Poem
stringlengths 42
7.26k
⌀ |
|---|
چنین گفت پیری پسندیده هوش خوش آید سخنهای پیران به گوش که در هند رفتم به کنجی فراز چه دیدم؟ چو یلدا سیاهی دراز تو گفتی که عفریت بلقیس بود به زشتی نمودار ابلیس بود در آغوش وی دختری چون قمر فرو برده دندان به لبهاش در چنان تنگش آورده اندر کنار که پنداری اللیل یغشی النهار مرا امر معروف دامن گرفت فضول آتشی گشت و در من گرفت طلب کردم از پیش و پس چوب و سنگ که ای نا خدا ترس بی نام و ننگ به تشنیع و دشنام و آشوب و زجر سپید از سیه فرق کردم چو فجر شد آن ابر ناخوش ز بالای باغ پدید آمد آن بیضه از زیر زاغ ز لا حولم آن دیو هیکل بجست پری پیکر اندر من آویخت دست که ای زرق سجادهٔ دلق پوش سیهکار دنیاخر دینفروش مرا عمرها دل ز کف رفته بود بر این شخص و جان بر وی آشفته بود کنون پخته شد لقمه خام من که گرمش به در کردی از کام من تظلم برآورد و فریاد خواند که شفقت بر افتاد و رحمت نماند نماند از جوانان کسی دستگیر که بستاندم داد از این مرد پیر؟ که شرمش نیاید ز پیری همی زدن دست در ستر نامحرمی همی کرد فریاد و دامن به چنگ مرا مانده سر در گریبان ز ننگ فرو گفت عقلم به گوش ضمیر که از جامه بیرون روم همچو سیر نه خصمی که با او برآیی به داو بگرداندت گرد گیتی به گاو برهنه دوان رفتم از پیش زن که در دست او جامه بهتر که من پس از مدتی کرد بر من گذار که میدانیم؟ گفتمش زینهار! که من توبه کردم به دست تو بر که گرد فضولی نگردم دگر کسی را نیاید چنین کار پیش که عاقل نشیند پس کار خویش از آن شنعت این پند برداشتم دگر دیده نادیده انگاشتم زبان در کش ار عقل داری و هوش چو سعدی سخن گوی ور نه خموش
|
سلام علیکم اهل بیت کرامة و مقصد محتاج و مأمن خائف
|
گهی کاندر بلا مانی ... ... ... خدا خوانی چو بازت عافیت بخشد سر از طاعت بگردانی
|
جامه کعبه را که می بوسند او نه از کرم پیله نامی شد با عزیزی نشست روزی چند لاجرم همچنو گرامی شد
|
بد اندر حق مردم نیک و بد مگوی ای جوانمرد صاحبخرد که بَدمرد را خصمِ خود میکنی وگر نیکمردست بد میکنی تو را هر که گوید فلان کس بد است چنان دان که در پوستین خوَد است که فعل فلان را بباید بیان وز این فعل بد میبرآید عیان به بد گفتن خلق چون دم زدی اگر راست گویی سخن هم بدی زبان کرد شخصی به غیبت دراز بدو گفت دانندهای سرفراز که یاد کسان پیش من بد مکن مرا بدگمان در حق خود مکن گرفتم ز تمکین او کم ببود نخواهد به جاه تو اندر فزود کسی گفت و پنداشتم طیبت است که دزدی بسامانتر از غیبت است بدو گفتم ای یار آشفته هوش شگفت آمد این داستانم به گوش به ناراستی در چه بینی بهی که بر غیبتش مرتبت مینهی؟ بلی گفت دزدان تهور کنند به بازوی مردی شکم پر کنند ز غیبت چه میخواهد آن ساده مرد؟ که دیوان سیه کرد و چیزی نخورد!
|
چنین گفت پیری پسندیده هوش خوش آید سخنهای پیران به گوش که در هند رفتم به کنجی فراز چه دیدم؟ چو یلدا سیاهی دراز تو گفتی که عفریت بلقیس بود به زشتی نمودار ابلیس بود در آغوش وی دختری چون قمر فرو برده دندان به لبهاش در چنان تنگش آورده اندر کنار که پنداری اللیل یغشی النهار مرا امر معروف دامن گرفت فضول آتشی گشت و در من گرفت طلب کردم از پیش و پس چوب و سنگ که ای نا خدا ترس بی نام و ننگ به تشنیع و دشنام و آشوب و زجر سپید از سیه فرق کردم چو فجر شد آن ابر ناخوش ز بالای باغ پدید آمد آن بیضه از زیر زاغ ز لا حولم آن دیو هیکل بجست پری پیکر اندر من آویخت دست که ای زرق سجادهٔ دلق پوش سیهکار دنیاخر دینفروش مرا عمرها دل ز کف رفته بود بر این شخص و جان بر وی آشفته بود کنون پخته شد لقمه خام من که گرمش به در کردی از کام من تظلم برآورد و فریاد خواند که شفقت بر افتاد و رحمت نماند نماند از جوانان کسی دستگیر که بستاندم داد از این مرد پیر؟ که شرمش نیاید ز پیری همی زدن دست در ستر نامحرمی همی کرد فریاد و دامن به چنگ مرا مانده سر در گریبان ز ننگ فرو گفت عقلم به گوش ضمیر که از جامه بیرون روم همچو سیر نه خصمی که با او برآیی به داو بگرداندت گرد گیتی به گاو برهنه دوان رفتم از پیش زن که در دست او جامه بهتر که من پس از مدتی کرد بر من گذار که میدانیم؟ گفتمش زینهار! که من توبه کردم به دست تو بر که گرد فضولی نگردم دگر کسی را نیاید چنین کار پیش که عاقل نشیند پس کار خویش از آن شنعت این پند برداشتم دگر دیده نادیده انگاشتم زبان در کش ار عقل داری و هوش چو سعدی سخن گوی ور نه خموش
|
یکی پیش داود طائی نشست که دیدم فلان صوفی افتاده مست قی آلوده دستار و پیراهنش گروهی سگان حلقه پیرامنش چو پیر از جوان این حکایت شنید به آزار از او روی در هم کشید زمانی بر آشفت و گفت ای رفیق به کار آید امروز یار شفیق برو زآن مقام شنیعش بیار که در شرع نهی است و در خرقه عار به پشتش در آور چو مردان که مست عنان سلامت ندارد به دست نیوشنده شد زین سخن تنگدل به فکرت فرو رفت چون خر به گل نه زهره که فرمان نگیرد به گوش نه یارا که مست اندر آرد به دوش زمانی بپیچید و درمان ندید ره سر کشیدن ز فرمان ندید میان بست و بی اختیارش به دوش در آورد و شهری بر او عام جوش یکی طعنه میزد که درویش بین زهی پارسایان پاکیزه دین! یکی صوفیان بین که می خوردهاند مرقع به سیکی گرو کردهاند اشارت کنان این و آن را به دست که آن سر گران است و این نیم مست به گردن بر از جور دشمن حسام به از شنعت شهر و جوش عوام بلا دید و روزی به محنت گذاشت به ناکام بردش به جایی که داشت شب از فکرت و نامرادی نخفت دگر روز پیرش به تعلیم گفت مریز آبروی برادر به کوی که دهرت نریزد به شهر آبروی
|
شنیدم که از پارسایان یکی به طیبت بخندید با کودکی دگر پارسایان خلوت نشین به عیبش فتادند در پوستین به آخر نماند این حکایت نهفت به صاحب نظر باز گفتند و گفت مدر پرده بر یار شوریده حال نه طیبت حرام است و غیبت حلال!
|
عَضُد را پسر سخت رنجور بود شکیب از نهادِ پدر دور بود یکی پارسا گفتش از رویِ پند که بگذار مرغانِ وحشی ز بند قفسهای مرغِ سحرخوان شکست که در بند ماند چو زندان شکست؟ نگه داشت بر طاقِ بُستان سَرای یکی نامور بلبلِ خوشسُرای پسر صبحدم سویِ بستان شتافت جز آن مرغ بر طاقِ ایوان نیافت بخندید کای بلبلِ خوشنفس تو از گفتِ خود ماندهای در قفس ندارد کسی با تو ناگفته کار ولیکن چو گفتی دلیلش بیار چو سعدی که چندی زبان بستهبود ز طعنِ زبانآوران رَسته بود کسی گیرد آرامِ دل در کنار که از صحبتِ خلق گیرد کنار مکُن عیبِ خلق، ای خردمند، فاش به عیبِ خود از خلق مشغول باش چو باطل سُرایند مگمار گوش چو بیستر بینی بصیرت بپوش
|
یکی ناسزا گفت در وقتِ جنگ گریبان دریدند وی را به چنگ قفاخورده عریان و گریان نِشَست جهاندیدهای گفتش ای خودپرست چو غنچه گرت بسته بودی دهن دریده ندیدی چو گُل پیرهن سراسیمه گوید سخن بر گزاف چو طنبور بیمغزِ بسیارلاف نبینی که آتش زبان است و بس به آبی توان کشتنش در نَفَس؟ اگر هست مرد از هنر بهرهور هنر خود بگوید نه صاحبهنر اگر مشکِ خالص نداری مگوی ورت هست خود فاش گردد به بوی به سوگند گفتن که زر مغربی است چه حاجت؟ محک خود بگوید که چیست بگویند از این حرفگیران هزار که سعدی نه اهل است و آمیزگار روا باشد ار پوستینم دَرَند که طاقت ندارم که مغزم بَرَند
|
یکی خوبخلقِ خَلَقپوش بود که در مصر یکچند خاموش بود خردمند مردم ز نزدیک و دور به گِردش چو پروانه جویانِ نور تفکّر شبی با دلِ خویش کرد که پوشیده زیرِ زبان است مرد اگر همچنین سر به خود دربَرم چه دانند مردم که دانشوَرم؟ سخن گفت و دشمن بدانست و دوست که در مصر نادانتر از وی هماوست حضورش پریشان شد و کار زشت سفر کرد و بر طاقِ مسجد نبشت در آیینه گر خویشتن دیدمی به بیدانشی پرده ندریدمی چنین زشت از آن پرده برداشتم که خود را نکوروی پنداشتم کمآواز را باشد آوازه تیز چو گفتی و رونق نماندت گریز تو را خامشی ای خداوندِ هوش وقار است و نااهل را پردهپوش اگر عالِمی هیبتِ خود مبَر وگر جاهلی پردهٔ خود مدَر ضمیرِ دلِ خویش منمای زود که هر گه که خواهی توانی نمود ولیکن چو پیدا شود رازِ مرد به کوشش نشاید نهان باز کرد قلم سِرِّ سلطان چه نیکو نهفت که تا کارد بر سر نبودش نگفت بهایم خموشند و گویا بشر زبانبسته بهتر که گویا به شر چو مردم سخن گفت باید به هوش وگرنه شدن چون بهایم خموش به نطق است و عقل آدمیزاده فاش چو طوطی سخنگوی نادان مباش به نطق آدمی بهتر است از دواب دواب از تو به گر نگویی صواب
|
تَکِش با غلامان یکی راز گفت که این را نباید به کس بازگفت به یک سالش آمد ز دل بر دهان به یک روز شد منتشر در جهان بفرمود جلّاد را بیدریغ که بردار سرهای اینان به تیغ یکی زآن میان گفت و زنهار خواست مکُش بندگان کاین گناه از تو خاست تو اوّل نبستی که سرچشمه بود چو سیلاب شد پیش بستن چه سود؟ تو پیدا مکُن رازِ دل بر کسی که او خود نگوید برِ هر کسی جواهر به گنجینهداران سپار ولی راز را خویشتن پاس دار سخن تا نگویی بر او دست هست چو گفته شود یابد او بر تو دست سخن دیوِ بندی است در چاهِ دل به بالای کام و زبانش مَهِل توان بازدادن رهِ نرّهدیو ولی باز نتوان گرفتن به ریو تو دانی که چون دیو رفت از قفس نیاید به لاحولِ کس باز پس یکی طفل برگیرد از رخش بند نیاید به صد رستم اندر کمند مگوی آن که گر بر مَلا اوفتد وجودی از آن در بلا اوفتد به دهقانِ نادان چه خوش گفت زن: به دانش سخن گوی یا دم مزن مگوی آنچه طاقت نداری شنود که جوکِشته گندم نخواهی درود چه نیکو زدهست این مَثَل بَرهَمَن بوَد حرمتِ هر کس از خویشتن چو دشنام گویی دعا نشنوی به جز کِشتهٔ خویشتن نَدرَوی مگوی و منه تا توانی قدم از اندازه بیرون وز اندازه کم نباید که بسیار بازی کنی که مر قیمتِ خویش را بشکنی وگر تند باشی بهیکبار و تیز جهان از تو گیرند راهِ گریز نه کوتاهدستی و بیچارگی نه زجر و تطاول بهیکبارگی
|
سخن در صلاح است و تدبیر و خوی نه در اسب و میدان و چوگان و گوی تو با دشمنِ نفس همخانهای چه در بند پیکارِ بیگانهای؟ عنانبازپیچانِ نفس از حرام به مردی ز رستم گذشتند و سام تو خود را چو کودک ادب کن به چوب به گرزِ گران مغزِ مردم مکوب وجودِ تو شهری است پر نیک و بد تو سلطان و دستورِ دانا خرد رضا و ورع: نیکنامان حُر هوی و هوس: رهزن و کیسهبُر چو سلطان عنایت کند با بدان کجا ماند آسایشِ بخردان؟ تو را شهوت و حرص و کین و حسد چو خون در رگانند و جان در جسد هوی و هوس را نماند ستیز چو بینند سر پنجهٔ عقل تیز رئیسی که دشمن سیاست نکرد هم از دستِ دشمن ریاست نکرد نخواهم در این نوع گفتن بسی که حرفی بس ار کار بندد کسی
|
دو کس گرد دیدند و آشوب و جنگ پراکنده نعلین و پرنده سنگ یکی فتنه دید از طرف بر شکست یکی در میان آمد و سر شکست کسی خوشتر از خویشتن دار نیست که با خوب و زشت کسش کار نیست تو را دیده در سر نهادند و گوش دهان جای گفتار و دل جای هوش مگر باز دانی نشیب از فراز نگویی که این کوته است، آن دراز
|
زنان باردار ای مرد هشیار اگر وقت ولادت مار زایند از آن بهتر به نزدیک خردمند که فرزندان ناهموار زایند
|
اگر پای در دامن آری چو کوه سرت ز آسمان بگذرد در شکوه زبان درکش ای مردِ بسیاردان که فردا قلم نیست بر بیزبان صدفوار گوهرشناسانِ راز دهان جز به لؤلؤ نکردند باز فراوانسخن باشد آکندهگوش نصیحت نگیرد مگر در خموش چو خواهی که گویی نفس بر نفس حلاوت نیابی ز گفتارِ کس نباید سخن گفت ناساخته نشاید بریدن نینداخته تأمّلکنان در خطا و صواب به از ژاژخایانِ حاضرجواب کمال است در نفسِ انسان سخُن تو خود را به گفتار ناقص مکُن کمآواز هرگز نبینی خجل جوی مشک بهتر که یک توده گل حذر کن ز نادانِ دهمَردهگوی چو دانا یکی گوی و پرورده گوی صد انداختی تیر و هر صد خطاست اگر هوشمندی یک انداز و راست چرا گوید آن چیز در خفیه مرد که گر فاش گردد شود رویزرد؟ مکن پیشِ دیوار غیبت بسی بود کز پسش گوش دارد کسی درونِ دلت شهربند است راز نگر تا نبیند درِ شهر باز از آن مردِ دانا دهاندوختهاست که بیند که شمع از زبان سوختهاست
|
شنیدم که در بزم ترکان مست مریدی دف و چنگ مطرب شکست چو چنگش کشیدند حالی به موی غلامان و چون دف زدندش به روی شب از درد چوگان و سیلی نخفت دگر روز پیرش به تعلیم گفت نخواهی که باشی چو دف روی ریش چو چنگ، ای برادر، سر انداز پیش
|
به صنعا درم طفلی اندر گذشت چه گویم کز آنم چه بر سر گذشت قضا نقش یوسف جمالی نکرد که ماهی گورش چو یونس نخورد در این باغ سروی نیامد بلند که باد اجل بیخش از بن نکند نهالی به سی سال گردد درخت ز بیخش بر آرد یکی باد سخت عجب نیست بر خاک اگر گل شکفت که چندین گلاندام در خاک خفت به دل گفتم ای ننگ مردان بمیر که کودک رود پاک و آلوده پیر ز سودا و آشفتگی بر قدش برانداختم سنگی از مرقدش ز هولم در آن جای تاریک و تنگ بشورید حال و بگردید رنگ چو باز آمدم زآن تغیر به هوش ز فرزند دلبندم آمد به گوش: گرت وحشت آمد ز تاریک جای به هش باش و با روشنایی در آی شب گور خواهی منور چو روز از اینجا چراغ عمل برفروز تن کارکن میبلرزد ز تب مبادا که نخلش نیارد رطب گروهی فراوان طمع ظن برند که گندم نیفشانده خرمن برند بر آن خورد سعدی که بیخی نشاند کسی برد خرمن که تخمی فشاند
