિ ભ્રમી જાય છે અને પોતાની પેઠે ભગવાનને વિષે પણ જન્મ-મૃત્યુનું આરોપણ કરે છે. અને તેમની મતિને વિષે એમ જણાય છે જે, ભગવાન પણ કર્મે કરીને દેહને ધરે છે અને કર્મે કરીને દેહને મૂકે છે; અને જ્યારે નૈષ્કર્મ્ય કર્મને કરશે ત્યારે કર્મ ખપીને મુક્ત થશે. અને જે આસ્તિક બુદ્ધિવાળા છે અને હરિભક્ત છે તે એમ જાણે છે જે, નાસ્તિકની સમજણ છે તે ખોટી છે ને ભગવાનનો દેહ તો નિત્ય છે, અને ભગવાનને વિષે જન્મ, બાલ્ય, યૌવન, વૃદ્ધપણું ને મૃત્યુ ઇત્યાદિક જે દેહના ભાવ તે તો ભગવાનની લીલા છે. અને કાળ ને માયા તે ભગવાનના દેહને વિષે ચેષ્ટા કરવાને અર્થે સમર્થ થતાં નથી. અને ભગવાનના દેહને વિષે પરિણામપણું જણાય છે તે તો એ ભગવાનની યોગમાયાએ કરીને જણાય છે. અને તેને વિષે જે ભગવાનના ભક્ત છે તે મોહ નથી પામતા ને જે અભક્ત છે તેની મતિ ભ્રમી જાય છે. જેમ નટના ચરિત્રને દેખીને જગતના જીવની મતિ ભ્રમી જાય છે અને નટની વિદ્યાના જાણતલની મતિ નથી ભ્રમતી, તેમ પુરુષોત્તમ એવા જે શ્રીનરનારાયણ તે અનેક દેહ ધરીને નટની પેઠે તે દેહનો ત્યાગ કરે છે. ને એ શ્રીનરનારાયણ સર્વે અવતારના કારણ છે. ને શ્રીનરનારાયણને વિષે જે મરણભાવ કલ્પે છે તેને અનેક દેહ ધરવા પડે છે ને ચોરાસીનાં દુઃખનો ને યમપુરીનાં દુઃખનો તેને પાર આવતો નથી; અને જે શ્રીનરનારાયણને વિષે અજર, અમરપણું સમજે છે તે કર્મ થકી ને ચોરાસી થકી મુકાઈ જાય છે. માટે આપણા ઉદ્ધવ સંપ્રદાયના સર્વે સત્સંગી, સાધુ ભગવાનની મૂર્તિયું જે થઈ ગઇયું ને હમણાં છે ને આગળ થશે, તેને વિષે મરણભાવ કોઈ કલ્પશો મા. અને આ વાર્તા સૌ લખી લેજ્યો.” એમ કહીને શ્રીજીમહારાજ પોતાનું પ્રગટપણું જણાવતા હવા ને તે વાર્તાને સાંભળીને સર્વે તેવી જ રીતે શ્રીજીમહારાજનો નિશ્ચય કરતા હવા.
", "gujarati_footnote": "૫. પુરુષોત્તમ નારાયણના અનુપ્રવેશથી નરનારાયણ વગેરે ઈશ્વરો ઐશ્વર્ય પામીને અવતરે છે. તેથી પુરુષોત્તમ નારાયણ અને નરનારાયણ બંને તદ્દન ભિન્ન છે. તેમ છતાં સભામાં બેઠેલ ભક્તનાં જીવમાં નરનારાયણની પ્રધાનતા હોવાથી બંનેની એકતા જણાવે છે.
\n૬. નૃસિંહની શરભ સાથેના યુદ્ધની કથા લિંગપુરાણ, પૂર્વાર્ધ: ૯૫/૬૦-૬૨માં છે. પૂર્વ અધ્યાયમાં નૃસિંહે હિરણ્યકશિપુનો વધ કર્યો તે કથા આવે છે. પછી નૃસિંહના તેજથી સમગ્ર બ્રહ્માંડ બળવા લાગ્યું. ત્યારે દેવો શિવ પાસે ગયા અને આનો ઉપાય કરવા કહ્યું. ત્યારે શિવજીએ શરભનું રૂપ ધારણ કરીને નૃસિંહના શરીરને નાશ કર્યો. તે શરીરની શિલા થઈ. જે નારસિંહી શિલા કહેવાય છે. (જુઓ વચનામૃત લોયા ૧૮, ટીપણી-૧૦૨)
\n૭. ભાગવત: ૫/૬/૭.
\n૮. ભાગવત: ૧૧/૩૦/૩૩.
\nજ્યારે યાદવો પરસ્પર યુદ્ધમાં લડ્યા અને બધાનો નાશ થયો ત્યારે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પ્રભાસતીર્થમાં એક પીપળાના વૃક્ષ નીચે બેઠા હતા. જરા નામના પારધીએ દૂરથી ભગવાનનાં ચરણના લાલ તળિયાં જોઈને હરણનું મુખ સમજી બાણથી તેમને વીંધી નાંખ્યા. તેણે નજીક જઈને જોયું. “અરે! આ તો ભગવાન સ્વયં છે.” ત્યારે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનાં ચરણો પર માથું મૂકી ક્ષમા માગી. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ તેને માફી આપી અને સદેહે સ્વર્ગમાં નિવાસ આપ્યો. પોતે દારુકને પરિવારની સુરક્ષા કરવાનું જણાવી પોતાના ધામમાં ચાલ્યા ગયા.
\n[ભાગવત: ૧૦/૩૧/૬]
", "hindi_title": "अहमदावाद ४", "hindi_text": "संवत् १८८२ में फाल्गुन कृष्णा तृतीया (२६ मार्च, १८२६) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीअहमदाबाद-स्थित श्रीनरनारायण मन्दिर के समक्ष वेदिका पर गद्दी-तकियायुक्त पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। मस्तक पर गुलाबी रंग की पाग सुशोभित थी। उस पाग में गुलाब के तुर्रे झुके हुए थे। कानों पर गुलाब के गुच्छे खोंसे हुए थे। गुलाब के अनेक हार कंठ में शोभायमान हो रहे थे। दोनों बांहों में गुलाब के बाजूबन्द थे। श्रीजीमहाराज के समक्ष मुनिगण तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज मुनिमंडल तथा हरिभक्तों से बोले कि, “आप सब सुनिये, एक वार्ता करते हैं। सर्वप्रथम भगवान के स्वरूप का दृढ़ निश्चय करना। वे भगवान कैसे हैं? तो वे अपनी इच्छा से ही जीवों के कल्याण के लिए जन्म धारण करते हैं। वे जन्म धारण करते हुए भी अजन्मा हैं, तथा देहत्याग करते हुए भी अजर-अमर हैं, निरंजन हैं, अर्थात् माया के अंजन से रहित हैं, और मूर्तिमान हैं। तथा स्वयंप्रकाश हैं, परब्रह्म हैं, अक्षरातीत हैं, अन्तर्यामी हैं और अनन्तकोटि ब्रह्मांडों के आधार हैं। और मनुष्य-शरीर धारण करने और उसे त्याग देने की उनकी लीला तो एक नट के इन्द्रजाल जैसी है। वे अनन्तकोटि अक्षरादिक मुक्तों के नियन्ता तथा सबके स्वामी हैं। ऐसे श्रीपुरुषोत्तम नारायण पहले धर्मदेव और मूर्ति द्वारा श्रीनरनारायण२९७ के रूप में प्रकट होकर बदरिकाश्रम में तप करते हैं।
\n“वे ही श्रीनरनारायण पृथ्वी पर किसी प्रकार के विशिष्ट कार्यों को सम्पन्न करने के लिए मत्स्य, कच्छप, वराह, वामन, राम एवं कृष्ण आदि देहों को ग्रहण करके तथा अपनी उन देहों द्वारा अन्य जीवों के देहाभिमान का त्याग कराकर और ब्रह्म-अभिमान को ग्रहण करवाकर अपनी देह तथा अन्य जीवों की देहों में सादृश्य दिखलाते हैं। जिस तरह काँटे द्वारा काँटे को निकाल कर उस काँटे का भी त्याग कर दिया जाता है, उसी प्रकार भगवान भी अन्य जीवों की देहों के समान अपनी देह का परित्याग कर डालते हैं।
\n“यही आख्यान महाभारत में है कि जब नृसिंहजी को देहत्याग करने की इच्छा हुई, तब उन्होंने अन्तर्यामीरूप द्वारा शिव के हृदय में प्रेरणा करके शिव को शरभ की देह धारण करायी। इसके बाद उस शरभ तथा नृसिंहजी के बीच युद्ध हुआ। उस समय नसिंहजी ने अपनी देह का परित्याग कर दिया। इस प्रकार भगवान स्वतन्त्र रूप से अपनी इच्छा के अनुसार कोई भी देह ग्रहण करते हैं, और उसका परित्याग भी कर देते हैं। जैसे कि ऋषभदेव की देह दावानल में जल गई, तथा श्रीकृष्ण भगवान ने अपने पैर में तीर लगने पर अपना देहोत्सर्ग कर दिया। उस चरित्र को देखकर नास्तिक बुद्धिवाले अभक्तों की मति भ्रमित हो जाती है, और वे अपनी तरह भगवान में भी जन्म-मृत्यु के भावों का आरोपण करते हैं। वे सोचते हैं कि भगवान भी अपने कर्मानुसार देह धारण करते और छोड़ते हैं तथा वे भी नैष्कर्म्य कर्म करेंगे, तब कर्मों के बंधन दूर होंगे, और वे मुक्त हो जाएँगे।
\n“परन्तु इसके विपरीत जो आस्तिक बुद्धिवाले हैं तथा जो हरिभक्त हैं वे तो मानते हैं कि नास्तिक की समझ मिथ्या है। भगवान की देह तो नित्य है, तथा भगवान के स्वरूप में जन्म, शैशव, यौवन, वृद्धावस्था एवं मृत्यु आदि विभिन्न देहभाव दिखाई दे रहे हैं, वे तो भगवान की लीला है। इसीलिए, काल तथा माया अपनी चेष्टाओं से भगवान को प्रभावित करने में समर्थ नहीं हो सकते। और, भगवान की देह में जो परिणामभाव (जन्म, मरण आदि) दिखाई पड़ते हैं, वे भगवान की योगमाया के कारण हैं। अतः जो भगवान के भक्त होते हैं, उन्हें भगवान की ऐसी लीला में मोह नहीं होता, जबकि अभक्तों की मति भ्रमित हो जाती है।
\n“जैसे नट के चरित्र को देखकर जगत के जीवों की मति भ्रमित हो जाती है, किन्तु जो नटविद्या को जानता है, उनका मतिभ्रम नहीं होता। वैसे ही पुरुषोत्तम श्रीनरनारायण अनेक देहों को धारण करने के पश्चात् उन देहों को नट की भाँति छोड़ देते हैं। वे श्रीनरनारायण समस्त अवतारों के कारण हैं। और श्रीनरनारायण में जो मरणभाव आदि की कल्पना करते हैं, उन्हें अनेक शरीर धारण करने पड़ते हैं, तथा उन्हें चौरासी लाख योनियों एवं यमपुरी के दुःखों के जाल में फँसना पड़ता है; उनके लिए दुःखों का पार नहीं रहता। परन्तु जो भक्त श्रीनरनारायण में अजर-अमरभाव समझते हैं, वे अपने कर्मों एवं चौरासी लाख योनियों से मुक्त हो जाते हैं। इसलिए, अपने उद्धव सम्प्रदाय के समस्त सत्संगी साधुओं को भगवान के अवतारों में, जो हो चुके हैं, अभी विद्यमान हैं और भविष्य में होंगे, कभी भी मरणभाव आदि की कोई कल्पना नहीं करना। इस वार्ता को आप सब लोग लिख लेना।”
\nऐसा कहकर श्रीजीमहाराज ने अपना प्राकट्यभाव दिखलाया। इस वार्ता को सुनकर सबने उसी प्रकार श्रीजीमहाराज के स्वरूप के सम्बंध में निश्चय किया।
", "hindi_footnote": "२९७. परब्रह्म पुरुषोत्तम नारायण के अनुप्रवेश से नरनारायण आदि ईश्वर ऐश्वर्य को प्राप्त करके अवतरित होते हैं। अतः पुरुषोत्तम नारायण और नरनारायण दोनों अत्यन्त भिन्न हैं। फिर भी सभा में उपस्थित भक्तों के जीव नरनारायण की प्रधानता होने से यहाँ दोनों की एकता कहते हैं।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/264.mp3" }, { "english_title": "Amdāvād-5", "english_text": "On Fāgun vadi 4, Samvat 1882 [27 March 1826], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a cushion with a cylindrical pillow placed on a large, decorated cot on top of a square platform north of the mandir of Shri Narnārāyan in Amdāvād. He was dressed entirely in white clothes. Around His neck was a large garland of roses, and tassels of flowers were hanging from His pāgh. With His right hand, He was turning a rosary made from tulsi beads. At that time, an assembly of senior munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Chhadidār Kubersinhji asked Shriji Mahārāj, “Mahārāj, what is the most extraordinary characteristic of Shri Purushottam Nārāyan?”
\nShriji Mahārāj replied, “No one except Shri Purushottam Nārāyan can control the nādis and prāns of innumerable beings and grant them instant samādhi. Nor can anyone else influence hundreds of thousands of people by having them abide by niyams. Nor does anyone else have the power to control Akshar and the muktas. These are the extraordinary characteristics of Purushottam Nārāyan.”
\nThereafter, Kubersinhji asked a second question, “Mahārāj, there are countless millions of brahmānds. In this brahmānd, the avatār of God is present in Bharat-khand, in Jambu-dwip. But please explain how God redeems the countless beings of the other brahmānds.”
\nShriji Mahārāj explained, “The very God that resides in this brahmānd is also the lord of all. It is He Himself who, for the sake of the liberation of countless beings, assumes a body in each brahmānd. Innumerable beings seek His refuge and consequently attain the holy feet of Shri Purushottam Nārāyan in Akshardhām. That is the answer to your question.”
\nKubersinh then asked again, “Mahārāj, please identify what satsangis who know God should renounce and what they should accept.”
\nShriji Mahārāj answered, “They should in all ways renounce desires for worldly objects; instead, they should develop desires related to God. If they do have desires for wealth, they should reason instead, ‘If we worship God, we will attain gold coins, diamonds, rubies, jewels and other invaluable things in the abode of God’ - but in no way should they harbor desires for worldly objects. If they have lustful desires, they should think, ‘If we look lustfully towards another woman, we will have to pass through the cycle of 8.4 million life forms and suffer extensively. Besides, even dogs and donkeys indulge in this, whereas I have attained the incarnate form of Purushottam. It will be a great loss for me if He is displeased.’ Reasoning in this manner, they should renounce such lustful desires and should desire happiness that is related to God. If they have affection for the relatives of the body, they should abandon it. Instead, they should form affection towards the Sant, the servant of God. They should accept this much.
\n“On the other hand, satsangis should renounce the sense of I-ness towards the body and develop an attitude of servitude towards God. If God or the Sant have become displeased in any way or have held one in contempt, then one should discard all ill feelings that one may have developed towards God or the Sant. Moreover, one should realize one’s own mistake and accept the virtue of God and the Sant. In this way, one should always think positively but never think negatively. That is the answer to your question.”
\nThereafter Kubersinh asked another question, “Mahārāj, please explain the nature of dharma, arth, kām and liberation.”
\nShriji Mahārāj smiled gently and said, “The nature of arth is to accumulate wealth or to fulfill one’s aim of liberation. That is the nature of arth. The nature of dharma is to use that wealth in Satsang for the purpose of dharma but not squander it for other purposes. That is the nature of dharma. The nature of kām is to have only one wife, to have intercourse with her only at the appropriate time and to renounce all other women in the world by regarding them as one’s mother or sister or daughter. That is the nature of kām. Finally, the nature of liberation is to diligently observe all of the vows of Satsang and keep unfaltering faith in God. That is the nature of liberation. That is the answer to your question.” So saying, Shriji Mahārāj retired to sleep.
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "અમદાવાદ ૫", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૨ના ફાગણ વદિ ૪ ચતુર્થીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીઅમદાવાદ મધ્યે શ્રીનરનારાયણના મંદિર થકી ઉત્તરાદી દિશે વેદિકાને વિષે ઢોલિયા ઉપર ગાદીતકિયાનું ઉઠિંગણ દેઈને વિરાજમાન હતા ને સર્વે શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને કંઠને વિષે ગુલાબનો મોટો હાર વિરાજમાન હતો ને પાઘને વિષે પુષ્પના તોરા લટકતા હતા ને જમણા હસ્તને વિષે તુલસીની માળાને ફેરવતા હતા અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મોટા મોટા મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nતે સમે કુબેરસિંહજી છડીદારે શ્રીજીમહારાજને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! શ્રીપુરુષોત્તમ ભગવાનનું અસાધારણ લક્ષણ તે શું છે?” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “અનેક જીવનાં પ્રાણ-નાડીને સંકેલો કરીને જે તત્કાળ સમાધિ કરાવવી તે બીજાથી થાય નહીં ને લક્ષાવધિ મનુષ્ય નિયમમાં રહ્યાં થકાં વશ વર્તે તે બીજા કોઈથી થાય નહીં અને અક્ષરાદિક જે મુક્ત તેને પણ નિયમમાં રાખવાને સમર્થપણું તે પણ બીજામાં હોય નહીં. એવી રીતે પુરુષોત્તમ નારાયણનું અસાધારણ લક્ષણ છે.”
\nપછી વળી કુબેરસિંહજીએ બીજો પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! બ્રહ્માંડ તો અસંખ્ય કોટિ છે. ને ભગવાનનો અવતાર તો આ બ્રહ્માંડમાં જંબુદ્વીપના ભરતખંડને વિષે છે અને બીજાં બ્રહ્માંડોમાં અસંખ્ય જીવ છે, તે જીવનો ઉદ્ધાર ભગવાન શી રીતે કરતા હશે? તે કહો.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જે ભગવાન આ બ્રહ્માંડમાં વિરાજે છે તે જ ભગવાન સર્વેના સ્વામી છે ને અનંત કોટિ બ્રહ્માંડને વિષે અસંખ્ય જીવના કલ્યાણને અર્થે બ્રહ્માંડ-બ્રહ્માંડ પ્રત્યે તે જ ભગવાન પોતે દેહ ધારણ કરે છે. તેને શરણે અસંખ્ય જીવ થાય છે તેણે કરીને અક્ષરધામમાં શ્રીપુરુષોત્તમનાં ચરણારવિંદને ઘણાક જીવ પામે છે. એ ઉત્તર એનો છે.”
\nઅને વળી કુબેરસિંહે પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! ભગવાનને જાણવાવાળા જે સત્સંગી તેને શું શું તજવું ને શું શું ગ્રહણ કરવું? તે કહો.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “આ માયિક પદાર્થની આશા તે સર્વે પ્રકારે ત્યાગ કરવી ને ભગવાન સંબંધી આશાનું ગ્રહણ કરવું. ને જો ધનને વિષે આશા હોય તો એમ આશા બાંધવી જે, ભગવાનના ધામમાં સોનામહોરું તથા હીરા, રત્ન, માણેક આદિક અમૂલ્ય અમૂલ્ય પદાર્થ છે, એ સર્વ ભગવાનને ભજશું તો પામશું; એમ આશા બાંધવી પણ માયિક પદાર્થની આશા ન બાંધવી. અને જો સ્ત્રી સંબંધી કામના હોય તો એમ વિચાર કરે જે, પરસ્ત્રી સામી ખોટી નજર કરશું તો નરક-ચોરાસીમાં જવું પડશે ને ત્યાં મહાદુઃખ થશે. ને વિષય તો કૂતરાં, ગધેડાં પણ ભોગવે છે, અને મને તો પ્રગટ પુરુષોત્તમ મળ્યા છે, તે કુરાજી થશે તો મોટી ખોટ આવશે. એમ જાણીને કામવાસનાનો ત્યાગ કરવો અને ભગવાન સંબંધી સુખનું ગ્રહણ કરવું. ને દેહનાં સંબંધીમાં પ્રીતિ હોય તો તેનો ત્યાગ કરવો ને ભગવાનના દાસ જે સંત તે સંગાથે પ્રીતિ કરવી, એ ગ્રહણ કરવું. ને દેહને વિષે અહંબુદ્ધિ હોય તો તેનો ત્યાગ કરીને ભગવાનના દાસપણાની બુદ્ધિનું ગ્રહણ કરવું. ને ભગવાન અથવા સાધુ તે પોતાને કોઈક રીતે કચવાયા હોય ને તિરસ્કાર કર્યો હોય તેણે કરીને ભગવાનનો તથા સંતનો પોતાને અવગુણ આવ્યો હોય તો તેનો મનમાંથી ત્યાગ કરવો ને પોતાની ભૂલ જાણવી ને ભગવાન ને સંતનો ગુણ ગ્રહણ કરવો. એવી રીતે સવળું વિચારવું પણ અવળું તો કોઈ દિવસ વિચારવું જ નહીં. એવી રીતે એ પ્રશ્નનો ઉત્તર છે.”
\nઅને વળી કુબેરસિંહે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! ધર્મ, અર્થ, કામ ને મોક્ષ એ ચારેનું રૂપ કહો.” પછી શ્રીજીમહારાજ મંદ મંદ હસીને એમ બોલ્યા જે, “અર્થનું રૂપ તો એ છે જે, જેને કરીને ધન ભેળું કરવું; અથવા મોક્ષ સંબંધી પોતાનો અર્થ સાધવો એ પણ અર્થનું રૂપ છે. અને ધર્મનું રૂપ તો એ છે જે, તે ધન ધર્મને અર્થે સત્સંગમાં વાવરે પણ કુમાર્ગે ક્યાંય ન વાવરે એ ધર્મનું રૂપ છે. અને કામનું રૂપ તો એ છે જે, એક પરણેલ સ્ત્રી રાખે અને તેનો પણ ઋતુકાળે સંગ કરે અને બીજી સ્ત્રીયું જગતમાં છે તેનો મા, બેન, દીકરી તુલ્ય જાણીને ત્યાગ રાખે એ કામનું રૂપ છે. અને મોક્ષનું રૂપ તો એ છે જે, સત્સંગ સંબંધી જે સર્વે વર્તમાન તેને ખબડદાર થઈને રાખે ને ભગવાનનો અચળ નિશ્ચય રાખે એ મોક્ષનું રૂપ છે. એ ચારેનો ઉત્તર છે.” એમ કહીને પછી શ્રીજીમહારાજ પોઢી જતા હવા.
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "अहमदावाद ५", "hindi_text": "संवत् १८८२ में फाल्गुन कृष्णा चतुर्थी (२७ मार्च, १८२६) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्री अहमदाबाद-स्थित श्रीनरनारायण मन्दिर से उत्तरवर्ती वेदिका पर बिछाए गए पलंग पर गद्दी-तकिये का आधार लेकर विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे। कंठ में गुलाब का बड़ा हार सुशोभित हो रहा था। पाग में पुष्पों का तुर्रा लटक रहा था। श्रीजीमहाराज दाहिने हाथ में तुलसी की माला फेर रहे थे। उनके समक्ष बड़ेमें बड़े मुनियों तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय कुबेरसिंहजी छड़ीदार ने श्रीजीमहाराज से प्रश्न किया कि, “हे महाराज! श्रीपुरुषोत्तम भगवान का असाधारण लक्षण क्या है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “अनेक जीवों के प्राण एवं नाड़ी को खींचकर उन्हें तत्काल समाधिस्थ कराना यह अन्य किसी से नहीं हो सकता, और लक्षावधि मनुष्यों के द्वारा नियमों का पालन कराकर उन्हें अपने वश में रखना यह भी अन्य किसी के बस की बात नहीं है, तथा अक्षरादि मुक्तों को भी नियमबद्ध रखने की क्षमता रखना, यह सामर्थ्य भी अन्य किसी में संभव नहीं है। अतः ये ही श्रीपुरुषोत्तम भगवान के असाधारण लक्षण हैं।”
\nतब कुबेरसिंहजी ने पुनः प्रश्न पूछा कि, “हे महाराज! ब्रह्मांड तो असंख्य कोटि हैं, तथा भगवान का अवतार तो इस ब्रह्मांड में जम्बुद्वीप के भरतखंड में ही होता है, तब अन्य ब्रह्मांडों में रहनेवाले असंख्य जीवों का उद्धार भगवान किस रीति से करते होंगे? कृपया यह बताइए।”
\nयह सुनकर श्रीजीमहाराज कहने लगे कि, “जो भगवान इस ब्रह्माण्ड में विराजते हैं, वे ही भगवान सबके स्वामी हैं, तथा अनन्तकोटि ब्रह्माण्डों में असंख्य जीवों के कल्याण के लिए प्रत्येक ब्रह्माण्ड में वे ही भगवान स्वयं देह धारण करते हैं। उनकी शरण में असंख्य जीव आते हैं। इसके फलस्वरूप अनेक जीव अक्षरधाम में श्रीपुरुषोत्तम भगवान के चरणारविन्दों को प्राप्त होते हैं। इस प्रश्न का यही उत्तर है।”
\nफिर कुबेरसिंहजी ने आगे पूछा कि, “हे महाराज! भगवान को जाननेवाले सत्संगीजनों को क्या-क्या छोड़ देना चाहिए और क्या-क्या ग्रहण करना चाहिए? यह बताइए।”
\nतब श्रीजीमहाराज ने कहा कि, “मायिक पदार्थों की आशा तो सब प्रकार से छोड़ देना, तथा भगवान सम्बंधी आशा को ही ग्रहण करना। यदि धनलिप्सा हो, तो ऐसी आशा रखना कि भगवान के धाम में स्वर्ण, मुहरें, हीरा, रत्न, माणिक आदि अमूल्य पदार्थ बहुत बड़ी मात्रा में उपलब्ध हैं। यदि हम भगवान का भजन करेंगे, तो ये सब पदार्थ हमें प्राप्त हो जाएँगे। किन्तु, मुझे तो मायिक पदार्थों की आशा नहीं रखनी है। यदि स्त्री सम्बंधी कामना हो, तो यह विचार करें कि परस्त्री के प्रति यदि कुदृष्टि रखेंगे, तो चौरासी लाख योनियों में भटकना पड़ेगा, और वहाँ घोर यातनाएँ सहन करनी पड़ेंगी। विषयभोगों में तो कुत्ते व गधे भी लिप्त रहते हैं, और मुझे तो प्रकट पुरुषोत्तम मिले हैं, यदि वे अप्रसन्न होंगे, तो बड़ी हानि होगी। ऐसा विवेक रखकर कामवासना का परित्याग कर दें और भगवान सम्बंधी सुख को ही ग्रहण करें। यदि देह के सम्बंधीजनों में प्रीति रही हो, तो उस प्रीति का त्याग करना, और भगवान के दास-सन्तजनों से प्रीति करना। यदि देह में अहंबुद्धि रहे, तो उसे छोड़कर भगवान के प्रति दासत्व बुद्धि रखना।
\n“यदि भगवान अथवा सन्त अपने से किसी भी रीति से अप्रसन्न हुए हों, उन्होंने अपना तिरस्कार किया हो और इस कारण अपने हृदय में भगवान एवं सन्त के प्रति कोई दुर्भावना उत्पन्न हो गयी हो, तो मन में से उस अवगुण का त्याग कर देना, और अपनी भूल का स्वीकार कर लेना तथा भगवान और सन्त का गुण ग्रहण करना। इस प्रकार सकारात्मक से चिन्तन करना, किन्तु विपरीत विचार तो कभी भी नहीं करना। यही इस प्रश्न का उत्तर है।”
\nफिर कुबेरसिंहजी ने पुनः प्रश्न पूछा कि, “हे महाराज! कृपया यह बताइए कि धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष का कैसा स्वरूप रहता है?”
