Datasets:

HiTZ
/

latxa-corpus-v2

id stringlengths 18 21	meta dict	text stringlengths 107 476k
aldizkariak.v1-7-1098	{ "domain": "gizarte-zientzia", "id": "uztaro_Zk. 125 _2023_3", "issue": "Zk. 125 _2023_", "year": "2023", "license": "cc-by-nc 4.0", "source": "uztaro", "edition": null }	# Trenbideko langileriaren depurazioa Gerra Zibilean eta frankismoan: Tuteraren eta Sakanaren arteko konparaketa Aitor Carrillo Pérez Nafarroako Unibertsitate Publikoa (UPNA/NUP) Lan honen asmoa, Nafarroako Unibertsitate Publikoaren barruko Nafarroako Oroimen Historikoaren Dokumentu Funtsak hainbat urtez egiten daraman ikerketaproiektuaren barnean kokatua, Gerra Zibilak eta frankismoak iraun bitartean gertatutako trenbideko langileen depurazio-prozesuaren ikerketan aurrera egitea da, Tuterako eta Sakanako geltokietako langileei ireki zitzaizkien depurazio- espedienteen ikerketaren bidez. Dokumentu horietatik, langileen izenak, lanbideak, militantzia politiko eta sindikal ezagunak, eta pairatutako zigorrak aterako ditugu. Gero, lan-zigorrak ikertuko ditugu lanbidearen, geltokiaren, agente errepresiboen balorazioaren eta militantzia ezagunaren arabera. Azkenik, enpresak balorazio onak estrategia baten ondorioz ematen zituela eta militantzia ezaguna zuten langileek militantzia ezagunik gabeko langileek baino proportzionalki lan-zigor gehiago pairatu zituztela ondorioztatuko dugu. GAKO-HITZAK: Frankismoa · Trenbideak · Langileen depurazioa · Espainiako Gerra Zibila. # The depuration of the railway workers during the Spanish Civil War and the Franco's regime: the comparison between Tudela and Sakana The aim of this article, located within the research work that the Documental Fund for Historical Memory in Navarre (Fondo Documental para la Memoria Histórica de Navarra), part of the Public University of Navarre (UPNA-NUP), is to advance within the research task of the depuration of the railway workers during the Spanish Civil war and Franco's dictatorship, which will be done by analyzing the depuration files of the Tudela and Sakana railway stations. From this documents, we will get their names, professions, known political and trade union militancies, as well as the labor punishments they suffered. After that, we will analyse those work punishments according to the proffesions, the railway stations, the known militancies and the valoration of the repressive agents. Eventually, we will conclude that the enterprise gave good valorations following a strategy, and that the workers with a known political or labor union militancy suffered proportionally more labor punishments than the workers without a known militancy. KEY WORDS: Francoism · Railways · Workers' depuration · Spanish Civil War. https://doi.org/10.26876/uztaro.125.2023.2 Jasotze-data: 2022-08-22 Onartze-data: 2022-10-10 #### Sarrera Espainiako Gerra Zibilaren eta gerraostearen garaian, errepresio-sistema frankistak hainbat depurazio-prozesu abiatu zituen. Langile publiko guztiak, zerbitzu publikoen emakidadunak ziren enpresak barne (trenbideko enpresen kasua bezala), ikertuak izan ziren, haien ideologia eta aurrekariak, bai gerran bai gerra aurretik, ezagutzeko helburuarekin. Horren arabera, enpresek langileak lanpostuan mantentzen zituzten, zigorra ezarrita ala ez, edo kanporatu, zeren diktaduraren depurazio-prozesu horiek guztiak Estatu Berriaren eraikuntza oztopa zezaketen pertsona guztien kanporatzea helburutzat baitzuten. Gerra Zibilean eta frankismoan gertatu zen trenbideko langileen depurazioari buruzko ikerketa gutxi egin dira duela urte gutxi arte, eta bereziki aipagarria da 2015ean Francisco Polo Murielek defendatutako tesia. Nahiz eta frankismoak martxan jarritako beste depurazio profesionalen ikerketa askoz aurreratuagoa egon, trenbidearen sektorean gertatutakoak hutsune ugari ditu oraindik. Egoera hori ikusita, geure buruari jarri diogun helburua da Compañía de los Caminos de Hierro del Norte de España enpresako langileei, Tuterako eta Sakanako geltokietakoei, zehazki, irekitako depurazio-espedienteak ikertzea, haien osaera, parte hartu zuten errepresioagenteak eta ezarritako zigorrak, ezagutzearren. Laburpenean esan bezala, Nafarroako Unibertsitate Publikoko Nafarroako Oroimen Historikoaren Dokumentu Funtsak (NOHDF) hainbat urtez garatzen daraman lan-proiektuaren barne kokatzen da guk egindakoa, abiapuntu bat izateko intentzioa duena. Trenbideko langileen kasuan, espediente horiek, 1936 eta 1942 bitartean irekiak, langilearen lanbideari, lantokiari, militantziari, ideologiari eta gerra aurreko, bitarteko edo osteko portaerari buruz galdetzen zuten. Depurazioa zeraman epailearen usteen arabera, langileak berronartuak edo berrezarriak1 izaten ziren, zigorrarekin edo zigorrik gabe, edo kanporatuak izaten ziren. Errepresio-uholde askoz zabalago baten barnean ulertu behar dugu trenbidearena; izan ere, erregimen berriaren helburua langileria publiko guztiaren garbiketa ideologikoa, depurazioa, egitea zen, erregimen frankistaren sorkuntza zaildu zezaketen langile guztiak kanporatuz. Lan hau Salamancako Memoria Historikorako Dokumentu Zentroan gordetako depurazio-espedienteen ikerketaren bidez egin da, erakunde horrek Nafarroako Unibertsitate Publikoarekin sinatutako hitzarmen bati esker. Horren bidez, Salamancakoek dokumentuen kopia digitalizatuak egin zituzten eta NUPeko NOHDFrekin partekatu. Zona zehatz batzuen ikerketara mugatuko garen arren, gure lanaren oinarriak jadanik aipatutako Polo Murielen tesia, Mirari Arangurenek 2017an defendatutako Gradu Amaierako Lana, eta Tuterako zein Sakanako trenbideetako langileen espedienteak izango dira. Navarra 1936. De la esperanza al terror liburua ere erabiliko dugu, Nafarroako errepresio frankistari buruzko libururik zabalena eta dokumentatuena baita, depurazioei buruzko bibliografia ugarirekin batera. <sup>1.</sup> Polo Murielek readmitido/a eta reingresado/a hitzak erabiltzen ditu, langileari espedientea irekitako unearen arabera, aplikatutako legedia ezberdina baitzen. Guk «berronartuak» eta «berrezarriak» hitzak, hurrenez hurren, erabiliko ditugu. Langile berronartuek gerrak iraun bitartean jasan zuten depurazioprozesua; langile berrezarriek, aldiz, gerra bukatu ostean, legedia ezberdina baitzen. ## 1. Testuingurua ## 1.1. Nafarroa Hamarkada horretako Nafarroa landa-eremukoa zen gehienbat. 1930ean, 345.883 biztanle zituen probintziak. Iruñeak, aldiz, 42.259 biztanle, eta Tuterak 11.248. Populazioaren % 64 nekazaria zen, baina lurren gehiengoa lur-jabe handien gutxiengoaren eskuetan zegoen. Politika aldetik, Nafarroan botoen gehiengoa eskuinek jaso zuten. 1936ko hauteskunde orokorretan, Fronte Popularrak botoen % 21,7 baino ez zuen lortu, indar handia bazuen ere Erriberan, Tafallan, Altsasun, Olaztin eta Erronkaribarrean zein Zaraitzu ibarrean. Adibide batzuk jartzearren, hauteskunde horietan, Tuteran, Fronte Popularrak 2.769 boto jaso zituen, eta eskuinek 2.574; Esan, ezkerrek 92 eta eskuinek 56; Sartagudan, «Alargunen Herria» deituko zen udalean, ezkerrek 351 eta eskuinek 166 (García Umbón, 2005: 247- 249). Kasualitatez, leku horiek jasan zuten errepresiorik bortitzena uztailaren 18a eta gero, NOHDFk (Majuelo et al., 2021: 21-22, 27) eta Mikelarenak (Mikelarena, 2015: 23-37) frogatu duten bezala2 . Nafarroan, estatu-kolpeari karlistak nagusi zituen herrialtxamendu batek jarraitu zion, probintzian nagusi baitziren. Erresistentzia ezinezkoa izan zen. Halere, hau ez zen oztopo izan kolpistek lurraldea odolez betetzeko: ikerketa eguneratuenen arabera, 2.934 erailketa, 448 heriotza presondegian, eta 125 heriotza bestelako testuinguru errepresiboetan (Majuelo et al., 2021: 10)3 . Baina bakarrik hildako pertsonen kopurua kontatzeak errealitatea izugarri mugatzen du. Gertakari errepresiboak4 pairatu zituzten pertsonen kopurua, errepresio mota guztiak kontutan hartuko bagenitu, atxiloketak edo umiliazioak bezala, kalkulaezina izango litzateke. Tuterak, XX. mendeko lehen hamarkadetan zehar, korronte ideologiko demokratiko eta liberal baten garapena ikusi zuen. Bigarren Errepublikako hauteskunde guztiak, 1933koak salbu, zentro-ezkerreko edo ezkerreko alderdiek irabazi zituzten. Bere kokapenari esker, Ebro ibarrean baitago, merkataritza-garapen handia izan zuen, ondoko merindadeetan eta komarketan eragin handikoa (Altaffaylla, 2018: 594; García Umbón, 1989; 223-226). Bestalde, Sakanako errealitatea oso bestelakoa zen, alde handiak baitzeuden haren 18 herrien artean5 . Populazio aldetik, alde handia zegoen Ziordiko 200 biztanleen eta Altsasuko 3.500 biztanleen artean. Ideologia aldetik gauza bera esan dezakegu: Irurtzunen, jeltzaleak ziren nagusi; Uharte Arakilen, Ziordian, eta Altsasun, ezkerrak zuen botoen gehiengoa; Arbizun, Arruazun zein Lakuntzan, tradizionalismoak zuen indarrik handiena; Urdiainen, Bakaikun, Iturmendin eta Olaztin, eskuinek irabazi zituzten 1936ko hauteskunde orokorrak, ezkerrek indar handia izan arren. Olazti eta Altsasu ziren herririk garatuenak eta <sup>2.</sup> Mikelarenaren aburuz (2015: 20-30), Nafarroan ezkerra bozkatu zuten 1.000 pertsonetatik 81,7 edo 93,8 erailak izan ziren, iturriaren arabera. Bi kasuetan, estatu-mailako tasa altuena da. Nafarroan, <sup>1.000</sup> pertsonako 8,26 erailketa izan ziren; Erriberan, 14,77; Tuteran, 5,78; Sakanan, 4,95. <sup>3.</sup> Altafayllak (2018: 56) 3.634 hildako aipatzen ditu. 3.275 erailketa, eta beste 359 heriotza pairatutako tratu txarren eraginez. <sup>4.</sup> Gertakari errepresiboak errepresioaren kuantifikazioan oinarritutako analisi baten oinarrizko unitatea dira. NOHDFk (Majuelo et al., 2021) horrela definitzen ditu: «Gertaera errepresiboak pertsona jakin batek pairatutakoak dira, leku eta data jakin batean […] 1936ko uztailaren 18tik aurrera ezarri nahi izan zen erregimen berriaren aurkako jokabide jakin batzuk zigortzeko helburuarekin egin zirenak». <sup>5. 18</sup> herri ziren 1936an. Gaur egun, 14 herri dira. industrializatuenak; Olazti, haren zementu-enpresaren eraginez, eta Altsasu, trenbide-enklabe oso garrantzitsua zelako, hango tren-geltokiak 178 langile zituen eta. Bi herrietan, baina Altsasun bereziki, langile-mugimenduak indar handia zuen; han CNT sindikatuak 100 kide zituen, Iruñean bezainbeste, eta 1934ko maiatzaren 1eko manifestaldian, Espainiako Gazteria Sozialisten (JJSS) idazkari nagusia zen Santiago Carrillok tokiko UGTk 600 kide zituela esan zuen. Langileriaren indarra izan zen Altsasu altxatuen helburu bihurtu zuen arrazoia, langileek 1932ko eta 1934ko ekintzen esperientzia gogoratzen baitzuten (Altaffaylla, 2018: 117, 119, 188-189, 198, 201, 205-206, 210-211, 213). ### 1.2. Trenbidea Trenbide-sistemaren eraikuntza hastean, XIX. mendearen erdian, penintsulako erliebeak haren eraikuntza konplexuagotu zuen, eta bideak egoera txarrean egoteak ere ez zuen asko lagundu. Nahiz eta Europako beste herrialde batzuen garapen berdina ez izan, Espainiako garraio-sistemaren barnean berrikuntza handia ekarri zuen. Berrikuntza horrek ogibide berrien agerpena ekarri zuen, batzuk atzerriko langileek beteak, baina gehiengoak nekazari, artisau edo abeltzain ohiek beteak, hobeto ordaintzen baitzen (Bel, 2011; Gómez Mendoza, 1989). Guk ikertuko dugun Compañía de Caminos de Hierro del Norte de España enpresa estatu-mailako bi konpainia handietako bat zen. 1858an sortua, 3.814 burdinbide kilometro kudeatzen zituen, eta 41.035 langile zituen, 1935eko datuen arabera. Bestea Compañía de Ferrocarriles de Madrid, Zaragoza y Alicante (MZA) zen. Nafarroak, 1935eko datuen arabera, 223 burdinbide kilometro zituen, eta 1.252 langile. Kilometro bakoitzeko, probintziak 5,61 langile zituen, enpresaren batezbestekoaren erdia baino zerbait gehiago, 11,04 langilekoa. Geltoki garrantzitsuenak hauek ziren: Iruñekoa, 296 langilereekin; Castejóngoa, 262 langilerekin; bereziki garrantzitsua trenbide-lotunea izateagatik, Altsasukoa, 178 langilerekin, trenbide-lotunea ere, eta Tuterakoa, 91 langilerekin (Polo Muriel, 2015: 31-53). Trenbidearen sektorea ez zegoen borroka sindikaletatik kanpo. Langileek egindako lan-baldintzen hobetzearen eskakizunez gain, enpresen beren zailtasun ekonomikoak zeuden, Gerra Handiak eta haren ondorio ekonomikoek areagotuak. Langileek grebak erabiltzen zituzten beren ahotsa entzunarazteko, presio modu bezala, eta jabeek, berriz, kanporaketak erabiltzen zituzten, erantzun eta kontrapresio bezala, langile gatazkatsuenez desegiteko, 1912ko, 1917ko (Errepublika aurrekoak biak) eta 1934ko (Errepublika garaian, PRR eta CEDAen gobernuaren aurkakoa) grebetan gertatu bezala. Grebak bukatzen zirenean, orokorra zen enpresen jabeek greban parte hartutako langileen artean sailkapena egitea, lanera itzuliko zirenen eta ez zirenen artean bereiziz. Horretarako, depurazio-espedienteez baliatzen ziren (Plaza, 2016: 27-28). Garbiketaren hedapenaren ideia bat izateko, ikertzen ari garen enpresaren barnean, 1917ko grebaren ostean 4.123 langile izan ziren kanporatuak, 31.188 langileren artean. Hau da, langile guztien zortziren bat6 . Depurazioespedienteak ez ziren frankismoak asmatutako zerbait, askoz lehenagokoak ziren eta. Eta beranduago, depurazioaz arduratuko ziren auzitegi frankistak askotan <sup>6. 1912</sup>ko eta 1917ko grebetan lanpostua galdu zuten langileek lanera itzultzeko aukera izan zuten Bigarren Errepublika aldarrikatu ondoren. 1934koan galdu zutenek, Fronte Popularrak irabazi ondoren. espediente horietaz baliatuko ziren, langileen etorkizuna erabakitzen ari zirenean (Plaza, 2016: 25-32). Hobeto uler daiteke, ondorioz, espediente frankistek gerraren aurreko portaerak zehazteko zati bat edukitzea. Aurrekari haien garrantzia erakusten duen adibide bat dugu. Benedicto Carro Carro, Olaztiko geltokiko langilea, 1934ko manifestariekin lankidetzan aritu zen7 , diktadurak ireki zion espedienteari esker dakiguna. Benedictok bazekien, kolpistak iritsi bezain laster, arriskuan egongo zela, eta horregatik Errepublikaren lurraldera ihes egin zuen estatu-kolpearen egun berean. Espedienteak hau zioen: «Calificada la ideología de este agente y de su desafección a la Causa Nacional, pero no teniendo noticia de que durante el dominio rojo interviniese en hechos de carácter delictivo, de haber vivido, el juez instructor que suscribe tiene el honor de proponer a V. la READMISIÓN de este agente CON LA SANCIÓN siguiente: Una de las comprendidas entre la 1ª y la 9ª». Azkenean, nahiz eta Olaztiko alkatetzaren, Guardia Zibilaren eta Falangearen balorazio txarrak eduki, lan eta lansariaren denboraldiko kentzearekin zigortua izan zen «bakarrik» Benedicto8 . #### 2. Depurazioak # 2.1. Zer. Nork. Zertarako Depurazioen definizioa 1936ko abenduaren 5eko Lege Dekretuak eman zuen modu oso esplizituan: «La Junta Técnica del Estado y demás organismos […], dispondrán la separación definitiva del servicio de toda clase de empleados, que por su conducta anterior o posterior al Movimiento Nacional, se consideren contrarios a éste […] Las empresas concesionarias de servicios públicos o Monopolios, separarán de sus puestos, a indicación del Presidente de la Junta Técnica del Estado, a todo empleado que se considere incompatible, opuesto o peligroso para el Movimiento Nacional y a aquellos que no sirvan con eficacia o lealtad al presente régimen. La Junta Técnica del Estado, formará en estos casos, y como base de la resolución de su Presidente, ligero expediente o exposición de hechos o circunstancias justificativas de la medida»9 . Lan-depurazioak ez ziren berriak, Fernando VII.aren edo Isabel II.aren garaian gertatu baitziren. Berezitasuna da frankismoak depurazio horiek orokortu eta masifikatu egin zituela. Politikan, lanean, hezkuntzan… berdin zuen. Gizartearen eremu guztiak garbitzeko asmoa zuten agintari berriek, haien Estatu Berriaren sorkuntza oztopa zezakeen edonor baztertzeko. Gizartea eta garaituak menderatzeko, baliabide itzelak bideratu ziren (De Pablo Lobo, 2007: 204- 205, Molinero & Ysàs, 1993: 33-38; Rodrigo Sánchez, 2001: 151-154) 10. Hezkuntzari dagokionez, depurazio gogorrenetarikoa jasan zuen arloa (eta gehien ikertutako arloetako bat), José Manuel Casanova Gómezen eta María del Carmen Agullóren Maestros valencianos <sup>7.</sup> Ikusi Majuelo, 1986, eta bereziki Majuelo, 1989. <sup>8.</sup> Centro Documental de la Memoria Histórica (CDMH), Archivo Ferroviario de la Depuración. Benedicto Carro Carroren espediente pertsonala, 472/7025. <sup>9.</sup> Decreto-Ley de 5 de diciembre de 1936 dictando reglas para la separación definitiva del servicio de toda clase de empleados. Boletín Oficial del Estado (BOE), 1936ko abenduaren 9a. <sup>10.</sup> Lan batzuk aipatzearren, Josefina Cuestak koordinatutako La depuración de los funcionarios bajo la dictadura franquista eta Juan Carlos Bordes Muñozen Correos en la España de Franco (1936- 1975). Depuración de funcionarios y reorganización de los servicios postales. Uztailaren 18ko estatu-kolpea ematean, altxatuek Defentsa Nazionalerako Junta eratu zuten, haien menpean zeuden lurraldeak kontrolatzeko ardura zuena. Kolpisten menpean 472 burdinbide kilometro gelditu ziren, zeinak, 1936ko abuztuaren 19ko dekretuaren bidez, Burdinbideen Zerbitzu Militarraren Buruzagitzaren pean gelditu ziren, burdinbidea militarizatuz. Zertxobait lehenago, uztailaren 28an, Defentsa Nazionalerako Juntak gerra-egoera deklaratu zuen kontrolatzen zuen lurralde guztian, funtzionarioen garbiketarekin hasteko (Graham, 2005). Abuztuaren 13an, Defentsa Nazionalerako Juntaren Presidentetzak trenbideko langileen mobilizazio orokorra agindu zuen, adina eta jarduera militarra kontuan hartu gabe (Polo Muriel, 2015: 71-83). Depurazio-prozesuaren lehen oinarri legala 108/1936 Dekretuaren bidez izan zen, funtzionarioen eta langile publikoen depurazioaren hasiera ekarri zuena11 (Álvaro Dueñas, 2006: 65). Dekretu horrek eragin sozial handia ekarriko zuen, Estatu Berriaren izaera baztertzailea islatuz (Alejandre García, 2008: 18- 19). Dekretuak, goiburuan, edozein motatako langileen bereizketarako arauak ezartzen zituen, estatu-kolpearen aurreko edo bitarteko portaeraren ondorioz, haren aurkakotzat ikusten zirenak. Haren hirugarren artikuluan, ordea, hurrengoa: «Los funcionarios públicos y los de empresas subvencionadas por el Estado, la provincia o el municipio o concesionarias de servicios públicos, podrán ser corregidos, suspendidos y destituidos de los cargos que desempeñen cuando aconsejen tales medidas sus actuaciones antipatrióticas o contrarias al Movimiento Nacional». Bi dekretu horiek trenbideko langileen aurkako errepresioaren instituzionalizazioaren lehenengo pausoak izan ziren. Haien ondorioz, enpresetako langileriaren kokapen politiko eta ideologikoa jakiteko helburuarekin egindako txostenak areagotu ziren. Txostenen gehiengoa Trenbideko Buruzagitza Militarrak eskatzen zuen, depurazio-prozesua bideratzen zuen eta. Enpresek txostenen lau kopia egiteko agindua zuten. Lehenengoa, Trenbideko Buruzagitza Militarrak gordetzeko; bigarrena, Trenbide Zerbitzu Nazionalarentzat; hirugarrena, udal bakoitzean kokatutako Estatuko Komisariotzari emateko; laugarrena, enpresak berak gordetzeko. Geroago, Trenbide Zerbitzu Nazionalak enpresen gainean zituen konpeten tziak oraindik gehiago handitu zituen, Estatuko Batzar Teknikoaren 1937ko urriaren 15eko Aginduaren ondoren12. Horrek enpresei langile berriak zuzenki kontratatzea debekatzen zien, orduz gero Trenbideko Buruzagitza Militarraren ardura izango baitzen. Helburua zen bakarrik erregimenarekiko atxikimendu osoa zuten langileen kontratazioa. Zergatik egin zen hori? Lehen begi-kolpean, gerra bitartean kontratatutako langileria osoa zalantzaz kanpo zegoela, baina errealitatea konplexuagoa zen. Enpresen zuzendariek, militarrek eta Segurtasun Zerbitzu Nazionalak bazekiten trenbideetako langileriaren zati handi bat ezkerrekoa zela edo izan zela, eta horregatik, haien gainean arreta bajo el franquismo. La depuración del magisterio; Maitane Estolaza Esnalen El garrote de la depuración. Maestros vascos en la Guerra Civil y el primer franquismo (1936-1945); eta Óscar Rodríguez Barreiraren Pupitres Vacíos. La Escuela Rural de Postguerra, Almería 1939-1953. <sup>11.</sup> Decreto número 108 de 13 de septiembre de 1936 declarando fuera de la Ley a los partidos o agrupaciones políticas que desde la convocatoria de las elecciones celebradas el 16 de febrero último han integrado el llamado Frente Popular, señalándose las medidas y sanciones que habrán de adoptarse tanto sobre aquéllas como sobre los funcionarios públicos y los de empresas subvencionadas por el Estado. BOE, 1936ko irailaren 16a. <sup>12. 