|
یکی غله مرداد مه توده کرد ز تیمار دی خاطر آسوده کرد شبی مست شد و آتشی برفروخت نگون بخت کالیوه، خرمن بسوخت دگر روز در خوشه چینی نشست که یک جو ز خرمن نماندش به دست چو سرگشته دیدند درویش را یکی گفت پروردهٔ خویش را نخواهی که باشی چنین تیره روز به دیوانگی خرمن خود مسوز گر از دست شد عمرت اندر بدی تو آنی که در خرمن آتش زدی فضیحت بود خوشه اندوختن پس از خرمن خویشتن سوختن مکن جان من، تخم دین ورز و داد مده خرمن نیکنامی به باد چو برگشته بختی در افتد به بند از او نیکبختان بگیرند پند تو پیش از عقوبت در عفو کوب که سودی ندارد فغان زیر چوب بر آر از گریبان غفلت سرت که فردا نماند خجل در برت
|
زلیخا چو گشت از می عشق مست به دامان یوسف در آویخت دست چنان دیو شهوت رضا داده بود که چون گرگ در یوسف افتاده بود بتی داشت بانوی مصر از رخام بر او معتکف بامدادان و شام در آن لحظه رویش بپوشید و سر مبادا که زشت آیدش در نظر غم آلوده یوسف به کنجی نشست به سر بر ز نفس ستمکاره دست زلیخا دو دستش ببوسید و پای که ای سست پیمان سرکش درآی به سندان دلی روی در هم مکش به تندی پریشان مکن وقت خوش روان گشتش از دیده بر چهره جوی که برگرد و ناپاکی از من مجوی تو در روی سنگی شدی شرمناک مرا شرم باد از خداوند پاک چه سود از پشیمانی آید به کف چو سرمایهٔ عمر کردی تلف؟ شراب از پی سرخ رویی خورند وز او عاقبت زردرویی برند به عذرآوری خواهش امروز کن که فردا نماند مجال سخن
|
یکی را به چوگان مه دامغان بزد تا چو طبلش بر آمد فغان شب از بی قراری نیارست خفت بر او پارسایی گذر کرد و گفت به شب گر ببردی بر شحنه، سوز گناه آبرویش نبردی به روز کسی روز محشر نگردد خجل که شبها به درگه برد سوز دل هنوز ار سر صلح داری چه بیم؟ در عذرخواهان نبندد کریم ز یزدان دادار داور بخواه شب توبه تقصیر روز گناه کریمی که آوردت از نیست هست عجب گر بیفتی نگیردت دست اگر بندهای دست حاجت بر آر و گر شرمسار آب حسرت ببار نیامد بر این در کسی عذر خواه که سیل ندامت نشستش گناه نریزد خدای آبروی کسی که ریزد گناه آب چشمش بسی
|
غریب آمدم در سواد حبش دل از دهر فارغ سر از عیش خوش به ره بر یکی دکه دیدم بلند تنی چند مسکین بر او پای بند بسیج سفر کردم اندر نفس بیابان گرفتم چو مرغ از قفس یکی گفت کاین بندیان شبروند نصیحت نگیرند و حق نشنوند چو بر کس نیامد ز دستت ستم تو را گر جهان شحنه گیرد چه غم؟ نیاورده عامل غش اندر میان نیندیشد از رفع دیوانیان وگر عفتت را فریب است زیر زبان حسابت نگردد دلیر نکونام را کس نگیرد اسیر بترس از خدای و مترس از امیر چو خدمت پسندیده آرم به جای نیندیشم از دشمن تیره رای اگر بنده کوشش کند بندهوار عزیزش بدارد خداوندگار وگر کند رای است در بندگی ز جانداری افتد به خربندگی قدم پیش نه کز ملک بگذری که گر باز مانی ز دد کمتری
|
همی یادم آید ز عهد صغر که عیدی برون آمدم با پدر به بازیچه مشغول مردم شدم در آشوب خلق از پدر گم شدم برآوردم از هول و دهشت خروش پدر ناگهانم بمالید گوش که ای شوخ چشم آخرت چند بار بگفتم که دستم ز دامن مدار به تنها نداند شدن طفل خرد که مشکل توان راه نادیده برد تو هم طفل راهی به سعی ای فقیر برو دامن راه دانان بگیر مکن با فرومایه مردم نشست چو کردی، ز هیبت فرو شوی دست به فتراک پاکان درآویز چنگ که عارف ندارد ز دریوزه ننگ مریدان به قوت ز طفلان کمند مشایخ چو دیوار مستحکمند بیاموز رفتار از آن طفل خرد که چون استعانت به دیوار برد ز زنجیر ناپارسایان برست که در حلقهٔ پارسایان نشست اگر حاجتی داری این حلقه گیر که سلطان ندارد از این در گزیر برو خوشه چین باش سعدی صفت که گرد آوری خرمن معرفت الا ای مقیمان محراب انس که فردا نشینید بر خوان قدس متابید روی از گدایان خیل که صاحب مروت نراند طفیل کنون با خرد باید انباز گشت که فردا نماند ره بازگشت
|
پلیدی کند گربه بر جای پاک چو زشتش نماید بپوشد به خاک تو آزادی از ناپسندیدهها نترسی که بر وی فتد دیدهها براندیش از آن بندهٔ پر گناه که از خواجه مخفی شود چند گاه اگر بر نگردد به صدق و نیاز به زنجیر و بندش بیارند باز به کین آوری با کسی بر ستیز که از وی گزیرت بود یا گریز کنون کرد باید عمل را حساب نه وقتی که منشور گردد کتاب کسی گرچه بد کرد هم بد نکرد که پیش از قیامت غم خود بخورد گر آیینه از آه گردد سیاه شود روشن آیینهٔ دل به آه بترس از گناهان خویش این نفس که روز قیامت نترسی ز کس
|
یکی مال مردم به تلبیس خورد چو برخاست لعنت بر ابلیس کرد چنین گفتش ابلیس اندر رهی که هرگز ندیدم چنین ابلهی تو را با من است ای فلان، آشتی به جنگم چرا گردن افراشتی؟ دریغ است فرمودهٔ دیو زشت که دست ملک بر تو خواهد نبشت روا داری از جهل و ناباکیت که پاکان نویسند ناپاکیت طریقی به دست آر و صلحی بجوی شفیعی برانگیز و عذری بگوی که یک لحظه صورت نبندد امان چو پیمانه پر شد به دور زمان وگر دست قدرت نداری به کار چو بیچارگان دست زاری بر آر گرت رفت از اندازه بیرون بدی چو گفتی که بد رفت نیک آمدی فرا شو چو بینی ره صلح باز که ناگه در توبه گردد فراز مرو زیر بار گنه ای پسر که حمال عاجز بود در سفر پی نیکمردان بباید شتافت که هر کاین سعادت طلب کرد یافت ولیکن تو دنبال دیو خسی ندانم که در صالحان چون رسی؟ پیمبر کسی را شفاعتگر است که بر جادهٔ شرع پیغمبر است ره راست رو تا به منزل رسی تو بر ره نه ای زین قبل واپسی چو گاوی که عصار چشمش ببست دوان تا به شب، شب همانجا که هست گل آلودهای راه مسجد گرفت ز بخت نگون بود اندر شگفت یکی زجر کردش که تبت یداک مرو دامن آلوده بر جای پاک مرا رقتی در دل آمد بر این که پاک است و خرم بهشت برین در آن جای پاکان امیدوار گل آلودهٔ معصیت را چه کار؟ بهشت آن ستاند که طاعت برد کرا نقد باید بضاعت برد مکن، دامن از گرد زلت بشوی که ناگه ز بالا ببندند جوی مگو مرغ دولت ز قیدم بجست هنوزش سر رشته داری به دست وگر دیر شد گرم رو باش و چست ز دیر آمدن غم ندارد درست هنوزت اجل دست خواهش نبست بر آور به درگاه دادار دست مخسب ای گنه کار خوش خفته، خیز به عذر گناه آب چشمی بریز چو حکم ضرورت بود کآبروی بریزند باری بر این خاک کوی ور آبت نماند شفیع آر پیش کسی را که هست آبروی از تو بیش به قهر ار براند خدای از درم روان بزرگان شفیع آورم
|
از من بگوی حاجی مردم گزای را کاو پوستین خلق به آزار میدرد حاجی تو نیستی شتر است از برای آنک بیچاره خار میخورد و بار میبرد
|
یکی برد با پادشاهی ستیز به دشمن سپردش که خونش بریز گرفتار در دست آن کینه توز همی گفت هر دم به زاری و سوز اگر دوست بر خود نیازردمی کی از دست دشمن جفا بردمی؟ بتا جور دشمن بدردش پوست رفیقی که بر خود بیازرد دوست تو از دوست گر عاقلی بر مگرد که دشمن نیارد نگه در تو کرد تو با دوست یکدل شو و یک سخن که خود بیخ دشمن برآید ز بن نپندارم این زشت نامی نکوست به خشنودی دشمن آزار دوست
|
شبی خفته بودم به عزم سفر پی کاروانی گرفتم سحر که آمد یکی سهمگین باد و گرد که بر چشم مردم جهان تیره کرد به ره در یکی دختر خانه بود به معجر غبار از پدر میزدود پدر گفتش ای نازنین چهر من که داری دل آشفتهٔ مهر من نه چندان نشیند در این دیده خاک که بازش به معجر توان کرد پاک بر این خاک چندان صبا بگذرد که هر ذره از ما به جایی برد تو را نفس رعنا چو سرکش ستور دوان میبرد تا سر شیب گور اجل ناگهت بگسلاند رکیب عنان باز نتوان گرفت از نشیب
|
خبر داری ای استخوانی قفس که جان تو مرغی است نامش نفس؟ چو مرغ از قفس رفت و بگسست قید دگر ره نگردد به سعی تو صید نگه دار فرصت که عالم دمی است دمی پیش دانا به از عالمی است سکندر که بر عالمی حکم داشت در آن دم که بگذشت و عالم گذاشت میسر نبودش کز او عالمی ستانند و مهلت دهندش دمی برفتند و هر کس درود آنچه کشت نماند به جز نام نیکو و زشت چرا دل بر این کاروانگه نهیم؟ که یاران برفتند و ما بر رهیم پس از ما همین گل دمد بوستان نشینند با یکدگر دوستان دل اندر دلارام دنیا مبند که ننشست با کس که دل بر نکند چو در خاکدان لحد خفت مرد قیامت بیفشاند از موی گرد سر از جیب غفلت برآور کنون که فردا نماند به حسرت نگون نه چون خواهی آمد به شیراز در سر و تن بشویی ز گرد سفر پس ای خاکسار گنه عن قریب سفر کرد خواهی به شهری غریب بران از دو سرچشمهٔ دیده جوی ور آلایشی داری از خود بشوی
|
ز عهد پدر یادم آید همی که باران رحمت بر او هر دمی که در طفلیم لوح و دفتر خرید ز بهرم یکی خاتم زر خرید به در کرد ناگه یکی مشتری به خرمایی از دستم انگشتری چو نشناسد انگشتری طفل خرد به شیرینی از وی توانند برد تو هم قیمت عمر نشناختی که در عیش شیرین برانداختی قیامت که نیکان بر اعلا رسند ز قعر ثری بر ثریا رسند تو را خود بماند سر از ننگ پیش که گردت برآید عملهای خویش برادر، ز کار بدان شرم دار که در روی نیکان شوی شرمسار در آن روز کز فعل پرسند و قول اولوالعزم را تن بلرزد ز هول به جایی که دهشت خورند انبیا تو عذر گنه را چه داری؟ بیا زنانی که طاعت به رغبت برند ز مردان ناپارسا بگذرند تو را شرم ناید ز مردی خویش که باشد زنان را قبول از تو بیش؟ زنان را به عذری معین که هست ز طاعت بدارند گه گاه دست تو بی عذر یک سو نشینی چو زن رو ای کم ز زن، لاف مردی مزن مرا خود چه باشد زبان آوری چنین گفت شاه سخن عنصری: «چو از راستی بگذری خم بود چه مردی بود کز زنی کم بود؟» به ناز و طرب نفس پرورده گیر به ایام دشمن قوی کرده گیر یکی بچهٔ گرگ میپرورید چو پرورده شد خواجه بر هم درید چو بر پهلوی جان سپردن بخفت زبان آوری در سرش رفت و گفت تو دشمن چنین نازنین پروری ندانی که ناچار زخمش خوری؟ نه ابلیس در حق ما طعنه زد کز اینان نیاید به جز کار بد؟ فغان از بدیها که در نفس ماست که ترسم شود ظن ابلیس راست چو ملعون پسند آمدش قهر ما خدایش بینداخت از بهر ما کجا سر برآریم از این عار و ننگ که با او به صلحیم و با حق به جنگ نظر دوست نادر کند سوی تو چو در روی دشمن بود روی تو گرت دوست باید کز او بر خوری نباید که فرمان دشمن بری روا دارد از دوست بیگانگی که دشمن گزیند به همخانگی ندانی که کمتر نهد دوست پای چو بیند که دشمن بود در سرای؟ به سیم سیه تا چه خواهی خرید که خواهی دل از مهر یوسف برید؟ تو از دوست گر عاقلی بر مگرد که دشمن نیارد نگه در تو کرد
|
فرو رفت جم را یکی نازنین کفن کرد چون کرمش ابریشمین به دخمه برآمد پس از چند روز که بر وی بگرید به زاری و سوز چو پوسیده دیدش حریرین کفن به فکرت چنین گفت با خویشتن من از کرم برکنده بودم به زور بکندند از او باز کرمان گور در این باغ سروی نیامد بلند که باد اجل بیخش از بن نکند قضا نقش یوسف جمالی نکرد که ماهی گورش چو یونس نخورد دو بیتم جگر کرد روزی کباب که میگفت گویندهای با رباب: دریغا که بی ما بسی روزگار بروید گل و بشکفد نوبهار بسی تیر و دی ماه و اردیبهشت برآید که ما خاک باشیم و خشت
|
یکی پارسا سیرت حق پرست فتادش یکی خشت زرین به دست سر هوشمندش چنان خیره کرد که سودا دل روشنش تیره کرد همه شب در اندیشه کاین گنج و مال در او تا زیم ره نیابد زوال دگر قامت عجزم از بهر خواست نباید بر کس دوتا کرد و راست سرایی کنم پای بستش رخام درختان سقفش همه عود خام یکی حجره خاص از پی دوستان در حجره اندر سرا بوستان بفرسودم از رقعه بر رقعه دوخت تف دیگدان چشم و مغزم بسوخت دگر زیردستان پزندم خورش به راحت دهم روح را پرورش به سختی بکشت این نمد بسترم روم زین سپس عبقری گسترم خیالش خرف کرد و کالیوه رنگ به مغزش فرو برده خرچنگ چنگ فراغ مناجات و رازش نماند خور و خواب و ذکر و نمازش نماند به صحرا برآمد سر از عشوه مست که جایی نبودش قرار نشست یکی بر سر گور گل می سرشت که حاصل کند زآن گل گور خشت به اندیشه لختی فرو رفت پیر که ای نفس کوته نظر پند گیر چه بندی در این خشت زرین دلت که یک روز خشتی کنند از گلت؟ طمع را نه چندان دهان است باز که بازش نشیند به یک لقمه آز بدار ای فرومایه زین خشت دست که جیحون نشاید به یک خشت بست تو غافل در اندیشهٔ سود و مال که سرمایهٔ عمر شد پایمال غبار هوا چشم عقلت بدوخت سموم هوس کشت عمرت بسوخت بکن سرمهٔ غفلت از چشم پاک که فردا شوی سرمه در چشم خاک
|