\nतब श्रीजीमहाराज मन्द-मन्द मुस्कुराते हुए बोले कि, “अर्थ का स्वरूप यह है कि जिसके द्वारा धन एकत्र किया जाए, अथवा मोक्ष सम्बंधी अपना अर्थ सिद्ध करना हो, यह भी ‘अर्थ’ का स्वरूप है। धर्म का स्वरूप तो यह है कि धन का व्यय धर्म के लिए सत्संग में ही किया जाए, किन्तु कुमार्ग में कहीं भी इसे खर्च नहीं करे। काम का स्वरूप यह है कि विवाह करके एक ही स्त्री के साथ सम्बंध रखना। उसका भी केवल ऋतुकाल में ही संग करना। एवं जगत की अन्य स्त्रियों को माता, बहन और पुत्रीतुल्य मानकर मन में त्यागवृत्ति रखना। मोक्ष का स्वरूप यह है कि सत्संग सम्बंधी व्रतों का पालन सावधान रहकर करे तथा भगवान के स्वरूप के सम्बंध में अचल निश्चय रखना। इन चारों का स्वरूप इस प्रकार है।”
\nऐसा कहने के पश्चात् श्रीजीमहाराज शयन के लिए पधारे।
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/265.mp3" }, { "english_title": "Amdāvād-6", "english_text": "On Fāgun vadi 6, Samvat 1882 [29 March 1826], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a cushion with a cylindrical pillow that had been placed on a decorated cot on top of a square platform facing the mandir of Shri Narnārāyan in Amdāvād. He was dressed entirely in white clothes. Garlands of roses were placed around His neck, and tassels of chameli flowers were dangling from both sides of His pāgh. Bunches of roses were also placed upon both of His ears. In addition to this, Shriji Mahārāj had taken a large bunch of roses in His hand and was gently rubbing it along His face. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen, after the evening ārti, Kubersinh asked Shriji Mahārāj a question, “Mahārāj, please reveal how the conviction of God that a person has firmly established in his heart would never falter.”
\nShriji Mahārāj first commented, “Everyone should hear the answer to this question, so please listen attentively.” He then said in reply, “If one knows the greatness of the manifest form of God, then one’s conviction never falters. I shall now explain that greatness.
\n“All of the avatārs of God manifest from the very God that is present in this Satsang fellowship. That is to say, He is the cause of all of the avatārs and is the antaryāmi of all. It is He who, in Akshardhām, is radiant, full of countless powers and eternally has a form. He is also the Lord of all of the lords of the countless brahmānds; He is even the cause of Aksharbrahma. When that God manifests and adopts the behavior of Rushabhdev, He is known as Rushabhdev; when He accepts the divine ways of the avatār of Rām, He is known as Rāmchandra; and when He performs the divine actions of Shri Krishna, He is known as Shri Krishna. In this way, whichever behavior of the avatārs can be seen in God, it should be understood that all of the previous avatārs of God have manifested from Him, and that He is the ultimate cause of them all. If one understands this, one’s conviction never falters. But if one does not understand this, one’s conviction may falter somewhat. That is the answer to your question.”
\nShriji Mahārāj then added, “Furthermore, that same Shri Krishna Bhagwān took birth as Shri Narnārāyan from Dharma and Bhakti. Therefore, realizing this Shri Narnārāyan to be My form, I have insistently installed his murti for the first time here in Shrinagar. Therefore, no one should perceive even the slightest difference between Shri Narnārāyan and Myself. It is He who is the dweller of Brahmadhām.”
\nHearing Shriji Mahārāj say this, Kubersinh asked further, “Mahārāj, what is that Brahmapur like? Please describe it and the devotees of God that reside there.”
\nShriji Mahārāj explained, “It is aksharrup Brahma which has become the abode for Shri Purushottam Nārāyan to dwell in. That Aksharbrahma in the form of the abode of God is eternal in comparison to all the other aksharbrahmas.1 Within that Brahmadhām, there are several types of palaces. Each palace has various types of decorative balconies and terraces. There are also many different types of fountains and many different types of gardens. The gardens contain innumerable flowers of innumerable species, each one radiant. It is so beautiful that it cannot be compared to any other abode. It is also called Golok. In addition, its splendor is countless times more than the divine riches of countless other abodes.
\n“That abode is also limitless. Just as there is no limit to ākāsh, regardless of the direction in which one looks, similarly, there is no limit to Brahmadhām. Whether above, below or in the four directions, there is no boundary to the abode of God. This is because it is boundless. If one were to try to reach its end, one would realize that it is endless. Such is the vastness of Brahmapur.
\n“Also, the objects within Brahmapur are all divine and composed of chaitanya. Countless attendants, who are also radiant and have a divine form, reside in that abode. There, they are forever eager for the service of God, the antaryāmi of all life forms. It is the same master of that abode - the lord of Akshar and the muktas, Parabrahma Purushottam - who is present here in this Satsang. Only one who has such faith attains Brahmadhām.”
", "english_footnote": "1. Here, ‘other aksharbrahmas’ should be understood to mean ‘muktas who have become like Aksharbrahma’.
", "gujarati_title": "અમદાવાદ ૬", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૨ના ફાગણ વદિ ૬ છઠને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીઅમદાવાદ મધ્યે શ્રીનરનારાયણના મંદિરને સન્મુખ વેદિકા ઉપર ગાદીતકિયે યુક્ત જે ઢોલિયો તે ઉપર વિરાજમાન હતા ને સર્વે શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને કોટને વિષે ગુલાબના હાર પહેર્યા હતા ને પાઘને વિષે બેઉ કોરે ચમેલીનાં પુષ્પના તોરા ઝૂકી રહ્યા હતા ને બેઉ કાન ઉપર ગુલાબના ગુચ્છ વિરાજમાન હતા ને ગુલાબનો મોટો ગુચ્છ હસ્તકમળમાં લઈને મુખારવિંદ ઉપર ફેરવતા હતા ને પોતોના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી સંધ્યા આરતી થઈ રહી, તે કેડે કુબેરસિંહે શ્રીજીમહારાજ પ્રત્યે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! જે પુરુષને ભગવાનનો નિશ્ચય પોતાના હૃદયમાં યથાર્થ થયો હોય તે નિશ્ચય ક્યારેય ન ડગે તે ઉપાય કહો.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “આ વાત તો સૌને સાંભળવા યોગ્ય છે. તે માટે સર્વે સાવધાન થઈને સાંભળો જે, પ્રત્યક્ષ એવા જે ભગવાન તેનું આવી રીતે માહાત્મ્ય જાણે તો નિશ્ચય ડગે નહીં. તે માહાત્મ્ય કહીએ છીએ જે, આ સત્સંગને વિષે જે ભગવાન વિરાજે છે તે જ ભગવાનમાંથી સર્વે અવતાર થયા છે ને પોતે તો અવતારી છે ને એ જ સર્વેના અંતર્યામી છે. ને એ જ અક્ષરધામને વિષે તેજોમય છે ને સદા સાકારરૂપ છે ને અનંત ઐશ્વર્યયુક્ત છે. ને એ જ અનંત બ્રહ્માંડના રાજાધિરાજ છે ને અક્ષરબ્રહ્મના પણ કારણ છે. તે ભગવાન જ્યારે પ્રગટ થઈને ઋષભદેવની ક્રિયાને ગ્રહણ કરે ત્યારે જાણીએ જે, ઋષભદેવ છે; અને જ્યારે રામાવતારનું ચરિત્ર કરે ત્યારે જાણીએ જે, રામચંદ્રજી છે; ને જ્યારે શ્રીકૃષ્ણની લીલા આચરે ત્યારે જાણીએ જે, શ્રીકૃષ્ણ છે. એ જ પ્રકારે જે જે અવતારની ક્રિયા જાણ્યામાં આવે ત્યારે એમ સમજવું જે, મોરે ભગવાનના જેટલા અવતાર થયા છે તે સર્વે આમાંથી થયા છે ને એ જ ભગવાન સર્વે અવતારના કારણ છે. એમ સમજે તો તેનો નિશ્ચય ડગે નહીં ને એમ ન સમજે તો કાંઈક ડગમગાટ થાય ખરો, એનો એ ઉત્તર છે. ને તે જ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન પોતે શ્રીનરનારાયણરૂપે૯ થઈને ધર્મ ને ભક્તિ થકી પ્રગટ થયા છે. તે માટે આ શ્રીનરનારાયણને અમે અમારું રૂપ જાણીને અતિ આગ્રહ કરીને સર્વેથી પ્રથમ આ શ્રીનગરને વિષે પધરાવ્યા છે. માટે આ શ્રીનરનારાયણને વિષે ને અમારે વિષે લગારે પણ ભેદ સમજવો નહીં. ને બ્રહ્મધામના નિવાસી પણ એ જ છે.”
\nએવી રીતનાં શ્રીજીમહારાજનાં વચન સાંભળીને વળી કુબેરસિંહે પૂછ્યું જે, “હે મહારાજ! તે બ્રહ્મપુર કેવું છે તેનું રૂપ કહો, ને તેને વિષે જે ભગવાનના ભક્ત છે તેનું રૂપ કહો.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “અક્ષરરૂપ જે બ્રહ્મ છે તે જ શ્રીપુરુષોત્તમ નારાયણને રહેવા સારુ ધામરૂપ થયું છે ને સર્વ અક્ષરબ્રહ્મ૧૦ થકી ભગવાનના ધામરૂપ જે અક્ષરબ્રહ્મ તે અનાદિ છે. ને તે બ્રહ્મધામને વિષે બહુ પ્રકારના મોહોલ છે, તે મોહોલુંને વિષે બહુ પ્રકારના ગોખ છે ને બહુ પ્રકારના ઝરૂખા છે ને બહુ પ્રકારની તેને અગાસિયું છે ને તેને વિષે બહુ ચિત્ર-વિચિત્રપણું છે ને બહુ પ્રકારના ફુવારા છે ને બહુ પ્રકારના બાગ-બગીચા છે ને તેમાં ફૂલ પણ અનંત જાતનાં છે૧૧ ને તેજોમય છે ને અનંત છે ને એને કોઈ ધામની ઉપમા ન દેવાય તેવું છે. અને ગોલોક પણ એને કહીએ છીએ.૧૨ ને અનંત અન્ય ધામની વિભૂતિયું તે થકી અસંખ્ય કોટિ જાતની શોભાનું અધિકપણું છે ને અપાર છે. ત્યાં દૃષ્ટાંત છે: જેમ આકાશ અપાર છે, તેની ચારે કોરે જોઈએ તે કોઈ દિશામાં અંત આવતો નથી; તેમ એ ભગવાનના ધામનો હેઠે, ઉપર ને ચારે કોરે અંત નથી. કેમ જે, એ અપાર છે, તેનો જો પાર લેવા માંડે તો પાર આવે નહીં, એવું મોટું બ્રહ્મપુર છે. તે બ્રહ્મપુરને વિષે જે પદાર્થ છે તે સર્વે દિવ્ય ચૈતન્યમય છે. ને તે ધામને વિષે અસંખ્ય પાર્ષદ રહ્યા છે તે કેવા છે? તો દિવ્ય આકાર સહિત ને તેજોમય છે ને સર્વભૂત-પ્રાણીમાત્રના અંતર્યામી છે, તે સર્વે ભગવાનની સેવામાં નિરંતર તત્પર રહ્યા છે. ને તે જ ધામના જે પતિ અને અક્ષરાદિક મુક્તના સ્વામી ને પરબ્રહ્મ પુરુષોત્તમ જે છે તે જ આ સત્સંગને વિષે વિરાજમાન છે. આવો જેને નિશ્ચય છે તે જ બ્રહ્મધામને પામે છે.”
", "gujarati_footnote": "૯. સર્વાવતારીપણે પોતાનો મહિમા નિરૂપીને શ્રોતાઓને પચે તેવી હળવી વાત કરતાં જણાવે છે.
\n૧૦. ‘સર્વ અક્ષરબ્રહ્મ થકી’ એટલે બ્રહ્મ સંજ્ઞાને પામેલા અનંત મુક્તો, તે કરતાં ભગવાનના ધામરૂપ જે અક્ષરબ્રહ્મ અર્થાત્ મૂર્તિમાન અક્ષર તે અનાદિ છે અને શ્રેષ્ઠ છે.
\n૧૧. અક્ષરધામમાં બાગબગીચા વગેરેનું વર્ણન ભગવાનની વિશેષ સામર્થીરૂપે સમજવું. વસ્તુતઃ મુક્તને ભગવાનની મૂર્તિ સિવાય આવા કોઈ પદાર્થ અથવા ભોગની અપેક્ષા અને ઇચ્છા નથી.
\n૧૨. ગો = કિરણો + લોક = સ્થાન = તેજોમય અક્ષરધામ; તેવો અર્થ ‘ગોલોક’ શબ્દનો સમજવો.
", "hindi_title": "अहमदावाद ६", "hindi_text": "संवत् १८८२ में फाल्गुन कृष्णा षष्ठी (२९ मार्च, १८२६) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीअहमदाबाद-स्थित श्रीनरनारायण मन्दिर के समक्ष वेदिका पर बिछाए गए पलंग एवं गद्दी-तकिया पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे और कंठ में गुलाब के हार पहने थे। दोनों कानों पर गुलाब के गुच्छे लगे हुए थे, और वे गुलाब का बड़ा गुच्छ करकमल में लेकर अपने मुखारविन्द पर घुमा रहे थे। उनके समक्ष मुनिगण तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nसंध्या-आरती के बाद कुबेरसिंहजी ने श्रीजीमहाराज से प्रश्न किया कि, “हे महाराज! कोई ऐसा उपाय बतलाइये कि भगवान के स्वरूप का यथार्थ निश्चय हो चुका हो, वह निश्चय कभी भी न डिगने पाये।”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “यह बात तो सबके लिए सुनने योग्य है। इसलिए, सब सावधान होकर सुनिए। यदि प्रत्यक्ष भगवान का इस रीति से माहात्म्य ज्ञान हो जाए, तो निश्चय विचलित नहीं होगा। वह माहात्म्य कहते हैं कि - जो भगवान इस सत्संग में विराजमान हैं, उन्हीं भगवान से समस्त अवतार हुए हैं। वे स्वयं तो अवतारी हैं और वे ही सबके अन्तर्यामी भी हैं। वे ही अक्षरधाम में तेजोमय एवं सदैव साकार रूप विराजमान हैं तथा अनन्त ऐश्वर्यों से युक्त हैं। वे ही अनन्त ब्रह्मांडों के राजाधिराज हैं तथा अक्षरब्रह्म के भी कारण हैं।
\n“वे भगवान जब प्रकट होकर ऋषभदेव-सी क्रियाएँ करने लगे, तब यह जान लेना कि वे ऋषभदेव हैं; जब वे रामावतार का चरित्र करें, तब जानना कि वे रामचन्द्रजी हैं; जब भगवान श्रीकृष्णावतार की लीला करें, तब समझ लेना कि वे श्रीकृष्ण हैं। इसी प्रकार, जिस-जिस अवतार की लीला का दर्शन हों, उसे देखकर यही समझना कि पूर्वकाल में भगवान के जितने अवतार हुए हैं, वे सब इनमें से ही हुए हैं और ये ही भगवान सभी अवतारों के कारण हैं। ऐसी समझ रखने से उसका निश्चय विचलित नहीं होता। ऐसी समझ के बिना तो उसे कुछ डगमगाहट जरूर हो जाती है। यह इस प्रश्न का उत्तर हैं।
\n“और,२९८ वे ही श्रीकृष्ण भगवान स्वयं श्रीनरनारायण रूप से धर्म एवं भक्ति द्वारा प्रकट हुए हैं। इसलिए, इन श्रीनरनारायण को हमने अपना स्वरूप जानकर अति आग्रहपूर्वक सर्व प्रथम इस श्रीनगर (अहमदाबाद) में प्रतिष्ठापित किया है। अतः इन श्रीनरनारायण और हमारे में तनिक भी भेदभाव मत रखना और ब्रह्मधाम के निवासी भी वे ही हैं।”
\nश्रीजीमहाराज के इस प्रकार के वचनों को सुनकर कुबेरसिंहजी ने पूछा कि, “हे महाराज! कृपया यह बताइए कि यह ब्रह्मपुर कैसा है? तथा ब्रह्मपुर में भगवान के जो भक्त हैं, उनका स्वरूप कैसा है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “अक्षररूप जो ब्रह्म हैं, वे ही श्रीपुरुषोत्तम नारायण के निवास के लिए धामरूप हुए हैं। सर्व अक्षरब्रह्म (अक्षरमुक्तों) की अपेक्षा भगवान के धामरूप जो अक्षरब्रह्म हैं, वे अनादि हैं।२९९ उस अक्षरधाम में अनेक प्रकार के प्रासाद हैं। उन प्रसादों में कई प्रकार के झरोखे हैं। कितनी ही तरह की अटारियाँ हैं। उनमें भी अधिक से अधिक चित्र-विचित्रताएँ हैं। वहाँ कई प्रकार के फव्वारे हैं। तरह-तरह के बाग-बगीचे हैं। उनमें अनेक तरह के फूल भी हैं।३०० वह धाम तेजोमय तथा अनन्त है। उसका स्वरूप इतना दिव्य है कि उसकी उपमा किसी अन्य धाम के साथ नहीं दी जा सकती। उसे गोलोक भी कहते हैं।३०१ अन्य धामों की अनन्त विभूतियों की अपेक्षा, वहाँ असंख्य कोटि प्रकारों की अधिक शोभा बनी हुई है, जो अपार है।
\n“जैसे आकाश अपार है, और उसके चारों ओर देखने पर भी उसका किसी भी दिशा में अन्त नहीं दीखता, वैसे ही उन भगवान के धाम के नीचे अथवा ऊपर अथवा चारों तरफ कहीं भी अन्त नहीं है। क्योंकि, वह अपार है। उसकी थाह लगाने का प्रयास किया भी जाए, तो भी उसकी थाह नहीं मिल सकती। ऐसा महान है वह ब्रह्मपुर। उस ब्रह्मपुर में जो पदार्थ हैं, वे सब दिव्य चैतन्यमय हैं। उस धाम में असंख्य पार्षद रहे हैं। वे दिव्य आकारसहित तेजोमय हैं तथा समस्त भूतप्राणीमात्र के अन्तर्यामी हैं। वे सब भगवान की सेवा में निरन्तर तत्पर रहे हैं। उसी धाम के पति तथा अक्षरादि मुक्तों के स्वामी परब्रह्म पुरुषोत्तम ही इस सत्संग में विराजमान हैं। जिनको ऐसा निश्चय हो चुका है, वे ही ब्रह्मधाम को प्राप्त करते हैं।”
", "hindi_footnote": "२९८. सर्वावतारी रूप से अपनी महिमा का निरूपण करके, श्रोताओं को पथ्य हो ऐसी हल्की सी बात करते हुए आगे कहते हैं।
\n२९९. सर्व अक्षरब्रह्म यानी ब्रह्म संज्ञा को प्राप्त हुए अनंत मुक्त, उन मुक्तों से भी श्रेष्ठ भगवान के धामरूप जो अक्षरब्रह्म हैं, यानी कि मूर्तिमान अक्षर हैं, वह अनादि हैं।
\n३००. अक्षरधाम में बाग-बगीचा आदि का वर्णन भगवान के विशेष सामर्थ्य के रूप में समझना। वस्तुतः मुक्त को भगवान की मूर्ति के सिवाय ऐसे किसी पदार्थ या भोग की अपेक्षा या इच्छा नहीं है।
\n३०१. ‘गो’ यानी किरणें, ‘लोक’ यानी स्थान, गो + लोक = तेजोमय अक्षरधाम।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/266.mp3" }, { "english_title": "Amdāvād-7", "english_text": "On Fāgun vadi 7, Samvat 1882 [30 March 1826], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was having the Vāsudev Māhātmya read on the medi above the gate of the mandir of Shri Narnārāyan in Amdāvād. Thereafter, in the evening, He got up and sat facing east on a large, decorated cot under the neem tree near the gate. Around His head He had tied a pink pāgh, in which tassels of roses had been inserted. He was also lavishly adorned with garlands of roses. In addition to this, He had covered Himself with a white blanket and was wearing a white survāl. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Prāgji Dave asked Shriji Mahārāj, “Mahārāj, by what means can one’s mind become firmly fixed on You so that it does not become adulterous by straying elsewhere?”
\nShriji Mahārāj began by saying, “Please listen as I answer your question.” He then continued, “By realizing the greatness of God, one’s mind becomes fixed on Him. Now I shall explain how that greatness should be understood.
\n“I had previously asked Rāmānand Swāmi at Lādhā Brāhmin’s house in Piplānā, ‘Are you truly God or are you merely called God?’ Rāmānand Swāmi did not reply then. Later in Samvat 1869, I had fallen ill. During My illness, I went to Kshir-sāgar where Shesh-shāyi Nārāyan rests upon Shesh and saw Rāmānand Swāmi there. He was wearing a white dhotiyu and had covered himself with a white cloth. I also saw many others sitting near the holy feet of Shesh-shāyi Nārāyan. There, I asked Nārāyan, ‘Who is this Rāmānand Swāmi?’ Nārāyan replied, ‘He is a knower of Brahma.’ After he said this, Rāmānand Swāmi merged into the body of Nārāyan, and I then returned to My physical body.
\n“Then, when I looked within, I saw the source of the divine sound of pranav. While I was looking at it, Nandishwar, the bull, approached Me. I mounted upon it and went to Shiv in Kailās. There, Garud arrived. So I mounted upon it and began to travel to Vaikunth and Brahmadhām. But as Garud was unable to fly to Brahmadhām, I went alone to the abode of Shri Purushottam Nārāyan, which transcends everything. There, I saw that it was I who was Purushottam; I did not see anyone eminent apart from Myself. In this manner, I travelled to these places and finally returned to My body.
\n“Then, when I looked within again, I realized that I am the creator, sustainer and destroyer of all of the brahmānds. In those countless brahmānds, it is by My divine light that countless Shivs, countless Brahmās, countless Kailāses, countless Vaikunths, Golok, Brahmapur, as well as countless millions of other realms are radiant.
\n“What am I like? Well, if I were to shake the earth with the toe of My foot, the worlds of countless brahmānds would begin to shake. It is also by My light that the sun, the moon, the stars, etc., are radiant. So, if one develops the conviction of My form in this manner, one’s mind becomes fixed on Me - God - and would never stray anywhere else. Moreover, I will grant My supreme abode to all who come to My refuge and understand this. In addition, I will make them virtually antaryāmi and powerful enough to create, sustain and destroy brahmānds. However, after receiving such powers, one should not become egotistical and think, ‘I alone am great,’ and neglect the manifest rishi-form of Shri Narnārāyan. Instead, one should realize, ‘It is by the compassion of Shri Narnārāyan that I have attained such greatness.’” Thus, Shriji Mahārāj concluded the question-answer dialogue.