1939</sup>ko irailaren 1eko Dekretuak desegin zuen, enpresa bakoitzeko Zuzendaritza Batzordeei izendapenak, maila igotzeak eta depurazioak egiteko ardura emanez. handia jartzeko beharra zegoen, sabotajea saihesteko, hori baitzen haien kezka nagusia (Polo Muriel, 2015: 84-85). Armada frankistak Bartzelona okupatzean, bi lege berrik errepresioa behin betiko instituzionalizatu zuten: lehenengoa 1939ko otsailaren 9ko Legea, Ardura Politikoei buruzkoa13, izan zen, 1934ko urriaren 1aren eta 1936ko uztailaren 18aren arteko ekintza guztiak hartzen zituena, zeinek, auzitegi frankisten iritziz, ordenaren hausturan lagundu zuten14. Bigarrena 1939ko otsailaren 10eko Legea, funtzionario publikoen depuraziorako arauak ezarriz15 izan zen, funtzionario guztiak ikertzeko eta erregimenaren aurkakoak kanporatzeko. Tusellen esanetan, lege horiek eta Katalunia okupatu ostean argitaratutako beste hainbestek «kanpamendu» Estatutik «Estatu Berri» frankistarako trantsizioa ekarri zuten (Tusell, 1988). «Zona askatuan» bizi ziren funtzionario guztiek, zortzi eguneko epearen barnean, zinpeko aitorpen bat bete behar zuten, gerraren aurretik eta gerra bitartean izandako portaerari eta egindako ekintzei buruzko hainbat galdera erantzunez. Horien artean, lanbidea eta lantokia 1936ko uztailaren 18an; «Mugimendu Nazionalari» atxikitako eguna, atxikimendu hori egitekotan, edo «Gobernu Marxistari» edo haren erakundeetako bati egin bazen, nahita edo behartuta; 1936ko uztailaren 18tik aurrera egindako zerbitzuak; parte izandako alderdi politikoak edo sindikatuak, sarrera- edo uztedatekin; eta esandakoa ziurta zezaketen lekukoak (Polo Muriel, 2015: 87-88). Horren froga garbia guk ikertutako dokumentazioaren gehiengoa 1939koa edo ondorengoa izatea da, depurazioek orokorrean, eta trenbidekoak zehazki, izandako aurrerapauso handiaren erakusgarri. Bigarren legea burdinbideko sektorera hedatu zen 1939ko otsailaren 27ko Dekretuaren bidez16, zeinak depurazioaren ardura enpresei ematen zien, lan horretarako auzitegi propioak sortuz. Prozesu haiek kontu handiz bideratzen ziren: enpresa bakoitzeko instantziek automatikoki lan egiten zuten, espedienteak aginte militarrari, alde batetik, eta Trenbide, Tranbia eta Errepideko Garraioaren Zuzendaritza Nagusiari, bestetik, bidaliz. Bigarrena zen, aginte zibilaren barnean, depurazioen emaitzei buruz azken hitza zuen erakundea. Hainbat aspekturen definiziorik ezak depurazioaren hasiera oztopatu zuen, zeina benetan 1939ko abenduaren 1ean hasi baitzen, zigor-eskala berri bat onartu zenean, aurretik ezarritako zazpi zigorrei beste hiru gehituz17 (Polo Muriel, 2015: 87-90, 186-187). Lan itzel hura aurrera eramaten <sup>13.</sup> Ley de 9 de Febrero de Responsabilidades Políticas, BOE, 1939ko otsailaren 13a. <sup>14.</sup> Zehazki, «a agravar la subversión de todo orden de que se hizo víctima a España y de aquellas otras que a partir de la segunda de dichas fechas, se hayan opuesto o se opongan al Movimiento Nacional con actos concreto o con pasividad grave» zioen. <sup>15.</sup> Ley de 10 de febrero de 1939 fijando normas para la depuración de funcionarios públicos. BOE, 1939ko otsailaren 14a. <sup>16.</sup> Decreto de 27 de febrero de 1939 sobre depurción de funcionarios de Corporaciones y Empresas concesionarias de Servicios públicos. BOE, 1939ko otsailaren 28a. <sup>17.</sup> Hasieran ezarritako zigorrak censura escrita, suspensión de empleo y sueldo, traslado de lugar o servicio, apercibimiento, suspensión o demora de ascensos por tiempo determinado, descenso de categoría o sueldo, eta separación definitiva del empleo ziren. Zigor horiek guztiek zigor gehigarriak ekar zitzaketen haiekin. Eskala berriak jubilación forzosa, destitución o separación simple, sin pérdida de derechos pasivos, eta separación con pérdida de todos los derechos ezarri zituen, baita beste zigor gehigarri batzuk ere. Guardia Zibilaren, Poliziaren, Falangearen eta udalen informatzaile-sare hedatu batek lagundu zuen (Muñoz Rubio, 1995). ## 3. Espedienteen ikerketa ## 3.1. Tuterako espedienteak Zati honetan, gure ikerketaren emaitzak islatuko ditugu. Gogora dezagun Tuterako eta Sakanako18 geltokietako langileen depurazio-espedienteen ikerketa dela gure helburua, ahal bezain modu zabalenean eta sakonenean. Geltoki bakoitzeko langile kopurua ikertuko dugu, eta horrekin batera, haien espedienteen emaitzak, langileriaren militantzia politiko eta sindikala, eta pairatu zituzten ekintza errepresiboak ere19. Ekintza horiek bereizi egingo ditugu, alde batetik, lanbidearekin zerikusia zuten ekintzetan (lan zigor guztiak), eta, bestetik, lanbidearekin zerikusia ez zuten ekintzetan (atxiloketak, erailketak, etab.). Bestalde, espedienteen emaitzei buruz hitz egitean, bost emaitza aurkituko ditugula argitu nahi dugu: zigorrik gabeko berronartzea eta zigorrarekin berronartzea (gerra bitartean egin bazen), zigorrik gabeko berrezartzea eta zigorrarekin berrezartzea (gerra ostean egin bazen), eta kanporaketak, «lanetik behin betiko bereizketak» (separación definitiva del empleo) bezala ezagunak, modu nahiko eufemistiko batean. Tuterakoekin hasiko gara, 91 langile zituen tren-geltokiarekin. Haietatik 71 zigorrik gabe berronartuak izan ziren, 6 zigorrarekin berronartuak izan ziren, 9 zigorrik gabe berrezarriak izan ziren, langile bakar bat zigorrarekin berrezarria izan zen, eta azkeneko 4 langileak lanetik kanporatuak izan ziren. Kasualitatez, kanporatutako 4 langile horiek indar frankistek erail zituzten; hilda zeudenez, ezin ziren lanera itzuli, eta horregatik kanporatuak izan ziren. Ikertu ditugun espedienteen artean, 16 militantzia politiko eta sindikal ezagun aurkitu ditugu, guztizkoaren % 19.05: guk dakigula, 4 langile CNTko kideak ziren, 7 UGTkoak, 2 PSOEkoak, 1 Tuterako Talde Errepublikanokoa (ideologia ezberdineko errepublikazaleak elkartzeko helburua zuen tokian tokiko elkarte politikoa), 1 PCEkoa, eta 1 PCEko eta CNTko kide zen aldi berean20. Militantzia ezagunik gabeko langileen artean, José Alcubierre Olivak, Aurelio Yagüe Rodríguezek eta Miguel Pastor Quizañosek lanaren eta lansariaren denboraldirako kentzea zein atxiloketa pairatu zituzten. José Abadía Laglerak, edo Haglerak, eta Antonio López Ramírezek atxiloketa ere jasan behar izan zuten. Muturreneko kasua Ramón Falcón Mateorena izan zen, «ezker muturrekoa» bezala deskribatua, Cascanten eraila izan zena 1936ko egun zehaztugabe batean. <sup>18.</sup> Altsasu salbu. Badakizkigu hango geltokiak zituen langileen kopurua eta langile horien espedienteen emaitzak (zigor zehatzak ez, halaber), baina ez dugu dokumentazioa ikertzeko aukerarik izan. Beraz, ez militantziei buruz ezta zigor zehatzei buruz ere hitz egitean, herri hori ez dugu barne hartuko. <sup>19.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. Tuterako geltokiko espedienteak. <sup>20.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. José Alcubierre Olivaren espediente pertsonala, 547/210. Aurelio Yagüe Rodríguezen espediente pertsonala, 547/211. José Abadía Laglera (Haglera) ren espediente pertsonala, 279/10288. Ramón Falcón Mateoren espediente pertsonala, 519/3334, eta Nafarroako Oroimen Historikoaren Dokumentu Funtseko (FDMHN-NOHDF) fitxa, ID 1289. Militantzia ezaguna zuten langileen artean, gehienek bakarrik espedientearen irekiera jasan behar izan zuten, zigorrik gabe berronartuak edo berrezarriak izateko21. Hori izan zen León García Menaren, Enrique Cucala Brachaten, Agustín Arreaga Lecumberriren, María Eugenia Garay Garijoren, Vicente Grocín Lergaren, Teófilo López Lasherasen eta Esteban Pérez Pérezen kasua, zazpiak UGTko militanteak22. Constancio Lafuente Medranori, PSOEko kide, Ramón Rodríguez Rodríguezi, CNTko kide, eta Domingo Vizcarra Pardori, Tuterako Elkarte Errepublikanoko kide, gauza bera gertatu zitzaien23 Dena den, errepresio bortitzaren kasu ugari egon ziren militantzia ezaguna zuten geltoki horretako langileen artean. Pedro Quintilla Abós, CNTko kide, bortxazko lekualdaketa batekin zigortua izan zen, Lleidako geltokitik24 Alcalá de Xiverteko geltokira, Castellóneko probintzian, baita bost urtez beste geltokietara borondatezko lekualdaketa eskatzeko desgaitzearekin ere25. PCEko eta CNTko militante bikoitza zen Leoncio Castillejo Barea 1936ko azaroaren 12an erail zuten, eta Balsaforadako (Errege Bardean) hobira botata26. Luis Garijo Escribano, CNTko militantea, Tuteran atxilotua izan zen, presondegian lan egitera behartua izan, hiri berean eraila izan zen, 1936ko azaroaren 12an ere, eta lanetik kanporatua izan zen 1942ko martxoaren 28an, haren espedientea behin bukatuta. Eugenio Tutor Lozano, PSOEko militantea eta Tuterako Udaleko zinegotzia, kargugabetua izan zen 1936ko uztailaren 19an, urte bereko azaroaren 14an erail zuten eta Balsaforadako hobian lurperatu27. #### 3.2. Sakanako espedienteak Zonaz aldatuz, Sakanako trenbideko langileak honela bereizten ziren: 14 Irurtzunen; 4 Irañetan; 8 Uharte Arakilen; 2 Lakuntzan; 1 Arruazun; 3 Arbizun; 14 Etxarri Aranatzen; 3 Bakaikun; 3 Iturmendin; 20 Olaztin; 178 Altsasun. Langile horiek guztiak zigorrik gabe berronartuak izan ziren, salbuespen batzuekin, halere: Irurtzunen, langile bat zigorrik gabe berrezarria izan zen; Olaztin, 9 langile zigorrik gabe berronartuak izan ziren, 4 zigorrik gabe berrezarriak, 6 zigorrarekin <sup>21.</sup> Berez, depurazio-espedientearen irekiera ez da ekintza errepresibo bat, Nafarroako Oroimen Historikoaren Dokumentazio Funtsak esandakoaren arabera, nahitaez egin beharreko prozesua baitzen. Horregatik ez dugu ekintza errepresibotzat hartuko, nahiz eta militantziak aipatzeko erabilgarria izan. <sup>22.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. León García Menaren espediente pertsonala, 567/3713. Enrique Cucala Brachaten espediente pertsonala, 573/7552. Agustín Arreaga Lecumberriren espediente pertsonala, 577/9818. María Eugenia Garay Garijoren espediente pertsonala, 578/10682. Vicente Grocín Lergaren espediente pertsonala, 579/11650. Teófilo López Lasherasen espediente pertsonala, 579/11702. Esteban Pérez Pérezen espediente pertsonala, 579/11703. <sup>23.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. Constancio Lafuente Medranoren espediente pertsonala, 576/9688. Ramón Rodríguez Rodríguezen espediente pertsonala, 579/11704. Domingo Vizcarra Pardoren espediente pertsonala, 579/11702. <sup>24.</sup> Tuterako geltokiko langilea zen Pedro Quintillá Abós, baina estatu-kolpea ematean Lleidan zegoen, eta hor gelditu zen lan egiten gerra bukatu arte. <sup>25.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. Pedro Quintilla Abósen espediente pertsonala, 391/3893. <sup>26.</sup> Leoncio Castillejo Barearen gorpua azkenean Balsaforadako hobitik atera eta Tuterako hilerrian lurperatu zuten, 1979ko martxoaren 19an. Eugenio Tutor Lozanoren eta Luis Garijo Escribanoren gorpuei buruz, momentuz, ez dakigu ezer. <sup>27.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. Luis Garijo Escribanoren espediente pertsonala, 521/3642, eta NOHDFeko fitxa, ID 1556. Eugenio Tutor Lozanoren NOHDFeko fitxa, ID 3951. berrezarriak, eta langile bakar bat lanetik kanporatua izan zen; Altsasun, 85 langile zigorrik gabe berronartuak izan ziren, 3 zigorrarekin berronartuak izan ziren, 6 zigorrik gabe berrezarriak izan ziren, 36 zigorrarekin berrezarriak izan ziren, eta 48 lanetik kanporatuak izan ziren. Ikertutako espedienteen arabera, 14 langilek militantzia ezaguna zuten: langile bat PRRko kide zen, 3 PSOEkoak, 5 UGTkoak, 2 CNTkoak eta 3 EAJkoak28. Militantzia ezagunik gabeko langileen artean, gure ezagun Benedicto Carro Carro dugu, «oso ezkertiarra» bezala definitua. Lehen esan bezala, Benedictok Olaztitik alde egin zuen, bazekielako altxatuak haren bila joango zirela 1934ko iraultzaileekin lankidetzan aritu izateagatik. Baina ihesaldia eta gero, ez zen ezer gehiago jakin hari buruz. Dokumentuen arabera, hilda zegoela jakin zuten bakarrik Benedictoren anaia haren etxera joan zenean, altzairuak biltzeko, zendu baitzen. Halaber, lanaren eta lansariaren denboraldirako kentzearekin zigortua izan zen hildakoa29. Olaztitik kanpo, Antonio Rueda Lallave, Uharte Arakileko geltokiko langilea, Iruñeko udalpresondegian atxilotua izan zen uztailaren 21aren eta 30aren artean, eta Luis Imbert Lucas, Etxarri Aranatzeko geltoki-zuzendaria, leku eta egun ezezagunetan eraila30 Muturreneko kasua, eta aldi berean agintari frankistek langile gutxi batzuei leporatutako karguen adibide ona, Gabriel Sáez de Cortázar y Ruiz de Austínena da, Olaztiko geltokiko langilea, berarekin batera bere familiak pairatu baitzuen errepresio-makineria frankistaren indarra. Dokumentuek oso ezkertiarra eta Fronte Popularraren oso gogotsu bezala deskribatzen dute, 1936ko uztailaren 19an Olaztitik alde egitera eraman zuena. Haren bidaia Ontinyenten (Valentziako probintzian) bukatu zen, 1937ko urrian. Gabrielen aurka zazpi kargu aurkeztu ziren: PCEko kide izatea31; Ontinyenteko bizilagun batzuk salud hitzarekin agurtzera behartu, adiós hitzaren ordez; ebakuatuen ordezkariaren kargua okupatu izana; armada kolpista eta haren jeneralak iraintzea; Donostian armekin guardia egitea; eta zona errepublikanora ihes egitea estatu-kolpearen ostean. 1940ko ekainaren 5ean, zigorrarekin berrezarria izan zen: maila bateko kategoria jaistea, bost urtez azterketetan edo beste proba batzuetan parte hartzeko gaitasunik gabe uztea, lanpostuz edo egoeraz aldatzeko edo lanpostuz igotzeko, Boo de Piélagoseko (Kantabria) geltokira bortxaz lekualdatua izatea, bost urtez beste egoitza batzuk eskuratzeko gaitasunik gabe uztea, eta borondatezko erretirorako eskubidea etetea bost urtez32. Gabriel Sáez de Cortázar, lana utzi eta hilabete batzuetara, 1936ko urriaren 2an, Rufina Martínez Martínez eta María Sáez de Cortázar y Martínez, emaztea eta alaba, hurrenez hurren, Olaztitik kanporatuak izan ziren. Biek Gasteizen bukatu zuten, eta badakigu Maríak Ricardo de Anitua lantegi mobilizatuan lan egiten zuela 1937ko apirilaren 13tik aurrera. Rufinari Fronte Popularrekiko sinpatiak izatea, <sup>28.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. Sakanako geltokietako espedienteak. <sup>29.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. Benedicto Carro Carroren espediente pertsonala, 472/7025. <sup>30.</sup> NOHDF, Antonio Rueda Lallaveren fitxa, ID 13546. Luis Imbert Lucasen NOHDFeko fitxa, ID 1942. <sup>31.</sup> Guardia Zibilak bakarrik egindako akusazioa. Horregatik ez dugu militantzien zerrendan aipatu. <sup>32.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. Gabriel Sáez de Cortázar y Ruiz de Austínen espediente pertsonala, 357/2433. «iraultza gorriarekiko» sinpatia erakustea, haren familia horrekin elkarlanean aritu baitzen, eta «kausa nazionalaren» aurkakoa izatea leporatu zioten. Azkenean, Rufina eta María zigorrik gabe berrezarriak izan ziren33. Faustino Sáez de Cortázar y Martínezi buruz, Gabrielen eta Rufinaren semea, badakigu lanetik kanporatua izan zela eta UGTko kidea zela (Aranguren, 2017: 28), baina ez dugu haren espedientea ikertzeko aukerarik izan34. Militantzia ezaguna zuten langileen artean, berriro ere, gehiengoak bakarrik espedientearen irekiera jasan behar izan zuen, bukatzerakoan berronartuz edo berrezarriz. Baina berriro ere, horrek ez du esan nahi errepresiorik egon ez zenik, ikusiko dugun bezala. Abundio Gutiérrez Samperiok (Uharte Arakil), Pancracio Caballero Garcíak (Irurtzun), Francisco Mendía Múgicak (Olazti) eta Fernando Recarte Lacunak (Arakil), laurak UGTko kideak, espedientearen irekiera baino ez zuten jasan, eta zigorrik gabe berrezarriak izan ziren35. PRRko militante zen José Rodríguez Álvarezen (Irurtzun) kasua berdina izan zen, baita Víctor Aizcorbe Zubiria (Arakil) jeltzalearena eta Francisco Recarte Gómez sozialistarena ere36. Pedro García Díaz ere (Irurtzun), CNTko kidea, zigorrik gabe berrezarria izan zen, nahiz eta oso aurrekari txarrak izan: ezkerreko pertsonekin bilerak, gerra bitartean egindako propaganda-ekintzak, istilu publikoak erreketeekin, eta ihesaldiak, hasieran Irunera eta gero Kataluniara. Hortik oso gaixo itzuli eta espedientea ireki aurretik hil zen37. Miguel Flores Estancaren eta Pedro Yábar Lacunzaren kasuak, biak jeltzaleak eta Arbizun langileak, askoz bortitzagoak izan ziren: Miguel Etxaurin eraila izan zen 1936ko azaroaren 7an, eta Pedro, zinegotzia ere izan zena Arbizun 1931-1936 bitartean, kargugabetua izan zen, gero Oskiako basoan eraila izateko 1936ko uztailaren 28an38. Rufino Vicuña Jacak (Etxarri Aranatz), PSOEko militantea, bere etxetik alde egin behar izan zuen zona errepublikanora iritsi arte, eta hor Errepublikako Herri Armadan sartu zen. Balmasedan hil zen, Bizkaiko frontean, 1937ko egun zehaztugabe batean. Zigorrik gabe berrezarria izan zen 1941eko abenduaren 8an. Alderdiko kide ere zen Andrés González Lorente (Uharte Arakil), Iruñean espetxeratua izan zen 1936ko uztailaren 18aren eta abuztuaren 31ren arteko aldi zehaztugabe batean, eta abuztuan eraila izan zen. Haren gorpua Raso <sup>33.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. Rufina Martínez Martínezen espediente pertsonala, 245/7795. María Sáez de Cortázar y Martínezen espediente pertsonala, 185/4018. <sup>34.</sup> Bere Gradu Amaierako Lanean, Mirari Arangurenek esan zuen Faustino Sáez de Cortázar langileari buruzko informazioa aurkitu zuela, Nafarroako Oroimen Historikoaren Dokumentu Funtsean bilaketa eginez. Aldi berean, Faustinoren espedientearen zenbakia ematen du, 3.562. Hala ere, ez dugu Mirarik esandako fitxategia aurkitu Dokumentu Funtsean, eta Faustinoren izena aipatzen duen dokumentu bakarra 6.020 espedientearen barnean dago, aipamen bat baino ez dena. <sup>35.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. Abundio Gutiérrez Samperioren espediente pertsonala, 572/6995. Pancracio Caballero Garcíaren espediente pertsonala, 577/9815. Francisco Mendía Múgicaren espediente pertsonala, 560/937. Fernando Recarte Lacunaren espediente pertsonala, 579/11727. <sup>36.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. José Rodríguez Álvarezen espediente pertsonala, 573/7547. Víctor Aizcorbe Zubiriaren espediente pertsonala, 579/11136. Francisco Recarte Gómezen espediente pertsonala, 561/1737. <sup>37.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. Pedro García Díazen espediente pertsonala, 583/14252. <sup>38.</sup> Miguel Flores Estanca (Estanga)ren NOHDFeko fitxa, ID 1358. Pedro Yábar Lacunzaren NOHDFeko fitxa, ID 4345. leizera botata izan zen, Urbasako mendilerroan. 1942ko martxoaren 25ean zigorrik gabe berrezarria izan zen39. Hala ere, ekintza errepresiboen zerrendarik luzeena pairatu zuen langilea izatearen ohore zalantzagarria Alejandro Celaya Zabalorena da. Olaztiko geltokiko langilea eta Altsasuko CNTko kidea, etxetik alde egin zuen estatu-kolpearen egun berean, zona errepublikanora mugituz, geroago armada frankistak atxilotu eta espetxe ezezagun batean bukatu. Hogeita seigarren Langileen Batailoira bidalia izan zen 1937ko urriaren 1aren eta 1939ko maiatzaren 27aren artean, edo 1939ko urriaren 15aren eta abenduaren 29aren artean. Azkenik, 1940ko azaroaren 23an Alejandro zigorrarekin berrezarria izan zen: Sabadelleko geltokira bortxazko lekualdaketa, bost urtez beste egoitza batzuk eskuratzeko gaitasunik gabe uztea, bost urtez azterketetan edo beste proba batzuetan parte hartzeko gaitasunik gabe uztea, lanpostuz edo egoeraz aldatzeko edo lanpostuz igotzeko, eta bost urtez aginte-, burutza- edo zuzendaritza-karguak betetzeko gaitasunik gabe uztea40. ## 4. Zonen konparaketa ## 4.1. Langileak Hasieran esan bezala, lan honen asmoetako bat da etorkizuneko ikerketetarako eta udalen konparaketarako abiapuntua izatea, bai Nafarroan bai estatu-mailan. Horretarako, ikertutako zonak hiru taldetan bereizi ditugu: Tutera, Sakana, eta Olazti. Azken udal hori bereiztearen arrazoia lehen aipatutako Mirari Arangurenen lana da, espedienteen analisi sakona egin baitzuen, gure metodologiara eta helburuetara moldatzen dena. Has gaitezen emakume langileen kopuruarekin. Trenbide-geltokietako langileen gehiengoa gizonak ziren, ikertutako 175 pertsonen artean bakarrik 22 emakume aurkitu baititugu, 153 gizonekin alderatuta. Tuterako geltokian, 85 gizonekin alderatuz, 6 emakumek soilik egiten zuten lan. Sakanan, aldiz, geltokiz geltoki errealitatea oso aldakorra zen; Irurtzunen (14), Arruazun (1), Arbizun (3) eta Lakuntzan (3) bakarrik gizonek lan egiten zuten; Uharte Arakilen (2 emakume eta 6 gizon), Arakilen (4 emakume eta 8 gizon), Iturmendin (emakume bat eta 2 gizon) eta Etxarri Aranatzen (3 emakume eta 11 gizon), aldiz, emakumeek lan egiten zuten ere, nahiz eta gizonak baino askoz gutxiago izan. Parekotasuna zegoen geltoki bakarra Irañetakoa zen, 2 gizonek eta 2 emakumek lan egiten baitzuten. Bestalde, Olaztin 4 emakumek eta 16 gizonek lan egiten zuten. Halere, ikertutako 19 emakume zaindariak ziren, beste 2 saltzaileak ziren, eta azkena garbitzailea zen41. Emakumeak, gutxiengoa izateaz gain, kualifikazio gutxieneko lanpostuak zituzten, tenporaltasun-tasa altuagoa egoteko aukera ematen zutenak. <sup>39.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. Rufino Vicuña Jacaren espediente pertsonala, 578/10902, eta NOHDFeko fitxa, ID 4096. Andrés González Lorenteren espediente pertsonala, 583/14273, eta NOHDFeko fitxa, ID 1675. <sup>40.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. Alejandro Celaya Zabaloren espediente pertsonala, 452/5508. <sup>41.