قضا زندهای را رگ جان برید دگر کس به مرگش گریبان درید چنین گفت بینندهای تیز هوش چو فریاد و زاری رسیدش به گوش ز دست شما مرده بر خویشتن گرش دست بودی دریدی کفن که چندین ز تیمار و دردم مپیچ که روزی دو پیش از تو کردم بسیچ فراموش کردی مگر مرگ خویش که مرگ منت ناتوان کرد و ریش محقق که بر مرده ریزد گلش نه بر وی که بر خود بسوزد دلش ز هجران طفلی که در خاک رفت چه نالی؟ که پاک آمد و پاک رفت تو پاک آمدی بر حذر باش و پاک که ننگ است ناپاک رفتن به خاک کنون باید این مرغ را پای بست نه آنگه که سررشته بردت ز دست نشستی به جای دگر کس بسی نشیند به جای تو دیگر کسی اگر پهلوانی و گر تیغزن نخواهی به در بردن الا کفن خر وحش اگر بگسلاند کمند چو در ریگ ماند شود پای بند تو را نیز چندان بود دست زور که پایت نرفتهست در ریگ گور منه دل بر این سالخورده مکان که گنبد نپاید بر او گردکان چو دی رفت و فردا نیامد به دست حساب از همین یک نفس کن که هست
|
میان دو تن دشمنی بود و جنگ سر از کبر بر یکدگر چون پلنگ ز دیدار هم تا به حدی رمان که بر هر دو تنگ آمدی آسمان یکی را اجل در سر آورد جیش سرآمد بر او روزگاران عیش بداندیش او را درون شاد گشت به گورش پس از مدتی برگذشت شبستان گورش در اندوده دید که وقتی سرایش زر اندوده دید خرامان به بالینش آمد فراز همی گفت با خود لب از خنده باز خوشا وقت مجموع آن کس که اوست پس از مرگ دشمن در آغوش دوست پس از مرگ آن کس نباید گریست که روزی پس از مرگ دشمن بزیست ز روی عداوت به بازوی زور یکی تخته برکندش از روی گور سر تاجور دیدش اندر مغاک دو چشم جهان بینش آکنده خاک وجودش گرفتار زندان گور تنش طعمه کرم و تاراج مور چنان تنگش آکنده خاک استخوان که از عاج پر توتیا سرمه دان ز دور فلک بدر رویش هلال ز جور زمان سرو قدش خلال کف دست و سرپنجهٔ زورمند جدا کرده ایام بندش ز بند چنانش بر او رحمت آمد ز دل که بسرشت بر خاکش از گریه گل پشیمان شد از کرده و خوی زشت بفرمود بر سنگ گورش نبشت مکن شادمانی به مرگ کسی که دهرت نماند پس از وی بسی شنید این سخن عارفی هوشیار بنالید کای قادر کردگار عجب گر تو رحمت نیاری بر او که بگریست دشمن به زاری بر او تن ما شود نیز روزی چنان که بر وی بسوزد دل دشمنان مگر در دل دوست رحم آیدم چو بیند که دشمن ببخشایدم به جایی رسد کار سر دیر و زود که گویی در او دیده هرگز نبود زدم تیشه یک روز بر تل خاک به گوش آمدم نالهای دردناک که زنهار اگر مردی آهستهتر که چشم و بناگوش و روی است و سر
|
شبی در جوانی و طیب نعم جوانان نشستیم چندی بهم چو بلبل، سرایان چو گل تازه روی ز شوخی در افکنده غلغل به کوی جهاندیده پیری ز ما بر کنار ز دور فلک لیل مویش نهار چو فندق دهان از سخن بسته بود نه چون ما لب از خنده چون پسته بود جوانی فرا رفت کای پیرمرد چه در کنج حسرت نشینی به درد؟ یکی سر برآر از گریبان غم به آرام دل با جوانان بچم برآورد سر سالخورد از نهفت جوابش نگر تا چه پیرانه گفت چو باد صبا بر گلستان وزد چمیدن درخت جوان را سزد چمد تا جوان است و سرسبز خوید شکسته شود چون به زردی رسید بهاران که بید آورد بید مشک بریزد درخت گشن برگ خشک نزیبد مرا با جوانان چمید که بر عارضم صبح پیری دمید به قید اندرم جره بازی که بود دمادم سر رشته خواهد ربود شما راست نوبت بر این خوان نشست که ما از تنعم بشستیم دست چو بر سر نشست از بزرگی غبار دگر چشم عیش جوانی مدار مرا برف باریده بر پر زاغ نشاید چو بلبل تماشای باغ کند جلوه طاووس صاحب جمال چه میخواهی از باز برکنده بال؟ مرا غله تنگ اندر آمد درو شما را کنون میدمد سبزه نو گلستان ما را طراوت گذشت که گل دسته بندد چو پژمرده گشت؟ مرا تکیه جان پدر بر عصاست دگر تکیه بر زندگانی خطاست مسلم جوان راست بر پای جست که پیران برند استعانت به دست گل سرخ رویم نگر زر ناب فرو رفت، چون زرد شد آفتاب هوس پختن از کودک ناتمام چنان زشت نبود که از پیر خام مرا میبباید چو طفلان گریست ز شرم گناهان، نه طفلانه زیست نکو گفت لقمان که نازیستن به از سالها بر خطا زیستن هم از بامدادان در کلبه بست به از سود و سرمایه دادن ز دست جوان تا رساند سیاهی به نور برد پیر مسکین سپیدی به گور
|
جوانا ره طاعت امروز گیر که فردا جوانی نیاید ز پیر فراغ دلت هست و نیروی تن چو میدان فراخ است گویی بزن قضا روزگاری ز من در ربود که هر روزی از وی شبی قدر بود من آن روز را قدر نشناختم بدانستم اکنون که در باختم چه کوشش کند پیر خر زیر بار؟ تو میرو که بر بادپایی سوار شکسته قدح ور ببندند چست نیاورد خواهد بهای درست کنون کاوفتادت به غفلت ز دست طریقی ندارد مگر باز بست که گفتت به جیحون در انداز تن؟ چو افتاد، هم دست و پایی بزن به غفلت بدادی ز دست آب پاک چه چاره کنون جز تیمم به خاک؟ چو از چابکان در دویدن گرو نبردی، هم افتان و خیزان برو گر آن بادپایان برفتند تیز تو بی دست و پای از نشستن بخیز
|
پسری را پدر وصیت کرد کای جوانبخت یاد گیر این پند هر که با اهل خود وفا نکند نشود دوست روی و دولتمند
|
شبی خوابم اندر بیابان فید فرو بست پای دویدن به قید شتربانی آمد به هول و ستیز زمام شتر بر سرم زد که خیز مگر دل نهادی به مردن ز پس که بر مینخیزی به بانگ جرس؟ مرا همچو تو خواب خوش در سر است ولیکن بیابان به پیش اندر است تو کز خواب نوشین به بانگ رحیل نخیزی، دگر کی رسی در سبیل فرو کوفت طبل شتر ساروان به منزل رسید اول کاروان خنک هوشیاران فرخنده بخت که پیش از دهلزن بسازند رخت به ره خفتگان تا بر آرند سر نبینند ره رفتگان را اثر سبق برد رهرو که برخاست زود پس از نقل بیدار بودن چه سود؟ یکی در بهاران بیفشانده جو چه گندم ستاند به وقت درو؟ کنون باید ای خفته بیدار بود چو مرگ اندر آرد ز خوابت، چه سود؟ چو شیبت در آمد به روی شباب شبت روز شد دیده بر کن ز خواب من آن روز بر کندم از عمر امید که افتادم اندر سیاهی سپید دریغا که بگذشت عمر عزیز بخواهد گذشت این دمی چند نیز گذشت آنچه در ناصوابی گذشت ور این نیز هم در نیابی گذشت کنون وقت تخم است اگر پروری گر امید داری که خرمن بری به شهر قیامت مرو تنگدست که وجهی ندارد به حسرت نشست گرت چشم عقل است تدبیر گور کنون کن که چشمت نخوردهست مور به مایه توان ای پسر سود کرد چه سود افتد آن را که سرمایه خورد؟ کنون کوش کآب از کمر در گذشت نه وقتی که سیلابت از سر گذشت کنونت که چشم است اشکی ببار زبان در دهان است عذری بیار نه پیوسته باشد روان در بدن نه همواره گردد زبان در دهن کنون بایدت عذر تقصیر گفت نه چون نفس ناطق ز گفتن بخفت ز دانندگان بشنو امروز قول که فردا نکیرت بپرسد به هول غنیمت شمار این گرامی نفس که بی مرغ قیمت ندارد قفس مکن عمر ضایع به افسوس و حیف که فرصت عزیز است و الوقت سیف
|
ز ره باز پس ماندهای میگریست که مسکین تر از من در این دشت کیست؟ جهاندیدهای گفتش ای هوشیار اگر مردی این یک سخن گوش دار برو شکر کن چون به خر بر نهای که آخر بنی آدمی، خر نهای
|
بیا ای که عمرت به هفتاد رفت مگر خفته بودی که بر باد رفت؟ همه برگ بودن همی ساختی به تدبیر رفتن نپرداختی قیامت که بازار مینو نهند منازل به اعمال نیکو دهند بضاعت به چندان که آری بری وگر مفلسی شرمساری بری که بازار چندان که آکندهتر تهیدست را دل پراکندهتر ز پنجه درم پنج اگر کم شود دلت ریش سرپنجهٔ غم شود چو پنجاه سالت برون شد ز دست غنیمت شمر پنج روزی که هست اگر مرده مسکین زبان داشتی به فریاد و زاری فغان داشتی که ای زنده چون هست امکان گفت لب از ذکر چون مرده بر هم مخفت چو ما را به غفلت بشد روزگار تو باری دمی چند فرصت شمار
|
فقیهی بر افتاده مستی گذشت به مستوری خویش مغرور گشت ز نخوت بر او التفاتی نکرد جوان سر برآورد کای پیرمرد برو شکر کن چون به نعمت دری که محرومی آید ز مستکبری یکی را که در بند بینی مخند مبادا که ناگه درافتی به بند نه آخر در امکان تقدیر هست که فردا چو من باشی افتاده مست؟ تو را آسمان خط به مسجد نوشت مزن طعنه بر دیگری در کنشت ببند ای مسلمان به شکرانه دست که زنار مغ بر میانت نبست نه خود میرود هر که جویان اوست به عنفش کشان میبرد لطف دوست نگر تا قضا از کجا سیر کرد که کوری بود تکیه بر غیر کرد
|
کهنسالی آمد به نزد طبیب ز نالیدنش تا به مردن قریب که دستم به رگ بر نه، ای نیک رای که پایم همی بر نیاید ز جای بدین ماند این قامت خفتهام که گویی به گل در فرو رفتهام برو، گفت دست از جهان در گسل که پایت قیامت برآید ز گل نشاط جوانی ز پیران مجوی که آب روان باز ناید به جوی اگر در جوانی زدی دست و پای در ایّام پیری بِهُش باش و رای چو دوران عمر از چهل درگذشت مزن دست و پا کآبت از سر گذشت نشاط از من آن گه رمیدن گرفت که شامم سپیده دمیدن گرفت بباید هوس کردن از سر به در که دور هوسبازی آمد به سر به سبزه کجا تازه گردد دلم که سبزه بخواهد دمید از گلم؟ تفرجکنان در هوا و هوس گذشتیم بر خاک بسیار کس کسانی که دیگر به غیب اندرند بیایند و بر خاک ما بگذرند دریغا که فصل جوانی برفت به لهو و لعب زندگانی برفت دریغا چنان روحپرور زمان که بگذشت بر ما چو برق یمان ز سودای آن پوشم و این خورم نپرداختم تا غم دین خورم دریغا که مشغول باطل شدیم ز حق دور ماندیم و غافل شدیم چه خوش گفت با کودک آموزگار که: کاری نکردیم و شد روزگار
|
یکی متفق بود بر منکری گذر کرد بر وی نکو محضری نشست از خجالت عرق کرده روی که آیا! خجل گشتم از شیخ کوی! شنید این سخن پیر روشن روان بر او بر بشورید و گفت ای جوان نیاید همی شرمت از خویشتن که حق حاضر و شرم داری ز من؟ نیاسایی از جانب هیچ کس برو جانب حق نگه دار و بس چنان شرم دار از خداوند خویش که شرمت ز بیگانگان است و خویش
|
یکی کرد بر پارسایی گذر به صورت جهود آمدش در نظر قفایی فرو کوفت بر گردنش ببخشید درویش پیراهنش خجل گفت کانچ از من آمد خطاست ببخشای بر من، چه جای عطاست؟ به شکرانه گفتا به سر بیستم که آنم که پنداشتی نیستم نکو سیرت بی تکلف برون به از نیکنام خراب اندرون به نزدیک من شبرو راهزن به از فاسق پارسا پیرهن
|
برهنه تنی یک درم وام کرد تن خویش را کسوتی خام کرد بنالید کای طالع بدلگام به گرما بپختم در این زیر خام چو ناپخته آمد ز سختی به جوش یکی گفتش از چاه زندان: «خموش!» به جای آور، ای خام، شکر خدای که چون ما نهای خام بر دست و پای
|
شب از بهر آسایش توست و روز مه روشن و مهر گیتیفروز سپهر از برای تو فراش وار همیگستراند بساط بهار اگر باد و برف است و باران و میغ وگر رعد چوگان زند برق تیغ همه کارداران فرمانبرند که تخم تو در خاک میپرورند اگر تشنه مانی، ز سختی مجوش که سقای ابر آبت آرد به دوش ز خاک آورد رنگ و بوی و طعام تماشاگه دیده و مغز و کام عسل دادت از نحل و من از هوا رطب دادت از نخل و نخل از نوی همه نخلبندان بخایند دست ز حیرت که نخلی چنین کس نبست! خور و ماه و پروین برای تواند قنادیلِ سقف سرای تواند ز خارت گل آورد و از نافه مشک زر از کان و برگ ِ تر از چوب خشک به دست خودت چشم و ابرو نگاشت که محرم به اغیار نتوان گذاشت توانا که او نازنین پرورد به الوان نعمت چنین پرورد به جان گفت باید نفس بر نفس که شکرش نه کار زبان است و بس خدایا دلم خون شد و دیده ریش که میبینم انعامت از گفت بیش نگویم دد و دام و مور و سمک که فوج ملائک بر اوج فلک هنوزت سپاس اندکی گفتهاند ز بیوَر هزاران یکی گفتهاند برو سعدیا دست و دفتر بشوی به راهی که پایان ندارد مپوی
|
یکی را عسس دست بر بسته بود همه شب پریشان و دلخسته بود به گوش آمدش در شب تیره رنگ که شخصی همی نالد از دست تنگ شنید این سخن دزد مغلول و گفت ز بیچارگی چند نالی؟ بخفت برو شکر یزدان کن ای تنگدست که دستت عسس تنگ بر هم نبست مکن ناله از بینوایی بسی چو بینی ز خود بینواتر کسی
|
فراموشت نکرد ایزد در آن حال که بودی نطفهٔ مدفون و مدهوش روانت داد و طبع و عقل و ادراک جمال و نطق و رای و فکرت و هوش ده انگشتت مرتب کرد بر کف دو بازویت مرکب ساخت بر دوش کنون پنداری ای ناچیز همت! که خواهد کردنت روزی فراموش؟
|
نداند کسی قدر روز خوشی مگر روزی افتد به سختی کشی زمستان درویش در تنگ سال چه سهل است پیش خداوند مال سلیمی که یک چند نالان نخفت خداوند را شکر صحت نگفت چو مردانهرو باشی و تیز پای به شکرانه با کندپایان بپای به پیر کهن بر ببخشد جوان توانا کند رحم بر ناتوان چه دانند جیحونیان قدر آب ز واماندگان پرس در آفتاب عرب را که در دجله باشد قعود چه غم دارد از تشنگان زَرود کسی قیمت تندرستی شناخت که یک چند بیچاره در تب گداخت تو را تیره شب کی نماید دراز که غلطی ز پهلو به پهلوی ناز؟ براندیش از افتان و خیزان تب که رنجور داند درازای شب به بانگ دهل خواجه بیدار گشت چه داند شب پاسبان چون گذشت؟
|