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "અમદાવાદ ૭", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૨ના ફાગણ વદિ ૭ સપ્તમીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીઅમદાવાદ મધ્યે શ્રીનરનારાયણના મંદિરને વિષે દરવાજાના મેડા ઉપર વાસુદેવમાહાત્મ્ય વંચાવતા હતા. પછી ઊઠીને દરવાજા પાસે લીમડાના વૃક્ષ તળે ઢોલિયા ઉપર સંધ્યા સમે વિરાજમાન થયા હતા અને મસ્તક ઉપર ગુલાબી રંગની પાઘ બાંધી હતી. તેમાં ગુલાબના તોરા ખોસ્યા હતા ને ગુલાબના હાર પહેરીને ગરકાવ થયા હતા ને શ્વેત પછેડી ઓઢી હતી ને શ્વેત સુરવાળ પહેર્યો હતો ને ઉગમણે મુખારવિંદે વિરાજમાન હતા ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nતે સમે પ્રાગજી દવેએ શ્રીજીમહારાજને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! તમારે વિષે કિયે પ્રકારે મન સ્થિર થાય ને વ્યભિચારને કોઈ કાળે ન પામે? તે કહો.” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “તમારા પ્રશ્નનો ઉત્તર કહીએ તેને તમે સાંભળો.” એમ કહીને શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “ભગવાનનું માહાત્મ્ય જાણવા થકી ભગવાનને વિષે મન સ્થિર થાય છે. તે માહાત્મ્ય જાણવાની રીત કહીએ છીએ જે, પ્રથમ અમે પીપલાણામાં લાધા બ્રાહ્મણને ઘેર રામાનંદ સ્વામીને એમ પૂછ્યું હતું જે, ‘તમે સનાતન ઈશ્વર છો કે આધુનિક ઈશ્વર છો?’ ત્યારે રામાનંદ સ્વામી તો બોલ્યા જ નહીં. ને ત્યાર પછી અગણોતરા કાળમાં અમે માંદા થયા હતા ત્યારે અમે ક્ષીરસાગરને વિષે શેષશય્યાને વિષે શેષશાયી નારાયણ સૂતા છે ત્યાં ગયા. ત્યારે ત્યાં અમે રામાનંદ સ્વામીને જોયા, તે ધોળી ધોતી પહેરી હતી ને પછેડી ઓઢી હતી. એવા બીજા પણ ઘણાક શેષશાયી નારાયણનાં ચરણારવિંદને સમીપે બેઠા હતા, તે અમે જોયા. ત્યારે અમે નારાયણને પૂછ્યું જે, ‘આ રામાનંદ સ્વામી તે કોણ છે?’ પછી નારાયણને કહ્યું જે, ‘એ તો બ્રહ્મવેત્તા છે.’ એમ નારાયણને બોલતે સતે રામાનંદ સ્વામી તો તે નારાયણના શરીરને વિષે લીન થયા. ને ત્યાર પછી અમે દેહને વિષે આવ્યા. ને તે પછી અમે અંતર્દૃષ્ટિ કરી ત્યારે પ્રણવનાદને જોયો. તે જોતાં જોતાં નંદીશ્વર પોઠિયો આવ્યો, તે ઉપર બેસીને કૈલાસમાં શિવજી પાસે ગયા. ને ત્યાં ગરુડ આવ્યો, તે ઉપર બેસીને વૈકુંઠ તથા બ્રહ્મધામને વિષે જાતા હવા. ત્યાં ગરુડ પણ ઊડી શક્યો નહીં, એટલે અમે એકલા જ તે સર્વ થકી પર એવું જે શ્રીપુરુષોત્તમનું ધામ તેમાં ગયા. ત્યાં પણ હું જ પુરુષોત્તમ છું, મારા વિના બીજો મોટો કોઈ દેખ્યો નહીં. એટલે ઠેકાણે ફર્યા અને પછી અમે દેહને વિષે આવ્યા ને ફેર અંતર સામું જોયું ત્યારે એમ જણાણું જે, સર્વે બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ ને પ્રલય તેનો કર્તા પણ હું જ છું. ને અનંત બ્રહ્માંડનાં અસંખ્ય શિવ, અસંખ્ય બ્રહ્મા, અસંખ્ય કૈલાસ, અસંખ્ય વૈકુંઠ અને ગોલોક, બ્રહ્મપુર અને અસંખ્ય કરોડ બીજી ભૂમિકાઓ એ સર્વે મારે તેજે કરીને તેજાયમાન છે. અને વળી હું કેવો છું? તો મારા પગને અંગૂઠે કરીને પૃથ્વીને ડગાવું તો અસંખ્ય બ્રહ્માંડની પૃથ્વી ડગવા લાગે ને મારે તેજે કરીને સૂર્ય, ચંદ્રમા, તારા આદિક સર્વ તેજાયમાન છે. એવો જે હું તે મારે વિષે એમ સમજીને નિશ્ચય કરે તો ભગવાન એવો જે હું તે મારે વિષે મન સ્થિર થાય ને કોઈ કાળે વ્યભિચારને પામે નહીં. ને જે જે જીવ મારે શરણે આવ્યા છે ને એમ સમજશે તેને સર્વેને હું સર્વોપરી એવું જે મારું ધામ છે તેને પમાડીશ અને તે સર્વેને અંતર્યામી જેવા કરીશ. ને બ્રહ્માંડોની ઉત્પત્ત્યાદિક કરે એવા સમર્થ કરીશ. પણ પછી સામર્થી પામીને એમ જાણે જે, ‘હું જ મોટો છું,’ એમ જાણીને ઋષિરૂપ એવા જે પ્રત્યક્ષ શ્રીનરનારાયણ૧૩ તેને ગણવા જ નહીં એવો અહંકાર આવવા દેવો નહીં ને એમ જાણવું જે, ‘શ્રીનરનારાયણની કરુણાએ કરીને હું મોટપ પામ્યો છું.’” એમ શ્રીજીમહારાજે એ પ્રશ્નનો ઉત્તર કર્યો.
", "gujarati_footnote": "૧૩. અહીં નરનારાયણના મિષે પોતાનો જ સર્વોપરીપણે મહિમા જણાવે છે, તે આ વાક્યમાં આવેલ ‘પ્રત્યક્ષ શ્રીનરનારાયણ’ શબ્દથી સ્પષ્ટ જણાય છે.
", "hindi_title": "अहमदावाद ७", "hindi_text": "संवत् १८८२ में फाल्गुन कृष्णा सप्तमी (३० मार्च, १८२६) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्री अहमदाबाद-स्थित श्रीनरनारायण के मन्दिर में द्वार की मंजिल पर वासुदेवमाहात्म्य ग्रन्थ का वाचन करा रहे थे। इसके पश्चात् वे उठे और द्वार के निकटवर्ती नीमवृक्ष के नीचे पलंग पर विराजमान हो गए। उस समय सायंकाल हो चुका था। उन्होंने मस्तक पर गुलाबी रंग की पाग बाँधी थी, उसमें गुलाब के तुर्रे खोंसे थे। उनके कंठ में गुलाब के अनेक हार पड़े हुए थे। उन्होंने श्वेत पिछौरी ओढ़ रखी थी और सफ़ेद चूड़ीदार पायजामा पहना था। वे पूर्व की ओर मुखारविन्द करके विराजमान थे। उनके समक्ष मुनिगण तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय प्रागजी दवे ने श्रीजीमहाराज से प्रश्न किया कि, “हे महाराज! कृपया यह बताइए कि आपके स्वरूप में मन किस प्रकार स्थिर हो सकता है, जिससे वह कभी भी अन्यत्र आसक्त होकर व्यभिचारिता की ओर गिर न जाए?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “इस प्रश्न के उत्तर को सुनिए। मन तो भगवान के माहात्म्य ज्ञान से ही भगवत्स्वरूप में स्थिर हो जाता है। उस माहात्म्य को किस प्रकार जानना चाहिए? तो सुनिए, पहले हमने पीपलाणा गाँव में लाधा विप्र के घर रामानन्द स्वामी से पूछा था कि, ‘आप सनातन ईश्वर हैं या आधुनिक ईश्वर?’ तब रामानन्द स्वामी मौन रह गए। जब हम आ. संवत् १८६९ के दुर्भिक्ष के समय बीमार पड़े थे, तब हम (समाधि में) क्षीरसागर में शेष-शय्या पर शयन करनेवाले शेषशायी नारायण के पास गए। वहाँ हमने रामानन्द स्वामी को देखा। उस समय उन्होंने सफ़ेद धोती पहनी थी और पिछौरी ओढ़ी थी। ऐसे ही अन्य अनेक भक्तों को भी हमने शेषशायी नारायण के चरणारविन्दों के समीप बैठे हुए देखा। तब हमने नारायण से पूछा कि, ‘ये रामानन्द स्वामी कौन हैं?’ नारायण ने बताया कि, ‘ये तो ब्रह्मवेत्ता हैं।’ नारायण के ऐसे बोलते-बोलते ही रामानन्द स्वामी नारायण के शरीर में लीन हो गए।
\n“इसके पश्चात् हम देह में वापस लौटे। तत्पश्चात् जब हमने अन्तर्दृष्टि की, तब प्रणवनाद को देखा। उसे देखते ही देखते भगवान शंकर का वाहन नन्दीश्वर आ गया। उस पर सवार होकर हम कैलास पर्वत पर शिवजी के पास गए। वहाँ गरुड़ आ गया। उस पर बैठकर हम वैकुंठ तथा ब्रह्मधाम में गए। वहाँ गरुड़ भी नहीं उड़ सका, अतः हम अकेले ही उन सबसे परे श्रीपुरुषोत्तम के धाम में पहुँचे। वहाँ भी मैं ही पुरुषोत्तम हूँ। मैंने अपने सिवा दूसरा कोई बड़ा नहीं देखा। इतने स्थानों पर घूमने के बाद हम देह में वापस लौटे, और पुनः अन्तर्दृष्टि करने पर हमें ऐसा प्रतीत हुआ कि समस्त ब्रह्मांडों की उत्पत्ति, स्थिति और प्रलय का कर्ता भी मैं ही हूँ, तथा असंख्य ब्रह्मांडों के असंख्य शिव, असंख्य ब्रह्मा, असंख्य कैलास, असंख्य वैकुंठ और गोलोक, ब्रह्मपुर एवं असंख्य करोड़ अन्य स्थल मेरे ही तेज से तेजोद्दीप्त हैं।
\n“मैं कैसा हूँ? यदि मैं अपने पैर के अँगूठे से पृथ्वी को हिला दूँ, तो असंख्य ब्रह्मांडों की पृथ्वी डिगने लग जाएगीं। मेरे तेज द्वारा ही सूर्य, चन्द्रमा तथा तारागण आदि तेजोमय बने हुए हैं। ऐसा जो मैं हूँ, वैसा मेरे सम्बंध में समझकर यदि निश्चय किया जाए, तो भगवान ऐसे मुझमें मन की वृत्ति स्थिर हो जाएगी और वह कभी भी व्यभिचरित नहीं होगी। और, जो-जो जीव मेरी शरण में आए हैं, वे यदि ऐसा समझ लेंगे, तो मैं उन सबको मेरा सर्वोपरि धाम प्राप्त करा दूँगा तथा उन्हें अन्तर्यामी जैसा कर दूँगा, और उन्हें इतना सामर्थ्यवान बना दूँगा कि वे ब्रह्मांडों की उत्पत्ति आदि करने में समर्थ हो जाए। परन्तु, सामर्थ्य प्राप्त करने के पश्चात् कोई स्वयं को इतना बड़ा जानने लगे कि, ‘मैं ही बड़ा हूँ,’ और ऐसा जानते हुए ऋषिरूप प्रत्यक्ष श्रीनरनारायण३०२ की गणना ही न करे, ऐसा अहंकार नहीं आने देना चाहिए और समझ लेना चाहिए कि, ‘श्रीनरनारायण की करुणा द्वारा ही मैं इस महत्ता को प्राप्त हुआ हूँ।’”
\nइस प्रकार श्रीजीमहाराज ने इस प्रश्न का यह उत्तर दिया।
", "hindi_footnote": "३०२. यहाँ नरनारायण के मिष अपनी ही सर्वोपरिपन की महिमा दिखाते हैं, वह इस वाक्य में प्रयुक्त ‘प्रत्यक्ष श्रीनरनारायण’ शब्द से स्पष्ट रूप से मालूम होता है।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/267.mp3" }, { "english_title": "Amdāvād-8", "english_text": "On Fāgun vadi 8, Samvat 1882 [31 March 1826], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was serving food to the sādhus in their residential hall, north of the mandir of Shri Narnārāyan in Amdāvād. He had tied a beautiful, white pāgh around His head and was wearing a white khes. He had also placed a khes over His left shoulder and had tied one of its ends around His waist. A large garland of roses adorned His neck as well.
\nWhile serving lādus to the sādhus, Shriji Mahārāj said, “A sādhu should renounce anger in all respects. What is anger like? Well, it destroys all virtuous qualities such as gnān, the performance of austerities, the chanting of the name of God, etc.
\n“Now I shall identify the motives from which anger arises. Anger arises when sādhus are engaged in a question-answer session amongst themselves, or if there is an argumentative discussion. It can also arise from the giving and taking of particular objects, or when reprimanding someone, or when someone tries to maintain partiality towards one’s attendant sādhu. Also, anger can arise when one is insulted, out of jealousy, over where to sit or not to sit, or even because of the unequal distribution of God’s prasād. In this way, there are many reasons for anger to arise.
\n“If a senior sādhu or a junior sādhu becomes angry, he should first prostrate to whomever he has expressed his anger upon and then please that person by speaking pleasant words to him in a pleading, meek and sincere tone. This is My command.
\n“If anyone else, due to a malignant intellect, harbors an offensive thought towards a sādhu, he should confess and himself voice his offensive thought by saying, ‘Mahārāj, I have harbored an offensive thought regarding you.’ Then, in order to atone for that thought, he should fold his hands and pray for forgiveness.
\n“If a sādhu becomes angry on a householder devotee, then he should verbally pray and bow down to him from a seated posture; but he should not prostrate before him. If sānkhya-yogi women become angry amongst themselves or on karma-yogi women, they too should pray verbally and bow down from a seated position. Sānkhya-yogi men, on the other hand, should do as the sādhus do if they become angry upon anyone.
\n“In general, whenever we become angry on someone, we should realize that person to be a devotee of our master, Shri Narnārāyan, and instantly forsake our arrogance, bow down to him and pray. However, one should never maintain a superficial perspective by believing, ‘I am senior and better than him; whereas he is not senior but a mere junior.’ One should not entertain such a feeling. In fact, even our Ishtadev, Shri Narnārāyan, does not keep any arrogance or anger; so as his followers and the members of this Uddhav Sampradāy, we should renounce all forms of anger and arrogance.
\n“Shri Narnārāyan will be greatly pleased upon anyone who performs the atonement that I have prescribed for becoming angry. As a result, that person’s antahkaran will be purified, and all of his vicious natures such as lust, anger, egotism, avarice, arrogance and matsar will be destroyed. Conversely, he who does not perform atonement for becoming angry should be thought of as a snake, not as a devotee of God.”
\nShriji Mahārāj thus delivered this discourse. The sādhus as well as all the male and female devotees who heard this discourse were extremely overjoyed.
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "અમદાવાદ ૮", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૨ના ફાગણ વદિ ૮ અષ્ટમીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીઅમદાવાદ મધ્યે શ્રીનરનારાયણના મંદિરથી ઉત્તર દિશે ધર્મશાળાને વિષે સાધુને જમાડતા હતા ને સુંદર શ્વેત રૂમાલ મસ્તક ઉપર બાંધ્યો હતો ને શ્વેત ખેસ પહેર્યો હતો ને ડાબા ખભા ઉપર ખેસ નાંખીને કેડ બાંધી હતી ને કંઠને વિષે ગુલાબનો મોટો હાર વિરાજમાન હતો.
\nને પછી પંક્તિમાં લાડુ ફેરવતાં ફેરવતાં શ્રીજીમહારાજે સર્વે સાધુને એમ વાર્તા કરી જે, “સાધુને સર્વે પ્રકારે ક્રોધ જીતવો. તે ક્રોધ કેવો છે? તો જપ, તપ, જ્ઞાન એ આદિક સર્વે શુભ ગુણને નાશ કરે એવો છે. ને હવે જે નિમિત્તે ક્રોધ ઊપજે છે તે નિમિત્તને કહીએ છીએ જે, સાધુને માંહોમાંહી પ્રશ્ન-ઉત્તર કરતાં ક્રોધ ઊપજે તથા વાદવિવાદ કરતાં ક્રોધ ઊપજે તથા કોઈ પદાર્થ લેવા-દેવામાં ક્રોધ ઊપજે તથા કોઈકને શિક્ષા કરતા હોઈએ ને ક્રોધ ઊપજે તથા પોતાની શુશ્રૂષાને વિષે રહેતો હોય જે સાધુ તેને પક્ષપાતે કરીને ક્રોધ ઊપજે તથા અપમાને કરીને ક્રોધ ઊપજે તથા ઈર્ષ્યાએ કરીને ક્રોધ ઊપજે તથા આસન કરવાને વિષે ક્રોધ ઊપજે તથા ભગવાનની પ્રસાદી વહેંચવાને વિષે ન્યૂનાધિકપણું કરે ને ક્રોધ ઊપજે, એ પ્રકારે ક્રોધ ઊપજ્યાનાં નિમિત્ત ઘણાંક છે. માટે તે ક્રોધ જો મોટા સાધુને ઊપજે અથવા નાના સાધુને ઊપજે, તો જેની ઉપર ક્રોધ ઊપજે તેને સાષ્ટાંગ દંડવત્ પ્રણામ કરવો અને ગદ્ગદ-હૃદય થઈને દીનતાએ નિષ્કપટપણે કરીને રૂડાં રૂડાં વચન બોલીને તેને પ્રસન્ન કરવો; એમ અમારી આજ્ઞા છે. અને જો કોઈક સાધુ ઉપર દ્રોહ-બુદ્ધિએ સંકલ્પ થાય તો નિષ્કપટ થઈને પોતાને મુખે તે સંકલ્પ કહેવો જે, ‘હે મહારાજ! આ રીતનો ભૂંડો સંકલ્પ તમારી ઉપર થયો.’ ને તે સંકલ્પનો જે દોષ તેની નિવૃત્તિને અર્થે હાથ જોડીને તેની પ્રાર્થના કરવી. અને જો સાધુને ગૃહસ્થ હરિભક્ત ઉપર ક્રોધ ઊપજે તો તે સાધુ ગૃહસ્થની વચને કરીને પ્રાર્થના કરે અને બેઠે થકે નમસ્કાર કરે, પણ સાષ્ટાંગ દંડવત્ ન કરે. અને જે સાંખ્યયોગી બાઈઓ છે તેમને પણ જો પરસ્પર ક્રોધ ઊપજે તથા કર્મયોગી સ્ત્રીઓને વિષે ક્રોધ ઊપજે તો વચને કરીને પ્રાર્થના કરવી ને બેઠે થકે નમસ્કાર કરવો. અને સાંખ્યયોગી પુરુષ તથા સાધુ તેમની તો એક જ રીત છે. અને જેની ઉપર ક્રોધ ઊપજે તેને આપણા સ્વામી૧૪ જે શ્રીનરનારાયણ તેનો ભક્ત જાણીને તત્કાળ માન મૂકીને નમસ્કાર કરવો ને પ્રાર્થના કરવી પણ દેહદૃષ્ટિ ન રાખવી જે, ‘હું મોટો છું ને ઉત્તમ છું ને આ તો મોટો નથી ને નાનો છે,’ એવી રીતે દેહદૃષ્ટિ ન કરવી. ને આપણા ઇષ્ટદેવ જે શ્રીનરનારાયણ તે પણ ક્રોધ તથા માન નથી રાખતા. માટે તે શ્રીનરનારાયણના આશ્રિત એવા જે ઉદ્ધવ સંપ્રદાયના આપણ સર્વે તેમણે ક્રોધ તથા માન તેનો સર્વ પ્રકારે ત્યાગ કરવો. અને આ જે અમે ક્રોધનું પ્રાયશ્ચિત્ત કહ્યું છે તેને જે કરશે તેને ઉપર શ્રીનરનારાયણ પ્રસન્ન થશે ને તેનું અંતઃકરણ શુદ્ધ થશે ને તેનાં કામ, ક્રોધ, માન, લોભ, મદ, મત્સર તે સર્વ નાશ પામી જશે. અને ક્રોધ ઊપન્યો ને જે આ પ્રાયશ્ચિત્ત નહીં કરે તેને સર્પ તુલ્ય જાણવો પણ તેને ભગવાનનો ભક્ત જાણવો નહીં.” એવી રીતે શ્રીજીમહારાજે વાર્તા કરી તેને સાંભળીને સાધુ તથા સર્વ હરિભક્ત પુરુષ ને સ્ત્રીઓ પરમ આનંદ પામતાં હવાં.
", "gujarati_footnote": "૧૪. શ્રીહરિ અમદાવાદમાં બિરાજતા હોવાથી નરનારાયણને સ્વામી અને ઇષ્ટદેવ તરીકે અહીં નિરૂપે છે. વસ્તુતાએ તો તેઓ જ સર્વના ઇષ્ટદેવ અને સ્વામી છે.
", "hindi_title": "अहमदावाद ८", "hindi_text": "संवत् १८८२ में फाल्गुन कृष्णा अष्टमी (३१ मार्च, १८२६) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्री अहमदाबाद-स्थित श्रीनरनारायण के मन्दिर से उत्तर दिशावर्ती धर्मशाला में साधुओं को भोजन करा रहे थे। उन्होंने सुन्दर श्वेत रुमाल मस्तक पर बाँधा था, सफ़ेद धोती पहनी थी और बायें कन्धे पर दुपट्टा डालकर कमर बाँधी थी। उनके कंठ में गुलाब का बड़ा हार सुशोभित हो रहा था।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने पंक्ति में बैठे हुए साधुओं को लड्डू परोसते हुए यह वार्ता कही कि, “साधुओं को सर्व प्रकार से क्रोध को जीत लेना चाहिए। वह क्रोध तो जप, तप, ज्ञान आदि समस्त शुभ गुणों का नाश कर डाले ऐसा ही होता है। अतः जिस निमित्त क्रोध उत्पन्न होता है, उन निमित्तों को बताते हैं - एक तो साधुओं में परस्पर प्रश्नोत्तर के समय, वादविवाद के अवसर पर कोई पदार्थ लेन-देन में, किसी को दंड देते समय, अपनी शुश्रूषा में रहनेवाले साधु के प्रति पक्षपातवश, अपमान हो जाने से, ईर्ष्या उत्पन्न होने पर, आसन-स्थान पसन्द करते समय तथा भगवान का प्रसाद बाँटने में न्यूनाधिकता रहने पर आदि कारणों से क्रोध उत्पन्न हो जाता है। इस प्रकार क्रोध उत्पन्न होने के निमित्त तो अनेक होते हैं। यदि बड़े सन्त को क्रोध उत्पन्न हो, या किसी छोटे साधु को किसी कारण क्रोध उत्पन्न हो, तो जिस पर क्रोध हुआ है, उस व्यक्ति को उठकर साष्टांग दंडवत् प्रणाम करना। गद्गद-चित्त एवं दीनतायुक्त निष्कपटभाव से मधुर वचन द्वारा उसे प्रसन्न करना, यह हमारी आज्ञा है।
\n“यदि किसी साधु के सम्बंध में अपनी द्रोहबुद्धि के कारण कोई कुसंकल्प हो जाए, तो उसे उस साधु के सामने निष्कपट होकर अपने मुख से यह स्वीकार कर लेना कि, ‘हे महाराज! इस तरह का बुरा संकल्प आपके सम्बंध में हुआ है।’ फिर उस कुसंकल्प के दोष के निवारण के लिए उसे हाथ जोड़कर उससे क्षमा प्रार्थना करना। यदि कोई साधु को कोई हरिभक्त के उपर क्रोध हो गया, तो उस साधु को वचन द्वारा उस गृहस्थ से क्षमा-प्रार्थना करनी चाहिए, और बैठकर नमस्कार करना। परन्तु साष्टांग दंडवत् प्रणाम मत करना। यदि सांख्ययोगी स्त्रियों में भी परस्पर क्रोध हो गया अथवा कर्मयोगी (गृहस्थ) स्त्रियों के प्रति क्रोध हो गया, तो उनकी वचन द्वारा क्षमा प्रार्थना करना और बैठकर नमस्कार करना। सांख्ययोगी पुरुष तथा साधु की तो एक ही रीति है, कि जिस पर क्रोध उत्पन्न हो जाए, उसे अपने स्वामी श्रीनरनारायण का भक्त जानकर, तत्काल अहंकार का त्याग कर नमस्कार करना, क्षमा प्रार्थना करना, परन्तु देहदृष्टि नहीं रखना कि, ‘मैं बड़ा हूँ तथा उत्तम हूँ। यह तो बड़ा नहीं है, छोटा है।’ ऐसा देहभाव नहीं रखना। अपने इष्टदेव श्रीनरनारायण भी क्रोध नहीं करते तथा अहंभाव नहीं रखते हैं। इसलिए, श्रीनरनारायण के आश्रित उद्धव-सम्प्रदाय के मतानुयायी हम सब लोगों को क्रोध तथा मान का समस्त प्रकार से त्याग कर देना तथा क्रोध के लिए हमने जो प्रायश्चित्त बताया है, उसे स्नेहपूर्वक करना। तब उस पर श्रीनरनारायण प्रसन्न होंगे और उनका अन्तःकरण शुद्ध हो जाएगा तथा उसके काम, क्रोध, मान, लोभ, मद, मत्सर आदि सभी दोष नष्ट हो जाएँगे। तथा क्रोध उत्पन्न होने पर भी यदि कोई इस प्रकार प्रायश्चित्त नहीं करेगा, तो उसे सर्पतुल्य ही (विषैला) जानना। उसे भगवान का भक्त नहीं मानना।”
\nइस प्रकार श्रीजीमहाराज की वार्ता को सुनकर साधु समस्त हरिभक्त पुरुष एवं स्त्रियाँ परम आनन्द को प्राप्त हुए।
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/268.mp3" }, { "english_title": "Ashlāli", "english_text": "On Chaitra sudi 2, Samvat 1882 [9 April 1826], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj left Amdāvād with great pomp and festivity and reached Ashlāli in the evening. There, He was accommodated in a mango grove north of the village and was seated on a dais. He was dressed entirely in white clothes. Also, He was wearing beautiful garlands of flowers around His neck, and tassels of flowers were hanging from His pāgh. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nShriji Mahārāj then said to Muktānand Swāmi, Brahmānand Swāmi and all of the other sādhus, “Please listen, I wish to say something. Whoever incompletely realizes the nature of God suffers a great loss. That is, that person cannot experience the true bliss of Purushottam Bhagwān - who we also call Shri Krishna, Shri Vāsudev, Shri Narnārāyan, Parabrahma and Shri Nārāyan - nor can he become an ekāntik bhakta. Thus, one should consolidate one’s gnān by profoundly associating with an Ekāntik Bhakta of God who has such gnān. This is because, without the true gnān of God, even the prajāpatis and other creators of the cosmos have to repeatedly take birth along with the creation and then ultimately merge back into māyā. But they do not attain Akshardhām, the abode of Shri Purushottam Bhagwān. The reason for this is a flaw in their understanding.”
\nThereupon all of the munis asked, “Mahārāj, please explain this flaw in their understanding.”
\nShriji Mahārāj said, “Very well. Please listen as I explain their flaws. First of all, they consider the strength of their own actions but not the strength of one’s refuge in God to be instrumental in their liberation. Secondly, they do not realize that becoming aksharrup and serving Shri Purushottam Nārāyan is in itself liberation. This is their second mistake. Their third mistake is that they believe the innumerable avatārs of God such as Rām, Krishna, etc., to be a part of God.1 This is a grave mistake on their part. Fourthly, at the time of a previous death, they had a thought in their minds, ‘How are these brahmānds created? It would be good to see for once.’ Seeing their desire, God engaged them in the creation of the brahmānds. Only when they realize true gnān by profoundly associating with the Ekāntik Bhakta of God will they become brahmarup and attain the abode of God, and only then will they become eternally happy. Therefore, a devotee of God should desire nothing but the service of God.”
\nShriji Mahārāj then explained, “There are three types of devotees, and they can be recognized by their characteristics: He who worships God with the intention of earning powers to create the world is known as ‘aishvaryārthi’. He is the lowest type of devotee. He who worships God only to experience the ātmā is known as a ‘kaivalyārthi’. He is of an intermediate level. However, he who has a constant and singular resolve for the service of the manifest form of Purushottam Bhagwān is known as a ‘bhagwat-nishtārthi’. He is the best devotee of all. Because all of us have the conviction of the incarnate form of Shri Narnārāyan, we are all undoubtedly the best.”
\nAll who had gathered in the assembly were overjoyed hearing these words of Shriji Mahārāj.
", "english_footnote": "1. God is indivisible. Therefore, Ram, Krishna and other avatārs of God are not a part or piece of God. However, the avatārs are either a jiva or ishwar entity that incarnates only when God enters the entity and empowers it to incarnate. To believe the avatārs are a part of God is a grave mistake.