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. Tuterako eta Sakanako geltokietako espedienteak. ## 4.2. Espedienteen emaitzak Konparatuko dugun hurrengo aspektua espedienteen emaitzak izango dira. Aipatu bezala, prozesuen gehiengoak zigorrik gabeko berronartze edo berrezartze batekin bukatzen zuen. Hori gertatu zitzaien Tuterako 80 langileri eta Sakanako langile guztiei. Baina bai Olaztik bai Altsasuk, zonako beste herrekin konparatuta, kopuru ezberdinak ematen dituzte: lehenengoan, 13 langile zigorrik gabe itzuli ziren lanera, 6 zigorrarekin, eta 1 kanporatua izan zen; bigarrenean, 91, 39 eta 48, hurrenez hurren42. Sakanan orokorrean, udal-barrutien gehiengoak Gipuzkoarekin muga egiten du, eta bi herri horietan zehazki, populazioaren zati handi batek alde egin zuen, estatu-kolpearen, eta horrekin armada altxatuaren aurrerapenaren, berriak iristen ziren bitartean. Horregatik, espedienteetan aurkitutako ihesaldi guztiak Sakanan gertatu ziren, gehienbat Olaztin, langile-mugimenduak hor zuen indarrarengatik. Altsasuko espedienteak ikertzeko aukerarik izan ez dugun arren, badakigu pertsona ugarik ihes egin zutela. Tuteran, kasurik onenean lurralde errepublikanotik dozenaka kilometrotara zegoenez, ihesaldi-saiakerarik ez dugu aurkitu. Espedienteen analisiarekin amaitzeko, lanbidearen kualifikazioaren eta isunen arteko erlazioa aipatzea ezinbestekoa da. Enpresa-logika dela eta, trenbidekonpainiei ez zitzaien komeni langile kualifikatuak galtzea. Baina hori frogatzen duen adibiderik ez dugu aurkitu dokumentuetan. Esaterako, guztira zigortutako 9 langileen artean, 1 orratz-zaindaria zen, 1 langilea, eta 3 zerbitzari osagarriak edo kualifikazio gutxiko lanbideak. Baina motorista bat, langilezainorde bat, faktore finko bat eta faktore baimendu bat ere, kualifikazio altuagoko ogibideak, zigortuak izan ziren43. Ez da salbuespen bat, behin baino gehiagotan gauza bera ondorioztatu delako (Aranguren, 2017: 27; Polo Muriel, 2015, 355). Dena den, trenbide-sektorean lanbide espezializatuagoak zituzten langileek zigor eta kanporaketa gutxiago pairatu zituzten, Kataluniako eta Euskadiko kasuetan frogatu den bezala (Molinero eta Ysás, 1985: 102-106; Garmendia eta González Portilla, 1993). ## 4.3. Militantzia politiko eta sindikal ezagunak Esan bezala, Tuterako geltokiko 16 langilek militantzia politiko edo sindikal ezaguna zuten: haietako 7 UGTko kide ziren, 2 PSOEkoak, 1 Tuterako Elkarte Errepublikanokoa, 4 CNTkoak, 1 PCEkoa, eta 1 PCEko eta CNTko kidea aldi berean. Hemen, 9 lan-zigor aurkitu ditugu: 4 kanporaketa, bortxazko lekualdaketa bat, lanaren eta lansariaren 3 denboraldiko kentze, eta enpresaren onura sozialen ukapen bat. Ikertutako 84 langileetatik bakarrik 16k zuten militantzia ezagun bat, guztizkoaren % 19,05, baina 9 lan-zigorretatik 4 pairatu zituzten, guztizkoaren % 44,44. Hau da, proportzionalki jasan beharko zutenaren bikoitza baino gehiago. Sakanan, ordea, langile bat PRRko kide zen, 3 PSOEkoak, 5 UGTkoak, 2 CNTkoak eta 3 EAJkoak. Olaztin, berriz, CNTko kide baten eta UGTko beste kide baten berri dugu. Bien artean, 5 lan-zigor aurkitu ditugu: lanaren eta lansariaren denboraldirako kentze bat, 2 lekualdatze behartu eta enpresaren onura sozialen 2 ukatze. Ikertutako <sup>42.</sup> Idem. <sup>43.</sup> Idem. 81 langileen artean bakarrik 14k zuten militantzia ezagun bat, guztizkoaren % 17,28. Baina langile horiek, 5 lan-zigorretatik, 2 pairatu zituzten, guztizkoaren % 4044. Berriro ere, proportzionalki jasan beharko zutenaren bikoitza baino gehiago, militantzia ezagunen eta lan-errepresioaren arteko lotura frogatzen duena. Adibide bezala, berriro erabiliko dugu Alejandro Celaya Zabaloren kasua. Langile Batailoitik lizentziatu ondoren, depurazio-espediente bat ireki zitzaion. Enpresak «prestó buenos servicios propios de su cargo en su antigua residencia de Olazagutía» esan zuen, inolaz ere Alejandroren ihesaldia edo militantzia aipatuz. Guardia Zibilak eta alkatetzak askoz gehiago sakondu zuten gai horietan. Esaterako, lehenengoaren txostenak esandakoaren arabera, «era afiliado en la agrupación de la C.N.T. siendo 2.º vocal del citado Comité […] El día 23 de Julio de 1936 […] no acudió al trabajo ausentándose de esta localidad, que más tarde se tuvo noticia lo hizo al campo enemigo». Altsasuko alkatetzak, Alejandro hor bizi baitzen, hurrengoa idatzi zuen: «Este individuo era elemento de izquierdas, sin que figurase como destacado, irreligioso; desconociendo si estaba o no afiliado a algún partido izquierdista […]; despues (sic) de publicado el Bando declarando el estado de guerra, huyo voluntariamente a campo enemigo, por cuyo motivo debe considerarsele incurso en el delito de auxilio a la rebelion y de conducta contraria a nuestra Amada causa […] y se le considera desafecto, por no dar muestras de arrepentimiento». Horren ostean, hiru kargu leporatu zitzaizkion: «Ser de ideología izquierdista afiliado a la Federación de Industria Ferroviaria afecta a la C.N.T. con anterioridad al Glorioso Movimiento Nacional», «Pertenecer al Comité de la C.N.T como segundo Vocal, gran entusiasta de los ideales marxistas, acudiendo a un mitin sindicalista que tuvo lugar en Zaragoza 25 días antes del Movimiento Nacional», eta «Abandonó el servicio al 4.º día del Alzamiento, ausentándose de la localidad pasandose a campo enemigo donde fue hecho prisionero por las tropas nacionales». Bigarren kargua ukatu zuen, eta hirugarrena onartu45. Nahiz eta lanean zein Batailoian izandako jarrera ona izan, Alejandroren aurrekariek, militantziak bereziki, lanean oso zigor gogor batekin berrezartzea ekarri zioten. #### 4.4. Agente errepresiboen balorazioak Balorazioei dagokienez, enpresak eta Guardia Zibilak prozesu ia guztietan parte hartu zuten, 162tik 154 eta 153tan, hurrenez hurren. Alkatetza ezberdinek eta FET y de las JONSek, berriz, bakarrik 14 eta 12 prozesutan, hurrenez hurren, parte hartu zuten. Enpresak Tuteran ikertutako 80 prozesutik 75etan parte hartu zuen, kasu guztietan langileei buruzko balorazio onak emanez; Sakanan, parte hartu zuen 64 prozesuetatik, 56tan balorazio onak egin zituen, 6tan balorazio kontrajarria46 egin zuen, 2 kasutan ez zuen iritzirik eman informazio falta zela eta, eta 2 kasutan ere balorazio txarrak eman zituen. Olaztin, aldiz, ikertutako 16 prozesuetatik 15etan parte hartu zuen, balorazio ona eginez haietako 13tan, eta balorazio kontrajarria eginez <sup>44.</sup> Idem. <sup>45.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. Alejandro Celaya Zabaloren espediente pertsonala, 452/5508. <sup>46. «</sup>Balorazio kontrajarria» izenak txostenean langile berari buruzko aspektu onak eta txarrak aipatzen zirela esan nahi du. Adibidez, lanean jarrera ona zuela, baina UGTko kidea, bat aipatzearren, zela. beste 2etan47. Enpresaren portaerak negozio-logika bati erantzuten dio: Compañía de Caminos de Hierro del Norte de España enpresak langile-galera handiak izan zituen gerran zehar, eta ezin zituen langile gehiago galdu, are gutxiago kualifikatuak baziren eta lan-esperientzia baliotsua bazuten. Batez ere, espediente hauen irekieraren garaian Espainiako trenbide-enpresetan guztizko eraldaketa ematen hasi zela jakinda, enpresa guztien fusioan, eta ondorioz, RENFEren sorkuntzan bukatuko zuena, 1941ean. Testuinguru horretan, zentzuzkoa da enpresak langileak mantentzea nahiago izatea, ezkerrekoak baziren ere, kanporatzea baino, trenbidesistemaren antolakuntza berrian batere komenigarria ez zena. Txosten horiek langileentzat oso lagungarriak izan ziren, balorazio txarrak zituztenek, enpresari esker, zigor leunagoak pairatu zituztelako, edo batere zigorrik ez (Muñoz Rubio, 1995). Guardia Zibila askoz zorrotzagoa izan zen. Tuterako 76 prozesutan parte hartu zuen, 31 balorazio positibo, 32 balorazio kontrajarri eta balorazio negatibo bakarra eginez, eta beste 12 kasutan iritzirik ez emanez informazio faltarengatik. Sakanan, 62 prozesutan parte hartu zuen, eta horietan 33 balorazio positibo, 23 balorazio kontrajarri, 4 balorazio negatibo, eta 2 kasutan baloraziorik ez eginez informazio eskasa zela eta. Olaztin, berriz, 15 kasutan parte hartu zuen, 7 kasutan balorazio positiboa eginez, 3tan balorazio kontrajarria, 4tan balorazio negatiboa, eta kasu bakar batean, informazio nahikorik ez zuenez, baloraziorik ez eginez. Bestalde, alkatetzek Tuterako 7 prozesuetan, Sakanako bakar batean eta Olaztiko 6 kasutan parte hartu zuten. Tuterako prozesuetan, 4 balorazio positibo egin zituen, eta beste 3etan baloraziorik ez, informazio nahikorik ez zuelako. Sakanakoan, balorazioa positiboa izan zen, eta Olaztin, 4 balorazio negatibo eta soilik 2 positibo egin zituen. FET y de las JONSek, ordea, Tuterako 6 prozesuetan, Sakanako bakar batean, eta Olaztiko 5etan parte hartu zuen. Tuteran, 5 langileri buruzko balorazio ona eman zuen, baina beste kasu batean informazio faltak balorazioa ematea eragotzi zion. Sakanan egindako balorazioa positiboa izan zen, eta Olaztin beste 4 balorazio positibo egin zituen, nahiz eta balorazio negatibo bat ere egin herri horretan48. Espedienteek ziotena ezagutzeko, adibide bat erabiliko dugu, Tuterako geltokian faktorea zen Pedro Quintilla Abósena. Tuterako alkatetzaren txostenak hau esan zuen: «Certifico […] que D. Pedro Quintilla Abós […] durante su permanencia en la misma (hiria; Tuterari buruz hitz egiten du), ha observado buena conducta sin que nada me conste en contrario, desde el año 1.932 al 1º de Julio de 1.936, en que residió en esta ciudad». Goardia Zibilarenak, aldiz: «PEDRO QUINTILLA ABÓS, […] es de conducta moral y religiosa algo dudosa, y en cuanto a los libros registro que obran en este Puesto, no aparece como afiliado a partido alguno de izquierdas, pero según datos adquiridos era bastante izquierdista, o por lo menos hablaba en tal sentido». Enpresak honela esan zuen: «Durante el período de dominación roja, se limitó al cumplimiento de sus deberes profesionales, siendo según se informa, de tendencia izquierdista, habiendo tenido durante el mismo una actuación pasiva». Falangeak, ordea, beste hau: «Se ausentó de esta ciudad antes del Glorioso Movimiento siendo su conducta buena durante su permanencia en la <sup>47.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. Tuterako eta Sakanako geltokietako espedienteak. 48. Idem. misma». Halaber, Pedro CNTko kidea zen, eta balorazio onak eduki arren, Alcalá de Xiverteko (Castellóneko probintzia) geltokira lekualdatu zuten49. Aipatzekoa ere bada espedienteok akats ortografiko asko zituztela, JNOS (JONS beharrean) edo CNS (CNT beharrean) bezalako kasuak aurkitu baitira. Kontraesanak ere oso nabariak dira. Simón Adán Ruizen kasua hartuko dugu, Tuterako geltokiko langilea. Goardia Zibilak, 1939ko abuztuaren 11n, honela deskribatu zuen: «Buena conducta y antecedentes, sus ideas políticas aunque algo izquierdistas, no era dirigente ni propagandista, ni aún siquiera afiliado a partido alguno». Urte bat geroago, honela: «De ideas comunistas; representó a este partido como vocal en una mesa electoral en las elecciones de 1936». Enpresak ez zituen xehetasun horiek aipatu, Simoni buruz «trabajaba como mozo de agujas, cosa que no dejó de hacer en todo el transcurso del Glorioso Movimiento Nacional […] No estaba afiliado a ningún partido político y su conducta social fué buena» bakarrik esanez. Falangeak ildo beretik jarraitzen zuen: «Es de conducta personalmente buena; en cuanto a sus ideas políticas no tiene ninguna». Alkatzetzak, aldiz, «derechista, no ha tenido actuación alguna» esan zuen50. # 5. Ondorioak Lehen momentutik, armada kolpistaren eta erakunde frankisten helburua populazioaren guztizko kontrola edukitzea izan zen. Beraz, depurazio-prozesu masibo bat abiatu zuten, bai langile publikoena bai zerbitzu publikoen enpresa emakidadunen langileena, «Estatu Berria»ren eraikuntza oztopa zezaketen pertsona guzti-guztiak baztertzeko. Trenbideko langileak bigarren kasuaren barnean sartzen dira. Horren ondorioz, Tuterako eta Sakanako langile guztiek depurazio- prozesuak jasan zituzten. Nahiz eta langileen gehiengoa zigorrik gabe berronartua izan, horrek ez du esan nahi batere errepresiorik pairatu ez zutenik. Zerrenda luzea da: atxiloketak, kanporaketak, erailketak, bortxazko lekualdaketak, etab. Nahiz eta lan-zigorretan jarri gure arreta, lanarekin zerikusirik ez zuten ekintza errepresiboen kopurua lanzigorrenaren bikoitza inguru izan zen. Berronartzeen ugaritasuna enpresen interesetan oinarritzen zen, ezin baitzituzten langile gehiago galdu, are gutxiago kualifikatuak, gerran izandako galera handien ondorioz. Enpresaren balorazio ia guztiak onak izan ziren, langileentzat onuragarriak izan zirenak zigorrak leunagoak izateko, edo zigorrik ez jasateko, nahiz eta aurrekari txarrak izan. Zenbakien arabera, Falangeak antzeko portaera izan zuen, baina ez dakigu enpresen logika berdinari erantzuten zion, edo kointzidentzia hutsa baino ez den. Guardia Zibila eta alkatetzak, ordea, askoz zorrotzagoak izan ziren. Atentzioa eman digu Sakanaren barnean aurkitutako alde handiak. Sakanan zigor bakar bat ez zen egon, baina Olaztin eta Altsasun, berriz, zigorren kopurua, bai zenbaki absolutuetan bai proportzionalki, oso nabaria da. Tuteran, hainbestekoa ez izan arren, nabaria izaten jarraitzen du. Ez da harritzekoa, hiruretan ezkerrek <sup>49.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. Pedro Quintilla Abósen espediente pertsonala, 391/3893. <sup>50.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. Simón Adán Ruizen espediente pertsonala, 559/881. eta langile-mugimenduak indar handia baitzuten, militantziek erakusten duten bezala. Hala ere, militantziek zigorren gogortzea zekarten, militantzia ezaguna zuten langileek, proportzionalki, militantzia ezagunik ez zuten langileek jasandako zigorren bikoitza jasan baitzuten. Estatu-mailan bezala, kualifikazio gutxiko ogibideak zituzten langileek lan-zigorren metaketa handiagorik ez zuten izan, kualifikazio altuagoko ogibideak zituzten langileekin konparatuta. Halere, badakigu oraindik lan handia gelditzen dela, Salamancan oraindik 75.000 espediente gelditzen baitira, merezi duten analisi egoki baten esperoan. Hau esanda, analisi honek depurazio profesional haiek ulertzen eta ezagutzen lagundu gaitu, eta pertsona errealen talde handi baten esperientziak sakontasun-maila handi batekin ezagutzeko aukera eskaini digu. Ez genuke ahaztu beharko, ordea, dokumentu hauek errealitatearen eta pertsona haien apur bat baino ez dutela erakusten. Depurazio-prozesuek, edozein iturri judizialek bezala, pertsona haiek haien eguneroko bizitzetatik ateratzen dituzte; Arlette Fargek esan bezala, «las fija en algunas reclamaciones o en algunas lamentables negativas» (Farge, 1991: 25). Horrela izanda ere, 175 pertsona haiei buruz jakin izan dugu momentu zehatz batean haien bizitzek botere frankistarekin talka egin zutelako. Haien esperientziak argira ateratzeko aukera izan dugu; izan ere, behin susmagarriak izan zirelako. Une hori izan zen denbora zeharkatzea eta gure aurrean kokatzea baliatu ziena, tximista labur bat bailitzan. Michel Foucaltek bikainki deskribatu zuen: artxibategia boterearen jarraipena da, pertsona horietatik gelditzen zaizkigun hitzak. Norbait boterearengana joan zelako zerbait salatzera, kexatzera, eskatzera edo erregutzera, edo botereak esku-hartzea erabaki zuelako, pertsona horiek epaitzeko eta haien zorteari buruz erabakitzeko, esaldi motz batzuk baino ez erabiliz (Foucault, 1996; Pérez-Olivares, 2020: 131-132). # 6. Bibliografia - Alejandre García, Juan Antonio (2008): El régimen franquista. Dos estudios sobre su soporte jurídico, Editorial Dykinson, Madril. - Altaffaylla Kultur Taldea (2018 [1986]): Navarra 1936. De la esperanza al terror, Altaffaylla Kultur Taldea, Tafalla. - Álvaro Dueñas, Manuel (2006): «Por ministerio de la Ley y voluntad del Caudillo». La Jurisdicción especial de Responsabilidades Políticas (1939-1945), Centro de Estudios Políticos y Constitucionales, Madril. - Aranguren, Mirari (2017): Burdinbideetako langileen depurazio frankismo garaian (Olazti, Nafarroa) (Gradu Amaierako Lana), Nafarroako Unibertsitate Publikoa, Iruñea. - Ballesteros Doncel, Esmeralda eta Martínez Vara, Tomás (2001): «La evolución del empleo en el sector ferroviario español, 1893-1935», Revista de Historia Económica = Journal of Iberian and Latin American Economic History, 3, 637-678. - Bel, Germá (2011): «Infraestructure and nation building: The regulation and financing of network transportation infrastructures in Spain (1720-2010)», Business History, 53, 688-705. - Blasco Gil, Yolanda (2009): «Soporte jurídico de las depuraciones», in Josefina Cuesta (koor.), La depuración de funcionarios bajo la dictadura franquista (1936-1975), Fundación Francisco Largo Caballero, Madril, 28-51. - Bordes Muñoz, Juan Carlos (2003): Correos en la España de Franco (1936-1975). Depuración de funcionarios y reorganización de los servicios postales (doktoretza-tesia), UNED, Madril. - Casanova Gómez, Marina (1990) «Tribunales de depuración de funcionarios diplomáticos durante la Guerra Civil en la zona franquista», in Justicia en Guerra: Jornadas sobre la administración de justicia durante la Guerra Civil Española: instituciones y fuentes documentales, Archivo Histórico Nacional, «Guerra Civil» saila, Salamanca, 373-380. - Centro Documental de la Memoria Histórica (CDMH), Archivo Ferroviario de la Depuración. - Cuesta, Josefina (koor.) (2009): La depuración de funcionarios bajo la dictadura franquista (1936-1975), Fundación Francisco Largo Caballero, Madril. - De Pablo Lobo, Carlos (2007): «La depuración de la educación española durante el franquismo (1936-1975). Institucionalización de una represión», Foro de Educación, 9, 203- 228. - Estolaza Esnal, Maitane (1996): El garrote de la depuración. Maestros vascos en la Guerra Civil y el primer franquismo (1936-1945), Euskal Herriko Unibertsitatea, Donostia. - Farge, Arlette (1991): La atracción del archivo, Institució Alfons el Magnánim, Valentzia. Foucault, Michel (1996): La vida de los hombres infames, Museos de Buenos Aires, Buenos Aires. - Fernández Soria, Juan Manuel & Agulló Díaz, María del Carmen (1999): Maestros valencianos bajo el franquismo. La depuración del Magisterio, Institució Alfons el Magnánim, Valentzia. - Fondo Documental de la Memoria Histórica en Navarra-Nafarroako Oroimen Historikoaren Dokumentu Funtsa (FDMHN-NOHDF), <https://memoria-oroimena.unavarra.es/>. - Fundación de los Ferrocarriles Españoles. Archivo Histórico Ferroviario. - García Piñeiro, Ramón (1989): Los mineros asturianos bajo el franquismo (1937-1962), Universidad de Oviedo, Oviedo. - García Umbón, Alberto (1989): «Elecciones y partidos políticos en Tudela, 1931-1933», Príncipe de Viana, 186, 221-262. - García Umbón, Alberto (2005): «Tudela, desde las elecciones de febrero de 1936 hasta el inicio de la Guerra Civil», Príncipe de Viana, 234, 235-272. - Garmendia, José María & González Portilla, Manuel (1993): «Crecimiento económico y actitudes políticas de la burguesía vasca en la postguerra», in Isidro Sánchez, Manuel Ortiz eta David Ruiz (koor.), España franquista. Causa general y actitudes sociales ante la Dictadura, Ediciones de la Universidad de Castilla-La Mancha, Ciudad Real, 179-195. - Gómez Mendoza, Antonio (1989): Ferrocarril, industria y mercado en la modernización de España, Espasa Calpe, Madril. - Graham, Helen (2005): Breve historia de la guerra civil, Editorial Austral, Bartzelona. - Ibarz Gelabert, Jordi (2004): Treballant el silenci: les relacions laborals dels estibadors del port de Barcelona durant el primer franquisme, 1939-1947, Consorci de les Drassanes Reials i Museu Maritim de Barcelona, Bartzelona. - Instituto Nacional de Estadística (INE): Poblaciones de hecho desde 1900 hasta 1991. Cifras oficiales de los Censos respectivos. - López Díaz, Juan Carlos (2019): «Aproximación a la depuración de los trabajadores del ferrocarril: el caso de los empleados de la MZA en Mérida», Revista de Estudios Extremeños, 75, 1045-1077. - Majuelo, Emilio (1986): «Nafarroan 1934-ko Urriaren Iraultzari Buruzko Zertzelada Batzu», Príncipe de Viana, 5, 81-89. - Majuelo, Emilio (1986): Luchas de clases en Navarra (1931-1936), Nafarroako Gobernua, Iruña. - Majuelo, Emilio et al. (2019): «Gertakari errepresiboak kuantifikatzea: Nafarroako Memoria Historikoaren Dokumentu Funtsaren azalpena eta erronkak», Memoriapaper(ak), 5. - Majuelo Emilio et al. (2021): Víctima mortales de la represión en Navarra durante la guerra civil y el primer franquismo (1936-1948), Memoriapaper(ak), 10. - Mañas Leache, José Luis, & Urabayen Mihura, Juan Pedro (1998): « Las últimas elecciones de la II República en Navarra (Elecciones a compromisarios para la elección de Presidente de la República, 26-IV-1936)», Príncipe de Viana, 10, 243-264. - Mikelarena, Fernando (2015): Sin piedad. Limpieza política en Navarra 1936. Responsables, colaboradores y ejecutores, Pamiela, Arre. - Ministerio de Obras Públicas (1940): Antecedentes y datos para el Estudio del Problema Ferroviario, Madril. - Molinero, Carme & Ysás, Pere (1985): «Patria, Justicia y Pan». Nivell de vida i condicions de treball a Catalunya, 1939-1951, La Magrana, Bartzelona. - Molinero, Carme & Ysàs, Pere (1993): «Productores disciplinados: control y represión laboral durante el franquismo (1939-1958)», Cuadernos de Relaciones Laborales, 3, 33- 49. - Muñoz Rubio, Miguel (1995): RENFE (1941-1991). Medio siglo de ferrocarril público, Ediciones Luna, Madril. - Muñoz Rubio, Miguel (2011): Organizaciones obreras y represión en el ferrocarril: una perspectiva internacional, Fundación de los Ferrocarriles Españoles, Madril. - Oviedo Silva, Daniel (2021): «Vías muertas», Memoria antifranquista de Baix Llobregat, 21, 116-121. - Pérez-Olivares, Alejandro (2020): «Sumarísimas historias. Verdugos, colaboradores y construcción de la culpabilidad en la ¿justicia? franquista de ocupación», in Fernando Hernández Holgado & Tomás Montero Aparicio (koor.), Morir en Madrid (1939-1944). Las ejecuciones masivas del franquismo en la capital, Antonio Machado Libros, Madril, 120-133. - Pino Abad, Miguel (2007): «Los inicios de la Administración central franquista», Anuario de historia del derecho español, 77, 377-425. - Plaza, Antonio (2004): El asociacionismo ferroviario en España (1870-1971), Universidad Autónoma de Madrid, Madril. - Plaza, Antonio (2016): «El sindicalismo ferroviario en España: de las sociedades mutualistas a los sindicatos de industria (1870-1936)», Revista TST, 30, 14-47. - Polo Muriel, Francisco (2015): La depuración del personal ferroviario durante la Guerra Civil y el franquismo (1936-1975) (doktoretza tesia), Universidad Autónoma de Madrid, Madril. - Rodrigo Sánchez, Javier (2001): «La bibliografía sobre la represión franquista: hacia el salto cualitativo», Spagna Contemporanea, 19, 151-169. - Rodríguez Barreira, Óscar (2015): Pupitres vacíos. La escuela rural de postguerra. Almería, 1939-1953, IEA, Almería. - Sánchez Pérez, Fernando (2013): «Documentos elaborados por el General de Brigada Emilio Mola Vidal, comandante militar de Navarra, para la preparación del golpe de Estado de julio de 1936», in Fernando Sánchez Pérez (koord.), Los mitos del 18 de julio, Crítica, Bartzelona. - Tusell, Javier (1988): La dictadura de Franco, Alianza Editorial, Madril.