شنیدم که طغرل شبی در خزان گذر کرد بر هندوی پاسبان ز باریدن برف و باران و سیل به لرزش در افتاده همچون سهیل دلش بر وی از رحمت آورد جوش که اینک قبا پوستینم بپوش دمی منتظر باش بر طرف بام که بیرون فرستم به دست غلام در این بود و باد صبا بروزید شهنشه در ایوان شاهی خزید وشاقی پری چهره در خیل داشت که طبعش بدو اندکی میل داشت تماشای ترکش چنان خوش فتاد که هندوی مسکین برفتش ز یاد قبا پوستینی گذشتش به گوش ز بدبختیش در نیامد به دوش مگر رنج سرما بر او بس نبود که جور سپهر انتظارش فزود؟ نگه کن چو سلطان به غفلت بخفت که چوبک زنش بامدادان چه گفت مگر نیکبختت فراموش شد چو دستت در آغوش آغوش شد؟ تو را شب به عیش و طرب میرود چه دانی که بر ما چه شب میرود؟ فرو برده سر کاروانی به دیگ چه از پا فرو رفتگانش به ریگ بدار ای خداوند زورق بر آب که بیچارگان را گذشت از سر آب توقف کنید ای جوانان چست که در کاروانند پیران سست تو خوش خفته در هودج کاروان مهار شتر در کف ساروان چه هامون و کوهت، چه سنگ و رمال ز ره باز پس ماندگان پرس حال تو را کوه پیکر هیون میبرد پیاده چه دانی که خون میخورد؟ به آرام دل خفتگان در بُنه چه دانند حال کم گُرْسِنه؟
|
ملک زادهای ز اسب ادهم فتاد به گردن درش مهره بر هم فتاد چو پیلش فرو رفت گردن به تن نگشتی سرش تا نگشتی بدن پزشکان بماندند حیران در این مگر فیلسوفی ز یونان زمین سرش باز پیچید و رگ راست شد وگر وی نبودی زمن خواست شد دگر نوبت آمد به نزدیک شاه به عین عنایت نکردش نگاه خردمند را سر فرو شد به شرم شنیدم که میرفت و میگفت نرم اگر دی نپیچیدمی گردنش نپیچیدی امروز روی از منش فرستاد تخمی به دست رهی که باید که بر عودسوزش نهی ملک را یکی عطسه آمد ز دود سر و گردنش همچنان شد که بود به عذر از پی مرد بشتافتند بجستند بسیار و کم یافتند مکن، گردن از شکر منعم مپیچ که روز پسین سر بر آری به هیچ شنیدم که پیری پسر را به خشم ملامت همی کرد کای شوخ چشم تو را تیشه دادم که هیزم شکن نگفتم که دیوار مسجد بکن زبان آمد از بهر شکر و سپاس به غیبت نگرداندش حق شناس گذرگاه قرآن و پند است گوش به بهتان و باطل شنیدن مکوش دو چشم از پی صنع باری نکوست ز عیب برادر فرو گیر و دوست
|
جوانی سر از رای مادر بتافت دل دردمندش به آذر بتافت چو بیچاره شد پیشش آورد مهد که ای سست مهر فراموش عهد نه گریان و درمانده بودی و خرد که شبها ز دست تو خوابم نبرد؟ نه در مهد نیروی حالت نبود مگس راندن از خود مجالت نبود؟ تو آنی کز آن یک مگس رنجهای که امروز سالار و سرپنجهای به حالی شوی باز در قعر گور که نتوانی از خویشتن دفع مور دگر دیده چون برفروزد چراغ چو کرم لحد خورد پیه دماغ؟ چو پوشیده چشمی ببینی که راه نداند همی وقت رفتن ز چاه تو گر شکر کردی که با دیدهای وگر نه تو هم چشم پوشیدهای معلم نیاموختت فهم و رای سرشت این صفت در نهادت خدای گرت منع کردی دل حق نیوش حقت عین باطل نبودی به گوش
|
نفس مینیارم زد از شکر دوست که شکری ندانم که در خورد اوست عطایی است هر موی از او بر تنم چگونه به هر موی شکری کنم؟ ستایش خداوندِ بخشنده را که موجود کرد از عدم بنده را که را قوت وصف احسان اوست؟ که اوصاف مستغرق شأن اوست بدیعی که شخص آفریند ز گل روان و خرد بخشد و هوش و دل ز پشت پدر تا به پایان شیب نگر تا چه تشریف دادت ز غیب چو پاک آفریدت بهُش باش و پاک که ننگ است ناپاک رفتن به خاک پیاپی بیفشان از آیینه گَرد که مصقل نگیرد چو زنگار خورد نه در ابتدا بودی آب منی؟ اگر مردی از سر به در کن منی چو روزی به سعی آوری سوی خویش مکن تکیه بر زور بازوی خویش چرا حق نمیبینی ای خودپرست که بازو به گردش درآورد و دست؟ چو آید به کوشیدنت خیر پیش به توفیقِ حقْ دان نه از سعی خویش به سرپنجگی کس نبردهست گوی سپاس خداوندِ توفیقْ گوی تو قائم به خود نیستی یک قدم ز غیبت مدد میرسد دم به دم نه طفل زبان بسته بودی ز لاف؟ همی روزی آمد به جوفش ز ناف چو نافش بریدند و روزی گسست به پستان مادر در آویخت دست غریبی که رنج آردش دهر پیش به دارو دهند آبش از شهر خویش پس او در شکم پرورش یافتهست ز انبوب معده خورش یافتهست دو پستان که امروز دلخواه اوست دو چشمه هم از پرورشگاه اوست کنار و بر مادر دلپذیر بهشت است و پستان در او جوی شیر درختی است بالای جان پرورش ولد میوهٔ نازنین بر برش نه رگهای پستان درون دل است؟ پس ار بنگری شیر خون دل است به خونش فرو برده دندان چو نیش سرشته در او مهر خونخوار خویش چو بازو قوی کرد و دندان ستبر براندایدش دایه پستان به صبر چنان صبرش از شیر خامش کند که پستان شیرین فرامش کند تو نیز ای که در توبهای طفل راه به صبرت فراموش گردد گناه
|
وجودم به تنگ آمد از جور تنگی شدم در سفر روزگاری درنگی جهان زیر پی چون سکندر بریدم چو یأجوج بگذشتم از سد سنگی برون جستم از تنگ ترکان چو دیدم جهان در هم افتاده چون موی زنگی چو باز آمدم کشور آسوده دیدم ز گرگان به در رفته آن تیز چنگی خط ماهرویان چو مشک تتاری سر زلف خوبان چو درع فرنگی به نام ایزد آباد و پر ناز و نعمت پلنگان رها کرده خوی پلنگی درون مردمی چون ملک نیک محضر برون لشکری چون هژبران جنگی بپرسیدم این کشور آسوده کی شد؟ کسی گفت: سعدی! چه شوریده رنگی چنان بود در عهد اول که دیدی جهانی پر آشوب و تشویش و تنگی چنین شد در ایام سلطان عادل اتابک ابوبکر بن سعد زنگی
|
دریغ روز جوانی و عهد برنایی نشاط کودکی و عیش خویشتن رایی سر فروتنی انداخت پیریم در پیش پس از غرور جوانی و دست بالایی دریغ بازوی سرپنجگی که برپیچد ستیز دور فلک ساعد توانایی زهی زمانهٔ ناپایدار عهد شکن چه دوستیست که با دوستان نمیپایی که اعتماد کند بر مواهب نعمت که همچو طفل ببخشی و باز بربایی بهزارتر گسلی هر چه خوبتر بندی تباهتر شکنی هر چه خوشتر آرایی به عمر خویش کسی کامی از توبرنگرفت که در شکنجهٔ بیکامیش نفرسایی اگر زیادت قدرست در تغیر نفس نخواستم که به قدر من اندر افزایی مرا ملامت دیوانگی و سرشغبی تو را سلامت پیری و پای برجایی شکوه پیری بگذار و علم و فضل و ادب کجاست جهل و جوانی و عشق و شیدایی چو با قضای اجل بر نمیتوان آمد تفاوتی نکند گربزی و دانایی نه آن جلیس انیس از کنار من رفتست که بعد ازو متصور شود شکیبایی دریغ خلعت دیبای احسنالتقویم بر آستین تنعم، طراز زیبایی غبار خط معنبر نشسته بر گل روی چنانکه مشک به ماورد بر سمن سایی اگر ز باد فنا ای پسر بیندیشی چو گل به عمر دو روزه غرور ننمایی زمان رفته نخواهد به گریه بازآمد نه آب دیده، که گر خون دل بپالایی همیشه باز نباشد در دو لختی چشم ضرورتست که روزی به گل براندایی ندوخت جامهٔ کامی به قد کس گردون که عاقبت به مصیبت نکرد یکتایی چو خوان یغما بر هم زند همی ناگاه زمانه مجلس عیش بتان یغمایی چو تخم خرما فردات پایمال کنند وگر به سروری امروز نخل خرمایی برادران تو بیچاره در ثری رفتند تو همچنان ز سر کبر بر ثریایی خیال بسته و بر باد عمر تکیه زده به پنج روز که در عشرت تمنایی دماغ پخته که من شیرمرد برنا ام برو چو با سگ نفس نبهره برنایی اگر بود دل مؤمن چو موم، نرم نهاد تو موم نیستی ای دل که سنگ خارایی هر آن زمان که ز تو مردمی برآساید درست شد به حقیقت که مردمآسایی وگر به جهل برفتی به عذر بازپس آی که چاره نیست برون از شکسته پیرایی سخن دراز مکن سعدیا و کوته کن چو روزگار به پیرانه سر به رعنایی وگر عنایت و توفیق حق نگیرد دست به دست سعی تو بادست تا نپیمایی ببخش بار خدایا به فضل و رحمت خویش که دردمند نوازی و جرم بخشایی بضاعتی نه سزاوار حضرت آوردیم مگر به عین عنایت قبول فرمایی ز درگه کرمت روی ناامیدی نیست کجا رود مگس از کارگاه حلوایی
|
گرین خیال محقق شود به بیداری که روی عزم همایون ازین طرف داری خدای را که تواند گزارد شکر و سپاس یکی منم که به مدحش کنم شکرباری ندید دشمن بیطالع آنچه از حق خواست که یار با سر لطف آمدست و دلداری تو یاد هر که کنی در جهان بزرگ شود مگر که دیگرش از یاد خویش بگذاری وگر مرا هنری نیست یا خطایی هست تو آن مکارم اخلاق خویش یاد آری جماعتی شعرای دروغ شیرین را اگر به روز قیامت بود گرفتاری مرا که شکر و ثنای تو گفتهام همه عمر مگر خدای نگیرد به راست گفتاری تو روی دختر دلبند طبع من بگشای که خانگیش برآوردهام نه بازاری چو همسریش نبینم به ناقصی ندهم خلیفهزاده تحمل چرا کند خواری؟ به هر درم سر همت فرو نمیآید ببستهام در دکان ز بیخریداری من آبروی نخواهم ز بهر نان دادن که پیش طایفهای مرگ به که بیماری خدای در دو جهانت جزای خیر دهاد که هر چه داد به اضعاف آن سزاواری تو را که همت و اقبال و فر و بخت اینست به هر چه سعی کنی دولتت دهد یاری
|
بزن که قوت بازوی سلطنت داری که دست همت مردانت میدهد یاری جهانگشای و عدو بند و ملکبخش و ستان که در حمایت صاحبدلان بسیاری گرت به شب نبدی سر بر آستانهٔ حق کیت به روز میسر شدی جهانداری؟ به دولت تو چنان ایمنست پشت زمین که خلق در شکم مادرند پنداری به زیر سایهٔ عدل تو آسمان را نیست مجال آنکه کند بر کسی ستمکاری کف عطای تو گر نیست ابر رحمت حق چه نعمت است که بر بر و بحر میباری مدیح، شیوهٔ درویش نیست تا گویم مثال بحر محیطی و ابر آذاری نگویمت که به فضل از کرام ممتازی نگویمت که به عدل از ملوک مختاری وگرچه این همه هستی، نصیحت اولیتر که پند، راه خلاص است و دوستی باری به سعی کوش که ناگه فراغتت نبود که سر بخاری اگر روی شیر نر خاری خدای یوسف صدیق را عزیز نکرد به خوب رویی، لیکن به خوب کرداری شکوه و لشکر و جاه و جمال و مالت هست ولی به کار نیاید به جز نکوکاری چه روزها به شب آوردهای به راحت نفس چه باشد ار به عبادت شبی به روز آری که پیش اهل دل آب حیات در ظلمات دعای زندهدلانست در شب تاری خدای سلطنتت بر زمین دنیا داد ز بهر آنکه درو تخم آخرت کاری به نیک و بد چو بباید گذاشت این بهتر که نام نیک به دست آوری و بگذاری پس از گرفتن عالم چو کوچ خواهد بود رواست گر همه عالم گرفته انگاری صراط راست که داند در آن جهان رفتن؟ کسی که خو کند اینجا به راست رفتاری جهان ستانی و لشکرکشی چه مانندست به کامرانی درویش در سبکباری؟ به بندگی سر طاعت بنه که بربایی به رفعت از سر گردون، کلاه جباری چو کار با لحد افتاد هر دو یکسانند بزرگتر ملک و کمترینه بازاری ورین گدا به مثل نیکبخت برخیزد بدان امیر اجلش دهند سالاری تو را که رحمت و دادست و دین، بشارت باد که جور و ظلم و تعدی ز خلق برداری بقای مملکت اندر وجود یک شرطست که دست هیچ قوی بر ضعیف نگماری به دولتت علم دین حق فراشته باد به صولتت علم کفر در نگونساری چنانکه تا به قیامت کسی نشان ندهد بجز دهانه فرنگی و مشک تاتاری هزار سال نگویم بقای عمر تو باد که این مبالغه دانم ز عقل نشماری همین سعادت و توفیق بر مزیدت باد که حقگزاری و بیحق کسی نیازاری
|
شبی و شمعی و گویندهای و زیبایی ندارم از همه عالم دگر تمنایی فرشته رشک برد بر جمال مجلس من گر التفات کند چون تو مجلس آرایی نه وامقی چو من اندر جهان به دست آید اسیر قید محبت، نه چون تو عذرایی ضرورتست بلا دیدن و جفا بردن ز دست آنکه ندارد به حسن همتایی دلی نماند که در عهد او نرفت از دست سری نماند که با او نپخت سودایی قیامتست که در روزگار ما برخاست به راستی که بلاییست آن نه بالایی دگر چه بینی اگر روی ازو بگردانی که نیست خوشتر از او در جهان تماشایی وگر کنی نظر از دور کن که نزدیکست که سر ببازی اگر پیشتر نهی پایی چنان مکابره دل میبرد که پنداری که پادشاه منادی زده است یغمایی ز رنج خاطر صاحبدلان نیندیشد که پیش صاحب دیوان برند غوغایی که نیست در همه عالم به اتفاق امروز جز آستانهٔ او مقصدی و ملجایی اجل روی زمین کاسمان به خدمت او چو بندهایست کمر بسته پیش مولایی مراد ازین سخنم دانی حکیم چه بود سلامی ار نکند حمل بر تقاضایی مراست با همه عیب این هنر بحمدالله که سر فرو نکند همتم به هر جایی خدای راست به عهد تو ای ولی زمان بر اهل روی زمین نعمتی و آلایی کسان سفینه به دریا برند و سود کنند نه چون سفینهٔ سعدی نه چون تو دریایی
|
چو دخلت نیست خرج آهسته تر کن که میگویند ملاحان سرودی اگر باران به کوهستان نبارد به سالی دجله گردد خشک رودی خداوندان کام و نیکبختی چرا سختی خورند از بیم سختی برو شادی کن ای یار دل افروز غم فردا نشاید خورد امروز هر که علم شد به سخا و کرم بند نشاید که نهد بر درم نام نکویی چو برون شد به کوی در نتوانی که ببندی به روی گرچه دانی که نشنوند بگوی هر چه دانی ز نیکخواهی و پند زود باشد که خیره سر بینی به دو پای اوفتاده اندر بند دست بر دست می زند که دریغ نشنیدم حدیث دانشمند حریف سفله در پایان مستی نیندیشد ز روز تنگدستی درخت اندر بهاران بر فشاند زمستان لاجرم بی برگ ماند
|
به خرمی و به خیر آمدی و آزادی که از صروف زمان در امان حق بادی به اتفاق همایون و طلعت میمون دری ز شادی بر روی خلق بگشادی به هر مقام که پای مبارکت برسد زمانه را نرسد دست جور و بیدادی بزرگ پیش خداوند بندهای باشد که بندگان خدایش کنند آزادی بهشت گرچه پرآسایشست و ناز و نعیم جز آن متاع نیابی که خود فرستادی تو را سلامت دنیا و آخرت باشد که بیخ خیر نشاندی و داد حق دادی دعای زندهدلانت بلا بگرداند غم رعیت و درویش بردهد شادی خدای عزوجل از تو بنده خشنودست وزان پدر که تو فرزند پرهنر زادی ملوک روی زمین بر سواد منشورت نهاده سر چو قلم بر بیاض بغدادی