", "gujarati_title": "શ્રીઅશ્લાલીનું વચનામૃત", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૨ના ચૈત્ર સુદિ ૨ દ્વિતીયાને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ શ્રીઅમદાવાદ નગરથી ગાજતે-વાજતે ચાલ્યા, તે સાયંકાળે ગામ શ્રીઅશ્લાલીએ પધાર્યા. ને તે ગામથી ઉત્તરાદી દિશે આંબાવાડિયામાં ઊતર્યા ને ત્યાં મંચ ઉપર વિરાજમાન થયા. ને સર્વે શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને કંઠને વિષે સુંદર પુષ્પના હાર પહેર્યા હતા ને પાઘને વિષે પુષ્પના તોરા લટકતા હતા. ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nતે સમે શ્રીજીમહારાજ મુક્તાનંદ સ્વામી તથા બ્રહ્માનંદ સ્વામી આદિક સાધુ સર્વે પ્રત્યે એમ બોલ્યા જે, “સર્વે સાંભળો, એક વાત કરવી છે જે, જે ભક્તને ભગવાનનું સ્વરૂપ જાણવાને વિષે કાંઈક ન્યૂનતા રહે છે તેને મોટી ખોટ આવે છે. ને ભગવાન જે પુરુષોત્તમ જેને શ્રીકૃષ્ણ કહીએ, જેને શ્રીવાસુદેવ કહીએ, જેને શ્રીનરનારાયણ કહીએ, જેને પરબ્રહ્મ કહીએ, જેને શ્રીનારાયણ કહીએ, તેનું યથાર્થ સુખ પણ આવતું નથી ને એકાંતિક ભક્ત થવાતું નથી. માટે એકાંતિક એવા જે ભગવાનના જ્ઞાની ભક્ત તેમનો સમાગમ કરીને જ્ઞાનની દૃઢતા કરવી. કેમ જે, ભગવાનના સ્વરૂપના જ્ઞાનની દૃઢતા વિના તો પ્રજાપતિ આદિ દઈને જે જગતના સ્રષ્ટા છે તે પણ વારંવાર સૃષ્ટિ ભેળા ઉત્પન્ન થાય છે ને પાછા અંતે માયાને વિષે જ લીન થાય છે, પણ શ્રીપુરુષોત્તમ ભગવાનના અક્ષરધામને તો એ પામતા જ નથી. તે શા સારુ? તો તેમની સમજણમાં ભૂલ છે.” ત્યારે સર્વે મુનિ બોલ્યા જે, “હે મહારાજ! એમને વિષે શી જાતની ભૂલ છે તે કહો.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “લ્યો, એમની ભૂલ કહીએ તે સાંભળો જે, એક તો પોતાની મુક્તિ થવી તેને વિષે પોતાની ક્રિયાનું જ બળ સમજે છે પણ ભગવાનના આશરાનું બળ નથી સમજતા; ને બીજું, અક્ષરરૂપ થઈને જે શ્રીપુરુષોત્તમ નારાયણની સેવા કરવી તે જ મુક્તિ છે એમ નથી માનતા; એ ભૂલ છે. અને ત્રીજું, રામ-કૃષ્ણાદિક જે ભગવાનના અનંત અવતાર તેને તો એ સર્વ અંશે કરીને જાણે છે;૨૨ એ જ એમને વિષે મોટી ભૂલ છે. ને ચોથું એમ જે, આ બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ કેમ થાતી હશે? એક વાર જોઈએ તો ખરા! એવો સંકલ્પ પોતાના મનમાં પૂર્વે મૃત્યુસમે રહ્યો હતો, તે સંકલ્પ જોઈને ભગવાને તેમને બ્રહ્માંડની ઉત્પત્ત્યાદિક કર્મને વિષે જોડ્યા છે. તે જ્યારે ભગવાનના એકાંતિક ભક્તના સમાગમે કરીને સમ્યક્ પ્રકારે જ્ઞાનને પામશે ત્યારે જ બ્રહ્મરૂપ થઈને ભગવાનના ધામને પામશે ને મહાસુખિયા થશે. માટે ભગવાનના જે ભક્ત તેમને ભગવાનની સેવા વિના બીજી ઇચ્છા રાખવી નહીં. ને ભગવાનના ભક્ત પણ ત્રણ પ્રકારના છે તે લક્ષણે કરીને જાણવા. તેમાં જે ભગવાનને ભજીને વિશ્વની ઉત્પત્ત્યાદિક સામર્થ્યને ઇચ્છે છે તે ભક્તને ઐશ્વર્યાર્થી જાણવો ને કનિષ્ઠ જાણવો. ને જે કેવળ આત્માના સ્વરૂપને જાણવાને અર્થે ભગવાનને ભજે તેને કૈવલ્યાર્થી જાણવો ને તે ભક્તને મધ્યમ જાણવો. ને ત્રીજો જે પ્રત્યક્ષ પુરુષોત્તમ ભગવાનની નિરંતર અનન્યપણે કરીને સેવાને વિષે નિષ્ઠા રાખે છે તેને ભગવન્નિષ્ઠાર્થી જાણવો ને તે ભક્તને સર્વ થકી ઉત્તમ જાણવો. માટે આપણ તો સર્વે પ્રગટ પ્રમાણ શ્રીનરનારાયણ તેની નિષ્ઠાવાળા છીએ, માટે ઉત્તમ છીએ; એમાં કાંઈ સંશય નથી.” એવી રીતે શ્રીજીમહારાજનાં વચન સાંભળીને સર્વ પરમ આનંદને પામતા હવા.
", "gujarati_footnote": "૨૨. ભગવાન નિરંશ અને અચ્યુત હોવાથી રામકૃષ્ણાદિક અવતારો ભગવાનના અંશ (ટુકડો, એક ભાગ) નથી, પરંતુ ભગવાનના અનુપ્રવેશથી અવતારો થાય છે. આવી સાચી સમજણને બદલે અવતારોને ભગવાનના અંશ (ટુકડા) માનવા તે ભૂલ છે.
", "hindi_title": "श्री असलाली-वचनामृतम्", "hindi_text": "संवत् १८८२ में चैत्र शुक्ला द्वितीया (९ अप्रैल, १८२६) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज ने श्रीअहमदाबाद नगर से गाजेबाजे के साथ प्रस्थान किया और सायंकाल वे श्रीअसलाली गाँव में पधारे। वहाँ गाँव की उत्तर दिशा में एक आम्रकुंज में उतरे यहाँ मंच पर विराजमान हुए। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे, कंठ में सुन्दर पुष्पों के हार पहने थे और पाग में फूलों के तुर्रे लटक रहे थे। उनके समक्ष मुनिगण तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज मुक्तानन्द स्वामी तथा ब्रह्मानन्द स्वामी आदि समस्त साधुओं को सम्बोधित करते हुए इस प्रकार बोले कि, “आप सब सुनिये, एक बात कहते हैं कि जिस भक्त को भगवान का स्वरूप जानने में कोई भी न्यूनता रह जाती है, तो उससे उसमें बड़ा दोष रह जाता है। इतना ही नहीं, जिन्हें भगवान पुरुषोत्तम, श्रीकृष्ण, श्रीवासुदेव, श्रीनरनारायण, परब्रह्म तथा श्रीनारायण कहते हैं, उनके स्वरूप का यथार्थ सुख भी नहीं मिल पाता और वह एकान्तिक भक्त भी नहीं हो पाता। अतएव, भगवान के एकान्तिक ज्ञानी भक्त की संगति से ज्ञान की दृढ़ता कर लेना, क्योंकि बिना भगवान के स्वरूप के ज्ञान को प्रजापति आदि जगत के स्रष्टा से लेकर हर किसी को बार-बार सृष्टि के साथ जन्म लेना पड़ता है तथा अन्त में पुनः माया में लीन हो जाते हैं। परन्तु, श्रीपुरुषोत्तम भगवान के अक्षरधाम को तो वे प्राप्त होते ही नहीं! क्योंकि उनकी समझ में ही दोष है।”
\nतब सभी मुनि बोले कि, “हे महाराज! कृपया बताइए कि समझ में उनका किस प्रकार का दोष है?”
\nफिर श्रीजीमहाराज बोले कि, “सुनिए! पहली बात तो यह है कि अपनी मुक्ति के लिए वे अपनी ही क्रिया का बल अधिक समझते हैं, परन्तु भगवान के आश्रय को ग्रहण नहीं करते। दूसरा दोष यह है कि वे ऐसा नहीं मानते हैं कि अक्षररूप होकर श्रीपुरुषोत्तम नारायण की सेवा करना ही मुक्ति है। तीसरा दोष यह है कि भगवान के राम, कृष्ण आदि अनेक अवतारों को तो वे अंशरूप जानते हैं, यही उनका बड़ा दोष है। चौथा दोष यह है कि पूर्वजन्म में उनकी मृत्यु के समय उनके मन में ऐसा संकल्प रहा था कि, ‘इस ब्रह्मांड की उत्पत्ति किस प्रकार होती होगी, यह एक बार देखें तो सही!’ उनके उस संकल्प को देखकर ही भगवान ने उन्हें ब्रह्मांड की उत्पत्ति आदि कर्मों में नियुक्त किया है। इसलिए, जब वे भगवान के एकान्तिक भक्त के सत्संग द्वारा सम्यक् ज्ञान प्राप्त कर लेंगे, तभी ब्रह्मरूप होकर भगवान के धाम को पा जाएँगे और महासुखी होंगे।
\n“अतः भगवान के भक्तों को भगवान की सेवा के सिवा दूसरी कोई इच्छा ही नहीं रखना। भगवान के भक्त भी तीन प्रकार के हैं, जिन्हें उनके विशेष लक्षणों के द्वारा पहचानना। पहला है ऐश्वर्यार्थी, जो भक्त भगवान का भजन कर विश्व की उत्पत्ति आदि सामर्थ्य को प्राप्त करने की इच्छा करता है। ऐसा ऐश्वर्यार्थी भक्त कनिष्ठ है। दूसरा है केवल्यार्थी, जो भक्त केवल आत्मा के स्वरूप को जानने के लिए ही भगवान के भजन में तन्मय रहता है, ऐसा कैवल्यार्थी मध्यम कोटि के हैं। और तीसरा भक्त है भगवन्-निष्ठार्थी, जो निरन्तर अनन्यभाव से प्रत्यक्ष पुरुषोत्तम भगवान की सेवा में निष्ठा रखता है। इसे सर्वोत्तम भक्त समझना। अतः हम सब तो प्रकट प्रमाण श्रीनरनारायण के प्रति निष्ठा रखते हैं, इसलिए उत्तम ही हैं, इसमें कोई संशय नहीं है।”
\nइस प्रकार श्रीजीमहाराज के वचनों को सुनकर सभी परम आनन्द को प्राप्त हुए।
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/269.mp3" }, { "english_title": "Jetalpur-1", "english_text": "About an hour-and-a-half after sunrise on Chaitra sudi 3, Samvat 1882 [10 April 1826], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot that had been placed under an āsopālav tree in the mansion in Jetalpur. He was dressed entirely in white clothes. Around His neck He was wearing several garlands of guldāvadi flowers. Tassels of dolariyā flowers were dangling from His pāgh, and two karnikār flowers had been placed upon both of His ears. Also, He was playing with a beautiful lemon in His hands. At that time, an assembly of sādhus as well as satsangi men and women from various places had gathered before Him.
\nThen addressing the entire assembly, Shriji Mahārāj asked, “Everyone in this world accepts some doctrine or other. Basically, though, there are two major doctrines: One is the Dvait doctrine and the other is the doctrine of Advait.1 Please explain which doctrine a spiritual aspirant should accept.”
\nThereupon Purushottam Bhatt said in reply, “Mahārāj, in the Advait doctrine, by believing their ātmā to be God, people behave as they please. Consequently, they fall from the path of liberation. Thus, an aspirant should accept the Dvait doctrine.”
\nShriji Mahārāj then raised a doubt. He questioned, “According to the Dvait doctrine, jiva, ishwar and māyā are satya. But as long as māyā persists, how can the jiva attain liberation?”
\nPurushottam Bhatt replied, “By performing pure karmas one attains liberation.”
\nAgain Shriji Mahārāj raised a doubt, “The two types of karmas, namely nivrutti and pravrutti, become assimilated in māyā in the form of deep sleep. What is that state of deep sleep like? Well, just as no one is capable of conquering Mount Lokālok, similarly, no jiva is capable of conquering that deep sleep. Above that still is māyā in its state of equilibrium, which is extremely immense. No jiva can conquer it. Thus, the means to transcend māyā is as follows: When the jiva comes into contact with the manifest form of Shri Purushottam Bhagwān - who is beyond māyā and who is the destroyer of māyā and all karmas - or the Sant who has attained that God, then by accepting their refuge, the jiva can transcend māyā.”
\nAfter delivering this discourse, Shriji Mahārāj went up into the mansion to His meals. After dinner, He returned and sat on a large, decorated cot under the āsopālav tree. Then, looking lovingly at all of the sādhus and devotees, He said, “In the beginning, when no one honors a person, imagine what his nature is like. Then, when 100 people begin to follow him, his self-conceit becomes of a different type. Further, when 1,000 people or 100,000 people follow him, or 10 million people follow him, his self-conceit becomes of a different type altogether. Then, if he becomes like Brahmā, or Shiv, or Indra, and if he is rational, he would realize, ‘My greatness is not due to this status.’ What is it due to? Well, greatness is due to the ātmā; and secondly, it is due to association with the Sant. This is because even though Brahmā and the others are all great, they still crave for the dust from the feet of the Sant.
\n“So then, wherein lies the greatness of the Sant? Allow Me to explain. The greatness of the Sant is not due to wealth or objects or any kingdom; rather, his greatness is due to his bhakti and upāsanā of God. Secondly, the Sant has ātmā-realization. It is due to these virtues that he is great.
\n“If one cannot realize this, then one should develop a conviction within one’s ātmā that one should be profoundly attached to the Sant who has attained the incarnate form of God, and one should believe only that Sant to be one’s own self. One may doubt, though, ‘How, then, is the master-servant relationship maintained?’ Well, take the example of King Gālav. He wanted to perform a sacrifice for which he specifically required black-eared horses. It so happened that those black-eared horses were at the home of Varun. But since that region was beyond his reach, he called upon Garud. Then, having mounted Garud, he went there and brought back the horses. So does this mean that King Gālav’s servitude towards Garud diminished? No, it did not diminish. Similarly, the purpose of being profoundly attached to the Sant, who is a knower of Brahma, is that he has the ability of penetrating the barriers. That is the reason for being profoundly attached to such a Sant.”
\nShriji Mahārāj then added that all should imbibe this principle, as it is the very life of everyone.
", "english_footnote": "1. The sampradāys of Bhārat are categorized as Dvait and Advait.
\nAdvait doctrine: sampradāys that accept this doctrine believe in one eternal entity.
\nDvait doctrine: sampradāys that accept this doctrine believe in more than one eternal entity.
\nExplanation: Various āchāryas have established their own doctrines among the various ‘Darshanas’ of Bhārat. In the Vedanta Darshan, the following āchāryas established and spread their respective doctrines:\n
Shri Shankarāchārya established the Advait doctrine
Shri Rāmānujāchārya established the Vishishtādvait doctrine
Shri Madhvāchārya established the Dvait doctrine
Shri Nimbārkāchārya established the Dvaitādvait doctrine
Shri Vallabhāchārya established the Shuddhādvait doctrine
Shri Chaitanya Mahāprabhu established the Achintya Bhedābhed doctrine
With the above doctrines in mind, Shriji Maharaj refers to two ‘mats’ or doctrines to encompass all doctrines. He mentions the Advait doctrine which refers to the doctrine established by Shri Shankarāchārya. According to this doctrine, only Brahman is the true eternal entity and everything else, including the jivas and the world, are false. The Dvait doctrine actually refers to the doctrine established by Shri Madhvāchārya; however, in this context, Dvait refers to the doctrine accepted by the Vaishnav Sampradāys established by Shri Rāmānujāchārya, Shri Madhvāchārya, Shri Nimbārkāchārya, Shri Vallabhāchārya, and Shri Chaitanya Mahāprabhu as mentioned above.
\nTo elaborate further, Maharaj refers to whichever sampradāy believes jivas, māyā, etc. as distinct and separate from Parabrahman as Dvait. So, Maharaj has accepted the Dvait doctrine because he himself explained the same belief that Parabrahman is distinct from jiva, māyā, etc.; albeit, the other āchāryas mainly accepted three entities: jiva, māyā, and Ishwar. In contrast, Shriji Maharaj accepted five entities as being distinct from each other and eternal: jiva, māyā, ishwar, Brahman, and Parabrahman. (Vachanamrut Gadhada I-7; Gadhada III-10)
\nShri Shankarāchārya established the Advait doctrine
\nShri Rāmānujāchārya established the Vishishtādvait doctrine
\nShri Madhvāchārya established the Dvait doctrine
\nShri Nimbārkāchārya established the Dvaitādvait doctrine
\nShri Vallabhāchārya established the Shuddhādvait doctrine
\nShri Chaitanya Mahāprabhu established the Achintya Bhedābhed doctrine
\nWith the above doctrines in mind, Shriji Maharaj refers to two ‘mats’ or doctrines to encompass all doctrines. He mentions the Advait doctrine which refers to the doctrine established by Shri Shankarāchārya. According to this doctrine, only Brahman is the true eternal entity and everything else, including the jivas and the world, are false. The Dvait doctrine actually refers to the doctrine established by Shri Madhvāchārya; however, in this context, Dvait refers to the doctrine accepted by the Vaishnav Sampradāys established by Shri Rāmānujāchārya, Shri Madhvāchārya, Shri Nimbārkāchārya, Shri Vallabhāchārya, and Shri Chaitanya Mahāprabhu as mentioned above.
\nTo elaborate further, Maharaj refers to whichever sampradāy believes jivas, māyā, etc. as distinct and separate from Parabrahman as Dvait. So, Maharaj has accepted the Dvait doctrine because he himself explained the same belief that Parabrahman is distinct from jiva, māyā, etc.; albeit, the other āchāryas mainly accepted three entities: jiva, māyā, and Ishwar. In contrast, Shriji Maharaj accepted five entities as being distinct from each other and eternal: jiva, māyā, ishwar, Brahman, and Parabrahman. (Vachanamrut Gadhada I-7; Gadhada III-10)
", "gujarati_title": "જેતલપુર ૧", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૨ના ચૈત્ર સુદિ ૩ ત્રીજને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ ગામ શ્રીજેતલપુર મધ્યે મોહોલની જગ્યામાં આસોપાલવની હેઠે ઢોલિયો બિછાવ્યો હતો તે ઉપર વિરાજમાન હતા અને સર્વ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને કંઠને વિષે ગુલદાવદીના બહુ હાર પહેર્યા હતા અને પાઘમાં ડોલરિયાના તોરા ઝૂકી રહ્યા હતા અને બે કાન ઉપર કર્ણિકારનાં બે પુષ્પ ખોસ્યાં હતાં અને હસ્તકમળને વિષે સુંદર લીંબુના ફળને ફેરવતા હતા ને દહાડો ચાર ઘડી ચઢ્યો હતો ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ સંત તથા દેશદેશનાં સત્સંગી બાઈ-ભાઈ સર્વેની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ સર્વે સભા પ્રત્યે પ્રશ્ન પૂછતા હવા જે, “આ લોકને વિષે સર્વે વાદના કરનારા છે તેમના બે મત છે. તેમાં એક તો દ્વૈત મત છે ને એક અદ્વૈત મત છે.૨૩ તેમાંથી મુમુક્ષુ હોય તે કિયા મતને ગ્રહણ કરે? તે કહો.” ત્યારે પુરુષોત્તમ ભટ્ટ બોલ્યા જે, “હે મહારાજ! અદ્વૈત મતમાં તો પોતાના આત્માને જ ભગવાન જાણી ગમે તેવું આચરણ કરે તેથી મોક્ષના માર્ગમાંથી પડી જાય; માટે જે મુમુક્ષુ હોય તે તો દ્વૈત મતને ગ્રહણ કરે.” ત્યારે શ્રીજીમહારાજે આશંકા કરી જે, “દ્વૈત મતને વિષે તો જીવ, ઈશ્વર ને માયા એ સત્ય છે. તે જ્યારે માયા રહે ત્યારે જીવનો મોક્ષ કેમ થાય?” ત્યારે પુરુષોત્તમ ભટ્ટ બોલ્યા જે, “શુભ કર્મ કરતાં થકાં મોક્ષ થાય.” ત્યારે શ્રીજીમહારાજે વળી આશંકા કરી જે, “નિવૃત્તિ ને પ્રવૃત્તિ એ બે પ્રકારનાં જે કર્મ છે તે તો સુષુપ્તિરૂપ માયામાં લીન થઈ જાય છે. તે સુષુપ્તિ તો કેવી છે? તો જેમ લોકાલોક પર્વત ઉલ્લંઘવા કોઈ સમર્થ નથી, તેમ સુષુપ્તિને ઉલ્લંઘવાને જીવ કોઈ સમર્થ થાતો નથી. તો તેથી પર સામ્યાવસ્થારૂપ માયા છે; તે તો બહુ મોટી છે, તે તો કોઈ જીવથી ન ઉલ્લંઘાય. ત્યારે તે માયા તરવાનો ઉપાય એ છે જે, જ્યારે સર્વ કર્મ અને માયા તેનો નાશ કરનારા ને માયાથી પર જે સાક્ષાત્કાર શ્રીપુરુષોત્તમ ભગવાન અથવા તે ભગવાનના મળેલ સંત તેમની જીવને પ્રાપ્તિ જ્યારે થાય છે ત્યારે તેમના આશ્રયથી માયા ઉલ્લંઘાય છે.” એમ કહીને શ્રીજીમહારાજ મોહોલ ઉપર ભોજન કરવા પધાર્યા.
\nપછી ભોજન કરીને પાછા આસોપાલવ હેઠે ઢોલિયા ઉપર વિરાજમાન થયા અને સર્વ સંતને અને હરિભક્તને અમૃતદૃષ્ટિએ જોતા થકા શ્રીજીમહારાજ એમ બોલ્યા જે, “પ્રથમ તો આ જીવને કોઈ ન માનતો હોય ત્યારે એની વૃત્તિ કેવી હોય! અને પછી જ્યારે સો મનુષ્ય એને માને ત્યારે એનો અહંકાર તે પણ નોખી જાતનો થાય છે અને હજાર મનુષ્ય માને તથા લાખ મનુષ્ય માને તથા કરોડ મનુષ્ય માને ત્યારે એનો અહંકાર તે જુદી જાતનો થાય છે. અને ક્યારેક બ્રહ્મા જેવો થાય, ક્યારેક શિવ જેવો થાય, ક્યારેક ઇન્દ્ર જેવો થાય, ત્યારે તે સવળા વિચારવાળો એમ જાણે જે, ‘આ મારી મોટ્યપ છે તે આ વડે નથી.’ ત્યારે શા વડે છે? તો આત્મા વડે મોટપ છે. અને બીજું, સંતને સમાગમે કરીને મોટપ છે; કેમ જે, બ્રહ્માદિક જેવા મોટા છે તે પણ સંતના ચરણની રજને ઇચ્છે છે. ત્યારે સંતને વિષે શી મોટપ છે? તે કહીએ છીએ જે, દ્રવ્ય, પદાર્થે કરીને કે રાજ્યે કરીને તો કાંઈ સંતને મોટપ નથી પણ સંતને તો મોટપ ભગવાનની ઉપાસના ને ભક્તિ તે વડે છે. ને બીજું, સંતને આત્મનિષ્ઠા છે તે મોટપે મોટપ છે. અને એમ ન જણાય તો આત્માનો એમ નિશ્ચય કરવો જે, પ્રગટ ભગવાન જેને મળ્યા હોય એવા જે સંત તેને વિષે આત્મબુદ્ધિ રાખવી ને તેને જ પોતાનું સ્વરૂપ માનવું. ત્યારે કોઈક આશંકા કરે જે, સ્વામી-સેવકપણું કેમ રહે? તો ત્યાં દૃષ્ટાંત છે જે, ગાલવ રાજા હતા તેને યજ્ઞ કરવો હતો, ત્યારે તેને શ્યામકર્ણ ઘોડા લાવવા હતા. તે શ્યામકર્ણ ઘોડા તો વરુણને ઘેર હતા, ત્યાં તો પોતાથી જવાય નહીં. ત્યારે તે ગાલવ રાજાએ ગરુડજીને તેડાવ્યા ને ગરુડ ઉપર બેસીને ઘોડા ત્યાંથી લઈ આવ્યા.૧૫ ત્યારે શું ગરુડજીને વિષેથી ગાલવ રાજાને દાસપણું મટી ગયું? એ તો ન મટ્યું, તેમ બ્રહ્મવેત્તાને વિષે આત્મબુદ્ધિ૧૬ માનવી, તે શા સારુ જે, એને આવરણ ભેદ્યાની ગતિ છે, તે સારુ એને વિષે આત્મબુદ્ધિ રાખવી.” પછી એમ કહ્યું જે, “આ વાર્તા સર્વે રાખજો ને આ વાત સર્વેનું જીવન છે!”
", "gujarati_footnote": "૧૫. મહાભારત, ઉદ્યોગપર્વ, અધ્યાસ: ૧૦૪-૧૧૨.
\n૧૬. ‘આપોપું કરવું’ એવો પણ પાઠાંતર છે.
\n૨૩. સંપ્રદાયોનો વિભાગ બે વર્ગમાં કરવામાં આવેલો છે:
\n૧. અદ્વૈત એટલે કેવળ એક તત્ત્વમાં માનનાર સંપ્રદાય અને
\n૨. દ્વૈત એટલે અનેક તત્ત્વમાં માનનાર સંપ્રદાય.
\nસમજૂતી: ભારતીય દર્શન પરંપરામાં જુદા જુદા આચાર્યોએ પોતપોતાના મતનું સ્થાપન કર્યું છે. આ પૈકી વેદાંત દર્શનમાં શ્રીશંકરાચાર્યે અદ્વૈત મત,
\nશ્રીરામાનુજાચાર્યે વિશિષ્ટાદ્વૈત મત,
\nશ્રીમધ્વાચાર્યો દ્વૈત મત,
\nશ્રીનિમ્બાર્કાચાર્યે દ્વૈતાદ્વૈત મત,
\nશ્રીવલ્લભાચાર્યે શુદ્ધાદ્વૈત મત,
\nશ્રીચૈતન્ય મહાપ્રભુએ અચિન્ત્ય ભેદાભેદ મત
\nવગેરે જુદા-જુદા મતનું પ્રવર્તન કર્યું.