aldizkariak.v1-5-210	{ "domain": "osasun zientzia", "id": "osagaiz_Libk. 8 Zk. 1 _2024_9", "issue": "Libk. 8 Zk. 1 _2024_", "year": "2024", "license": null, "source": "osagaiz", "edition": null }	# Mesotelioma Peritoneal Multikistiko Onberaren Berrikusketa eta Kasu Aurkezpena Benign Multicystic Peritoneal Mesothelioma: Review and Case Report Garazi Astiazaran Aleman Euskal Herriko Unibertsitatea. Medikuntza eta Erizaintza Fakultatea Donostiako Irakasgunea garaziastiazaran@gmail.com # Laburpena Mesotelioma Peritoneal Multikistiko Onbera (MPMO) oso patologia ezohikoa da, batez ere ugalkortasun-aroko emakumeetan agertzen dena eta pronostiko ona duena. Mesotelioma gaiztoa ez bezala, ez da asbestoarekin erlazionatzen, baina haren etiopatogenia ez dago argi oraindik. Zenbait tratamendu mota probatu izan badira ere, gaur egun ez dago aukerako tratamendurik. Donostia Unibertsitate Ospitalean (DUOn) MPMO duen 31 urteko emakume bat artatu zen duela gutxi. Diagnostikoa lesioaren biopsien azterketa anatomopatologikoaren bidez egin zen eta pazientea zitorredukzio-kirurgia eta kimioterapia intraperitoneal hipertermiko (HIPEC) bidez tratatu zen. Hiru hilera egindako OTan birgaixotze bat ikusi zen eta tratatzeko egindako ebakuntzako aurkikuntzengatik, asmo terapeutikoa alde batera utzi eta jarraipena egitea erabaki zen. Gaur egun pazienteak ez du sintomarik. Lan honen xedea patologia ezohiko honi buruz gaur arte argitaratutako informazioa biltzea da, praktika klinikoan diagnostiko eta tratamendurako erabakian laguntzeko. Horretan laguntzeko DUOn izandako kasuaren berezitasunak azaldu dira. Gako Hitzak: Mesotelioma, Peritoneo, Tumore, Onbera # Abstract Benign Multicystic Peritoneal Mesothelioma (BMPM) is a very infrequent pathology that mainly appears in women of reproductive age and has a good prognosis. Unlike malignant mesotheliomas, it is not associated with asbestos and its etiopathogenesis is still unclear. Although there have been many attempts of several types of treatment, there is currently no treatment of choice. A 31-year-old woman with BMPM was recently treated at the University Hospital of Donostia. The diagnosis was made by histopathological examination of biopsies of the lesion and for management, cytoreductive surgery and hyperthermic intraperitoneal chemotherapy (HIPEC) were decided. In the CT performed three months later, a relapse was seen and due to the findings of the surgery performed to #### Garazi Astiazaran Aleman treat it, the curative intent had to be abandoned and it was decided to follow up. To date, the patient remains asymptomatic. The purpose of this paper is to compile the information published to date on this unusual pathology, in order to help in the diagnosis and treatment decision in clinical practice. To help with this, the particularities of the case at HUD will be presented. Keywords: Mesothelioma, Peritoneum, Tumour, Tumor, Benign Bidalia: 23/04/25 Onartua: 23/06/27 http://doi.org/10.26876/0sagaiz.1.2024.512 #### 1. Sarrera Mesotelioma Multikistiko Peritoneal Onbera, izenak dioen bezala peritoneoan agertzen den eta mesotelioz osaturik dagoen egitura kistiko onbera da. Mesoteliomak mesotelio delako egituratik sortzen diren tumoreak dira. Egitura hau gorputzeko zenbait barrunbe eta organo estaltzen dituen estalduramintz serosoa da eta estaltzen duen gunearen arabera izen desberdina hartzen du; hala nola pleura (barrunbe torazikoan), perikardioa (bihotza estaliz), peritoneoa (barrunbe abdominalean) eta ugaltzeorganoetan ageri diren tunika seroso eta baginalak. Organoak biltzen dituen mesotelio-geruzari erraimesotelioa deritzo, eta gorputzeko pareta estaltzen duenari, berriz, mesotelio parietala (1). Mesotelioa mesodermotik eratzen den ehuna da. Mesodermoa enbriogenesiaren 20. egunaren inguruan hasten da desberdintzen; batetik, barrunbe intraenbrionikoa osatzen duten mesodermo somatikoaren zelulek mesotelio parietala eratuko dute, eta bestetik, mesodermo esplaknikoaren zelulak errai-mesotelioaren osagai bilakatuko dira (1. irudia) (2). 1. irudia. 20 egun inguruko enbrioiaren zeharkako mozketa. ![](_page_1_Picture_11.jpeg) Alboko mesodermo-plaka mesodermo esplakniko eta mesodermo somatikoan bereizten ari da (2). Egitura histologiko arrunta xafla basalari lotuta dagoen epitelio lau ezkatatsu bakunak osatzen du, nahiz eta zenbait lekutan epitelio kubiko bakuna aurki dezakegun; lesiodun guneetan eta omentuaren gune linfoideetan besteak beste. Argi aldeko gainazala mikrobiloz estalia dago, eta horien artean da- ![](_page_2_Picture_1.jpeg) goen likido seroso eta proteikoak marruskadura baxuko gainazal bat sortzen du organoen artean, mugimendu intrazelomikoa errazteko; bihotzaren ponpatzea eta biriken aireztatzea adibidez (1). Mesotelioaren funtzioen artean, mugimendua errazteaz gain, lubrifikatzaile horri eta mesotelioak ekoizten dituen glikosaminoglikanoei esker organismoa infekzioen eta tumoreen diseminazioaren aurka babesten du. Hala ere, hori ez da mesotelioak immunitate-sisteman duen funtzio bakarra, mesotelio-zelulak zelula antigeno-aurkezleak baitira, leukozitoen migrazioa errazten baitute eta, azkenik, zitokina proinflamatorioak sintetizatzen baitituzte hazkunde-faktore eta matrize estrazelularreko proteinez gain, serosaren konponketa egiteko. Azkenik, mesotelioak likido eta partikulen garraioan, koagulazioan eta fibrinolisian ere eragina dauka (1). Beste ehunetako tumoreak bezala, mesotelioma zelulen gehiegizko hazkundearen ondorioz sortzen den patologia da, mesotelioa dagoen edozein gunetan sor daitekeena. Mesoteliomak onberak ala gaiztoak izan daitezke. Mesotelioma gaiztoen artean % 65-70ek pleuran du jatorria, % 30 inguruk peritoneoan eta % 5ek baino gutxiagok perikardioan, bagina-tunikan eta tunika serosoan. Hauetan ohikoena pleurako mesotelioma gaiztoa da, eta beste zenbait mesotelioma bezala asbestoaren esposizioari oso lotuta dago; asoziazio horrek eragin zuen herrialde askotan asbestoaren erabileraren debekua (3). Mesotelioma onberak askoz ere ezohikoagoak dira eta haien artean aurki dezakegu Mesotelioma Peritoneal Multikistiko Onbera. Tumore mota hau 1928an deskribatu zuen lehen aldiz Plaut medikuak, umetokiko leiomiomen kirurgia batean horma fineko lesio kistiko bat aurkitu zuenean ustekabean (4). Hala ere, autore askok babesten dute Ralph Mennemeyer eta Michael Smith medikuak izan zirela patologia hau deskribatzen lehenak, haiek izan baitziren mikroskopio elektroniko bidez Mesotelioma Peritoneal Multikistiko Onberaren jatorri mesoteliala baieztatu zutenak. Mennemeyer eta Smithek 1979an deskribatu zuten tumore hau linfangioma bat zuela susmatzen zuten paziente batean. Pazientearen kontrol sintomatologikorako egindako hirugarren operazioko laginak mikroskopio elektronikoan aztertzean ongi diferentziatutako mesotelio-zelulek osatutako kisteak aurkitu zituzten (5). Esan bezala, Mesotelioma Peritoneal Multikistiko Onbera entitate ezohikoa da; izan ere, 1979tik 2017ra 200 kasu inguru soilik argitaratu ziren (6), eta haren intzidentzia 0,15/100.000koa dela estimatzen da (7). Lan honetan patologiari Mesotelioma Peritoneal Multikistiko Onbera (MPMO laburtzeko) deituko bazaio ere, bibliografian beste zenbait izenez ere aurki daiteke, hala nola "Mesotelioma Kistikoa", "Peritoneoko Hantura Kistea" "Ebakuntzaondoko Peritoneoko Kistea" eta "Peritoneoko Inklusio Kiste Multilokulatua". # 2. Helburua Duela gutxi Donostiako Unibertsitate Ospitalean ondoren Mesotelioma Peritoneal Multikistiko Onbera diagnostikatuko zitzaion paziente bat artatu zen, eta patologia oso ezohikoa denez, hasieran irudi erradiologikoak zirela eta, kartzinomatosi peritoneal edo pseudomixoma peritoneala izango zelako susmoa izan zen. Hori dela eta, lan honen bidez patologia ezohiko honen berrikusketa bat egin nahi izan da informazio berriztatu eta ahalik eta osoena izateko, eta etorkizunean geroz eta gehiago diagnostikatzen ari den patologia hau kontuan hartzeko diagnostiko diferentzialean. Bestetik, Donostiako Unibertsitate Ospitalean izandako kasuaren aurkezpena egingo da, haren berezitasunak azaltzeko eta patologia ezohikoen kasuan esperientzia indibiduala hedatzea garrantzitsua delako. Era berean, berrikusketaren informazioa ospitaleko kasuarenarekin alderatuko da, desberdintasunak ikusteko. # 3. Material eta metodoak Lan honetako berrikusketa egiteko bilaketa bibliografikoa egin da datu-base hauetan: PubMed, Researchgate, Cochrane liburutegia eta elsevier. Bilaketan honako termino hauek bilatu dira: "Multicystic #### Garazi Astiazaran Aleman Peritoneal Mesothelioma", "Peritoneal Inclusion Cyst". Horietaz gain, berrikusketarako beharrezkoak ziren datu gehigarriak biltzeko "Malignant Mesothelioma", "sirolimus", "Cystic Lymphangioma" eta "mesothelium" terminoak ere erabili dira bilaketa egiteko orduan. Bestetik, aztertutako artikuluen bibliografia ere erabili da ahalik eta informazio gehien eskuratu dela bermatzeko. Informazio-iturri fisikoei dagokienez, Euskal Herriko Unibertsitateko Medikuntza eta Erizaintza Fakultatearen Donostiako Irakasguneko liburutegian eskuragarri dauden liburuak eta Donostia Unibertsitate Ospitaleko Anatomia Patologikoa saileko liburuak erabili dira, "Mesotelioma" eta "Mesotelio" gaiak aztertuz. PubMed datu-basean bilaketak egiteko hasiera batean "Free Full Text", "English", "Spanish" eta "Humans" aukerak erabili ziren. Ondoren, "OR" boolear operadorea erabili da patologiari buruz eskuragarri dauden artikulu guztiak lortzeko, "Multicystic Peritoneal Mesothelioma OR Peritoneal Inclusion Cyst" bilatuz. Patologia ezohikoa izanik, artikulu zaharrenetik hasita 2021/04/13 arte publikatutako artikuluak hartu ziren kontuan bilaketan. Era horretan, 237 artikulu lortu dira. Artikulu horiek hartuta bigarren baheketa bat egin da artikuluen izenburua eta beharrezko kasuetan abstract-a irakurriz, informazio egokiena hautatzeko. Bestetik, interesgarriak ziruditen baina irakurketa askea ahalbideturik ez zeukaten zenbait artikulu lortzeko egileei zuzenean eskatu zaie artikulua Researchgate web-orriaren bidez. Artikuluen kanporatze-irizpide bezala erabili da diagnostikoa histologikoki berretsi ez izana, lanaren "4.5.6. Eskleroterapia" puntuan izan ezik, ez baita puntu horri buruzko informaziorik aurkitu kanporatze-irizpidea aplikatuta. Hala ere, puntuan bertan zehaztu da diagnostikoaren berreste histologikorik eza. Ondoren, berrikusketa osatzeko beharrezko informazioa kontrastatu da eta sekzio bakoitzerako informazio berri eta osatuenari eman zaio lehentasuna. Bilaketa MPMOaren ezaugarri kliniko, histopatologiko, diagnostiko eta terapeutikoetara bideratu da. Bestetik, Donostiako Unibertsitate Ospitalean izandako kasu baten azalpena egin da. Horretarako OsabideGlobal programaren bidez pazientearen datuen bilketa egin da, berrikusketaren araberako arriskufaktore posibleen bilaketa eginez eta patologiaren agerpenean eta haren eboluzioan zehar izandako miaketa, proba osagarri eta maneiuari buruzko informazioa jasoz. Ondoren, Donostiako Unibertsitate Ospitaleko Anatomia Patologikoa saileko laginen biltegian lanean aurkeztuko den kasuko laginak bildu dira, eta lesioaren biopsien txostena kontuan hartuta, eta mikroskopio optikoan laginei begirada azkar bat eginez, lan honetan aurkeztuko diren laginak hautatu ziren. Horretarako MPMOaren presentzia zuten laginak hautatu ziren, eta horietatik "Zilborreko lagina" hautatu zen irudi esanguratsuenak zituelako. Lan honetarako laginaren hematoxilina-eosina tindaketa bidezko irudia eta tindaketa immunohistokimiko bidezko irudiak erabili dira. Hau guztia egiteko etika-komitearen baimena lortu da (1. Eranskina). #### 4. Berrikusketa #### 4.1. Epidemiologia MPMOren intzidentzia altuena ugalkortasun-aroko emakumeetan aurki daiteke; izan ere, kasuen % 84 inguruk profil horrekin kointziditzen du (8). Hala ere, adin pediatrikoan dauden paziente gutxi batzuetan ere deskribatu da (9-11), eta baita gizonezkoetan ere (11,12). Patologiaren batez besteko agerpenadina 32-37 urte ingurukoa da (6,13). Entitate ezohikoa izanik, ez da erraza intzidentzia kalkulatzea, baina zenbait autoreren arabera intzidentzia 0,15/100.000 ingurukoa izan liteke (7). Aurretik esan bezala, 1979an entitatea deskribatu zenetik 2017ra arte 200 kasu inguru publikatu ziren (6), baina azken urteotan urtero publikatzen diren kasuen gorakada bat aurki daiteke bilaketa bibliografikoan. #### 4.2. Etiopatogenia ![](_page_4_Picture_1.jpeg) Gaur arte ez dago MPMOren patogenesia argitzen duen teoria osatu bat; izan ere, autoreek zenbait jatorri aipatzen dituzte kasu bakoitzaren aurrekarien arabera. Ondorioz, oraingoz patologiaren jatorria multifaktoriala dela defendatzen da. Batetik, orain arteko susmo nagusia zera da: peritoneoaren irritazio kronikoaren ondoriozkoa dela, patologia honek beste zenbait patologiarekin duen erlazioa dela eta. Kasu askotan ebakuntza kirurgiko abdominalen aurrekariak ikusi dira, Rapisarda et al.-ek (6) egindako berrikusketan esaterako, pazienteen % 30-87k aurrekari horiek zituela ikusi zen. Kirurgia-aurrekariez gain, patologia honekin erlazio estua duen beste entitate inflamatorio bat endometriosia (14-16) da eta umetokiko leiomiomek ere erlazioa izan dezaketela uste da (9). MPMOk beste patologia inflamatorioekin duen erlazioaz gain, bere jatorri inflamatorioa defendatzen duena bere histologia da, ondoren anatomia patologikoaren azpigaian aipatuko den bezala, kisteen paretetan inflamazio-zelulen infiltratuak aurki baitaitezke. Bestetik, zenbait autorek patologiaren jatorri neoplasikoa proposatzen dute, MPMOk duen hazteko eta ebakuntza ondoren errezidibatzeko joeraz gain, zenbait pazientek ez dutelako irritazio peritoneala eragin zezakeen aurrekari jakinik. Gainera, hasiera batean MPMO gisa diagnostikatutako zenbait kasuren transformazio gaiztoak erregistratu dira (6,17). Beste teorietako bat hipotesi hormonala da. Horren arabera, MPMOren hazkundea eta progresioa patologia honek sexu-hormonei dien sentsibilitatearen ondoriozkoa da. Teoria hori proposatu zen MPMOren intzidentzia handiagoa delako adin ugalkorreko emakumeetan, laginetan estrogeno- eta progesterona-hartzaileak aurkitu izan direlako eta tumoreak tamoxifeno eta gonadotropina hormona askatzailearen analogoei erantzuten dielako (18). Hala ere, kontuan izan behar da gizonetan eta adin ugalkorretik kanpoko emakumeetan ere ager daitekeela, eta ondorioz, beste faktore batzuen eragina beharrezkoa dela garapenerako (9-12). Jatorri genetikoari dagokionez, orain arte ez da definitu patroi hereditariorik, nahiz eta Bernstein et al.-ek (19) MPMO deskribatu zuten bi ahizpetan —eta haien hirugarren ahizpak ere MPMOrekin bat zetozen lesioak izan eta lesio horiek zelula mesotelialez osatuak bazeuden ere—, ez zen MPMO diagnosirik egin, azterketa patologikoari jarraitu ez zitzaiolako (19). Mesotelioma gaiztoetan ez bezala, asbestoaren esposizioak ez dirudi mesotelioma onberaren garapenean eraginik dutenik (19). # 4.3. Klinika Orokorrean MPMOk sintomatologia ez-espezifikoa eragiten du. Sintomak ematen dituenean, tumorearen tamainaren eta lekuaren araberakoak izan ohi dira. Lesio handiek min abdominala, asetasunsentsazioa, distentsioa, heste-buxadura, goragalea, gorakoak, pisu-galera, heste-ohituraren aldaketak, disuria eta gernu-erretentzioa eman ditzakete (6,16,20). Miaketa fisikoan batzuetan zurruntasun abdominala, distentsio abdominala eta masa pelbiko edo abdominal ukigarria aurki daiteke (6,20). Hori guztia dela eta, klinikak patologia ginekologiko eta digestibo gaiztoak susmaraz ditzake. ## 4.4. Diagnosia MPMOk eragiten duen klinika ez-espezifiko edo klinikarik ezaren ondorioz, lesioaren lehen aurkikuntza bi eratara egin ohi da: okerreko susmoaren ondorioz egindako ebakuntzako aurkikuntza modura edo klinikaren azterketan egindako irudi-proben bidez, sintomatologia ez-espezifikoaren ondorioz proba horietara jo ohi baita. Izan ere, kontuan izan behar da patologia honetan odol-analisiek eta tumoremarkatzaileen analisiek ez dutela alteraziorik jasaten. Irudi-proben artean, ekografia, ordenagailu bidezko tomografia eta erresonantzia magnetiko nuklearra dira erabilgarrienak MPMOn tipikoak diren kisteak ikusteko. #### Garazi Astiazaran Aleman Orokorrean kisteok Douglas-en zakuaren peritoneo-gainazalean aurki daitezke emakumeetan eta ondestean eta maskuriaren arteko zakuaren peritoneo-gainazalean gizonezkoetan. Nahiz eta peritoneo pelbikoan sortu ohi den (21), beste zenbait gainazal serosotan ere sor daiteke, hala nola obulutegi, umetoki, maskuri, bare, gibel eta gongoil linfatiko inguruan (20). #### 4.4.1. Irudi-probak #### 4.4.1.1. OT eta EKO Ordenagailu bidezko Tomografian (OT) ikusiko den irudia lesioaren araberakoa izango da; hau da, lesioa masa kistiko multilokularra, pareta meheko kiste unilokular anitzak edo masa kistiko unilokularra den kasuen araberakoa (21). Lesioak hipodentsoak izan ohi dira, kontrasterik hartzen ez dutenak. Hala ere, kasu batzuetan paretek kontraste pixka bat hartu dezakete. Orokorrean lesioek ez dute kaltzifikaziorik izaten; izan ere, gaur egun arte kaltzifikazioak zituen MPMO kasu bakarra argitaratu da (22). OT eta EKO probetan antzeko irudi motak adierazten dituzten patologiekin egin beharko da hasierako diagnostiko diferentziala, eta kasu honetan kontuan hartu beharko lirateke linfangioma seroso kistikoa, mesotelioma kistiko onbera zein gaiztoa eta tumore adenomatoide kistikoa (23,24). EKO eta OT proben bidez ezin izan ohi da MPMO linfangioma kistikoagandik bereizi, baina hala ere, ekografiak OTk baino hobeki adierazi ohi du patroi multikistikoa. OT, berriz, erabilgarriagoa izan liteke peritoneoarekin duen erlazioa adierazteko (23,24). Ebakuntza aurreko diagnostiko zuzena egin ezin bada ere, antzeko irudia ekoizten duten patologia batzuk baztertzen saia daiteke haien ezaugarri bereizgarrien bidez (25). #### 4.4.1.2. EM Kisteen edukia dela eta, erresonantzia bidezko irudietan urez beteriko egiturek adierazten dituzten ohiko intentsitateak ikusiko ditugu: intentsitate baxua T1ean dauden irudietan eta intentsitate altua T2an dauden irudietan (23) eta indartze periferikoa gadolinioa eman ondoren (24). #### 4.4.2. Anatomia Patologikoa Patologia ezohikoa izanik, normalean laparotomia diagnostikoetan egindako biopsien ondorioz diagnostikatzen da. Izan ere, ebakuntzako aurkikuntza eta biopsien azterketa intraoperatorioak ez dira nahikoa MPMO diagnostikatu ahal izateko, ez baitira gai MPMOrekin nahas daitezkeen patologia guztiak baztertzeko. Ondorioz, behin betiko diagnostikoa egiteko azterketa anatomopatologikoa beharrezkoa da (25). Laginaren bilketan oso garrantzitsua da behar beste ehun izatea, lesio osoan aztertu behar delako atipia eta inbasioen presentziarik ote dagoen. Hori dela eta, Orratz fin batekin egindako zizta-da/xurgapena (PAAF) eta orratz lodi bidezko biopsia (BAG) bezalako teknikak ez dira nahikoa izango azterketa histologiko bidez MPMOren diagnostikoa egiteko, nahiz eta beste patologia batzuk baztertu daitezkeen. Ondorioz, diagnostikoa egin ahal izateko garrantzitsua izango da kirurgia bidez ahalik eta lesio tamaina handiena ateratzea. ### 4.4.2.1. Azterketa makroskopikoa Kirurgian zehar egindako azterketan eta piezen erresekzioaren ondoren egindako azterketa anatomopatologiko makroskopikoan "mahats-ale" itxurako lesio kistikoak aurki daitezke. Orokorrean omentua okupatzen dute, baina beste eremu batzuetan ere ager daitezke, hala nola obulutegietan, umetokian, umetokiko tronpetan, apendizean (heste sobrean) eta peritoneo pelbikoan. Kisteak baskularizatuak ![](_page_6_Picture_1.jpeg) egon ohi dira, hala ere, aurkitu izan dira barrunbe peritonealean inolako lotunerik gabe aske zeuden kisteak (8,9). Kisteak multilokulatuak zein unilokulatuak izan daitezke, eta azken horiek bakanak edo anizkoitzak izan daitezke, orokorrean txikiak, gardenak eta pareta finekoak izan ohi direnak. Multilokularrak, berriz, taldeka bildu ohi dira "mahats-ale" erako egiturak sortuz, eta kiste unilokularretan ez bezala, haien arteko septuak lodiagoak izaten dira ehun fibroso baten ondorioz (6). Azken horietan kiste barruko isurkaria aldakorra izan daiteke, nahiz eta gehienetan serosoa eta gardena izan, odoltsua edo eosinofilikoa ere izan baitaiteke (6,26,27). Kisteen edukiaren kolorea erabilgarria izan daiteke endometriometatik bereizteko, zeren azken horiek txokolate-koloreko likido bereizgarri bat izan ohi baitute (28). Linfangioma kistikoan agertzen den likidoak, berriz, orokorrean itxura kilosoa badu ere, hemorragikoa eta serosoa ere izan daiteke (26). Kisteen tamaina aldakorra izan daiteke, 1 mm-tik 20 cm-ra arteko kisteak deskribatu baitira (6,29). Kaltzifikazioari dagokionez, ez da ohikoa, baina paziente batean deskribatua izan da (22). #### 4.4.2.2. Mikroskopio optikoa Mikroskopio optikoa oinarrizko teknika da MPMOren diagnostikoan. Izan ere, lesioaren egitura eta ezaugarri nagusiak adieraziko dizkigu. Patologia honetan, beste askotan bezala, tindaketarik erabiliena hematoxilina-eosina izango da. MPMOren histologiari dagokionez, kisteen paretak zelula mesotelialez osatuta daude, lauak zein kuboidalak izan daitezkeenak. Zelula horiek orokorrean nukleoa atipiarik gabekoa izan ohi dute, nukleo/zitoplasma erlazioa ez da handitua egoten eta ez da mitosirik ikusten. Gainera, kromatina aske egoten da eta nukleoloa egotekotan txikia izan ohi da, nahiz eta askotan ikusi ere ez den egiten (30). Kisteen arteko septuak, berriz, ehun konektibo laxoz eratuta daude, eta bertan infiltratu inflamatorioa aurki daiteke fibrina, granulazio-ehun eta hemorragia-arrastoez gain (10). Infiltratu inflamatorioan linfozitoak, neutrofiloak zein eosinofiloak aurkitu izan dira (10, 18). Kontuan izan behar da noizbehinka aurkikuntza histologiko desberdinak ikus daitezkeela mesotelioma peritoneal gaiztoa irudika dezaketenak, hala nola nukleo handi eta hiperkromatikodun atipia, arkitektura-egitura konplexuak (papila txikiak, guruin itxurako egiturak…) (6). Diagnostiko diferentzialean linfangioma kistikoa baztertzeko, Masson-en trikromikoa eta halako tindaketa bereziak erabil daitezke, linfangioman MPMOn agertzen ez diren muskulu-zuntzak ikus daitezkeelako, eta horiek ikusteko era ona delako tindaketa mota horren erabilera (31). Bestetik. linfangiomaren kasuan kisteak endotelio-zelula lau sinplezko geruza batez osatuta daude (32). Tumore adenomatoide mesotelialak eta mesotelioma gaiztoak baztertzeko, berriz, azterketa makroskopikoa eta ezaugarri histologikoak erabiltzen dira gehienbat (31). Tumore adenomatoide kistikoak orokorrean osagai kistikoaz gain osagai solido bat ere izan ohi du, eta noizbehinka mesotelio-zelulez osaturiko papila motzak ere ikus daitezke. Hala ere, kontuan hartu behar da tumore batzuek adenomatoide kistikoaren eta MPMOren ezaugarrien arteko nahasketa bat azal dezaketela, bi tumoreen jatorrien arteko erlazio baten susmoa ager daitekeelarik (32). Mesotelioma gaiztoak, berriz, epitelioideak izan ohi dira peritoneoan eta haien arkitektura-patroi ohikoenak tubularra, papilarra eta solidoa dira, eta oso gutxitan agertuko dira kisteak. Zelulak poligonalak, kuboidalak edo zilindriko baxuak izan ohi dira, zitoplasma eosinofilodunak eta nukleo-atipia baxu zein ertaina eta aktibitate mitotikoa adierazten dute, indize mitotiko handituarekin eta mitosi anormalekin (30,32). Zelulen antolamenduari dagokionez, MPMOn bezalako geruza bakunak osatu ordez estratifikazio zelularra ikus daiteke, era desantolatu batean hasten direlarik, askotan nodulu hedakorretan (30). Zelularitatea ere handituta egon ohi da, lagin dentsoak izan ohi baitira, hala ere, ez da ohikoa inflamazio-zelulak aurkitzea, eta nekrosi-eremuak ikus daitezke. Gainera, gaiztotasunaren adierazle ## Garazi Astiazaran Aleman den estromaren inbasioa ikus daiteke laginetan, MPMOn ikusten ez dena (30,32). Bestetik, egitura konplexuak eratzeko joera dute, papila konplexuak eta tubuluak besteak beste. 