|
ببین تا یک انگشت از چند بند به صنع الهی به هم در فگند پس آشفتگی باشد و ابلهی که انگشت بر حرف صنعش نهی تأمل کن از بهر رفتار مرد که چند استخوان پی زد و وصل کرد که بی گردش کعب و زانو و پای نشاید قدم بر گرفتن ز جای از آن سجده بر آدمی سخت نیست که در صلب او مهره یک لخت نیست دو صد مهره بر یکدگر ساختهست که گل مهرهای چون تو پرداختهست رگت بر تن است ای پسندیده خوی زمینی در او سیصد و شصت جوی بصر در سر و فکر و رای و تمیز جوارح به دل، دل به دانش عزیز بهایم به روی اندر افتاده خوار تو همچون الف بر قدمها سوار نگون کرده ایشان سر از بهر خور تو آری به عزت خورش پیش سر نزیبد تو را با چنین سروری که سر جز به طاعت فرود آوری به انعام خود دانه دادت نه کاه نکردت چو انعام سر در گیاه ولیکن بدین صورت دلپذیر فرفته مشو، سیرت خوب گیر ره راست باید نه بالای راست که کافر هم از روی صورت چو ماست تو را آن که چشم و دهان داد و گوش اگر عاقلی در خلافش مکوش گرفتم که دشمن بکوبی به سنگ مکن باری از جهل با دوست جنگ خردمند طبعان منت شناس بدوزند نعمت به میخ سپاس
|
ای نفس اگر به دیدهٔ تحقیق بنگری درویشی اختیار کنی بر توانگری ای پادشاه شهر چو وقتت فرا رسد تو نیز با گدای محلت برابری گر پنج نوبتت به در قصر میزنند نوبت به دیگری بگذاری و بگذری دنیا زنی ست عشوهده و دلستان ولیک با کس به سر همی نبرد عهد شوهری آهسته رو که بر سر بسیار مردم است این جرم خاک را که تو امروز بر سری آبستنی که این همه فرزند زاد و کشت دیگر که چشم دارد از او مهر مادری؟ این غولِ رویبستهٔ کوتهنظرفریب دل میبرد به غالیهاندوده چادری هاروت را که خلق جهان سِحر از او برند در چه فکند غمزهٔ خوبان به ساحری مردی گمان مبر که به پنجه است و زور کتف با نفس اگر برآیی، دانم که شاطری با شیرمردیَت سگِ ابلیس صید کرد ای بیهنر بمیر که از گربه کمتری هشدار تا نیفکندت پیروی نفس در ورطهای که سود ندارد شناوری سر در سر هوا و هوس کردهای و ناز در کار آخرت کنی اندیشه سرسری دنیا به دین خریدنت از بیبصارتی ست ای بدمعاملت، به همه هیچ میخری تا جان معرفت نکند زنده شخص را نزدیک عارفان حیوانی محقّری بس آدمی که دیو به زشتی غلام اوست ور صورتش نماید زیباتر از پری گر قدر خود بدانی قَدرَت فزون شود نیکونهاد باش که پاکیزهپیکری چندت نیاز و آز دواند به بر و بحر دریاب وقت خویش که دریای گوهری پیداست قطرهای که به قیمت کجا رسد لیکن چو پرورش بُوَدت دانهٔ دری گر کیمیای دولت جاویدت آرزوست بشناس قدر خویش که گوگرد احمری ای مرغ پایبسته به دام هوای نفس کی بر هوای عالم روحانیان پری؟ باز سپید روضهٔ انسی؛ چه فایده کاندر طلب چو بالْبریدهکبوتری چون بوم بدخبر مفکن سایه بر خراب در اوج سدره کوش که فرخندهطایری آن راه دوزخست که ابلیس میرود بیدار باش تا پی او راه نسپری در صحبت رفیق بدآموز همچنان کاندر کمند دشمن آهختهخنجری راهی به سوی عاقبت خیر میرود راهی به سوءِ عاقبت ، اکنون مخیری گوشت حدیث میشنود، هوش بیخبر در حلقهای به صورت و چون حلقه بر دری دعوی مکن که برترم از دیگران به علم چون کبر کردی از همه دونان فروتری از من بگوی عالِم تفسیرگوی را گر در عمل نکوشی نادانمفسری بار درخت علم ندانم مگر عمل با علم اگر عمل نکنی شاخ بیبری علم آدمیت است و جوانمردی و ادب ور نی ددی به صورتِ انسان مصوَّری از صد یکی به جای نیاورده شرط علم وز حب جاه در طلب علم دیگری هر علم را که کار نبندی چه فایده چشم از برای آن بود آخر که بنگری امروزه غرّهای به فصاحت؛ که در حدیث هر نکته را هزار دلایل بیاوری فردا فصیح باشی در موقف حساب گر علتی بگویی و عذری بگستری ور صد هزار عذر بخواهی گناه را مر شوی کرده را نبود زیبِ دختری مردان به سعی و رنج به جایی رسیدهاند تو بیهنر کجا رسی از نفسپروری؟ ترک هواست، کشتی دریای معرفت عارف به ذات شو نه به دلق قلندری در کم ز خویشتن، به حقارت نگه مکن گر بهتری به مال، به گوهر برابری ور بیهنر به مال کنی کبر بر حکیم کون خرت شمارد اگر گاو عنبری فرمانبر خدای و نگهبان خلق باش این هر دو قَرن اگر بگرفتی سکندری عمری که میرود به همه حال، جهد کن تا در رضای خالق بیچون به سر بری مرگ آنک اژدهای دمانست پیچ پیچ لیکن تو را چه غم که به خواب خوش اندری فارغ نشستهای به فراخای کام دل باری ز تنگنای لحد یاد ناوری باری گرت به گور عزیزان گذر بوَد از سر بنه غرور کیایی و سروری کآنجا به دست واقعه بینی خلیلوار بر هم شکسته صورت بتهای آزری فرق عزیز و پهلوی نازک نهاده تن مسکین به خشت بالشی و خاک بستری تسلیم شو گر اهل تمیزی که عارفان بردند گنج عافیت از کُنج صابری پیش از من و تو بر رخ جانها کشیدهاند طغرای نیکبختی و نیل بداختری آن را که طوق مقبلی اندر ازل خدای_ روزی نکرد، چون نکشد غُلّ مدبری؟ زنهار، پند من پدرانه است؛ گوش گیر بیگانگی موَرز که در دین برادری ننگ از فقیرِ اشعثِ اغبر مدار از آنک در وقت مرگ اشعث و در گور اغبری دامن مکش ز صحبت ایشان که در بهشت دامنکشان سندس خُضر اند و عبقری روی زمین به طلعت ایشان منوّرست چون آسمان به زهره و خورشید و مشتری در بارگاه خاطر سعدی خرام اگر خواهی ز پادشاه سخن داد شاعری گه گه خیال در سرم آید که این منم ملک عجم گرفته به تیغ سخنوری بازم نفَس فرو رود از هول اهل فضل با کفّ موسوی چه زند سحر سامری؟ شرم آید از بضاعت بیقیمتم ولیک در شهر آبگینهفروش است و جوهری
|
ای که پنجاه رفت و در خوابی مگر این پنج روزه دریابی تا کی این باد کبر و آتش خشم شرم بادت که قطرهٔ آبی کهل گشتی و همچنان طفلی شیخ بودی و همچنان شابی تو به بازی نشسته و ز چپ و راست میرود تیر چرخ پرتابی تا درین گله گوسفندی هست ننشیند فلک ز قصابی تو چراغی نهاده بر ره باد خانهای در ممر سیلابی گر به رفعت سپهر و کیوانی ور به حسن آفتاب و مهتابی ور به مشرق روی به سیاحی ور به مغرب رسی به جلابی ور به مردی ز باد درگذری ور به شوخی چو برف بشتابی ور به تمکین ابن عفانی ور به نیروی ابن خطابی ور به نعمت شریک قارونی ور به قوت عدیل سهرابی ور میسر شود که سنگ سیاه زر صامت کنی به قلابی ملکالموت را به حیله و زور نتوانی که دست برتابی منتهای کمال، نقصانست گل بریزد به وقت سیرابی تو که مبدا و مرجعت اینست نه سزاوار کبر و اعجابی خشت بالین گور یاد آور ای که سر بر کنار احبابی خفتنت زیر خاک خواهد بود ای که در خوابگاه سنجابی بانگ طبلت نمیکند بیدار تو مگر مردهای نه در خوابی بس خلایق فریفتست این سیم که تو لرزان برو چو سیمایی بس جهان دیده این درخت قدیم که تو پیچان برو چو لبلابی بس بگردید و بس بخواهد گشت بر سر ما سپهر دولابی تو ممیز به عقل و ادراکی نه مکرم به جاه و انسابی تو به دین ارجمند و نیکونام نه به دنیا و ملک و اسبابی ابلهی صد عتابی خارا گر بپوشد خریست عتابی نقش دیوار خانهای تو هنوز گر همین صورتی و القابی ای مرید هوای نفس حریص تشنه بر زهر همچو جلابی قیمت خویشتن خسیس مکن که تو در اصل جوهری نابی دست و پایی بزن به چاره و جهد که عجب در میان غرقابی عهدهای شکسته را چه طریق چاره هم توبتست و شعابی به در بینیاز نتوان رفت جز به مستغفری و اوابی تو در خلق میزنی شب و روز لاجرم بینصیب ازین بابی کی دعای تو مستجاب کند که به یک روح در دو محرابی یارب از جنس ما چه خیر آید تو کرم کن که رب اربابی غیب دان و لطیف و بیچونی سترپوش و کریم و توابی سعدیا راستی ز خلق مجوی چون تو در نفس خود نمییابی جای گریهست بر مصیبت پیر تو چو کودک هنوز لعابی با همه عیب خویشتن شب و روز در تکاپوی عیب اصحابی گر همه علم عالمت باشد بیعمل مدعی و کذابی پیش مردان آفتاب صفت به اضافت چو کرم شبتابی پیر بودی و ره ندانستی تو نه پیری که طفل کتابی
|
چه دعا گویمت ای سایهٔ میمون همای یارب این سایه بسی بر سر اسلام بپای جود پیدا و وجود از نظر خلق نهان نام در عالم و خود در کنف ستر خدای در سراپردهٔ عصمت به عبادت مشغول پادشاهان متوقف به در پردهسرای آفتاب اینهمه شمع از پی و مشعل در پیش دست بر سینه نهندش که به پروانه درآی مطلع برج سعادت فلک اختر سعد بحر دردانهٔ شاهی، صدف گوهرزای حرم عفت و عصمت به تو آراسته باد علم دین محمد به محمد برپای خلف دودهٔ سلغر، شرف دولت و ملک ملک آیت رحمت، ملک ملکآرای سایهٔ لطف خدا، داعیهٔ راحت خلق شاه گردنکش دشمن کش عاجز بخشای ملک ویران نشود خانهٔ خیر آبادان دین تغیر نکند قاعدهٔ عدل به جای ای حسود ار نشوی خاک در خدمت او دیگرت باد به دستست برو میپیمای هر که خواهد که در این مملکت انگشت خلاف بر خطایی بنهد، گو برو انگشت بخای جهد و مردی ندهد آنچه دهد دولت و بخت گنج و لشکر نکند آنچه کند همت و رای قدم بنده به خدمت نتوانست رسید قلم از شوق و ارادت به سر آمد نه به پای جاودان قصر معالیت چنان باد که مرغ نتواند که برو سایه کند غیر همای نیکخواهان تو را تاج کرامت بر سر بدسگالان تو را بند عقوبت در پای
|
در بهشت گشادند در جهان ناگاه خدا به چشم عنایت به خلق کرد نگاه امید بسته برآمد صباح خیر دمید به دور دولت سلجوقشاه سلغرشاه چو ماهروی مسافر که بامداد پگاه درآید از در امیدوار چشم به راه شمایلی که نیاید به وصف در اوهام خصایصی که نگنجد به ذکر در افواه خدایگان معظم اتابک اعظم سر ملوک زمان ناصر عبادالله شهنشهی که زمین از فروغ طلعت او منورست چنان کاسمان به طلعت ماه خجسته روزی خرم کسی که باز کنند به روی دولت و بختش در فرج ناگاه که چشم داشت که یوسف عزیز مصر شود اسیر بند بلای برادران در چاه؟ شب فراق نمیباید از فلک نالید که روزهای سپیدست در شبان سیاه هر آنکه بر در بخشایش خدای نشست به عاقبت نرود ناامید ازین درگاه زمانه بر سر آنست اگر خطایی کرد که بعد از این همه طاعت کند به عذر گناه خدای عمر درازت دهاد چندانی که دست جور زمان از زمین کند کوتاه به گرد خیمهٔ اسلام شقهای بزنی که کهربا نتواند ربود پرهٔ کاه مراد سعدی از انشاء زحمت خدمت نصیحتست به سمع قبول شاهنشاه دوام دولت و آرام مملکت خواهی ثبوت راحت و امن و مزید رفعت و جاه کمر به طاعت و انصاف و عدل و عفو ببند چو دست منت حق بر سرت نهاد کلاه تو روشن آینهای ز آه دردمند بترس عزیز من، که اثر میکند در آینه آه معلمان بدآموز را سخن مشنو که دیر سال بمانی به کام نیکوخواه دعای زنده دلانت رفیق باد و قرین خدای عالمیانت نصیر باد و پناه
|
ای بیش از آنکه در قلم آید ثنای تو واجب بر اهل مشرق و مغرب دعای تو درویش و پادشاه ندانم درین زمان الا به زیر سایهٔ همچون همای تو نوشین روان و حاتم طایی که بودهاند هرگز نبودهاند به عدل و سخای تو منشور در نواحی و مشهور در جهان آوازهٔ تعبد و خوف و رجای تو اسلام در امان و ضمان سالمتست از یمن همت و قدم پارسای تو گر آسمان بداند قدر تو بر زمین در چشم آفتاب کشد خاک پای تو خلق از جزای خیر تو کردن مقصرند پروردگار خلق تواند جزای تو شکر مسافران که به آفاق میرود گر بر فلک رسد نرسد در عطای تو تیغ مبارزان نکند در دیار خصم چندان اثر که همت کشور گشای تو بدبخت نیست در همه عالم به اتفاق الا کسی که روی بتابد ز رای تو ای در بقای عمر تو خیر جهانیان باقی مباد هر که نخواهد بقای تو خاص از برای مصلحت عام دیرسال بنشین که مثل تو ننشیند به جای تو آن چیست در جهان که نداری تو آن مراد تا سعدی از خدای بخواهد برای تو تا آفتاب میرود و صبح میدمد عاید به خیر باد صباح و مسای تو یارب رضای او تو برآور به فضل خویش کو روز و شب نمیطلبد جز رضای تو
|
چو دوستان تو را بر تو دل بیازارم چه حسن عهد بود پیش نیکمردانم بلی حقیقت دعوی دوستی آنست که دشمنان تو را بر تو دوست گردانم
|
به نوبتاند ملوک اندرین سپنج سرای کنون که نوبتِ تست ای ملک به عدل گرای چه دوستی کند ایام؟ اندک اندک بخش که بار بازپسین دشمنیست جمله ربای؟ چه مایه بر سرِ این مُلک سروران بودند چو دورِ عمر به سر شد درآمدند از پای تو مرد باش و ببر با خود آنچه بتوانی که دیگرانش به حسرت گذاشتند به جای درمبهجورستانانِ زربهزینتده بنایخانهکنان اند و بامِقصراندای به عاقبت خبر آمد که مُرد ظالم و ماند به سیمِ سوختگان زرنگارکرده سرای بُخورِ مجلسش از نالههای دودآمیز عقیقِ زیورش از دیدههای خونپالای نیاز باید و طاعت نه شوکت و ناموس بلند بانگ چه سود و میان تهی چو درای؟ دو خصلتاند نگهبانِ مُلک و یاورِ دین به گوشِ جانِ تو پندارم این دو گفت خدای یکی که گردنِ زورآوران به قهر بزن دوم که از درِ بیچارگان به لطف درآی به تیغ و طعنه گرفتند جنگجویان مُلک تو بَرّ و بحر گرفتی به عدل و همت و رای چو همت است چه حاجت به گرزِ مغفرکوب چو دولت است چه حاجت به تیرِ جوشنخای به چشمِ عقلِ من این خَلق پادشاهان اند که سایه بر سرِ ایشان فکندهای چو همای سماعِ مجلست آوازِ ذکر و قرآن است نه بانگِ مطرب و آوای چنگ و نالهی نای عمل بیار که رختِ سرای آخرت است نه عودسوز به کار آیدت نه عنبرسای کفِ نیاز به حق برگشای و همت بند که دستِ فتنه ببندد خدای کارگشای بد اوفتند بدان لاجرم که در مثل است که مار دست ندارد ز قتلِ مارافسای هر آن کست که به آزارِ خلق فرماید عدوی مملکت است او به کشتنش فرمای به کامهی دلِ دشمن نشیند آن مغرور که بشنود سخنِ دشمنانِ دوستنمای اگر توقعِ بخشایشِ خدایت هست به چشمِ عفو و کرم بر شکستگان بخشای دیارِ مشرق و مغرب مگیر و جنگ مجوی دلی به دست کُن و زنگِ خاطری بزدای گرت به سایه در آسایشی به خلق رسد بهشت بردی و در سایهی خدای آسای نگویمت چو زبانآورانِ رنگآسای که ابرِ مشکفشانی و بحرِ گوهرزای نکاهد آنچه نبشتهست عمر و نفزاید پس این چه فایده گفتن که تا به حشر بپای مزیدِ رفعتِ دنیا و آخرت طلبی به عدل و عفو و کرم کوش و در صلاح افزای به روزِ حشر که فعلِ بدان و نیکان را جزا دهند به مکیالِ نیکوبدپیمای جریدهی گنهت عفو باد و توبه قبول سپیدنامه و خوشدل به عفو بار خدای به طعنهای زده باد آنکه بر تو بد خواهد که بارِ دیگرش از سینه برنیاید وای