\nશ્રીજીમહારાજ ઉપરોક્ત સર્વે મતને ધ્યાનમાં રાખીને આ વચનામૃતમાં બે પ્રકારના મતની વાત સમજાવે છે. એ પૈકી પ્રથમ પ્રકારનો મત શ્રીશંકરાચાર્યનો અદ્વૈત મત છે, જેમાં એકમાત્ર બ્રહ્મ જ સત્ય તત્ત્વ છે અને એ સિવાય જીવ-જગત બધું જ મિથ્યા છે. બીજા પ્રકારનો મત ‘દ્વૈત મત’ તરીકે જણાવે છે. વસ્તુતઃ તો દ્વૈત મત શ્રીમધ્વાચાર્યનો છે, પરંતુ અહીં પ્રયોજાયેલો ‘દ્વૈત’ શબ્દ કેવળ શ્રીમધ્વાચાર્યના દ્વૈત મત પરક નથી, પરંતુ શ્રીરામાનુજાચાર્ય, શ્રીમધ્વાચાર્ય, શ્રીનિમ્બાર્કાચાર્ય, શ્રીવલ્લભાચાર્ય, શ્રીચૈતન્ય મહાપ્રભુ વગેરે વૈષ્ણવ સંપ્રદાય પરક છે.
\nજે જે સંપ્રદાયમાં જીવ, માયા વગેરે પરબ્રહ્મથી જુદા અને સત્ય સમજવામાં આવ્યા છે, તેના માટે મહારાજે ‘દ્વૈત’ શબ્દ પ્રયોજ્યો છે. શ્રીજીમહારાજ પણ આ અર્થ પ્રમાણે દ્વૈતમતનો સ્વીકાર કરે છે, કારણ કે તેઓ પણ વૈષ્ણવ આચાર્યોની જેમ જીવ, માયા વગેરેને પરબ્રહ્મથી ભિન્ન અને સત્ય સમજાવે છે. જોકે અન્ય આચાર્ય મુખ્યત્વે જીવ, માયા અને ઈશ્વર આ ત્રણ તત્ત્વોનો સ્વીકાર કરે છે, જ્યારે શ્રીજીમહારાજ જીવ, ઈશ્વર, માયા, બ્રહ્મ અને પરબ્રહ્મ આ પાંચ નિત્ય તત્ત્વોનો સ્વીકાર કરે છે. (વચનામૃત ગઢડા પ્રથમ ૭; ગઢડા અંત્ય ૧૦)
", "hindi_title": "जेतलपुर १", "hindi_text": "संवत् १८८२ में चैत्र शुक्ला तृतीया (१० अप्रैल, १८२६) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीजेतलपुर गाँव-स्थित प्रासाद के चौक में अशोकवृक्ष के नीचे बिछाए गए पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे, कंठ में गुलदावदी के अनेक हार पहने थे। पाग में मोगरा के तुर्रे झुके हुए थे। उन्होंने दोनों कानों पर कर्णिकार के पुष्प खोंसे थे तथा करकमल में सुन्दर नीबूफल को घूमा रहे थे। उस समय चार घड़ी दिन चढ़ा था। उनके समक्ष सन्तवृंद तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज ने सभा में उपस्थित सभी हरिभक्तों से प्रश्न किया कि, “इस लोक में तत्त्वज्ञान के सम्बंध में वाद-विवाद करनेवालों के दो मत हैं। एक तो द्वैत मत है, तथा दूसरा अद्वैत मत है। अब यह बताइए कि मुमुक्षु भक्त को इनमें से कौन-से मत को ग्रहण करना चाहिए?”
\nतब पुरुषोत्तम भट्ट बोले कि, “हे महाराज! अद्वैत मतानुसार अपनी आत्मा को ही भगवान जानकर चाहे जैसा हीन आचरण किया जाता है, जिसके परिणामस्वरूप भक्त मोक्षमार्ग से गिर जाता है। इसलिए मुमुक्षु को तो द्वैतमत का ही ग्रहण करना चाहिए।”
\nइस पर श्रीजीमहाराज ने यह प्रतितर्क प्रकट किया कि, “द्वैतमत में तो जीव, ईश्वर और माया को सत्य बताया गया है, ऐसी स्थिति में जब माया सत्य ठहरेगी, तब जीव का मोक्ष कैसे होगा?”
\nपुरुषोत्तम भट्ट बोले कि, “शुभकर्म करने पर मोक्ष हो जाता है।”
\nतब श्रीजीमहाराज ने पुनः यह आशंका व्यक्त कि, “निवृत्ति तथा प्रवृत्ति ये दो प्रकार के कर्म तो सुषुप्तिरूपी माया में लीन हो जाते हैं। वह सुषुप्ति कैसी है? तो जिस प्रकार लोकालोक पर्वत को लाँघने में कोई भी समर्थ नहीं होता, वैसे ही सुषुप्ति को लाँघने में कोई भी समर्थ नहीं होता। उससे परे तो साम्यावस्थारूपी माया बहुत बड़ी है। उसे लाँघना तो हर किसी से असंभव है। अतः उस सुषुप्तिरूप माया से मुक्त होने का उपाय तो यह है कि जब समस्त कर्मों को एवं माया को नाश करनेवाले तथा माया से परे निवास करनेवाले साक्षात् श्रीपुरुषोत्तम भगवान अथवा उन भगवान से मिले हुए सन्त की जीव को प्राप्ति होती है, तब उनके आश्रय से माया का उल्लंघन किया जा सकता है।”
\nऐसा कहकर श्रीजीमहाराज प्रासाद में भोजन करने के लिए पधारे।
\nभोजन के पश्चात् श्रीजीमहाराज पुनः अशोकवृक्ष के नीचे पलंग पर विराजमान हुए, और समस्त सन्तों तथा हरिभक्तों को अमृतदृष्टि से देखते हुए बोले कि, “मनुष्य का जब कोई अनुयायी न हो तब उसकी मनोवृत्ति दूसरे प्रकार की रहती है, और इसके बाद जब सौ मनुष्य उसको मानने लगते हैं तब उसका अहंकार अलग तरह का हो जाता है। और, जब हज़ार, लाख और करोड़ मनुष्य उसे मानने लग जाते हैं, तब उसका अहंकार भी भिन्न रूप धारण कर लेता है। अतः विवेकशील पुरुष तो कभी ब्रह्मा, कभी शिव और कभी इन्द्र तुल्य होने पर भी यही समझता रहता है कि, कि मेरी महत्ता इस प्रकार के पद या सत्ता के कारण नहीं है। मेरी महानता तो आत्मज्ञान के कारण है, तथा सन्त की संगति के कारण ही यह महत्ता बनी हुई है। क्योंकि ब्रह्मादि जैसे बड़े बड़े भी ऐसे सन्त की चरणरज के इच्छुक रहते हैं। तब सन्त की कितनी महत्ता होगी!
\n“तो अब सन्त की महिमा सुनिए। सन्त को तो द्रव्य, पदार्थ अथवा राज्य प्राप्ति से कोई महत्ता नहीं होती। सन्त की महत्ता तो भगवान की उपासना तथा भक्ति द्वारा होती है। सन्त में आत्मनिष्ठा है, इसलिए भी इनकी महत्ता बनी हुई है। यदि ऐसा ज्ञान न हो पाए, तो प्रकट भगवान जिन्हें मिले हैं, ऐसे सन्त में आत्मबुद्धि करके उन्हीं को अपनी आत्मा समझना, तथा अपना स्वरूप मानना। अपनी आत्मा के सम्बंध में जो ऐसा निश्चय कर लेता है, तो किसी को यह संशय हो सकता है कि जब सन्त को अपना स्वरूप समझा गया, तब तो दोनों में समानभाव आ जाने का भय है, और ‘ये मेरे स्वामी हैं, और मैं उनका सेवक अर्थात् शिष्य हूँ’ यह भाव कैसे रहेगा? इसके उत्तर में यह दृष्टान्त मनन करने योग्य है कि गालव राजा को यज्ञ के प्रयोजन से उन्हें श्यामकर्ण घोड़े लाने थे। श्यामकर्ण घोड़े तो वरुण लोक में थे। वहाँ जाना गालव राजा के लिए सम्भव नहीं था। अतः उन्होंने गरुड़जी को बुलवाया। उस पर सवार होकर वे वरुण लोक से घोड़े ले आए। तो क्या गरुड़जी पर सवार होने से गरुड़जी के प्रति गालव राजा का दासभाव मिट गया? नहीं मिटा। इसी प्रकार ब्रह्मवेत्ता सत्पुरुष के साथ आत्मबुद्धि (अपनापन) रखना, वह तो इसलिए कि ऐसे सद्गुरु के पास अष्ट आवरण को भेदकर पार ले जाने का सामर्थ्य है।”
\nऐसी बातें कहकर उन्होंने बताया कि आप सब इस बात की दृढ़ता करना क्योंकि यह बात तो मानो भक्त का जीवन ही है!
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/270.mp3" }, { "english_title": "Jetalpur-2", "english_text": "In the evening of Chaitra sudi 4, Samvat 1882 [11 April 1826], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a large, decorated cot that had been placed in the middle of the courtyard of the mandir of Shri Baldevji in Jetalpur. He was dressed entirely in white clothes, and tassels of dolariyā flowers decorated His pāgh. In addition to this, He had a handkerchief in His left hand and was turning a rosary made of tulsi beads with His right hand. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThereupon Brahmānand Swāmi bowed before Shriji Mahārāj and asked, “Mahārāj, please reveal who can be called a ‘yati’?”
\nShriji Mahārāj said, “One who firmly observes brahmacharya and has conquered all of his indriyas should be known as a ‘yati’; i.e., one who is like Hanumānji and Lakshmanji should be known as a ‘yati’. When, on Rāmchandraji’s instruction, Hanumānji went to Lankā in search of Sitāji, in order to recognize Sitāji he looked at the faces of all of the women in Lankā. As he continued looking, he thought, ‘This is not Jānkiji... This one is not Jānkiji...’ Then, while he was thinking this, he saw Mandodari and thought, ‘Could this be Jānkiji?’ But then he concluded in his mind that because of her separation from Rāmchandraji, Jānkiji’s body would never be so healthy, and she would never be able to sleep so soundly. With this thought in mind, Hanumānji turned back. Then he doubted in his mind, ‘I am a ‘yati’, but could a flaw have developed in me by seeing all these women?’ But then he reconciled to himself, ‘How can there be any flaw in me? It is because of Rāmchandraji’s instruction to find Sitāji that I had to look at all of these women.’ He also thought, “By Rāmchandraji’s grace, no disturbance has arisen in my indriyas and in my vrutti.’ Thinking this, he wandered unreservedly to look for Sitāji. In this way, like Hanumānji, one whose antahkaran remains pure despite being faced by such vicious influences is called a ‘yati’.
\n“Moreover, while searching for Sitāji in the forest after she was abducted, Rāmchandraji and Lakshmanji came to the place where Sugriv was seated on the Fatak Shilā. There, they informed Sugriv, ‘We have come here because Jānkiji has been abducted. So if you know of her whereabouts, please tell us.’ Sugriv replied, ‘Mahārāj, I did hear the cries, ‘O Rām! O Rām!’ coming from the sky. Also, some pieces of jewelry, which are tied in this piece of cloth, were dropped from above. I have kept them with me.’ Thereupon Raghunāthji requested, ‘Please bring them here so that we can check them.’ Sugriv thus brought the jewelry to Raghunāthji. Raghunāthji took the pieces of jewelry and showed them to Lakshmanji. First he showed ornaments worn on the ears, then he showed bracelets and other ornaments worn on the arms, but Lakshmanji did not recognize any of these. He was then shown some anklets. Lakshmanji immediately exclaimed, ‘Mahārāj! These are Jānkiji’s anklets!’ Hearing this, Raghunāthji inquired, ‘Lakshmanji, how is it that you did not recognize the other ornaments and recognized these anklets?’ Lakshmanji replied, ‘Mahārāj, I have never seen Jānkiji’s body. In fact, except for her feet, I have not seen any other part of Sitāji’s body. The only reason I have been able to recognize the anklets is because whenever I used to go and bow at her feet every evening, I would see her anklets.’ In this way, despite the fact that for 14 years Lakshmanji was in their service, with the exception of Jānkiji’s feet, he had never intentionally seen her body. Such a person should be known as a ‘yati’.”
\nHaving said this, Shriji Mahārāj commented, “This Brahmānand Swāmi is also like that.”
\nIn this manner, as the assembly was listening, Shriji Mahārāj greatly praised Brahmānand Swāmi as being a ‘yati’. Thereafter, Shriji Mahārāj went to the outskirts of the village. There, He sat on a large, decorated cot that had been placed on top of a low, broad platform at the site where the sacrifices had been performed. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen Shriji Mahārāj said, “Please begin a question-answer session.”
\nThereupon Āshjibhāi Patel asked, “Mahārāj, what is the nature of the jiva? Please reveal it to me as it is.”
\nShriji Mahārāj explained, “The jiva is uncuttable, un-pierceable, immortal, chaitanya, and the size of an anu. You may also ask, ‘Where does the jiva reside?’ Well, it resides in the hrudayākāsh, and while staying there it performs different functions. From there, when it wants to see, it does so through the eyes; when it wants to hear sounds, it does so through the ears; it smells all types of smells through the nose; it tastes through the tongue; and through the skin, it experiences the pleasures of all sensations. In addition, it thinks through the man, contemplates through the chitt and makes convictions through the buddhi. In this manner, through the ten indriyas and the four antahkarans, it indulges in all of the vishays. It pervades the entire body from head to toe, yet is distinct from it. Such is the nature of the jiva. It is due to the grace of the incarnate form of Purushottam, Shri Narnārāyan, that a devotee is able to see the jiva as it actually is. Others, on the other hand, cannot even begin to realize the nature of the jiva.”
\nHaving answered the question in this manner and thereby pleasing everyone, Shriji Mahārāj bid ‘Jai Sachchidānand’ to the assembly and retired to the mansion to sleep.
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "જેતલપુર ૨", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૨ના ચૈત્ર સુદિ ૪ ચતુર્થીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ ગામ શ્રીજેતલપુર મધ્યે સંધ્યા સમયે શ્રીબલદેવજીના મંદિરના ચોક વચ્ચે ઢોલિયો બિછાવ્યો હતો તે ઉપર વિરાજમાન હતા ને સર્વે શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને પાઘને વિષે ડોલરિયાનાં પુષ્પના તોરા વિરાજમાન હતા ને ડાબા હાથને વિષે રૂમાલ ધરી રહ્યા હતા ને જમણા હાથમાં તુલસીની માળાને ફેરવતા હતા ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ પ્રત્યે બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ નમસ્કાર કરીને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! યતિ તે કોને કહીએ તે કહો.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જેને દૃઢ બ્રહ્મચર્ય હોય ને સર્વ ઇન્દ્રિયો પોતાને વશ હોય તેને યતિ જાણવો. તે જે હનુમાનજી તથા લક્ષ્મણજી જેવો હોય તેને યતિ જાણવો. તે હનુમાનજી જ્યારે રામચંદ્રજીની આજ્ઞાને કરીને સીતાજીને ખોળવા સારુ લંકામાં ગયા, ત્યારે જાનકીજીને ઓળખવાં હતાં તે સારુ જેટલી સ્ત્રીઓ લંકામાં હતી તે સર્વને જોતા હવા. તે જોતાં જોતાં, ‘આ તો જાનકીજી નહીં, આ તો જાનકીજી નહીં,’ એમ વિચારતા સતા મંદોદરીને હનુમાનજી દેખતા હવા. ત્યારે પોતે એમ જાણ્યું જે, ‘આ જાનકીજી હશે?’ પછી એમ મનમાં વિચાર કર્યો જે, ‘જાનકીજીને તો ભગવાન રઘુનાથજીનો વિયોગ છે તેણે કરીને આવું શરીર પુષ્ટ હોય જ નહીં ને આવી નિદ્રા પણ ન હોય.’ એવો મનમાં વિચાર કરીને હનુમાનજી પાછા વળી નીસર્યા. પછી પોતાને મનમાં એવો સંકલ્પ થયો જે, ‘હું યતિ છું ને મેં આ સર્વે સ્ત્રીઓને જોઈયો તેનો મુને કાંઈ બાધ હશે કે નહીં?’ પછી વળી પોતે એમ વિચાર કર્યો જે, ‘મેં તો રઘુનાથજીની આજ્ઞાએ કરીને જાનકીજીની ખબર કાઢવી છે તે સારુ સ્ત્રીઓને જોઈયો. તેનો મુને શો બાધ છે?’ ને વળી મનમાં એમ વિચાર કર્યો જે, ‘મારી વૃત્તિમાં ને મારી ઇન્દ્રિયોમાં રઘુનાથજીની કૃપાએ કરીને ક્ષોભ પણ નથી ઊપજ્યો.’ એમ વિચારીને નિઃસંશય થકા ફરીને સીતાજીને ખોળતા હવા.૧૭ માટે હનુમાનજીની પેઠે વિકારનો હેતુ સતે પણ જેનું અંતઃકરણ નિર્વિકાર રહે એવો જે હોય તે યતિ કહેવાય. અને વળી જ્યારે જાનકીજીનું હરણ થયું ત્યારે રઘુનાથજી ને લક્ષ્મણજી એ બેય વનમાં સીતાજીને ખોળતાં ખોળતાં જ્યાં સુગ્રીવ ફટકશીલા ઉપર હતો ત્યાં ગયા. ત્યારે સુગ્રીવને જણાવ્યું જે, ‘જાનકીજીનું હરણ થયું છે, તે માટે આંહીં આવ્યા છીએ. તે જો તમને કાંઈ ખબર હોય તો કહો.’ ત્યારે સુગ્રીવે કહ્યું જે, ‘હે મહારાજ! આકાશને વિષે, હે રામ! હે રામ! એવો શબ્દ થતો હતો જે મેં સાંભળ્યો હતો. અને બીજું જે, આ ચીરમાં બાંધીને ઘરેણાં પડતાં મૂક્યાં હતાં તે મારી પાસે મેં રાખ્યાં છે.’ ત્યારે રઘુનાથજીએ કહ્યું જે, ‘લાવો, તે જોઈએ.’ ત્યારે તે ઘરેણાં સુગ્રીવે રઘુનાથજીને આપ્યાં. પછી રઘુનાથજીએ લઈને લક્ષ્મણજીને દેખાડ્યાં. તે પ્રથમ તો કાનનાં દેખાડ્યાં. પછી હાથનાં બાજુબંધ આદિક દેખાડ્યાં. તે લક્ષ્મણજીએ ન ઓળખ્યાં. ત્યાર પછી પગનાં ઝાંઝર દેખાડ્યાં ત્યારે લક્ષ્મણજીએ કહ્યું જે, ‘હે મહારાજ! આ તો જાનકીજીનાં ઝાંઝર છે.’ ત્યારે રઘુનાથજીએ પૂછ્યું જે, ‘હે લક્ષ્મણજી! બીજાં ઘરેનાં ન ઓળખ્યાં ને પગનાં ઝાંઝર કેમ ઓળખ્યાં?’ ત્યારે લક્ષ્મણજીએ કહ્યું, ‘હે મહારાજ! જાનકીજીનું સ્વરૂપ તે મેં નથી દીઠું અને મેં ચરણારવિંદ વિના બીજું સીતાજીનું કોઈ અંગ દેખ્યું નથી. અને સાંજે પગે લાગવા જતો ત્યારે ઝાંઝર દીઠાં હતાં, માટે મેં ઝાંઝર ઓળખ્યાં.’૧૮ એવી રીતે ચૌદ વર્ષ સુધી સેવામાં રહ્યા પણ દૃષ્ટિએ કરીને જાનકીજીનું સ્વરૂપ એક ચરણારવિંદ વિના બીજું દીઠું નહીં; માટે એવો હોય તે યતિ જાણવો.” એમ કહીને શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “આ બ્રહ્માનંદ સ્વામી છે તે પણ તે જેવા જ છે.” એમ સર્વે સભાને સાંભળતે સતે બ્રહ્માનંદ સ્વામીની શ્રીજીમહારાજે યતિપણાની બહુ પ્રશંસા કરીને ગામ બહાર પધાર્યા ને યજ્ઞ થયા હતા તે ઠેકાણે પરથાર ઉપર ઢોલિયો બિછાવ્યો હતો તે ઉપર પોતે વિરાજમાન થયા ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજે કહ્યું જે, “કાંઈ પ્રશ્ન-ઉત્તર કરો.” ત્યારે પટેલ આશજીભાઈએ પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! આ જીવનું સ્વરૂપ કેવું છે તે મને યથાર્થ કહો.” પછી શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “જીવ તો અછેદ્ય, અભેદ્ય, અવિનાશી, ચૈતન્યરૂપ, અણુમાત્ર એવો છે. ત્યારે તમે કહેશો જે, તે જીવ ક્યાં રહે છે? તો હૃદાકાશને વિષે રહે છે અને ત્યાં રહ્યો થકો વિવિધ ક્રિયાને કરે છે. અને તેમાં જ્યારે રૂપ જોવું હોય ત્યારે નેત્ર દ્વારે કરીને જુએ છે; અને શબ્દ સાંભળવો હોય ત્યારે કાન દ્વારે આવીને સાંભળે છે; ને નાસિકા દ્વારે સારો-નરસો ગંધ લે છે; ને રસના દ્વારે રસ લે છે; ને ત્વચા દ્વારે સ્પર્શનું સુખ લે છે; ને મન દ્વારે મનન કરે છે; ચિત્ત દ્વારે ચિંતવન કરે છે; બુદ્ધિ દ્વારે નિશ્ચય કરે છે; એમ દસ ઇન્દ્રિયો દ્વારે તથા ચાર અંતઃકરણ દ્વારે સર્વે વિષયનું ગ્રહણ કરે છે. ને નખથી શિખા પર્યંત શરીરમાં વ્યાપીને રહ્યો છે ને એથી નોખો પણ છે. એવી રીતે જીવનું સ્વરૂપ છે. તેને ભક્તજન જે તે પ્રગટ પ્રમાણ પુરુષોત્તમ એવા જે શ્રીનરનારાયણ તેના પ્રતાપે કરીને યથાર્થ દેખે છે ને બીજાને તો એ જીવનું સ્વરૂપ જાણ્યામાં પણ આવતું નથી.” એમ પ્રશ્નનો ઉત્તર કરીને સર્વને રાજી કરીને ‘જય સચ્ચિદાનંદ’ કહીને શ્રીજીમહારાજ મોહોલમાં પોઢવા પધારતા હવા.
", "gujarati_footnote": "૧૭. રામાયણ, સુંદરકાંડ: ૧૧/૪૧ (ગીતાપ્રેસ, ગોરખપુર).
\n૧૮. રામાયણ, કિષ્કિન્ધાકાંડ: ૮/૨૨-૨૩. (ગીતાપ્રેસ, ગોરખપુર).
", "hindi_title": "जेतलपुर २", "hindi_text": "संवत् १८८२ में चैत्र शुक्ला चतुर्थी (११ अप्रैल, १८२६) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीजेतलपुर गाँव में सायंकाल श्रीबलदेवजी के मन्दिर के चौक में बिछाए गए पलंग पर विराजमान थे। उन्होंने श्वेत वस्त्र धारण किए थे। पाग में मोगरा पुष्पों के तुर्रे लगे हुए थे। बायें हाथ में वे रूमाल रखे हुए थे, और दायें हाथ में तुलसी की माला फेर रहे थे। उनके समक्ष मुनिगण तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय ब्रह्मानन्द स्वामी ने श्रीजीमहाराज को प्रणाम करके यह प्रश्न पूछा कि, “हे महाराज! यति किसको कहते हैं?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “जिसके हृदय में ब्रह्मचर्य की दृढ़ता हो और समस्त इन्द्रियाँ जिसके वश में रहती हों, उसे यति जानना। जो पुरुष हनुमानजी तथा लक्ष्मणजी के समान हो, उसे भी यति समझना। जब हनुमानजी रामचन्द्रजी की आज्ञा से सीताजी की खोज में लंका गए, तब जानकीजी की तलाश में उन्होंने लंका की सभी स्त्रियों को देख डाला। उन्हें देखते-देखते वे स्वतः यह भी कहते रहे कि, ‘ये तो जानकीजी नहीं हैं, ये तो जानकीजी नहीं हैं!’ ऐसा विचार करते-करते हनुमानजी ने मन्दोदरी को देखा, तब उन्होंने ऐसी कल्पना की कि, ‘शायद यही ये जानकीजी होंगी!’ बाद में उन्होंने मन ही मन सोचा कि, ‘जानकीजी को तो भगवान रघुनाथजी का वियोग है, अतः उनका शरीर इतना पुष्ट नहीं हो सकता, तथा ऐसी गहरी नींद भी नहीं हो सकती।’ ऐसा सोचकर हनुमानजी वहाँ से पुनः लौट गए। बाद में उनके मन में ऐसा संकल्प हुआ कि, ‘मैं तो यति हूँ और मैंने इन सब स्त्रियों को देखा है, तो मुझे कोई विघ्न तो उपस्थित नहीं होगा?’ परन्तु उन्होंने पुनः ऐसा विचार किया कि, ‘मैं तो रघुनाथजी की आज्ञा से ही जानकीजी की खोज कर रहा हूँ। इसलिए, यदि मैंने स्त्रियों को देख भी लिया, तो मुझे कोई भी विघ्न उपस्थित नहीं होगा। तथा आगे भी सोचा कि रघुनाथजी की कृपा से मेरी वृत्तियाँ तथा इन्द्रियों में किसी भी प्रकार का मनोविकार उत्पन्न नहीं हुआ है।’ यह विचार कर वे निःसंशय होकर पुनः घूम-घूमकर सीताजी की खोज करने लगे। इस तरह शत प्रतिशत विकार का हेतु होने पर भी जिसका अन्तःकरण हनुमानजी की तरह निर्विकार बना रहता है, उसे ही यति कहा जाता है।
\n“और, जब जानकीजी का हरण हुआ तब रघुनाथजी और लक्ष्मणजी सीताजी को खोजते हुए उस स्फटिक शिला पर गए, जहाँ सुग्रीव उपस्थित था। उन्होंने सुग्रीव को पूरी घटना सुनाई और कहा कि, ‘यदि आपको सीताजी की कोई खबर हो तो बताइए।’ तब सुग्रीव ने बताया कि, ‘हे महाराज! आकाश में मैंने किसी को “हे राम! हे राम!” शब्द कहते हुए सुना था। आकाश से ही वस्त्र में बाँधकर कुछ आभूषण भी गिराए गए थे, जो आज भी मेरे पास रखे हैं।’ फिर सुग्रीव ने समस्त आभूषण रघुनाथजी को सुपुर्द किए। रघुनाथजी ने सभी आभूषण लक्ष्मणजी को दिखाए। पहले कान के आभूषण, बाद में हाथों के बाजूबंद, आदि सब कुछ आभूषण दिखलाये, किन्तु लक्ष्मणजी उन्हें नहीं पहचान सके। अन्त में पैरों के झाँझर देखकर लक्ष्मणजी बोले कि, ‘हे महाराज! ये तो जानकीजी के झाँझर हैं।’ तब रघुनाथजी ने पूछा कि, ‘हे लक्ष्मणजी! आपने दूसरे आभूषण तो नहीं पहचाने, किन्तु पैरों के झाँझर कैसे पहचान लिए?’ तब लक्ष्मणजी ने कहा कि, ‘हे महाराज! जानकीजी का स्वरूप तो मैंने नहीं देखा। वास्तव में मैंने तो उनके चरणारविन्दों के सिवा उनका कोई भी अन्य अंग नहीं देखा। किन्तु प्रतिदिन सायंकाल जब मैं सीताजी के श्रीचरणों में प्रणाम करने के लिए जाता था, तब मैं उनके झाँझर को देखता था। इसलिए मैंने उनके झाँझर पहचान लिया।’ इस प्रकार वे चौदह वर्षों तक सेवा में रहे, फिर भी उन्होंने जानकीजी के चरणारविन्दों के सिवा उनके रूप और किसी अन्य अंग को बिल्कुल नहीं देखा। जो ऐसा हो, उसे ही यति समझना चाहिए।”
\nऐसा कहकर श्रीजीमहाराज बोले कि, “ये ब्रह्मानन्द स्वामी भी उनके समान हैं।”
\nइस प्रकार श्रीजीमहाराज ने सभा में उपस्थित सभी लोगों के समक्ष ब्रह्मानन्द स्वामी के यतित्व की भूरि-भूरि प्रशंसा की।
\nइसके पश्चात् श्रीजीमहाराज गाँव के बाहर पधारे। वे वहाँ यज्ञस्थल के बरामदे में बिछाये गए पलंग पर विराजमान हुए। उनके समक्ष मुनिगण तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “कुछ प्रश्नोत्तर करिए!”