1. taula. Mesotelioma gaiztoaren eta MPMOren diagnostiko diferentzial histologikoa. \| Mesotelioma gaiztoa (30,33) \| MPMO (6,10,32) \| \|---------------------------------------------------------------------------------------------------------------\|------------------------------------------------------------------------------------------------------------\| \| −<br>Normalean estromaren inbasioa ikus<br>daiteke (panzitokeratina tindaketare<br>kin errazago ikus daiteke) \| −<br>Estromaren inbasiorik ez \| \| −<br>Papila konplexuak, tubuluak eta epite<br>lio geruzatuak \| −<br>Epitelio lau edo kubiko bakuna,<br>gutxitan arkitektura-egitura<br>konplexu txikiak (papila txikiak…) \| \| − \| − \| \| Normalean hantura gutxi \| Hantura-zelulak oso ohikoak \| \| −<br>Hazkunde desantolatua (Zitokeratina<br>tindaketarekin errazago ikus daiteke) \| −<br>Egitura uniformeak eta antolatuak<br>(Zitokeratina tindaketarekin erra<br>zago ikus daiteke) \| \| Mitosiak (noizbehinka) \| Mitosiak oso arraroa \| \| − \| − \| \| − \| − \| \| Atipia aldakorra \| Egotekotan oso atipia txikia \| \| − \| − \| \| Nekrosia (noizbehinka) \| Nekrosia oso arraroa \| #### 4.4.2.3. Mikroskopio elektronikoa Gaur egun histokimikaren aurrerapenak direla eta, ez da mikroskopio elektronikoaren erabilera handirik egiten MPMOren diagnostikoan. Hala ere, artikulu zaharragoetan behin betiko diagnostikorako teknika bezala aipatzen da teknika immunohistokimikoekin batera (31). Mikroskopio elektronikoan mesotelio-zelulen ezaugarriak ikus daitezke, besteak beste zelulen argi aldeko gainazalean mikrobiloak, desmosomak, firu ertain intrazitoplasmatikoak, erretikulu endoplasmatikoa eta mitokondria dilatatuak (31,34). #### 4.4.2.4. Immunohistokimika eta FISH Laginaren jatorri mesoteliala baieztatzeko immunohistokimika erabil daiteke. Mesotelio-zelula normalek honakoen aurrean erreakzionatzen dute: kalretinina, CA125, zitokeratina 5/6, vimentina, WT-1 (6,31,35) eta D2-40 (35,36). Mesotelio-zelulen ohiko markatzaileez gain, mesoteliomek batzuetan estrogeno- (ER) edo/eta progesterona-hartzaileak (PR) ere adierazten dituzte(6,7), eta giza mesoteliomen % 60k mTOR aktibazioa adierazten du (37). Mesoteliomen azterketa immunohistokimikoa egiterakoan aztertu izan den beste molekula bat BerEP4 da; izan ere, molekula hori adenokartzinometan agertu ohi da mesoteliometan baino maiztasun handiagoan, hain zuzen ere, Carella et al.-ek (38) ikusi zuten BerEP4 mesoteliomen % 9an soilik zela positiboa. Era berean, Jo et al.-ek (39) ikusi zuten adenokartzinomek 4-klaudina adierazten zutela, mesoteliomek ez bezala. Mesoteliometan gutxiagotan agertzen den beste molekula bat PAX8 da, zeina, beste zenbait tumoretan ohikoagoa bada ere (tiroideko minbizian esaterako), mesotelioma onbera zein gaizto gutxi batzuetan ere ager daitekeen (30). # 2. taula. MPMOren perfil immunohistokimikoa. Diagnostiko diferentzialean erabilgarriak diren erreaktiboak. \| MPMO Immunohistokimika \| \| \| \| \|------------------------\|------------------------\|-----------------------\|--\| \| Positiboa (6,20,30,34) \| Negatiboa (20,26,31) \| Aldakorra \| \| \| Kalretinina \| CD31 \| PR eta ER (+/-) (6,7) \| \| \| CA125 \| CD34 \| PAX8 (-/+) (30) \| \| \| Zitokeratina 5/6 \| BerEP4 (gehienetan ne- \| \| \| \| Vimentina \| gatiboa) (37) \| \| \| \| WT-1 \| 4-Klaudina (38) \| \| \| \| D2-40 (+/-) (35) \| \| \| \| \| BAP-1 (normala) \| \| \| \| \| p16 (normala) \| \| \| \| Behin laginaren jatorri mesoteliala baieztatzean, garrantzitsua da jakitea ea gaiztoa edo onbera den, batez ere histologikoki dudak sor ditzaketen laginetan, hala nola lesioak atipikoak edo erreaktiboak direnean. Lesio gaiztoak lesio onberetatik bereizteko azken urteotan zenbait markatzaile aurkitu dira, besteak beste GLUT-1, p53, IMP-3, desmina, EMA, BAP1 eta p16 (20). Lehen bostak (GLUT-1, p53, IMP-3, desmina eta EMA) mesotelioma gaiztoetan positibo izan daitezkeela publikatu izan bada ere, Churg et al.-ek adierazi dute erabilera hori kasu kopuru altuetako analisi estatistikoetan soilik dela adierazgarria, eta, ondorioz, ez dela erabilgarria kasu indibidualetan (40). Horren ondorioz, gaur egun beste bi markagailuak (BAP1 eta p16) ari dira garrantzia hartzen. Batetik, BAP1 (BRCA1-associated protein 1) gene tumore-supresorearen galera zenbait tumoretan aurki daiteke, hala nola mesoteliometan, begi eta azaleko melanometan eta giltzurrunetako kartzinometan (41). Gene honen azterketa oso erabilgarria da mesotelioma gaiztoak baztertzeko, espezifikotasun handia baitu (42,43). Bestetik, p16INK4A (p16), CDKN2A bezala ere ezaguna, gene tumore-supresorea da, zelula-zikloko supresore bezala lan egiten duena. Gene honen galera homozigotoa aurki daiteke giza tumore gaiztoen ia % 50ean, mesotelioma gaiztoan kasu (44). Kontuan izan behar da, bi markatzaile horiek gene tumore-supresoreak direnez, bi kopien galera behar dela funtzioa galtzeko. BAP1ak eta p16ak mesoteliometan zuten jokoa ikertu zuten duela gutxi Hwang et al.-ek (42). Aurretik aurkitua zuten ehun mikroarray bidez BAP1-galerak mesotelioma gaiztoak onberetatik bereizten zituela % 100eko espezifikotasunarekin (43). Ikerketa horretan, berriz, BAP1 proteinaren eta p16aren egoerak ikertu zituzten immunohistokimikaz eta FISH bidez hurrenez hurren, pleurako eta peritoneoko mesotelio-zeluletan biopsia zein zitologia bidez lortutako laginetan (42). BAP1a aztergarria izan zen biopsia zein zitologia bidezko laginetan, baina p16a ezin izan zen zitologia bidez lortutako lagin guztie- ## Garazi Astiazaran Aleman tan aztertu, lagin batzuk ez zirelako FISHerako egokiak. Laginen ia erdiek adierazi zuten bi geneen (BAP1 eta p16) galera eta % 100ek adierazi zuen bi geneetako baten galera (BAP1 edo p16). Peritoneoko mesoteliomen laginek BAP1aren galera adierazi zuten, baina ez zuten p16aren galerarik adierazi. Azkenik, mesotelioma onberen biopsia eta zitologia guztiek adierazi zituzten bi geneak, hau da, batek ere ez zuen galerarik izan (42). Azken aldian publikatu diren ikerketen ondorioz, zenbait autorek kontsideratzen dute BAP1aren IHK eta p16aren FISH azterketa direla mesotelioma onberak gaiztoetatik ezberdintzeko era efektiboena (20,45,46), nahiz eta beti ez den beharrezkoa izango, askotan nahikoa izango delako HE eta IHK bidezko azterketa. Hala ere, mesotelioma peritoneal gaiztoetan p16aren galera ezohikoagoa denez pleuraletan baino, eta bi gene horien galerak sentsibilitate baxua duenez (% 14-50 mesotelioma peritonealetan), kontuan izan behar da geneen galera ez aurkitzeak ez duela lesioa onbera egiten (40). Azkenik, aurretik azaldu den bezala MPMOren lesio tipikoen diagnostiko diferentzialean linfangioma kistikoa izan daiteke desberdintzeko arazo gehien eman dezakeen patologia. Linfangiomatik bereizteko endotelio-zelulen markagailuak (CD31, CD34, VIII faktorea eta VEGFR3) erabil daitezke, haien absentzian endotelio-jatorria baztertu daitekeelako, eta ondorioz, linfangiomaren diagnostikoa (20,26,32). Bestetik, MPMOn aurki daitezkeen zitokeratina, kalretinina eta WT-1 ez dira adierazten linfangioma kistikoan (47). 3. taula. MPMOren diagnostiko diferentzial immunohistokimikoa. MPMOren diagnostiko diferentzialeko patologia garrantzitsuenen profil immunohistokimikoaren desberdintasunak MPMOrenarekiko. \| \| MPMO (6,20,30,34) \| Mesotelioma<br>Gaiztoa (42,43) \| Linfangioma Kistikoa<br>(20,26,32,47) \| \|---------------\|-------------------\|--------------------------------\|---------------------------------------\| \| Zitokeratina \| ++ \| +++ \| + \| \| Kalretinina \| +++ \| +++ \| - \| \| WT-1 \| ++ \| +++ \| - \| \| D2-40 \| +/- \| +++ \| + \| \| BAP-1 \| Normala \| Galera \| Normala \| \| p16 \| Normala \| Galera \| Normala \| \| CD31 \| - \| - \| ++ \| \| CD34 \| - \| - \| ++ \| \| VIII faktorea \| - \| - \| ++ \| \| VEGFR3 \| - \| - \| ++ \| Esan beharrik ez dago, IHK diagnostikorako erabilgarria bada ere, ezaugarri histologikoak hematoxilina-eosina tindaketa bidez ikusi ohi direla, azterketa mikroskopikoan, eta batzuetan nahikoa direla diagnostikoa egiteko eta IHK teknika osagarria dela. Hori dela eta, ezin dugu IHK zuzenean erabili aurretik azterketa mikroskopikoa egin gabe. #### 4.4.3. Diagnostiko diferentziala MPMO patologia ezohikoa denez, askotan ez da min abdominopelbikoaren edo ebakuntza barneko aurkikuntza kistikoen diagnostiko diferentzialean kontuan hartzen, eta, ondorioz, nahasmen horren ondorioz, patologia gaizto edo border-line baten diagnostikoa egiteko arriskua dago. Hala gertatuz gero, posible da ustez gaiztoa izan eta benetan onbera den patologia bat tratatzeko maneiu oldarkorra hautatzea, horrek pazientearengan izango dituen ondorio guztiekin. Hori dela eta, garrantzitsua da diagnostiko diferentzialean MPMO buruan izatea, era horretan behar ez diren tratamendu oldarkorrak saihestu baitaitezke. Kontuan harturik MPMO mesenteriotik edo omentutik ateratzen den lesio kistikoa dela, antzeko ezaugarriak dituzten lesioekin egin beharko da diagnostiko diferentziala. Lesio onberen artean honakoak izan behar dira kontuan: linfangioma kistikoa, endosalpingosi kistikoa, endometriosia, kiste mullerianoa, tumore adenomatoide kistikoa, hodi mesonefrikoaren hondar kistikoa, kiste enterikoak, heste bikoizketa kisteak eta mesotelio-kisteak (23,32). Lesio gaiztoen artean, berriz, antzeko irudia eman dezakete zelula fusiformeen tumoreak, teratoma kistikoak (23), mesotelioma gaiztoak eta peritoneoa hartzen duten tumore serosoak (32). Horietatik guztietatik MPMOren diagnostiko diferentzialean patologia garrantzitsuenak linfangioma kistikoa, tumore adenomatoide kistikoa eta mesotelioma gaiztoa dira (21,26,32). Linfangioma kistikoa aro pediatrikoan agertzen den tumore onbera ezohikoa da. 1/20.000ko intzidentzia duela kalkulatzen da eta ohikoagoa da gizonezkoetan 3:1 proportzioan (48). Esan bezala, orokorrean aro pediatrikoan agertzen da; izan ere, % 65 pazienteak 2 urte bete aurretik diagnostikatzen da (49). Agerpen-adina eta pazienteen gehiengoaren generoa dira MPMOtik bereizten duten faktoreetako batzuk. Bestetik, linfangioma intraabdominalak orokorrean erretroperitoneoan egoten badira ere, linfangioma intraperitonealen artean heste mehearen mesenterioa da agertzeko lekurik ohikoena (48). Ondorioz, linfangioma kistikoaren lokalizazio ohikoena abdominala izango da, MPMOtik bereiziko duena, hau normalean pelbikoa izango baita, eta agerpen abdominala lesio pelbikoaren zabaltzearen ondoriozkoa izango da gehienetan (21,32). Tumore adenomatoide kistikoa mesotelio-jatorriko lesio onbera eta ezohikoa da, gehienetan gizonez-koen genitaletan (epididimoan bereziki) agertuko dena. Emakumezkoen kasuan umetoki-tronpetan, umetokian, obulutegietan, omentuan eta mesenterioan ere ager daiteke. Mota desberdinetako tumo-re adenomatoideak daude (adenoidea, angiomatoidea, solidoa eta kistikoa), baina hala ere, mota kistikoan gehienetan osagai solido bat ere aurki daiteke (26,32). Errekurrentziarako joera handia duen MPMOrekin alderatuta, ez da ohikoa tumore adenomatoide kistikoen berragertzea erresekzio kirurgi-koaren ondoren (7,50). Mesotelioma gaiztoari dagokionez, mesoteliotik sortzen den tumore gaiztoa da. Diagnostikoaren batez besteko adina 60 urtekoa da eta ohikoagoa da gizonezkoetan 3:1 proportzioan (26). Aurretik esan bezala, mesotelioma peritoneal gaiztoa pleurakoa baino ezohikoagoa da, eta azken hori baino gutxiagotan erlazionatzen da asbestoarekin. Mesotelioma peritoneal gaiztoen artean, emakumezkoek gutxiagotan dute erlazioa asbestoarekin (6,26,51). Mesotelioma gaiztoaren maneiua desberdina da eta pronostikoa MPMOrena baino askoz okerragoa da, eta horregatik garrantzitsua da horretatik desberdintzea (50). #### 4.5. tratamendu-aukerak Gaur egun arte ez dago aukerako tratamendurik, ez eta maneiurako protokolo zehatzik ere. Paziente asintomatikoetan tratamendu kontserbadorea gomendatzen dute zenbait autorek, patologiaren gaiztotzeko joera definitiborik gabe egonik, kirurgiak morbilitate handiagoa eragin baitezake patologiak berak baino. Gainera, paziente gehienak ugalkortasun-aroko emakumeak direnez, ebakuntza erradikal batek haien ugaltzeko ahalmena kendu edo/eta menopausia goiztiar bat eragin dezake obulutegiak kenduz gero. Ondorioz, paziente hauetan ugalkortasuna babesteko teknikak baloratu beharko lirateke. Izan ere, nahiz eta mesoteliomak obulutegien gainazala hartu dezakeen, ez du parenkima inbaditzen eta funtzionalak izaten jarraitzen dute. Gainera, kirurgia eginda ere errekurrentzia-tasak nahiko altuak direnez, kontuan izan behar da tratamendua behin betikoa ez izateko aukera handia dagoela (6). Zenbait tratamendu-aukera aztertu dira orain arte, bakoitzak bere abantailak eta desabantailak dituelarik, baina aipatu beharra dago erradioterapia ez dela erabilgarria patologia honetan, ez baitu errekurrentzia-tasa jaistea lortzen (26). #### 4.5.1. Jarraipena soilik Batzuetan, paziente asintomatikoetan tratamendu espezifikorik ez ematea hauta daiteke, eta jarraipena egin progresiorik duen ikusteko. Paziente hauen jarraipena beharrezkoa da errekurrentzia-aukera handiagatik eta nahiz eta oso ezohikoa izan, gaiztotzeko aukera minimo bat dagoelako (6). #### 4.5.2. Kirurgia Patologia onbera izanik, tratamendu-aukera ohikoena kirurgia da; barrunbe abdominaletik kisteak kentzean datzana. Atxikiduren ondorioz erresekzio osoa ezinezkoa denean, geratzen diren kisteen martsupializazioa gomendatzen da. Bestetik, erresekzio erradikala ez da gomendatuko prozedurak bizitzarako beharrezko egiturak arriskuan jartzen baditu (31). Hala ere, kontuan izan behar da kirurgia ondorengo errekurrentzia-ratioa % 50ekoa dela 32 hilabete ondoren batez beste. Gaur egun arte ez da deskribatu errekurrentzia eragin dezakeen arrisku-faktorerik (25). ## 4.5.3. Zitoerredukzio-kirurgia eta kimioterapia intraperitoneal hipertermikoa (HIPEC) Zitorredukzio kirurgikoa eta HIPECa aukerako tratamendua izan liteke lehen erresekzioaren ondoren progresioaren ebidentzia izanez gero, tratamendu hau epe luzera patologiaren progresiorik gabeko bizirautearekin elkartu baita (26,52). Maneiu mota honetan lehenik eta behin pazienteei zitorredukzio-kirurgia egiten zaie. CC puntuaziosistemaren bidez neurtzen da zitorredukzio-maila: CC0 = ez dago lesio erresidualik; CC1 = nodulu erresidualak ≤ 2,5 mm; CC2 = nodulu erresidualak 2,5-25 mm; CC3 = nodulu erresidualak >25 mm (52,53). Zitorredukzio-kirurgiaren ondoren HIPECaren administrazioa agente kimioterapiko batekin edo biren konbinazioarekin egin daiteke. Gaur egun arte, C mitomizina agente bakar gisa eta Doxorrubizina eta Zisplatinoa konbinatuta erabili izan dira agente kimioterapiko gisa (20,52,54). HIPECa 60-90 minutuz mantendu ohi da abdomen irekiaren teknikaren bidez, 42,5 ºC inguruan (52-54). Tratamendu hau landu duten ikerketek adierazi dute (52,53,54) tratamendutik 5 urtera errezidibaratioak % 10-20 inguruan daudela. #### 4.5.4. Laparoskopia + laser terapia Laser bidezko ablazioa erabili izan da kasu bakan batzuetan, potasio tilanil fosfatoarekin. Rosen et al. en (55) arabera, laser terapiaren abantailak dira atxikidurarik ez duela sortzen, eta errezidiba asko izan ditzakeen patologia izanik, laparoskopia bidezko tratamenduak laparotomia bidezkoak baino morbilitate txikiagokoak direla. Hala ere, orain arte ez da aztertu laser terapiarekin tratatutako pazienteek errezidibarik izan duten. #### 4.5.5. Terapia hormonala ![](_page_11_Picture_15.jpeg) Tamoxifenoa (56) eta GnRH agonistak (57,58) bezalako farmako antiestrogenoekin egindako terapia hormonala erabilgarria izan daiteke neoplasia estrogeno-mendekoak dituzten paziente aukeratuetan, tratamendu hau kisteen bolumenaren murrizketarekin elkartu baita (56-58) . Tamoxifenoak GnRH agonistek baino hobeki mantentzen ditu kolesterol-mailak eta hezur-dentsitatea, eta, ondorioz, errekurrentzia-kasuetan aukera hobea izan liteke (56). #### 4.5.6. Eskleroterapia Bilaketan aurkitutako ikerketa gutxitan erabili da eskleroterapia MPMO tratatzeko, eta ikerketa horien arazo nagusia da ez dela konfirmazio histologikorik egin MPMO baieztatzeko (59,60). Ondorioz, kontuan hartu behar da eskleroterapia erabili duten kasuetan ez dagoela bermatuta tratatzen ari ziren patologia MPMO dela. Adibidez, Jeong et al.-ek (59) eskleroterapia erabili zuten aurrez kirurgia ginekologiko bidez tratatutako pazienteetan. Hala ere, paziente horien diagnostikoa ez zen histologikoki ziurtatu, eta ikerketan sartzeko baldintzatzat klinika eta MPMOrekin bateragarria zen irudi-tekniken bidezko patroia hartu zituzten. Paziente horiek aurretik kirurgia ginekologikoaren ondorioz histerektomia egina zutenez, tratamendu gisa kisteen puntzioa egitea erabaki zen, haietatik ahalik eta likido gehien ateraz eta agente esklerotikoa sartuz, eta denbora baten ondoren drainatuz. Paziente batzuetan pobidona iododuna % 10ean izan zen aukerako agente esklerosatzaile, beste batzuetan etanol absolutua eta azken pazientean bi agente esklerosatzaileak erabili zituzten. Prozeduraren ondorengo jarraipenetan 4-60 hilabetera (24,7 hilabete batez beste) kisteen diametroa % 50 baino gehiago murriztu zen, pazienteen erdietan desagertzera heldu arte, eta ez zen errezidibarik izan (59). Autoreek ez dute paziente horien egoeraren eguneraketarik publikatu, ondorioz ezin da jakin ea epe ertainera errezidibarik izan zuten. #### 4.5.7. Rapamizina/sirolimus Aurretik esan bezala, mesoteliomen % 60k baino gehiagok mTORaren aktibazioa dute (37). mTORaren bidezidorrak bi efektoreren bidez eragiten du zelulan: p70S6 kinasa eta 4E-BP1/eIF4E. Bi horiek entzima garrantzitsuak dira gene-itzulketaren erregulazioan, eta, ondorioz, haien aktibazioak proteinasintesia eta zelula-zikloaren progresioa eragiten du (61). Hori dela eta, eragin horiek ekiditeko modua bi efektore horien aktibazioa eragiten duen mTOR molekularen inhibizioa izan daiteke (62,63). mTORaren inhibitzailea, molekularen izenak (mechanistic target of rapamycin) dioen bezala, rapamizina da. Rapamizinak, hasiera batean antifungiko bezala erabiltzen zen farmakoak, erabilera immunoezabatzaile eta antitumoralak zituela ikusi zen. Izan ere, gaur egun rapamizinaren erabilera ohikoena giltzurrun-transplanteetan errefusa ekiditeko immunoezabatzea da (64). Rapamizinaren eragin antitumoral posiblea kontuan hartuta, zenbait saiakera egin dira gizakietan tumoreen aurkako farmako gisa erabiltzeko (62). Saiakera horiek kontuan hartuta, Stallone et al.