|
دنیا نیرزد آنکه پریشان کنی دلی زنهار بد مکن که نکردست عاقلی این پنج روزه مهلت ایام آدمی آزار مردمان نکند جز مغفلی باری نظر به خاک عزیزان رفته کن تا مجمل وجود ببینی مفصلی آن پنجهٔ کمانکش و انگشت خوشنویس هر بندی اوفتاده به جایی و مفصلی درویش و پادشه نشنیدم که کردهاند بیرون ازین دو لقمهٔ روزی تناولی زان گنجهای نعمت و خروارهای مال با خویشتن به گور نبردند خردلی از مال و جاه و منصب و فرمان و تخت و بخت بهتر ز نام نیک نکردند حاصلی بعد از هزار سال که نوشیروان گذشت گویند ازو هنوز که بودست عادلی ای آنکه خانه در ره سیلاب میکنی بر خاک رودخانه نباشد معولی دل در جهان مبند که با کس وفا نکرد هرگز نبود دور زمان بیتبدلی مرگ از تو دور نیست وگر هست فیالمثل هر روز باز میرویش پیش، منزلی بنیاد خاک بر سر آبست ازین سبب خالی نباشد از خللی یا تزلزلی دنیا مثال بحر عمیقست پر نهنگ آسوده عارفان که گرفتند ساحلی دانا چه گفت، گفت چو عزلت ضرورتست من خود به اختیار نشینم به معزلی یعنی خلاف رای خداوند حکمت است امروز خانه کردن و فردا تحولی آنگه که سر به بالش گورم نهند باز از من چه بالشی که بماند چه حنبلی بعد از خدای هر چه تصور کنی به عقل ناچارش آخریست همیدون که اولی خواهی که رستگار شوی راستکار باش تا عیب جوی را نرسد بر تو مدخلی تیر از کمان چو رفت نیاید به شست باز پس واجبست در همه کاری تأملی باید که قهر و لطف بود پادشاه را ورنه میسرش نشود حل مشکلی وقتی به لطف گوی که سالار قوم را با گفت و گوی خلق بباید تحملی وقتی به قهر گوی که صد کوزهٔ نبات گه گه چنان به کار نیاید که حنظلی مرد آدمی نباشد اگر دل نسوزدش باری که بیند و خری اوفتاده در گلی رستم به نیزهای نکند هرگز آن مصاف با دشمنان خویش که زالی به مغزلی هرگز به پنج روزه حیات گذشتنی خرم کسی شود مگر از موت غافلی نی کاروان برفت و تو خواهی مقیم بود ترتیب کردهاند تو را نیز محملی گر من سخن درشت نگویم تو نشنوی بیجهد از آینه نبرد زنگ صیقلی حقگوی را زبان ملامت بود دراز حق نیست اینچه گفتم؟ اگر هست گو بلی تو راست باش تا دگران راستی کنند دانی که بیستاره نرفتست جدولی خاص از برای وسوسهٔ دیو نفس را شاید گر این سخن بنویسی به هیکلی جز نیکبخت پند خردمند نشنود اینست تربیت که پریشان مکن دلی تا هر چه گفته باشمت از خیر در حضور بعد از تو شرمسار نباشم به محفلی این فکر بکر من که به حسنش نظیر نیست مردم مخوان اگر دهمش جز به مقبلی وان کیست انکیانه که دادار آسمان دادست مرو را همه حسن و شمایلی نویین اعظم آنکه به تدبیر و فهم و رای امروز در بسیط ندارد مقابلی من خود چگونه دم زنم از عقل و طبع خویش کس پیش آفتاب نکردست مشعلی منتپذیر او نه منم در زمین پارس در حق کیست آنکه ندارد تفضلی عمرت دراز باد نگویم هزار سال زیرا که اهل حق نپسندند باطلی نفست همیشه پیرو فرمان شرع باد تا بر سرش ز عقل بداری موکلی تا بلبلان به ناله درآیند بامداد هر گه که سر برآورد از بوستان گلی همواره بوستان امیدت شکفته باد سعدی دعای خیر تو گویان چو بلبلی
|
گرچه سیم و زر ز سنگ آید همی در همه سنگی نباشد زر و سیم بر همه عالم همیتابد سهیل جایی انبان میکند جایی ادیم
|
از من بگوی شاه رعیت نواز را منت منه که ملک خود آباد میکنی و ابله که تیشه بر قدم خویش میزند بدبخت گو ز دست که فریاد میکنی؟
|
هر دم زبان مرده همی گوید این سخن لیکن تو گوش هوش نداری که بشنوی دل در جهان مبند که دوران روزگار هر روز بر سری نهد این تاج خسروی
|
یاران کجاوه، غم ندارند از منقطعان کاروانی ای ماه محفه سر فرود آر تا حال پیادگان بدانی
|
چو بندگان کمر بسته شرط خدمت را روا بود که به کمترگناه بند کنی تو نیز بندهای آخر ستیز نتوان برد خلاف امر خداوندگار چند کنی
|
نظر به چشم ارادت مکن به صورت دنیا که التفات نکردند بر وی اهل معانی پیاده رفتن و ماندن به از سوار بر اسپی که ناگهت به زمین برزند چنانکه نمانی
|
مقابلت نکند با حجر به پیشانی مگر کسی که تهور کند به نادانی کس این خطا نپسندد که دفع دشمن خود توانی و نکنی و یا کنی و نتوانی
|
ای که گر هر سر موییت زبانی دارد شکر یک نعمت از انعام خدایی نکنی حق چندین کرم و رحمت و رأفت شرطست که به جای آوری و سست وفایی نکنی پادشاهیت میسر نشود روز به خلق تا به شب بر در معبود گدایی نکنی
|
تبارک الله از آن نقشبند ماء مهین که نقش روی تو بستست و چشم و زلف و جبین چنانکه در نظری در صفت نمیآیی منت چه وصف بگویم تو خود در آینه بین مه از فروغ تو بر آسمان نمیتابد چه جای ماه که خورشید لایکاد یبین خدای تا گل آدم سرشت و خلق نگاشت سلالهای چو تو دیگر نیافرید از طین نه در قبیلهٔ آدم که در بهشت خدای بدین کمال نباشد جمال حورالعین چنین درخت نروید ز بوستان ارم چنین صنم نبود در نگارخانهٔ چین مگر درخت بهشتی بود که بار آرد شکوفهٔ گل و بادام و لاله و نسرین ز بس که دیدهٔ مشتاق در تو حیرانست ترنج و دست به یکبار میبرد سکین طریق اهل نظر خامشی و حیرانیست که در نهایت وصفت نمیرسد تحسین حکایت لبت اندر دهان نمیگنجد لب و دهان نتوان گفت در درج ثمین گر ابن مقله دگربار با جهان آید چنانکه دعوی معجز کند به سحر مبین به آب زر نتواند کشید چون تو الف به سیم حل ننویسد مثال ثغر تو سین بیا بیا که به جان آمدم ز تلخی هجر بگوی از آن لب شیرین حکایتی شیرین ترنجبین وصالم بده که شربت صبر نمیکند خفقان فاد را تسکین دریغ اگر قدری میل از آن طرف بودی کزین طرف همه شوقست و اضطراب و حنین تو را سریست که با ما فرو نمیآید مرا سری که حرامست بیتو بر بالین میان حظ من و دشمنانت فرقی نیست منت به مهر همی میرم و حسود به کین اگر تو بر دل مسکین من نبخشایی چه لازمست که جور و جفا برم چندین به صدر صاحب دیوان ایخان نالم که در ایاسهٔ او جور نیست بر مسکین خدایگان صدور زمان و کهف امان پناه ملت اسلام شمس دولت و دین جمال مشرق و مغرب، صلاح خلق خدای مشیر مملکت پادشاه روی زمین که اهل مشرق و مغرب به شکر نعمت او چو اهل مصر به احسان یوسفند رهین بسی نماند که در عهد رأی و رأفت او به یک مقام نشینند صعوه و شاهین ز گوسپند بدوزد، رعایت نظرش دهان گرگ و بدرد دهان شیر عرین معین خیر و مطیع خدای و ناصح خلق به رای روشن و فکر بلیغ و رای رزین زهی به سایهٔ لطف تو خلق را آرام خهی به قوت رای تو ملک را آیین گر اقتضای زمان دور باز سرگیرد بنات دهر نزایند بهتر از تو بنین تو آن یگانهٔ دهری که در وسادهٔ حکم به از تو تکیه نکردست هیچ صدرنشین چو فیض چشمهٔ خورشید بامداد پگاه که در تموج او منطمس شود پروین فروغ رای تو مصباح راههای مخوف عنان عزم تو مفتاح ملکهای حصین خدای، مشرق و مغرب به ایلخان دادست تو بر خزاین روی زمین حفیظ و امین قضا موافق رایت بود که نتوان بود خلاف رای تو رفتن مگر ضلال مبین مخالفان تو را دست و پای اسب مراد بریده باد که بیدست و پای به تنین تمام ذکر تو ناگفته ختم خواهم کرد که خوض کردم و دستم نمیدهد تبیین لن مدحتک سبعین حجة دأبا لما اقتدرت علی واحد منالسبعین کمال فضل تو را من به گرد مینرسم مگر کسی کند اسب سخن به زین به ازین ورای قدر منست التفات صدر جهان که ذکر بندهٔ مخلص کند علیالتعیین برای مجلس انست گلی فرستادم که رنگ و بوی نگرداندش مرور سنین تو روی دختر دلبند طبع من بگشای که پیر بود و ندادم به شوهر عنین به زنده میکنم از ننگ وصلتش در گور که زشت خوب نگردد به جامهٔ رنگین اگر نه بندهنوازی از آن طرف بودی که زهره داشت که دیبا برد به قسطنطین؟ که میبرد به عراق این بضاعت مزجاة چنانکه زیره به کرمان برند و کاسه به چین؟ تو را شمامهٔ ریحان من که یاد آورد که خلق از آن طرف آرند نافهٔ مشکین؟ چه لایق مگسانست بامداد بهار که در مقابلهٔ بلبلان کنند طنین؟ که نشر کرده بود طی من در آن مجلس؟ که برده باشد نام ثری به علیین؟ به شکر بخت بلند ایستادهام که مرا به عمر خویش نکردست هرگز این تمکین میان عرصهٔ شیراز تا به چند آخر پیاده باشم و دیگر پیادگان فرزین؟ چو بیدبن که تناور شود به پنجه سال به پنچ روز به بالاش بردود یقطین ز روزگار به رنجم چنانکه نتوان گفت به خاک پای خداوند روزگار، یمین بلی به یک حرکت از زمانه خرسندم که روزگار به سر میرود به شدت و کین دوای خسته و جبر شکسته کس نکند مگر کسی که یقینش بود به روز یقین یقین قلبی انی انال منک غنی ولایزال یقینی منالهوان یقین سخن بلند کنم تا بر آسمان گویند دعای دولت او را فرشتگان آمین همیشه خاتم اقبال در یمین تو باد به عون ایزد و در چشم دشمنانت نگین به رغم دشمن و اعجاب دوستان بادا همیشه چشمهٔ رزقت معین و بخت معین حزین نشسته حسودان دولتت همه سال تو گوش کرده بر آواز مطربان حزین مباد دشمنت اندر جهان وگر باشد به زندگانی در سجن و مرده در سجین دوان عیش تو بادا پس از هلاک عدو چنانکه پیش تو دف میزنند و خصم دفین ز دوستان تو آواز رود و بانگ سرود بر آسمان شده وز دشمنان زفیر و انین هزار سال جلالی بقای عمر تو باد شهور آن همه اردیبهشت و فروردین
|
نبایدت که پریشان شود قواعد ملک نگاه دار دل مردم از پریشانی چنانکه طایفهای در پناه جاه تواند تو در پناه دعا و نماز ایشانی
|
بیهنر را دیدن صاحب هنر نیش بر جان میزند چون کژدمی هر که نامردم بود عذرش بنه گر به چشمش درنیاید مردمی راست میخواهی به چشم خارپشت خار پشتی خوشترست از قاقمی
|
سخت است پس از جاه تحکم بردن خو کرده به ناز جور مردم بردن وقتی افتاد فتنهای در شام هر کس از گوشهای فرا رفتند روستازادگان دانشمند به وزیری پادشا رفتند پسران وزیر ناقص عقل به گدایی به روستا رفتند
|
ای طفل که دفع مگس از خود نتوانی هر چند که بالغ شدی آخر نه تو آنی شکرانهٔ زور آوری روز جوانی آنست که قدر پدر پیر بدانی
|
نظر کردم به چشم رای و تدبیر ندیدم بِه زِ خاموشی، خِصالی نگویم لَب ببند و دیده بَردوز ولیکن، هر مقامی را مَقالی زمانی، درسِ عِلم و بحثِ تَنزیل که باشد نَفْسِ انسان را کمالی زمانی، شعر و شطرنج و حکایت که خاطر را بُوَد دَفعِ مَلالی خدای است آنکه ذاتِ بینظیرش نگردد هرگز از حالی به حالی
|
تو را که گفت که برقع برافکن ای فتان که ماه روی تو ما را بسوخت چون کتان پری که در همه عالم به حسن موصوفست ز شرم چون تو پریزاده میرود پنهان به دستهای نگارین چو در حدیث آیی هزار دل ببری زینهار ازین دستان دل از جفای تو گفتم به دیگری بدهم کسم به حسن تو ای دلستان نداد نشان لبان لعل تو با هر که در حدیث آید به راستی که ز چشمش بیوفتد مرجان اگر هزار جراحت کنی تو بر دل ریش دوای درد منست آن دهان مرهم دان عوام خلق به انگشت مینمایندم من از تعجب انگشت فکر بر دندان امید وصل تو جانم به رقص میآرد چو باد صبح که در گردش آورد ریحان ز خلق گوی لطافت تو بردهای امروز که دل به دست تو گوییست در خم چوگان چنانکه صاحب عادل علاء دولت و دین به دست فتح و ظفر گوی دولت از میدان جمال عالم و انسان عین اهل ادب که هیچ عین ندیدست مثل او انسان بروج قصر معالیش از آن رفیعترست که تیر وهم برون آید از کمان گمان من این سخن نه سزاوار قدر او گفتم که سعی در همه یابی به قدر وسع و توان چو مصطفی که عبارت به فهم وی نرسد ولی مبالغهٔ خویش میکند حسان بضاعت من و بازار علم و حکمت او مثال قطره و دجلست و دجله و عمان سر خجالتم از پیش برنمیآید که در چگونه به دریا برند و لعل به کان اگر نه بندهنوازی از آن طرف بودی من این شکر نفرستادمی به خوزستان متاع من که خرد در بلاد فضل و ادب؟ حکیم راه نشین را چه وقع در یونان؟ ولیک با همه جرمم امید مغفرتست که تره نیز بود بر مواید سلطان مرا قبول شما نام در جهان گسترد مرا به صاحب دیوان عزیز شد دیوان ملاذ اهل دل امروز خاندان شماست که باد تا به قیامت به دولت آبادان ز مال و منصب دنیا جز این نمیماند میان اهل مروت که یاد باد فلان سرای آخرت آباد کن به حسن عمل که اعتماد بقا را نشاید این بنیان حیات مانده غنیمت شمر که باقی عمر چو برف بر سر کوهست روی در نقصان بمرد و هیچ نبرد آنکه جمع کرد و نخورد بخور ببخش بده ای که میتوانی هان چو خیری از تو به غیری رسد فتوحشناس که رزق خویش به دست تو میخورد مهمان کرم به جای خردمند کن چو بتوانی که ابر گم نکند بر زمین خوش باران سخن دراز کشیدم به اعتماد قبول که رحمت تو ببخشد هزار ازین عصیان مرا که طبع سخنگوی در حدیث آمد نه مرکبیست که بازش توان کشید عنان اگر سفینهٔ شعرم روان بود نه عجب که میرود به سرم از تنور دل طوفان تو کوه جودی و من در میان ورطهٔ فقر مگر به شرطهٔ اقبالت اوفتم به کران دو چیز خواهمت از کردگار فرد عزیز دوام دولت دنیا و ختم بر ایمان خلاف نیست در آثار بر و معروفت که دیر سال بماند تو دیرسال بمان فلک مساعد و اقبال یار و بخت قرین تنت درست و امیدت روا و حکم روان ز نائبات قضا در پناه بارخدای ز حادثات قران در حمایت قرآن همای معدلتت سایه کرده بر سر خلق به بوم حادثه بوم مخالفان ویران بدین دو مصرع آخر که ختم خواهم کرد امید هست به تحسین و گوش بر احسان دو چیز حاصل عمرست نام نیک و ثواب وزین دو درگذری کل من علیها فان