\nतब पटेल आशजीभाई ने प्रश्न पूछा कि, “हे महाराज! इस जीव का स्वरूप कैसा है, वह यथार्थरूप से बताइए।”
\nउस समय श्रीजीमहाराज बोले कि, “जीव तो अछेद्य, अभेद्य, अविनाशी, चैतन्यरूप एवं मात्र अणुसदृश है। तब आप कहेंगे कि वह जीव कहाँ रहता है? तो जीव तो हृदयावकाश में रहता है और वहाँ रहकर वह विविध क्रियाओं को करता रहता है। अतः रूप देखने के लिए वह नेत्रों का उपयोग करता है। शब्द सुनने के लिए जीव कर्ण तक आता है, नासिका द्वारा वह अच्छी-बुरी गंध सूँघता है, रसना द्वारा वह रसास्वादन करता है, त्वचा द्वारा वह स्पर्शसुख का आनन्द लेता है, मन द्वारा वह मनन करता है, चित्त द्वारा वह चिन्तन करता है तथा बुद्धि द्वारा वह निश्चय भी करता है। इस प्रकार दस इन्द्रियों और अन्तःकरणों द्वारा वह समस्त विषयों को ग्रहण करता है तथा वह नख से लेकर शिखापर्यन्त शरीर में व्याप्त होकर रहता है। वह उससे अलग भी रहता है। ऐसा है जीव का स्वरूप। उस जीव को प्रकट प्रमाण पुरुषोत्तम श्रीनरनारायण के प्रताप से भक्त यथार्थरूप से देखता है। अन्य लोग तो जीव के स्वरूप को जान भी नहीं पाते।”
\nइस प्रकार प्रश्न का उत्तर देकर और सबको प्रसन्न करके श्रीजीमहाराज ‘जय सच्चिदानन्द’ कहकर आवास में शयन के लिए पधारे।
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/271.mp3" }, { "english_title": "Jetalpur-3", "english_text": "In the early morning of Chaitra sudi 5, Samvat 1882 [12 April 1826], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj arrived in the garden on the western side of the mansion, the place of His residence, in Jetalpur. Under a large borsali tree within the garden, He was sitting facing east on a cushion with a cylindrical pillow placed on a decorated cot on a square platform. He was dressed entirely in white clothes. He was also wearing garlands of champā, borsali and guldāvadi flowers around His neck, and tassels of chameli and dolariyā flowers were hanging from His pāgh. Bunches of hajāri flowers had been placed upon His ears. In addition to this, He was playing with a pomegranate and a lemon with both hands. At that time, Muktānand Swāmi, Brahmānand Swāmi, and other munis as well as devotees from various places had gathered before Him in an assembly.
\nShriji Mahārāj first thought for a while, and then said, “Everyone please listen; I wish to speak to you. For devotees of God, there is nothing worse than harboring impure desires. This is because devotees who have such impure desires, even if they stay near Me, cannot be happy. In fact, before engaging in the worship of God, they asked, ‘Mahārāj, please keep us near You.’ However, because they did not eradicate their impure desires, they are miserable.”
\nThereupon Muktānand Swāmi asked, “Mahārāj, how are those impure desires eradicated?”
\nShriji Mahārāj explained, “The method for eradicating impure desires is as follows: Firstly, whenever one entertains a thought which infringes the codes of dharma that have been laid down by Me, or whenever one thinks ill of a sādhu or a householder, one should repeatedly chant ‘Narnārāyan, Swāminārāyan’ aloud. Secondly, one should offer to God the nine types of bhakti coupled with knowledge of His greatness and the observance of dharma. As a result, God resides in one’s heart and destroys the impure desires. In fact, just as God freed the elephant from the crocodile’s mouth, in the same way, this method that I have just revealed to you will eradicate your impure desires.
\n“Now I shall now tell you another method which will benefit all of you, so please listen. One should never intentionally infringe the codes of dharma related to one’s five religious vows. If one does so unknowingly, one should immediately atone for the infringement.
\n“In addition, one should realize one’s own self to be the witness; i.e., ‘I am the ātmā, which is full of chaitanya; it transcends all thoughts and reason. This body, which is accompanied by the mind, is not actually my true form.’
\n“Furthermore, if God smiles at someone, or if God calls someone, or if He performs any other sort of action, one should never bear an aversion towards Him. One should imbibe this form of understanding. However, someone may feel, ‘I have worshipped Mahārāj a lot, and I have also served Him a great deal; still, Mahārāj does not talk to me. Instead, he talks to others a lot. So I might as well worship God while sitting at home.’ In this manner, he bears an aversion towards God. In that case, I could also believe, ‘What does this person have to do with Me?’ As a result, that person’s future would be uncertain. However, I Myself do not look at anyone’s flaws. In fact, My nature is such that I always look at people’s virtues only.
\n“Now I shall tell you how that devotee should imbibe virtues and eradicate flaws. If he thinks, ‘What was I like before I came into the Satsang fellowship? Well, I was the experiencer of kāl, karma, birth, death, and the cycle of births and deaths. So how can I bear an aversion towards God who has freed me from all of that, who has made me fearless, and who has helped me progress by bestowing noble virtues upon me? How can I ignore His wishes and do as I please?’ Only when that devotee stops bearing an aversion towards God by thinking in this manner does he become happy.
\n“In fact, with this body, nothing is greater than to do as God likes. That in itself is bhakti. In fact, only by doing this does one attain God. That is why egotism, jealousy, lust, anger, avarice, etc., are all obstacles on the path of liberation and should be discarded.
\n“Of those vicious natures, egotism is absolutely the worst of all. Just look, one who has a minor flaw in any other religious vow still manages to survive in Satsang, whereas those who had egotism have never been able to survive. Therefore, O sādhus! Never allow any lapse in the observance of non-egotism and other vows. Be extremely vigilant. Believe your self to be distinct from your body. Offer bhakti to Shri Purushottam, Shri Narnārāyan, diligently and scrupulously. Constantly engage in worship coupled with remembrance of God; its bliss will equal the bliss of actually having the darshan of God.
\n“Secondly, in our Satsang one who is well-versed in the scriptures is not necessarily great. Who should be considered great? Well, he who, through vairāgya, considers all 14 realms to be as insignificant as a blade of grass; he who, just as he has firm attachment for his body, has firm conviction of God, i.e., Purushottam, as He is; and he who is oblivious to the world in the waking state just as he is oblivious to the world in the state of deep sleep - such a person is great in our Satsang.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "જેતલપુર ૩", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૨ના ચૈત્ર સુદિ ૫ પંચમીને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ ગામ શ્રીજેતલપુર મધ્યે પોતાને રહેવાનો જે મોહોલ તેની આથમણી કોરે સમીપે જે ફૂલવાડી તેને વિષે પ્રાતઃકાળે પધાર્યા હતા ને તે વાડીને મધ્યે મોટું બોરસલ્લીનું વૃક્ષ તેની હેઠે વેદિકા ઉપર ગાદીતકિયે સહિત જે ઢોલિયો તે ઉપર ઉગમણે મુખારવિંદે વિરાજમાન હતા ને સર્વે શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં ને કંઠને વિષે ચંપાના તથા બોરસલ્લીના તથા ગુલદાવદીના હાર પહેર્યા હતા ને પાઘને વિષે ચમેલી ને ડોલરિયાના તોરા લટકતા મેલ્યા હતા ને શ્રવણ ઉપર હજારી પુષ્પના ગુચ્છ ખોસ્યા હતા ને બે હસ્તકમલને વિષે દાડમ તથા લીંબુનાં ફળને ફેરવતા હતા ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુક્તાનંદ સ્વામી તથા બ્રહ્માનંદ સ્વામી આદિક મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ ઘડીક સુધી વિચારીને એમ બોલ્યા જે, “સર્વે સાંભળો, એક વાર્તા કરીએ છીએ જે, ભગવાનના ભક્તને દુષ્ટ વાસના રાખવી તેથી બીજું કાંઈ ભૂંડું નથી; કાં જે, દુષ્ટ વાસનાવાળા ભક્ત છે તે અમારે સમીપે રહે છે તો પણ તે સુખિયા નથી રહેતા. કેમ જે, તેમણે પ્રભુ ભજતાં પ્રથમ એમ માગ્યું હતું જે, ‘હે મહારાજ! તમારી સમીપે રાખજો.’ પણ દુષ્ટ વાસના ટાળી નહીં તે સારુ દુખિયા છે.”
\nત્યારે મુક્તાનંદ સ્વામીએ કહ્યું જે, “હે મહારાજ! એ દુષ્ટ વાસના કેમ ટળે?” ત્યારે શ્રીજીમહારાજ બોલ્યા જે, “દુષ્ટ વાસના ટાળવાનો તો એ ઉપાય છે જે, જ્યારે અમે બાંધી એવી જે ધર્મમર્યાદા તેથી બહાર સંકલ્પ થાય તથા કોઈ હરિજનના તથા સંતના અભાવનો સંકલ્પ થાય ત્યારે ‘નરનારાયણ, સ્વામિનારાયણ’ એમ વારંવાર ઊંચે સ્વરે કરીને ઉચ્ચારણ કરવું, અને બીજું, માહાત્મ્યે સહિત ને ધર્મે સહિત ભગવાનની નવ પ્રકારની ભક્તિ કરે, ત્યારે ભગવાન તેના હૃદામાં નિવાસ કરીને દુર્વાસનાને નાશ પમાડે છે; જેમ ગજને ગ્રાહના મુખ થકી ભગવાને છોડાવ્યો. એ પ્રકારે દુષ્ટ વાસના ટાળવાનો ઉપાય કહ્યો. ને વળી તમારા સર્વેના હિતને કરે એવો બીજો ઉપાય કહું છું તેને તમે સાંભળો જે, પંચ વર્તમાન સંબંધી જે પોતાની ધર્મમર્યાદા તેનું જાણીને તો ક્યારેય ઉલ્લંઘન કરવું નહીં અને જો અજાણે તેનું ઉલ્લંઘન થાય તો તેનું તત્કાળ પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું, ને પોતાનું સ્વરૂપ સાક્ષી માનવું જે, ‘સંકલ્પ તથા નાના પ્રકારના તર્ક તે થકી પર જે ચૈતન્યરૂપ આત્મા તે હું છું ને મને સહિત જે દેહ તે હું નહીં,’ એમ વિચારે. ને ભગવાન કોઈના સામું જોઈને હસતા હોય વા કોઈને બોલાવતા હોય વા બીજાં ગમે તેવાં ચરિત્ર કરે તેમાં કોઈ દહાડે અભાવ ન લેવો. એવી રીતની સમજણ રાખવી.
\n“અને વળી કોઈક એમ જાણે છે જે, ‘મેં તો મહારાજને બહુ ભજ્યા ને ઘણીક સેવા કરી પણ આપણને તો મહારાજ બોલાવતા નથી ને બીજાને તો બહુ બોલાવે છે; ત્યારે આપણે ઘેર બેઠા જ પ્રભુ ભજશું.’ એમ અવગુણ લે છે. ત્યારે અમે પણ એમ ધારીએ જે, એ જીવને ને અમારે શું? તો એ જીવનું કાંઈ ઠેકાણું રહે નહીં. પણ અમે તો કોઈનો અવગુણ લેતા જ નથી અને અમારો સ્વભાવ તે તો સદા ગુણગ્રાહક જ છે. ને હવે એ ભક્તને ગુણ ગ્રહણ કરવો ને અવગુણ ટાળવો તેનો ઉપાય કહીએ છીએ જે, એ ભક્ત એમ વિચારે જે, ‘હું સત્સંગ મોર કેવો હતો? તો કાળ, કર્મ, જન્મ, મરણ, ચોરાસી તેનો ભોક્તા હતો. તે મને સર્વે થકી છોડાવીને નિર્ભય કીધો ને રૂડા ગુણ આપીને મોટો કીધો. તે ભગવાનનો અભાવ હું કેમ લઉં ને પ્રભુનું ગમતું મૂકીને પોતાનું ગમતું કેમ કરું?’ એમ વિચારીને અભાવ ન લે ત્યારે જ તે સુખિયો થાય છે. અને જે આ દેહે કરીને ભગવાનનું ગમતું કરવું એથી બીજી વાત કોઈ મોટી નથી. ને એ જ ભક્તિ છે ને એણે કરીને જ ભગવાનને પમાય છે. માટે માન, ઈર્ષ્યા તથા કામ, ક્રોધ, લોભ એ આદિક કલ્યાણનાં વિરોધી છે; તે સર્વને ત્યાગ કરવાં. ને તેમાં માન છે તે તો અતિ ભૂંડામાં ભૂંડું છે. તે જુઓ ને, બીજાં વર્તમાનમાં કાંઈ કાચ્યપ થોડી-ઘણી હોય તો પણ સત્સંગમાં નભ્યો જાય છે પણ માનવાળા તો નભી શક્યા જ નહીં. માટે, હે સંતો! નિર્માન આદિક વર્તમાનમાં કોઈ દિવસ ચૂક પડવા દેશો નહીં, અતિ કુશળ રહેવું અને દેહ થકી પોતાનું સ્વરૂપ જુદું જાણવું અને શ્રીપુરુષોત્તમ એવા જે શ્રીનરનારાયણ તેમની નિરંતર ખટકે સહિત ભક્તિ કરવી. ને ભગવાનની અખંડ સ્મૃતિએ સહિત ભજન કરવું તે તો ભગવાનના પ્રગટ દર્શનના સુખ તુલ્ય છે. બીજું, આપણા સત્સંગમાં શાસ્ત્ર ભણતાં આવડે તેણે કરીને કાંઈ મોટો નહીં. ત્યારે કોણ મોટો? તો ચૌદ લોક પર્યંત તૃણ સમાન જાણે એવા વૈરાગ્યની અવધિએ યુક્ત હોય; અને જેમ દેહને વિષે આત્મબુદ્ધિ છે તેમ પરમાત્મા જે પુરુષોત્તમ તેના સ્વરૂપની દૃઢતા સાક્ષાત્કાર બોધે યુક્ત હોય; ને સુષુપ્તિને વિષે જેમ જગતની વિસ્મૃતિ છે તેમ જાગ્રત અવસ્થાને વિષે જગતની વિસ્મૃતિએ યુક્ત વર્તે; એવો જે હોય તે આપણા સત્સંગમાં મોટેરો છે.”
", "gujarati_footnote": "", "hindi_title": "जेतलपुर ३", "hindi_text": "संवत् १८८२ में चैत्र शुक्ला पंचमी (१२ अप्रैल, १८२६) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीजेतलपुर ग्राम-स्थित प्रासाद में अपने निवासस्थान के पश्चिम की ओर समीपवर्ती पुष्पवाटिका में प्रातःकाल पधारे थे। वहाँ वे बड़े बोरसली वृक्ष के नीचे वेदिका पर बिछाए गए गद्दी-तकिया से युक्त पलंग पर पूर्वाभिमुख होकर विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे, कंठ में चम्पा, बोरसली और गुलदावदी के हार पहने थे। पाग में चमेली तथा मोगरा के तुर्रे लटकाए रखे थे, दोनों कानों पर हज़ारी पुष्पों के गुच्छे खोंसे थे तथा अपने दोनों करकमलों से अनार और नीबू के फलों के साथ खेल रहे थे। उनके समक्ष मुक्तानन्द स्वामी तथा ब्रह्मानन्द स्वामी आदि मुनिगण और विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nतब श्रीजीमहाराज थोड़ी देर विचार कर बोले कि, “सुनिये, एक वार्ता करते हैं कि, भगवान का भक्त यदि दुर्वासना रखता है, तो इससे बढ़कर दूसरी कोई बुराई नहीं हो सकती। दुर्वासनावाले भक्त हमारे समीप रहने पर भी सुखी नहीं रहते, क्योंकि उन्होंने प्रभु का भजन करते समय उनसे यह माँगा था कि, ‘हे महाराज! हमें अपने समीप रखियेगा।’ किन्तु, उन भक्तों ने अपनी दुर्वासना को नहीं मिटाया, इस कारण दुःखी बने हुए हैं।”
\nतब मुक्तानन्द स्वामी ने पूछा कि, “हे महाराज! यह दुर्वासना किस प्रकार मिट सकती है?”
\nश्रीजीमहाराज ने उत्तर देते हुए कहा कि, “दुर्वासना को मिटाने का उपाय तो यह है कि हमारे द्वारा निर्दिष्ट धर्ममर्यादा से भिन्न कोई संकल्प जब हो जाए, तथा किसी हरिभक्त और सन्त के विरुद्ध दुर्भाव का संकल्प हो जाए, तब ‘नरनारायण, स्वामिनारायण’ के नामों का बार-बार उच्च स्वर से उच्चारण करने से; तथा माहात्म्य एवं धर्मनिष्ठा के सहित भगवान की नवधा भक्ति करने से भगवान उस भक्त के हृदय में निवास करके दुर्वासना का नाश कर डालते हैं। जिस प्रकार भगवान ने ग्राह (घड़ियाल) के मुख से गज को छुड़ाया, वैसे ही दुर्वासना को मिटाने का यह उपाय बताया है।
\n“अपरंच आप सबके हित के लिए एक अन्य उपाय भी बताता हूँ, उसे सुनिए कि पंचव्रतों के पालन की जो धर्ममर्यादा है, उस मर्यादा को जानबूझकर कभी तोड़ना नहीं। यदि कदाचित् अनजाने में धर्ममर्यादा का उल्लंघन हो जाए तो तत्काल उसका प्रायश्चित्त कर लेना, तथा अपने स्वरूप को साक्षी (आत्मा) मानना कि मैं तो मन के संकल्पों से तथा नाना प्रकार के तर्कों से परे रहनेवाला चैतन्यरूप आत्मा ही हूँ, किन्तु मन सहित जो यह शरीर है, वह मैं नहीं हूँ। इस प्रकार का विचार करना, परन्तु भगवान किसी के सामने देखकर हँसते हों, या किसी को बुलाते हों या चाहे किसी प्रकार के अन्य चरित्र भी करते हों, परन्तु उसके सम्बंध में कभी भी दुर्भाव नहीं रखना। इस प्रकार की समझ रखना।
\n“अपरंच कोई भक्त तो ऐसा समझ बैठता है कि, ‘मैंने तो महाराज की बहुत साधना की, तथा बहुत सेवा की, फिर भी महाराज तो मुझे बुलाते ही नहीं, दूसरों को ही बुलाते हैं। अब तो मैं अपने घर बैठकर ही भजन करता रहूँगा।’ ऐसी दुर्भावना रखता है, तब हम यदि ऐसा सोचने लगें कि उससे हमें भी क्या लेना-देना? फिर तो ऐसे लोगों का कोई ठिकाना ही नहीं रहेगा। लेकिन हम तो किसी के भी प्रति दुर्भाव नहीं रखते। हमारा स्वभाव तो सदैव गुणग्राहक ही है।
\n“अब हम उस भक्त को गुण ग्रहण करने का तथा अवगुणों को मिटाने का उपाय बताते हैं। सबसे पहले तो वह भक्त ऐसा विचार करे कि, ‘मैं सत्संग करने के पहले कैसा था? उस समय तो मैं काल, कर्म से ग्रस्त था, एवं जन्म, मरण और चौरासी लाख योनियों में भटकता था। उस समय भगवान ने मुझे इन सबसे छुड़ाकर निर्भय किया तथा अच्छे गुण देकर बड़ा किया। मैं ऐसे उन भगवान के प्रति दुर्भावना क्यों रखूँ तथा प्रभु की रुचि की उपेक्षा करके अपनी ही मनमानी क्यों करूँ?’ ऐसा विचार करके जो भगवान के प्रति दुर्भाव नहीं रखता, वही सुखी हो सकता है। इस देह द्वारा भगवान की रुचि के अनुसार बरतना, इससे बढ़कर और कोई बड़ी बात हो ही नहीं सकती और भक्ति भी वही है। भगवान भी उसी साधना से ही प्राप्त होते हैं। इसलिए, मान, ईर्ष्या तथा काम, क्रोध एवं लोभ आदि कल्याण के विरोधी दोषों का परित्याग करना चाहिए। उन सभी दोषों में भी अहंकार तो सबसे बड़ी बुराई है। देखिए न, अन्य व्रतों के पालन में यदि कुछ थोड़ी-बहुत शिथिलता रह जाए, फिर भी वह सत्संग में निभ जाता है। परन्तु अहंकारी तो कभी ही टिक नहीं पाए। इसलिए, हे सन्तो! निर्मान आदि व्रतों के पालन में कभी भी विक्षेप नहीं रहने देना, अति सावधान बने रहना, और अपने स्वरूप को देह से भिन्न समझते रहना, श्रीपुरुषोत्तम जो श्रीनरनारायण उनकी भक्ति निरन्तर सावधानी के साथ करना तथा भगवान की निरंतर स्मृति सहित ही भजन करना, वह तो भगवान के प्रकट दर्शन के आनन्द के तुल्य है।
\n“दूसरी बात यह है कि हमारे सत्संग में यदि किसी ने शास्त्र अध्ययन में निपुणता प्राप्त की हो तो उससे वह महान नहीं है। तब कौन महान कहा जाएगा? सत्संग में महान तो वही है, जो संसार के चौदह लोकपर्यन्त समस्त पदार्थों को तृणवत् समझता हो, और अतिशय वैराग्य से युक्त हो, जिसे देह में जैसी आत्मबुद्धि की दृढ़ता है वैसी ही परमात्मा पुरुषोत्तम के स्वरूप की दृढ़ता का साक्षात्कार हो तथा सुषुप्ति-अवस्था में जिस प्रकार जगत की विस्मृति है वैसी जाग्रत अवस्था में भी जगत की विस्मृति रखता हो, ऐसी स्थिति से सम्पन्न भक्त ही हमारे सत्संग में महान है।”
", "hindi_footnote": "", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/272.mp3" }, { "english_title": "Jetalpur-4", "english_text": "On Chaitra sudi 6, Samvat 1882 [13 April 1826], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting leaning on the cylindrical pillow on a cushion that had been placed in the south-facing balcony of the mansion in Jetalpur. He was wearing a white khes with a border of silver threads. A white pāgh with a veil of flowers adorned His head, and He had also covered Himself with a blanket of white flowers. In addition to this, His entire body had been anointed with sandalwood paste mixed with saffron. Garlands of guldāvadi flowers were placed around His neck as well. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nThen addressing the entire assembly, Shriji Mahārāj said, “In this realm, the jiva attains liberation only by the following means: faith in the manifest form of God, His darshan and His constant remembrance. After all, it is said in the Shrimad Bhāgwat that even those who insulted God, namely Kansa, Shishupāl, Dantvakra, etc., attained liberation since all of them had constant remembrance of God. Thus, liberation is attained by constantly remembering God. And since all of you possess such remembrance, your liberation is assured.
\n“Having said that though, you should still observe the codes of dharma prescribed by Me in all respects for as long as you have consciousness of your bodies. You may claim, though, ‘If a person has attained God and constantly remembers Him, why does he need to observe religious vows?’ Well, in reply to that, consider the difference between one who firmly observes the vows and one who is slack in his observance. Allow Me to explain that difference to you. Even though both remember God, the person who does not observe niyams can only earn liberation for himself, but he cannot help other jivas attain liberation. Also, he does not become an ekāntik bhakta, nor does he attain the nirgun abode of God. Although he does not have to undergo births and deaths, he cannot stay in the Satsang fellowship.1
\n“All of you, however, are the best type of devotees. In fact, sādhus such as yourselves who observe niyams are of a totally different category. For that reason, whoever feeds you sincerely will earn the merits of performing millions of sacrifices and will ultimately attain liberation. Whoever touches your feet will be freed of their sins committed in millions of past lives. Anyone who kindly offers you clothes will also attain ultimate liberation. Whichever rivers and lakes into which you dip your feet become like places of pilgrimage, and any tree that you have sat under or eaten fruits of will also definitely benefit. If someone devoutly does your darshan, or if someone devoutly bows before you, then all of his sins are destroyed. Moreover, whomever you talk to about God and whomever you inspire to observe the niyams related to dharma will attain liberation. In fact, all of the actions of sādhus like yourselves who observe niyams are redemptive. This is because you have the firm refuge of the manifest form of Shri Narnārāyan Rishi. That Shri Narnārāyan Rishi is always present in your assembly. This is the answer to those two points.
\n“If again you may claim, ‘If we have a firm refuge of God, why do māyik gunas still pervade us?’ Then let Me say that it takes Me no time at all to eradicate the six physical and emotional sensations and the māyik gunas from all of you. In fact, it would take Me no time to enable all of you to recall your countless previous lives and to be able to perform the creation and other processes of countless brahmānds. Nevertheless, I have kept you like this and have suppressed your powers because it is My wish to do so and for the purpose of enabling you to attain the bliss of the manifest form of God. What is more, all of you have currently attained Shri Purushottam who is incarnate in the form of Shri Narnārāyan Rishi. Therefore, relinquish all doubts and happily engage in worship.” Saying this, Shriji Mahārāj became silent.