-ek (63) rapamizina erabili zuten MPMO zuen paziente batean, zeinaren kisteetan IHKan p70S6 kinasaren fosforilazio-maila altua ikusi baitzen. Paziente horrek, aurretik ebakuntza jaso izan bazuen ere, lau hilabetera errezidiba bat jasan zuen, eta bigarren kirurgia bati uko egin zionean, rapamizinaren dosi baxuekin tratatzea erabaki zen. Sei hilabete ondoren kisteen tamaina txikitu zela ikusi zen, eta bi urtera guztiz desagertu zirela. Jarraipen-periodoan rapamizina ongi toleratu zela ikusi zuten eta pazienteak ez zuela albo-ondoriorik izan, mantenuko dosia giltzurrun-transplanteetan erabiltzen dena baino txikiagoa zelako (63). #### 4.5.8. Jarraipena Tratamenduren bat egitea erabaki edo jarrera kontserbadoreago bat izatea aukeratuta ere, garrantzitsua da pazienteen jarraipena egitea; izan ere, tratatuta ere errekurrentzia-tasa handiko patologia da (tratamenduaren arabera % 10-50eko arriskua 5 urtera (25,52-54)). Jarraipena egiteko zenbait modu proposatu dira, baina orokorrean abdomen eta pelbiseko OTa soilik edo tumore-markatzaileekin (CEA, CA125 eta CA19-9) egitea proposatu da. Jarraipen hauek urtero (52), sei hilabeterik behin lehen bi urteetan eta ondoren urtean behin (53) eta lehen urtean 3 hilabeterik behin eta ondoren urtean behin 5 urtez (26) egitea proposatu izan da beste aukera batzuen artean. ## 4.6 Pronostikoa MPMO pronostiko oneko patologia bat da, ez baitu izaera gaiztorik. 5 urtera biziraupena % 100ekoa da eta gaiztotzeko progresioa oso ezohikoa da, gaur arte gaiztotu den kasu bakarra baitago dokumentatua: 14 urteko paziente batena, diagnostikatu eta 12 urtera hil zena interbentzio kirurgikoari uko egin ondoren (8,12,17). Gaiztotzeko aukerari dagokionez, oso txikia da, aurretik esan bezala kasu bakarra publikatu baita, aurretik MPMO zuela jakinda mesotelioma gaiztoa garatu duena. Kasu hori Gonzalez-Moreno et al.-ek (17) publikatu zuten. Kasuko pazientea 37 urteko emakume bat zen, 27 urte zituela MPMO diagnostikatu ziotena eta kirurgia bidez tratatu zutena. Ondorengo 10 urteetan beste sei aldiz egin zizkioten ebakuntzak errezidiben ondorioz, eta azken ebakuntzako biopsietan gainerakoan onbera zen kiste batean mesotelioma gaiztodun gune bat aurkitu zuten. CA-125 eta CA-72-4 altu zituen eta beste tumore-markatzaileak (CEA, CA19.9 eta CA15.3) negatiboak ziren. Tratamendu gisa zitorredukzioa eta HIPECa hautatu zuten (17). Bestetik, DeStephano et al.-ek (65) 6 hilabeteko ume baten kasua publikatu zuten 1985ean. Kasu horretan haurra lehen ebakuntzatik 11 hilabetera zendu zen zenbait tratamendu kirurgiko eta kimioterapia-tratamenduren ondoren. Hala ere, haur horren tumorearen azterketa histologikoan MPMO patroi histologikoaz gain, hepatoblastomaren eta zaku bitelinoaren tumorearen patroi histologikoak eta datu analitikoak ere ikusi ziren. Ondorioz, ezin esan daiteke haur horren kasua MPMOren gaiztotze batek edo hark eragindako heriotza izan ote zenik (17,65). Errekurrentzia-arriskuari dagokionez, ikerketa baten arabera % 27-75ekoa da (29) patologiaren historia naturalean, eta aurretik esan bezala, tratamenduaren arabera % 10-50eko arriskua egon daiteke 5 urtera (25,52,53,54). Hala ere, kontuan izan behar da MPMOren errezidibak erregistratu direla ebakuntzatik 36 urte arte (25). # 5. Kasu-aurkezpena 31 urteko emakumea ospitalera etorri zen min abdominala zela eta. Pazienteak ez zuen aurrekari kirurgikorik, eta haren aurrekari mediko bakarrak ziren polen eta akaroei zien alergia eta tratamenduarekin kontrolatua mantentzen zuen asma. Pazientearen ohiko tratamendua honakoa zen: salbutamolinhalagailua, budesonida/formoterol inhalagailua eta cetirizina behar zuenean. Familiako aurrekari aipagarri bakarra aitaren birikako minbizia zen, ama eta ahizpa osasuntsu baitzeuden. Pazientearen esanetan, eta izandako lanak kontuan hartuta, ikusi zen ez zuela asbesto-esposiziorik jasan bere bizitzan. Azterketa fisikoan abdomen biguna eta beheragarria zuen, apur bat distenditua baina irritazio peritonealik gabea. Haztapenean masa bat nabaritu zitzaion zilborretik 2-3 hatz beherago. Masa hori ikertu nahian bagina bidezko haztapena egin zen, eta bertan Douglas-en zakua masa batek okupatzen zuela nabaritu zuten. # 5.1. Proba osagarriak #### 5.1.1. Ekografia Ekografia transbaginalean mioma ugaridun umetokia ikusi zen, handiena 100 x 60 mm-koa eta serosa azpikoa zelarik. Eskuineko tronpa eta obulutegia ikusi ezin baziren ere, ezkerreko eremuan Douglas-en ![](_page_13_Picture_13.jpeg) zakurantz 89 x 68 mm-ko tumorazio kistiko, irregular eta septu anitzekoa ikusi zen. Lokuluetako batzuek eduki likido dentsoa zuten. Doppler bidez septu lodiek irrigazioa zutela ikusi zen eta lesioaren gainaldean 26 x 18 mm-ko gune solido irrigatua ikusi zen. Ez zen likido askerik ikusi. Ekografia abdominalean antzeko aurkikuntzak egin ziren. #### 5.1.2. Erresonantzia magnetikoa Erresonantzia magnetikoan septu anitzeko lesio kistiko zabal bat ikusi zen, pelbis osoa hartzen zuena umetokia eta obulutegiak inguratuz eta ondestea eta sigma atzerantz bultzatuz (2. irudia). Hedadura kraneala bifurkazio aortoiliakora iristen zen. Lesioak septu fin eta uniforme ugari zituen, batez ere Douglas-en zakuan. Kontrastearekin areagotze indartsua ikusi zen septuetan. Gibel eta bare ingurura heltzen zen aszitisa identifikatu zen. Ez zen adenopatia patologikorik ikusi, ez peritoneo barruan ez eta atzealdean ere. Obulutegietan ez zen aurkikuntza patologikorik ikusi eta umetokiko miomek ekografiako aurkikuntzekin bat egin zuten. Apendizea itxuraz normala zen. Egindako aurkikuntzak aszitisari elkartutako masa kistiko batekin bat zetozenez, diagnostiko diferentzialean kontuan hartu ziren MPMO, pseudomixoma peritoneala (nahiz eta inguruko organoen "scalloping"-ik ez zen ikusi eta mukozelearen irudi argirik ere ez zen ikusten, biak ohikoak pseudomixoma peritonealean) eta kartzinomatosi muzinatsua (obulutegiaren itxura heterogeneoa zela eta, nahiz eta ez zen nodulu peritoneal ez omental argirik ikusi). Aszitisaren presentzia eta pazientearen profila zela eta, mesenterioko zenbait kiste mota baztertu ziren, linfangioma kistikoa besteak beste. ![](_page_14_Picture_6.jpeg) ![](_page_14_Picture_7.jpeg) Kisteak hiperintentso ikus daitezke umetoki miomadunaren aldeetara. # 5.1.3. Ordenagailu bidezko Tomografia OTan ez zen adenopatiarik ikusi toraxean, ez eta isuri perikardiko edo pleuralik ere. Abdomenean EMko aurkikuntza antzekoak ikusi ziren, eta horietaz gain, omentu nagusian uhertasun susmagarri bat ikusi zen. ## 5.1.4. Tumore-markatzaileak Tumore-markatzaileak aztertu ziren diagnostikoa bideratzeko, baina aztertutako guztien balioak normaltasunaren barnean zauden: AFP 1,4 (0-9), CEA 0,8 (0-5), Ca15.3: 6 (0-30), Ca 19.9: 3 (0-35) eta Ca 125: 11,3 (0-35). Beste proba osagarri bezala, kolonoskopia, gastroskopia eta ekokardiografia ere egin zitzaizkion, normalak izan zirenak. #### 5.1.5. Laparoskopia diagnostikoa Aurkikuntza erradiologikoak pseudomixomarekin bat ez zetozenez, kartzinomatosi peritonealaren susmoa zegoenez eta tumore primarioa zein zen argi ez zegoenez, laparoskopia diagnostikoa egitea erabaki zen, pseudomixoma eragin lezakeen patologia apendikularra baztertzeko eta laginak hartzeko. Laparoskopian aszitis serosoa eta apendize zekal makroskopikoki normala aurkitu ziren eta ez zen muzinaren zeinurik inon aurkitu. Hipogastrioan umetoki handia, miomadun umetokiarekin bateragarria, ikusi zen, hari itsatsirik likido serosoz betetako kiste ugari zeudelarik. Umetoki-tronpek eta obulutegiek kisteen ondorioz atxikidurak zituzten umetokiarekin, eta ezkerraldean sigmarekin, ezker-obulutegia ikus ezin zitekeelarik, ez eta Douglas-en zakua ere. Beste lesioen erako masa kistiko bat aurkitu zen jeiunoari atxikita. Kirurgian zehar likido aszitikoaren xurgaketa egiteaz gain, laginak hartu ziren ikerketa zitologikorako eta zenbait biopsia azterketa anatomopatologikorako. ## 5.2. Azterketa anatomopatologikoa Ebakuntzan zehar hartutako biopsien azterketa makroskopikoan kiste anitzeko lesioak aurkitu ziren, 0,4-7 cm ingurukoak, kisterik handiena 4 cm-koa zelarik. Kisteen hormak zuriak eta gainazal laukoak ziren orokorrean eta edukia serosoa eta horixka zen. Umetoki-tronpa eta obulutegietako kisteen kolorea arre morexka zen, horiek zirelarik formazio kistiko handienak (4,5 x 3,5 cm eskuinekoa eta 7 x 6 cm ezkerrekoa), eta kisteetako batzuek eduki seroso horixka bazuten ere, beste batzuek eduki lodi, oretsu eta marroixka zuten barnean. Beheranzko kolonaren apendize epiploikoko kisteen edukia mukosoa zen eta kolore horixka gardena zuten. Mikroskopio optikoan tamaina desberdinetako kisteak (3-5. irudiak) ikus zitezkeen eta gehienetan ez zen edukirik ikusi. Hala ere, gutxi batzuk material amorfo eosinofiliko batez beterik zeuden (3. irudia). Kisteren batean ere ez zen material muzinatsurik ikusi, zeinak adenokartzinoma muzinatsu batek eragindako kartzinomatosi peritoneala baztertzen laguntzen zuen. Gainera, apendizearen azterketa histologikoan ez zen aldaketa histologiko esanguratsurik ikusi. Kisteak septu fibrosoz banaturik zeuden eta haietan zelula inflamatorioen talde bakan batzuk ikus zitezkeen odol-hodien inguruan (3. irudia). Ez zen azpiko ehunen infiltraziorik ikusi, ez eta papila edo antzeko arkitektura-egitura konplexurik ere. Kisteen hormetan geruza bakarra osatzen zuten zelula lau zein kuboidalak ikusi ziren, eta ez zen mitosirik edo atipiarik ageri. Gainera, nukleo/zitoplasma ratioa ez zegoen alteratua (6. irudia). Immunohistokimikan (7-12. irudiak) laginak positiboak ziren WT1, kalretinina, PAX8, D2-40 eta CK5/6 erreaktiboekin aztertzean, baina ez zuen immunoerreakzionatu BerEP4, estrogeno- eta progesteronahartzaileen azterketan eta Ki67 baxua adierazi zuen (4. taula). ![](_page_15_Picture_14.jpeg) # 4. taula. Biopsiaren profil immunohistokimikoa. \| Erreaktiboa \| Tindaketa (66) \| Egoera \| \|-------------\|----------------------------------------------------\|--------\| \| WT1 \| Nukleoa \| ++ \| \| Kalretinina \| Nukleoa eta zitoplasma \| +++ \| \| PAX8 \| Nukleoa \| + \| \| D2-40 \| Mintz plasmatikoa (35) \| + \| \| CK5/6 \| Zitoplasmatikoa, areagotze perinuklearra-<br>rekin \| +++ \| \| BerEP4 \| Mintz plasmatikoa (37) \| - \| \| PR* \| Nukleoa (67) \| - \| \| ER* \| Nukleoa (67) \| - \| \| Ki67* \| Nukleoa (G1,S, G2 eta M faseetan soilik)<br>(68) \| baxua \| <sup>\</sup>PR, ER eta Ki67aren egoera adierazten duten laginak ez dira eskaneatu. Diagnostiko patologikoa mesotelioma multikistiko peritoneal onbera / inklusio-kisteak izan zen, eta kirurgian zehar hartutako lagin gehienetan aurkitu ziren diagnostiko horrekin bateragarriak ziren irudiak (5. taula). 5. taula.* Biopsien araberako lesioaren hedapen topografikoa. \| Lesioaren presentzia \| Lesioaren presentziarik ez \| \|------------------------------------------------------------\|---------------------------------------------------------\| \| Aurreko ebakuntzako trokar supraunbilika-<br>laren orbaina \| Aurreko ebakuntzako trokar epigastri-<br>koaren orbaina \| \| Aurreko ebakuntzako trokar infraunbilikala-<br>ren orbaina \| Gibeleko lotailu borobila \| \| Zilborra \| Jejunoko nodulua \| \| Umetokia eta anexoak \| Ileoneko nodulua \| \| Peritoneo pelbikoa \| Apendizea \| \| Barea eta epiploia \| Apendize epiploikoa \| \| Beheranzko kolonaren apendize epiploikoa \| \| Tratatzeko intentzioarekin egindako ebakuntzan hartutako biopsia guztien jatorria eta haietan lesioaren presentziaren egoera adierazten duen taula. 3. irudia. Hematoxilina-eosina tindaketa. Irudian zehar tamaina desberdinetako kisteak ikus daitezke, eta haien artean ehun konektiboa. Kisterik handienean eduki eosinofiloa ikus daiteke. ![](_page_17_Picture_5.jpeg) ![](_page_17_Picture_6.jpeg) 4. irudia. Hematoxilina-eosina tindaketa, 3. irudiaren handipena. 3. irudiko kiste txikien handipen honetan kisteen hormetan zelula kuboidalez osatutako geruza bakuna ikus daiteke. ![](_page_18_Picture_3.jpeg) 5. irudia. Hematoxilina-eosina tindaketa. Lesioaren izaera multikistikoa adierazten duen irudia da, hiru kiste ikus baitaitezke septuez banaturik eta gainazalean zelula lauez osaturiko geruza fina dutelarik. Hantura infiltrazio arinak ikus daitezke odol-hodien inguruan. ![](_page_18_Picture_5.jpeg) ![](_page_19_Picture_0.jpeg) ![](_page_19_Picture_1.jpeg) 6. irudia. Hematoxilina-eosina tindaketa, handipen handia. Kisteen gainazala osatzen duten zelula lauek osaturiko geruza bakana ikus daiteke, mesotelio-zelulen geruzarekin bat datorrena. Nukleo/zitoplasma ratio normala ikus daiteke eta ez da atipia nuklearrik ageri. ![](_page_19_Picture_3.jpeg) 7. irudia. WT-1 tindaketa immunohistokimikoa. Mesotelio zelulen nukleoak WT-1 erreaktiboarekin tindatuta daude, harekiko positibotasuna adieraziz. ![](_page_19_Picture_5.jpeg) 8. irudia. Kalretinina tindaketa immunohistokimikoa. Mesotelio-zelulak Kalretinina erreaktiboarekin tindatuta daude, harekiko positibotasuna adieraziz. ![](_page_19_Picture_7.jpeg) 9. irudia. PAX-8 tindaketa immunohistokimikoa. Mesotelio-zelulen nukleoak PAX-8 erreaktiboarekin tindatuta daude, harekiko positibotasuna adieraziz. ![](_page_20_Picture_3.jpeg) 10. irudia. D2-40 tindaketa immunohistokimikoa. Mesotelio-zelulak D2-40 erreaktiboarekin tindatuta daude, harekiko positibotasuna adieraziz. ![](_page_20_Picture_5.jpeg) ![](_page_21_Picture_0.jpeg) 11. irudia. CK5/6 tindaketa immunohistokimikoa. Mesotelio-zelulak CK5/6 erreaktiboarekin tindatuta daude, harekiko positibotasuna adieraziz. ![](_page_21_Picture_2.jpeg) 12. irudia. BerEP4 tindaketa immunohistokimikoa. Mesotelio zelulak ez dira BerEP4 erreaktiboarekin tindatu. Lagina BerEP4arekiko negatiboa da. ![](_page_21_Picture_4.jpeg) #### 5.3. Maneiua Behin diagnostikoa edukita, Donostiako Unibertsitate Ospitaleko tumoreen batzordean pazientea zitorredukzio bidezko ebakuntza eta HIPEC bidez tratatzea erabaki zen. Hala ere, lehenbizi pazientearekin hitz egin zen jakiteko ea ondorengotza izateko nahirik zuen, ugalketa-organoak kendu edo ez jakiteko. Pazienteak erabaki zuen nahiago zuela lesioaren erauzketa osoa, umetoki eta anexuen erauzketa barne. Kirurgian zehar ikusi zen kisteak zituela umetokiaren eta anexuen inguruan, peritoneo pelbikoan, epiploi nagusian, beheranzko kolonaren eta sigmaren apendize epiploikoetan eta bareari atxikita, baina ez zen erraien erasanik ikusi. Bestetik, eduki serosodun hernia unbilikala aurkitu zen eta oraingoan ere apendizeak itxura makroskopikoki normala zuela ikusi zen. Ebakuntza horretan ere 1.300 cc inguruko aszitis serosoa aurkitu zenez, kirurgian zehar drainatu egin zen. Zitorredukzioa lortzeko asmoz, honako prozedurak egin ziren CCO maila lortzeko: anexektomia bikoitzeko histerektomia, omentektomia nagusia esplenektomiarekin baina pankrea mantenduz, apendizektomia, heste lodiko inplanteen, apendize epiploikoen eta peritoneo pelbikoaren erresekzioa. Zitorredukzio-prozeduren ondoren HIPECa egin zen oxaliplatinoarekin 30 minutuz, ospitaleko protokoloaren arabera (2. eranskina)(69). Ebakuntzaren ondoren koagulopatia garatu zuen, erreakzio transfusional bat zela eta. Ebakuntza ondoren jarraipena egin zitzaion kontsulta bidez hilero sintomatologiarik ote zuen jakiteko. Ebakuntzatik hiru hilabetera jarraipeneko OTa egin zen, eta bertan berragertze bat ikusi zen. Erabaki zen irudi bidezko jarraipena egitea eboluzioa ikusteko, eta beste bi OT egin ziren hilabete batera eta hiru hilabetera. Azken horretan lesio pelbiko bat ikusi zen, peritoneo parietalaren loditzearekin eta kiste isolatuak aurkituz diafragma azpiko eremuan (35 x 19 mm), ezkerreko eremu parietokolikoan eta eskuineko hobi iliakoan (18 x 13 mm). Berragertzea zela eta, hirugarren ebakuntza egitea erabaki zen, bigarrenez HIPEC bidez tratatzeko, baina oraingoan C mitomizina edo zisplatinoarekin agente kimioterapiko bezala. Hala ere, ebakuntza horretan atxikidurak zirela-eta bertan behera utzi zen HIPECa egiteko asmoa, eta kolezistektomia soilik egin zen. Kirurgia ondoren pazienteak sintomarik aurkezten ez zuenez, jarraipena egitea erabaki zen lesioen progresioa aztertzeko 6 hileroko kontroleko OTak eginez. Gaur egun, azken ebakuntzatik lau hilabetera, ez da OTan lesioaren handitzerik ikusi eta pazientea sintomarik gabe dago. ## 6. Ondorioak eta eztabaida Nahiz eta MPMO histologikoki ongi karakterizatua dagoen patologia bat izan, haren etiopatologia, historia naturala eta maneiu klinikoa ez daude argi. Horren arrazoi nagusia haren intzidentzia baxua da, ez delako erraza hain kasu gutxirekin ondorio argiak ateratzea. Hori dela-eta, garrantzitsuak dira kasuen publikazioa eta kasuan lan egin duen taldearen esperientzia, patologiari buruz dagoen informazioa osatzeko eta zabaltzeko, gerora diagnostikoa eta maneiua errazagoak eta eraginkorragoak izan daitezen. Esan bezala, intzidentzia baxua bada ere, azken urteotan gorakada bat izan du. Kontuan izan behar da azken urteotan irudi bidezko azterketetan eta teknika immunohistokimikoetan aurrerapen handiak izan direla, eta, ondorioz, diagnostiko zehatzagoak egin daitezkeenez, duela urte batzuk MPMO bezala klasifikatu ezin ziren kasuak gaur egun MPMO direla baieztatu daitekeela. Bestetik, lehen esan bezala, patologia hau terminologia desberdinez aipatu izan denez literaturan, baliteke orain arteko intzidentzia-estimazioak sesgatuak egotea, ez zituztelako beste izenez aipatutako kasuak kontuan hartu. MPMO aipatzeko terminologiari dagokionez, zenbait autorek "Peritoneoko Inklusio Kistea" hobesten dute, entitate ez-neoplasikoa delako euren aburuz. Izan ere, autore horiek "mesotelioma" terminoa laginean atipia edo gaiztotasun-adierazleak diren aldaketak agertzean soilik erabiltzea aholkatzen dute, haien ustez "Mesotelioma" deitzeak behar baino jarrera terapeutiko oldarkorragoa hartzea eragin baitezake (6). ![](_page_23_Picture_0.jpeg) ![](_page_23_Picture_1.jpeg) Gure kasuan pazientearen profila literaturan deskribatzen denarekin bat dator, adin ugalkorreko emakumea delako. Klinikari dagokionez, ez da literaturan aipatzen denetik aldendu, sintomatologia abdominal ez-espezifikoa baitzuen, eta paziente askotan aurki daitekeen masa ukigarria. Hala ere, ez zuen beste kasuetan tipikoa den aurrekari kirurgikorik edo endometriosia bezalako patologia inflamatoriorik. Gaur egun arte publikatutako kasuetan bezala, gure pazienteak asbestoaren esposiziorik ere ez du jasan. Aurretik aipatu bezala, diagnostiko diferentzialean patologiarik garrantzitsuenetakoa mesotelioma gaiztoa da. Izan ere, azken horren eta MPMOren pronostikoa guztiz desberdina da, lehena diagnostikatu eta tratatuz gero batez besteko biziraupena % 56koa eta % 26koa baita, 3 (70) eta 10 urtera (71) hurrenez hurren, eta MPMOrena, berriz, bietan % 100ekoa (6). Bestetik, mesotelioma gaiztoaren diagnostikoak, eta horrek asbestoarekin duen erlazioak ondorio juridiko asko dakartza, asbestoarekin lotutako mesotelioma peritoneala gaixotasun profesionaltzat hartzen baita (72), eta horrek ondorio ekonomiko asko baitakartza bai pazientearentzat bai eta aseguruarentzat ere. Ondorioz, nahiz eta aurretik aipatu den bezala peritoneoko mesotelioma pleurakoa baino gutxiagotan erlazionatzen den asbestoarekin, oso garrantzitsua izango da asbestoaren presentziarik dagoen ikustea. Hori guztia dela eta, MPMOren diagnostikoa egitean oso garrantzitsua izango da mesotelioma gaiztoa baztertzea, horrek dituen inplikazio guztiengatik. MGaren eta MPMOren arteko diagnostiko diferentziala egiteko zenbait teknika aipatu dira lan honetan. Hala ere, badago lan hau egiteko aztertu diren kasu gehienetan erabili ez den baina beste zenbait tumoreren azterketan oso erabilia den teknika bat: Ki67aren azterketa. Ki67a zelulen proliferaziomaila adierazten duen markatzaile bat da, minbizien biopsietan markatzaile pronostiko eta prediktibo bezala gero eta gehiago erabiltzen ari dena (68,73). Era honetan, Ki67aren balio baxuak, mesotelioma onbera gaiztotik desberdintzeko erabil daitezkeen beste teknikekin elkartuta, diagnostikoa ziurtatzen lagun liezaguke. Lan honetarako egin den bilaketa bibliografikoan Ki67aren erabilera aipatu den kasu bakarra aurkitu da, zeinean Ki67aren balioa % 1-2koa zen (74). Kontuan izan behar da Ki67 balioa beste teknikekin batera erabili behar dela diagnostikoa bideratzeko, eta ez bere baitan, badaudelako Ki67 balio baxua duten mesotelioma gaiztoak ere, nahiz eta oso bakanak izan (30). Anatomia patologiko bidezko diagnostiko guztietan bezala, nahiz eta teknika ugari egon MPMaren diagnostikoa egiteko, ez dira denak erabil behar, horietako asko teknika osagarriak baitira, dudak izatean edo irudi zalantzagarriak adierazten dituzten lesioetan erabilgarri suertatuko direnak. Gure kasuan adibidez, ez zen FISH teknika erabili beharrik izan mesotelioma gaiztotik bereizteko, ohiko tindaketekin onberatasun-irizpideak zituelako, gaiztotasun-irudirik gabe. Halako kasuetan garrantzitsua izango da baliabideen erabilera arduratsua, behar ez diren probak ekidinez, baliabide horiek beharrezkoak diren kasuetan erabili ahal izango direlako. Dudarik gabe, MPMOren diagnostikoan, praktika kliniko orokorrean bezala, beharrezkoa da kliniko zein patologoen etengabeko ikasketa eta berrikuntza, literaturaren bidez jakinduria eguneratuz. Izan ere, ezagutzen ez diren entitateak askotan ez dira diagnostikatzen. Tratamenduari dagokionez, errekurrentzia-tasa altua dela-eta, zenbait autorek defendatzen dute helburuak ez lukeela erresekzio osoa izan behar, baizik eta arintze sintomatikoa. Azken batean pazienteen ehuneko handi bat ugalkortasun-aroko emakumeak dira, eta erresekzio osoa egiteak gehienetan ugalkortasunaren galera eragin dezake (6,53). Lan honetan aurkeztu den kasuko pazienteak 31 urte zituenez, pazientearen ugalkortasuna kontuan hartzeko faktorea zen. Hori dela eta, pazientearen autonomia-printzipioa errespetatuz zitorredukzioaren ondorioak azaldu zitzaizkion eta ondorengotzarik nahi ote zuen galdetu zitzaion. Pazienteak ondorengoak izateko nahia izan balu, tratamendu-aukera egokia izango zitekeen likido aszitikoaren xurgatzea eta kisteen erresekzioa sintomak murrizteko helburuarekin, ugalkortasuna mantenduz. Hala ere, pazienteak ondorengoak izateko nahirik ez zuenez, erresekzio osoa aukeratu