|
شکر به شکر نهم در دهان مژده دهان اگر تو باز برآری حدیث من به دهان بعید نیست که گر تو به عهد بازآیی به عید وصل تو من خویشتن کنم قربان تو آن نهای که چو غایب شوی ز دل بروی تفاوتی نکند قرب دل به بعد مکان قرار یک نفسم بیتو دست میندهد هم احتمال جفا به که صبر بر هجران محب صادق اگر صاحبش به تیر زند محبتش نگذارد که بر کند پیکان وصال دوست به جان گر میسرت گردد بخر که دیر به دست اوفتد چنین ارزان کدام روز دگر جان به کار بازآید که جانفشان نکنی روز وصل بر جانان؟ شکایت از دل سنگین یار نتوان کرد که خویشتن زدهایم آبگینه بر سندان ز دست دوست به نالیدن آمدی سعدی تو قدر دوست ندانی که دوست داری جان گر آن بدیع صفت خویشتن به ما ندهد بیار ساقی و ما را ز خویشتن بستان زمان باد بهارست، داد عیش بده که دور عمر چنان میرود که برق ایمان چگونه پیر جوانی و جاهلی نکند درین قضیه که گردد جهان پیر جوان نظارهٔ چمن اردیبهشت خوش باشد که بر درخت زند باد نوبهار افشان مهندسان طبیعت ز جامه خانهٔ غیب هزار حله برآرند مختلف الوان ز کارگاه قضا در درخت پوشانند قبای سبز که تاراج کرده بود خزان به کلبهٔ چمن از رنگ و بوی باز کنند هزار طبلهٔ عطار و تخت بازرگان بهار میوه چو مولود نازپرور دوست که تا بلوغ دهان برنگیرد از پستان نه آفتاب مضرت کند نه سایه گزند که هر چهار به هم متفق شدند ارکان اوان منقل آتش گذشت و خانهٔ گرم زمان برکهٔ آبست و صفهٔ ایوان بساط لهو بینداز و برگ عیش بنه به زیر سایهٔ رز بر کنار شادروان تو گر به رقص نیایی شگفت جانوری ازین هوا که درخت آمدست در جولان ز بانگ مشغلهٔ بلبلان عاشق مست شکوفه جامه دریدست و سرو سرگردان خجل شوند کنون دختران مصر چمن که گل ز خار برآید چو یوسف از زندان تو خود مطالعهٔ باغ و بوستان نکنی که بوستان بهاری و باغ لالستان کدام گل بود اندر چمن به زیباییت؟ کدام سرو به بالای تست در بستان؟ چه گویم آن خط سبز و دهان شیرین را بجز خضر نتوان گفت و چشمهٔ حیوان به چند روز دگر کافتاب گرم شود مقر عیش بود سایهبان و سایهٔ بان تو کافتاب زمینی به هیچ سایه مرو مگر به سایهٔ دستور پادشاه زمان سحاب رحمت و دریای فضل و کان کرم سپهر حشمت و کوه وقار و کهف امان بزرگ روی زمین پادشاه صدرنشین علاء دولت و دین صدر پادشاهنشان که گردنان اکابر نخست فرمانش نهند بر سر و پس سر نهند بر فرمان وگر حسود نه راضیست گو به رشک بمیر که مرتبت به سزاوار میدهد یزدان نه تافتست چنین آفتاب بر آفاق نه گستریده چنین سایه بر بسیط جهان بلند پایهٔ قدرش چه جای فهم و قیاس فراخ مایهٔ فضلش چه جای حصر وبیان به گرد همتش ادراک آدمی نرسد که فهم برنتواند گذشتن از کیوان برو محاسن اخلاق چون رطب بر بار درو فنون فضایل چو دانه در رمان چو بر صحیفهٔ املی روان شود قلمش زبان طعن نهد در بلاغت سحبان چنان رمند و دوند اهل بدعت از نظرش که از مسیحا دجال و از عمر شیطان به ناز و نعمتش امروز حق نظر کردست امید هست که فردا به رحمت و رضوان کسان ذخیرهٔ دنیا نهند و غلهٔ او هنوز سنبله باشد که رفت در میزان بزرگوارا شرح معالیت که دهد که فکر واصف ازو منقطع شود حیران به گرد نقطهٔ عالم سپهر دایره گرد ندید شبه تو چندانکه میکند دوران که دید تشنهٔ ریان به جز تو در افاق به عدل و عفو و کرم تشنه وز ادب ریان خدای را به تو فضلی که در جهان دارد کدام شکر توان گفت در مقابل آن خنک عراق که در سایهٔ حمایت تست حمایت تو نگویم، عنایت یزدان ز بأس تو نه عجب در بلاد فرس و عرب که گرگ بر گله یارا نباشدش عدوان بر درخت امیدت همیشه باد که نیست به دور عدل تو جز بر درخت بار گران سپهر با تو به رفعت برابری نکند که شرمسار بود مدعی، بلا برهان چو حصر منقبتت در قلم نمیآید چگونه وصف تو گوید زبان مدحت خوان من این قصیده به پایان نمیتوانم برد که شرح مکرمتت را نمیرسد پایان به خاطرم غزلی سوزناک میگذرد زبانه میزند از تنگنای دل به زبان درون خانه ضرورت چو آتشی باشد به اتفاق برون آید از دریچه دخان نخواستم دگر این باد عشق پیمودن ولیک مینتوان بستن آب طبع روان
|
خرم تن آنکه نام نیکش ماند پس مرگ جاودانی اینست جزای سنت نیک ور عادت بد نهی تو دانی
|
جهان بگشتم و آفاق سر به سر دیدم به مردمی که گر از مردمی اثر دیدم مگر که مرد وفادار از جهان گم شد وفا ز مردم این عهد هیچ اگر دیدم ز من مپرس که آخر چه دیدی از دوران هر آن چه دیدم این نکته مختصر دیدم بدین صحیفهٔ مینا به خامهٔ خورشید نبشته یک سخن خوش به آب زر دیدم که ای به دولت ده روز گشته مستظهر مباش غره که از تو بزرگتر دیدم کسی که تاج زرش بود در صباح به سر نماز شام ورا خشت زیر سر دیدم چو روزگار همی بگذرد رو ای سعدی که زشت و خوب و بد و نیک در گذر دیدم
|
برگ تحویل میکند رمضان بار تودیع بر دل اِخْوان یارِ نادیده سیر، زود برفت دیر ننشست نازنین مهمان غادَرَ الْحِبُّ صُحْبةَ الْأَحباب فارَقَ الْخِلُّ عِشْرَةَ الْخُلّان ماهِ فرخنده، روی برپیچید و علیک السلامُ یا رمضان الوداع ای زمان طاعت و خیر مجلس ذکر و محفل قرآن مُهرِ فرمان ایزدی بر لب نفس در بند و دیو در زندان تا دگر روزه با جهان آید بس بگردد به گونه گونه جهان بلبلی زار زار مینالید بر فِراق بهار، وقت خزان گفتم اندُه مبر که بازآید روز نوروز و لاله و ریحان گفت ترسم بقا وفا نکند ورنه هر سال گل دمد بستان روز بسیار و عید خواهد بود تیر ماه و بهار و تابستان تا که در منزل حیات بود سال دیگر که در غریبستان خاک چندان از آدمی بخورد که شود خاک و آدمی، یکسان هردم از روزگار ما جزویست که گذر میکند چو برق یمان کوه اگر جزو جزو برگیرند متلاشی شود به دور زمان تا قیامت که دیگر آب حیات بازگردد به جوی رفته روان یارب آن دم که دم فرو بندد ملک الموت واقف شیطان کار جان پیش اهل دل سهلست تو نگه دار جوهر ایمان
|
من آن بدیع صفت را به ترک چون گویم که دل ببرد به چوگان زلف چون گویم گرم به هر سر مویی ملامتی بکنی گمان مبر که تفاوت کند سر مویم تعلقی است مرا با کمان ابروی او اگرچه نیست کمانی به قدر بازویم رقیب گفت برین در چه میکنی شب و روز؟ چه میکنم؟ دل گم کرده باز میجویم وگر نصیحت دل میکنم که عشق مباز سیاهی از رخ زنگی به آب میشویم به گرد او نرسد پای جهد من هیهات ولیک تا رمقی در تنست میپویم درآمد از در من بامداد و پنداری که آفتاب برآمد ز مشرق کویم پری ندیدهام و آدمی نمیگویم بهشت بود که در باز کرد بر رویم ولیک در همه کاشانه هیچ بوی نبرد مگر شمامهٔ انفاس عنبرین بویم هزار قطعهٔ موزون به هیچ بر نگرفت چو زر ندید پریچهره در ترازویم چو دیدمش که ندارد سر وفاداری گرفتمش که زمانی بساز با خویم چه کردهام که چو بیگانگان و بدعهدان نظر به چشم ارادت نمیکنی سویم گرفتم آتش دل در نظر نمیآید نگاه مینکنی آب چشم چون جویم من آن نیم که برای حطام بر در خلق بریزد اینقدر آبی که هست در رویم به هرکسی نتوان گفت شرح قصهٔ خویش مگر به صاحب دیوان محترم گویم به سمع خواجه رسانید اگر مجال بود همین قدر که دعاگوی دولت اویم
|
خدای را چه توان گفت شکر فضل و کرم بدین نظر که دگرباره کرد بر عالم به دور دولت سلجوقشاه سلغرشاه خدایگان معظم اتابک اعظم سر ملوک زمان پادشاه روی زمین خلیفهٔ پدر و عم به اتفاق اعم زمین پارس دگر فر آسمان دارد به ماه طلعت شاه و ستارگان حشم یکی به حضرت او داغ خادمی بر روی یکی به خدمت او دست بندگی بر هم به قبلهٔ کرمش روی نیکخواهان راست به خدمت حرمش پشت پادشاهان خم هنوز کوس بشارت تمام نازده بود که تهنیت به دیار عرب رسید و عجم ز سر نهادن گردنکشان و سالاران بر آستان جلالش نماند جای قدم سپاس بار خدایی که شکر نعمت او هزار سال کم از حق او بود یک دم خوشست بر دل آزادگان جراحت دوست به حکم آنکه همش دوست مینهد مرهم شب فراق به روز وصال حامله بود الم خوشست به اندیشهٔ شفای الم دگر خلاف نباشد میان آتش و آب دگر نزاع نیفتد میان گرگ و غنم ز سایهٔ علم شیر پیکرش نه عجب که لرزه بر تن شیران فتد چو شیر علم اگر دو دیدهٔ دشمن نمیتواند دید که دوستان همه شادند، گو بمیر از غم وجود هر که نخواهد دوام دولت او اسیر باد به زندان ساکنان عدم شها به خون عدو ریختن شتاب مکن که خود هلاک شوند از حسد به خون شکم هر آنکه چون قلمت سر به حکم بر ننهد دو نیمه باد سرش تا به سینه همچو قلم چنان به عهد تو مشتاق بود نوبت ملک که تشنگان به فرات و پیادگان به حرم به حلق خلق فرو ریخت شربتی شیرین زدند بر دل بدگوی ضربتی محکم جهان نماند و آثار معدلت ماند به خیر کوش و صلاح و سداد و عفو و کرم که ملک و دولت اضحاک بیگناه آزار نماند و تا به قیامت برو بماند رقم خطای بنده نگیری که مهتران ملوک شنیدهاند نصیحت ز کهتران خدم خنک تنی که پس از وی حدیث خیر کنند که جز حدیث نمیماند از بنیآدم به دولتت همه افتادگان بلند شدند چو آفتاب که بر آسمان برد شبنم مگر کمینهٔ آحاد بندگان سعدی که سعیش از همه بیشست و حظش از همه کم همیشه خرمیت باد و خیر باد که خلق نبودهاند به ایام کس چنین خرم سری مباد که بر خط بندگی تو نیست وگر بود به سرنیزه باد چون پرچم
|
المنةلله که نمردیم و بدیدیم دیدار عزیزان و به خدمت برسیدیم در رفتن و بازآمدن رایت منصور بس فاتحه خواندیم و به اخلاص دمیدیم تا بار دگر دمدمهٔ کوس بشارت وآوای درای شتران باز شنیدیم چون ماه شب چارده از شرق برآمد رویی که در آن ماه چو نو میطلبیدیم شکر شکر عافیت از کام حلاوت امروز بگفتیم که حنظل بچشیدیم در سایهٔ ایوان سلامت ننشستیم تا کوه و بیابان مشقت نبریدیم وقتست به دندان لب مقصود گزیدن آن شد که به حسرت سرانگشت گزیدیم دست فلک آن روز چنان آتش تفریق در خرمن ما زد که چو گندم بتپیدیم المنةلله که هوای خوش نوروز باز آمد و از جور زمستان برهیدیم دشمن که نمیخواست چنین روز بشارت همچون دهلش پوست به چوگان بدریدیم سعدی ادب آنست که در حضرت خورشید گوییم که ما خود شب تاریک ندیدیم
|
اگر صد ناپسند آید ز درویش رفیقانش یکی از صد ندانند وگر یک بذله گوید پادشاهی از اقلیمی به اقلیمی رسانند هر که در خردیش ادب نکنند در بزرگی فلاح از او برخاست چوب تر را چنان که خواهی پیچ نشود خشک جز به آتش راست
|
بسی صورت بگردیدست عالم وزین صورت بگردد عاقبت هم عمارت با سرای دیگر انداز که دنیا را اساسی نیست محکم مثال عمر، سر بر کرده شمعیست که کوته باز میباشد دمادم و یا برف گدازان بر سر کوه کزو هر لحظه جزوی میشود کم بسا خاکا به زیر پای نادان که گر بازش کنی دستست و معصم نه چشم طامع از دنیا شود سیر نه هرگز چاه پر گردد به شبنم گل فرزند آدم خشت کردند نمیجنبد دل فرزند آدم به سیم و زر نکونامی به دست آر منه بر هم که برگیرندش از هم فریدون را سرآمد پادشاهی سلیمان را برفت از دست، خاتم به نیشی میزند دوران گیتی که آن را تا قیامت نیست مرهم وفاداری مجوی از دهر خونخوار محالست انگبین در کام ارقم به نقل از اوستادان یاد دارم که شاهان عجم کیخسرو و جم ز سوز سینهٔ فریاد خوانان چنان پرهیز کردندی که از سم که موران چون به گرد آیند بسیار به تنگ آید روان در حلق ضیغم و ما من ظالم الا و یبلی و ان طال المدی یوما باظلم سخن را روی در صاحبدلانست نگویند از حرم الا به محرم حرامش باد ملک و پادشاهی که پیشش مدح گویند از قفا ذم عروس زشت زیبا چون توان دید وگر بر خود کند دیبای معلم اگر مردم همین بالا و ریشند به نیزه نیز بربستست پرچم سخن شیرین بود پیر کهن را ندانم بشنود نوئین اعظم جهانسالار عادل انکیانو سپهدار عراق و ترک و دیلم که روز بزم بر تخت کیانی فریدونست و روز رزم رستم چنین پند از پدر نشنوده باشی الا گر هوشمندی بشنو از عم چو یزدانت مکرم کرد و مخصوص چنان زی در میان خلق عالم که گر وقتی مقام پادشاهیت نباشد، همچنان باشی مکرم نه هر کس حق تواند گفت گستاخ سخن ملکیست سعدی را مسلم مقامات از دو بیرون نیست فردا بهشت جاودانی یا جهنم بکار امروز تخم نیکنامی که فردا برخوری والله اعلم مدامت بخت و دولت همنشین باد به دولت شادمان از بخت خرم به دست راست قید باز اشهب به دست چپ عنان خنگ ادهم سر سالت مبارک باد و میمون سعادت همره و اقبال همدم محرم بر حسود ملک و جاهت که ماند زنده تا دیگر محرم