\nThereafter Āshjibhāi asked Shriji Mahārāj a question, “Mahārāj, how is it that one attains liberation by keeping enmity towards God? Please do tell us.”
\nShriji Mahārāj replied, “Once King Drupad wished to have his daughter Draupadi married. So that she could select a bridegroom, he arranged a grand function in which he invited all of the kings. Dronāchārya also came, as did the Pāndavs. Then all of the kings took turns to try and pierce the fish, but none were able to do so. Thereupon Yudhishthir said, ‘I will pierce the fish.’ Having said this, Yudhishthir took aim. Dronāchārya asked him, ‘Can you see this assembly?’ He replied, ‘Yes, I can see it.’ Again Dronāchārya asked him, ‘Can you see your body?’ He replied, ‘Yes, I can see it.’ Then Dronāchārya said, ‘You will not be able to pierce the fish.’ In this way, four of the brothers were unable to pierce the fish. Thereafter, Arjun stepped forward. He picked up his bow and took aim. Dronāchārya asked him, ‘Can you see this assembly?’ Arjun replied, ‘No, I cannot see the assembly, and I cannot even see the fish. Instead, I see only the bird attached to the fish.’ Hearing this, Dronāchārya said, ‘Focus on its head.’ Arjun adjusted his aim and said, ‘Now I do not see even the bird; I see only its head.’ Finally Dronāchārya said, ‘Now take your shot.’ Arjun then pierced the fish’s head. In this manner, if all of one’s vruttis are focused on the form of God, then one can attain liberation even with a feeling of enmity towards God.
\n“For example, when the vruttis of Shishupāl, Kansa and others became completely engrossed in Shri Krishna, they attained liberation. But if a person does not know how to bear malice towards God in this manner, then he is consigned to narak. Rather than this, it is much easier to engage in the bhakti of God. Conversely, though, one who worships God with such a malignant intellect will never cease to be called demonic and can in no way be called a devotee.
\n“Thus, if one wants to forsake the evil practices of the demons and join the ranks of Dhruv, Prahlād, Nārad, the Sanakādik, etc., engaging in the worship of God by offering bhakti is far better.”
\nHaving heard Shriji Mahārāj speak in this manner, everyone in the assembly experienced profound bliss.
", "english_footnote": "1. These words can be understood this way:
\n(1) If one has faith in the manifest form of God, then he certainly has firmness in observing niyam-dharma. (Vachanamrut Gadhada II-13, Gadhada II-16, Gadhada II-27). Therefore, one who lapses in observance of niyam-dharma has some deficiency in his faith of God. And if there is a deficiency in faith, then he cannot attain ultimate liberation, meaning he does not attain Akshardham. (Vachanamrut Gadhada I-63, Gadhada I-72, Panchal 7, Gadhada II-13, Gadhada II-14)
\n(2) One who does not observe niyam-dharma but has even a slight faith in God can liberate himself; meaning, he becomes free from the cycle of births and deaths, does not have to suffer in narak, and does not suffer from being born as the 8.4 million lifeforms. (Vachanamrut Sarangpur 4, 11) Because of the strength of his faith - albeit slight - and sanskārs, he will attain another human birth to destroy any deficiency remaining and attain Akshardham. (Vachanamrut Gadhada II-16, Gadhada II-25)
\n(3) One who has faith yet is lapse in niyam-dharma cannot liberate other jivas. The sadhus and devotee who have the refuge of Parabrahman and Aksharbrahman can certainly guide and inspire other jivas on the path of liberation - and hence liberate jivas in this capacity, although only Parabrahman and Aksharbrahman actually grant ultimate liberation (Vachanamrut Jetalpur 1). However, the guidance offered by sadhus and devotees who themselves are lapse in niyam-dharma has no effect and other jivas are not inspired to tread the path of liberation by their words.
", "gujarati_title": "જેતલપુર ૪", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૨ના ચૈત્ર સુદિ ૬ છઠને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ ગામ શ્રીજેતલપુર મધ્યે મોહોલને વિષે દક્ષિણાદા ગોખને વિષે ગાદી-તકિયાનું ઉઠિંગણ દેઈને વિરાજમાન હતા ને મસ્તકને ઉપર પુષ્પનો ખૂંપ તેણે યુક્ત શ્વેત પાઘ શોભતી હતી ને શ્વેત પુષ્પની પછેડી ઓઢી હતી ને કેસર-ચંદને કરીને સર્વ અંગ ચરચ્યાં હતાં ને શ્વેત હીરકોરી ખેસ પહેર્યો હતો ને કંઠને વિષે ગુલદાવદીના હાર પહેર્યા હતા ને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nપછી શ્રીજીમહારાજ સર્વ સભા પ્રત્યે બોલ્યા જે, “આ લોકને વિષે જીવનું કલ્યાણ તો એટલા વડે જ છે જે, પ્રત્યક્ષ ભગવાનનો નિશ્ચય ને તેમનાં દર્શન ને તેમની અખંડ સ્મૃતિ તેણે કરીને થાય છે. કાં જે, ભાગવતમાં એમ કહ્યું છે જે, કંસ, શિશુપાલ, દંતવક્ત્ર, આદિક જે નિંદાના કરનારા તેને ભગવાનની અખંડ સ્મૃતિ રહી તેણે કરીને તેમનું કલ્યાણ થયું છે. માટે ભગવાનની નિરંતર જે સ્મૃતિ તેણે કરીને કલ્યાણ થાય છે. એવી જે સ્મૃતિ તે તમારે સર્વને છે, માટે તમારું કલ્યાણ થઈ જ રહ્યું છે. તો પણ મારી બાંધેલી જે ધર્મમર્યાદા તેને જ્યાં સુધી દેહની સ્મૃતિ રહે ત્યાં સુધી તમારે સર્વ પ્રકારે પાળવી. ત્યારે તમે કહેશો જે, ‘ભગવાન તો મળ્યા છે ને તેની સ્મૃતિ પણ નિરંતર રહે છે, તેને વર્તમાન પાળ્યાનું શું પ્રયોજન છે?’ તો તેનું તો એમ છે જે, એક તો વર્તમાન દૃઢ રાખે છે ને એક તો વર્તમાનમાં કસરવાળો છે, તે બેમાં ફેર કેટલો છે તે કહીએ છીએ જે, સ્મૃતિ તો બેયને છે, પણ જે નિયમ-ધર્મરહિત છે તે તો પોતાનું જ કલ્યાણ કરે છે પણ એનાથી બીજા જીવનું કલ્યાણ થાય નહીં ને તે એકાંતિક ભક્ત પણ ન થાય ને તે ભગવાનના નિર્ગુણધામને પણ ન પામે ને જન્મ-મરણથી રહિત તો થાય ને તેથી સત્સંગમાં પણ ન બેસાય.૨૪ અને તમે તો સર્વ ઉત્તમ ભક્ત છો, તે ધર્મ-નિયમયુક્ત એવા જે તમ જેવા સાધુ તેની તો વાત જ નોખી છે. તે હેતુ માટે તમને જે કોઈ ભાવે કરીને જમાડશે તેને કોટિ યજ્ઞનું પુણ્ય થશે ને તે અંતે મોક્ષને પામશે; અને તમારા ચરણનો જે કોઈ સ્પર્શ કરશે તેનાં કોટિ જન્મનાં પાપ નાશ પામશે; ને તમને ભાવે કરીને વસ્ત્ર ઓઢાડશે તેનું પણ પરમ કલ્યાણ થશે; ને તમે જે જે નદી, તળાવને વિષે પગ બોળો છો તે તે સર્વે તીર્થરૂપ થાય છે; અને તમ જે જે વૃક્ષ તળે બેઠા હો ને જે વૃક્ષનું ફળ જમ્યા હો તે તે સર્વેનું રૂડું જ થાય છે; ને તમારાં કોઈક ભાવે કરીને દર્શન કરે છે, કોઈક તમને ભાવે કરીને નમસ્કાર કરે છે, તેનાં સર્વ પાપનો ક્ષય થાય છે; ને વળી તમે જેને ભગવાનની વાત કરો છો અને કોઈકને ધર્મ સંબંધી નિયમ ધરાવો છો તેનો મોક્ષ થાય છે; ઇત્યાદિક ધર્મ-નિયમવાળા તમ જેવા સંતની સર્વ ક્રિયા કલ્યાણરૂપ છે. કેમ જે, જે પ્રત્યક્ષ શ્રીનરનારાયણ ઋષિનો તમારે દૃઢ આશરો છે ને તે શ્રીનરનારાયણ ઋષિ તમારી સભામાં નિરંતર વિરાજે છે, એ બેય વાતનો એ ઉત્તર છે.
\n“અને વળી તમે કહેશો જે, ‘ભગવાનનો દૃઢ આશરો છે ને માયિક ગુણ કેમ વ્યાપે છે?’ તો તે કહીએ જે, ષડૂર્મિએ રહિત ને માયિક ગુણે રહિત સર્વને કરવા તેમાં તો કાંઈ વાર નથી. અને અસંખ્ય જન્મની સ્મૃતિ થઈ આવે ને અનંત બ્રહ્માંડની ઉત્પત્ત્યાદિક ક્રિયાને કરે એવા સર્વને કરવા તેમાં તો કાંઈ વાર નથી. પણ અમારી ઇચ્છાએ કરીને એમ તમને રાખ્યા છે ને તમારા સામર્થ્યને રૂંધી રાખ્યું છે, તે પ્રત્યક્ષ ભગવાનના સુખની પ્રાપ્તિને અર્થે છે. ને શ્રીપુરુષોત્તમ તે જે તે આજ તમને સર્વને શ્રીનરનારાયણ ઋષિરૂપ થઈને પ્રગટ મળ્યા છે. માટે નિઃસંશય થઈને આનંદમાં ભજન કરજો.” એમ કહીને શ્રીજીમહારાજ મૌન રહ્યા.
\nતે સમયે આશજીભાઈએ શ્રીજીમહારાજને પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હે મહારાજ! વૈરભાવે કરીને જે કલ્યાણ થાય છે તે કેમ થાય છે? તે કહો.” પછી શ્રીજીમહારાજ એમ બોલ્યા જે, “દ્રુપદ રાજા હતો, તેને દ્રૌપદી જે પોતાની પુત્રી તેને પરણાવવાં હતાં તે સારુ સ્વયંવર રચ્યો હતો. ત્યાં રાજામાત્રને તેડાવ્યા હતા અને દ્રોણાચાર્ય પણ આવ્યા હતા ને પાંડવ પણ આવ્યા હતા. પછી બીજા સર્વે રાજાએ મળીને મત્સ્ય વેંધવા માંડ્યો, પણ કોઈથી મત્સ્ય ન વેંધાયો. ત્યારે યુધિષ્ઠિરે કહ્યું જે, ‘હું મત્સ્ય વેંધું.’ એમ કહીને યુધિષ્ઠિરે સૂરત બાંધી. ત્યારે દ્રોણાચાર્યે કહ્યું જે, ‘આ સભા દેખાય છે?’ ત્યારે કહ્યું જે, ‘દેખાય છે.’ અને વળી કહ્યું જે, ‘તમારું શરીર દેખાય છે?’ ત્યારે કહ્યું જે, ‘દેખાય છે.’ ત્યારે દ્રોણાચાર્યે કહ્યું જે, ‘તમથી મત્સ્ય નહીં વેંધાય.’ એવી રીતે ચાર ભાઈ થકી મત્સ્ય ન વેંધાણો. ત્યાર પછી અર્જુને ઊઠીને ધનુષ્ય લઈને સૂરત બાંધી. ત્યારે દ્રોણાચાર્યે પૂછ્યું જે, ‘આ સભાને દેખો છો?’ ત્યારે અર્જુને કહ્યું જે, ‘સભાને તો નથી દેખતો ને મત્સ્યને પણ નથી દેખતો અને મત્સ્ય ઉપર જે પક્ષી છે તેને દેખું છું.’ ત્યારે દ્રોણાચાર્યે કહ્યું જે, ‘એના માથા સામી સૂરત રાખો.’ ત્યારે અર્જુને સૂરત બાંધીને કહ્યું જે, ‘પક્ષીને નથી દેખતો ને એકલું મસ્તક દેખું છું.’ ત્યારે વળી દ્રોણાચાર્યે કહ્યું જે, ‘હવે ઘા કરો.’ ત્યારે અર્જુન મત્સ્યના મસ્તકને વેંધતા હવા.૧૯ એવી રીતે જો સર્વે વૃત્તિઓનો એક ભગવાનના સ્વરૂપને વિષે નિરોધ થાય ત્યારે તે વૈરભાવે કરીને મુક્તિ થાય છે. જેમ શિશુપાલ તથા કંસ એ આદિકની શ્રીકૃષ્ણના સ્વરૂપને વિષે તદાકાર વૃત્તિઓ થઈ ગઈ હતી, ત્યારે કલ્યાણ થયું. એવી રીતનો દ્રોહ જો ન આવડે તો તે દ્રોહનો કરનારો નારકી થાય છે. અને તે કરતાં ભગવાનની ભક્તિ કરવી તે સુલભ છે. અને દ્રોહબુદ્ધિ રાખીને ભજે તેનું અસુર એવું નામ ક્યારેય મટે જ નહીં ને તે ભક્ત પણ કહેવાય જ નહીં. માટે અસુરની રીત મેલીને જેને ધ્રુવ, પ્રહ્લાદ, નારદ, સનકાદિકની પંક્તિમાં ભળવું હોય તેને તો ભક્તિએ કરીને જ ભગવાનને ભજવા તે અતિ શ્રેષ્ઠ છે.” એવી રીતે શ્રીજીમહારાજે વાર્તા કરી તેને સાંભળીને સર્વે પરમ આનંદને પામતા હવા!
", "gujarati_footnote": "૧૯. અહીં વિજયાર્થીઓની પરીક્ષારૂપ લક્ષ્યવેધ (આદિપર્વ: ૧૨૩/૫૮-૬૬) તથા દ્રોપદી સ્વયંવરરૂપ મત્સ્યવેધ (આદિપર્વ: ૧૭૯/૧૪-૧૬) બંનેની મિશ્ર કથા છે.
\n૨૪. આ કથનનું તાત્પર્ય નીચે પ્રમાણે સમજી શકાય:
\n૧. જો પ્રત્યક્ષ ભગવાનનો યથાર્થ નિશ્ચય હોય તો નિયમ-ધર્મની દૃઢતા હોય જ. (વચનામૃત ગઢડા મધ્ય ૧૩, ૧૬, ૨૭) તેથી એવું કહી શકાય કે જે નિયમ-ધર્મથી રહિત છે તેને ભગવાનના નિશ્ચયમાં કંઈક કચાશ છે અને જો નિશ્ચયમાં કચાશ હોય તો તેનું આત્યંતિક કલ્યાણ ન થાય. (વચનામૃત ગઢડા પ્રથમ ૬૩, ૭૨; પંચાળા ૭; મધ્ય ૧૩, ૧૪) એટલે કે તે ભગવાનના નિર્ગુણધામને અર્થાત્ અક્ષરધામને પામી શકતો નથી.
\n૨. જે નિયમ-ધર્મે રહિત છે પણ તેને ભગવાનનો થોડોક પણ નિશ્ચય હોવાથી, તે પોતાનું કલ્યાણ કરે છે એટલે કે તે જન્મમરણથી રહિત થાય છે અર્થાત્ તેને જમપુરી અને લખચોરાશીનું દુઃખ રહેતું નથી. (વચનામૃત સારંગપુર ૪, ૧૧) તેને નિશ્ચય અને સંસ્કારને બળે ફરી વાર મનુષ્ય જન્મ મળે અને અંતે કસર ટાળીને અક્ષરધામને પામે. (વચનામૃત ગઢડા મધ્ય ૧૬, ૨૫)
\n૩. નિશ્ચય હોવા છતાં જે નિયમ-ધર્મથી રહિત છે, એનાથી બીજા જીવનું કલ્યાણ થાય નહીં. જોકે બીજા જીવોને માયા પર કરીને એનું આત્યંતિક કલ્યાણ તો પરબ્રહ્મ અને અક્ષરબ્રહ્મ સત્પુરુષ એવા ગુરુ જ કરી શકે. (વચનામૃત જેતલપુર ૧) એમના આશ્રિત નિયમધર્મવાળા સંતો-ભક્તો મુમુક્ષુને કંઈક માર્ગદર્શન અને પ્રેરણા આપીને સાધના માર્ગમાં સહાયરૂપ થઈ શકે, પરંતુ જે નિયમધર્મથી રહિત છે તેના ઉપદેશની કોઈ અસર ના થાય. તેથી એના થકી બીજાને અધ્યાત્મમાર્ગમાં વિશેષ વર્તવાની પ્રેરણા ન મળે. તેથી અહીં કહ્યું છે કે એનાથી બીજા જીવનું કલ્યાણ થાય નહીં.
", "hindi_title": "जेतलपुर ४", "hindi_text": "संवत् १८८२ में चैत्र शुक्ला षष्ठी (१३ अप्रैल, १८२६) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीजेतलपुर ग्राम-स्थित प्रासाद के दक्षिणवर्ती झरोखे में गद्दी-तकिये का सहारा लेकर विराजमान थे। उनके मस्तक पर पुष्पों की सेहरोंवाली श्वेत पाग सुशोभित हो रही थी। उन्होंने श्वेत पुष्पों की पिछौरी ओढ़ी थी, समस्त अंगों में केसरयुक्त चंदन लगाया था, श्वेत रेशमी किनारेवाली धोती धारण की थी और कंठ में गुलदावदी के हार पहने थे। उनके समक्ष मुनिगण तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी।
\nउस समय श्रीजीमहाराज सभा में उपस्थित सभी लोगों से कहने लगे कि, “इस लोक में जीव के कल्याण का साधन तो यही है कि प्रत्यक्ष भगवान के स्वरूप का निश्चय हो तथा उनके दर्शन करता हो, तथा उनकी अखंड स्मृति बनी रहे, तभी उसका कल्याण होता है। क्योंकि श्रीमद्भागवत में भी कहा गया है कि कंस, शिशुपाल और दन्तवक्र आदि जो दैत्य भगवान की निन्दा किया करते थे, उनको भी भगवान की अखंड स्मृति रही, तो उनका कल्याण हो गया। अतः भगवान की निरन्तर स्मृति होने से कल्याण होता है। ऐसी स्मृति आप सबको भी है, इसलिए आप लोगों का कल्याण तो हो चुका है। फिर भी, देह की स्मृति रहने तक आप सब हमारे द्वारा निर्धारित धर्ममर्यादा का समस्त प्रकार से पालन करते रहना।
\n“तब आप यह कहेंगे कि, ‘भगवान तो प्राप्त हुए हैं, तथा उनकी स्मृति भी निरन्तर रहती है, ऐसी स्थिति में पंचव्रतों (निष्कामादि धर्म-नियमों) के पालन का क्या प्रयोजन हो सकता है?’ तो इसका उत्तर यह है कि, एक भक्त ऐसा है जो व्रतों के पालन की दृढ़ता रखता है, तथा दूसरा भक्त व्रतों के पालन में शिथिल रहता है, उन दोनों में कितना अन्तर है? यह बताते हैं: भगवान की स्मृति तो दोनों को है, परन्तु जो नियम-धर्मरहित है, उससे तो केवल अपना ही कल्याण होता है, किन्तु उसके द्वारा अन्य जीव का कल्याण नहीं होता तथा वह एकान्तिक भक्त भी नहीं हो सकता, और भगवान के निर्गुण धाम को भी नहीं प्राप्त होता। यद्यपि वह जन्म-मरण से रहित तो हो जाता है, किन्तु फिर भी वह सत्संग में नहीं बैठ पाता। आप सब तो उत्तम भक्त हैं। धर्म-नियमयुक्त आप जैसे साधुजनों की तो बात ही निराली है। इसलिए, आपको जो कोई सद्भावपूर्वक भोजन कराएगा, उसे कोटि यज्ञों का फल मिलेगा, और अन्त में उसका मोक्ष हो जाएगा। जो कोई आपके चरणों का स्पर्श करेगा, उसके कोटि जन्मों के पाप नष्ट हो जाएँगे। जो कोई भक्त आपको भावपूर्वक वस्त्र ओढ़ाएगा, उसका भी परम कल्याण हो जाएगा। आप जिस-जिस नदी और तालाब में चरण रखते हैं, वे सब तीर्थरूप हो जाते हैं। आप जिस-जिस वृक्ष के नीचे बैठते हों तथा जिस-जिस वृक्ष के फल खाते हों, उन सबका कल्याण हो जाता है। जो कोई भावपूर्वक आपके दर्शन करता है तथा जो कोई आपको भावपूर्वक प्रणाम करता है, उसके सभी पापों का क्षय हो जाता है। आप जिससे भगवान की बात कहते हैं, तथा जिस किसी को धर्म सम्बंधी नियमों की दीक्षा देते हैं, उसका मोक्ष हो जाता है। इस प्रकार के धर्म-नियमवाले आप जैसे सन्तों की समस्त क्रियाएँ कल्याणरूप होती हैं, क्योंकि प्रत्यक्ष श्रीनरनारायण ऋषि का आपको दृढ़ आश्रय है। वे श्रीनरनारायण ऋषि आपकी सभा में निरन्तर विराजमान रहते हैं।
\n“अब आप कहेंगे कि भगवान का दृढ़ आश्रय रहते हुए भी मायिक गुण क्यों हावी हो जाते हैं? तो सुनिए, वही बात बताते हैं कि सबको षडूर्मि रहित तथा मायिक गुणरहित करने में कोई देर नहीं है। असंख्य जन्मों की स्मृति हो जाए तथा स्वयं अपने आप अनन्त ब्रह्मांडों की उत्पत्ति आदि क्रिया को सम्पन्न कर सके, ऐसे समर्थ बनाने में भी कोई विलंब नहीं है। परन्तु हमने अपनी इच्छा से आप सबको इस स्थिति में रखा है और आपके सामर्थ्य को भी अवरुद्ध कर दिया है। यह इसलिए किया है कि आप प्रत्यक्ष भगवान के सुख को प्राप्त कर सको। इसी कारण आज स्वयं श्रीपुरुषोत्तम श्रीनरनारायण ऋषि के रूप में प्रकट होकर आपको मिले हैं। अतः निःसंशय होकर आप आनन्द में रहकर भजन करते रहना।”
\nऐसा कहकर श्रीजीमहाराज मौन हो गए।
\nउस समय आशजीभाई ने श्रीजीमहाराज से पूछा कि, “हे महाराज! कृपया यह बताइए कि वैरभाव से जो कल्याण होता है, वह कैसे होता है?”
\nतब श्रीजीमहाराज बोले कि, “द्रुपद राजा थे, उन्हें अपनी पुत्री द्रौपदी का विवाह करना था। इसलिए उन्होंने स्वयंवर रचा। उसमें भाग लेने के लिए उन्होंने सभी राजाओं को आमंत्रित किया था। इस अवसर पर द्रोणाचार्य और पांडव भी आए थे। बाद में दूसरे सभी राजाओं ने मिलकर मत्स्यवेध करने का प्रयास किया, किन्तु कोई भी राजा मत्स्यवेध न कर सका। तब युधिष्ठिर ने कहा कि, ‘मैं मस्यवेध करूँगा।’ ऐसा कहकर युधिष्ठिर ने अपने धनुष पर बाण लगाया। तब द्रोणाचार्य ने उनसे पूछा कि, ‘क्या आपको यह सभा दिखायी पड़ती है?’ उन्होंने कहा कि, ‘यह दीखती है।’ उन्होंने फिर पूछा कि, ‘क्या आपको अपना शरीर दिखायी पड़ता है?’ युधिष्ठिर ने उत्तर दिया कि, ‘मैं इसे भी देखता हूँ।’ तब द्रोणाचार्य ने कहा कि, ‘आप मत्स्यवेध नहीं कर सकेंगे।’ इस प्रकार चारों भाई मत्स्यवेध करने में समर्थ न हो सके।
\n“बाद में अर्जुन आए और उन्होंने अपने धनुष पर प्रत्यंचा चढ़ायी। तब द्रोणाचार्य ने पूछा कि, ‘क्या आप इस सभा को देखते हैं?’ अर्जुन ने उत्तर दिया कि, ‘न तो मैं इस सभा को देखता हूँ, और न मुझे मत्स्य ही दिखायी पड़ रहा है, किन्तु मैं मत्स्य पर के पक्षी को देखता हूँ।’ तब द्रोणाचार्य ने कहा कि, ‘पक्षी के मस्तक की ओर अपनी दृष्टि स्थिर करो।’ तब अर्जुन ने अपनी दृष्टि स्थिर करके कहा कि, ‘मैं अभी पक्षी को पूरी तरह नहीं देख सकता। मैं तो केवल उसके मस्तक को ही देख पा रहा हूँ।’ द्रोणाचार्य ने कहा कि, ‘अब मत्स्यवेध करो।’ तब अर्जुन ने मत्स्य का मस्तक बींध डाला।३०३
\n“ऐसे ही एकमात्र केवल भगवान के स्वरूप में ही वृत्तियों का निरोध हो जाए, तो उसे वैरभाव से मुक्ति मिल जाती है। जिस प्रकार श्रीकृष्ण के स्वरूप में शिशुपाल तथा कंस आदि की वृत्तियाँ तदाकार हो गयी थीं, तभी उनका कल्याण हुआ। यदि इस प्रकार का अति तीव्र द्रोह न रहे, तो वह द्रोह करनेवाला नारकी होता है। इससे तो भगवान की भक्ति करना ही सुलभ है और, द्रोहबुद्धि रखकर भगवान का भजन करनेवाले का नाम अमर रूप से असुर ही रहता है, जो कभी भी नहीं मिट सकता तथा वह भक्त भी नहीं कहलाता। इसलिए, जिसे आसुरी रीति का परित्याग कर ध्रुव, प्रह्लाद, नारद और सनकादि की पंक्ति में सम्मिलित होना हो, उसके लिए तो भक्तिपूर्वक भगवान का भजन करना ही अति श्रेष्ठ कार्य रहेगा।”
\nइस प्रकार श्रीजीमहाराज ने वार्ता कही, जिसे सुनकर सभी मुनि आदि भक्त समुदाय परम आनन्दित हुआ।
", "hindi_footnote": "३०३. इस महाभारत के प्रसंग में पाठभेद दिखाई दे रहा है। महाभारत के अनुसार द्रोणाचार्य के साथ हुई घटना में राजकुमारों की कसौटी का प्रसंग जुड़ा हुआ है, जो कि पाण्डव, कौरव जब विद्यार्थी अवस्था में हस्तिनापुर में शस्त्रविद्या की शिक्षा ले रहे थे। जबकि मत्स्यवेध के समय द्रुपद के राजभवन में मत्स्यवेध की घटना साकार हुई थी, जहाँ द्रोणाचार्य उपस्थित नहीं थे। अतः इसे पाठभेद के रूप में देखना ही उचित है।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/273.mp3" }, { "english_title": "Jetalpur-5", "english_text": "Approximately four-and-a-half hours after sunset on Chaitra sudi 7, Samvat 1882 [14 April 1826], Swāmi Shri Sahajānandji Mahārāj was sitting on a wooden cot facing north in the courtyard south of the palace in Jetalpur. He was dressed entirely in white clothes. He was wearing a pāgh made from a thin, white cloth around His head. He had also covered Himself with a thin, white cotton cloth and was wearing a white dhotiyu. At that time, an assembly of munis as well as devotees from various places had gathered before Him.