zen, errekurrentziaarriskua jaisteko asmoz. Beste tratamendu-aukerei dagokienez, estrogeno- eta progesteronahartzailerik adierazten ez duenez, terapia hormonala baztertu daiteke. Bestetik, eskleroterapiaren erabilera azaltzen duten publikazioek ez zuten histologikoki berretsi MPMOren presentzia, eta, ondorioz, ez dakigu eskleroterapiak benetan MPMOn zer eragin izango lukeen. Gainera, eskleroterapiarekin tratatutako pazienteei jarraipen motza egin zitzaien, eta ezin da jakin ea epe ertainera errezidibak gutxitzeko erabilgarria den. Laser terapiari dagokionez, oso kasu gutxitan probatu izan da eta ez dago epe ertainera duen eraginkortasunaren informaziorik, ondorioz ez dakigu ea errezidibak gutxitzen dituen. Azkenik, rapamizinaren erabilera interesgarria izan baliteke ere, MPMO zuen kasu bakarrean erabili da. Tumoreen batzordean eztabaidatu ondoren, zitorredukzio eta HIPEC bidezko tratamendua izan zen gure pazientearekin erabili zena, eta tratamendu-aukera bibliografiarekin bat bazetorren ere, HIPECa egiteko agente kimioterapikoaren aukeraketa ez zen izan orain arte literaturan erabili dena. Izan ere, oxaliplatinoa erabili zen, 30 minutuz mantenduz peritoneo barruan, eta MPMOri buruzko orain arteko literaturan zisplatinoa eta doxorrubizina edo C-mitomizina erabili izan dira 60-90 minutuz mantenduz peritoneo barnean. Ondorioz, baliteke horiek errekurrentzia-arriskua txikitzeko farmako hobeak izatea. Esan bezala, pazienteak errekurrentzia jasan zuenean literaturan aukerakoak diren agente batekin tratatzea erabaki zen, baina ebakuntza barneko aurkikuntzek ezinezko egin zuten. Ondorioz, kasu honetan baloratu liteke p70S6 kinasaren fosforilazio-maila neurtzea, ikusteko ea rapamizina/sirolimus erabiltzeak zentzurik izango lukeen, nahiz eta kontuan izan beharko litzatekeen farmako horrekin patologia honetan dagoen esperientzia txikia. Hala ere, jarraipena egitea erabaki zen pazientea sintomarik gabe mantentzen den bitartean. Kontuan hartuta errezidiba-arrisku altuko patologia dela eta saiakera terapeutikoak huts egin duela, erabaki ona iruditzen zaigu pazientearen ongizatea kontuan hartuz sintomarik gabe egotea hartzea helburutzat, gaiztotzeko arriskua minimoa delako eta era horretan iatrogenia ekidin daitekeelako. Patologia ezohikoa izanik tratamendu-aukerak aztertzeko saiakuntza klinikoak egitea oso zaila da, eta, ondorioz, ez da erraza gomendio orokor bat ematea. Hori dela eta, erreferentziazko zentro bat eratu beharko litzateke, eta han diziplina anitzeko talde baten bidez pazientearen maneiua baloratu, betiere pazientearen ezaugarriak eta nahiak kontuan hartuz tratamendua ahalik eta hobekien indibidualizatuz. #### 7. Eskertzak eta oharrak Shakya doktoreari, bere artikulua (9) eskatzean bidaltzeagatik. Ander Ezkurra Anatomia Patologikoko zerbitzuko egoiliarrari, kasu-aurkezpenerako beharrezko datuak lortzen laguntzeagatik eta laginak eskaneatzen laguntzeagatik. Kirurgia Orokorra eta Digestio-aparatuko zerbitzuko kirurgia hepatobiliarreko unitateko Xabier Arteaga Martin medikuari, Osakidetzako HIPEC gida bidaltzeagatik (69). Maddi Garmendia Irizar Anatomia Patologikoko zerbitzuko medikuari, lan honen tutorea izateagatik eta kasu interesgarri hau ikertzen uzteagatik. Lan honek Gipuzkoako Medikuen Elkargoak antolatutako 2022. urteko Jose Begiristain Doktorearen saria jaso du. #### 8. Erreferentzia bibliografikoak - 1. Mutsaers SE. Mesothelial cells: Their structure, function and role in serosal repair. Respirology. 2002; 7: 171-191. - 2. Sadler TW. Body cavities. Hemen: Sadler TW, editor. Langman's Medical Embryology. 9. ed. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins; 2004. 211-221. ![](_page_24_Picture_15.jpeg) - 3. Bridda A, Padoan I, Mencarelli R, Frego M. Peritoneal mesothelioma: a review. MedGenMed. 2007; 9(2):32. - 4. Canty, Williams J, Volpe RJ, Yunan E. Benign cystic mesothelioma in a male. Am J Gastroenterol. 1990; 85:311-315. - 5. Mennemeyer R, Smith M. Multicystic, Peritoneal Mesothelioma. A Report with Electron Microscopy of a Case Mimicking Intra-Abdominal Cystic Hygroma (Lymphangioma). Cancer. 1979; 44:692-698. - 6. Rapisarda AMC, Cianci A, Caruso S, Vitale SG, Valenti G, Piombino E, Cianci S. Benign multicystic - 7. mesothelioma and peritoneal inclusion cysts: are they the same clinical and histopathological - 8. entities? A systematic review to find an evidence-based management. Arch Gynecol Obstet. - 9. 2018;297(6):1353-1375. - 10. Søreide JA, Søreide K, Körner H, Søiland H, Greve OJ, Gudlaugsson E. Benign Peritoneal Cystic Mesothelioma. World J Surg. 2006; 30:560-566. - 11. Weiss SW, Tavassoli FA. Multicystic mesothelioma. An analysis of pathologic findings and biologic behavior in 37 cases. Am J Surg Pathol. 1988; 12:737-746. - 12. (9. Shakya VC, Agrawal CS, Karki S, Sah PL, Poudel P, Adhikary S. Benign cystic mesothelioma of the peritoneum in a child—case report and review of the literature. J Pediatr Surg. 2011; 46:23–26. - 13. Singh AP, Gupta AK, Ansari M, Barolia DK, Mathur V. Benign Cystic Mesothelioma in a Girl. APSP J Case Rep. 2017; 8:31. - 14. Tuncer AA, Narcı A, Dilek FH, Baskın Embleton D, Çetinkurşun S. Benign cystic mesothelioma in a child: case report and review of the literature. Balkan Med J 2016;33:232-234. - 15. Khurram MS, Shaikh H, Khan U, Edens J, Ibrar W, Hamza A, Zaka A, Bano R, Hadid T. Benign - 16. Multicystic Peritoneal Mesothelioma: A Rare Condition in an Uncommon Gender. Case Rep Pathol. - 17. 2017;2017:9752908. - 18. Ross MJ, Welch WR, Scully RE. Multilocular peritoneal inclusion cysts (so-called cystic mesotheliomas). Cancer. 1989; 64:1336-1346. - 19. Groisman GM, Kerner H. Multicystic mesothelioma with endometriosis. Acta Obstet Gynecol Scand. 1992; 71:642-644. - 20. Kurisu Y, Tsuji M, Shibayama Y, Yamada T, Ohmichi M. Multicystic mesothelioma caused by endometriosis: 2 case reports and review of the literature. Int J Gynecol Pathol. 2011; 30:163-166. - 21. D'Antonio A, Baldi1 C, Addesso M, Napolitano C. The first case of benign multicystic mesothelioma presenting as a splenic mass. Ecancermedicalscience. 2016;10:678. - 22. González-Moreno S, Yan H, Alcorn KW, Sugarbaker PH. Malignant transformation of "benign" cystic mesothelioma of the peritoneum. J Surg Oncol. 2002;79(4):243-251. - 23. Luna-Abanto J, Mendoza-Tisoc G, Huanca-Amesquita L, Berrospi-Espinoza F. Benign Multicystic Peritoneal Mesothelioma in a Male Teen: Case Report and Review of the Literature. P R Health Sci J. 2020;39(2):222-225. - 24. Bernstein EM, Tate A, Silasi DA, Rutherford T. Benign multicystic mesothelioma: a case report of three sisters. Rare Tumors. 2009; 1:46. - 25. Chand MT, Edens J, Lin T, Anderson I, Berri R. Benign multicystic peritoneal mesothelioma - literature review and update. Autops Case Rep [Internet]. 2020;10(3):e2020159. - 26. Park JY, Kim KW, Kwon HJ, Park MS, Kwon GY, Jun SY, Yu ES. Peritoneal mesotheliomas: clinicopathologic features, CT findings, and differential diagnosis. AJR Am J Roentgenol. 2008;191(3):814-825. - 27. Hassan A., Sinclair D. Case report: Calcification in benign cystic peritoneal mesothelioma. Clin Radiol. 1993;48: 66-67. - 28. Stoupis C, Ros PR, Abbitt PL, Burton SS, Gauger J. Bubbles in the belly: imaging of cystic mesenteric or omental masses. Radiographics. 1994;14(4):729-737. - 29. Baeyens P, Pringot J, Raat A, Van Belle K, Van Campenhoudt M. Benign cystic peritoneal mesothelioma. JBR-BTR. 2004;87(3):114-115. - 30. Noiret B, Renaud F, Piessen G, Eveno C. Multicystic peritoneal mesothelioma: a systematic review of the literature. Pleura Peritoneum. 2019;4(3):20190024. - 31. Dzieniecka M, Kałużyński A. Benign multicystic peritoneal mesothelioma (BMPM. case report and review of the literature. Pol J Pathol. 2011;62(2):122-124. - 32. Snyder JA, Carman R Jr, Aggon AA, Cardinale JP. Benign multicystic peritoneal mesothelioma: A rare case presenting as pneumoperitoneum and pneumotosis intestinalis. J Gastrointest Oncol. 2011;2(1):55-58. - 33. Ellenson LH, Pirog EC. The Female Genital Tract. Hemen: Kumar V, Abbas AK, Aster JC, editors. Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease. 9.ed. Philadelphia: Saunders/Elsevier; 2015.1010-1012. - 34. Momeni M, Pereira E, Grigoryan G, Zakashansky K. Multicystic benign cystic mesothelioma presenting as a pelvic mass. Case Rep Obstet Gynecol. 2014;2014:852583. - 35. Cheung AN, Kim K-R, Longacre TA, Malpica A. Tumours of the peritoneum. Hemen: Who Classification of Tumours Editorial Board, editor. Female genital tumours : WHO Classification of Tumours, 5th Edition. Lyon: International Agency for Research on Cancer; 2020. 181-183. - 36. Bhandarkar DS, Smith VJ, Evans DA, Taylor TV. Benign cystic peritoneal mesothelioma. J Clin Pathol. 1993;46:867-868. - 37. Safioleas MC, Constantinos K, Michael S, Konstantinos G, Constantinos S, Alkiviadis K. Benign multicystic peritoneal mesothelioma: A case report and review of the literature. World J Gastroenterol 2006; 12(35): 5739-5742. - 38. Husain AN, Colby TV, Ordóñez NG, Allen TC, Attanoos RL, Beasley MB, Butnor KJ, Chirieac LR, Churg AM, Dacic S, Galateau-Sallé F, Gibbs A, Gown AM, Krausz T, Litzky LA, Marchevsky A, Nicholson AG, Roggli VL, Sharma AK, Travis WD, Walts AE, Wick MR. Guidelines for Pathologic Diagnosis of Malignant Mesothelioma 2017 Update of the Consensus Statement From the International Mesothelioma Interest Group. Arch Pathol Lab Med. 2018;142(1):89-108. - 39. Iversen OH, Hovig T, Brandtzaeg P. Peritoneal, benign, cystic mesothelioma with freefloating cysts, re-examined by new methods. A case report. APMIS. 1988;96(2):123- 127. - 40. Ordóñez NG. The diagnostic utility of immunohistochemistry and electron microscopy in distinguishing between peritoneal mesotheliomas and serous carcinomas: a comparative study. Mod Pathol. 2006;(1):34-48. - 41. Shin HD, Kim SB. Benign Cystic Mesothelioma Misdiagnosed as Peritoneal Carcinomatosis. Case Rep Gastroenterol. 2016;10(1):115-120. ![](_page_26_Picture_18.jpeg) - 42. Guo Y, Chirieac LR, Bueno R, Pass H, Wu W, Malinowska IA, Kwiatkowski DJ. Tsc1-Tp53 loss induces mesothelioma in mice, and evidence for this mechanism in human mesothelioma. Oncogene, 2014; 33: 3151-3160. - 43. Carella R, Deleonardi G, D'Errico A, Salerno A, Egarter-Vigl E, Seebacher C, Donazzan G, Grigioni WF. Immunohistochemical panels for differentiating epithelial malignant mesothelioma from lung adenocarcinoma: a study with logistic regression analysis. Am J Surg Pathol. 2001;25(1):43-50. - 44. Jo VY, Cibas ES, Pinkus GS. Claudin-4 immunohistochemistry is highly effective in distinguishing adenocarcinoma from malignant mesothelioma in effusion cytology. Cancer Cytopathol. 2014;122(4):299-306. - 45. Churg A, Sheffield BS, Galateau-Salle F. New Markers for Separating Benign From Malignant Mesothelial Proliferations: Are We There Yet?. Arch Pathol Lab Med. 2016; 140 (4): 318–321. - 46. Murali R, Wiesner T, Scolyer RA. Tumours associated with BAP1 mutations. Pathology. 2013;45:116–126. - 47. Hwang HC, Sheffield BS, Rodriguez S, Thompson K, Tse CH, Gown AM, Churg A. Utility of BAP1 immunohistochemistry and p16 (CDKN2A. FISH in the diagnosis of malignant mesothelioma in effusion cytology specimens. Am J Surg Pathol. 2016;40(1):120-126. - 48. Sheffield BS, Hwang HC, Lee AF, Thompson K, Rodriguez S, Tse CH, Gown AM, Churg A. BAP1 Immunohistochemistry and p16 FISH to separate benign from malignant mesothelial proliferations. Am J Surg Pathol. 2015;39:977–982. - 49. Romagosa, C., Simonetti, S., López-Vicente, L. Mazo A, Lleonart ME, Castellvi J, Ramon y Cajal S. p16lnk4a overexpression in cancer: a tumor suppressor gene associated with senescence and high-grade tumors. Oncogene. 2011; 30: 2087–2097. - 50. Chung CT, Santos Gda C, Hwang DM, Ludkovski O, PintilieM, Squire JA, Tsao MS. FISH assay development for the detection of p16/CDKN2A deletion in malignant pleural mesothelioma. J Clin Pathol. 2010; 63:630-634. - 51. Tangjitgamol S, Erlichman J, Northrup H, Malpica A, Wang X, Lee EE, Kavanagh JJ. Benign multicystic peritoneal mesothelioma: cases reports in the family with diverticulosis and literature review. Int J Gynecol Cancer 2005;15:1101-1107. - 52. Pathology Outlines [internet] Michigan: Pathology Outlines; 2021 Multicystic Mesothelioma; [kontsulta, 2021/04/13]. Multicystic Mesothelioma; [8 pantaila ggb]. Erabilgarri: https://www.pathologyoutlines.com/topic/pleuraperitmulticysticmeso.html. - 53. Aprea G, Guida F, Canfora A, Ferronetti A, Giugliano A, Ciciriello MB, Savanelli A, Amato B. Mesenteric cystic lymphangioma in adult: a case series and review of the literature. BMC Surg. 2013 16;13(Suppl 1):A4. - 54. Abdulraheem AK, Al Sharie AH, Al Shalakhti MH, Alayoub SY, Al-Domaidat HM, El-Qawasmeh AE. Mesenteric cystic lymphangioma: A case report. Int J Surg Case Rep. 2021;80:105659. - 55. Jerraya H, Ghariani W, Blel A, Gaja A, Dziri C. Benign multicystic peritoneal mesothelioma presenting as a ghost abdominal mass. Diagn Interv Imaging. 2016;97(3):361-163. - 56. Scherpereel A, Astoul P, Baas P, Berghmans T, Clayson H, de Vuyst P, Dienemann H, Galateau-Salle F, Hennequin C, Hillerdal G, Le Péchoux C, Mutti L, Pairon JC, Stahel R, van Houtte P, van Meerbeeck J, Waller D, Weder W; Guidelines of the European Respiratory Society and the European Society of Thoracic Surgeons for the management of malignant pleural mesothelioma. Eur Respir J. 2010 Mar; 35(3):479-95. - 57. Zahid A, Clarke L, Carr N, Chandrakumaran K, Tzivanakis A, Dayal S, Mohamed F, Cecil T, Moran BJ. Outcomes of multicystic peritoneal mesothelioma treatment with cytoreductive surgery and hyperthermic intraperitoneal chemotherapy. BJS Open. 2021;5(2): zraa001. - 58. Nizri E, Baratti D, Guaglio M, Sinukumar S, Cabras A, Kusamura S, Deraco M. Multicystic mesothelioma: operative and long-term outcomes with cytoreductive surgery and hyperthermic intra peritoneal chemotherapy. Eur J Surg Oncol. 2018; 44(7):1100- 1104. - 59. Baratti D, Kusamura S, Nonaka D, Oliva GD, Laterza B, Deraco M. Multicystic and welldifferentiated papillary peritoneal mesothelioma treated by surgical cytoreduction and hyperthermic intra-peritoneal chemotherapy (HIPEC). Ann Surg Oncol. 2007;14(10):2790-2797. - 60. Rosen DM, Sutton CJ. Use of the potassium titanyl phosphate (KTP. laser in the treatment of benign multicystic peritoneal mesothelioma. Br J Obstet Gynaecol. 1999;106:505-506. - 61. Letterie GS, Yon JL. The antiestrogen tamoxifen in the treatment of recurrent benign cystic mesothelioma. Gynecol Oncol. 1998;70:131-133. - 62. Letterie GS, Yon JL. Use of a long-acting GnRH agonist for benign cystic mesothelioma. Obstet Gynecol. 1995;85:901-903. - 63. Nozawa S, Iwata T, Yamashita H, Banno K, Kubushiro K, Aoki R et al. Gonadotropinreleasing hormone analogue therapy for peritoneal inclusion cysts after gynecological surgery. J Obstet Gynaecol Res. 2000;26:389-393. - 64. Jeong JY, Kim SH. Sclerotherapy of peritoneal inclusion cysts: preliminary results in seven patients. Korean J Radiol. 2001;2:164-170. - 65. Lim HK, Cho JY, Kim SH. Sclerotherapy of peritoneal inclusion cysts: a long-term evaluation study. Abdom Imaging. 2010;35:431-436. - 66. Abraham RT, Gibbons JJ. The mammalian target of rapamycin signaling pathway: twists and turns in the road to cancer therapy. Clin Cancer Res. 2007;13(11):3109- 3114. Pubmed. - 67. Stallone G, Schena A, Infante B et al. Sirolimus for Kaposi's sarcoma in renal transplant recipients. N Engl J Med. 2005;352:1317–1323. - 68. Stallone G, Infante B, Cormio L, Macarini L, Grandaliano G. Rapamycin treatment for benign multicystic peritoneal mesothelioma: a rare disease with a difficult management. Am J Case Rep. 2017;18:632-636. - 69. Sehgal SN. Sirolimus: its discovery, biological properties, and mechanism of action. Transplant Proc. 2003;35(3):7-14. - 70. DeStephano DB, Wesley JR, Heidelberger KP, Hutchinson RJ, Blane CE, Coran AG. Primitive cystic hepatic neoplasm of infancy with mesothelial differentiation: report of a case. Pediatr Pathol 1985;4:291-302. - 71. Hammar SP, Dacic S. Immunohistology of Lung and Pleural Neoplasm. In: Dabbs DJ, editor. Diagnostic Immunohistochemistry. 5th edition. Philadelphia: Saunders/Elsevier; 2017. 415-463. - 72. Hicks D, Dell'Orto P, Falzon M, Hoff KD, Levy YY, McMahon L, Miller K, Russo L, Viale G. Immunohistochemical Performance of Estrogen and Progesterone Receptor Antibodies on the Dako Omnis Staining Platform: Evaluation in Multicenter Studies. Appl Immunohistochem Mol Morphol. 2017;25(5):313-319. - 73. Scholzen T, Gerdes J. The Ki-67 protein: from the known and the unknown. J Cell Physiol. 2000 Mar;182(3):311-322. ![](_page_28_Picture_18.jpeg) - 74. Enríquez-Navascués JM, Beguiristain A, Arteaga X, La Casta A, Egaña L, Iraeta H, Roteta L, Gaztañaga I, Aranguren A, Adell AB, Zabarte M, Alberdi, G. Lizeaga G, Ripa C, Fernández I, Galparsoro, Orube. Programa de Carcinomatosis Peritoneal. 2018. Osakidetza, Donostialdeko ESI, Donostia Unibertsitate Ospitalea. 2018 [argitaratu gabea]. - 75. Mohamed F, Sugarbaker PH. Peritoneal mesothelioma. Curr Treat Options Oncol. 2002;3(5):375-86. - 76. Alexander HR Jr, Bartlett DL, Pingpank JF, DL, Pingpank JF, Libutti SK, Royal R, Hughes MS, Holtzman M, Hanna N, Turner K, Beresneva T, Zhu Y. Treatment factors associated with long-term survival after cytoreductive surgery and regional chemotherapy for patients with malignant peritoneal mesothelioma. Surgery. 2013;153(6):779-786. - 77. España. Real Decreto 1299/2006, de 10 de noviembre, por el que se aprueba el cuadro de enfermedades profesionales en el sistema de la Seguridad Social y se establecen criterios para su notificación y registro. [Internet]. Boletín Oficial del Estado. 2006 [Kontsulta: 2023-06-23]. 34 or. - 78. Eskuragarri: https://www.boe.es/buscar/pdf/2006/BOE-A-2006-22169-consolidado.pdf. - 79. Li LT, Jiang G, Chen Q, Zheng JN. Ki67 is a promising molecular target in the diagnosis of cancer (review). Mol Med Rep. 2015;11(3):1566-1572. - 80. Padmanabhan N, Ishibashi H, Nishihara K, Sako S, Katayama K, Wakama S, Kamada Y, Yonemura Y. Multicystic peritoneal mesothelioma treated with complete cytoreductive surgery, peritonectomy and hyperthermic intra-peritoneal chemotherapy-A case report. Int J Surg Case Rep. 2020;74:152-157. ## 1. ERANSKINA: ETIKA KOMITEA ![](_page_29_Picture_9.jpeg) ![](_page_30_Picture_1.jpeg) # 2. ERANSKINA: DONOSTIAKO UNIBERTSITATE OSPITALEKO KARTZINOMATOSI PE-RITONEALAREN PROGRAMA (69) #### HIPEC (Técnica de Elias modificada ) La HIPEC se realiza en el modelo llamado "coliseo" o abierto. Tras realizar una CC0 ó CC1 (nódulos residuales < 2,5 mm), preparar el campo, preparar las paredes del abdomen mediante la suspensión de la pared al separador y colocar plástico para aislar la cavidad peritoneal del aire ambiente, se colocan los tubos y sondas térmicas. Una hora antes del inicio de la HIPEC y durante la citorreducción quirúrgica (una vez confirmada la resecabilidad con intención curativa) se administra vía intravenosa en bolus 400 mg/m2 de 5- Fluorouracilo y 20 mg/m2 de Leucovorin, que potencia el efecto del Oxaliplatino y se beneficia de la hipertermia intraperitoneal para su difusión. Posteriormente se comienza la infusión de Bicavera 1,5% ® sin Oxaliplatino, hasta conseguir la temperatura intraperitoneal deseada (entre 41 y 42 ºC). En ese momento se introduce el fármaco quimioterápico en el sistema de infusión, a una dosis de Oxaliplatino de 460 mg/m2 en 2 L/m2 de Bicavera 1,5% ® con un flujo de 1 L/min que se distribuye manualmente por toda la cavidad abdominal durante 30 minutos.
aldizkariak.v1-7-671	{"domain":"gizarte-zientzia","id":"uztaro_Zk. 84 _2013_5","issue":"Zk. 84 _2013_","year":"2013","lic(...TRUNCATED)	"# Lidergoa, fluxu-egoera eta produktibitatea enpresetan\n\n# **Miguel González Simón, Galder (...TRUNCATED)
aldizkariak.v1-5-323	{"domain":"osasun zientzia","id":"osagaiz__2019_9","issue":"_2019_","year":"2019","license":null,"so(...TRUNCATED)	"## Eulali Mariñelarena Mañeru\n\nOsakidetza-Donostialdea ESI\n\n*[mariaeulalia.marinelarena(...TRUNCATED)
aldizkariak.v1-3-62	{"domain":"osasun zientziak","id":"ikergazte_iii_osasun-zientziak_18","issue":null,"year":"2019","li(...TRUNCATED)	"# CB<sub>1</sub> kannbinoideen hartzaile gabeziaren eragina garuntxoko zuntz paraleloetan\n\nBuceta(...TRUNCATED)
aldizkariak.v1-0-574	{"domain":"zientzia eta teknologia","id":"ekaia_Zk.45 _2024_4","issue":"Zk.45 _2024_","year":"2024",(...TRUNCATED)	"# Larre atlantiarretako landareen sustraien atributuak (traits): lurzoruko ur-edukiaren eta mikrobi(...TRUNCATED)
aldizkariak.v1-3-42	{"domain":"ingeniaritza eta arkitektura","id":"ikergazte_iii_ingeniaritza-eta-arkitektura_21","issue(...TRUNCATED)	"# Iruzurrezko portaeren detekzioa crowd motako etiketazioan\n\nde Velasco Vázquez, Mikel; López Z(...TRUNCATED)
aldizkariak.v1-5-72	{"domain":"osasun zientzia","id":"osagaiz_Libk. 3 Zk. 1 _2019_13","issue":"Libk. 3 Zk. 1 _2019_","ye(...TRUNCATED)	"# \n\n![](_page_0_Picture_1.jpeg)\n\n**3. bolumena 1. zenbakia 2019ko ekaina ISSN 2530-9412 LG: BI-(...TRUNCATED)
aldizkariak.v1-5-258	{"domain":"osasun zientzia","id":"osagaiz_Libk. 9 _2025_3","issue":"Libk. 9 _2025_","year":"2025","l(...TRUNCATED)	"## XVII. Pediatria Topaketak\n\nPediatria Topaketak urtero egiten den jardunaldia da. Aurtengoa(...TRUNCATED)
aldizkariak.v1-7-1149	{"domain":"gizarte-zientzia","id":"uztaro_Zk. 132 _2025_4","issue":"Zk. 132 _2025_","year":"2025","l(...TRUNCATED)	"## **Testuinguru erdalduneko D ereduko ikastola bateko gurasoen familia hizkuntza-politika eleanizt(...TRUNCATED)