|
تمام گشت و مزین شد این خجسته مکان به فضل و منت پروردگار عالمیان همیشه صاحب این منزل مبارک را تن درست و دل شاد باد و بخت جوان دو چیز حاصل عمرست نام نیک و ثواب وزین دو درگذری کل من علیها فان ز خسروان مقدم چنین که میشنوم وفای عهد نکردست با کس این دوران سرای آخرت آباد کن به حسن عمل که اعتماد بقا را نشاید این بنیان بس اعتماد مکن بر دوام دولت و عمر که دولتی دگرت در پی است جاویدان زمین دنیا، بستان زرع آخرتست چو دست میدهدت تخم دولتی بفشان بده که با تو بماند جزای کردهٔ نیک وگر چنین نکنی از تو بازماند هان بپاش تخم عبادت حبیب من زان پیش که در زمین وجودت نماند آب روان حیات زنده غنیمت شمر که باقی عمر چو برف بر سر کوهست روی در نقصان ز مال و منصب دنیا جزین نمیماند میان اهل مروت که «یاد باد فلان» کلید گنج سعادت، نصیحت سعدیست اگر قبول کنی گوی بردی از میدان به نوبتند ملوک اندرین سپنجسرای خدای عزوجل راست ملک بیپایان
|
إِنَّ هَوَی النَّفْسِ یَقُدُّ الْعِقال لا یَتَهَدّیٰ وَ یَعِی ما یُقال خاک من و توست که باد شَمال میبردش سوی یَمین و شِمال ما لَکَ فِی الْخَیمةِ مُسْتَلْقیاً؟ وَ انْتَهَضَ الْقَومُ وَ شَدُّوا الرِّحال عمر به افسوس برفت آنچه رفت دیگرش از دست مده بر مُحال قَدْ وَعَرَ الْمَسْلَکُ یا ذَا الْفَتیٰ أَفْلَحَ مَن هَیَّأَ زَادَ الْمَآل بس که در آغوشِ لَحَد بگذرد بر من و تو روز و شب و ماه و سال لا تَکُ تَغْتَرُّ بِمَعْمُورَةٍ یَعْقَبُهَا الْهَدْمُ أَوِ الْاِنْتِقال گر به مَثَل، جام جمست آدمی سنگِ اجل بشکندش چون سُفال لَو کُشِفَ التُّربةُ عَنْ بَدْرِهِم لَمْ یُرَ إِلّا کَدَقیقِ الْهِلال بس که درین خاک، مُمَزَّق شدست پیکرِ خوبانِ بَدیعُ الْجَمال وَ انْدَرَسَ الرَّسْمُ بِطُولِ الزَّمان وَ انْتَخَرَ الْعَظْمُ بِمَرِّ اللَّیال ای که درونت به گنه تیره شد ترسمت آیینه نگیرد صَقال ما لَکَ تَعْصِی؟ وَ مُنادِی الْقَبول مِنْ قِبَلِ الْحَقِّ یُنادِی تَعال زندهٔ دلمرده ندانی که کیست؟ آنکه ندارد به خدای اِشْتِغال عِزٌ کریمٌ أَحَدٌ لایَزول جَلٌّ قَدیمٌ صَمَدٌ لایَزال پادشهان بر در تعظیم او دست برآورده به حکمِ سؤال کَمْ حَزَنٍ فی بَلَدٍ بَلْقَعٍ مَنَّ عَلَیْها بِسَحابٍ ثِقال بار خدایی که درون صدف دُر کند از قطرهٔ آب زلال إِنْ نَطَقَ الْعارِفُ فی وَصْفِهِ یَعْجِزُ عَن شَأْنِ عَدیمِ الْمِثال کار مگس نیست درین ره پرید بلکه بسوزد پَرِ عَنقا و بال کَمْ فَطِنٍ بادَرَ مُسْتَفْهِماً عادَ وَ قَدْ کَلَّ لِسانُ الْمَقال فهم بسی رفت و نبودش طریق وهم بسی گشت و نماندش مَجال لَو دَنَتِ الْفِکرةُ مِنْ حُجْبِهِ لَاحْتَرَقَتْ مِنْ سُبُحاتِ الْجَلال بر دل عُشّاقِ جمالش خوشست تلخی هجران به امید وصال أَصْبَحَ مِنْ غایةِ أَلْطافِهِ یَجْتَرِمُ الْعَبْدُ وَ یُبْقِي النَّوال بنده دگر بر که کند اعتماد؟ گر نکند بر کَرَمِ ذُوالجَلال إِنَّ مَقالي حِکَمٌ فَاعْتَبِرْ مَوعِظةٌ تُسْمِعُ صُمَّ الْجِبال هر که به گفتار نصیحت کنان گوش ندارد بخورَد گوشمال بادیةُ الْمَحْشَرِ وادٍ عَمیق تَمْتَحِنُ النَّفْسَ وَ تُمْضِی الْجَمال گر قدمت هست چو مردان برو ور عملت نیست چو سعدی بنال رَبِّ أَعِنِّی وَ أَقِلْ عَثْرَتی أَنْتَ رَجائی وَ عَلَیْکَ اتِّکال
|
شکر و فضل خدای عزوجل که امیر بزرگوار اجل شرف خاندان و دولت و ملک خانه تحویل کرد و جامه بدل دیوش از راه معرفت میبرد ملکش بانگ زد که لاتفعل نیکبختان به راحت ماضی نفروشند عیش مستقبل حاصل لهو ولعب دنیا چیست؟ نام زشت و خمار و جنگ و جدل جای دیگر نعیم بار خدای چشمهٔ سلسبیل زند منبل نه تو بازآمدی که بازآورد حسن توفیقت از خطا و زلل غرقه را تا یکی نگیرد دست نتواند برآمدن ز وحل تا نگویی اناالذی یسعی ای برادر هوالذی یقبل بندگان سرکشند و بازآرد دست اقبلا سیف دین و دول همه شمعند پیش این خورشید همه پروانه گرد این مشعل لاجرم چون ستاره راست بود نتواند که کژ رود جدول فکر من چیست پیش همت او؟ نخل کوته بود به پای جبل زحل و مشتری چنان نگرند پایهٔ قدرت ای بزرگ محل که یکی از زمین نگاه کند به تأمل به مشتری و زحل سعدیا قصه ختم کن به دعا ان خیرالکلام قل و دل دوستانت چو بوستان بادند دشمنانت چو بیخ مستأصل همه کامی و دولتی داری چه دعا گویم ای امیر اجل؟ دشمنت خود مباد و گر باشد دیده بردوخته به تیر اجل
|
توانگری نه به مال است پیش اهل کمال که مال تا لب گور است و بعد از آن اَعمال من آنچه شرط بلاغ است با تو میگویم تو خواه از سخنم پند گیر و خواه ملال محل قابل و آنگه نصیحت قائل چو گوش هوش نباشد چه سود حُسنِ مَقال؟ به چشم و گوش و دهان آدمی نباشد شخص که هست صورت دیوار را همین تمثال نصیحت همه عالم چو باد در قفس است به گوش مردم نادان، چو آب در غربال دل ای حکیم در این مَعبر هَلاک مبند که اعتماد نکردند بر جهان، عُقّال مکن به چشم ارادت نگاه در دنیا که پشت مار به نقش است و زهر او قَتّال نه آفتابِ وجودِ ضعیفِ انسان را که آفتابِ فلک را ضرورت است زوال چنان به لطف همی پرورَد که مروارید دگر به قهر چنان خرد میکند که سُفال برفت عمر و نرفتیم راه شرط و ادب به راستی که به بازی برفت چندین سال کنون که رغبت خیر است زورِ طاعت نیست دریغ، زور جوانی که صرف شد به محال زمان توبه و عذر است و وقت بیداری که پنج روز دگر میرود به اِسْتِعجال کنون هوای عمل میزند کبوتر نفْس که دست جور زمانش نه پر گذاشت نه بال چنان شدم که به انگشت مینمایندم نماز شام که بر بام میروم چو هلال وصال حضرت جانآفرین مبارک باد که دیر و زود فراق اوفتد در این اَوصال به زیر بار گنه، گام برنمیگیرم که زیر بار به آهستگی رود حَمّال چنین گذشت که دیگر امید خیر نماند مگر به عفوِ خداوندِ مُنْعِمُ متعال بزرگوار خدایا به حق مردانی که عارفان جمیلاند و عاشقان جمال مبارزان طریقت که نفْس بشکستند به زور بازوی تقویٰ و لِلْحُروبِ رِجال یُقَدِّسونَ لَهُ بِالْخَفِيِّ وَ الْإِعلان یُسَبِّحونَ لَهُ بِالْغُدُوِّ وَ الآصال مراد نفس ندادند از این سرای غرور که صبر پیش گرفتند تا به وقت مجال قفا خورند و ملامت برند و خوش باشند شب فراق به امید بامداد وصال به سِرّ سینهٔ این دوستان عَلَیالتَّفصیل که دست گیری و رحمت کنی عَلَیالْإِجمال رهی نمیبرم و چارهای نمیدانم به جز محبت مردان مستقیم احوال مرا به صحبت نیکان امیدْ بسیار است که مایهداران رحمت کنند بر بَطّال بوَد که صدرنشینانِ بارگاهِ قبول نظر کنند به بیچارگان صَفِّ نِعال توقع است به اِنعام دائمُالْمعروف ز بهر آنکه نه امروز میکند إِفْضال همیشه در کرمش بودهایم و در نِعَمَش از آستانِ مُربِّی کجا روند اطفال؟ سؤال نیست مگر بر خزائن کرمش سؤال نیز چه حاجت؟ که عالِم است به حال من آن ظَلومِ جَهولم که اوّلم گفتی چه خواهی از ضُعفا ای کریم و از جُهّال؟ مرا تحمل باری چگونه دست دهد؟ که آسمان و زمین برنتافتند و جِبال ثنای عزّت حضرت نمیتوانم گفت که ره نمیبرد آنجا قیاس و وهم و خیال خِتام عمر خدایا به فضل و رحمت خویش به خیر کن؛ که همین است غایةُالآمال بر آستان عبادت وقوف کن سعدی که وهم منقطع است از سُرادِقات جَلال
|
شبی چنین در هفت آسمان به رحمت باز ز خویشتن نفسی ای پسر به حق پرداز مگر ز مدت عمر آنچه مانده دریابی که آنچه رفت به غفلت دگر نیاید باز چنان مکن که به بیچارگی فرومانی کنون که چاره به دست اندرست چاره بساز ز عمرت آنچه به بازیچه رفت و ضایع شد گرت دریغ نیامد، بقیت اندر باز چه روزهات به شب رفت در هوا و هوس شبی به روز کن آخر به ذکر و شکر و نماز مگوی شب به عبادت چگونه روز کنم محب را ننماید شب وصال دراز کریم عزوجل غیبدان و مطلعست گرش بلند بخوانی و گر به خفیه و راز برآر دست تضرع ببار اشک ندم ز بینیاز بخواه آنچه بایدت به نیاز سر امید فرود آر و روی عجز بمال بر استان خداوندگار بندهنواز به نیکمردان یارب که دست فعل بدان ببند بر همه عالم خصوص بر شیراز
|
خوشا سپیدهدمی باشد آنکه بینم باز رسیده بر سر الله اکبر شیراز بدیده بار دگر آن بهشت روی زمین که بار ایمنی آرد نه جور قحط و نیاز نه لایق ظلماتست بالله این اقلیم که تختگاه سلیمان بدست و حضرت راز هزار پیر و ولی بیش باشد اندر وی که کعبه بر سر ایشان همی کند پرواز به ذکر و فکر و عبادت به روح شیخ کبیر به حق روزبهان و به حق پنج نماز که گوش دار تو این شهر نیکمردان را ز دست ظالم بد دین و کافر غماز به حق کعبه و آن کس که کرد کعبه بنا که دار مردم شیراز در تجمل و ناز هر آن کسی که کند قصد قبةالاسلام بریده باد سرش همچو زر و نقره به گاز که سعدی از حق شیراز روز و شب میگفت که شهرها همه بازند و شهر ما شهباز
|
هر آدمی که نظر با یکی ندارد و دل به صورتی ندهد صورتیست لایعقل اگر همین خور و خوابست حاصل از عمرت به هیچ کار نیاید حیات بیحاصل از آنکه من به تأمل درو گرفتارم هزار حیف بر آن کس که بگذرد غافل نظر برفت و دل اندر کمند شوق بماند خطا کنند سفیهان و عهده بر عاقل ندانم از چه گلست آن نگار یغمایی که خط کشیده در اوصاف نیکوان چگل بدین کمال ندارند حسن در کشمیر چنین بلیغ ندانند سحر در بابل به خال مشکین بر خد احمرش گویی نهادهاند بر آتش به نام من فلفل سر عزیز که سرمایهٔ وجود منست فدای پایش اگر قاطعست وگر واصل ز هرچه هست گزیرست ناگزیر از دوست ز دوست مگسل و از هرچه در جهان بگسل دوای درد مرا ای طبیب مینکنی مگر تو نیز فروماندهای در این مشکل هزار کشتی بازارگان درین دریا فرو رود که نبینند تخته بر ساحل جهانیان به مهمات خویشتن مشغول مرا به روی تو شغلیست از جهان شاغل که من به حسن تو ماهی ندیدهام طالع که من به قد تو سروی ندیدهام مایل به دوستی که ندارم ز کید دشمن باک وگر به تیغ بود در میان ما فاصل مرا و خار مغیلان به حال خود بگذار که دل نمیرود ای ساربان ازین منزل شتر به جهد و جفا برنمیتواند خاست که بار عشق تحمل نمیکند محمل به خون سعدی اگر تشنهای حلالت باد که در شریعت ما حکم نیست بر قاتل تو گوش هوش نکردی که دوش میگفتم ز روزگار مخالف شکایتی با دل که آب حیرتم از سرگذشت و پای خلاص به استعانت دستی توان کشید از گل چه گفت گفت ندانستهای که هشیاران چه گفتهاند که از مقبلان شوی مقبل تو آن نهای که به هر در سرت فرو آید نه جای همت عالیست پایهٔ نازل پناه میبرم از جهل عالمی به خدای که عالمست و به مقدار خویشتن جاهل نظر به عالم صورت مکن که طایفهای به چشم خلق عزیزند و در خدای خجل بلی درخت نشانند و دانه افشانند به شرط آنکه ببینند مزرعی قابل به هیچ خلق نباید که قصه پردازی مگر به صاحب دیوان عالم عادل نه زان سبب که مکانی و منصبی دارد بدین قدر نتوان گفت مرد را فاضل ازان سبب که دل و دست وی همی باشد چو ابر همه عالم به رحمتی شامل ز بس که اهل هنر را بزرگ کرد و نواخت بسی نماند که هر ناقصی شود کامل مثال قطرهٔ باران ابر آذاری که کرد هر صدفی را به لؤلؤی حامل سپهر منصب و تمکین علاء دولت و دین سحاب رأفت و باران رحمت وابل که در فضایل او جای حیرتست و وقوف که مر کدام یکی را بیان کند قائل خبر به نقل شنیدیم و مخبرش دیدیم ورای آنکه ازو نقل میکند ناقل کف کریم و عطای عمیم او نه عجب که ذکر حاتم و امثال وی کند باطل به دستگیری افتادگان و محتاجان چنانکه دوست به دیدار دوست مستعجل چو رعب پایهٔ عالیش سایه اندازد به رفق باز رود پیش دهشت و اجل امید هست که در عهد جود و انعامش چنان شود که منادی کنند بر سائل کدام سایه ازین موهبت شود محروم که همچو بحر محیطست بر جهان سایل هزار سعدی اگر دایمش ثنا گوید هزار چندان مستوجبست و مستأهل به دور عدل تو ای نیک نام نیک انجام خدای راست بر افاق نعمتی طایل همین طریق نگه دار و خیر کن کامروز به بوی رحمت فردا عمل کند عامل کسی که تخم نکارد چه دخل بردارد؟ بپاش دانهٔ عاجل که برخوری آجل تو نیکبخت شوی در میان وگرنه بسست خدای عزوجل رزق خلق را کافل ثنای طال بقا هیچ فایدت نکند که در مواجهه گویند راکب و راجل بلی ثنای جمیل آن بود که در خلوت دعای خیر کنندت چنانکه در محفل همیشه دولت و بختت رفیق باد و قرین مراد و مطلب دنیا و آخرت حاصل
|
End of preview. Expand
in Data Studio
No dataset card yet
- Downloads last month
- 3