\nAfter thinking for a moment, Shriji Mahārāj said, “Everyone please pay attention; today I wish to talk to you about things as they really are. Specifically, there is nothing greater than worshipping God. Why? Because everything happens according to the will of God. In fact, at this moment, even the will of this assembly can be fulfilled. By the grace of Shri Narnārāyan, even My will can be fulfilled; i.e., whatever I wish for is also fulfilled. Allow Me to elaborate on this.
\n“Whatever I will in My mind is fulfilled in this world. If I will, ‘May he attain a kingdom,’ then he will attain a kingdom. If I will, ‘May he lose his kingdom,’ then his kingdom will be lost. If I will, ‘Let there be this much rainfall here at this moment,’ then it will definitely rain here; and if I will, ‘Let there be no rainfall here,’ then it will not rain here. Also if I will, ‘May he attain wealth,’ then he does so; and if I will, ‘May he not attain wealth,’ then he certainly does not. If I will, ‘May this person be granted a child,’ then the person is granted a child; and if I will, ‘May this person not be granted a child,’ then the person definitely is not. If I will, ‘May he contract a disease,’ then he will contract a disease; and if I will, ‘May he not contract a disease,’ then he will not contract a disease. So, when I will for something, it actually happens that way.
\n“Then you will argue that a satsangi still has to bear joy and pain - he contracts diseases, he sometimes loses all of his wealth and luxuries, and despite working extremely hard all his life, he still remains poor. Well, the explanation for all of his efforts not yielding fruits is that it occurs in direct proportion to his slackness in engaging in the worship of God. God definitely wishes to assist him. In fact, if His own devotee is to face the pain of a shuli, God will reduce that pain by having him pricked by a mere thorn instead. As far as I am concerned, I feel, ‘If a satsangi is to suffer the pain of a scorpion sting, may I suffer that pain a thousand-fold instead, but a devotee should be relieved of that pain and remain happy.’ This is the boon I had requested from Rāmānand Swāmi. That is why I pray, ‘May good be bestowed upon all!’
\n“Also, I am always trying to keep the vrutti of people’s minds fixed on God. Why? Because I know everything about the past, the present and the future. In fact, while sitting here, I know everything that happens; even when I was in My mother’s womb, I knew everything; and even before I came into My mother’s womb, I knew everything. This is because I am God - Shri Narnārāyan Rishi. Even if a person who has committed extremely grave sins comes and accepts My refuge and abides by the niyams, then in his last moments, I will grant him My darshan and take him to God’s Akshardhām.
\n“Presently, the lord of Akshardhām, Shri Purushottam, being born to Dharmadev and Murtidevi - who is also called Bhakti - manifests in Badrikāshram and performs austerities in the form of Shri Narnārāyan Rishi. It is to denounce the beliefs of the hypocrites, to destroy any traditions of adharma and nurture the traditions of dharma, and to propagate bhakti coupled with dharma, gnān and vairāgya on this earth in this Kali-yug that Shri Narnārāyan Rishi was born to Shri Dharmadev and Bhakti in the form of Nārāyanmuni - who is presently sitting in this assembly.”
\nBy saying this, Shriji Mahārāj filled His devotees with joy.
\nContinuing, He said, “The only purpose behind My repeatedly mentioning the predominance of Shri Narnārāyandev is that that same Shri Narnārāyan, who is Shri Krishna Purushottam and who resides in Akshardhām, himself sits daily in this assembly. That is why I speak of his predominance. So, realizing My form, I have spent hundreds of thousands of rupees on constructing a spired mandir in Amdāvād. That is why I first installed the idols of Shri Narnārāyan therein. That Shri Narnārāyan is the lord of countless brahmānds. Of these, he is especially the lord of this Bharat-khand. Those people in Bharat-khand who disregard this manifest form of Shri Narnārāyan by worshipping other deities are like adulterous women who leave their husbands and become attached to other lovers. Even the Shrimad Bhāgwat mentions that Shri Narnārāyan is the lord of this Bharat-khand.
\n“Furthermore, it is for the liberation of the jivas that I have manifested along with these sādhus. Therefore, if you abide by My words, I will take all of you to the abode from which I have come. So you should also realize, ‘We have already attained liberation.’ Furthermore, if you keep firm faith in Me and do as I say, then even if you were to suffer extreme hardships, or even if you were to face the calamities of seven consecutive famines, I will protect you from them. Even if you were made to suffer miseries from which there seems to be no way out, I will still protect you - but only if you meticulously observe the dharma of My Satsang, and only if you continue practicing satsang. However, if you do not, you will suffer terrible miseries, and I will have nothing to do with you.
\n“This time, I have left no deficiency in any matter whatsoever. Just look, I have performed several sacrifices in this village of Jetalpur. I have also been visiting here for so many years; I must have bathed in this lake along with My sādhus thousands of times; I must have visited each home in this village of Jetalpur a hundred times, and I have also taken meals in every home. In this way, I have rendered this village and its outskirts even more sanctified than Vrundāvan.”
\nAs Mahārāj was saying this, a large ball of light appeared in the sky, and then split into three distinct balls. They then hovered above the mansion for a while and then disappeared.
\nSeeing this phenomenon, everyone asked, “Mahārāj, what was that?”
\nShriji Mahārāj revealed, “Everyday, Brahmā, Vishnu and Shiv come for My darshan and the darshan of this assembly of sādhus. But today, by the wish of God, you have been able to see them along with their celestial vehicles.”
", "english_footnote": "", "gujarati_title": "જેતલપુર ૫", "gujarati_text": "સંવત ૧૮૮૨ના ચૈત્ર સુદિ ૭ સાતમને દિવસ સ્વામી શ્રીસહજાનંદજી મહારાજ ગામ શ્રીજેતલપુર મધ્યે દક્ષિણાદી કોરે જગ્યાની માંહી ચોકને વિષે ઉત્તરાદે મુખારવિંદે પાટ ઉપર વિરાજમાન હતા ને સર્વે શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને મસ્તક ઉપર ઝીણપોતી શ્વેત પાઘ ધરી રહ્યા હતા ને શ્વેત ઝીણી ચાદર ઓઢી હતી અને શ્વેત ધોતિયું પહેર્યું હતું અને પોતાના મુખારવિંદની આગળ મુનિ તથા દેશદેશના હરિભક્તની સભા ભરાઈને બેઠી હતી.
\nઅને રાત દોઢ પહોર વીતી હતી. પછી શ્રીજીમહારાજ ઘડીક વિચારીને બોલ્યા જે, “સર્વે સાંભળો, આજે તો અમારે જેમ છે તેમ વાત કરવી છે જે, ભગવાનને ભજવા એથી બીજી વાત મોટી નથી. કાં જે, ભગવાનનું કર્યું સર્વે થાય છે. અને આ સમે તો આ સભાનું કર્યું પણ થાય છે. અને શ્રીનરનારાયણને પ્રતાપે કરીને અમારું કર્યું પણ થાય છે. તે લ્યો, કહીએ જે, જેવો અમે મનમાં ઘાટ કરીએ છીએ તેવો આ જગતને વિષે પ્રવર્તે છે, અને જેમ ધારીએ છીએ તેમ પણ થાય છે ખરું જે, આને રાજ આવો તો તેને રાજ આવે છે, અને આનું રાજ જાઓ તો તેનું જાય છે; અને ધારીએ જે, આ પળે આટલો વરસાદ આંહીં થાઓ તો તે ત્યાં જરૂર થાય છે, અને આંહીં ન થાઓ તો ત્યાં નથી થાતો; અને વળી ધારીએ જે, આને ધન પ્રાપ્ત થાઓ તો તે થાય છે, અને આને ન થાઓ તો તેને થાતું જ નથી; અને આને દીકરો આવો તો તેને દીકરો આવે છે, અને ધારીએ જે, આને દીકરો ન આવો તો તેને આવતો જ નથી; અને આને રોગ થાઓ તો તેને રોગ પણ થાય છે, અને આને રોગ ન થાઓ તો તેને રોગ પણ નથી થતો. એવી રીતે અમે ધારીએ છીએ તેમ થાય છે ખરું. ત્યારે તમે કહેશો જે, ‘સત્સંગીને સુખ-દુઃખ થાય છે અને રોગાદિક પ્રાપ્ત થાય છે અને કાંઈક ધન-સમૃદ્ધિની હાનિ થાય છે અને મહેનત કરીને મરી જાય છે તો પણ એ દરિદ્રી જેવો રહે છે.’ તો એનું તો એમ છે જે, એને ભગવાન ભજ્યામાં જેટલી કસર છે તેટલી તેને સર્વ ક્રિયાને વિષે બરકત થતી નથી. અને ભગવાનને તો એનું સારું જ કરવું છે જે, શૂળીનું દુઃખ હશે તે ભગવાન પોતાના આશ્રિત જનનું કાંટે કરીને ટાળતા હશે. અને અમે તો એમ જાણીએ છીએ જે, ‘સત્સંગીને તો એક વીંછીની પીડા થતી હોય તો અમને હજાર ગણી થાઓ, પણ તે પીડાથી તે હરિભક્ત રહિત થાઓ અને સુખિયા રહો,’ એમ અમે રામાનંદ સ્વામી આગળ માગ્યું છે. માટે અમારી તો નજર એવી છે જે, સર્વેનું સારું થાઓ. અને ભગવાનને વિષે જીવના મનની વૃત્તિને રાખવાનો ઉપાય નિરંતર કરીએ છીએ. તે શા સારુ જે, હું તો ભૂત, ભવિષ્ય ને વર્તમાન એ ત્રણે કાળને વિષે સર્વ ક્રિયાને જાણું છું અને આંહીં બેઠા સતા પણ સર્વેને જાણીએ છીએ અને માતાના ઉદરને વિષે હતા તે દિવસે પણ જાણતા હતા અને ઉદરને વિષે નહોતા આવ્યા તે દિવસ પણ જાણતા હતા; કેમ જે, અમે તો ભગવાન જે શ્રીનરનારાયણ ઋષિ તે છીએ.૨૦ અને મહાપાપવાળો જીવ હશે ને અમારે આશરે આવશે ને ધર્મ-નિયમમાં રહેશે તેને અમે અંતકાળે દર્શન દઈને ભગવાનનું જે અક્ષરધામ તેને પમાડીએ છીએ. ને હવે તે અક્ષરધામના પતિ શ્રીપુરુષોત્તમ તે જે તે પ્રથમ ધર્મદેવ થકી મૂર્તિ નામે દેવી, જેને ભક્તિ કહીએ, તેને વિષે શ્રીનરનારાયણ ઋષિરૂપે પ્રગટ થઈને બદરિકાશ્રમને વિષે તપને કરતા હવા. ને તે શ્રીનરનારાયણ ઋષિ આ કળિયુગને વિષે પાખંડી મત તેનું ખંડન કરવા અને અધર્મના વંશનો નાશ કરવા અને ધર્મના વંશને પુષ્ટ કરવા ને ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય તેણે સહિત જે ભક્તિ તેને પૃથ્વીને વિષે વિસ્તારવા સારુ શ્રીધર્મદેવ થકી ભક્તિને વિષે નારાયણમુનિરૂપે પ્રગટ થઈને આ સભાને વિષે વિરાજે છે.” એમ કહીને પોતાના જનને અતિ મગ્ન કરતા હવા. અને વળી બોલ્યા જે, “અમે વારેવારે શ્રીનરનારાયણ દેવનું મુખ્યપણું લાવીએ છીએ તેનું તો એ જ હારદ છે જે, શ્રીકૃષ્ણ પુરુષોત્તમ અક્ષરધામના ધામી૨૧ જે શ્રીનરનારાયણ તે જ આ સભામાં નિત્ય વિરાજે છે. તે સારુ મુખ્યપણું લાવીએ છીએ અને તે સારુ અમે અમારું રૂપ જાણીને લાખો રૂપિયાનું ખરચ કરીને શિખરબંધ મંદિર શ્રીઅમદાવાદમાં કરાવીને શ્રીનરનારાયણની મૂર્તિયું પ્રથમ પધરાવી છે. અને એ શ્રીનરનારાયણ તો અનંત બ્રહ્માંડના રાજા છે. અને તેમાં પણ આ જે ભરતખંડ તેના તો વિશેષે રાજા છે. અને પ્રત્યક્ષ શ્રીનરનારાયણ તેને મેલીને અને આ ભરતખંડના મનુષ્ય બીજા દેવને ભજે છે, તે તો જેમ વ્યભિચારિણી સ્ત્રીઓ હોય તે પોતાના ધણીને મેલીને બીજા જારને ભજે તેમ છે. અને શ્રીનરનારાયણ ભરતખંડના રાજા છે તે શ્રીમદ્ભાવતમાં કહ્યું છે.
\n“અને અમે આ સંત સહિત જીવોના કલ્યાણને અર્થે પ્રગટ થયા છીએ. તે માટે તમે જો અમારું વચન માનશો તો અમે જે ધામમાંથી આવ્યા છીએ તે ધામમાં તમને સર્વેને તેડી જાશું. અને તમે પણ એમ જાણજો જે, ‘અમારું કલ્યાણ થઈ ચૂક્યું છે.’ અને વળી અમારો દૃઢ વિશ્વાસ રાખશો ને કહીએ તેમ કરશો તો તમને મહાકષ્ટ કોઈક આવી પડશે તેથી અથવા સાત દકાલી જેવું પડશે તે થકી રક્ષા કરશું અને કોઈ ઊગર્યાનો આરો ન હોય એવું કષ્ટ આવી પડશે તોય પણ રક્ષા કરશું; જો અમારા સત્સંગના ધર્મ બહુ રીતે કરીને પાળશો તો ને સત્સંગ રાખશો તો. અને નહીં રાખો તો મહાદુઃખ પામશો. તેમાં અમારે લેણાં-દેણાં નથી. ને અમે તો આ સમે કોઈ વાતનું કાચું રાખ્યું નથી. ને જુઓ ને, આ જેતલપુર ગામમાં અમે કેટલાક યજ્ઞ કર્યા અને કેટલાંક વરસ થયાં આંહીં રહીએ છીએ. અને જુઓ ને, આ તળાવને વિષે અમે સર્વે સંતે સહિત હજારો વાર નાહ્યા છીએ. અને જેતલપુર ગામમાં અમે ઘેર ઘેર સો વાર ફર્યા છીએ ને ઘેર ઘેર ભોજન કર્યાં છે. અને આ ગામની સીમ ને ગામ તે વૃંદાવન કરતાં પણ વિશેષ રમણ સ્થળ કર્યું છે.” એમ વાત મહારાજ કરે છે એટલામાં તો આકાશમાં એક મોટો તેજનો ગોળો દેખાણો અને તે એક ગોળાના ત્રણ ગોળા થઈ ગયા ને મોહોલ ઉપર ઘડીક આકાશમાં દેખાઈને અદૃશ્ય થઈ ગયા. ત્યારે સર્વેએ કહ્યું જે, “હે મહારાજ! એ શું હતું?” ત્યારે મહારાજે કહ્યું જે, “બ્રહ્મા, વિષ્ણુ ને શિવ એ ત્રણ દેવ નિત્યે આ સંતની સભાનાં ને અમારાં દર્શન કરવા આવે છે. પણ આજ તો વિમાને સહિત હરિઇચ્છાએ કરીને તમને દેખાણા.”
", "gujarati_footnote": "૨૦. નરનારાયણનો જ મહિમા જાણનાર ગુણભાવી ભક્તોને પણ સમાસ થાય તે હેતુથી શ્રીહરિ અહીં પોતાને નરનારાયણ સ્વરૂપે નિરૂપે છે.
\n૨૧. નરનારાયણદેવ તો બદરિકાશ્રમમાં તપ કરે છે. તેમની સાથે ‘અક્ષરધામના ધામી’ શબ્દ જોડીને શ્રીહરિ નરનારાયણના મિષે પોતાના સ્વરૂપમાં વૃત્તિ રાખવાનો નિર્દેશ કરે છે.
", "hindi_title": "जेतलपुर ५", "hindi_text": "संवत् १८८२ में चैत्र शुक्ला सप्तमी (१४ अप्रैल, १८२६) को स्वामी श्रीसहजानन्दजी महाराज श्रीजेतलपुर ग्राम-स्थित प्रासाद के दक्षिणवर्ती चौक में उत्तराभिमुख होकर चौकी पर विराजमान थे। उन्होंने सभी श्वेत वस्त्र धारण किए थे, मस्तक पर महीन पोतदार श्वेत पाग धारण की थी, सफ़ेद महीन चादर ओढ़ी थी और श्वेत धोती पहनी थी। उनके समक्ष मुनि तथा विभिन्न प्रान्तों के हरिभक्तों की सभा हो रही थी। उस समय रात्रि को डेढ़ प्रहर बीत चुके थे।
\nश्रीजीमहाराज थोड़ी देर तक विचार करने के बाद बोले कि, “आप सब सुनिये आज तो हमें यथार्थ रहस्य की बातें करनी हैं कि भगवान को भजना, इसके उपरान्त अन्य कोई बात बड़ी नहीं है। क्योंकि भगवान का किया ही सब कुछ होता है। आज तो भगवान के प्रताप से इस सभा का किया भी सब कुछ होता है। श्रीनरनारायण के प्रताप से हमारा किया भी सब कुछ होता है। वह इस प्रकार है, कि हम मन में जैसा संकल्प करते हैं, वैसा ही इस जगत में प्रवर्तित हो जाता है। हम जैसी धारणा करते हैं वैसा ही यथार्थ रूप से हो जाता है। जब हम यह इच्छा करते हैं कि अमुक मनुष्य को राज्य मिलना चाहिए तब उसे राज्य मिलता है। तथा हम चाहते हैं कि इसका राज्य समाप्त हो जाए, तब ऐसा ही होता है। जब हम धारणा करते हैं कि इस पल में यहाँ इतनी वर्षा हो, तो उतने ही परिमाण में वहाँ वर्षा अवश्य होती है, हम चाहते कि यहाँ वर्षा न हो, तो वहाँ वर्षा नहीं होती। जब हम यह धारणा करते हैं कि अमुक पुरुष को धन प्राप्त हो, तो उसे धन मिल जाता है, तथा हम चाहें कि अमुक पुरुष को धन न मिले, तो उसे नहीं मिल पाता! जब हम यह चाहते हैं कि इसको पुत्र प्राप्त हो, तो उसको पुत्र मिल जाता है और हमारे न चाहने पर अन्य किसी को पुत्र प्राप्ति नहीं होती। जब हम यह चाहते हैं कि इस पुरुष को रोग हो, तो उसे रोग हो जाता है, तथा हमारे चाहने पर अमुक पुरुष को रोग नहीं होता! इस प्रकार हम जैसी धारणा करते हैं, वैसा अवश्य हो जाता है।
\n“तब आप कहेंगे कि, ‘सत्संगी को सुख-दुःख प्राप्त होते हैं और रोगादि प्राप्त होता है तथा उसकी धनसमृद्धि की कुछ हानि होती है और वह मेहनत करके मर जाता है, तो भी दरिद्र-जैसा ही रहता है। इसका कारण क्या हो सकता है?’ तो इसका कारण यह है कि उसे भगवान को भजने में जितनी कसर रहती है, उतनी ही मात्रा में उसकी स्थिति में वृद्धि नहीं हो पाती। भगवान को तो वस्तुतः उसका कल्याण ही करना है। क्योंकि भगवान अपने आश्रितजनों का सूली का दुःख भी काँटे द्वारा मिटाते हैं।
\n“और, हम तो ऐसा जानते हैं कि, ‘सत्संगी को एक बिच्छू के काटने से जितनी पीड़ा होती हो, तो हमें वही पीड़ा सहस्रगुना हो जाए। परन्तु उस पीड़ा से वह हरिभक्त मुक्त हो जाए और सुखी रहे।’ ऐसा वरदान हमने रामानन्द स्वामी से माँग लिया है। वास्तव में हमारा दृष्टिकोण यही रहता है कि सबका कल्याण हो। जीव की मनोवृत्ति भगवान में लगाए रखने का उपाय भी हम निरन्तर करते रहते हैं। इसका कारण क्या है? तो हम तो भूत, भविष्य और वर्तमान तीनों कालों की समस्त क्रियाओं को जानते रहते हैं और यहाँ बैठे हुए भी सबको जानते हैं। जब माता के उदर में थे, उस समय भी जानते थे तथा उदर में नहीं आए थे, तब भी यह जानते थे। क्योंकि हम तो भगवान नरनारायण ऋषि हैं।३०४ और, कैसा भी महापापिष्ट जीव होगा, यदि वह हमारा आश्रय करेगा, और धर्म-नियम के पालन में दृढ़ रहेगा, उसे हम अन्तकाल में दर्शन देकर भगवान के अक्षरधाम की प्राप्ति करा देते हैं।
\n“उस अक्षरधाम के स्वामी श्रीपुरुषोत्तम भगवान सर्व प्रथम धर्मदेव और मूर्तिदेवी द्वारा श्रीनरनारायण ऋषि के रूप में प्रकट हुए थे और बाद में उन्होंने बदरिकाश्रम में तप किया था। वे ही श्रीनरनारायण ऋषि इस कलियुग में पाखंडियों के मत का खंडन करने, अधर्म के वंश का नाश करने, धर्म के वंश को पुष्ट करने तथा पृथ्वी पर धर्म, ज्ञान, वैराग्य सहित भक्ति का विस्तार करने के लिए धर्मदेव एवं भक्तिदेवी द्वारा नारायणमुनि रूप से प्रकट होकर इस सभा में विराजमान हैं।”
\nऐसा कहकर उन्होंने अपने आश्रितजनों को अतीव आनन्दमग्न कर दिया।
\nश्रीजीमहाराज पुनः बोले कि, “हम बार-बार श्रीनरनारायणदेव की प्रधानता बताते हैं, इसका अभिप्राय तो यही है कि श्रीकृष्ण पुरुषोत्तम अक्षरधाम के धामी श्रीनरनारायण ही इस सभा में नित्य विराजमान रहते हैं। इसलिए, हम उनका महत्त्व प्रतिपादित करते रहते हैं। हमने अपने इस स्वरूप को दृष्टिगत रखते हुए श्री अहमदाबाद में लाखों रुपये खर्च करके शिखरबद्ध मन्दिर स्थापित किया है, और उसमें सर्वप्रथम श्रीनरनारायण की मूर्तियाँ प्रतिष्ठापित कीं। वे श्रीनरनारायण अनन्त ब्रह्मांडों के अधिपति हैं, उनमें भी इस भरतखंड के वे मुख्यरूप से अधिपति हैं। इस भरतखंड के मनुष्य प्रत्यक्ष श्रीनरनारायण को छोड़कर अन्य देवों का भजन करते रहते हैं, इन मनुष्यों की तुलना तो उन व्यभिचारिणी स्त्रियों के साथ की जा सकती है। जो अपने पतियों को छोड़कर अन्य व्यभिचारी पुरुषों के प्रति आकृष्ट हो जाती हैं। श्रीनरनारायण ही भरतखंड के अधिपति हैं। इसका उल्लेख श्रीमद्भागवत में किया गया है। हम सन्तसहित जीवों के कल्याण के लिए प्रकट हुए हैं। अतएव, यदि आप हमारे वचनों को मानेंगे, तो हम आप सबको भी उस धाम में ले जाएँगे, जहाँ से हम आए हैं। आपको भी ऐसा समझ लेना कि आपका कल्याण हो चुका है। आप मुझमें दृढ़ विश्वास बनाये रखें और हम जैसा कहें वैसा करते रहें। यदि आप पर कोई भारी कष्ट आ पड़ेगा, तो उससे अथवा सात दुर्भिक्षों-जैसी भीषण विपत्तियों से भी हम आपकी रक्षा करेंगे। हम आपकी ऐसे कष्ट से भी रक्षा करेंगे, जिससे उबरने का कोई उपाय न सूझता हो। लेकिन, शर्त यह है कि आप हमारे सत्संग के धर्म एवं नियमों का अधिकाधिक पालन करते रहें और सत्संग में टिके रहें। यदि आप ऐसा नहीं करेंगे, तो आप भीषण दुःखों के फन्दे में फँस जाएँगे, जिसमें हमें कुछ लेनादेना नहीं है। हमने तो इस समय किसी भी बात की न्यूनता नहीं रखी है। देखो न! इस जेतलपुर ग्राम में हमने कितने यज्ञ किए हैं और कितने ही वर्षों से यहाँ रहते हैं, तालाब में हमने समस्त सन्तों के सहित हज़ारों बार स्नान किया है तथा इस जेतलपुर ग्राम के घर-घर में सौ बार फिरे हैं। और घर-घर जाकर भोजन भी किया है। इस ग्राम की सीमा और ग्राम को हमने वृन्दावन से भी बढ़कर रमणीय स्थल बना दिया है।”
\nजब महाराज ऐसी बात कर ही रहे थे कि इतने में आकाश में एक विशाल तेजपुँज दिखायी पड़ा और उसमें से तीन गोले हो गए, जो प्रासाद ऊपर थोड़ी देर तक दिखायी पड़े, फिर वहाँ से अदृश्य हो गए।
\nतब सब भक्तों ने कहा, “हे महाराज! यह क्या था?”
\nतब श्रीजीमहाराज ने बताया कि, “ब्रह्मा, विष्णु, एवं शिव प्रतिदिन इन सन्तों की सभा तथा हमारे दर्शन करने आते रहते हैं, परन्तु, आज हरि-इच्छा से ये तीनों देव अपने विमानों सहित आप सबके लिए दिखाई दिए।”
", "hindi_footnote": "३०४. नरनारायण की ही महिमा जाननेवाले गुणभाविक भक्तों के लिए उनकी श्रद्धा बनी रहे, इस हेतु से श्रीहरि यहाँ अपने को नरनारायण स्वरूप से निरूपित करते हैं।
", "audio_url": "https://ia800202.us.archive.org/10/items/vachanamrut/274.mp3" } ] } ]