End of preview. Expand in Data Studio

Latxa Corpus v2

📧 Point of Contact: hitz@ehu.eus

Dataset Summary

Curated by: HiTZ Research Center & IXA Research group (University of the Basque Country UPV/EHU)
Language(s): eu-ES

Latxa Corpus v2 is a large-scale monolingual Basque corpus, created by combining curated crawls, public datasets, institutional data, and newly collected resources. Compared to v1.1, it substantially increases coverage, diversity, and volume. The final corpus is deduplicated, filtered, and ready for language model pretraining.

Data Sources

Euscrawl v2: An updated version of EusCrawl v1 (Artetxe et al., 2022), including new content up to November 2025.
Egunkaria: Content from the Egunkaria daily newspaper.
Booktegi: Content from https://www.booktegi.eus/ EPUB books.
ZelaiHandi: A subset of the ZelaiHandi corpus.
BOPV: The official gazette of the Basque Government (https://opendata.euskadi.eus/api-bopv/?api=bopv).
BOG: The official gazette of the Provincial Council of Gipuzkoa (https://egoitza.gipuzkoa.eus/es/bog).
BOTHA: The official gazette of the Provincial Council of Álava (https://www.araba.eus/botha).
ParlEus: Transcriptions of Basque Parliament sessions, extracted and reconstructed from PDFs (https://www.legebiltzarra.eus).
Aldizkariak: Basque academic journals processed from PDF sources:
- Ekaia: https://ojs.ehu.eus/index.php/ekaia
- Gogoa: https://ojs.ehu.eus/index.php/Gogoa
- Tantak: https://ojs.ehu.eus/index.php/Tantak
- Ekonomiaz: https://www.euskadi.eus/web01-a2reveko/es/k86aEkonomiazWar/ekonomiaz
- Kondaira: https://aldizkariak.ueu.eus/index.php/kondaira
- Uztaro: https://aldizkariak.ueu.eus/index.php/uztaro
- Osagaiz: https://aldizkariak.ueu.eus/index.php/osagaiz
- IkerGazte: https://www.ueu.eus/ikergazte/2025/artikuluak/argitalpenak
Wikipedia: Basque Wikipedia's dump from September 2025.
CulturaX: The Basque portion of the CulturaX corpus (Nguyen et al., 2023).
Colossal OSCAR: The Basque portion of several Colossal OSCAR releases.
FineWeb2: The Basque portion of the FineWeb2 corpus (Penedo et al., 2024).
FinePDFs: The Basque portion of the FinePDFs corpus.
HPLT v1 & v2: The Basque portion of the HPLT v1 (Aulamo et al., 2023) and HPLT v2 corpora.
OpenSubs: Subtitles in Basque from OPUS.

Data Statistics

The size of each dataset in terms of number of documents can be found below:

	Train	Valid	Test
Aldizkariak	3,260	33	33
BOG	169,665	1,731	1,731
Booktegi	175	1	1
BOPV	42,798	437	887
BOTHA	92,249	941	941
Colossal OSCAR	89,856	915	915
CulturaX	870,464	8,882	8,882
Egunkaria	174,776	1,783	1,783
Euscrawl v2	3,958,893	20,283	20,283
FinePDFs	277,572	2,803	837
FineWeb2	341,296	3,482	3,482
HPLT v1	894,590	9,128	9,128
HPLT v2	567,503	5,790	5,790
OpenSubs	870	8	8
ParlEus	22,818	231	560
Wikipedia	456,273	4,655	4,655
ZelaiHandi	189,975	1,938	1,938

Licensing

We do not claim ownership of any document in the corpus. Should you consider that our data contains material that is owned by you and you would not like to be reproduced here, please contact us at hitz@ehu.eus. For detailed information regarding the licenses associated with each individual corpus and document comprising this training dataset, please refer to the "license" field within "meta" or the respective references listed alongside each corpus entry.

Funding

This work is funded by the Basque Government (IKER-GAITU project) and the Ministerio para la Transformación Digital y de la Función Pública - Funded by EU – NextGenerationEU within the framework of the project ILENIA with reference 2022/TL22/00215335 and within the framework of the project Desarrollo de Modelos ALIA.

Downloads last month: 94

Size of the auto-converted Parquet files (First 5GB per split):

7.64 GB

Number of rows (First 5GB per split):

2,606,797

Estimated number of rows:

2,693,242

Paper for HiTZ/latxa-corpus-v2

CulturaX: A Cleaned, Enormous, and Multilingual Dataset for Large Language Models in 167 Languages

Paper • 2309.09400 • Published Sep 17, 2023 • 86